لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف گ

گ.

(حرف) گاف یا کاف غیرصریحه که عرب آن را قاف معقوده گوید و در یمن آن را تلفظ کنند چون فارسی زبانان. حرف بیست و ششم از الفبای فارسی است. این حرف در الفبای عربی نیست و در حساب جمل آن را = ک (بیست) گیرند. و آواز آن میان جیم و کاف است. عبدالرشید تتوی در کتاب لغت خود گوید: مردم فارس بعض کلمات را به «گ» فارسی خوانند و اهل ماوراءالنهر به تازی چون گشاد، و خیگ و خوک والله اعلم.
ابدالها:
این حرف به چ بدل شود:
گون = چَون.
به ج بدل شود:
گیهان = جهان.
دستگرد = دستجرد.
بروگرد = بروجرد.
به «اُ» بدل شود:
گستاخ = اُستاخ.
به «ب» بدل شود:
گوشتاسب = بوشتاسب.
گنجشگ = بنجشک.
گستاخی = بستاخی.
به «د» بدل شود:
آونگ = آوند.
اورنگ = اورند.
دنگ = دند.
کلنگ = کلند.
استخوان رنگ = استخوان رند
کرنگ = کرند.
بدل از «ذ» آید:
اگر = آذر.
بدل از «غ» آید:
شگال = شغال :
گر کمندی تابد از خام طمع
زود بندد گردن شیران شگال.ناصرخسرو.
هر کو سرش از طاعت آن شیر بتابد
گر شیر نر است او بخورد ماده شگالش.
ناصرخسرو.
زگال = زغال :
پر صقالت بود روی از گشت چرخ
گشت روی پر صقالت چون زگال.
ناصرخسرو.
گلگونه = آلغونه :
رو که را در نبرد گردد زرد
سرخ رویش به آلغونه کنند.منجیک.
از بناگوش لعل گون گویی
برنهاده ست آلغونه به سیم.
شهید (لغت فرس ص437).
u هاء غیرملفوظ مختفی در موارد ذیل بدل به «گ» شود سهولت ادا را: 1- در هنگام الحاق به «ی» نسبت: خانگی (منسوب به خانه)، جامگی (منسوب به جامه). 2- در هنگام الحاق به «ی» حاصل مصدر: خستگی، بندگی، دل دادگی، سرماخوردگی : دلهای رعیت و لشکری بر طاعت ما و بندگی بیارامید. (تاریخ بیهقی). عبدوس و ... مسعدی ... جواب آوردند سخت نیکو و بندگانه با بسیار تواضع و بندگی. (تاریخ بیهقی). 3- در موقعی که با «ان» جمع بندند: بسته، بستگان. زنده، زندگان. خواننده، خوانندگان. رونده، روندگان. آینده، آیندگان. سازنده، سازندگان(1) : کارها یکرویه شد و مرادها به حاصل آمد چنان که خوانندگان بر آن واقف گردند. (تاریخ بیهقی). نماز پیشین احمد دررسید و وی از نزدیکان و خاصگان سلطان مسعود بود. (تاریخ بیهقی).
سر سال نو هرمزفرودین
بیامد بر شاه ایران زمین [ پرویز ] .
ببرد آن کئی فرش نزدیک شاه
گرانمایگان برگشادند راه.فردوسی.
u بدل از «و» (در پهلوی و لهجه ها) آید:
گشتاسب = وشتاسپ (پهلوی).
گزاردن = وچارتن. وژارتن.
گزاردن = وزاردن.
گرگ = ورگ.
گراز = وراز.
گرسنه = وشنا. (به لهجهء طبری).
گرگان = ورگان (جرجان).
گزیده = وژیتک.
بدل از «ی» آید:
رگ = ری (شهر معروف).
زرگون = زریون.
آذرگون = آذریون.
گون = یون.
هماگون = همایون.
گاهی بدل از «غ» آید:
آگشته = آغشته.
آگوش = آغوش.
آگش = آغش.
پیلگوش = پیلغوش.
گاوسنگ = غاوشنگ.
زابگر = زابغر.
گلگونه = گلغونه (آلغونه).
گلوله = غلوله.
لگام = لغام : ... و همان ساعت آواز لغام و جرس اشتران برآمد. (مجمل التواریخ و القصص ص 355).
در تعریب
بدل به «ج» شود:
مهرگان = مهرجان.
لگام = لجام.
چنگ = صنج.
نرگس = نرجس.
مرزنگوش = مرزنجوش.
گندبیدستر = جندبادستر.
پرگار = فرجار.
گزر = جزر.
گوارش = جوارش.
گوز = جوز :
دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
بار درخت دهر تویی جهد کن مگر
بی مغز نوفتی ز درختت چو گوز غور.
ناصرخسرو.
گزاف = جزاف.
گناه = جناح.
انگدان = انجدان.
گرگان = جرجان.
نارگیل = نارجیل.
میانگی = میانجی.
گوهر = جوهر.
پنگان = فنجان :
یک گوهر تر نام او بحر
یک گوهر خشک نام او بر
وبن ابر به جهد خشکها را
ز آن جوهر تر همی کند تر.ناصرخسرو.
جانگاه = جانجاه.
گوز = جوز.
گچ = جص.
دودآهنگ = دودآهنج.
رنگ = رنج.
گیلان = جیلان.
آگور = آجر.
آسمان گونه = آسمان جونی.
شنگرف = زنجفر، زنجرف.
پاتنگان = بادنجان.
زنگار = زنجار.
گلنگبین = جلنجبین.
شاگرد = شاجرد.
گوگال = جعل.
بنگ = بنج.
ترانگبین = ترنجبین.
گندشاپور = جندشاپور.
گلنار = جلنار.
گوز گندم = جوز جندم.
تنگه = طنجه.
گرم دانه = جرم دانق.
گرم = جروم (گرمسیر).
درگزین = درجزین.
دگله = دجله.
گرد (در اسامی بلاد)
بدل به جرد شود:
بروگرد = بروجرد.
بوزنگرد = بوزنجرد.
سوسنگرد = سوسنجرد.
دستگرد = دستجرد.
و گاهی به «شین» بدل شود: گیلان = شیلان.
و گاهی به «ق» بدل شود: گند = قند.
گچ = قصّه (که بمعنی گچ است به لهجهء مردم عراق).
گازر = قصار.
خانگاه = خانقاه.
دانگ = دانق.
و گاهی بدل با«ک» آید:
گنج = کنز.
گاف با کاف قافیه آید :
یار جسمانی بود رویش چو مرک
صحبتش شوم است باید کرد ترک.مولوی.
ذکر موسی بهر روپوش است لیک
نور موسی نقد تست ای مرده ریک.مولوی.
بی مراد او نجنبد هیچ رک
در جهان ز اوج ثریا تا سمک.مولوی.
|| تخفیف را حذف شود: اگر، ار :
بر دین خلق مهتر گشتندی این گروه
بومسلم ار نبودی و آن شور و آن جلب.
ناصرخسرو.
و اگر، ور :
ور کسی بر سخن دیو بشیبد تو مشیب.
ناصرخسرو.
(1) - این «گ» نشانهء بازگشت تلفظ قدیم است و در حقیقت نشانهء حاصل مصدر همان «ی» است. رجوع به اسم مصدر بقلم دکتر معین ص82 شود.

گا.

(ترکی، حرف اضافه) در ترکی ترجمهء حرف «با» که برای الصاق و صله آید و ترجمهء حرف «اِ» که حرف ربط است و در بعضی جاها افادهء مفعولیت نیز میکند. (غیاث) (آنندراج).

گائت.

[ءِ] (اِخ)(1) بندری است از ایتالیا در کنار بحرالروم، دارای 6600 تن سکنه. محلی است که پی 19 در 1848 م. بدانجا پناه برد.
(1) - Gaete.

گائتانی.

[ءِ] (اِخ)(1) خانواده ای رومی که پاپ بنیفاس هشتم و امرا و شاهزادگان متعدد از آن خاندان برخاسته اند.
(1) - Gaetani.

گائل.

[ءِ] (اِخ)(1) نام سلت های بریتانیای کبیر و ایرلند، که هنوز هم به زبان محلی گائلیک سخن میگویند.
(1) - Gaels.

گائو.

[ءُ] (اِخ) رئیس بحریهء ایران در زمان اردشیر دوم هخامنشی و داماد تیری باذ. (ایران باستان ص1127).

گائیدر.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج، در 52 هزارگزی شمال خاور کامیاران و 5 هزارگزی شمال باختر امیرآباد. کوهستانی، سردسیر، دارای 93 تن سکنه، کردی، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل مردم زراعت و گله داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گائیدن.

[دَ] (مص) آرامیدن. آرمیدن. جماع کردن. (غیاث) (آنندراج). استنکاح. (منتهی الارب). اعذاف. توضم. خج. خجخجة. دجل. دح. زکأ. شفته. عزج. عزد. عزر. عزط. عزلبة. عسد. عسل. عفج. غسل. غُسل. تغسیل. غشیان. مفاتحه. نخب. نخج. نیرجة. هرج. هک. هکهکة. اخفاق؛ سخت گائیدن، بسیار گائیدن، گائیدن زن فراخ فرج را. اهتجان؛ دختر نارسیده را گائیدن. تدلیص؛ گائیدن بیرون شرم زن را. خرط؛ گائیدن جاریه را. خط؛ گائیدن زن را بجماع. دحبأ جاریة. گائیدن آن [ جاریة ] را. دحب؛ گائید آن [ جاریة ] را. دحج، ذعج. ذلغ؛ گائیدن جاریه را. فجاء؛ گائیدن زن را. سَطأ الجاریة؛ گائید جاریه را. سلق الجاریة؛ گسترد و ستان افکنده گائید آن [ جاریه ] را. شزر الجاریة؛ گائید آن [ جاریه ] را. شطأ المرأة شطأ؛ گائید آن را. شطم امرأته شطماً؛ گائید زن خود را. شفر المرأة تشفیراً؛ گائید زن را بر کنارهء فرج وی. شقل المرأة شق؛ گائید زن را. (منتهی الارب) :
هر روز عروسیت فرستد ز ثنا لیک
چونانکه بخوانیش نه چونانکه بگائی.
سنائی.

گائیده.

[دَ / دِ] (ن مف) کسی که با او مباشرت کرده باشند. || زنی که بکارت او رفته باشد. (آنندراج).

گائی کووار.

[کُ] (اِخ)(1) عنوان مهاراجهء باروده است.
(1) - Gaikwar.

گائین چه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. 21 هزارگزی شمال خاوری شوسهء بوکان به میان دوآب واقع شده است. منطقه ای کوهستانی معتدل، مالاریائی، دارای 250 تن جمعیت. آب این ده از زرینه رود است، محصول آن غلات و چغندر، توتون و حبوبات است. شغل مردم زراعت و گله داری است. صنایع دستی آن جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گائیوند.

[وَ] (اِخ) تیره ای از آسترکی هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73).

گاب.

(اِ) در لهجهء عوام بمعنی گاو است.
-امثال: آبم است و گابم است نوبت آسیابم است ؛ یک سر است و هزار سودا. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.

گاباره.

[رَ / رِ] (اِ) غار و شکاف کوه. || (اِ مرکب) گلهء گاو. (جهانگیری) (برهان). در گناباد، گاواره، گلهء گاو و گوسفند را گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || (ص مرکب) مخفف گاوباره است یعنی دوست دارندهء گاو چنانکه غلام باره، امرددوست و امردباز. (آنندراج). و رجوع به گوباره شود.

گاباره.

[رِ] (اِخ)(1) کرسی کانتون لاند، از ایالت مونت دُمارسن فرانسه، دارای 1230 تن سکنه.
(1) - Gabarret.

گابال.

(اِخ) مباشر انبار گندم که والار شاک به او مزارعی بخشید که بنام او موسوم گردید و بعدها حکومت گابلیئان به اسم او منسوب شده است. (ایران در زمان ساسانیان ص 6).

گابریل.

[یِ] (اِخ) اسقف هراتی که از راه بسیار دور آمده بود تا در مجمعی که آکاس در زمان سلطنت ولاش دعوت کرده بود شرکت کند و این مجمع در سلوکیه (سلوسی) منعقد شود و فقط دوازده اسقف در آن شرکت کردند که از آنجمله گابریل است. و سه قانون مهم در آنجا بتصویب رسید و اصول مذهبی نسطوری مذهب قطعی و منحصر عیسویان ایران شد. (ایران در زمان ساسانیان ص 206).

گابس.

[بِ] (اِخ) قلعهء سَرحدی بین سغدیان و ماساژتها است. (ایران باستان ص 1724).

گابس.

[بِ] (اِخ) ناحیتی که شامل اصفهان بوده است. رجوع به گابه شود.

گابس.

[بِ] (اِخ) شهری است در تونس، بندر خلیج گابس دارای 18600 سکنه و آن واحه ای است که در آن زراعت میشود.

گاب گه.

[گُ] (اِخ) محلی است. ارشک، آسور و بابل و پارس و ماد و ارمنستان را تا کوه های گاب که (قفقاز) و تا ساحل دریای بزرگ (مغرب میانه) باطاعت درآورد و سالهای بسیار در بابل سلطنت کرد. (ایران باستان ص 2595).

گابن.

[بُ] (اِخ)(1) شطی در منطقهء حارهء افریقا که به اقیانوس اطلس ریزد.
(1) - Gabon.

گابن.

[بُ] (اِخ)(1) یکی از مستعمرات فرانسه که از 1910 بخشی از افریقای فرانسه بشمار میرود. 2750000 هزار گز مساحت و 400000 تن سکنه دارد.
(1) - Gabon.

گابه.

[بَ] (اِخ) نام قدیم اصفهان است. موقعی که طوایف غرب به دو شعبه تقسیم شدند، یک شعبه به طرف جنوب رفتند که مرکز آنها ظاهراً شهر اسپاهان بوده، و در ابتدای قرن هفتم ق. م. مطابق آثار تاریخی آشوری هنوز انزان و ایلام متحد بودند و روابط سیاسی با حکومت آشور داشتند ولی پس از چندی سلطنت ایلام که مدّت دو هزار سال طول کشیده بود منقرض شده و انزان تقریباً استقلال کامل یافت و مرکز خود را در شهر گابه در محلی فعلی اسپاهان قرار داد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 413). و رجوع به ص 215 همان کتاب شود. و رجوع به گابیان و گابی ین و گابس شود.

گابیان.

(اِخ) ناحیتی است قدیم شامل اسپهان [ اصفهان ] . رجوع به گابه و گابس و گابی ین شود.

گابی نیوس.

(اِخ)(1) سردار رومی است که در ابتدا میخواست به مهرداد سوم کمک کند ولی در این اوان بطلمیوس سیزدهم اولِت. (پادشاه مصر 80 - 51 ق. م.) را تبعهء وی از آن کشور بیرون کرده بودند و او نزد گابی نیوس آمده بود تا کمکی از او گرفته به مصر برگردد. پومپه هم سفارش او را به گابی نیوس کرده بود بعلاوه پول وافری هم داشت که خرج کند. (بروایتی دوازده هزار تالان(2) به گابی نیوس میداد که به او کمک کند). بنابراین او موفق گردید که گابی نیوس را از کمک کردن به مهرداد سوم منصرف دارد. (آپ پیان، کتاب سوریه ص120). بر اثر این وضع گابی نیوس مهرداد را توقیف کرد، خود بطرف مصر حرکت کرد و بعد که دید دولت روم این رفتار او را نپسندیده از ترس شکایت مهرداد سوم پولی در نهان گرفته او را فرار داد. (ایران باستان صص2291 - 2292).
(1) - Gabinius. (2) - تقریباً 67 میلیون فرانک طلا یا 355 میلیون ریال.

گابی نیوس.

(اِخ)(1) قاضی رومی، وی در تبعید سیسرون (48 - 100 ق. م.) دست داشته است.
(1) - Gabinius.

گابی ین.

[یِ] (اِخ) نام قدیم اصفهان کنونی که جزء ولایت پَریتکان بود. (ایران باستان صص 2015 - 2016 - 2092). و رجوع به گابه و گابس و گابیان شود.

گاپاره.

[رَ / رِ] (اِ) غار. (شعوری). رجوع به گاباره شود. || (اِ مرکب) گلهء گاو. (جهانگیری) (شعوری) :
چو شب شد دید گاپاره در آنجا
مگر جائی بده گاپاره ده را (!)شعوری.
رجوع به گاباره شود.

گاپت.

[پِ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی، در 57هزارگزی شمال باختری خوی و 8هزارگزی باختر شوسهء سیه چشمه به خوی، کوهستانی، سردسیر دارای 131 تن سکنه. کردی. آب این ده از درهء حاجی بیک و چشمه است. محصولات آن غلات، شغل مردم زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاپله.

[] (اِخ) جاپلق. رجوع به همین نام شود.

گات.

(اِ) در زبان پهلوی از اوستائی «گاثا» به معنی سرود و مخصوصاً سرود دینی. رجوع به گاتها شود.

گات.

(1) غات. رجوع به غات شود.
(1) - Ghat.

گاتو.

[تُ] (اِخ)(1) ژاک ادوار. نام پیکرنگار و کنده کار ممتاز فرانسوی. وی بسال 1788 م. در پاریس تولد و در 1881 م. بدانجا وفات یافت.
(1) - Gatteaux, Jacques edouard.

گاتها.

(اِخ) کهنه ترین و مقدسترین قسمت اوستا گاتها میباشد که در میان یسنا جای داده شده است در خود اوستا گاثا و در پهلوی گاس آمده و جمع آن گاسان میباشد و گاسانیک ترکیب صفتی آن است یعنی مربوط به گاتها(1) در پهلوی نیز بطور خصوصی هر فرد از اشعار گاتها را (گاس) گویند(2) در سانسکریت هم این کلمه گاثا میباشد. در کتب مذهبی بسیار کهن برهمنی و بودایی گاتا عبارت است از قطعات منظومی که در میان نثر باشد. گاثای اوستا نیز اص چنین بوده است و به مناسبت موزون بودن است که بخش مزبور، گاتها (یعنی سرود و نظم و شعر) نامیده شده است.(3) از زمان بسیار قدیم، ایرانیان گاثا را از سخنان فرخندهء خود وخشور زرتشت سپنتمان میدانستند لذا احترامی خاص برای آن قائل بودند ولی تحقیقات دانشمندان مانند میه(4) ثابت کرده است که همهء سرودهای گاثها از زرتشت نیست و از آن میان برخی پرداختهء نخستین پیروان او میباشد(5) در اوستای عهد ساسانیان گاتا در سر نخستین نسک گاسانیک که موسوم بود به ستوت یشت(6) جای داشت در یسنای 57 بند 8 آمده: «ما می ستائیم فرخنده سروش را، کسی که نخستین بار پنج گاتهای زرتشت سپنتمان مقدس را بسرود. کلیهء گاتها 17 هائتی (فصل) است و شامل 238 قطعه و 896 بیت و 5560 کلمه میباشد. این اشعار قدیمترین آثاری است که از روزگار پیشین برای ما تا امروز باقیمانده است. گاتها از حیث صرف و نحو و زبان و فکر با دیگر قسمتهای اوستا فرق دارد و نیز بسا لغاتی که در آن استعمال شده در دیگر بخشها نیامده و مطابق آنها را در قدیمترین کتب مذهبی برهمنان باید جست. گاتها روزی جزو کتاب بسیار بزرگی بوده و لابد همان است که مورخ یونانی هرمیپوس از آن سخن رانده است. نظر بمعنی گاتها در کتب برهمنان و بودائیان گاتهای اوستا را نیز باید در قدیم جزو مطالب منثوری تصور کرد که امروز در دست نیست. برای آنکه مطالب را مختصر کرده به شکلی درآورند که مردم بتوانند به حافظه بسپرند متوسل به شعر میشدند. این طرز نگارش بویژه در میان اقوام هند و اروپائی متداول بوده است. گاتهای اوستا شامل پنج قسمت است و بمنزلهء پنج کتاب اسفار تورات است که یهودیان آنها را از خود موسی دانسته احترام خاصی برای آنها منظور دارند. نخستین موسوم است به «اهنود»، دوم موسوم است به «اشتود»، سوم به نام «سپنتمد»، چهارم موسوم به (وهوخشتر) و پنجمین گاتها به (وهشتواشت) نامزد است. رجوع به گات شود. (مزدیسنا، دکتر معین صص 127 - 128). و رجوع به گاتهای پورداود شود. کریستن سن در فصل سوم (آئین زردشتی دین رسمی کشور) نویسد: که هر ماه سی روز است. که نام آنها مأخوذ از اسامی ایزدان است هفت روز اول ماه بترتیب بنام اوهرمزد و شش امهراسپندان نامیده میشود؛ بعد از ماه آخر پنج روز اندر گاه (خمسهء مسترقه) بر 360 روز سال اضافه میکردند و هر یک از این پنج روز را به نام یکی از گاتاهای پنجگانه میخواندند. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 110).
(1) - مثلاً میگویند ادبیات گاسانیک.
(2) - از باب اطلاق کل بجزء.
(3) - گاتهای پورداود ص 61.
(4) - Meillet.
(5) - Trois conferences,p.5.
(6) - Stot yasht.

گاتی.

(اِخ) دهی است کوچک از بخش قصر قند واقع در شهرستان چاه بهار، در 15 هزارگزی شمال قصرقند کنار راه مالرو قصرقند به چانف. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گاث.

(اِ) همان گاه است که به پارسی کنونی بمعنی تخت نامیده میشود. (ایران باستان ص 1584) و رجوع به گاس شود.

گاجر.

[جَ] (اِ) زردک. گزر.

گاجغر.

[غَ] (اِخ) ام القری بلاد چین است. (تاریخ بیهق ص 32).

گاجمه.

[جُ مَ / مِ] (اِ) گاوآهن. قسمی گاوآهن که در برنج کاری به کار برند.

گاچ.

(اِخ) دهی است از دهستان زمج بخش ششتمد، واقع در شهرستان سبزوار، در 6 هزارگزی جنوب باختری ششتمد و 6 هزارگزی جنوب مالرو عمومی طرزق به استاج. کوهستانی، سردسیر. دارای 478 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، پنبه و میوجات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاچینه.

[نَ] (اِخ) غاجینه. قصبه ای است، واقع در 45 هزارگزی جنوب پطرزبورک روسیه که 8000 تن نفوس دارد و دارای یک قصر امپراطوری، یک مدرسهء باغبانی و یک مدرسهء مخصوص به کوران و یک دارالایتام است. (قاموس الاعلام ترکی).

گاخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (اِ مرکب)گهواره و به عربی مهد خوانند. (برهان). و رجوع به گاهواره و گهواره و گاواره شود.

گاد.

(مص مرخم، اِمص) مخفف گادن :
بداد و به گاد است میل تو لیکن
بدادن سواری، به گادن پیاده.سوزنی.
|| (فعل ماضی) ماضی گادن. (غیاث). رجوع به گادن و گائیدن شود.

گاداتاس.

(اِخ) نام جوانی که بخاطر زیبایی که داشت به دست پادشاه بابل خواجه شد و او کین پادشاه را به دل گرفت و هنگامی که کورش به بابل لشکرکشی می کرد با او علیه پادشاه همدست شد. رجوع به ایران باستان ص 334 - 335 شود.

گادزا.

(اِخ) همان زادگاه سنتی زردشت است که به اقرب احتمالات گزن آذربایجان است رجوع به گزن و گنجک و گنزک شود. (مزدیسنا تألیف دکتر معین ص203).

گادل.

[دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان قزل کچیلو بخش ماه نشان شهرستان زنجان، در 39 هزارگزی جنوب خاوری ماه نشان و 9 هزارگزی راه عمومی کوهستانی سردسیر. دارای 195 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، انگور، عسل. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گادمه گتر.

[مَ گَ تِ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتوره بخش دیواندره، واقع در شهرستان سنندج در 43 هزارگزی شمال خاور دیواندره و 5 هزارگزی جنوب خاور آقکند. جلگه، سردسیر. دارای 205 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات، شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گادن.

[دَ] (مص) آرامیدن مردی با...، جماع کردن :
به داد و به گاد است میل تو لیکن
به دادن سواری به گادن پیاده.سوزنی.
اسم مصدر آن گایش، و صیغهء امر آن گای است. رجوع به گائیدن شود.

گادوزی.

(اِخ) نام طایفه ای است که از لومیر تا لنکران را معمور نموده و سکنی داشته اند، و حالا طوالش در جای آنها سکنی دارند. (التدوین). نام یکی از طوایفی است که در حوالی بحر خزر سکنی داشته اند و آنان را کادوس یا کادوز هم میگفته اند. (التدوین). رجوع به کادوسی و کادوسیان شود.

گاده.

[دَ / دِ] (ن مف) گائیده. گائیده شده. رجوع به گادن و گائیدن شود.

گادیج.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان پاریز، واقع در بخش مرکزی شهرستان سیرجان، در 80 هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد سر راه مالرو مغو به پاریز. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گار.

(اِخ) جار. قریه ای است به اصفهان.

گار.

(فرانسوی، اِ)(1) ایستگاه. توقف گاه. لنگرگاه. محل توقف و حرکت ترن و مسافرین و بارانداز. محل توقف و حرکت کشتیها و زورقها.
(1) - Gare.

گار.

(پسوند) اِفادهء فاعلیت (صیغهء مبالغه) کند وقتی که به ریشهء فعل که معادل با مفرد امر حاضر است درآید :
آمرزگار:
گناه من ار نامدی در شمار
ترا نام کی بودی آمرزگار.نظامی.
دعا را به آمرزش آور بکار
مگر رحمتی بخشد آمرزگار.نظامی.
جزین کاعتمادم به یاری تست
امیدم به آمرزگاری تست.نظامی.
آموزگار:
که یونان نشینان آن روزگار
سوی زهد بودند آموزگار.نظامی.
شنیدم کزین دور آموزگار
سرآمد تویی بر همه روزگار.نظامی.
صحبت جان پرور است صحبت آموزگار
خلوت بی مدعی سفرهء بی انتظار.
سعدی (طیبات).
چه خوش گفت با کودک آموزگار
که کاری نکردی و شد روزگار.
سعدی (بوستان).
آمیزگار:
نگهدار از آمیزگار بدش
که بدبخت و بدره کند چون خودش.
سعدی (بوستان).
در خلوت با خاصان گشاده رو، خوشخو و آمیزگار اولیتر. (سعدی مجالس).
پرهیزگار:
کسی گیرد از خلق با ما قرار
که باشد چو ما پاک و پرهیزگار.نظامی.
چو زن دید کاستاد پرهیزگار
ز کافور او گشت کافورخوار.نظامی.
ز خشکی به دریا کشیدند بار
ز پیوند گشتند پرهیزگار.نظامی.
وگر خنده رویست و آمیزگار
عفیفش ندارند و پرهیزگار.(بوستان).
سازگار:
به چشم وفا سازگار آمدش.نظامی.
زنی داشتم قانع و سازگار
قضا را شد آن زن ز من باردار.نظامی.
خداترس را سازگار است بخت
بود ناخداترس را کار سخت.نظامی.
بر سریر آی و پیش من بنشین
سازگار است ماه با پروین.نظامی.
دف و چنگ با یکدیگر سازگار
برآورده زیر از میان ناله زار.
سعدی (بوستان).
سپوزگار.
ناپرهیزگار:
بس ملامتها که خواهد برد نفس نازنین
روز عرض از دست جور نفس ناپرهیزگار.
سعدی (طیبات).
ناسازگار:
خبر داد شه را شناسای کار
از آن بند دریای ناسازگار.نظامی.
|| گار، در آخر اسم ذات یا صفت به جای موصوف ملحق شود و معانی مختلف پذیرد :
خداوندگار، خندگار:
سعدی اگر داغ عشق در تو مؤثر شود
فخر بود بنده را داغ خداوندگار.
سعدی (طیبات).
رضا ده به فرمان حق بنده وار
که چون او نبینی خداوندگار.
سعدی (بوستان).
خداوندگارا نظر کن به جود
که جرم آمد از بندگان در وجود.
سعدی (بوستان).
به نادانی از بندگان سرکشند
خداوندگاران قلم درکشند.سعدی (بوستان).
زهی بندگان خداوندگار.سعدی (بوستان).
روزگار:
به هر مدتی گردش روزگار
ز طرزی دگر خواهد آموزگار.نظامی.
که دلتنگم از گردش روزگار
مگر خوش کنم دل به آموزگار.نظامی.
راستی خواهی به بازی صرف کردم روزگار.
سعدی (طیبات).
کامگار:
گرم دسترس باشد از روزگار
کنم بر غرض شاه را کامگار.نظامی.
|| به آخر اسم معنی (فارسی و عربی) ملحق شود، نیز افادهء فاعلیت کند:
پیروزگار.
ترسگار:
گرفتند لختی در آنجا قرار
ز میل محیطی همه ترسگار.نظامی.
ندارم ز کس ترس در هیچ کار
مگر زآن کسی کو بود ترسگار.نظامی.
خندگار. خونگار. خوندگار.
طلبگار:
طلبگار تو هر کسی بر امید
یکی در سیاه و یکی در سپید.نظامی.
مددگار:
باکش ز هفت دوزخ سوزان نی
زهرا چو هست یار و مددگارش.
ناصرخسرو.
یادگار:
چو اغریرث و نوذر نامدار
سیاوش که بد از کیان یادگار.فردوسی.
مبادا ز تو جز تو کس یادگار
وزین یادگار این سخن یاد دار.نظامی.
ز کیخسروان تخت را یادگار.نظامی.
در خزان داده نوبهار مرا
وز پدر مانده یادگار مرا.نظامی.
هر آنکو نماند از پسش یادگار
درخت وجودش نیاید ببار.
سعدی (بوستان).
سخن ماند از عاقلان یادگار
ز سعدی همین یک سخن یاد دار.
سعدی (بوستان).
سعدی اگر فعل نیک از تو بیاید همی
بد نبود نام نیک از عقبت یادگار.سعدی.
|| در آخر مصدر مرخم (معادل سوم شخص مفرد ماضی) درآید و افادهء فاعلیت (صیغهء مبالغه) کند :
آفریدگار: از آفریدگار خویش کناره میگیرد. (قصص الانبیاء ص133).
-پذرفتگار، پذیرفتگار:برون شد وزیر از بر شهر ما
ز شه گفته را گشت پذرفتگار.نظامی.
پروردگار:
اگر ویژه پروردگار من است.فردوسی.
ز پروردن فیض پروردگار
به آبی شد آن جوهر آبدار.نظامی.
بکاریم دانه گه کشت و کار
سپاریم کشته به پروردگار.نظامی.
الها قادرا پروردگارا
کریما منعما آمرزگارا.سعدی (خواتیم).
عجب داری از لطف پروردگار
که باشد گنه کاری امیدوار.
سعدی (بوستان).
رستگار:
خزینه که با تست بر تست بار
چو دادی به دادن شوی رستگار.نظامی.
ز گرد زمین رستگارش کنم.نظامی.
کردگار:
چو فرمان چنین آمد از کردگار
که بیرون زنم نوبتی زین حصار.نظامی.
نشان بس بود کرده بر کردگار
چو اینجا رسیدی هم اینجا بدار.نظامی.
ترا نیست آن تکیه بر کردگار
که مملوک را بر خداوندگار.
سعدی (بوستان).
و همچنین آموختگار، خواستگار، رفتگار، فریفتگار. ماندگار، نمودگار.
|| علامت نعت مفعولی: آفریدگار (مخصوصاً در تداول عامه): آفریدگاری در خانه نیست بمعنی آفریده ای، احدی، دیاری. رجوع به آفریدگار شود. || نشانهء لیاقت: ماندگار، ماندنی. رفتگار، رفتنی(1). || مؤلف غیاث بنقل از جواهر الحروف آرد: « (گار) بمعنی سبب چون روزگار بمعنی سبب روز و شب و یادگار بمعنی سبب به یاد آمدن کسی» (غیاث). و آنندراج نیز همین قول را آورده است. و احتیاجی بدین تکلف نیست.
(1) - درغیاث اللغات «گار» در «رستگار» علامت لیاقت محسوب شده یعنی لایق رستگاری وآنندراج نیز همین قول را آورده است.

گارا.

(اِخ)(1) دومینیک ژزف. سیاستمدار فرانسوی متولد در باین (1749-1833 م.).
(1) - Garat, Dominique Joseph.

گارا.

(اِخ)(1) پیرژان. آوازه خوان فرانسوی نوهء ژزف گارا. متولد در بردو (1764 - 1823 م.).
(1) - Garat, Pierre - Jean.

گاراژ.

(فرانسوی، اِ)(1) جائی که اتومبیل را در آن گذارند. جائی که مسافران برای تهیهء بلیط مسافرت و سوار شدن بدانجا روند. جائی که رانندگان مسافران و بار را از آنجا سوار کنند و بدانجا پیاده کنند.
(1) - Garage.

گاراژدار.

(نف مرکب) دارندهء گاراژ. متصدی گاراژ. کسی که مسئول حمل بار و مسافران است. رجوع به گاراژ شود.

گاراژداری.

(حامص مرکب) عمل گاراژدار. گاراژ داشتن. به کار گاراژ پرداختن. رجوع به گاراژ و گاراژدار شود.

گاراس.

(اِخ)(1) فرانسوا. از آباء یسوعیین که بر اثر مباحثات ادبی و فلسفی خود شهرت یافته است. (1585 - 1631 م.).
(1) - Garasse, Lepere Francois.

گارامانت.

(اِخ) طایفه ای از ساکنین لیبیا. هردوت گوید که آنها بالاتر از ناسامنها سکنی دارند، و از آدمیزاد فرار میکنند و هیچگونه اسلحه ندارند. (ایران باستان ص 573). و رجوع به غارامانت شود.

گارامه.

[مِ] (اِخ) رجوع به غارامه شود.

گارپام.

(اِخ) قریه ای از قرای درکا، در بخش هزارجریب. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 123 بخش انگلیسی).

گارتامپ.

(اِخ)(1) نام رودخانه ای است در فرانسه، شعبهء رودخانهء کُرزی که طول آن 190 هزار گز است.
(1) - Gartempe.

گارجگان.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف واقع در شهرستان بیرجند، در 22 هزارگزی جنوب خاوری خوسف. دامنه، معتدل. دارای 221 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه، لبنیات، شغل اهالی زراعت و هیزم فروشی و کرباس بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گارچیدان.

(اِخ) دهی کوچک از دهستان گروه بخش ساردوئیه واقع در شهرستان جیرفت، در 22 هزارگزی ساردوئیه و 16 هزارگزی باختر راه مالرو راین به ساردوئیه. سکنه 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گارد.

(فرانسوی، اِ)(1) مواظب. مراقب. نگهبان: گارد ملی، گارد شاهی، گارد مجلس، گارد جمهوری، گارد نجبا. || دسته های منتخب سربازان محافظ شاه یا رئیس مملکت.
(1) - Garde.

گارد.

(اِخ)(1) نام رودخانه ای است در فرانسه در مصب رود رُن به طول 113 هزارگز. یک قنات بزرگ رومی از آن میگذرد. به ترکی غارد. قاموس الاعلام ترکی آرد: نهری است در قسمت جنوبی فرانسه و تابع رودخانهء رونیه. از اتحاد دو نهر غاردون دانه و زو غاردون داله که از جبال سونه سرچشمه میگیرند، متشکل شده پس از جریان و طی مسافت شش هزارگز در میان دو شهرک بوکر و آرامون به نهر نامبرده در فوق میریزد. در 8 هزارگزی شمال شهر نیم روی این نهر پل بزرگی از آثار رومیان باستان دیده میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gard.

گارد.

(اِخ) بخشی از قسمت لانگدوک شرقی، حاکم نشین آن نیم و شهرهای عمدهء آن آلِس دارای 395300 تن سکنه است. پانزدهمین بخش نظامی است. نیم مرکز اسقف نشین است.

گارد.

(اِخ)(1) دریاچه ای است در شمال ایتالیا مابین ایالت برِسیا و وِرُن. مساحت آن 300 هزار گز مربع. مَنسیو از این دریاچه نشأت می یابد. دارای منظره های زیبا و دلکش است.
(1) - Garde.

گارداب.

(اِخ) جنوب شرقی چشمه عزیز، جنوب کویر نمک و شمال غربی جندق.

گاردافویی.

(اِخ)(1) دماغه ای در انتهای شرقی افریقا در مدخل خلیج عدن.
(1) - Gardafui,Guardafui.

گاردان.

(فرانسوی، اِ)(1) ترکیبی است از پیرامیدن و نوالژین که اثر ضد درد و ضد تب قوی دارد و در درمان زکام، گریپ، سیاتیک، روماتیسم، لومباگو، میگرن، به کار برده میشود. این دارو در تجارت به صورت قرصهای 50 سانتی گرمی وجود دارد و مقدار معمولی استعمال آن 1 - 2 گرم است. (کتاب درمانشناسی ج 1).
(1) - Gardanne.

گاردان.

(اِخ)(1) کلود ماتیو. ژنرال فرانسوی. متولد در مارسی. (1766 - 1817 م.). وی از جانب ناپلئون به زمان فتحعلی شاه به ایران آمد.
(1) - Gardane, (Glardanne), Claude
Mathieu Comte de.

گاردروب.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) جامه گاه. (فرهنگستان ایران ص 122). جامه خانه.
(1) - Garde - Robe.

گارد سرحدی.

[دِ سَ حَدْ دی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (ادارهء...) مرزداری. (فرهنگستان ص 101).

گاردنال.

[دِ] (فرانسوی، اِ) نام دیگر لومینال است. از مشتقات اسید باربیتوریک است، از جملهء داروهایی که بیشینه یک خوراک آنها از ده سانتیگرم تا یک گرم است. (کارآموزی داروسازی جنیدی چ دانشگاه ص247). رجوع به لومینال شود.

گاردن پارتی.

[دِ] (انگلیسی، اِ مرکب)(1)جشن عمومی. بساط تفریح که در پارکها و باغهای بزرگ بر پا دارند.
(1) - Garden Party.

گاردنیا.

[دِ] (فرانسوی، اِ)(1) گلی است از تیرهء روناس تزیینی، دارای گلهای زیبا.
(1) - Gardenia.

گارس.

(اِ) قسمی جامه. قسمی پارچه سخت لطیف (در تداول عامه). رجوع به گاز شود.

گارستانه.

[رِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لنگهء شهرستان لار، واقع در 36 هزارگزی شمال باختر لنگه، کنار راه فرعی لنگه به بندر چارک. دامنه، گرمسیر و مالاریایی. دارای 196 تن سکنه، آب آن از چاه و باران، محصول آنجا غلات، خرما، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گارسن دوتاسی.

[سَ دُ] (اِخ)(1) مترجم فرانسوی که حدائق البلاغه تألیف میرشمس الدین فقیر دهلوی را به فرانسه برگرداند. او راست کتاب «عروض و قوافی زبانهای شرقی اسلامی»(2) به فرانسه. (رودکی، سعید نفیسی ص 830، 842). و نیز منطق الطیر شیخ عطار را به طبع رسانیده است.
(1) - Garcin de Tassy.
(2) - Rhetorique et prosodie des Iangues de lcorient musulman,
Paris 1873.

گارسه.

[سِ] (روسی، اِ) از لوازم چاپخانه. در تداول مطابع میزی با یکصد و چهارده خانه که حروف سربی در میان آن خانه ها است و حروف چین برای ترتیب کلمات حروف از آن برمیگیرد. محفظهء حروف سربی در مطابع.

گارسیا.

(اِخ)(1) مانوئل. مغنی و آهنگ ساز اسپانیولی. پدر خانم مالیبران و خانم ویاردُ متولد در اشبیلیه. (1775 - 1832 م.).
(1) - Garcia, Manuel.

گارسیا دوپاردس.

[دُ رِ دِ] (اِخ)(1)دیگو. جنگجوی اسپانیولی. متولد در تروجیلو (1466 - 1530 م.).
(1) - Garcia de Paredes, Diego.

گارسیا گوتی رز.

[رِ] (اِخ)(1) آنتونیو. مصنف درام نویس اسپانیولی متولد در شیکلانا. وی درامهای رمانتیک دارد. (1813 - 1884 م.).
(1) - Garcia Gutierrez, Antonio.

گارسیالرکا.

[لُ] (اِخ)(1) فدریکو. شاعر و مصنف درام نویس اسپانیولی متولد 1899 م. در فوانتو کرو. وی بسال 1936 م. کشته شد.
(1) - Garcia Lorca, Federico.

گارفیلد.

(اِخ)(1) جیمز - ابراهام. بیستمین رئیس جمهور ممالک متحدهء امریکا متولد در اُرانژ (اُهایو) وی به دست یک تن متعصب به قتل رسید. (1831 - 1881 م.).
(1) - Garfield, James - Abraham.

گارگامل.

[مِ] (اِخ)(1) زوجهء گران گوزیه و مادر گارکان توا قهرمان کتاب رابله(2). او بسیار فربه بود و اشتهای خارق العاده ای داشت. رجوع به مادهء بعد شود.
(1) - Gargamelle.
(2) - Rabelais.

گارگان توا.

(اِخ)(1) قهرمان عمده و عنوان کتاب مشهوری است که رابله در آن همهء افکار هزل و شکاکیت توأم با استهزاء را جلوه گر میسازد. گارگان توا دارای اشتهای بسیار زیاد بود وی در پیلکر و کل بکمک مردی روحانی به نام ژان دِزان تُمُر جنگید و صومعهء تِلِم را بدو واگذاشت.
(1) - Gargantua.

گارماسه.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان واقع در 4 هزارگزی جنوب فلاورجان و هزارگزی خاور راه اصفهان به شهرکرد. آب آن از زاینده رود، محصول آنجا غلات، برنج، صیفی، پنبه، تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گارمن.

[مُ] (روسی، اِ) (مأخوذ از گارمونیکای روسی) آلت موسیقی دستی که با باد کار میکند. و رجوع به قارمان شود.

گارن.

[رِ] (اِ) این درخت را که از نوع پستنک میباشد در نور و گرگان بارانک، در طوالش می انز، در کوهپایهء گیلان راج اربو، در کلارستاق المدلی، در کجور الندری، در رامسر گارن و در خلخال مله میخوانند. رجوع به بارانک شود. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص233).

گارنیه.

[یِ] (اِخ)(1) (آدلف) فیلسوف فرانسوی متولد در پاریس. (1801 - 1864 م.).
(1) - Garnier, AdoIphe.

گارو.

[رُ] (اِخ)(1) قهرمان داستان لافونتن بنام بلوط و بادرنجبویه از دستهء مردم احمق و پرمدعا که بیهوده از امور انتقاد میکنند.
(1) - Garo.

گاروک بد.

[بَ] (اِ) رئیس کارگران سلطنتی و غیره در ایران باستان.

گارون.

[رُ] (اِخ)(1) شطی به فرانسه که در درهء آران (پیرنه اسپانیول) نبعان یا بدو به اقیانوس اطلس ریزد: طول آن 350 هزار گز، نواحی ذیل را مشروب میکند:
گارون علیا، تارن و گارون، لت و گارون، ژیروند و شارانت، ماریتیم، و از سنت گدن مرِ، تولوز، آژان، مارماند، لارئول، بُردو عبور میکند و اَرِیِر، تارن، لُ و دُرُنی از جانب یمین بدان میریزد و از جانب یسار، ساو، ژِر و بائیز در آن وارد میشود.
(1) - Garonne.

گارون.

[رُ] (اِخ)(1) ایالت. (هُت گارون) در ارتفاعات لانگدوک قرار دارد. حدود آن به سلسلهء جبال پیرنِه و سرحد اسپانیا میرسد. مساحت آن 6290 هزار گز مربع است. این ایالت شامل 2 ارندویسمان و 39 کانتون و 589 کمون است. در حدود 431505 تن سکنه دارد. این ایالت جزء هفدهمین ناحیهء نظامی است. محصولات آنجا غلات، گندم، ذرت است. در قسمت های کوهستانی این ایالت جنگلهای انبوه و آبهای معدنی است، و دارای منظره های زیبا و دلکشی است.
(1) - Garonne.

گارون زنگی.

[رُ زَ] (اِ مرکب)(1) نامی است که در بندر عباس به بادام هندی دهند. رجوع به بادام هندی شود.
(1) - Terminalia.

گاره.

[رَ] (اِخ) دهی کوچک از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد، واقع در 52 هزارگزی جنوب باختری سپیددشت و 24 هزارگزی باختر ایستگاه کشور، دارای 44 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاره.

[رَ / رِ] (پسوند) مزید علیه «گار» که بصورت مزید مؤخر در آخر اسماء معنی درآید و آنها را به صفت مبدل سازد :
ستمکش نوازم ستمگاره کش.نظامی.
رجوع به ستمکاره و ستمگاره شود.

گاری.

(ص) چیز بیمدار و ناپاینده و بی ثبات را گویند. (آنندراج) (برهان قاطع) (جهانگیری). فانی. ناپایدار :
دنیا همه در غرور دارد یاری
بس غره مشو ز روزگار گاری.
(از جهانگیری بدون ذکر نام شاعر).
رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.

گاری.

(پسوند) مرکب از «گار» مزید مؤخر + «ی» حاصل مصدر. این کلمه به آخر اسم معنی و ریشهء فعل پیوندد و حاصل مصدر یایی سازد:
سازگاری :
به هر چش رسد سازگاری کند
فلک بر ستیزنده خواری کند.نظامی.
ز هر طعمه ای خوشگواریش بین
حلاوت مبین سازگاریش بین.نظامی.
سر سازگاری ندارد سپهر
کمر بسته بر کینهء ماه و مهر.نظامی.
که هر کشتئی کو بدینجا رسید
ازین بندگه رستگاری ندید.نظامی.
|| در آخر صفت درآید و حاصل مصدریایی سازد. ناسازگاری :
جوانی ز ناسازگاری جفت
بر پیرمردی بنالید و گفت.(بوستان).
|| در آخر مصدر مرخم (معادل سوم شخص مفرد ماضی) درآید و حاصل مصدر یایی سازد.
- پذرفتگاری:ملکزاده با او بهم داد دست
بپذرفتگاری بر آن عهد بست.نظامی.
- رستگاری:در دو چیز است رستگاری مرد
آنکه بسیار داد و اندک خورد.نظامی.
ز دولت به هر کار یاریش باد
گذر بر ره رستگاریش باد.نظامی.
به کمندی درم که ممکن نیست
رستگاری بالامان گفتن.سعدی.
- خواستگاری.؛
|| در آخر اسم معنی درآید و حاصل مصدر یایی سازد:
- ستمگاری:جهانی که با اینچنین خواریست
نه در خورد چندین ستمگاریست.نظامی.
چهارسال است کز ستمگاری
داردم بیگنه بدین خواری.نظامی.

گاری.

(هندی، اِ)(1) قسمی دستگاه حمل با چرخ که اسب آن را کشد. ارابه ای که با اسب کشیده شود. این لفظ هندی است و در هندی بمعنی مطلق گردون است و در قرن اخیر داخل فارسی شده. (فرهنگ نظام از برهان قاطع چ معین). رجوع به ارابه، عرابه و عراده شود.
(1) - Le coche, La charrue, Le chariot, La charrette.

گاری بالدی.

(اِخ)(1) ژزف. وطن پرست ایتالیائی، متولد نیس، وی ابتدا در راه وحدت ایتالیا و ضد اتریش و بعداً ضد دولت پادشاهی ناپل و حکومت پاپ مبارزه کرد. و در (1870 - 1871 م.) شمشیر خود را به خدمت به فرانسه اختصاص داد. (مولد 1807 - وفات 1882 م.).
(1) - Garibaldi, Joseph.

گاری چی.

(ص مرکب، اِ مرکب) کسی که گاری میراند. دارندهء گاری. آنکه با گاری اشیاء را حمل کند.

گاریچی.

(اِخ) دهی است از دهستان ستخواست بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 50 هزارگزی باختر اسفراین. جلگه، معتدل، دارای 4 تن سکنه. زبان کردی. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت است، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاری خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که گاری را در آن جای دهند.

گاز.

(فرانسوی، اِ)(1) فرانسوی مأخوذ از نام غزه موضعی در سوریه که پارچهء مذکور در ذیل بدان منسوب است. جامهء سخت نازک و لطیف و تابدار، بافته شده از پشم و ابریشم و غیره.
(1) - Gaze.

گاز.

(اِ) به هندی علف را گاز خوانند و بسیار باشد که پارسیان سین را به زا بدل کنند خواه از لغت خود، خواه از لغت دیگر، بلکه در عربی نیز اینگونه تبدیل آمده و این در اصل هندی گهاس است به های مخلوط التلفظ. چون تلفظ این ها در غیر هندی دشوار است آن «ها» را حذف کردند. (آنندراج) (غیاث). و به زبان هندی گاس خوانند. (جهانگیری).
چو پیله ز برگ خزان خورد گاز
همه تن شد انگشت و قی کرد باز.نظامی.
|| علف چاروا. (برهان).

گاز.

(فرانسوی، اِ)(1) بخار. دم(2). جسمی هوایی که حجم و شکل معینی ندارد. صفت ممیزهء آن خاصیت انبساط دائمی است. اگر به مایعی گرما بدهیم بتدریج انرژی و دامنهء حرکت ذرات آن افزایش میباید. اگر انرژی بیش از میزان تأثیر نیروی ربایش ذرات مجاور باشد ملکولها ممکن است از منطقهء خویش خارج شوند. فرض کنیم چنین ذره ای در سطح آزاد مایع باشد بمجرد خروج از مدار خویش از مایع خارج میشود و دیگر تحت تأثیر ربایش ملکولهای مجاور نیست. چنین ذره ای که دارای انرژی و سرعت آغازی است و تحت تأثیر نیرویی نمیباشد آزادانه به حرکت خود ادامه میدهد تا هنگامی که به مانعی برخورد کند (جدار ظرف یا ذرهء دیگر) و در نتیجهء این برخورد امتداد و سرعتش تغییر یابد ولی در هر حال همچنان دارای حرکت است. اگر بتدریج به مایعی گرما دهیم ممکن است تمام ملکولها بطریقی که گفته شد بتدریج از سطح آزاد مایع خارج شوند و بالنتیجه مایع به بخار تبدیل یابد، آنگاه جسم در حالت موسوم به حالت گازی است. ملکولها آزادانه حرکت میکنند و در اثر برخورد به یکدیگر و یا برخورد به جدار ظرف پیوسته مسیر آنها تغییر میکند و بالنتیجه در تمام فضای موجود منتشر میشوند. چنین جسمی را گاز یا بخار مینامند. (فیزیک ترمودینامیک تألیف دکتر ا. روشن ج1 صص80 - 81). سوختهای گازی:
1 - استیلن - از جملهء گازهایی که برای تولید دمای زیاد به کار میرود گاز استلین است.
برای تهیهء استلین آهک و زغال را در کوره حرارت میدهند. فعل و انفعال شیمیائی ذیل انجام میگیرد:
+ CO2C = CaC3 CaO +
کربور دوکلسیم که حاصل میشود آب را تجزیه میکند و استلین تولید میشود:
O2 + Cao + H2H2O = C2H2 +2CaC
هر کیلوگرم کربور دو کلسیم معمولی در حدود 300 لیتر استلین تولید میکند.
2 - گاز شهری - گاز شهری که سابق به گاز چراغ معروف بود از تقطیر زغال سنگ در ظرف بسته حاصل میشود. این گاز سابق بر این برای مصرف روشنایی و سوخت در شهرها به کار میرفت. اینک مورد استعمال آن در سوخت منازل و به کار انداختن ماشینهای صنعتی است. تهیه و استفاده از گازهای شهری شامل سه عمل اصلی تقطیر زغال سنگ. تصفیهء گاز، توزیع آن بمنازل است.
3 - گاز آبی - اگر بخار آب را از روی زغالی که گداخته شده است عبور دهیم عمل شیمیائی ذیل انجام میگیرد:
2O = Co + H2C + H
گاز حاصل شده را گاز آبی نامند.
4 - گاز پژوم - اگر مقداری هوا را از مجاورت یک طبقهء زغال گداخته شده عبور دهیم عمل شیمیائی ذیل صورت میگیرد:
+ Q2H4 CO+2 =2H4 +2C + o2 =هواC2+
اگر بجای هوا آب عبور دهیم
- Qc2O = Co + H2C + H
تولید مترادف این دو گاز با نسبت های آمیزش مشخصی اساس تهیه گازی است موسوم به گاز یژوم که برای گرم کردن کوره های ذوب و به کار انداختن موتورهای احتراقی به کار میرود. || چراغ گاز، رجوع به گاز شهری شود. (از فیزیک ترمودینامیک. دکتر. ا. روشن ج 2 صص 199 - 202).
مایع کردن گازها - هر گازی را که دمای بحرانی آن بالاتر از دمای محیط باشد میتوان بوسیلهء تراکم تبدیل به مایع کرد مث در بیست درجه سانتیگراد. کلرورد متیل Cl3 CHتحت فشار 2/3 آتسمفر به مایع تبدیل میشود. انیدرید سولفورو 2So تحت فشار 4 آتمسفر به مایع تبدیل میشود. آمونیاک 3 NHتحت فشار 9 آتمسفر به مایع تبدیل میشود چنانچه دمای بحرانی گازی کمتر از دمای محیط باشد باید نخست دمای آن را پائین تر از دمای بحرانی آن رساند. سپس بوسیلهء تراکم به مایع تبدیل کرد. (فیزیک ترمودینامیک. دکتر. ا. روشن ج 2 صص 390 - 391).
(1) - Gaz. (2) - الوسن، بیهوش شدن از دم چاه. (تاج المصادر بیهقی). دم چاه مقنی را خفه کرد.

گاز.

(اِ) مقراض بریدن طلا و نقره. مقراض. (صراح). مقراض موچنه. مقراض کاغذ: مفرض و مفراض، گاز که بدان آهن و سیم و زر تراشند. قِطاع. (منتهی الارب) :
و یا چو گوشه و دینار جعفری بمثل
که کرده باشد صراف از او به گاز جدا.
منوچهری.
گر چنویک صیرفی بودی و بزازی یکی(1)
دیبه و دینار نه مقراض دیدی و نه گاز.
منوچهری.
چون در بزیر پارهء الماسم
چون زر پخته در دهن گازم.مسعودسعد.
زر کانی کی روایی بیند از روی کمال
تا تف و تابی نبیند زآتش و خایسک و گاز.
سنایی.
تو که در بند حرص و آز شدی
همچو زر در دهان گاز شدی.سنایی.
نقش بت و نام شاه برخود بستن چو زر
وآنگهی از بیم گاز رنگ سقم داشتن.
خاقانی.
دوش گرفتم بگاز نیمهء دینار تو
چشم تو با زلف گفت زلف تو در تاب شد.
خاقانی.
وگر خرده ای زر ز دندان گاز(2)
بیفتد بشمعش بجویند باز.سعدی (بوستان).
از طعنهء رقیب نگردد عیار من
چون زر اگر برند مرا در دهان گاز.حافظ.
|| آلتی باشد که نعلبندان را به کار آید(3) بر طریق مقراض به قاف و صاد معجمه و عرب مفرص گوید به فا و صاد غیرمعجم. (صحاح الفرس). برای کشیدن میخ از چیزی آهنگران را نیز به کار است و برای کشیدن دندان نیز چون کلبتین. آلت آهنین که میخ از تخته بدان بیرون کشند و دندان برآرند از لثه. گاز انبر. قیچی. قسمی گازانبر(4) :
به لیف خرما پیچیده خواهمت همه تن(5)
فشرده خایه به انبر بریده کیر به گاز.
منجیک.
دو چیزش برکن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرمبه
دندانْش به گاز و دیده به انگشت
پهلو به دبوس و سر به چنبه.لبیبی.
شوم چنگال چو نشبیل خود از مال یتیم
نکشد گرچه ده انگشت ببریش به گاز.
ناصرخسرو.
نتواند کسیش برد به قهر
نتواند کسش برید به گاز.ناصرخسرو.
آن کز دهانهء گاز خورد آب ناسزایی
بر زربخت او هیچ نکنی تو کیمیائی.
خاقانی.
رفت آنک از پی یک خردگی چشم امل
باز کرده دهن از حرص چو گازش بیند.
کمال الدین اسماعیل.
|| گل گیر شمع. آلتی است آهنین که سر شمع را بدان میگرفته اند :
چو شمع باد بداندیش تو ز شب تا روز
به گاز داده سر از سوز و تن بسوز و گداز.
سوزنی.
چو شمع چندان بسر دهد همه تن
چو سر شود همه تن سر جدا کنند به گاز.
سوزنی.
کمتر از شمع نیستی بفروز
گر سرت را جدا کنند به گاز.مسعودسعد.
پایم از خطهء فرمان تو بیرون نشود
سرم ار پیش تو چون شمع ببرند به گاز.
انوری.
نی نی اگر چو شمعی دم درزنم ز گرمی
اکنون چو شمع از آن دم سر زیر گاز دارم.
عطار.
سر باززن چو شمع به گازی فرید را
گر سر دمی چو شمع بتابد ز گاز تو.عطار.
تا ز بنگه رسید خواجه فراز
شمع را دید در میان دو گاز.نظامی.
شمعهایی را دید در میان دو گاز.نظامی.
شمعهایی بدست شاهانه
خالی از دود و گاز و پروانه.نظامی.
|| ناخن پیرای. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
نوک منقار کبک را عدلش
گاز ناخن پر عقاب کند.خاقانی.
|| دندان. (برهان). || دندان نیش که دندان شتر گویند، ناب. (غیاث) (جهانگیری) (آنندراج) :
عجب نبود گر از تأثیر عدلش
همه تریاک بارد گاز ارقم.عمید لوبکی.
|| عضوی را به دندان گرفتن. (آنندراج). عضوی را به دندان گرفتن و خاییدن. (از برهان)(6). عمل فشردن دو ردهء دندان بر چیزی بقصد جدا کردن یا الم رسانیدن.
آن صنم را ز گاز و از نشکنج
تن بنفشه شد و دو لب نارنج.عنصری.
پیغام دادمش که نشانی بدان نشان
کز گاز بر کنارهء لعلت نشان ماست.خاقانی.
بر لبش بین که ز گازم اثر است
اثر گاز بر آن لب چه خوش است.خاقانی.
بر لعلشان ز گاز نهادن هزار مهر
وز گاز مهر صفوت ایشان شکستنش.
خاقانی.
بندهء دندان خویشم گو بگاز
نقش یاسین کرد بر بازوی من.خاقانی.
لب گل را بگاز برده سمن
ارغوان را زبان بریده چمن.نظامی.
ز بس کز گاز نیلش درکشیدی
ز برگ گل بنفشه بردمیدی.نظامی.
دهد خبر که پشیمانم از جدایی خویش
دو پشت دست به صد گاز برگزیدهء من.
محمدبن عمر مسعود.
- به گاز کردن.؛ به دندان زدن. با دندان گزیدن :دو سه دندانه دیدند آنها نهاده برداشتند و پیش تخت شاه شمیران آوردند. شاه بگاز کرد. دانه ای سخت دید. (نوروزنامه).
- به گاز گرفتن؛ دندان گرفتن :
بهم هر دو منقار برده فراز (کبوتر نر و ماده)
چو یاری لب یار گیرد به گاز.
اسدی (گرشاسب نامه).
گر قناعت کنی بشکّر و قند
گاز میگیر و بوسه در می بند.نظامی.
- به گاز گزیدن؛ گزیدن به دندان :
ایا حسود تو از جاه تو بغیرت و رشک
ز رشک تو سرانگشت خود گزند به گاز.
سوزنی.
- سر کس به گاز آوردن؛ سر وی را بریدن. کشتن :
گر این مرد را سر به گاز آوری
بدین مرز رنج دراز آوری.فردوسی.
مگر بخت گم گشته بازآوریم
سر دشمنان زیر گاز آوریم.فردوسی.
مگر کین هومان تو بازآوری
سر دشمنان را به گاز آوری.فردوسی.
سر دشمنان تو بادا به گاز
بریده چنان چون سران گراز.فردوسی.
که تا کینهء شاه بازآورم
سر دشمنان زیر گاز آورم.فردوسی.
گر ایدون که تازانه بازآورم
و یا سر به کوشش به گاز آورم.فردوسی.
مگر سر دهم تا سر خوشنواز
به مردی ز تخت اندرآرم بگاز.فردوسی.
- سرکسی به گاز آمدن یا اندرآمدن؛ سر وی بریده شدن. نزدیک به مرگ شدن :
برو نیز بگذشت روز دراز
سر تاجدار اندرآمد به گاز.فردوسی.
تو ای نامور پهلوان سپاه
نگه کن برین گردش هور و ماه
که بند سپهری فراز آمده ست
سر بخت ترکان به گاز آمده ست.فردوسی.
برو [ بر فریدون ] خوبرویان گشادند راز
مگر کاژدها را سرآید بگاز.فردوسی.
- گاز زدن؛ دندان زدن.
- امثال: گران گاز بمعنی دندان گرد و گران فروش.
|| گزیدگی. عضة. لسع. لدغ(7): وگر بر زخم هوام کنی منفعت دارد [ افرفیون را ] و نیز گاز سگ غیر کلب الکلب [ کَ لِ ] . (الابنیه عن حقایق الادویه). و خاکستر وی [ خاکستر سرطان ] گاز کلب الکلب را نیک باشد. (الابنیه عن حقایق الادویه).
دست زی می بر و برنه به سر نیکان تاج
جام بر کف نه و برنه به دل اعدا گاز.
منوچهری.
|| لگد بود و سیلی :
همی نبارد نان و همی نخرد گوشت
زند برویم مشت و زند به پشتم گاز.
قریع الدهر (لغت فرس اسدی).
|| آلتی که نجاران و هیزم شکنان لای چوب و کنده جای دهند. (فرهنگ فارسی معین).
- || در میان کسی جای گرفتن؛ جای دادن :
در میان حلقهء پاکان حق
خویشتن را کی تواند کرد گاز.
نزاری قهستانی.
(1) - ن ل: گر چنو زر صیرفی بودی و بزازی یکی.
(2) - ن ل: و گر حبهء زر ز دندان گاز.
(3) - Coup de dent, Tenaille de forgeron.
(4) - Tenaille - Tricoise. (5) - ن ل:
به لیف خرما پیچیده خواهمش همه سال.
(6) - Morsure.
(7) - Morsure.

گاز.

(اِ) صومعه ای که در سر کوه ساخته باشند، و به این معنی با کاف تازی هم آمده است. (برهان). به این معنی اصح کاز است. رجوع به کاز و کازه شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گاز.

(اِ) اخذ و جر. (برهان).

گاز.

(اِ) غار و مغاره کوه. (برهان). || جایی و سوراخی را نیز گویند که در کوه یا در زمین بکنند تا وقت ضرورت آدمی یا گوسفند در آنجا رود. (برهان).

گاز.

(اِ) بمعنی گاه است :
گر کند هیچ گاز وقت گریز
خیز ناگه به کوشش اندرمیز.خسروی.

گاز.

(اِ) درخت صنوبر که ستون کنندش. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی از صحاح الفرس).(1) و در پهلوی گاس با سین است :
یکی چادری جوی پهن و دراز
بیاویز چادر ز بالای گاز.
ازرقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
اصح کاز و کاژ است.
(1) - در صحاح الفرس (نسخ موجود) این معنی برای لغت مذکور نیامد، به احتمال قوی مصحف کاژ است. (یادداشت لغت نامه).

گاز.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت، در 170 هزارگزی جنوب کهنوج و 8 هزارگزی باختر راه مالرو و مارز به کهنوج. دارای 4 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گازا.

(اِخ)(1) تئودور. یکی از علمای متبحر در زبان یونان قدیم در آغاز دورهء رنسانس ایتالیا، متولد در تِسالُنیک (1398 - 1478 م.).
(1) - Gaza, Theodore.

گازار.

(اِخ) دهی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 90 هزارگزی شمال باختری درمیان و 12 هزارگزی خاور شوسهء عمومی مشهد به زاهدان کوهستانی، معتدل، دارای 1739 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و شلغم، لبنیات، تریاک، شغل اهالی زراعت، مال داری، راه آن مالرو است. تابستان از میان کوه اتومبیل میتوان برد، دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گازارگاه هری.

[] (اِخ) محلی است که قبر مولانا محمد نعمت آبادی در آنجا واقع است. رجوع به مجالس النفائس ص 220 شود.

گازانبر.

[اَمْ بُ] (اِ مرکب)(1) آلت آهنین شبیه انبردست که میخ از تخته بدان بیرون کشند. کلبتین. رجوع به گاز شود.
(1) - Tenaille.

گازبر.

[بُ] (اِخ) دهی است از مرکز دهستان نمداد بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 143 هزارگزی شمال خاوری کهنوج سر راه مالرو کهنوج. ریگانی. کوهستانی، گرمسیر، دارای 300 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، خرما. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء فرامرزی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گازت د فرانس.

[زِ دُ] (اِخ)(1) لا گازت. روزنامه ای فرانسوی که بوسیلهء تئوفراست رنُوُد در سال 1631 م. به کمک و حمایت ریشلیو در فرانسه منتشر شده و آن طرفدار اصول روایالیسم بود.
(1) - Gazette de France, (La Gazette).

گازدار.

(نف مرکب) مایعی که دارای گاز باشد: آب گازدار. دوغ گازدار. رجوع به گاز شود.

گازر.

[زُ / زَ] (ص، اِ) جامه شوی. سپیدکار(1). قصار. حواری. (بلعمی). مقصر، تختهء گازر. (منتهی الارب)(2) :
رخ تو هست مایهء تو اگر
مایهء گازران بود خورشید.کسایی مروزی.
خلق را بخدای بخواند (عیسی) و با وی هیچکس نبود از اول که از زمین بیت المقدس بیرون شد. دوازده تن بودند از گازران و گازر را بتازی قصار خوانند و حواری نیز خوانند. (ترجمهء طبری بلعمی).
جامهء پر صورت دهر ای جوان
چرک شد و شد بکف گازران
رنگ همه خام و چنان پیچ و تاب
منتظرم تا چه برآید ز آب.؟
یکی گازر آن خرد صندوق دید
بپوئید وز کارگه برکشید.فردوسی.
چو بیگاه گازر بیامد ز رود.
بدو گفت جفتش که هست این درود
که بازآمدی جامه ها نیم نم
بدین کارکرد از که یابی درم.فردوسی.
چون زرّ مزور نگر آن لعل بدخشش
چون چادر گازر نگر آن برد یمانیش.
ناصرخسرو.
چونکه نشویی سلب چرب خویش
گر تو چنین سخت سره گازری.
ناصرخسرو.
پیشهء آفتاب خود این است
چون کسی نیکتر نگاه کند
جامهء شسته را سپید کند
روی گازر همو سیاه کند.سنایی.
وانگهی فرزند گازر گازری سازد ز تو
شوید و کوبد ترا در زیر کوبین زرنگ.
حکیم غمناک (لغت فرس اسدی چ اقبال ص387)(3).
در سه نسخهء خطی سوزنی که دو نسخهء آن کهنه و یکی هم از روی نسخهء کهن نوشته شده در بیت ذیل کلمهء گازر آمده است بفتح زاء معجمه :
بنقش آزرو مانی و روی او بنگر
که تا که آید از ایشان به دلبری گازر.
اگر این نسخه صحیح باشد ظاهراً گازر مجازاً بمعنی ماهر، استاد و نظایر آن باشد. بجای کلمهء گازر در بیت فوق «بر سر» میتوان گذاشت و معنی شعر هم بجا و درست خواهد بود ولی در این سه نسخه گازر است و تبدیل «برسر» به گازر در تصحیف بعید مینماید. والله اعلم :
از غم صدف دو دیده پر در دارم
وز حادثه پوستین به گازر دارم.
و رجوع به پوستین به گازر دادن شود.
جامهء جان هم بدست گازر غم ماند
داغ سیاهش هزار بار برافکند.خاقانی.
و این گازر بر لب جویی بزرگ جامه شستی. (سندبادنامه ص 115).
گه شده او سبزه و من جوی آب
گه شده من گازر و او آفتاب.نظامی.
نگه دار اندرین آشفته بازار
کدین گازر از نارنج عطار.نظامی.
نقل است که یکبار به مکه رفته بود پیش سفیان عیینه تا اخبار سماع کند یک روز نرفت کس فرستاد تا بداند که چرا نیامده است چون برفت احمد جامه به گازر داده بود و برهنه نشسته بود و نتوانست بیرون آمدن. (تذکرة الاولیاء عطار).
آلایش خون لشکر چین
با فیض سحاب سیل گستر
از چشمهء تیغ بندگانش
هرگز نرود چو داغ گازر.سیف اسفرنگ.
از زیر دامن تو تا چشمه بربخورشید
دامن کشان رود ابر بر آب چشم گازر.
سیف اسفرنگ.
تو پاک باش و مدار ای برادر از کس باک(4)
زنند جامهء ناپاک گازران بر سنگ.سعدی.
گازر که به کار خود تمام است
بهرت ز حریرباف خام است.امیرخسرو.
گازر مباش کز پی تزیین دیگری
جامه سپید کرد و ورا رو مسود است.
ابن یمین.
اتفاقاً برفی عظیم افتاده بود و دشت و صحرا پنبه زار شده و کوه و کنار از خجلت سرما چادر گازری در سر گرفته. (العراضه از امثال و حکم).
-امثال: گازر گرو خویش به دکان دارد. (جامع التمثیل)، نظیر گرو در دست گازر است. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود؛
اگر کسی خواهد که اجرت گازر دریغ دارد او در واقع زیان خود میکند چرا که اقمشهء او گویا رهن او است. (آنندراج).
مثل خانهء گازر.
ما را به گازران ری چکار که جامه را پاک شویند یا ناپاک ، نظیر: گویی ببلاساغون(5) ترکی دو کمان دارد
گر زین دو یکی گم شد ما را چه زیان دارد.
مولوی.
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
گرو در دست گازر است : حق فرامش مکن به دولت نو ز آنکه در دست گازر است گرو گازر نکند به مزد تعجیل زیرا که گرو به مزد دارد.سنایی.
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
(1) - Blanchisseur, Degraisseur. (2) - از جمله چیزهایی که برای سفید کردن لباس بکار میبردند شوره و اشناه بود و طباشیر را هم بکار میبردند. (قاموس کتاب مقدس).
(3) - در بعض نسخ «بنام» آمده است.
(4) - ن ل: تو نیک باش و مدار ای برادر از کس باک.
(5) - ن ل: گویند که در سقین.

گازر.

[زُ] (اِ) بزغاله ای که نیم کمرش سپید و نیم دیگر سیاه است. (لهجه محلی گناباد، خراسان). در گلپایگان به ضم و نیز به کسر ز تلفظ شود، بهمین معنی.

گازرآسا.

[زُ / زَ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند گازر. گازروار :
بر چادر کوه گازرآسا
از داغ سیه نشان برافکند.خاقانی.

گازران.

[زِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا بخش وفس شهرستان اراک، واقع در 52 هزارگزی جنوب کمیجان، سر راه فرعی بین خنداب و ایجان. دامنه، سردسیر. دارای 762 تن سکنه. ترکی فارسی آب آن از رودخانه شراء، محصول آنجا غلات، بن شن، شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه، گلیم جاجیم بافی است. راه آن از پل دوآب اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گازران.

[زِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. واقع در 9 هزارگزی شمال باختری فرمهین و 9 هزارگزی راه عمومی. دامنه، سردسیر، دارای 264 تن سکنه. شیعه و فارسی زبان. آب آن از قنات و چشمه و محصول آنجا غلات، بن شن، شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است، از فرمهین در فصل خشکی اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گازران.

(اِخ) رجوع به کازرون شود.

گازران.

(اِخ) رجوع به گازرگاه و قلات گازران شود.

گازران.

[زِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومه بخش جعفرآباد شهرستان ساوه واقع در جلگه معتدل، مالاریایی. دارای 529 تن سکنه، شیعه و فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه، بادام، بنشن، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن گلیم و کرباس بافی است. دبستان دارد. این ده قشلاق ایل کائینی است. راه آن مالرو نزدیک خط ماشین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گازرخان.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 15 هزارگزی خاور معلم کلایه و 58 هزارگزی راه عمومی. کوهستان و معتدل، دارای 761 تن سکنه. شیعه و زبان تاتی فارسی. آب آن از چشمه سار، محصول آنجا غلات، عدس، گاودانه، گردو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری است. در زمستان نصف اهالی برای تأمین معاش به تنکابن میروند صنایع دستی گلیم و کرباس بافی است. قلعهء معروف حسن صباح در شمال این قریه و سه درخت چنار کهن سال و مقبرهء 18 تن از سادات صفویه در این ده است. راه آن مالرو صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گازرخانی.

[زُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 21 هزارگزی شمال باختر کامیاران. کوهستانی، سردسیر، دارای 205 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گازرسنگ.

[زُ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اکراد ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 53 هزارگزی شمال باختر کرج و 4 هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. جلگه، معتدل مالاریائی، دارای 508 تن سکنهء. فارسی زبان. آب آن از قنات، در بهار از رود کردان، محصول آنجا غلات بنشن، صیفی، چغندرقند، انگور و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن از طریق آبیک ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گازرشست.

[زُ / زَ شُ] (ن مف مرکب)آهار کرده : کتان و طبقی باید پوشید و کرباس نرم گازرشست که به تن باز نگیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سخت پاک : کرباسها بر گازرشست بیاری و این سفره در مسجد جامع بنهی. (اسرار التوحید ص 55).

گازرشوی.

[زُ / زَ] (ن مف مرکب) لباس شسته. جامهء سفیدشده. سپیدشده در اشعار ذیل :
روز چون جامه کرد گازرشوی
رنگرزوار شب شکست سبوی.نظامی.
چو گازرشوی گردد جامهء جام
خورد مقراضهء مقراض ناکام.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص 39).

گازرک.

[زُ / زَ رَ] (اِ مصغر) تصغیر گازر. (برهان). رجوع به گازر شود.

گازرک.

[زُ / زَ رَ] (اِ مرکب) نام پرنده ای است که در کنارهای آب نشیند و دم خود را جنباند و به زمین زند، و عربان صعوه گویندش. (برهان). دم جنبانک.

گازرکاری.

[زُ / زَ] (حامص مرکب) شغل گازر. کار گازر :
گازرکاری صفت آب شد
رنگرزی پیشهء مهتاب شد.نظامی.

گازرگاه.

[زُ / زَ] (اِ مرکب) جای رخت شویی. رخت شوی خانه. رجوع به گازرگه شود.

گازرگاه.

[زُ] (اِخ) نام موضعی است در شیراز که شیخ سعدی علیه الرحمه در آنجا آسوده است. (برهان). حد شیراز قریب به مرقد شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی. (آنندراج).

گازرگاه.

[زُ] (اِخ) نام مقامی است در هرات که خواجه عبدالله انصاری در آنجا مدفون است. (برهان) (آنندراج). محل دفن خواجه غیاث الدین محمود : و صفاء آن منزل نزاهت زیاده از آن است که بیان بنان پیرامن تفصیل آن تواند گشت. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص 315، 608).

گازرگاه.

[زِ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 16هزارگزی جنوب باختر فهلیان و شمال رودخانهء کنی. جلگه. گرمسیر، مالاریایی، دارای 99 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و تریاک است، شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گازرگری.

[زُ / زَ گَ] (حامص مرکب) کار گازری کردن. به گازری پرداختن. شغل گازری داشتن : ... و محمد بن جریر طبری آورده است: که مقنع مردی بود از اهل روستای مرو از دیهی که آن را کازه خوانند و نام او هاشم بن حکیم بود و وی در اول گازرگری کردی. (تاریخ بخارا).

گازرگه.

[زُ / زَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گازرگاه. جای رخت شویی. رخت شوی خانه :
به گازرگهی کاندرو بود سنگ
سر جوی را کارگر کرده تنگ.فردوسی.
رجوع به گازرگاه شود.

گازرو.

[زُ] (اِ) قسمی گیاه طبی برای درد شکم. در بم به این اسم خوانده میشود.

گازروار.

[زُ / زَ رْ] (ص مرکب، ق مرکب)مانند گازر. بسان گازر. گازرآسا. || (اِ مرکب) نام داو از کشتی که آن را در هندی دهوبی پات گویند و آنچنان بود که دست حریف کشیده سینه و بازوی او را بر پشت خود آوردن و خود را خم ساخته تکان دادن است به نحوی که حریف از بالای پشتش از صدمهء تکان از جا درآمده روبروی او بر زمین افتد (از شرح گل کشتی). (غیاث) :
دست شوید ز حیات آنکه نگاهت یکبار
بر سر سنگ محبت زندش گازروار.
میرنجات (از آنندراج).

گازروئیه.

[زِ ئی یِ] (اِخ) دهی است کوچک از دهستان گور، بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 50 هزارگزی خاور ساردوئیه و 4هزارگزی شمال راه مال رو ساردوئیه به دارزین. دارای 12 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گازر هروی.

[زُ رِ هَ رَ] (اِخ) رجوع به ابومنصور گازر هروی... شود.

گازری.

[زُ / زَ] (حامص) رخت شویی. کار گازر. شغل گازر. قصارت. (دهار). قصار. (منتهی الارب) :
گازری از بهر چه دعوی کنی
چون که نشویی خود دستار خویش.
ناصرخسرو.
به صابون دین شوی مر جانت را
بیاموز کاین بس نکو گازری است.
ناصرخسرو.
و آنگهی فرزند گازر گازری سازد ز تو
شوید و کوبد ترا در زیر کوبین زرنگ.
؟ (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 387).
صلح جدا کن ز جنگ زانکه نه نیکو بود
دستگه شیشه گر، پایگه گازری.سنائی.
گازری از رنگرزی دور نیست
کلبهء خورشید و مسیحا یکیست.نظامی.
|| (ص نسبی) کنایهء از سفید :
تیره روز ما سفیدی یابد از آن کس که او
دلق شب را جیب نیلی کرد و دامن گازری.
واله هروی (از آنندراج).

گازری کرده.

[زُ / زَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) گازرشُست. گازرشوی. جامهء سفیدشده. شسته شده. || ظاهراً آهار کرده : و جامهء شسته و نرم شده گرمتر از جامهء گازری کرده باشد از بهر آنکه جامهء نرم شده به تن باز گیرد و جامهء گازری کرده بازنگیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به گازرشست و گازرشوی شود.

گاز زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) دندان زدن. دندان فروکردن. فروبردن دندان. بریدن با دندان جزئی از چیزی را برای خوردن: خیار را گاز زدن، سیب را گاز زدن.

گازغند.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه، واقع در 12 هزارگزی شمال رشخوار، دامنه، معتدل. دارای 3 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گازکان.

(اِخ) دهی است از دهستان زهان بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 94 هزارگزی خاور قاین، دامنه، معتدل. دارای 37 تن سکنهء. فارسی زبان. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت، مالداری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاز کربنیک.

[کَ بُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) به انیدرید کربنیک )2(2) اطلاق میشود که از ترکیب کربُن با اکسیژن بدست می آید گاز کربنیک بر اثر احتراق زغال، تخمیر مایعات، تنفس حیوانات و نباتات و غیره بدست می آید. گاز مزبور گازی است بی رنگ، بی بو، دارای طعمی مایل به حموضت. وزن مخصوص آن 52/1 است. چون این گاز سنگین تر از هواست، همیشه در طبقهء سفلای محیطی که حاصل میشود، پخش میگردد.
(1) - Gaz carbonique.
(2) - Anhydride.

گاز کهن.

[کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان، واقع در 60 هزارگزی شمال باختری راور و 10 هزارگزی شمال راه فرعی کوهبنان به راور، دارای 20 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گاز گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) به دندان گرفتن. گزیدن(1) به دندان که به دریدن نرسد. دندان گرفتن. ضَرس؛ گزیدن. تضریس؛ گزیدن به دندان. عضّ و عضیض؛ گزیدن یا به زبان گرفتن. اعضاض؛ گزانیدن. تعضیض؛ بسیار گزیدن لب از خشم و نیک گزیدن. (منتهی الارب). نیب، تنییب؛ به دندان گزیدن تیر را تا سختی چوب آن معلوم گردد و به دندان نشان کردن در آن. (منتهی الارب) :
چو آگاه شد زآن سخنها گراز
تو گفتی کسی دل گرفتش به گاز.فردوسی.
ببردند آن صاع و گفتند راز
سر انگشت خود را گرفته بگاز.
شمسی (یوسف و زلیخا).
گر قناعت کنی به شکر و قند
گاز میگیر و بوسه در می بند.نظامی.
تا بود در تو ساکنی بر جای
زلف کش گازگیر و بوسه ربای.نظامی.
(1) - Mordre.

گازود.

(اِ) مقطع. مِقصّ. (منتهی الارب): قطاع؛ گازود و کارد که بدان جامه و چرم و مانند آن برند. (منتهی الارب).

گازور.

[زْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاویز بخش میرجاوه شهرستان زاهدان. واقع در 15 هزارگزی جنوب میرجاوه و 7 هزارگزی جنوب راه فرعی میرجاوه به خاش. جلگه، گرمسیر، مالاریائی، دارای 100 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا، غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت گله داری. راه آن مالرو است و ساکنین از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گازومتر.

[زُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) ابزاری است که جهت اندازه گیری حجم گازها به کار میرود. جهت اندازهء حجم مقدار کمی گاز می توان لوله های مدرج به کار برد که حجم آنها بین 25 سانتیمتر مکعب تا یک لیتر تغییر میکند. برای حجم های زیادتر گازومتر استعمال میشود که حجم آنها از یک تا دویست لیتر است و در جائی که روی گازومتر یا روی لوله های جانبی آن برده شده است حجم گاز را نشان میدهد. (روش تهیهء مواد آبی صفوی گلپایگانی ص87).
(1) - Gazometre.

گازه.

[زَ / زِ] (اِ) در اصل کازه. رجوع به کازه شود. بادپیچ. بازپیچ. باذپیچ. تاب. بانوج. کاز. (آنندراج). ارجوحه.(1) رجوع به ارجوحه شود. ننو. هندی جهوله. (آنندراج). به زبان گیل هلاچین. || خانه. منزل. خانهء فالیزبان که در صحرا از چوب و علف سازند. نشستنگاه چوبین یعنی خانه ای که از چوب و تخته سازند و آن را تالار خوانند. (برهان) :
امید وصل تو نیست در وهم من که آخر
در گازهء(2) گدایان سلطان چگونه باشد.
مولوی.
|| کمین گاه صیاد باشد که از شاخ درخت سازند و در عقب آن نشینند تا صیدش نبیند و آن را آفتاب خانهء صیاد هم میگویند. (برهان). دُجیه؛ گازهء صیاد. (منتهی الارب) :
چو آمد بیابان یکی گازه دید
روان آب و مرغی خوش و تازه دید.
(گرشاسب نامه).
|| صومعهء سر کوه و به این معنی با کاف تازی هم آمده است. و اصح کازه است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - Balancoire. (2) - ن ل: کازه.

گازه.

[زَ] (اِخ) یکی از دهستان های بخش پاپی شهرستان خرم آباد. این دهستان در شمال خاوری بخش واقع و محدود است از شمال به رودخانهء سزار بخش دورود، از جنوب به دهستان سرکانهء از خاور به رودخانهء سزار و از باختر به دهستان گریت. موقع طبیعی کوهستانی، هوا سردسیر مالاریائی، آب از سراب گازه و چشمه های دیگر. مرتفع ترین قلل جبال در این دهستان: کوه گلا، کمرسیاه اشگفت، ازکند کتل کوه. مراتع مرغوبی در سینه و دامنهء این کوهها وجود دارد، از ده آبادی تشکیل گردیده، جمعیت آن در حدود 1700 تن است. قرای مهم آن عبارتند از ذالیاب، دراشگفت، پسیل گازه ایروه، ساکنین از طوایف فولادوند پاپی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گازه.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان گازه بخش پاپی شهرستان خرم آباد مرکز دهستان گازه، واقع در 7 هزارگزی شمال باختری سپیددشت و 5 هزارگزی باختر ایستگاه سپیددشت. جلگه، سردسیر مالاریائی، دارای 200 تن سکنه. آب آن از سراب. محصول آنجا، غلات، تریاک، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو است، ساکنین از طایفهء فولادوند میباشند، قسمتی چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج، 6).

گازی.

(اِ) نام گلی است خوشبوی که بهندی گیوره گویند. (برهان). صحیح کازی است (به کاف تازی و ذال معجمه) بمعنی گل گیوره و عربی است، مگر آنکه گوئیم به زای و کاف فارسی است و به ذال معجمه و کاف تازی معرب آن است. (رشیدی از برهان قاطع چ معین). و رجوع به کاذی شود.

گاژ.

(اِ) جا و مقام مطلقاً. (برهان). ظاهراً مصحف «گاه» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گاس.

(اِ) در پهلوی صورت اصلی گاه و آن بمعنی سریر است و گویا مملکت سریر را نیز گاس میخوانده اند و به عربی السریر ترجمه کرده اند. سین بدل «ه» آمده است، آماس، آماه، خروس، خروه، ماس، ماه :
از حد هند تا بحد چین و ترک
از حد زنگ تا بحد روم و گاس.
محمدبن وصیف سجزی.
همان لغت پهلوی «گاه» است که به سین ختم میشده بمعنی تخت و سریر و مراد «مملکت السریر» است که دولتی مستقل بود و در قفقاز شمالی و مقابلهء آن با زنگ و مترادف بودن با روم مناسب است. (حاشیهء تاریخ سیستان چ بهار ص 286). در پارسی باستان گاثو(1)بمعنی جا و مکان و تخت آمده، در اوستاگاتو(2) بمعنی جا و تخت، در پهلوی گاس(3) در هندی باستان گاتو(4) آمده است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین، ذیل «گاه»).
(1) - gathu.
(2) - gatu.
(3) - gas.
(4) - gatu.

گاس.

(اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء شهرستان مشهد ، در 80 هزارگزی شمال باختری مشهد، واقع در 9 هزارگزی باختر راه مشهد به باشتین، دره، سردسیر. دارای 358 تن سکنه، زبان آنها کردی، آب آن از رودخانه، محصول آنجا غلات، عدس. شغل اهالی زراعت، مالداری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاساندی.

(اِخ)(1) (آبه پیر) ریاضی دان و فیلسوف مادی فرانسه، معاصر دکارت، وی چهار پنج سال هم بر او مقدم بوده است و از کسانی است که در سرنگون کردن فلسفهء اسکولاستیک کوشیده است اما هر چند با ارسطو مخالف بود با دکارت هم چندان موافقت نداشته و از اشخاصی است که بر او اعتراضات مفصل کرده است و در مذاق فلسفی بیشتر متمایل به ابیقور و ذیمقراطیس بوده است. (سیرحکمت در اروپا ج2 صص20 - 29). مولد او شان تِرِسیه(2) متولد بسال 1592 و وفات در 1655 م. است.
(1) - Gassendi, L´Abbe Pierre.
(2) - Champtercier, Basse Alpes.

گاسپزیه.

[پِ یِ] (اِخ)(1) نام شبه جزیرهء نسبةً بزرگی است در آمریکای شمالی در خطهء کبک از قطعهء دومینیون تابع انگلستان و در جنوب مجرای رود سنت لوران دیده می شود و بخطهء برونسویک جدید پیوستگی دارد، از شمال با خلیجی که رود سنت لوران آن را در مصب خود تشکیل نموده و از شرق با خلیج سنت لوران، و از جانب جنوب با خلیجی موسوم به خلیج گرمیها و از جنوب غربی با برونسویک جدید محدود و محاط میباشد، طولش، 280 و عرض نقاط پهناور آن به 145 هزار گز بالغ گردد و مساحت آن بیش از 25000 گز مربع است و بطور عمده سواحلش مسکونی میباشد. اکثر اهالیش کشتیبان و صیادند و با این وصف نقاط اندروآن نیز روزبروز مسکونی تر می شود، جنگل های بکر نیز دارد که بتدریج مبدل به مزارع و مراتع میشوند و جبال مرتفعی نیز دارد که مرتفع ترین آنها دارای 1211 گز ارتفاع است: مائله های شمالی این جبال برجسته سر ببالا و خیلی سرد میباشد، دامنه های جنوبیش برای زراعت صالحتر و حاوی دره ها و دشتها میباشند، بسال 1851 م. عدهء نفوس آن به 21748 می رسید، و در سنهء 1871 م. به 34652 تن بالغ شد، البته تاکنون عدهء اهالی آن افزایش یافته است.
(1) - Gaspesie.

گاسپه.

[پِ] (اِخ)(1) نام خلیجی است که در نوک شبه جزیرهء گاسپزیه واقع در امریکای شمالی دیده می شود و عمق بسیار دارد.
(1) - Gaspe.

گاسپه.

[پِ] (اِخ) نام دماغه ای است در مدخل خلیج گاسپه، واقع در شبه جزیرهء گاسپزیه به کائن در آمریکا.

گاستر.

[تِ] (اِخ)(1) (مِسْر) شخصیتی که رابله در کتاب معروف خود «پانتاگروئل» ابداع کرده است. گاستر کلمه ای است یونانی و بمعنی شکم و معده میباشد. لافونتن نیز در یکی از قصه های خود که بنام «اعضا و معده»(2) میباشد، «مسر گاستر» را بکار برده است.
(1) - Gaster, Messre.
(2) - Les Membres et l´Estomac.

گاستروسل.

[رُ سُ] (اِ)(1) رجوع به گـاسترولا شود.
(1) - Gastrocoele.

گاسترولا.

(اِ)(1) مرحله ای است از رشد جنین که در دنبالهء بلاستولا قرار داشته و در آن دو طبقهء سلولی یا برگه(2) مشخص میگردند یکی خارجی یا اکتودرم(3) و دیگری داخلی یا آندودرم(4). گاسترولا بطرق مختلفی تشکیل می شود:
1 - گاسترولاسیون بواسطهء فرورفتگی(5) یا آمبولی(6). هرگاه تخم توتیای دریایی را در نظر آوریم در قطب حیوانی آن 50 سلول بیرنگ موجودند که در موقع گاسترولا محل خود را ترک گفته و پس از آنکه در بلاستوسل افتادند و تشکیل مزانشیم(7) را دادند (که شرح آن بعداً خواهد آمد) 25 عدد آن ها اسکلت لاروی را بوجود می آورند و 25 عدد دیگر عناصر خونی را تشکیل میدهند و در همین موقع است که شکل کروی بلاستولا تغییر یافته و به هرم نامنظمی تبدیل می شود. پس از مهاجرت 50 سلول بیرنگ بلاستومرهای رنگین در حفرهء تسهیم فرورفته و به این ترتیب بلاستولا به کیسه ای مبدل میگردد که دارای دو جدار است جدار خارجی اکتودرم را بوجود آورده و جدار داخلی آندودرم را درست میکند. سوراخی که در ابتدای فرورفتگی واقع است بلاستوپور(8) نامیده می شود که به داخل فضایی به اسم گاستروسل(9) یا حفرهء آرکانتریک(10) مربوط است و جدار گاستروسل را که فقط از آندودرم ساخته شده است کیسهء گوارشی اولیه یا رودهء رویانی(11) یا ارکانترون(12)نامند. در نتیجه تشکیل کیسه گوارشی بلاستوسل کوچک میشود و هر قدر کیسه بزرگتر گشته از حجم بلاستوسر کاسته شده و حتی گاهی بکلی از بین میرود. 2 - گاسترولاسیون بواسطه اپی بولی(13) موقعی که گاسترولا در مورد استروبلاستول بخواهد تشکیل شود به علت عدم حفره تسهیم فرورفتگی غیرممکن گردیده و گاسترولاسیون بوجه دیگری انجام میگیرد یعنی سلولهای کوچکی که در بالای سلول های بزرگ قرار دارند بسرعت تکثیر مییابند و برگهء اکتودرمی را بوجود می آورند که ماکرومرهای اندودرمی را میپوشانند این نوع گاسترولاسیون را بواسطه اپوبولی گویند. ماکرومرهایی که بدون تغییر محل آندودرم را درست کرده اند ابتدا رودهء پری بوجود می آورند که لولهء گوارشی و بلاستوپور آن بعداً باز میشوند (مطابق شکل) مثال شکمپایان. 3 - گاسترولاسیون بواسطه دلامیناسیون(14) در حالت بلاستولادوک تقسیم بلاستومرها بطور شعاعی قرار گرفته و به این ترتیب سطح تقسیم موازی سطح خارجی رویان میگردد پس از تقسیم بلاستومرهای ثانوی بشکل دو ورقه بر روی یکدیگر قرار میگیرند ورقهء خارجی اکتودرم و داخلی اندودرم را درست میکند بلاستوپور بعداً باز میگردد. مثال مدوز (مطابق شکل2).
4- گاسترولاسبون بواسطهء مهاجرت(15):
برعکس آنچه دربارهء گاسترولاسیون بواسطهء دلامیناسیون گفتیم در این حالت تغییر شکل بلاستولا به گاسترولا بواسطهء تقسیم سلول ها صورت نگرفته بلکه در نتیجهء مهاجرت آنها انجام میگیرد یعنی بعضی از سلولهای بلاستودرم از سلول های مجاور جدا گشته و بعد از آنکه طبقهء بلاستودرمی را ترک گفتند وارد بلاستوسل میشوند. مجموع این سلولهای مهاجر که ابتدا بطور نامنظم بوده و بعداً مرتب میشوند آندودرم رویانی را تشکیل میدهند. 5- گاسترولاسیون بواسطهء تکثیر(16)در بیشتر حالات چنین بنظر میرسد که نمو رویانی بدون مرحلهء گاسترولا خاتمه مییابد مث در بعضی از بندپایان و بیشتر مهره داران به آسانی نمیتوان بوجود این دوره رویانی پی برد. امروزه دقت کامل رویان شناسان توانسته تا حدی مجهول را برطرف سازد ولی هنوز این امر بطور قطع واضح نگشته است هرگاه جریان نمو تخم حشره ای را در نظر آوریم موقعی که تسهیم خاتمه یافت بلاستودرمی که تخم را احاطه میکند دارای دو ناحیهء مشخص است: یک ناحیه که از سلول های بلند درست شده و به اسم نوار زاینده(17) موسوم و رویان حقیقی را بوجود می آورد (مطابق شکل3) و دیگر سلول های پهنی که جدارهای رویان را درست میکنند.
نوار زاینده در وسط دارای شیاری میگردد که بنا به عقیدهء بعضی از دانشمندان بلاستودرمی را نمایش میدهد که در جهت طول کشیده شده است. پس از آن سلول های ته شیار تکثیر یافته و قسمتی از آن آندودرم رویان میگردد و در این موقع است که مرحلهء گاسترولا تشکیل میگردد. نظیر تغییراتی که در تخم حشرات ذکر شد و در مورد تخم مهره داران نیز ملاحظه میشود. (جانورشناسی عمومی فاطمی چ دانشگاه ج1 از ص153 تا 156).
(1) - Gastrula.
(2) - Feuillets.
(3) - Ectoderme.
(4) - Endoderme.
(5) - Invagination.
(6) - Embolie.
(7) - Mesenchyme.
(8) - Blastopore.
(9) - Gastrocoele.
(10) - Cavite archenterique.
(11) - Intestin embryonnaire.
(12) - Archenteron.
(13) - Epibolie.
(14) - Delamination.
(15) - Immigration.
(16) - Proliferation.
(17) - Bandelette germinative.

گاسکنی.

[کُنْیْ] (اِخ)(1) (خلیج...) گاسکونی خلیجی است در اقیانوس اطلس بین فرانسه و اسپانی.
(1) - Gascogne (golf de...).

گاسکنی.

[کُنْیْ] (اِخ)(1) گاسکونی. یکی از ایالات قدیم فرانسه است که حاکم نشین آن اُش بود و مدتها بوسیلهء دوک های مستقل اداره میشد و در 1052 م. به دوک نشین گویِّن منضم گردید انگلیسیان پس از معاهدهء برتین یی آن را اشغال کردند. با جلوس هانری چهارم آن ایالت ضمیمهء متصرفات سلطنتی شد. سرزمین این ایالت قدیمی شامل استانهای پیرنهء علیا، ژر، لاند و قسمتی از پیرنهء سفلی و گارون علیا و لُ اِگارن و تارن اِگارن میباشد.
(1) - Gascogne.

گاسکوناد.

[کُ] (اِخ)(1) نام رودی است در جماهیر متفقهء آمریکای شمالی، و در جمهوری میسوری، که وارد نهر عظیم میسوری تابع نهر میسی سیپی میگردد و در جهت جنوبی از جمهوری نامبرده سرچشمه گرفته اول به سوی شمال و آن گاه به سمت مشرق روان می گردد و پس از آنکه یک مسافت سیصدمتری را طی میکند و ضمناً میاه اوراژه و چند نهر دیگر را با خود یار میسازد در 55 هزارگزی از طرف پائین قصبه جفرسون سیتی یعنی در طرف شرق آن و 110 هزارگزی از مغرب شهر سنت لوئی وارد نهر میسوری مذکور می شود، تمام اطراف مجرایش با جنگل مستور میگردد و تلال دلکش و بسیار باصفائی دارد، و الوار و اخشاب کلی بوسیلهء این نهر حمل و نقل میگردد و کشتیهای تجاری تا 95 هزارگزی طرف بالای آن ایاب و ذهاب میکنند.
(1) - Gasconade.

گاسکونی.

[کُنْیْ] (اِخ)(1) در تقسیمات کشوری سابق فرانسه، یکی از خطه های جنوب غربی بشمار میرفت، از طرف مغرب با خلیج گاسکنی متشکل از اقیانوس اطلس از جانب جنوب با رشتهء کوههای پیرنه یعنی با مرزهای اسپانیول و نیز با خطهء به آرن، و از سوی مشرق به دو خطهء فوا و لانکدوک، و از سمت شمال به خطهء کویانا محدود میباشد، حدود مشرقی و شمالیش منحصر به مجرای گارونه نیست چنانکه این حدود، در جهت مشرق، و در آن طرف مجرای نامبرده و در جهت شمال در این طرف آن واقع میشد، در تقسیمات جدیده یک قسمت از ایالات پیرنه علیا، ژرسی، و لاندو، و نیز قسمتی از ایالات پیرنه سفلی، گارونه، لوت باگارونه و تارن باگارونه از اراضی این خطه متشکل شده اند، مرکزش شهر اش بود، و قوم کنونی موسوم به باسک که در سوابق ایام واسکون نامیده میشده اص در اسپانیول مسکن داشتند، در اواسط قرن ششم میلادی، گتها، اینان را تحت مضیقه و فشار قرار دادند در نتیجه از سلسلهء جبال پیرنه عبور کردند و به این جهت به کشور فرانسه ملتجی گشتند و بهمین مناسبت محل مربوط را گاسکونی و در اثر قرب مخرج گاسکونه نامیدند سپس سلاطین اتریش و بورگونی آنان را تحت تسلط خویش درآوردند، پس به دوکی آکیتانه ملحق گردید، بعدها، بشکل یک دوک مستقل درآمده تابع پادشاهی فرانسه و پس از چندی انگلستان شد و تا 453 م. باقی بود و در این تاریخ بطور قطع به فرانسه ملحق و با گویان واقع در شمال کشور بشکل ایالتی درآمد، مساحت سطح گاسکونه به 26520 گز مربع نزدیک است و به 13 دایره یعنی قضا یا سنجاق منقسم شده بود. دو جهت جنوبی و شرقی آن کوهستانی است دامنه ها و شعبه های جبال پیرنه را تشکیل میدهد و هر قدر به دو طرف مغرب و شمال توجه نمائیم اراضی کسب انحطاط میکنند و قسمت شمال غربیش موسوم بلاندو و عبارت از یک محل پست ریگزار میباشد که بمنزلهء تهامهء کشور فرانسه است، نهر گارون در حدود شرقی روان است، و میاه جاریه در قسمت شرقی خطه بنهر نامبرده وارد می گردد و با این حال رود اصلی گاسکنی نهر آدور میباشد، و آبهای قسم اعظم این قطعه را جمع می نماید، و منابع نهر لیژ هم در اندرون گاسکونیه جایگیر گشته و در سواحل آن پاره ای از رودهای کوچک وجود دارد که آبهایشان مستقیماً وارد دریا میگردد، چه در پیرنه و چه در لاندو دریاچه های زیاد یافت میشود ولی خیلی کوچکند و فقط پنج بحیرهء بزرگ زیر در نزدیکی ساحل دیده میشود. 1- گازو 2- بیسگاراس 3- اوریان 4- ژولیان 5- سوستون، اراضی این خطه خیلی حاصل خیز است مخصوصاً وادی آدور که از ازمنهء قدیمه کانالها در آنجا ایجاد شده و پرمحصولترین زمین کشور میباشد و محصولات عمده اش عبارت است از ذخایر گوناگون و علف برای تعلیف حیوانات در جبال این سرزمین درختان کاج و جنگلهای پر از درختان گوناگون دیده میشود که الوار و اخشاب زیاد برای سوخت و ساختن ادوات و آلات چوبین و لوازم کار نجاری به دست می آورند، باغهای فراوان هم دارد و مقدار کلی شراب و کونیاک تهیه می شود، حیوانات اهلیش هم خوب و زیاد است گاو و گوسفند و اسبهای مرغوب دارد اسبان خوب برای سواری و اسب دوانی پرورش میدهند، معادنش فراوان نیست، و فقط در جبال پیرنه مرمرهای نامدار، و سنگهای قشنگ و نمک بلوری و غیره یافت می شود، میاه معدنیش بحد وفور رسیده صنایع خیلی پیشرفت نکرده است، گاسکونیها مردمان ساعی و مستعد میباشند ولی اکثر آنها در وطن خود نمانده اند در پاریس و دیگر شهرهای بزرگ فرانسه، و جزایر می زیند و یا به آمریکا و سایر بلاد و ممالک بعیده مهاجرت می ورزند، و فقط معمولات مرمری شهر «بانیره دویگورو» خیلی مشهور است، زبان ادبی فرانسه روزبروز در بین آنها انتشار پیدا میکند، و کلیه اهالی با السنه مختلف و غلط تکلم می نمایند، گاسکونی ها مردمان فعال، جسور، خوشرو، مهمان نواز و باسماحت میباشند به کذب و نخوت هم شهرت یافته اند با سک ها که قسمی از اهالی این محل میباشند در جهت پیرنه مسکن گزیده اند و بتدریج از عدهء آنها کاسته میشود و اینان بقیة السیف اقوام منقرضه ای هستند که قبل از هجرت آریائیها در قطعهء اروپا سکونت داشتند.
(1) - Gascogne.

گاسکونی کورفزی.

[کُنْیْ] (اِخ)(خلیج گاسکونی) این نام را به قسمت واقع در بین سواحل غربی فرانسه و سواحل شمالی اسپانیا از اقیانوس اطلس اطلاق نمایند و یک خلیج مثلث بسیار عمیق سحر آسا میباشد، و خطهء گاسکونی در یک جهت از زاویهء آن جایگیر گشته، و سواحل اسپانیا یک ضلع کامل و مستقیم این مثلث را در بر می گیرد، و ضلع دیگر آن منحنی است که سواحل فرانسه را تشکیل میدهد.

گاسموآک.

(اِ) دارکوب. رجوع به دارکوب شود.

گاسه.

[سِ] (روسی، اِ) رجوع به گارسه شود.

گاسیلی.

(اِخ)(1) نام حاکم نشین کانتون مربیهان ناحیت وان. دارای 1310 تن سکنه است.
(1) - Gacilly.

گاسیون.

[یُ] (اِخ)(1) از جمله بنادر معروف ممالک تابعهء ایران واقع در کنار دریای مغرب من جمله در مصر است. رجوع به ایران باستان صص1510 - 1511 شود.
(1) - Gassion.

گاسیون.

(اِخ)(1) ژان دُ. مارشال فرانسه متولد در پو در سال 1609 و متوفی در آراس بسال 1647 م. وی با جمعی از داوطلبان فرانسوی به خدمت (گوستاو آدلف) پادشاه سوئد درآمد. در لیپزیک و نورمبرگ رشادتها بخرج داد بعد به فرانسه برگشت و با درجهء سرهنگی به خدمت مشغول گردید و در سال 1638 م. به درجهء مارشالی ارتقاء یافت. در نتیجهء جراحاتی که در «لان» به او رسید فوت کرد.
(1) - Gassion, Jean de.

گاشاک.

(اِ) گیپای خرد و کوچک را گویند یعنی پارچه های پوست شکنبه را بدوزند و با گوشت و برنج مصالح پر کنند و پزند. (برهان).

گاشتن.

[تَ] (مص) متعدی گشتن. ابا کردن. گردانیدن. (برهان). گرداندن. گشتن :
به آوردگه رفت و نیزه بگاشت
چو لختی بگردید و باره بداشت.دقیقی.
ترا پاک یزدان بر آن برگماشت.
بد او ز ایران و توران بگاشت.فردوسی.
بدین گونه گفتند پیر و جوان
جز از رستم نامور پهلوان.
که رستم همی ز آشتی سر بگاشت
ز درد سیاوش به دل کینه داشت.فردوسی.
همه پشت بر تاجور گاشتند
میان سوارانش بگذاشتند.فردوسی.
سواری چو من پای بر زین نگاشت
کسی تیغ و کوپال من برنداشت.فردوسی.
گزند و بلای تو از من بگاشت
که با من زمانه یکی راز داشت.فردوسی.
گرفتش دم اسب و برجای داشت
ز بالای سر چون فلاخن بگاشت.
اسدی طوسی.
|| این کلمه با مزید مقدم «بر» آید و معنی برگرداندن و برگشتن دهد. رجوع به برگاشتن شود :
یکی را که بد نامش ایزدگشسب
کز آتش نه برگاشتی در تک اسب.
فردوسی.
یکایک چو از جنگ برگاشت روی
پی اندرگرفتم رسیدم بدوی.فردوسی.
|| با مزید مقدم (پیشوند) «فرو» آید و معنی پائین انداختن و پائین آمدن دهد :
از آن کوه غلطان فروگاشتند
مرآن خفته را کشته پنداشتند.فردوسی.
رجوع به فروگاشتن شود.

گاشتنی.

[تَ] (ص لیاقت) گشتنی. برگرداندنی. برگشتنی.

گاشکوئیه.

[ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان، در 28 هزارگزی شمال زرند و دو هزارگزی راه مالرو راور به زرند. دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ج 8).

گاف.

(اِ) نام حرف بیست و ششم از الفبای فارسی و از حروف معقوده. رجوع به «گ» شود. || شکاف. درز :
بیامد قلون تا بنزدیک در
ز گاف در خانه بنمود سر.فردوسی.
ظاهراً «کاف» صحیح است، مخفف شکاف. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به کاف شود. || لاف که سخنان دروغ و گزاف و لاطائل و تجاوز کردن از حد و اندازهء خود باشد. (برهان). اغراق.

گافسا.

(اِخ)(1) شهر و واحه ای است آباد از تونس جنوبی، دارای 5000 تن سکنه.
(1) - Gafsa.

گافیک.

(اِخ) دهی است از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی، در 18 هزاروپانصدگزی سلماس، واقع در هزارگزی جنوب راه ارابه رو سلماس به علی بلاغی. کوهستانی سردسیر، سالم. دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی آن جاجیم بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاقران.

[قِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 50 هزارگزی شمال باختر دیواندره و دو هزارگزی شوسهء سقز. کوهستانی، سردسیر، دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاک.

(اِخ) موضعی در شمال مکران.

گاکیه.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، در 12 هزارگزی خاور کرمانشاه، واقع در هزارگزی راه کاروانرو قدیم کرمانشاه به بیستون. تپه ماهور، سردسیر، دارای 400 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، حبوبات، چغندرقند، صیفی، تریاک. تابستان از طریق راه قدیم اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاکیه.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان کرمانشاهان. دامنه، سردسیر، دارای 100 تن سکنه، آب آن از چاه و رودخانه بوسیلهء مکینه. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات، صیفی، شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاگا.

(اِ) نقل و نبات و میوه های خشک. (برهان)(1). آجیل، قاقا (در زبان اطفال). قاقالی لی (در زبان اطفال) :
در کنارش نه آن زمان گاگا
تا شود سرخ چهره اش چو لکا.
سنائی غزنوی (رشیدی، از حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Bonbon.

گاگل.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 1600گزی شمال دژ شاهپور و 6000گزی خاور سیف بالا. کوهستانی، سردسیر، واقع در 130 تن سکنه. زبان کردی. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، توتون، لبنیات، شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاگن.

[گَ] (اِخ)(1) روبر. وقایع نگار و سیاستمدار فرانسوی متولد در کالُن (پادکاله). (1433 - 1502 م.).
(1) - Gaguin, Robert

گال.

(اِ) قسمی ارزن. گاورس. (برهان). به هندی کنگی. (آنندراج) :
من و غلام و کنیزک بدان شده قانع
که هر سه روز همی یافتیم یک من گال.
مسعودسعد.
در آرزوی آنم کز ملک و ضیعتی
آرد بریع برزگرم ده قفیز گال.مسعودسعد.
مائیم و این چمن تو رو ای مرغ دانه چین
طاوس و جنت و گنجشک و کشت و گال.
امیرخسرو دهلوی.
بر کرد هر دقیقه ای این شعر تر ملک
لرزان نگر چو بچهء گنجشک بهر گال.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
|| سرگین که در زیر دنبهء گوسفند از پشم آویخته و خشک شده باشد. (از برهان) (رشیدی). || نوعی از عنکبوت که به عربی رتیلا خوانند. (برهان) (غیاث). غنده. (آنندراج). || خروس. (برهان). || نوعی از گل. (غیاث). || غوزه و غلاف پنبه. (برهان). غوزهء پنبه که سبز و ناشکفته باشد. (آنندراج). || شغال و آن جانوری باشد مانند روباه لیکن از روباه کوچکتر است. (برهان). مخفف شگال. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
شد عدو غره به حلم تو و لیکن نشود
پنجهء شیر فلک شست ز سرپنجهء گال.
(رشیدی، از برهان قاطع چ معین).
|| فریاد و آواز. (برهان). فریاد بلند. رجوع به گالیدن شود. || (فعل امر) امر از گالیدن بمعنی دور شدن، گریختن و کناره گرفتن. رجوع به گالیدن شود. || چوب کوتاه تر الک دولک. || این کلمه در ترکیب جزء مؤخر کلمات آید: گوگال، پوست گال.

گال.

(فرانسوی، اِ) بیماری جَرَب. گَری.

گال.

(اِخ)(1) فرانسوا ژزف. طبیب آلمانی متولد در تیفنبرون. مبدع مغزشناسی (فرنولژی). (1758 - 1828 م.).
(1) - Gall, Francois Joseph.

گال.

(اِخ)(1) (قدیس) شاگرد قدیس کُلُمبان و مؤسس صومعه ای بنام خود در سویس (551 - 646 م.). ذکران وی در 16 اکتبر است.
(1) - Gall, Saint.

گال.

(اِخ)(1) نام قوم بزرگی است که در ازمنهء قدیمه در کشور فرانسه و جهات نزدیک به آن از اروپا می زیستند و بنام دیگر، اینان را «کلت» یا «چلت» نیز میخواندند و بنظر احتمالی، کلتها، شعبه ای از اینان بوده اند. رجوع به کلمات، کلت، و گالیا شود.
(1) - Galles.

گال.

(اِخ) یکی از مشاهیر حکمای طبیعی است. بنای علم موسوم به «مبحث القحف» را وی گذارد و بسال 1758 م. در قصبهء تیغ نرون از گراندکی باره به دنیا آمده و در سنهء 1828 م. در مونترور واقع در نزدیکی پاریس درگذشته است. وی بسال 1785 م. دیپلم دکتری در وین گرفته، و در اثنای اشتغال به طبابت در اطراف این علم تازه مطالعات کافی و وافی نمود، افکار و اکتشافات فنی او معرض تعصبات جاهلانه گردید روی خوشی به وی نشان ندادند ناچار ترک وطن کرد و از شهر وین به پاریس منتقل گردید و در اینجا بیش از انتظار مظهر قبول عامه واقع گردید پس بسال 1819 تابعیت فرانسه را پذیرفت و مشغول تحقیق و تدریس علم تازه یعنی مبحث القحف گردید و بر تجارب فنی وقت زیادی صرف میکرد و تألیفاتی بوجود می آورد از جمله چند جلد کتاب دائر بر وظائف عمومی اعصاب مخصوصاً وظائف و احوال تشریحی دماغ نوشت، و در آن زمان مباحثات عریض و طویلی دربارهء این فن جدید به میان آمد بر له و علیه آن قیل و قال زیاد بر پا کردند، اما امروز حقیقت و صحت فن نامبرده عاری از شبهه و غیرقابل انکار میباشد. چنانکه جمعی بر اثر گال رفته و تحقیقات فنی را بحد کمال رسانده اند.

گالا.

(اِخ)(1) نام قوم بزرگی است در افریقای شرقی. مسکن و مأوای اصلی آنها در طرف جنوب حبشه است، اما بنقاط داخلی افریقا انتشار یافت، تا سودان و حتی سودان غربی رفته اند اصل مسکن گالاها در جنوب حبشه است، از طرف شمال، با حبشه و از سوی مشرق با اراضی سومالی محدود میباشد» از جنوب تا حدود زنگبار و بحیرهء نیانزه، و از سمت مغرب تا منابع نیل کشیده میشود، کشور گالاها از 13 درجهء عرض شمالی، تا 4 درجهء عرض جنوبی و از 31 درجه تا 41 درجهء طول شرقی امتداد میبابد و مساحت آن قریب به 716000 گز و شمارهء اهالی آن به 7 - 8 میلیون بالغ میگردد گرچه هنوز احوال این اراضی وسیع بخوبی معلوم نشده ولی از آنجائی که میاه جاریه او وارد نیل ابیض میشود حدس زده اند که جاهای بلند و خوش آب و هوا باید باشد. رنگ گالاها سیاه نیست ولی خیلی اسمرند، یک نوع سرخی به لون مس در سیمای آنان مشاهده میشود، لیکن با این وصف اینان از جنس زنگی نیستند و از حیث قیافه و سیما به نژاد قفقازی بیشتر شباهت دارند، خطوط منتظم، پیشانیشان بلند و گشاده، چشمهایشان درشت، دماغ هایشان مستقیم و نازک، لبهایشان ظریف و دندانهایشان منتظم و کوچک، قامتشان دراز، و قد و قواره شان موزون میباشد خلاصه اینکه گالاها را جمیل ترین جنس افریقا باید دانست، مردانشان در سواری و به کار بردن نیزه و سپر مهارت و شجاعت کامل دارند موهایشان مجعد و دراز است که تا روی شانه های آنها می آید، در مواقع زد و خورد بشکل دسته بافته در می آورند زبانشان موزون و لطیف است اکثر افرادشان صاحب فصاحت و طلاقت اند، کلمه «گالا» در زبان اینان بمعنی مهاجر و فاتح میباشد، علاوه بر این اصل نامشان «اورما» است، و قسم اعظم آنها به چوپانی اشتغال دارند و غیر از برخی از متوطنان در داخلهء حبشه تماماً مسلمانند تا آنجا که برخی از اینان دین اسلام را در نقاط اندرونی افریقا و سودان غربی و جنوبی منتشر ساخته اند، این قوم به قبائل زیاد انقسام یافته و هر قبیله شیخی دارد که از طرف یک مجلس منتخب تعیین میگردد و هر سال این شیوخ عوض میشوند، و اعضای مجلس منتخب در هر شانزده سال تبدیل و تجدید میگردند. منازعه و مجادله در بین قبائل به صورت دائمی ادامه دارد: از زنگیان سودان برده میگرفته و بفروش میرسانده اند.
(1) - Gallas.

گالاپاگس.

[گُ] (اِخ)(1) نام دسته ای از جزائر است در بحر محیط معتدل، در زیر خط استوا و در 1000 گزی از ساحل جمهوری آکوآ واقع در امریکای جنوبی دیده میشوند و تابع همین جمهوری میباشند و در بین 91 درجه و 40 دقیقه با 94 درجه و 20 دقیقهء طول غربی واقع شده اند. پنج قطعه از اینها نسبتاً بزرگ و در بین خط استوا و 1 درجه از عرض جنوبی جایگیر شده اند و سه قطعه از جزایر کوچک در جنوب درجه 1 و دو قطعه آنها در شمال خط استوا واقع شده اند، بقیه خیلی کوچک و برخی به اندازهء تخته سنگها میباشند، این جزائر در فواصل زیاد از همدیگر و در یک حال پراکنده میباشند. و
نام جزیره مساحت سطح هزارگز مربع
1 " آلیمارله 4275 "
2 " ایندفاتیگابل 1020 "
3 " ناربوروغ 650 "
4 " گامس سانتیاگو 570 "
5 " چاتهام 430 "
6 " کلوریانه 135 "
7 " صغیر دیگر 320 "
جمع 7400
مسافت 67500 گز را اشغال نموده اند و مساحت سطح مجموع. آن ها، بشرحی که در جدول آمده است به 7400 گز مربع بالغ میگردد.
اراضی این جزائر کام برکانی است، و در قلل تلال از جبال مرتفع آن دهنه های آتشفشانی پیداست، و قریب 2000 از این دهانه ها مشاهده میشود و بلندترین کوه واقع در آلیمارله به 1530 گز بالغ میگردد اراضی اینجا منبت نیست آثار نباتی آن نادر است، فقط ششصد تا هفتصد گز زمین قابل زراعت در این جزائر یافت شود و حیواناتش هم خیلی کم است در اینجا چند جنس مرغ و طیور محلی، و سوسمارهای یک متری، و سنگ پشت های جسیم که وزنشان به ششصد تا هفتصد کیلوگرم می رسد، دیده میشود و نامشان هم در زبان اسپانیولی بمعنی جزائر سنگ پشت است، در جبال این نواحی گاو، اسب، الاغ، خوک، بز، سگ، گربه دیده میشود به وسیلهء ناخدایان بدین سرزمین حمل و نقل شده و به حال توحش افتاده اند. طیور آنجا بشکلی مخصوص است و به مرغهای جاهای دیگر شباهتی ندارند هوای این جزائر متوافق با نسبت عرض خود نیست. باران آن کم و اتفاقی است این جزیره خالی از سکنه میباشد، جمهوری آکوادر، بسال 1832. این ها را تحت تابعیت خود درآورده برای اسکان و اعمار آنها جدیت بخرج داد و سیصد تا چهارصد تن مهاجر هم به این جا منتقل نمود، ولی چندان سودی حاصل نشد، و در اندک مدت پراکنده شدند، بعداً اینجا را تبعیدگاه مجرمان قرار دادند.
(1) - Galapagos.

گالاتا.

(اِخ)(1) قصبهء اروپائی استانبول.
(1) - Galata.

گالاته.

[تِ] (اِخ)(1) مجسمه ای که بتقاضای پیگمالیون بوسیلهء ونوس جان دار گردید.
(1) - Galatee.

گالاته.

[تِ] (اِخ) زن قهرمان یکی از قطعات روستائی ویرژیل است. مثل زنان طناز و لوند است.

گالاته.

[تِ] (اِخ) الههء زیبائی معشوقهء پولیفِم. گالاته آسیس چوپان را بر پولیفم رجحان داد.

گالات ها.

(اِخ) نام قوم کوچکی از گل(1)(غالیان) که در همسایگی تراکیها میزیستند و یونانیها با آنها آشنا شدند. (ایران باستان ص1911).
(1) - Gaulois.

گالاثی.

(اِخ)(1) گالاثیا. گالاثیه. ناحیهء قدیم آسیای صغیر که گل ها آن را اشغال کردند (278 ق. م.) و در 25 ق. م. بتصرف رومیها درآمد. کرسی ولایت گالیها گالاثیها نام داشت و آن را انکورا(2) نامیدند و انکورا در یونانی بمعنی لنگر کشتی است. (این شهر را اکنون انقره نامند که پایتخت ترکیه میباشد). ایران باستان ص 2134 و رجوع به گالی و گالیا و گالاثیان و غالاتیا و غالاثیا شود.
(1) - Galatie. (2) - Ancyra (ث را باید «کاف» خواند زیرا رومیها بجای کاف یونانی این حرف را مینوشتند، ایگرک هم در یونانی تلفظ «u» فرانسوی را داشت).

گالاثیان.

(اِخ)(1) مردمانی که در تاریخ به گالیها معروفند، آنها را از نژاد سلتی(2) میدانند و یونانیان آنها را گالاتیان مینامیدند. مقدونیه و یونان را معرض تاخت و تاز قرار دادند. اینها مردمانی بودند قوی و سلحشور. ولی دور از تمدن. استیلای اینها بر شبه جزیرهء بالخان (بالکان) وحشت و اضطرابی غریب در قلوب اهالی این مملکت افکند، بخصوص که میگفتند، گالی ها یک قرن و اندی پیش به روم حمله کردند و رومیها از راندن آنها عاجز گردیده، با دادن پولی گزاف از روم خارجشان کردند. بطلمیوس کرائونوس به جنگ آنها رفت و کشته شد. (280 ق. م). پس از آن مقدونیه میدان تاخت و تاز آنها گردید. این مردمان وحشی کودکان را میکشتند شهرها و دهات را غارت میکردند ابنیه را آتش میزدند. سال بعد گالیها از تنگهء ترموپیل گذشته یونان را میدان قتل و غارت کردند و چندی به این منوال گذشت تا بالاخره یونانیها جمع شده و در نزدیکی دلف شکستی به گالیها داده آنها را از یونان راندند. دیودور گوید (قطعه ای از کتاب 22): وقتی که برنّوس(3) پادشاه گالیها به معبدی درآمد، بتقدیمی های طلا، و نقره توجهی نکرد و فقط هیکل های خدایان را که از چوب و سنگ ساخته بودند برگرفته بسیار خندید، از اینکه صورت خدایان را مانند صورت انسان میسازند و آن هم از چوب و سنگ، این گفته دیودور شایان توجه است و میرساند، که گالیها با وجود اینکه از تمدن دور میزیستند راجع به خدا تصوراتی داشته اند، برتر از تصورات یونانیهای متمدن. باری آسیای صغیر، در ابتدا از حملات این مردمان مصون بود، ولی اتحادی، که مردمان قسمت شمالی آسیای صغیر، مانند بی تی نیه و غیره تشکیل داده بودند و موسوم به اتحاد شمالی بود خواستند از سلحشوری گالی ها استفاده کنند و آنها را به یاری خود طلبیدند پس از آن آسیای صغیر هم میدان قتل و غارت و حریق گردید و گالی ها بقدری پیش رفتند، که ناحیه ای در فریگیه اشغال کردند. در این احوال آن تیوخوس اول مصمم گشت با آنها جنگ کند و شکست فاحشی به آنها داد، توضیح آنکه قوهء گالیها مرکب از 20000 سوار زبده و ارابه های زیاد بود، ولی فیلهای جنگی آن تیوخوس باعث وحشت اسبهای گالی گردید و پادشاه سلوکی فاتح گشت. پس از آن او جشنهای بزرگی گرفت و به مناسبت این فتح او را سوتر خواندند که بمعنی ناجی است. درباب ریختن گالیها به مقدونیه و یونان و آسیای صغیر عقیدهء بعضی بر این است که این واقعه بر اثر فشار ژرمن ها بر گالیهائی که در کنار رود دانوب سکنی داشتند روی داد. فتنهء گالیها و تاخت و تاز آنها در مقدونیه و یونان و آسیای صغیر دارای اهمیت بود زیرا پدید آمدن اینها در این ممالک به عصر اسکندر، که زمان جانشینان او ابتداء دولت هائی که تشکیل شده بود نیز جزء آن به شمار میرود، خاتمه داد. (ایران باستان صص2067 - 2068).
(1) - Galatiens.
(2) - Celtes.
(3) - Brennes.

گالاثیه.

[یِ] (اِخ) ناحیتی است در آسیای صغیر، همان فریگیهء سابق است. (ایران باستان صص2433، 2298). رجوع به گالاثی شود.

گالاری.

(از فرانسوی، اِ)(1) گالری. اطاق دراز و سر پوشیده. راهرو. بالکن سرپوشیده. محل اجتماع عمومی. بالکن تأتر. آنجا که نیمکت هایی برای تماشاچیان میگذارند. || کلکسیون تابلوهای نقاشی و اشیاء ظریف.
(1) - Galerie.

گالاکتوز.

[تُ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از مهمترین ترکیبات ازها(2) بفرمول 6O12H6Cاست. قند ساده ای شبیه گلوکز است و مانند آن آلدوز(3) بوده و دکستروژیر(4) میباشد یعنی سطح نور پولاریزه را به سمت راست منحرف میسازد. (گیاه شناسی ثابتی ص117).
(1) - Galactose.
(2) - Oses.
(3) - Aldose.
(4) - Dextrogyre.

گالبا.

(اِخ)(1) قیصر روم متولد در تِراسین بسال 3 ق. م. وی جانشین نرون شد و هفت ماه (از 68 تا 69 م.) سلطنت کرد وی خشن و سرسخت بود و بدست سرباز پرتورین های (قراولان) امپراتوری کشته شد. رجوع به جالباس شود.
(1) - Galba.

گال بازی.

(حامص مرکب) الک دولک.

گال بنگ.

[بَ] (اِ مرکب) گیاهی است که در ایام بهار از میان زراعت گندم و جو روید و غوزه دار و کنگره دار مانند غوزهء لاله و در درون آن چند دانهء گندم نارسیده و خوردن آن مستی آورد. اگر بیشتر خورند مردم را بیشعور کند و دیوانه سازد. (برهان). و بخاطر میرسد که به کاف تازی باشد و معنی ترکیبی بنگ خام یعنی بنگ صرف. (رشیدی، از حاشیهء برهان چ معین) :
تا بنگ و گال بنگ به دیوانگی کشند
دیوانه باد خصم تو از بنگ و گال بنگ.
سوزنی.
گر بی هنر ز خست طبع لئیم خویش
آید به پیش مهر گیا برگ گالبنگ
آری عجیب نیست چنین ها از آن کسی
کس ساخته است مغز خر و گال بنگ و دنگ.
درویش علی (از جهانگیری).
رجوع به اراقوا و اراقو شود.

گالتن.

[تُ] (اِخ)(1) مردم شناس انگلیسی قرن نوزدهم. رجوع به روانشناسی تربیتی سیاسی ص 465 شود.
(1) - Galton.

گالتیدن.

[دَ] (مص) غلتیدن. رجوع به غلطیدن شود.

گالچا.

(اِخ) قبایلی در پامیر و هندوکش هستند، آنها را ایرانی گویند. (تاریخ کرد رشید یاسمی ص104).

گال دادن.

[دَ] (مص مرکب) فریب دادن. بازی دادن :
تا جماعت مژده میدادند و گال
کای فرج بادت مبارک اتصال.
مولوی (از برهان قاطع چ معین).

گالر.

[لِ] (اِخ)(1) گالریوس. قیصر روم متولد به ساردیک (داسی) داماد دیوکلسین. وی از سال 306 تا 311 م. سلطنت کرده است.
(1) - Galere.

گالری.

[لِ] (فرانسوی، اِ) رجوع به گالاری شود.

گالریوس.

[لِ] (اِخ)(1) یکی از امپراطوران روم در داچیا یعنی رومانیا تولد یافته و در ابتدای حال، مرد چوپانی بود بعداً به سربازی پرداخت. در سایهء ابراز جسارت و شجاعت به درجهء فرماندهی لشکر نایل گشت، و امپراتور دیوکلسین وی را به پسرخواندگی و دامادی خویش پذیرفت. (292 م.) وی را پس از کنستانس کلر(2) به جانشینی منصوب کرده اند و بسنهء 296 م. به لشکرکشی بر علیه نرسی شاه ایران مأمور گردید ولی ابتدا مغلوب و در وهلهء ثانی غالب شد و شاه را به مصالحه مجبور ساخت و بسال 305 م. به همدستی کنستاس به تهدید دیوکلسین و ماکسیمیان پرداخت و دولت را به چنگ انداخت و متعاقباً رفیقش کنستاس به جهان دیگر شتافت، کریوس قسطنطین پسر این یکی را به ظاهر شریک قرار داد و این شریک از یک نام خشک و خالی قیصری بیش نبود پس وی به نام اوگوست امپراطوری خود را اعلان نمود، در خلال این احوال ماکسانس نامی در ایتالیا اعلان سلطنت کرد، گالریوس به طرف او لشکرکشی نمود ولی کاری پیش نبرد و مغلوب گشت به قصبهء ساردیکا از داچیا پناه برد و بسال 311 م. از یک زخم درگذشت وی بغض و عداوت شدیدی نسبت به نصارا داشت، سابقاً دیوکلسین را به تعقیب آنان تحریض مینمود و در زمان خویش هم به پیروان این کیش فشار وارد میساخت. (قاموس الاعلام).
(1) - Galere,Galerius.
(2) - Constance Ier,Chlore.

گال زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) فریاد زدن. آواز برآوردن :
جوانی چو گال عراقی زند
به پیری دلم هم وثاقی زند.
مولانا ملک قمی (از جهانگیری).
همچو پروانه به گرد تو پر و بال زنم
هر سحرگه به سر کوت رسم گال زنم.
مولانا ملک قمی (از آنندراج).

گالش.

[لُ / لِ] (فرانسوی، اِ)(1) سرموزه از جیر و جز آن. چرموق.
(1) - Galoche.

گالش.

[لَ / لِ] (اِ) در لهجهء مازندرانی و گیلکی شبان گاو را گویند چنانکه کرد در همانجا شبان گوسفند است. گاودار. گله دار.

گالش انگور.

[لِ اَ] (اِ مرکب)گالِش اَنگورَک. درختی است که به لاتین آن را ریبس(1) نامند و بر دو قسم است: ریبس گروسولاریا(2) و ریبس اریانتال(3) اولی در جنگلهای ایران بسیار است و در «نور» گالش انگور و در درهء چالوس گالش انگورک خوانده میشود و قسم دوم بندرت یافت میشود. انگور فرنگی. دیو انگوری.
(1) - Ribes.
(2) - Ribes Grossularia.
(3) - Ribes Orientale.

گالش بر.

[لِ بَ] (اِخ)(1) موضعی در مازندران قرب آمل. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 32).
(1) - Galishbar.

گالش بینه.

[لِ نَ] (اِ) خانه ها که از شالی کنند.

گالش پل.

[لِ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 13هزارگزی شمال باختری آمل کنار شوسهء آمل به محمودآباد دشت، هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی است، دارای 350 تن سکنه. زبان آنان مازندرانی و فارسی است. آب آن از رودخانهء هزار و چشمه، محصول آنجا برنج، کنف، مختصر غلات، شغل اهالی زراعت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).
و رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص112 شود.

گالش خاله.

[لِ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در 8 هزاروپانصدگزی خاور لنگرود و 3هزارگزی راه فرعی چمخاله به لنگرود، هوای آن جلگه، معتدل، مرطوب مالاریائی، دارای 107 تن سکنه. زبان آنان گیلکی، فارسی. آب آن از چاه، محصول آنجا لبنیات، شغل اهالی گله داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گالش خیل.

[لِ خِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خشابر طالش دولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش، واقع در ده هزارگزی جنوب رضوانده، سر راه شوسهء بندر انزلی به آستارا، جلگه، هوای آن معتدل مرطوب، مالاریائی، دارای 396 تن سکنه. آب آن از طالشی رودخانهء چاف رود. محصول آنجا برنج، گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری، عده ای تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گالش خیل.

[لِ خِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت، واقع در 6 هزارگزی شمال رشت. هوای آن جلگه، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 177 تن سکنه. زبان آنان گیلکی، فارسی. آب آن از نهر تش رود از سفیدرود. محصول آنجا برنج، کنف، صیفی. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گالش زمین.

[لِ زَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان، واقع در شهرستان لاهیجان، هوای آن جلگه، معتدل، مرطوب مالاریائی، دارای 120 تن سکنه. زبان آنان گیلکی، فارسی. آب آن از رود شمرود، محصول آنجا پشم، لبنیات، شغل اهالی زراعت، گله داری، شال بافی، راه آن مالرو است. تابستان برای نگاهداری گله های خود به ییلاق دیلمان می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گالش کلا.

[لِ کَ] (اِخ) دهی است از لفوز بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری شیرگاه کوهستان جنگلی، هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی. دارای 750 تن سکنه. زبان آنان مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء کرسنک. محصول آنجا برنج، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی. راه آن مالرو است، تابستان گله داران ییلاق بخار کلا و اسبوکلا از دهستان ولویی میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گالش کلا.

[لِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 11 هزارگزی شمال باختری جویبار. دشت معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 580 تن سکنه. لهجهء آنان مازندرانی و فارسی. آب آن از رود تالار و آب بندان. محصول آنجا برنج، پنبه، غلات، صیفی، کنجد، مرکبات. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گالش کلا.

[لِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت سر بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 4 هزاروپانصدگزی خاور آمل. دشت معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 130 تن سکنه، لهجهء آنان مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء هزار، محصول آنجا برنج، جو، حبوبات، صیفی، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 113 و 117 بخش انگلیسی شود.

گالش کلا.

[لِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان رودپی بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 16 هزارگزی شمال ساری و 4 هزارگزی باختر شوسهء ساری به فرح آباد دشت، هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 100 تن سکنه. لهجهء آنان مازندرانی و فارسی، آب آن از رودخانهء تجن، محصول آنجا برنج، غلات، صیفی، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گالش کلا.

[لِ کَ] (اِخ) نام یکی از قرای هفتگانهء رکن کلا از دهستان تالارپی بخش مرکزی شهرستان شاهی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گالش کلام.

[لِ کُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در 12 هزارگزی خاور لنگرود و هزارگزی راه فرعی لنگرود به چمخاله جلگه، هوای آن معتدل مرطوب، مالاریائی، دارای 210 تن سکنه. لهجهء آنان گلیلکی، آب آن از چاه، محصول آنجا لبنیات، کنف و صیفی. شغل اهالی گاومیش داری و مختصر زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گالش محله.

[لِ مَ حَلْ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار، واقع در 16 هزارگزی جنوب باختری شهسوار دامنه، هوای آن معتدل مرطوب مالاریائی. دارای 330 تن سکنه، شیعه، لهجهء آنان گیلکی و فارسی. آب آن از رودخانهء چالکرود، محصول آنجا چای، مرکبات و برنج، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گاوداری، راه آن مالرو است. تابستان به ییلاق جنت رودبار میروند. بنای معصوم زادهء آن قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 105 بخش انگلیسی شود.

گالش محله.

[لِ مَ حَلْ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخکش بخش بهشهر شهرستان ساری، واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری بهشهر، کوهستانی جنگلی، هوای آن معتدل مرطوب، دارای 55 تن سکنه. لهجهء آنان مازندرانی و فارسی، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و ارزن، شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی و شال بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گالگاکوس.

(اِخ)(1) رئیس قبیلهء کالدونین ساکنین قدیم سرزمین اسکاتلند. وی در سال 84 م. از آگریکلا شکست خورد. تاسیت مورخ معروف در کتابی که بنام «زندگانی آگریکلا» نوشته است نطقی بسیار عالی که علیه تسلط رومیان ایراد شده نسبت داده و آن را نقل میکند.
(1) - Galgacus (kuss).

گالگو.

[لِ گُ] (اِخ)(1) نام نهری است در دو ایالت هوئسکه ساراگوسه، که در تنگهء سالنت از بغاز جبال پیرنه سرچشمه گرفته بسوی جنوب جریان دارد، و پس از عبور از میان سالنت و دیگر قصبات و آبیاری مقداری از اراضی لمحه ای بطرف مغرب و باز بسمت جنوب متمایل میگردد پس دشت سارگوسه را سیراب میسازد در جلو این شهر از طرف چپ وارد نهر ابره میشود و طول مجرایش به 175 هزار گز بالغ میگردد. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Galego.

گالگوس.

[گالْ لِ گُ] (اِخ)(1) (ریو یا ریودلوس) نام نهری است در انتهای خطهء یاتاگونیه از آمریکای جنوبی، در 51 درجه و 52 دقیقهء عرض جنوبی و از امتزاج تعدادی از انهار به شکل کانالی درآمده بنای جریان به سمت مشرق را میگذارد، و یک خلیج عمیق مسمی به همین اسم ایجاد مینماید و آنگاه وارد اقیانوس می شود، در نوبهار یعنی درست موقعی که اول پائیز ماه آغاز می شود و نیز در اوائل تابستان آبش ازدیاد می یابد اما در موسم تابستان چندان کم می شود که سواره و حتی گاهی هم پیاده رد شدن امکان دارد، و در موسم زمستان منجمد میگردد و عبور و مرور روی یخها ممکن میشود.
Gallegos. یا
(1) - Rio Gallego (Rio de los).

گاللا.

[لِ] (اِخ)(1) نام قومی است که در شمال جزیرهء جلولوس، از جزائر اقیانوس کبیر، زندگانی مینمایند، اینان مردمان جسور و ماهر در ملاحی میباشند، و با کشتی ها مسافرت می کنند و در جزائر پیاده میشوند مرال و خوک صید مینمایند و در سواحل ماهی میگیرند، و گوشتها را خشکانده مشغول داد و ستد میگردند مردمان طویل القامه و خوشگلند.
(1) - Galelas.

گالنج.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 37 هزارگزی خاور خوسف و 12 هزارگزی شمال خاوری گل، کوهستانی، هوای آن معتدل، دارای 7 تن سکنه. لهجهء آنان فارسی، آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گالوانومتر.

[نُ مِ] (فرانسوی، اِ)(1) آلتی است برای اندازه گرفتن شدت جریان الکتریک. اساس آن عقربهء مغناطیسی است که در مقابل صفحهء مدرجی (که غالباً برحسب درجهء حرارت تقسیم شده است) حرکت می کند و چون در میدان مغناطیسی حاصل از جریان واقع شود منحرف میگردد و انحراف آن متناسب با شدت جریان است.
(1) - Galvanometre.

گالوانی.

(اِخ)(1) لویجی. فیزیک دان ایتالیایی متولد در بُلُنْیْ (1737 - 1798 م.). وی بر اثر مشاهدهء آزمایشی که یکی از دستیاران او در مورد قورباغه انجام میداد به این حقیقت پی برد که کلیهء حیوانات مقداری نیروی الکتریستهء مخصوص در بدن خود ذخیره دارند و او در این مورد امتحانات متعدد کرد و به نتایج رسید و این حقیقت را بصورت اصلی مسلم علمی بیان کرد و قول او پایهء تحقیقات ولتا دربارهء سایر مواد طبیعی قرار گرفت و فرضیهء علمی ولتا دربارهء حدوث الکتریسته در نتیجهء اصطکاک فلزات به یکدیگر بیان گردید.
(1) - Galvani, Luigi.

گالوئیی.

(اِخ)(1) گالوای. شهری از کشور آزاد ایرلند (کنت) دارای بندر و سکنهء آن 15000 است و حاکم نشین آن شهری به همین نام است که دارای 170000 سکنه است.
]. ٍّGoloue ]
(1) - Galway

گالوپ.

(اِخ)(1) جُرج هراس. متخصص آمار در آمریکا (1901 - 1984 م.) و مؤسس بنگاه آمار مشهور به بنگاه گالوپ در ممالک متحدهء آمریکای شمالی که اکنون غالب تتبعات و مطالعات آن مبتنی بر مقاصد سیاسی است.
(1) - Gallup, George Horace.

گالوچ.

(اِ) انگشت خرد که خنصر باشد. (آنندراج). انگشت کهین پا باشد. به کالوج رجوع شود.

گالوس.

(اِخ)(1) امپراطور پنجم روم از سال 251 تا 253 م. والرین جانشین وی گردید.
(1) - Gallus.

گالوس.

(اِخ)(1) کرنلیوس. شاعر لاتن، دوست ویرژیل (66 - 26 ق. م.). از مراثی وی چیزی بجا نمانده است.
(1) - Gallus, Cornelius.

گالوس.

(اِخ)(1) فلاویوس. از سومین سلسلهء پادشاهان کاپادوکیه، بدین ترتیب: فرناک کاپادوکی. آتس سا خواهر کبوجیهء دوم. گالوس. او در جنگی که ضد پارتیان می کرد چهار جراحت برداشت و در اثر همان جراحات درگذشت. رجوع به ایران باستان ص 2129 و 2360 و 2361 شود.
(1) - Gallus, Flavius.

گالوستن.

[گالْ وِ تُ] (اِخ)(1) شهری است در ممالک متحدهء آمریکا در تگزاس و بندر آن در ساحل خلیج «گالوستن» (خلیج مکزیک) و سکنهء آن 50000 تن میباشد. محل صدور پنبه و نفت است.
(1) - Galveston.

گالوش.

[لُ] (اِخ)(1) لویی. نقاش فرانسوی متولد در پاریس. (1670 - 1761 م.). سازندهء تابلوهای مذهبی.
(1) - Galloche, Louis.

گالوش.

(اِ) در تداول عوام گالش را گویند. رجوع به گالش شود.

گال وی.

[لِ وِ] (اِخ) عالم سامی شناس فرانسوی که در 1869 م. لباس اعراب بدوی پوشیده داخل عربستان شد و هفتاد سند راجع به زبان سامی به دست آورد. رجوع به ایران باستان ص 49 شود.

گاله.

[لَ / لِ] (ص) دور که در مقابل نزدیک باشد. (برهان). رجوع به گالیدن شود. || (اِ) جوال دو سویه که بر پشت خر و دیگر ستور گسترند و در هر دو جوال خاک و کوت و سنگ و یا سبزی و میوه بار کنند. خور که از میان بر پشت خر و جز آن دو تا شود نیمی بیک سو و نیم بسوی دیگر افتد و در آن سبزی یا خیار یا گرمک و هندوانه و خربزه کنند. خورجین سخت بزرگ. و رجوع به جوال و باله شود(1) :
چو آن تخت و آن گالهء ساوه شاه
به دست آمدت برنهادی کلاه.فردوسی.
دوستی گر پی پیاله کنند
ز پی دنبه پوست گاله کنندسنائی.
طبری آن، گوآل، مازندرانی کنونی، جوآل، گوآل، گال، غال سلطان آباد، گوآلا. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلپایگانی، جوآل و گوآل است. معرب آن جوالق.
-امثال: خاشاک به گاله ارزانی، شنبه به یهود.
دهنش مثل یک گاله است. (رجوع به امثال و حکم دهخدا شود).
|| پنبهء برزده و حلاجی کرده که بجهت رشتن مهیا کنند. (برهان). لوله های پنبه برای ریشتن. (لغت محلی گناباد خراسان). عمیتة؛ یک نواله از پشم و صوف حلقه کردن. (منتهی الارب). || غائط. (لغت فرس اسدی در لغت سگاله). || (پسوند) غاله. مزید مؤخر تصغیر است: داسگاله. پرگاله. دست گاله. پوست گاله.
(1) - Bissac.

گاله دان.

[لَ / لِ] (اِ مرکب)(1) سلّه که زنان در آن گاله و ریسمان نهند. (آنندراج).
(1) - Grande racoche.

گاله دان.

[لَ] (اِخ) محلی است به سپاهان. (آنندراج).

گاله کیجان.

[لِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گالی.

(اِ) قسمی نی(1) (در رامیان). آن را ترجین نیز نامند.
(1) - Erianthus raveni.

گالی.

(اِخ) مردمان گالاثیه در آسیای صغیر که یونانیان آنها را گالاثیان مینامیدند. رجوع به گالاثیان و ایران باستان ص 2079، 2134، 2281، 2360 شود.

گالیا.

(اِخ)(1) گل. یونانیان و رومیان قدیم این کلمه را به فرانسه اطلاق مینمودند، ولی مصداق گالیا، از فرانسهء امروزی بزرگتر بود چنانکه کشور بلژیک و اراضی واقع در مجرای راین را در بر داشت و از دو جهت مشرق و شمال شرقی با سلسلهء جبال آلپ و مجرای راین محدود بود و پس از تصرف رومیان حدود تقسیمات ملکی و سیاسی تغییر پیدا کرد و مدت زمانی بقسمت شمالی ایتالیا نیز نام گالیا را اطلاق مینمودند، و برای تشخیص، این یکی را، گالیا چیز آلپینه (یعنی غالیای این وری آلپ) و آن دیگری را گالیاترالس آلپینه (یعنی گالیای آن وری آلپ) میخواندند، با وجود اینکه در جهت شمال شرقی از ممالک واسعهء مذکور بعضی از اقوام صغیرهء منسوب نژاد ژرمن مثال بلژها، و در جانب جنوب پاره ای از اهالی همجنس ایبرهای اسپانیول میزیستند و نیز جمعی از مهاجران یونانی که برخی از قصبات مانند مارسیل را تأسیس نموده اند در سواحل بحر سفید رحل اقامت انداخته بودند، باز با این حال قسمی از اهالی یا اقوام گال انتساب داشتند، گالها یعنی کلت ها آن دسته از اقوام آریائی بودند که بیش از همه به اروپا وارد شده اند و دسته های تالی یعنی ایلری گتها، و اسلاوها بتعاقب اینان پرداخته پراکنده شان ساخته اند، در نتیجه تا طرفهای غربی اروپا انتشار پیدا کرده و در یک حال نیم وحشی زندگی کرده اند و تا (587 ق. م.) نام و نشانی با شوکت و شأن در تاریخ بوجود نیاورده اند. از این تاریخ به بعد اقوام ژرمنی اینان را در تحت فشار خود قرار داده بودند و در نتیجه از جبال آلپ سرازیر شده به جهات شمالی ایتالیا و برخی به یونان و آسیای صغیر آمده اند، در اراضی ولایت آنقرهء امروزی جایگیر گشته اند قطعهء پهناوری برای خود تملک نموده و گالاتیا نامیده اند، و در آن دورها گالها به دلاوری و سلحشوری شهرت یافته به کرات و مرات با رومیان دست و پنجه نرم کرده اند، و رومیان پس از کسب نیرومندی کافی بقیمت محاربات زیاد (163 ق. م.) گالیای چیز آلپینه یعنی شمال ایتالیا را از چنگ گالها درآورده اند و بعدها به تکمیل فتوحات خویش پرداختند و بسال 121 ق. م. قسمت ترالس آلپینه یعنی قطعهء جنوب شرقی فرانسهء کنونی را تصاحب کرده اند «پرووانسه» یعنی ایالت نامیده اند که فع هم به این اسم خوانده میشود، بالاخره از 58 - 50 ق.م. یعنی در ظرف مدت 8 سال قیصر مشهور یولیوس تمام قطعهء گالیا را به چنگ آورد و به کشور روم ملحق ساخت، و تا قرن پنجم میلادی گالیا در دست رومیان ماند، بعداً بدست فرانکهای متجاوز از ژرمن افتاد پس اسم گالیا متروک و نام فرانسه بمناسبت نام فاتحین جدید روی کار آمد گالها با یک زبان مخصوص تکلم می نمودند که با سایر السنهء آریائی مناسبت و مشابهتی دارد، در برخی از نقاط خطهء برتانیه از فرانسه و در گال یا والس از انگلستان بقایای گالهای قدیم موجودند و سکنهء جبال اسکوتستان و ایرلاند هم، از این قبیل مردمانند زبان قدیمی خود را تاکنون حفظ نمودند از آثار کتبی زبان قدیم گال چیزی در دست نیست. محققین ماهیت آن را از کلمات محفوظه در تواریخ معلوم نموده اند، گرچه زبان فرانسهء کنونی، از امتزاج و اختلاط زبان گالهای باستانی با دو قوم لاتن و فرانک پدید آمده ولی این زبان کلمات زیادی از آن زبان در بر ندارد، قسم اعظمش از کلمات محرفهء لاتن بوجود آمده است، گالها قومی سلحشور و جنگاور بوده اند و هیچ گاه بی اسلحه نمی ماندند، زوبین و سپر و تیغ معمول از مس را از خود دور نمی کردند، صنف برزگر اسیر و مایهء عیش جنگاوران بودند، دین مخصوص مسمی به «درویید» داشتند علائم طبیعی را محترم میشمردند، و برای پرستش آنها انسان قربان میکردند و طبقهء راهب هم در ایشان نفوذ کامل داشت و به ساحری و جادوگری و طبابت مشغول بودند، و در حال نیم وحشی زندگانی مینمودند، دایرهء حکومت و پرستشگاهشان عبارت بود از جنگل ها. تخته پوستی روی حیوانات میگذاشتند سوار بر ارابه میشدند، در حالی که زین و رکابی در بین نبود.
(1) - Gallia. Gaule.

گالیانوس.

(اِخ)(1) امپراطور روم، متولد 235 م. وی از سال 260 تا 268 م. سلطنت کرده است. وی ادیب و فیلسوف اما مردی ضعیف بود. وی را بقتل رسانیدند.
(1) - Gallien.

گالی بسر.

[بِ سَ] (اِ)(1) دسته بسه بامهای پوشالی بزبان گیلی. گالی پوش.
(1) - Chaumiere.

گالی پولی.

[پُ] (اِخ)(1) نام شهری است در ایتالیا در کنار خلیج تارانت و سکنهء آن به 12760 تن بالغ می گردد دارای کلیسای عظیم و زیبائی است.
(1) - Gallipoli.

گالی پولی.

(اِخ) که به ترکی گلیبولو نامیده میشود شهری در اروپای ترکیه واقع در کنار تنگه ای به همین نام که بخشی از داردانل محسوب میشود دارای 12000 سکنه.

گالیتزین.

(اِخ)(1) گالیتسین. خاندان روسی که از اعقاب شاهزادگان بزرگ لیتوانی میباشند. در این خانواده تعداد بسیار از فرماندهان نظامی و سیاستمداران آمده اند، از آن جمله است: الکساندر گالیتزین فلدمارشال (1718 - 1783 م.)، اگوست گالیتزین ادیب (1823 - 1875).
(1) - Galitzine.

گالیچ.

(اِخ)(1) نام قصبهء مرکز قضائی است در ایالت سروم از روسیه، واقع در 129 هزارگزی از شمال شرقی کوستروم. در ساحل جنوب شرقی از دریاچهء مسمی به همین اسم دیده میشود، و 5620 تن سکنه دارد.
(1) - Galitch.

گالیچ.

(اِخ)(1) نام دریاچه ای است در ایالت کوستروم از روسیه وسعت آن به 57 هزار گز مربع میرسد و زیرآبی دارد که به نهر کوستروم تابع نهر ولگا وارد میگردد، ماهی فراوان در این دریاچه دیده میشود.
(1) - Galitch.

گالیدن.

[دَ] (مص) گریختن. دور شدن. کناره گرفتن. هزیمت کردن :
ای تو مک آسا بیار باز قدح را
کانت مکاکفت از این سرای بگالید(1).
عماره (لغت فرس ص 324).
بغیر کنج عدم نیستش گریزگهی
اگر ز تیزی تیغش بود عزیمت گال.
شمس فخری.
طبیب باشد دوگونه اندر خواب
این یکی راحت آن دگر همه تاب
راحت این نوع را که برمالند
محنت آن جنس را که برگالند.
سنائی (از جهانگیری).
هر که او اسب دواند بسوی گمراهی
کند آن اسب لگدمال بگال از لگدش.
مولوی (از جهانگیری).
|| آواز و فریاد بلند برآوردن :
سلیمان چون ز مرغ این قصه بشنید
بتندید و بجوشید و بگالید.عطار.
|| غلطیدن. غلتیدن. رجوع به گال شود.
(1) - خیز مکاسی بیار یار قدح را
کان که مکا گفت ازاین سرای بگالید.
(حاشیهء نسخه ج لغت فرس).

گالیس.

(اِخ)(1) جلالقه. ناحیه ای به اسپانیا شامل نواحی ذیل: شهرستان های لاکرونی. پُنتِوِدرا. لوگو. اُرانز. حاکم نشین آن سانتیاگو دکمپتل است ناحیه ای است کوهستانی. حاصلخیز و زراعت و صنعت دارد.
(1) - Galice.

گالیسی.

(اِخ)(1) یکی از ایالات سابق اطریش که تا سال 1918 م. جزء متصرفات آن مملکت بوده و امروزه جزء خاک لهستان میباشد و در سالهای 1914- 1917 م. جنگهای متعدد بین روس و آلمان در آنجا اتفاق افتاده است و آن دارای 8000000 تن سکنه است.
(1) - Galicie.

گالی کش.

[کَ] (اِخ) دهی است از بخش میوه دشت شهرستان گرگان، واقع در 10 هزارگزی جنوب مینودشت. دامنه، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 115 تن سکنه. فارسی و ترکمنی، آب آن از رودخانهء اوغان، محصول آنجا برنج، غلات، ابریشم، توتون، سیگار، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گالیل.

(فرانسوی، اِ)(1) گردی است زردرنگ محلول در آب و بخصوص در آبی که دارای مقداری بیکربنات دوسود باشد بسهولت حل میگردد. دارای 35 درصد آرسنیک 3 ظرفیتی و 7 درصد فسفر میباشد گالیل در آمپولهای 10/0 گرم 20/0 گرم، 25/0 گرم، 30/0 گرم و 60/0 گرم موجود است و در موقع بکار بردن آن را باید در آب حل کرده در ورید و یا در عضله تزریق کرد. این جسم مؤثرتر ولی سمی تر از نوار سنوبنزل میباشد و در سیفیلیس و مالاریا و تب راجعه و تریپانوز و میازها و اغلب دمل ها و آنژین و نسان و آنتراکس و پیان و در لنفانژیت و ذات الریه ساری است و در اسپیروکتوز(2) و سایر موارد استعمال نوار سنوبنزل بکار میبرند. مقدار این ترکیب همان است که راجع به نوار سنوبنزل دیدیم. معمولاً محلول یک درصد آن را که با آب مقطر یا آب آن جوشیده تهیه شده و صاف کرده باشند به آهستگی در ورید تزریق میکنند ممکن است محلول گلوکزه آن را در عضله تزریق کرد. (درمان شناسی عطایی ج1 ص293).
(1) - Galyl.
(2) - Spirochetose.

گالیله.

[لِ] (اِخ)(1) عالم ریاضی و فیزیک دان. وی در تاریخ 18 فوریهء 1564 م. در پیزا تولد یافت و در فلورانس بتحصیل پرداخت و طب و ریاضیات را فراگرفت سپس منجم مشهوری گردید. اولین دوربین را او اختراع و بوسیلهء آن معلوم کرد که کره ماه دارای کوههای متعدد است و کهکشان از ستارگان کوچک ترکیب شده و غیر از اخترانی که به چشم میتوان دید ستارگان بیشمار دیگر نیز در آسمان وجود دارد، و علاوه بر این چهار ماه (قمر) از ماه های (اقمار) مشتری و لکه های خورشید را که متحرکند کشف کرد. گالیله تحت تأثیر فرضیه های ذیمقراطیس واقع شده معتقد گردید هرگونه تغییری در عالم مدیون و ناشی از حرکت جزیی اتم میباشد، گالیله عقاید خود را با استدلالات ریاضی و محاسبه ای توأم و ثابت کرد که عالم و کائنات مبتنی بر ریاضی میباشد. طولی نکشید مطالعات گالیله به مطالعه و عقاید کپلر اضافه شد و این مهم به دست آمد که فرضیهء قدیم یعنی مرکزیت زمین در کائنات صحیح نبوده و آفتاب مرکز عالم(2)است نه زمین. این نظریه که بنام فرضیهء کپرنیکی و یا فرضیهء «هیلو سانتریک» موسوم است با پیدایش نیوتون مورد بحث و مطالعه واقع گردید و در نتیجه فرضیهء کنونی یعنی آفتاب مرکز منظومهء شمسی و سیارات در اطراف با حرکت معینی در گردش میباشند بدست آمد. در سال 1632 م. گالیله راجع به عقاید بطلمیوس و کپرنیک در باب حرکات منظومهء شمسی کتابی نوشت سال بعد پاپ او را به رم خواست و اظهار عقیدهء او را در باب حرکت زمین گرد آفتاب کفر شمرد و مجبورش کرد که بزانو درآید و از آن عقیده استغفار کند. معروف است چون گالیله استغفار کرد از جا برخاسته بیرون رفت. دیدند که با انگشت روی زمین نوشته است: با اینهمه زمین حرکت میکند. او در سال 1642 م. درگذشت.
(1) - Galilee. (2) - مراد منظومهء شمسی است.

گالی مافره.

[رِ] (اِخ)(1) اگوست گرن. متولد در اُرلِئان مقلد بزرگی که در فرانسه در دورهء امپراطوری و رستوراسیون قبول عامه یافت. (1791 - 1870 م.).
(1) - Galimafre, Auguste Guerin.

گالینی.

[یِ] (اِخ)(1) ژزف سیمون. ژنرال و مرد اداری فرانسه متولد در سَن بِئا و متوفی در ورسای. (1849 - 1916 م.). در سودان و سِنِگال تونکن لیاقت بخرج داده و شهرت یافت. و ماداگاسکار را در زمان ژنرالی خود منظم ساخته و بدان سر و سامانی بخشید. در سال 1934 م. حاکم پاریس گردید. در فتح مارن تشریک مساعی کرد و بین سال 1914 - 1915 م. وزیر جنگ بود. لقب مارشالی را پس از مرگ در سال 1921 بدو دادند.
(1) - Gallieni, Joseph - Simon.

گالین یانی.

(اِخ)(1) ویلیام. بشردوست انگلیسی. که تابعیت فرانسه را پذیرفت. (1798 - 1882 م.).
(1) - Galignani, William.

گالیها.

(اِخ) رجوع به گالاثیه و گالی و گالیا شود.

گام.

(اِ) آنقدر از زمین که میان دو پا باشد گاه راه رفتن. قدم(1). پای. فرجه میان دو قدم. لنگ. پی. این کلمه با افعال برداشن، زدن. سپردن. گذاشتن، گذاردن. نهادن. استعمال شود: اختطاء، اختیاط؛ گام زدن. تخطرف؛ بشتاب رفت و گام فراخ نهاد و دو گام را یک گردانید. جحو، جذف؛ یک گام. (منتهی الارب). جذف؛ گام کوتاه زدن زن و تیز رفتن. (منتهی الارب). حتکان؛ گام خرد نهادن. (تاج المصادر بیهقی). حتک؛ گام خرد نهادن یا شتافتن. (منتهی الارب). خدف؛ تیزروی و گام نزدیک نهادن. خدی؛ گام فراخ نهاد یا دو گام را یکی گردانید به تیزروی. خطروف؛ فراخ گام نهنده. خطو خطواً؛ گام زد. (منتهی الارب). خطوة؛ یک گام. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن). خُطوة؛ میان دوگام. دالف؛ گام نزدیک نهنده به سبب بار گران که برداشته باشد. دالی؛ گام نزدیک نهاده دویدن مانند گرانباران و رفتار شادمان. (منتهی الارب). دَرم، درمان؛ گام خرد نهادن. (تاج المصادر بیهقی). دِبّ به؛ نرم گام زنی و رفتار نرم. دخدخة؛ نزدیک گذاشتن گام در رفتار و سرعت نمودن. دَرَم؛ گام نزدیک گذاشتن در شتاب روی. دِغنجة؛ گام نزدیک گذاشته رفتن. دمخ الارنب؛ گام کوتاه زد و بشتاب دوید. رفوه؛ گام زدن. (منتهی الارب). شحوه؛ گام. (یقال فرسُ بعید الشحوة؛ ای الخطوه) (منتهی الارب). قرمطة؛ گام خرد نهادن. (مصادر زوزنی). قصملة؛ گام نزدیک نهاده رفتن. قطاف؛ گام تنگ. (منتهی الارب). قطف؛ گام خرد نهادن ستور. (تاج المصادر بیهقی). قطفت الدابةُ؛ قطافاً و قطوفاً؛ گام تنگ زدن ستور. (منتهی الارب). هذملة؛ نوعی از رفتار شتاب که در آن گام نزدیک نهند. قطا الماشی؛ گام نزدیک نهاده رفت از نشاط. تقطقط؛ گام نزدیک نهاده شتافتن. قطوان؛ گام نزدیک گذارنده در رفتار. قطوطی؛ گام نزدیک نهنده در رفتار و مرد درازپای نزدیک گام. اقطوطی؛ گام نزدیک نهاد در رفتار. (منتهی الارب). کتو؛ گام خرد نهادن. (تاج المصادر بیهقی). کتو؛ گام نزدیک نهادن. کتیت؛ گام نزدیک گذاشتن در شتافتگی. سدی؛ گام فراخ نهادن. هملع؛ مرد سخت نیک تیزرو، که گام سخت زند جهت چستی. (منتهی الارب) : دندانقان شهرکی است اندر حصاری مقدار پانصد گام درازای اوست. (حدودالعالم).
بدستی دوکانی ز سنگ رخام
درازیش پیموده ام شصت گام
بینداخت با هول بر بیست گام
کز آن خیره گشتند خلقی تمام.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بر درگه او رفتن هر روزی فخریست
بیخدمت او رفتن هر گامی عاریست.
فرخی.
پایش از پیش دو دستش بنهد سیصد گام
دستش از پیش دو چشمش بنهد سیصد بار.
منوچهری.
رزبان برزد سوی رز گامی را
غرضی را و مرادی را و کامی را.منوچهری.
بتل زرّ و دُر ریخته زیر گام
به خرمن برافروخته عود خام.اسدی.
یکی چشمه دیدند نزدیک او
به ده گام سوراخی از پیش رو.
(گرشاسب نامه).
بسی گرد خشت افکن آمد به پیش
کس آن را ز ده گام نفکند بیش.
(گرشاسب نامه).
به منزل رسی گرچه دیر است روزی
چو می برّی از راه هر روز گامی.
ناصرخسرو.
به کام و ناکام از بهر زاد راه دراز
زمین بزیر کفت زیر گام باید کرد.
ناصرخسرو.
قول بی آواز را چون بشنوی
چون نبینی رفتن بی پا و گام.
ناصرخسرو.
هرگه او گامی از تو دور شود
تو از او دور شو بصد فرسنگ.
ناصرخسرو.
چرخ هفتم را مساحت کی توان کردن به گام.
معزی.
احکام شریعت است چون شارع عام
بیرون مرو از راه شریعت یک گام
هر کس که سر از حکم شریعت پیچد
در مذهب اهل معرفت نیست تمام.
خاقانی.
باد از حسام شاه چو کلک تو سرزده
آن را که سر نه بهر زمین بوس گام تست.
سوزنی.
مقدم آمد سال عرب ز سال عجم
به گام روز بمقدار هفده هجده قدم.
سوزنی.
شخص بکاء و خشوع را سزا آنکه گامی در این ماتم سرا نزدیک سازد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
فلک را نیز اگر گوید بیارام
بماند تا قیامت بر یکی گام.نظامی.
به شبرنگی رسی شبدیز نامش
که صرصر درنیاید گرد گامش.نظامی.
چنان چابک نشین بود آن دلارام
که برجستی بزین مقدار ده گام.نظامی.
هر چه را دید زیر گام کشید
شب لگد خورد و مه لگام کشید.نظامی.
بخار جوع گاوی از چهل گام
بمغز من همی آمد ز دیگت.
کمال الدین اسماعیل.
آنجا که تویی رفتن ما سود ندارد
الا به کرم پیش نهد لطف تو گامی.
سعدی (طیبات).
از حیات تو هرنفس گامی است.اوحدی.
-افشرده گام؛ فشرده قدم. استوارگام. محکم قدم و پایدار :
چنان زورمندند و افشرده گام
که یکتا بود لشکری را تمام.
نظامی (شرفنامه).
-به گامی سپردن راهی؛ به سرعت پیمودن آن :
به گامی سپرد از ختا تا ختن
به یک تک دوید از بخارا به وخش.
شاکری بخاری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
-تازه گام؛ تازه کار. مرکب جوانی که به تازگی از او سواری گیرند :
تکاور سمندان ختلی خرام
همه تازه پیکر همه تازه کام.نظامی.
-تیزگام؛ تندرو. سریع :
هم آهو فغند است و هم یوزتک
هم آزاده خوی است و هم تیزگام.
فرالاوی.
سوی روم شد قاصد تیزگام.نظامی.
جریده یکی قاصد تیزگام
فرستاد و دادش بهندو پیام.نظامی.
-گام به گام؛ قدم به قدم. مرحله به مرحله. گامی در پس گام دیگر :
گام به گام او چو تحرک نمود
میل به میلش به تبرک ربود.
نظامی (مخزن الاسرار).
|| کار. عمل. اقدام :
گر چه راه دل زند زین گام نتوان بازگشت
ورچه قصد جان کند زینقدر نتوان دررمید.
خاقانی.
|| مرتبه. درجه. رتبت : می گویند که به هزار گام شیراز مهتر بوده است از اصفهان. (فارسنامهء ابن بلخی ص132).
|| مرحله. جا :
چو بگشادند چشمم شد درستم
که چندین رفته بر گام نخستم.
عطار (اسرارنامه).
بر آن گام نخستینیم جمله
اسیر رسم و آئینیم جمله.عطار (اسرارنامه).
|| صاحب غیاث اللغات گوید: در خیابان بمعنی اسبی که راهی مخصوص معروف داشته باشد و در شرح فاضل بمعنی اسب است. || بمعنی ده و روستا هندی است و اصل آن «گاؤن» با تلفظ مخصوص نون غنه است. (فرهنگ نظام از حاشیهء برهان قاطع چ معین). برای این معنی این بیت مولوی را (در باب میل نداشتن طفل به بیرون آمدن از شکم مادر) شاهد آورده اند :
که اگر بیرون فتم زین شهر و گام
ای عجب بینم بدیده این مقام
ولی صحیح این بیت چنین است:
که اگر بیرون فتم زین شهر و کام
ای عجب بینم بدیده این مقام.
(مثنوی چ نیکلسن دفتر 3 ص 226 از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
|| لجام اسب. (برهان) :
ز خاک شمس فلک، زر کند که تا گردد
ستام و گام و رکاب براق او زرگند.
سوزنی سمرقندی.
|| در بعضی مآخذ بمعنی مراد آورده اند، و آن مصحف «کام» است. در بعض منابع نوشته اند: بزبان آذربایجانی تک، و تک اندرون دهان ببالا بر باشد چنانکه زبان پیوسته بدو میرسد. این کلمه هم مصحف «کام» است. || بند که کاسه بندان بکار برند و آن را بَش نیز گویند. آهن باریکی که بدان ظروف چوبین و سفالین بهم پیوندند. پیوند آهنین بود که بر طبق زنند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - Pas.

گام.

(فرانسوی، اِ)(1) از یونانی گاما (نام حرف)(2). دایره، ذوالکل دورهء نغمات هشتگانه. توالی هشت نوت موسیقی است که بترتیب طبیعی دنبال یک دیگر قرار گیرد. چون عدهء نوتهای موسیقی هفت است همیشه نوت هشتم گام اسم نوت اول گام را خواهد گرفت: هر گام به اسم نوتی که از آن شروع میشود موسوم است، بنابراین اگر از نوت «دو» شروع شود به گام «دو»(3) موسوم است. نوتهای گام را درجات گام گویند. پس هر گام دارای هشت درجه است. چنانکه نوت «دو» موسوم است به درجهء اول گام دو و نوت سل(4)درجهء پنجم و نوت سی(5) درجهء هفتم و همچنین گام بر دو قسم است: بالارونده و پائین رونده. در گام بالارونده نوت ها از پائین ببالا میروند و در گام پائین رونده بعکس یعنی از بالا به پائین می آیند. (موسیقی نظری تألیف روح الله خالقی بخش1 ص38). گام یا کوچک است یا بزرگ و گام یا بمل دار است یا دیزدار و گام یا دیاتنیک است و یا گام کروماتیک و یا طبیعی یا نسبی است. رجوع به کتاب موسیقی نظری صص60 - 70 شود.
(1) - Gamme.
(2) - Gamma.
(3) - Do.
(4) - Sol.
(5) - Si.

گاما.

(اِ)(1) حرف سوم از الفبای یونانی ( g ) و نام حرف غ در همین زبان است و به عربی غما گویند. (فهرست ابن الندیم ص 24). || نام حرف سیم از حروف فلکی است و آن علامت ستارهء قدر سیم صور فلکی است و صورت آن این است:
g
گاما
(1) - Gamma.

گاما.

(اِ) از مقادیر ایران قدیم، معادل 32 سانتیمتر امروز. (ایران باستان ص 1498).

گاماساب.

(اِخ) (سیمره - کرخه) سرچشمهء عمدهء این رود از کوه الوند است و از دشت اسدآباد و نهاوند در مقابل کنگاور جاری شده دهلاقانی کوه را بریده تشکیل تنگه های باریک و متعدد در آن داده بعد از آن که رود دیناور ضمیمهء آن می شود از پای بیستون می گذرد و قبل از بیستون به جنوب منحرف شده از دره های کوچکی عبور میکند و سپس سیاه آب یا قره سو که از مشرق کرمانشاه می گذرد و پل تنگی دارد که در جادهء همدان به کرمانشاه واقع شده به آن ملحق می شود و پس از آن از تنگه های کله عبور میکند و این تنگه ها از حیث مناظر طبیعی زیباترین تنگه های ایران بشمار میرود یعنی تا سیروان (شیروان) که رود گاماساب از مشرق به مغرب منحرف شده و باید کوه های مختلف را قطع کند تشکیل آبشارها و مناظر طبیعی متعددی میدهد که شاید در سایر نقاط ایران نظیر آنها کمتر دیده میگردد. در میان شعبات متعددی که به آن ملحق میشود مهم ترین آنها از اینقرار است: رود ماهیدشت (توئه رود)، بالاوارو، هُلیلان کرند و عدهء زیادی رودهای دیگر که همه بطور آبشار از کوه ها فرود می آید. از سیروان به بعد گاماساب داخل لرستان شده بنام سیمره نامیده میشود و از درهء عمیق و عریضی می گذرد که در جنوب غربی آن کبیرکوه و در شمال شرقی آن مله کوه واقع شده که مجرای رود به آن نزدیکتر است. و در مله کوه رودبار از ساحل یسار ضمیمهء سیمره شده و از آن ببعد تا کشگان رود شعبهء دیگر ندارد. کشگان رود که سرچشمهء آن در ناحیهء ییلاقی ایل سگوند موسوم به کوه زردآلو است پس از دریافت شعبهء الشتر و آفتاب و مادیان رود و غزال رود کوه هایی را بریده دره هایی مانند سیمره تشکیل داده در پل گامیشان به سیمره ملحق میگردد پس از آن تا پل تنگ از میان تخته سنگهایی که از کوه ها ریخته است عبور نموده از ساحل یسار آب خانی و بعضی شعبات دیگر به آن میریزد، در پل تنگ آبشار مهمی به ارتفاع 40 و عرض 3 متر دیده می شود که عمق آب رود در موقع خشکی قریب 15 متر ولی در موقع ذوب برف سرچشمه های سیمره تمام درهء پل تنگ را آب گرفته و منظرهء طبیعی عجیبی تشکیل میدهد پس از پل تنگ داخل تنگهء عمیقی شده در مقابل قلعهء قاسم وارد جلگهء خوزستان می شود و قبل از قلعهء قاسم آب زال و تلارود به آن میریزد. از نقطهء معروف به پای پل ببعد رود سیمره موسوم به کرخه(1)شده از زمینهایی که بواسطهء رسوبات خود آن تشکیل یافته می گذرد. و به باطلاقهای شط گامش (جاموس) ختم میشود ولی سابقاً از نهر هاشمی و جنوب شط جاموس و حویزه گذشته مستقیماً وارد باطلاقهای دجله میگردد. این رود در تاریخ قدیم به اسم اوکنی(2) معروف بود و گاماساب (گاوماسا رود) نیز بمعنی گاومیش آب یعنی رود بزرگ میباشد. این رود دارای 550 سنگ آب است. (جغرافیایی طبیعی کیهان ج1 صص74 - 76).
(1) - آب کرخه، آن را نهرالسوس خوانند از کوه الوند همدان برمیخیزد و با آبهای دینور و کولکو و سیلاخور و خرم آباد و کژکی جمع شده بر ولایت حویزه میگذرد و با آبهای دزفول و تستر جمع شده بشط العرب میریزد طول این رود تا شط العرب صد و بیست فرسنگ است. (نزهة القلوب ص 218).
(2) - Oukni.

گاماسیاب.

(اِخ) رجوع به گاماساب و پل گاماسیاب شود.

گاماش.

(اِخ)(1) حاکم نشین سُم، ایالت دآبویل دارای 2829 تن سکنه است.
(1) - Gamaches.

گاماش.

(اِخ)(1) یکی از قهرمانان داستان دُن کیشُت.
(1) - Gamache.

گامالیل.

[یِ] (اِخ)(1) یهودی عضو محکمهء جنائی بیت المقدس، یکی از بزرگان ربانیون (قرن اول).
(1) - Gamaliel.

گامبتا.

[بِ] (اِخ)(1) لئون. حقوقدان سیاستمدار و آزادیخواه مشهور فرانسه متولد در کاهُرس (1838 - 1882 م.). وی در دوران جمهوری سوم فرانسه (پس از سقوط سلطنت ناپلئون سوم) و جنگ با پروس فعالیت بسیار برای دفاع از فرانسه و تهیهء نیروهای جدید نظامی به کار برد. در سال 1879 رئیس مجلس و در سال 1881 م. به سمت ریاست وزرا انتخاب گردید.
(1) - Gambetta, Leon.

گام برداشتن.

[بَ تَ] (مص مرکب) براه افتادن. رفتن. || اقدام کردن. عمل کردن :
به کام دل خویش برداشت گام
شد، شاد دل، یافته کام و نام.فردوسی.
به بهزاد بنمای زین و لگام
چو او رام گردد تو بردار گام.فردوسی.
- گام از چیزی برداشتن؛ از سر چیزی گذشتن. از آن طمع بریدن. از آن چشم پوشیدن :
خواهی که رسی به کام بردار دوگام
یک گام ز دنیا و دگر گام از کام
بشنو سخنی نکو ز پیر بسطام
از دانه طمع ببر که رستی از دام.
منسوب به بایزید بسطامی (از انجمن آرای ناصری).

گام برگرفتن.

[بَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گام برداشتن. قدم برداشتن :
به زیر بار گنه گام برنمیگیرم
که زیر بار به آهستگی رود حمال.سعدی.

گامبی.

(اِخ)(1) شط افریقائی در سِنِگامبی که به اقیانوس اطلس ریزد. طول آن 1700 گز است.
(1) - Gambie.

گامبی.

(اِخ)(1) مستعمرهء انگلیسی به افریقا جزء سِنِگال، دارای 210000 تن جمعیت. حاکم نشین آن باتور است.
(1) - Gambie.

گام بیرون نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) تجاوز کردن. از حد خویش بیرون رفتن. پا از گلیم خویش درازتر نهادن :
از امر تو و نهی تو گردون و زمانه
یکسو نکشد گردن و بیرون ننهد گام.
مسعودسعد.

گامبیه.

[یِ] (اِخ)(1) لردجیمز. دریاسالار انگلیسی که کپنهاک را در سال 1807 م. بمباران کرد (1756 - 1833 م.).
(1) - Gambier, Lord James.

گامبیه.

[یِ] (اِخ)(1) مجمع الجزایر پلی نزی دارای 1500 تن سکنه.
(1) - Gambier(iles).

گامت.

[مِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام هر یک از سلولهای جنسی در گیاهان و جانوران، تولید مثل و بقای نسل بوسیلهء دو سلول مولد نر و ماده به نام گامت صورت میگیرد و معمو گامت ماده [ در گیاهان بنام اُئوسفِر ] درشت تر است ثابت مانده و گامت نر برای تشکیل تخم بجانب او متوجه میگردد. تولید مثل مزبور را که در نباتات عالی صورت می گیرد هتروگامی(2) مینامند. بالعکس در نباتات پست دو گامت مولد تخم از حیث ساختمان و شکل با یکدیگر مشابه اند و از این جهت تولید مثل آن ها را ایزوگامی(3) می نامند تشکیل تخم یعنی حرکت گامت نر بجانب گامت ماده در گیاهان شامل سه دوره است: دورهء اول - گرده افشانی. دورهء دوم - تندیدن یا جوانه زدن دانهء گرده. دورهء سوم - لقاح. رجوع به گیاه شناسی تشریح عمومی ثابتی ص483، 495، 501 شود.
(1) - Gamete.
(2) - Heterogamie.
(3) - Isogamie.

گام خوش.

[خوَشْ / خُشْ] (ص مرکب)که گام نیکو بردارد چنانکه اسب :
زنخ نرم و کفک افکن و دست کش
سرین گرد و بینادل و گام خوش.فردوسی.

گام درگذاشتن.

[دَ گُ تَ] (مص مرکب) قدم نهادن. گام گذاشتن :
گشتی متحیر که اندرین راه
گامی نتوانی که درگذاری.ناصرخسرو.

گامران.

(ص) در بعضی مآخذ آمده، کنایه از آفتاب و روز است :
از پشت سیاه زین فروکرد
بر زردهء گامران برافکند.خاقانی.
و در بعضی نسخ «کامران» آمده و مؤلف برهان در «زردهء کامران» آورده کنایه از آفتاب و روز است و «زرده» خود بمعنی «اسبی است زردرنگ». (برهان). و اگر «گامران» صحیح باشد نعت فاعلی مرخم است بجای گام راننده (گام زننده) که همان اسب باشد.

گام رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) تند رفتن. سرعت سیر: ارتجل الفرس؛ گاه رهوار و گاه گام رفت اسب. (منتهی الارب).

گام زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) رفتن. شدن. قدم زدن. راه پیمودن. قطع و طی طریق کردن. بریدن راه: طعن؛ گام زدن اسب و نیکو رفتن آن چون عنان را بکشی. (منتهی الارب) :
خنیده به هر جای و شیداسب نام
نزد جز به نیکی به هر جای گام.فردوسی.
ستاره شمر گفت بهرام را
که در چهارشنبه مزن گام را.فردوسی.
سوی خیمهء دخت افراسیاب [ منیژه ]
پیاده همی گام زد [ بیژن ] با شتاب.فردوسی.
ورا کندرو خواندندی بنام
به کندی زدی پیش بیداد گام.فردوسی.
همی زد میان سپه پیل گام
ابا رنگ زرین و زرین ستام.فردوسی.
چو بشنید دایه ز دختر [ منیژه ] پیام
سبک رفت [ نزد بیژن ] و میزد به ره تیز گام.
فردوسی.
چون رسولانش ده گام بتعجیل زنند
قیصر از تخت فروگردد(1) و خاقان از گاه.
عنصری.
اگر گامی زدم در کامرانی
جوان بودم چنین باشد جوانی.نظامی.
چنانش درنورد آرد سرانجام
که نتواند زدن فکرت در آن گام.نظامی.
از بیم هلاک آن دد و دام
کس بر در آن حرم نزد گام.نظامی.
من که چون کژدم ندارم چشم و نی پایم چو مار
چون توانم دید ره یا گام چون دانم زدن؟
خاقانی.
عمریست تا من در طلب هر روز گامی میزنم
دست شفاعت هر زمان در نیک نامی میزنم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 236).
عقل چون جبریل گوید احمدا
گر یکی گامی زنم سوزد مرا.مولوی.
(1) - ن ل: فرو افتد.

گامزن.

[زَ] (نف مرکب) قدم زن. قدم زننده. || تندرو. تیزرفتار. چنانکه پیک و اسب و غیره. اشتر گام زن(1). قاصد سریع السیر. (انجمن آرای ناصری): قبیض؛ چهارپای گامزن. (حبیش تفلیسی).
نشست از بر بارهء گامزن
سواران ایران شدند انجمن.فردوسی.
یکی بارهء گامزن برنشین
مباش ایچ ایمن به توران زمین.فردوسی.
سلیح برادر بپوشید زن
نشست از بر بارهء گامزن.فردوسی.
به زیر اندرش بارهء گامزن
یکی ژنده پیل است گویی به تن.فردوسی.
شوم چرمهء گام زن زین کنم
سپیده دمان جستن کین کنم.فردوسی.
یکی بارهء گامزن خواست نغز
بدان برنشست(2) آن گو پاک مغز.فردوسی.
چو بشنید داننده گفتار زن
بجنبید بر چرمهء گامزن.فردوسی.
یکی اسپ باید مرا گامزن
سم او ز پولاد خاراشکن.فردوسی.
به زیر اندرون بارهء گامزن
ز بالای او خیره گشت انجمن.فردوسی.
بر این بارهء گام زن برنشین
که زیر تو اندرنوردد زمین.فردوسی.
بفرمود کان بارهء گام زن
بیارید و آن ترگ و شمشیر من.فردوسی.
ده و دو هزار اشتر بارکش
عماری کش و گامزن شست و شش.
فردوسی.
همی رفت تا باب بیت الحزن
بدان در شتر(3) گشت چون گامزن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بارکش چون گاومیش و حمله بر چون نره شیر
گامزن چون ژنده پیل و بانگزن چون کرگدن.
منوچهری.
پیوسته از چشم و دلم در آب و آتش منزلم
بر بیسراکی محملم در کوه و صحرا گامزن.
معزی (دیوان ص 598).
هرخسی از رنگ و گفتاری بدین ره کی رسد
درد باید مردسوز و مرد باید گامزن.سنائی.
(1) - Dromadaire. (2) - ن ل: بدان برنشاند.
(3) - ره شتر.

گام سپردن.

[سِ پُ دَ] (مص مرکب) راه طی کردن. طی کردن راه با قدم. به گام سپردن :
چو راهی بباید سپردن به گام
بود راندن تعبیه بی نظام.عنصری.

گام شمار.

[شُ / شِ] (حامص مرکب) قدم برداشتن به احتیاط. از روی حساب قدم برداشتن :
و آن رقیبی که بود محرم کار
ره نرفتی مگر به گام شمار.نظامی.

گام شمرده.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ / دِ] (اِ مرکب) گام حساب شده. گام به احتیاط. در بیت ذیل از عرفی مراد بازی اسب است که در عین جلدی به احتیاط قدم گذارد بحکم سوار و آن را در عرف هند گهری گویند :
در گام شمرده خط نگاری
بر نقطهء نوک نیش کژدم.(آنندراج).
-گام شمرده نهادن؛ به احتیاط قدم گذاشتن. (آنندراج).

گام گام.

(ق مرکب) آهسته آهسته. آرام آرام :
رفتنت سوی شهر اجل هست روزروز
چون رفتن غریب سوی خانه گام گام.
ناصرخسرو.
|| بتدریج. رفته رفته :
ناگه روزیت بجر افکند
گر بروی بر پی او گام گام.ناصرخسرو.

گام گذاردن.

[گُ دَ] (مص مرکب) قدم گذاشتن. قدم برداشتن. گام نهادن :
درفش منوچهر چون دید سام
پیاده شد از اسب و بگذارد گام.فردوسی.
به مغرب میتواند رفت در یک روز از مشرق
گذارد هر که چون خورشید گام آهسته آهسته.
صائب.
|| آغاز کردن. اقدام کردن :
پرستیده شد سوی دستان سام
پیاده شد از اسب و بگذارد گام.فردوسی.

گام گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) گام گذاردن. رجوع به گام گذاردن شود.

گامن.

[مَ] (اِخ)(1) فرانسوا. متولد در ورسای. قفل ساز لویی 16. سازندهء «گنجهء آهنین» معروف، که وی سپس راز آن را فاش کرد. (1751 - 1795 م.).
(1) - Gamain, Francois.

گام نهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) قدم گذاشتن. قدم برداشتن : تا خواجه احمد حسن زنده بود گامی فراخ نیارست نهاد. (تاریخ بیهقی).
آنها که پای در ره تقوی نهاده اند
گام نخست بر در دنیا نهاده اند.عطار.
چو آب از اعتدال افزون نهد گام
ز سیرآبی بغرق آرد سرانجام.نظامی.
گوید که تو از خاکی ما خاک توئیم اکنون
گامی دو سه بر ما نه، اشکی دو سه هم بفشان.
خاقانی.
گام در صحرای دل باید نهاد
ز آنکه در صحرای گل نبود گشاد.
مولوی.

گاموس.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیّه، واقع در 11 هزارگزی شمال باختری نقده و 2500 گزی جنوب شوسهء نقده به اشنویه، جلگه معتدل مالاریائی، دارای 172 تن سکنه، آب آن از رود کدار، محصول آنجا غلات، توتون، چغندر، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاموسپال.

[مُ سِ] (فرانسوی، ص)(1) کاسهء بعضی از گلها مانند کاسبرگهای شب بو آزاد است و در این صورت آنها را جدا کاسبرگ یا دیالی سپال(2) مینامند ولی در بعضی موارد کاسبرگها بیکدیگر پوسته و قطعهء واحدی تشکیل میدهند و آنها را گاموسپال یا پیوسته کاسبرگ مینامند. در این قبیل کاسه ها قسمت انتهای هر کاسبرگ کم وبیش آزاد میباشد و دندانه های کاسه را تشکیل داده و تعداد کاسبرگها را مشخص میسازد. (گیاه شناسی ثابتی ص409).
(1) - Gamosepale.
(2) - Dialysepale.

گاموستمون.

[مُ تِ مُ] (فرانسوی، ص)(1)پرچم های یک گل در پاره ای موارد آزاد میباشد و آنها را دیالی استمون(2) می نامند ولی در بعضی موارد قسمت تحتانی میله ها بیکدیگر ملحق شده و فقط انتهای فوقانی و بساک آن ها آزاد باقیمانده است، این پرچمها را گاموستمون مینامند. رجوع به گیاه شناسی عمومی ثابتی ص 415 شود.
(1) - Gamostemone.
(2) - Dialystemon.

گاموش.

(اِ مرکب) جاموش. (آنندراج). گاومیش است. رجوع به چاموس و گامیش و گاومیش شود.

گامه.

[مَ / مِ] (ص نسبی) (از: گام، قدم + ـه، نسبت) در ترکیب آید: چهارگامه. چارگامه. رجوع به چهارگامه و چارگامه شود.

گامه.

[مِ] (فرانسوی، اِ)(1) صلیبی که چهار شاخهء آن به شکل گاما خمیده شود. رجوع به صلیب شکسته شود.
(1) - Gamme (e).

گامیدن.

[دَ] (مص) قدم زدن و رفتن. || سفر کردن. (آنندراج) :
کدام است مردی پژوهنده راز
که پیماید این ژرف راه دراز
نراند بره آنچ بی ره شود
از ایرانیان یکسر آگه شود
یکی جادوئی بود نامش ستوه
گدازنده راه و نهفته پژوه
منم گفت آهسته و راه جوی
چه باید همی هر چه خواهی بگوی
شه چینش گفتا به ایران خرام
نگه کن بدانش به هر سو بگام.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 1003).

گامیرا.

(اِخ) مردمانی که در زمان سارکن دوم (722 - 701 ق.م.) از طرف شمال به مملکت وان فشار می آوردند پیدایش این مردم قوی و سلحشور از سواحل دریای آزوف و از راه قفقاز است که به حوالی فلات ایران آمده بودند. ولات دیگر آسور این مردمان را گامیرا مینامند. توراة این مردم را «جوهر» و مورخین یونانی کیمروی(1)نامیده اند. رجوع به کیمروی و جوهر شود. رجوع به ایران باستان ص 171 شود.
حالا اروپائیان
(1) - Cimmeriens Kimmeroi گویند.

گامیزج.

[زِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 21000 هزارگزی جنوب کرمانشاه، کنار رودخانه مرک. دشت، سردسیر. دارای 330 تن سکنه. زبان فارسی، کردی. آب آن از رودخانهء مرک، محصول آنجا غلات، حبوبات، صیفی، چغندرقند، برنج، تریاک، لبنیات و در گامیزج پائین مختصر میوه جات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (تابستان از رباط اتومبیل میتوان برد) گامیزج در دو محل بفاصلهء 3000 گز واقع شده به علیا و سفلی مشهور است. سفلی دارای 235 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 5).

گامیش.

(اِ مرکب) مخفف گاومیش در تداول عامه و آن جانوری از جنس گاو است. (برهان). رجوع به گاومیش و جاموس(1) شود.
(1) - Buffle.

گامیش بنه.

[بُ نَ] (اِخ) موضعی در دابو در آمل (مازندران). (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 112 بخش انگلیسی).

گامیشلو.

(اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 25000گزی جنوب رزن و 1000گزی خاور راه شوسهء رزن به همدان جلگه، سردسیر، مالاریائی. دارای 715 تن سکنه، آب آن از قنات. محصول آنجا: غلات، حبوبات، انگور، صیفی، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی. راه آن اتومبیل رو است. جامیشلو نوشته میشود. دو قهوه خانه کنار شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 5).

گامیشیان.

(اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد، واقع در 20 هزارگزی شمال خاوری بوکان و 15 هزار و پانصدگزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. کوهستانی، معتدل سالم. دارای 104 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا، غلات، توتون، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گان.

(پسوند) مزید مؤخر نسبت و اتصاف است که در آخر اسماء و صفات بجای موصوف درآید. شمس قیس در المعجم (چ مدرس رضوی ص175) آرد: «حرف نسبت و تکریر اعداد و آن گاف و الف نونی است که در اواخر بعضی اسماء معنی نسبت دهد چنانکه درمگان، گروگان یعنی آنچ مال شمارند و آنچ گرو را شاید و چنانک مادرگان و پدرگان یعنی آنچ بفرزند رسیده باشد از مادر و پدر، و خدایگان یعنی گماشتهء خدا بر خلق...» از این قبیل است دوستگان:
عاشق از غربت بازآمد با چشم پرآب
دوستگان را بسرشک مژه برکرد ز خواب
دوستگان دست برآورد و بدرید نقاب
از پس پرده برون آمد با روی چو ماه.
منوچهری.
اگر نه آشنا نه دوستگانم
چنان پندار کامشب مهربانم.
(ویس و رامین).
چو ویسه دید تیر دوستگان را. (یعنی تیر).
برو نامش نگاریده نشان را...
(ویس و رامین).
بسی دیدی به گیتی مهربانان
گرفته گونه گونه دوستگانان.
ندیدم چون تو رسوا مهربانی
نه همچو دوستگانت دوستگانی.
(ویس و رامین).
که رامین را بتو دیدم سزاوار
تو او را دوستگانی او تو را یار.
(ویس و رامین).
دینارگان:
بدو گفت از این مرد بازارگان
بیابی کنون تیغ دینارگان.فردوسی.
درمگان:
که آید یکی مرد بازارگان
درمگان فروشد به دینارگان.فردوسی.
سر بار بگشاد بازارگان
درمگان در او بود و دینارگان.فردوسی.
ز دینارگان یکدرم نستدی
همی این بر آن آن بر این برزدی.فردوسی.
فرزندگان:
وانگهی فرزندگانت گازری سازد ز تو
شوید و کوبد ترا در زیر کوبین زرنگ.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
بازارگان و بازرگان. خدایگان :
زمانه و فلکت رهنمای و یاریگر
خدایگان و خدای از تو راضی و خشنود.
مسعودسعد.
گر دل و دست بحر و کان باشد
دل و دست خدایگان باشد.انوری.
نوگان: عید نوگان (عیدالتجدید). دهگان. (دهقان). نخجیرگان :
اگر شاهم کند همداستانی
کنم یک چندگه نخجیرگانی.
(ویس و رامین چ مینوی ص 178).
|| در آخر اعداد درآید. چون : بیستگانی. سعید نفیسی در تعلیقات تاریخ بیهقی و ج3 آرد: مؤلف فرهنگ جهانگیری(1) دربارهء این کلمه گوید «بیستگانی(2) ماهیانه را گویند که به نوکران دهند». سروری در مجمع الفرس نوشته است: «بیستگانی به کسر با و سکون یا و سین مهمله و تای قرشت آنچه به لشکر دهند و جیره نیز گویند مثالش استاد منوچهری فرماید، بیت:
یکی را ازین بیش کاهی نبخشی
یکی را دوباره دهی بیستگانی.
مؤلف فرهنگ رشیدی(3) هم بدین اختصار کرده است که، «بیستگانی ماهیانه که به نوکر دهند». مؤلف برهان قاطع گوید: «بیستگانی با کاف فارسی به الف کشیده و نون بتحتانی رسیده مواجب لشکریان و جیره و ماهیانهء نوکران و هر چیزی که بجهت ایشان مقرر کرده باشند». در فرهنگ آنندراج(4) چنین آمده «بیستگانی با کاف فارسی و الف کشیده. بمعنی مواجب لشکریان و جیره و ماهیانه که به چاکران مقرر کرده ماه بماه دهند منوچهری در مخاطبهء با فلک گفته :
تو شاه بزرگی و ما همچو لشکر
ولیکن یکی شاه بیکار دانی(5)
یکی را ز بن بیستگانی نبخشی
یکی را دوباره دهی بیستگانی
بود فعل دیوانگان این سراسر
بعمدا تو دیوانه ای این ندانی.»
این بیت منوچهری که خطاب به جهان و یگانه شاهد فرهنگ نویسان برای کلمهء بیستگانی است در بهترین چاپ دیوان منوچهری(6) نیز بدین گونه آمده است :
یکی را ز بن بیستگانی نبخشی
یکی را دوباره دهی بیستگانی.
و مراد این است که یکی را اص و بهیچ وجه یا به اصطلاح معمولی از این بیستگانی نمیدهی و دیگری را دوبار میدهی. اما آنچنانکه سروری در مجمع الفرس ضبط کرده و پیش از این نقل کردم «یکی را از این بیش کاهی نبخشی» این هم نسخه ای است که به آسانی نمیتوان رد کرد مخصوصاً به این دلیل که در ضبط دیگر تکرار بیستگانی در هر دو مصراع از فصاحت خارج است. در هر صورت کلمهء بیستگانی در نظم و نثر فارسی کلمهء بسیار رایجی است و تقریباً همهء شاعران به کار برده اند و آنچه اینک در پیش چشم من است بدین گونه است:
فردوسی در شاهنامه(7) گوید:
ببخشیش وگر بیستگانی بود
همه بهر او زر کانی بود.
فرخی خطاب به ممدوح(8) گوید:
ز بهر تقرب قوی لشکرت را
سپهر از ستاره دهد بیستگانی.
جای دیگر(9) در وصف سپاه مسعود گوید:
سپاهی است او را که از دخل گیتی
بسختی توان دادشان بیستگانی.
لامعی گرگانی(10) سروده است:
چو برگشته از درگه میرخیلی
گرفته همه جامه و بیستگانی.
نظیر کلمهء بیستگانی شش کلمهء دیگر در زبان فارسی از ترکیب عدد با گان ساخته شده، یکی دهگانی که فرهنگ نویسان مخصوصاً مؤلف فرهنگ رشیدی(11) و فرهنگ جهانگیری(12) تصریح کرده اند نوعی از زر است و دیگر چهل گانی یا مخفف آن چل گانی که سنایی غزنوی(13) در شعر آورده گوید:
هم تو دانی و هم برادر تو
که نبود آن قصیده چل گانی.
و دیگر شست گانی که فرهنگ نویسان از جمله سروری در مجمع الفرس و رشیدی(14)بمعنی عمارت و اساس آورده و بدین بیت ابوالفرج رونی استشهاد کرده اند:
ز خاک درگه او ساز، شست گانی عمر
که قلب کعبه بود شست گانی محراب.
و این شعر در دیوان ابوالفرج(15) چنین آمده:
ز قلب درگه او ساز شست گانی عمر
که قلب کعبه کند شستگانی محراب.
و «قلب» در مصراع اول، نسخه بدل «گرد» را هم دارد. اما در نسخهء خطی از دیوان ابوالفرج این بیت بدین گونه ضبط شده است:
ز گرد درگه او ساز پیشگانی عمر
که قلب کعبه بود پیشگانی محراب.
دیگر کلمهء پانصدگانی است که فتوحی مروزی در قصیده ای که در پاسخ انوری گفته بدین گونه(16) آورده است:
وز پس آنکه ز انعام جلال الوزرا
بتو هر سال دهد مهری و پانصدگانی.
و این بیت نیز در نسخه های خطی و در تذکره ها در مصرع دوم بجای «هر سال دهد» نسخه بدل «هر سال رسد» دارد. دیگر هفتصدگانی که در متن ما (نسخهء سعید نفیسی) در صحیفهء 406 دربارهء خلعت دادن به ابوالفتح رازی و دادن منصب عارضی گوید: خلعت عارضی پوشیده در آن خلعت کمر هفتصدگانی بست. دیگر هزارگانی که در متن ما نیز دو جا آمده است: نخست در صحیفهء 320 که سالاری هندوستان را به احمد ینالتکین می دهند و او را خلعت این شغل می پوشانند گوید: کمر زر هزارگانی بسته و با کلاه دو شاخ و ساختش هم هزارگانی بود. دوم در صحیفهء 451 که وزارت را به احمدبن عبدالصمد داده اند می گوید: خلعت پوشانیدند که کمر هزارگانی بود در آن خلعت. از این مورد پیداست که کمر هزارگانی منتهای خلعت و بخششی بوده است که دربارهء عمال بسیار محتشم مانند وزیر و سالار هندوستان میکرده اند. در صحیفهء 174 که تفصیل خلعت گرفتن وزیر دیگر یعنی احمدبن حسن میمندی را آورده میگوید: کمری از هزار مثقال پیروزه ها درو نشانده. ازین جا مسلم میشود که کمر هزارگانی و کمر هزار مثقال هر دو یکی است و جای دیگر در صحایف 315 و 316 که تاش فراش را سپهسالاری عراق داده اند میگوید: خلعتی سخت نیکو فاخر راست کردند تاش را: کمر زر و کلاه دو شاخ و استام زر هزار مثقال. باز جای دیگر در صحیفهء 159 دربارهء سپهسالاری غازی گوید: امیر فرمود تا کمر شکاری آوردند، مرصع به جواهر و وی را پیش خواند و به دست عالی خویش بر میان او بست. در جای دیگر در صحیفهء 347 که سخن از آمدن رسول خلیفه و تشریفات ورود اوست میگوید، چهار هزار غلام سرایی... دو هزار با کلاه دو شاخ و کمرهای گران ده معالیق بودند... و غلامی سیصد... با جامه های فاخرتر و کلاه های دو شاخ و کمرهای زر... در میان سرای دیلمان و همهء بزرگان درگاه و ولایت داران و حجاب با کلاههای دو شاخ و کمر زر بودند. هر چند که در این مورد جملهء «ده معالیق» معنی روشنی ندارد زیرا که معالیق جمع معلاق بمعنی چنگ و چنگک و وسیلهء آویختن است و شاید کمرهایی معمول بوده که گرداگرد آن ده چنگک برای آویختن انواع سلاح داشته است، یا یک نوع زینت و گل میخی گرداگرد آن می کوبیده اند در هر صورت از این موارد مختلف قطعی مسلم میشود که دربار غزنویان کمربند زرین مانند کلاه دو شاخ از وسایل رسمی تشریفات بوده است، و چون در این جمله ها که نقل کردم آنچه به وزیر و سپهسالار داده میشده یک جا کمر هزارگانی و جای دیگر کمر هزار مثقال گفته شده و یک جا هم برای کمتر از وزیر و سپهسالار یعنی عارض، کمر هفتصدگانی آمده و نیز تصریح شده که این کمرهای مرصع بوده و جای تردید نیست که همه از زر بوده است و حتی یک جا دربارهء ساخت یعنی زین و برگ اسب هزارگانی گفته شده و یک جا دربارهء استام یعنی دهانهء اسب هزار مثقال آمده است برای من هیچ تردید نیست که «گان» مقیاس وزن بوده است برای طلا و شاید هم نقره و روی هم رفته فلزهای گرانبها و مانند قیراط برای جواهر و چون هزارگان و هزار مثقال را قرین یکدیگر آورده اند تقریباً یقین است که یک «گان» یک مثقال بوده است پس ده گانی یعنی ده مثقالی و بیستگانی یعنی بیست مثقالی و چهل گانی یعنی چهل مثقالی و شصت گانی یعنی شصت مثقالی و پانصدگانی یعنی پانصدمثقالی و هزارگانی یعنی هزار مثقالی. اگر این نتیجه را هم قبول نکنیم و شستگانی را که در درست بودن آن تردید است مستثنی کنیم و محرف پیشگانی بگیریم تازه از شش کلمهء دیگر که ده گانی و بیست گانی و چهل گانی و پانصدگانی و هفتصدگانی و هزارگانی باشد آشکار برمی آید که در اصطلاح نقود یا بگفتهء فرهنگ نویسان زر و یا فلزات گرانبها عموماً به کار رفته است. دکتر رضازادهء شفق در فرهنگ شاهنامهء خود(17) در معنی این لغت (بیستگانی) چنین حدس زده است: «شاید اصلاً مبلغی بوده در آن تاریخ بیست عددی مثلاً بیست دیناری بوده» «این حدس نزدیک بهمان نتیجه است که من گرفته ام. ظاهراً پول رایج دربار غزنوی همین بیستگانی یعنی سکهء مخصوص دارای وزن معین بوده است زیرا چنانکه پیش از این گذشت(18) سمعانی در کتاب الانساب در شرح ملاقات محمود غزنوی با ابوالحسن خرقانی گوید: که چون محمود خواست کیسه های دینار به ابوالحسن بدهد وی گفت: ما لشکر خویش را بیستگانی داده ایم توانی به لشکر خویش ده. پس از این نیز خواهد آمد که نظام الملک در سیاست نامه جایی که اشاره ای به لشکر محمود غزنوی کرده همین اصطلاح را به کار برده است، و نیز چنانکه بیاید همین کلمهء بیستگانی را ظاهراً نخست ابونصر عتبی در کتاب یمینی بتازی «عشرینیه» و «عشرینیات» ترجمه کرده و از آن پس وارد زبان تازی شده است و در فرهنگها هم ضبط کرده اند. چون عتبی این اصطلاح را دربارهء لشکر منصوربن نوح سامانی آورده است چنان مینماید که کلمهء «بیستگانی» لااقل از زمان سامانیان در مورد ماهیانهء لشکریان استعمال شده است چنانکه پیش از این گذشت. فردوسی و فرخی و منوچهری و لامعی که همه از شعرای همین دوره یا نزدیک به این دوره بوده اند این کلمه را در اشعار خود آورده اند. اگر نخواهیم لفظ بیستگانی را بمعنی سکهء دارای بیست مثقال زر بدانیم میتوان از این موارد استعمال گانی در اعداد نتیجه دیگر گرفت. آن این است که در اصطلاح نقود و سکه ها اعداد مکرر به کار رفته و شکی نیست که زر خالص بی عیار را ده دهی گفته اند یعنی زری که هر ده قسمت آن زر است و بهیچ وجه فلز دیگری که در عیار زدن به کار میبرند و بیشتر مس بوده در آن نیست و بهمین جهت زری را که از ده قسمت پنج قسمت آن زر بوده است ده پنجی گفته اند و در این شعر که فرهنگ نویسان شاهد آورده اند هر دو اصطلاح گنجیده شده:
بر من است اینکه در سخن سنجی
ده دهی زر زنم نه ده پنجی.
و مقصود شاعر این است که زر خالص می آورم نه زری که یک نیم آن چیز دیگر باشد. این شعر فردوسی که پیش از این شاهد آوردم:
ببخشیش وگر بیستگانی بود
همه بهر او زر کانی بود
شاید بتوان گفت معنی بسیار صریحی دارد و مقصود فردوسی این است که اگر آنچه می بخشی بیستگانی یعنی زر مخلوط و عیاردار هم باشد چون تو می بخشی برای او زر کانی (طلای معدنی)، یعنی زر خالص و زر ناب خواهد بود و بخشش تو بر قدر و قیمت آن میفزاید. میتوان چنین نتیجه گرفت که بیستگانی و نظایر آنهم مانند ده دهی و ده پنجی برای تعیین عیار زر بوده است و شاید بیستگانی یعنی زری که از صد قسمت بیست قسمت آن زر خالص بوده و می بایست سکه ای باشد که مخلوط از آهن و فلزهای دیگر بوده و چون پادشاهان رواج میداده و آن را معتبر میدانسته اند و قیمت رسمی برای آن قایل می شده اند در میان مردم رواج پیدا میکرده مانند اسکناس های امروز و «چاو» در زمان مغول و «شهروا» در زمان سعدی که اعتبار معهودی در میان مردم داشته و نه اینکه ببهای حقیقی جنس آن داد و ستد بکنند. کلمهء بیستگانی را به زبان تازی هم بر ده و «عشرینیه» و جمع آن را «عشرینیات» ترجمه کرده اند و ابونصر عتبی در کتاب یمینی که آنهم تاریخ دورهء غزنوی و مربوط به زمان سبکتکین و محمود است دربارهء جلوس منصوربن نوح سامانی(19) مینویسد: «بعد اموال عظیمة اطلقت، و عشرینیات فرقت» منینی در شرح این عبارت مینویسد: «العشرینیات جمع عشرینیة منسوبة الی العشرین و هی ارزاق تفرق علی الجند فی کل عشرین یوما و قیل کان یعطی کل واحد منهم عشرین دیناراً». خاورشناس نامی لهستانی بیبرشتین کازیمیرسکی(20) «در کتاب اللغتین العربیة و الفرانساویة»(21) که یکی از بهترین فرهنگهای زبان تازی است کلمهء عشرینیة را «حقوقی که هر بیست روز بپردازند»(22) معنی کرده است و بگمان من این توجیهی نادرست است که از کلمهء «بیست» در فارسی و «عشرین» در زبان عرب کرده اند و پنداشته اند بیستگانی یا عشرینیة میبایست پولی باشد که بیست روز به بیست روز بدهند، یا چنانکه منینی فرض کرده است هر بیست دیناری که به یک تن بدهند. و به دلایلی که گذشت باید بیستگانی یا عشرینیه را نوعی از سکه بدانیم گویا این تعبیرها نخست از این جمله که در کتاب سیاست نامهء نظام الملک آمده است بیرون آمده. در نسخه های مختلف سیاست نامه این جمله به اختلاف ضبط شده، در چاپ پاریس(23) این عبارت چنین آمده: «ترتیب ملوک قدیم آن چنان بوده است که اقطاع ندادندی و هر کسی را بر اندازه در سال چهار بار مواجب ایشان از خزینه بدادندی و ایشان پیوسته با برگ و نوا بودندی و عمال مال جمع همی کردندی و به خزانه همی آوردندی و از خزینه بر این مثال هر سه ماهی یکبار دادندی و این را پیشه گانی خواندندی و این رسم و ترتیب هنوز در خانهء محمود باقی است». در چاپی که از روی همین چاپ پاریس در بمبئی در 1330 کرده اند این عبارت بهمین گونه در ص 99 آمده و باز در چاپی که از روی چاپ پاریس در بمبئی کرده اند و تاریخ ندارد و تنها به پایان فصل بیست و پنجم میرسد نیز این عبارت بهمین گونه در صص 109 - 110 هست.
در چاپ 1310 طهران که به اهتمام مرحوم سید عبدالرحیم خلخالی منتشر شده(24) این مطلب چنین آمده است. «ترتیب پادشاهان قدیم چنان بوده است که اقطاع ندادندی و هر کسی را بر اندازهء ایشان در سالی چهار بار مواجب از خزانه نقد بدادندی ایشان پیوسته با برگ و نوا بودندی و اگر مهمی پیش آمدی در وقت دو هزار سوار برنشستی و روی بدان مهم آوردندی و عمال جمع همی کردندی و بخزانه تسلیم همی کردندی و از خزانه بدین غلامان و لشکر هر سه ماهی یکبار میدادندی و این را بیستگانی خواندندی. و این رسم و ترتیب هنوز در خاندان محمودیان هست». در چاپی که به تصحیح عباس اقبال در تهران ص 1320 ه .ش. منتشر شده(25) این جلمه چنین است: «ترتیب ملوک قدیم آن چنان بوده است که اقطاع ندادندی و هر کسی را بر اندازه در سال چهار بار مواجب از هزینهء نقد بدادندی و ایشان پیوسته با برگ و نوا بودندی و عمال مال همی جمع کردندی و بخزانه همی آوردندی و بر هزینه بر این امثال هر سه ماهی یکبار دادندی و این را بیستگانی خواندندی و این رسم و ترتیب هنوز در خانهء محمودیان باقی است». عباس اقبال در پای صحیفه در معنی کلمهء بیستگانی نوشته است: «بیستگانی در اصل پولی بوده است که هر بیست روز بیست روز به نوکران و لشکریان میدادند بعدها بمعنی مطلق ماهیانه یا پولی شده است که در سر موعدی به مستخدمان و لشکریان پرداخته اند». اختلاف در میان این سه چاپ که قهراً ناشی از اختلاف در میان نسخه های خطی سیاست نامه است خوب میرساند که در این کتاب دست برده اند و مغشوش بودن عبارت هر سه نیز مؤید این نظر است و چنان می نماید که کاتبان در این مورد تصرف کرده و از خود چیزی در آن وارد کرده اند و گرنه این نکته که سپاهیان را در سال چهار بار مواجب میدادند و هر سه ماهی یکبار می دادند و این را بیستگانی می گفتند کام نادرست می نماید زیرا چگونه ممکن بوده است سپاهی و لشکری را که قهراً از مردم تنگ دست و مزدور بوده اند هر سه ماه یکبار و هر سال چهار مواجب بدهند و چگونه ایشان می توانسته اند چهار ماه صبر کنند تا چیزی بدیشان برسد وانگهی چرا چیزی که هر سه ماه به سه ماه یا هر سال چهار بار می دادند بیستگانی می گفتند و کلمهء بیست با این کار چه مناسبت دارد اگر مناسبت با سالی چهاربار رعایت میشد چهارگانی و اگر هر سه ماه به سه ماه رعایت میشد سه گانی بگویند همین دلیل این نکته را سست می کند که چون هر سه ماه به سه ماه و یا هر سال چهار بار ارزاق لشکر یا به اصطلاح امروز حقوقشان را می دادند آن را بیستگانی میگفتند و آن دو توجیه دیگر که چون هر بیست روز به بیست روز حقوق سپاهیان را می پرداخته اند بیستگانی گفته اند یا آنکه به هر تن بیست دینار می داده اند چنین اصطلاح کرده اند هر دو توجیه نیز بنظر سست می آید زیرا که چون تقویم ایران همیشه چه در دورهء پیش از اسلام و چه در دوره های اسلامی سال شامل 12 ماه لااقل سی روز بوده است و در تقسیم مال رعایت ماه را میکرده اند دلیلی نبوده است حقوق لشکریان را بیست روز بیست روز بپردازند از سوی دیگر یک دینار 21 نخود یا 25/4 گرم طلا بوده است و 20 دینار که 85 گرم طلا می شده با ارزانی که زندگی در آن زمانها داشته مبلغ بسیار گزافی بوده که به یک لشکری نمی داده اند و محال بوده است که حقوق ماهیانه یک سپاهی بیست دینار باشد تا به همین جهت حقوق لشکریان را بیستگانی بگویند. در این صورت من شک ندارم که در عبارت سیاست نامه دست برده و از روی اطلاع نادرستی که بعدها رواج داشته است این مطلب را در آن وارد کرده باشند و به عقیده من بیستگانی اصطلاحی است برای تعیین نوعی از سکه که یا بیست مثقال زر داشته است یا بیست درصد عیار داشته و من دلایل برای پذیرفتن توجیه نخستین را قوی تر میدانم و البته اگر بپذیرم که بیستگانی سکه ای دارای بیست مثقال طلا بوده دلیل نیست بگوئیم به هر لشکری بیست مثقال طلا در ماه میداده اند بلکه سکهء رایجی که برای پرداخت حقوق لشکریان در آن زمان معمول بوده، این سکه بیستگانی یعنی بیست مثقالی بوده که قطعاً کسوری هم داشته است. (تاریخ بیهقی سعید نفیسی ج 3 چ دانشگاه صص 1062 - 1068) در تاریخ بیهقی چ فیاض - غنی آمده است: بیستگانی مواجبی بوده است که سالی چهار بار به لشکر میداده اند و این رسم دیوان خراسان بوده است. (مفاتیح العلوم ص 42). این کلمه را به عربی «العشرینیه» میگفته اند و شاید پولی بوده است بوزن بیست مثقال چنانکه کمر هزارگانی بمعنی هزار مثقالی میگفته اند. منوچهری گوید:
یکی را ز بن بیستگانی نبخشی
یکی را دوباره دهی بیستگانی.
سلطان طاهر دبیر را گفت حاجب را بگوی که لشکر را بیستگانی تا کدام وقت داده است و کدام کس ساخته تر باشد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 59). رجوع به بیستگانی شود. || علامت نسبت و لیاقت، شمس قیس در المعجم (چ مدرس رضوی ص 177). در زمرهء «حرف نسبت و تکریر اعداد» نویسد: رایگان در اصل راه گان بوده است. حرف هاء بهمزهء ملینه بدل کرده اند، و بصورت یاء می نویسند: یعنی آنچ در راه یابند بی بدل عوضی و تحمّل مشقّت کسبی و سعیی، و شایگان همچنین در اصل شاه گان بوده است، یعنی کاری که بحکم پادشاه کنند بی مزد و منت، چنانک شهید شاعر گفته است:
مفرمای درویش را شایگان...
و گنج شایگان یعنی گنجی که شاهان نهاده باشند یا گنجی که لایق شاهان تواند بود، و آنچ رشید گفته است:
اشعار پر بدایع دوشیزهء من است
بی شایگان ولیک به از گنج شایگان
یعنی بی قوافی نادرست، که حرف روی آن اصلی نباشد، و به حکم آنک شاعر در استعمال حروف جمع چون مردان و زنان و سایر حروف زواید بجای حرف روی چون الف ملکا و شرقا و غربا و راء رفتار و گفتار و نون آمدن و رفتن و امثال آن سعی اندیشه و رویتی نبرده است و به ایراد آن در جملهء قوافی صحیح که حرف روی آن از اصل کلمه باشد است، آن قوافی را شایگان خواندند چنانک ازرقی گفته است:
آن همام دولت عالی جمال دین حق
آن فخار جمع شاهان مفخر سلجوقیان.
و چنانک خاقانی گفته است:
باران جود از ابر کف شرقا و غربا ریخته
و چنانک بلفرج گفته است:
راغها باغ کند یمن قدومت ملکا.
و چنانک کمال اسماعیل گفته است:
ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش.
و چنانک انوری گفته است:
تا نگویی که شعر مختصر است
مختصر نیست چون تویی معنیش - انتهی.
(المعجم چ مدرس رضوی ص226 و 227).
و رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل «گان» شود.
|| گان مزید مؤخر نسبت، در آخر اسماء ماهها (شهور) پیوندد، و آن دالّ بر جشنی است که نام ماه با نام روز تطبیق شود. در ایران باستان هر روز ماه را بنام خدا یا یکی از امشاسپندان و فرشتگان موسوم میکردند، و چون اسم ماه با اسم روز تطبیق میشد آنروز را جشن میگرفتند، و نام جشن مزبور غالباً همان نام ماه و روز بعلاوهء گان بوده است: تیرگان؛ منسوب به ماه تیر و جشنی که در تیر روز از تیرماه گیرند. فروردگان؛ منسوب به فروردین ماه و جشنی که در فروردین روز از فروردین ماه گیرند. مهرگان؛ منسوب به مهرماه و جشنی که در مهرروز از مهرماه گیرند. آبریزگان؛ نام جشنی است که فارسیان در سیزدهم تیرماه کنند و آب بر یکدیگر پاشند. (برهان). خردادگان؛ جشنی که در روز خرداد از ماه خرداد منعقد میشد. آبانگان، جشنی که در روز آبان از ماه آبان بر پا میکردند. || شمس قیس در المعجم در عنوان «حرف نسبت و تکریر اعداد» آرد (چ مدرس رضوی ص 177): «کاف و الف و نون چون به اواخر اعداد درآید تکریر عدد فایده دهد چنانک دوگان و سه گان و چهارگان بمعنی دو دو و سه سه و چهار چهار و منه معنی قوله تعالی: مثنی و ثلاث و رباع»(26) (قرآن 4/3). رباع، چهارگان. (منتهی الارب) : او را گفت (شیرویه) کسری را از من پیام ده و بگوی این بلا که بتو رسید از تو بود... در زندان هر کس که بود بخواستی کشتن و هر شبی پنجگان و ششگان همی کشتی و ایشان را آن ذل و سختی بس بود که در زندان تو بودند، کشتن نمی بایست کردن. (ترجمهء طبری بلعمی).
گردون هزارگان ستد از من بجور و قهر
ایدر هر آنچه یافته بودم یگان یگان.
رودکی.
پس گیو بدآوهء سمکنان
برفتند خیلش یگان و دوگان.فردوسی.
روزها برگذشته از وقت مولد بازگیری و هفت گان فکنی. (التفهیم). و سی هزار سوار با او جمع شد پانصدگان پانصدگان بناحیتها همی فرستاد. (تاریخ سیستان). پس پنج هزار سوار تفرقه کرد پانصدگان به خراسان و سیستان و پارس و کرمان. (تاریخ سیستان). و ده گان و پنج گان را همی درخواندندی و همی کشتند تا مهتران سپری شدند. (مجمل التواریخ و القصص ص165). پس مختار پنجاگان و صدگان سپاه فرستادن گرفت بمکه. (مجمل التواریخ و القصص).
اینجا همی یگان و دوگان قرمطی کشند
زینان به ری هزار بیابد به یک زمان.
فرخی.
عمر ترا که مفخرت دین و ملک از اوست
بر دفتر حساب تو صدگان شمار باد.
مسعودسعد.
ای آنکه سوی دولت تو قاصد نصرت
پیوسته یگان است و دوگان است و سه گان است.
مسعودسعد.
ستونی دیگر پنجگان گز باشد پرداخته. (تفسیر بی نام مائهء هفتم هجری ملک عبدالعلی صدرالاشرافی).
|| مزید مؤخر امکنه آید : آذرآبادگان، آذربایگان:
بیک ماه در آذرآبادگان
ببودند شاهان و آزادگان.
فردوسی (از سروری).
اسپورگان، دلیرگان، سمنگان، شاپورگان، شادگان، گرگان، گلپایگان، گوزگان، گوگان، لتنگان، لوشگان، نیرگان، ولیگان، احمد کسروی نویسد: کان - این کلمه که سپس گان «با کاف فارسی» گردیده در آخر نامهای شهرها و دیه ها فراوان آمده: چنانکه اردکان و گرگان و زنگان و ارزنگان و بسیار مانند اینها. و دربارهء معنی آن دو احتمال میتوان داد یکی آنکه بمعنی جا و زمین باشد چنانکه ما این مطلب را در جای دیگر ثابت کرده ایم (در دومین دفتر نامهای شهرها و دیه های ایران) و دیگر آنکه بمعنی نسبت باشد چنانکه در کلمه های بازارگان و شایگان (شاهگان) بهمین معنی. به هرحال از اینجا معنی آذربایگان روشن میشود: یعنی سرزمین یا شهر آذرباد. اما شکل راست کلمه از آنچه تا اینجا گفتیم پیداست که شکل نخستین و دیرین آن آتور پاتکان بود که در کتابهای پهلوی بدان شکل می نگارند. سپس این نام آذرپاذگان و سپس آذرپادگان پس از آن آذرپایگان شده که هر کدام در زمان خود درست بود و اکنون آذربایگان راست است و چون در برخی شهرهای ایران بویژه در نواحی جنوب گاف فارسی را تبدیل به جیم میکرده اند آذربایجان با جیم نیز غلط نیست. اما آذرآبادگان غلط محض است. فردوسی شاید خواسته تفنن بکار برد و از نام سرزمین، صفتی مشتق سازد یا اینکه وزن شعر او را به بکار بردن آن کلمه ناچار نموده است. بهر حال نباید پنداشت که کلمهء مزبور بنیاد راستی دارد و میتوان آن را بکار برد. چون در میان سخن نام گلپایگان برده گفتیم اصل آن وردپاتکان بود بهتر آن است که در پایان گفتار چند سطری هم دربارهء آن نام بنگاریم: کلمهء ورد یا وارد بمعنی گل سرخ فارسی است نه عربی. تازیکان کلمه را از فارسی برداشته چنانکه ارمنیان هم برداشته اند و بمعنی گل سرخ بکار میبرند. بلکه باید گفت که کلمهء ورد با کلمهء گل یکی است یعنی ورد در نتیجهء تغییراتی که از روی قواعد زبانشناسی در آن رخ داده تبدیل به گل یافته است. تفصیل این مطلب آنکه در علم زبانشناسی پارسی این معلوم است که بسیاری از واوهای زبان قدیم در زبان امروز تبدیل به گاف شده چنانکه کلمه های گزند و گراز و گرگ در اصل وزند و وراز و ورگ بوده و مانند اینها بسیار است واو «وارد» هم تبدیل به گاف شده و کلمهء گارد یا گرد گردیده. چنانکه گلپایگان را هم در اواخر ساسانیان و اوائل اسلام «گردپادگان» میگفتند و تازیکان معرب نموده «جرباذکان» نامیده اند. (معجم البلدان یاقوت دیده شود). سپس از روی قاعدهء دیگری که آن نیز در زبانشناسی ایران معروف است، را و دال تبدیل به لام یافته و کلمهء گارد مبدل بگال و سپس مبدل بگول و سپس مبدل به گل شده و بالاخره وردپاتکان و گلپایگان، شده یعنی شهر گلباد، و چنانکه گفتیم گلباد از نامهای معروف ایرانی بوده است. (مقالات کسروی ج1 صص121 - 122).
|| گان در کلمات جمع اسماء (و صفاتی که بجای اسماء نشینند) مختوم به «هاء» غیرملفوظ بهنگام جمع به «ان»های آنها بگاف (کاف فارسی) تبدیل شود:(27) زنده، زندگان. بنده، بندگان. تشنه، تشنگان:(28) و ما بندگان را اندر جهان پدیدار کرد [ خدای ]. (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری، هزارهء فردوسی ص134). و درود بر برگزیدگان و پاکان و دینداران باد. (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری ایضاً ص134). و مأمون ... یک روز با فرزانگان نشسته بود. (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری ص135). و اندر نامهء پسر مقفع و حمزهء اصفهانی و مانندگان ایدون شنیدم... (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری ص140).
پیش شاه جهان شما گویید
سخن بندگان شاه جهان.
فرخی (دیوان ص269).
و شبانگاه آوردند پیش وی [ عیسی ]دیوانگان بسیار، و دیوها از ایشان بدر کرد بسخن خود و شفا داد... (انجیل معظم چ مسینا. رم 1951 م. ص88). و او را قریب چهل پسر بوده و فرزندزادگان بیشمار از ایشان منشعب گشته اند... اما آنچه از پسران و پسرزادگان او معروف و مشهورند... (جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله ج 2 ص 90). خنک گرسنگان و تشنگان از برای طاعت و تقوی زیرا سیری و خجستگی یابند. (انجیل معظم ص 58).
تبصرهء 1 - باید دانست که در زبان تخطب در جمع این گونه کلمات بجای «ان» «ها» بکار برند: زنده، زنده ها. مرده، مرده ها. ستاره، ستاره ها. و از قدیم نیز گاه نویسندگان ما این شیوه را بکار برده اند: و ایمان نیاورده ام به فرشته های خدا و کتابهای او. (تاریخ بیهقی ص135)(29) (قاعده های جمع در زبان فارسی، تألیف دکتر معین ص28).
ویژگان:
گرازه سر تخمهء گیوگان
پس او همی رفت با ویژگان.فردوسی.
خاصگان:
من ازتو همی مال توزیع خواهم
بدین خاصگانت یکان و دوگانی.منوچهری.
رفتند بجمله یارگانت
ببسیج تو راه را هلا بین.ناصرخسرو.
رودگانیش چرا نیز برون شکم است.
منوچهری.
مژگان:
به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم.
حافظ (دیوان ص 243).
چه غم از تابش خورشید قیامت دارد
هر که در سایهء مژگان تو در خواب رود.
صائب تبریزی.
تخمگان، چهرگان، نوبندگان، بندگان. قاعدهء فوق در مورد جمع اسماء فاعل و اسماء مفعول نیز صادق است: آیندگان، روندگان، جویندگان، خورندگان، گویندگان، یابندگان:
چو خوش زد مثل شاه گویندگان
که یابندگانند، جویندگان.
نظامی (از آنندراج).
افتادگان، ایستادگان، پیوستگان، رفتگان، خوابگان.
|| علامت نسبت گان در آخر کلمات مختوم به «ها»ی غیرملفوظ پیوندد و معنی نسبت و اتصاف دهد. در صورت اول «ها» حذف شود :
نه بر تو همچو مادر مهربان بود
نه مهرت را همیشه دایگان بود.
(ویس و رامین).
من این گفتم ز روی مهربانی
ز بهر مادری و دایگانی.(ویس و رامین).
مژدگان:
چه آن کز دلبرم آگاهی آرد
چه آن کم مژدگانی شاهی آرد.
(ویس و رامین).
|| گاه در آخر اسماء اعلام معنی خانواده و خاندان دهد :
گیوگان:
هشیوار و از تخمهء گیوگان
که بر(30) درد و سختی نگردد ژکان.فردوسی.
گشوادگان:
به طوس و به گودرز و گشوادگان
به گیو و به گرگین و آزادگان.فردوسی.
|| پادشاه و سلاطین ظالم. (برهان).
(1) - ج 2 ص 286.
(2) - در اصل «بیسکار» چاپ شده.
(3) - ج 1 ص 183.
(4) - ج 1 ص 527.
(5) - بی پاسبانی. (دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص98).
(6) - دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی طهران 1326 ص 98.
(7) - چ بروخیم ج 9 ص 2802.
(8) - چ عبدالرسولی ص 372.
(9) - ص 395.
(10) - دیوان حکیم لامعی گرگانی با تصحیح و حواشی نویسندهء این سطور (سعید نفیسی) تهران 1319 ش. ص204.
(11) - ج 1 ص 332.
(12) - ج 2 ص 263.
(13) - دیوان ....حکیم ابوالمجد مجدودبن آدم سنایی غزنوی چ تهران 1320 ش. ص503.
(14) - ج 2 ص 54.
(15) - دیوان استاد ابوالفرج رونی تهران 1304 ش. ص20.
(16) - دیوان انوری چ تبریز 1266 ق. ص 217.
(17) - چ تهران 1320 ه .ش. ص 65.
(18) - در تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ص 1002.
(19) - شرح الیمینی المسمی بالفتح الوهبی علی تاریخ ابی نصرالعتبی للشیخ المنینی چ قاهره 1286 ه . ق. ج1 ص89.
(20) - Biberstein Kazimirski.
(21) - Dictionnaire Arabe - Francais, Paris, 1860, vol ll, p. 261.
(22) - Gages qui se payent tous lesvingt
jours.
(23) - سیاست نامه اثر وزیر آصف تدبیر ابوعلی حسن بن علی نظام الملک 1891 م.
Siasset Nameh.texte Persan, edite par Charles Schefer,Paris 1891, p.92.
(24) - ص 71 ، 72.
(25) - ص 123.
(26) - رجوع به نهج الادب ص 645 شود.
(27) - علت آن است که اینگونه کلمات در اصل (پهلوی) مختوم به کاف بوده اند و چنانکه بنده در پهلوی bandak، تشنه در پهلوی tishnak و زنده در پهلوی zindak است. رجوع شود به همین کلمات در برهان قاطع چ معین و H.S.Nyberg.Hifsbusch de Pehlevi 11.بنابراین در جمع باصل بازگردند (منتهی در زبان فارسی کاف بگاف بدل شود) و کلمات عربی نیز که مختوم به «ة» هستند و در فارسی بصورت هاء غیرملفوظ درآیند، بسیاق کلمات فارسی هاء را بگاف بدل کنند: «آنگاه بدین روز ششم (فروردین) خلوت کردندی (شاهان) خاصگان را» (بیرونی، التفهیم چ همایی ص 253). «انوشیروان بعاملی از عمال خویش نبشت که مردم زادگان را و اهل خرد را بمحبت و احسان سیاست کن و سفلگان را بترس»، (ابوحامد کرمانی، عقدالعلی چ عامری ص 58).
(28) - دستور قریب ص 12: دستور تألیف قریب، بهار، فروزانفر، همائی، رشید یاسمی (پنج استاد) ص9.
(29) - و نیز «فرستاده ها» در تاریخ بیهقی. رجوع شود به ص8 همین رساله.
(30) - ن ل: از.

گانا.

(اِخ)(1) حاکم نشین کانتون آلیر، ایالت ویشی در فرانسه، در کنار اندِلُت. دارای 4752 تن سکنه است و راه آهن دارد.
(1) - Gannat.

گانتن.

[تَ] (اِخ)(1) ژول. مستشرق فرانسوی و طابع قسمتی از تاریخ گزیده راجع به پادشاهان ایران. وی بسال 1908 م. درگذشته است. (تاریخ جهانگشا ج2 صص131 - 316).
(1) - Gantin, Jules.

گاند.

(اِخ)(1) به بلژیک، کرسی فلاندر شرقی. شهری است در ملتقای اسکوولیس دارای 222000 تن سکنه. در این ناحیت پارچه های کتان، کرباس، کنف، توری و شب کلاه و مواد شیمیائی و ابزار مکانیکی تهیه میشود. بندری است فعال. کلیسای سن باوُن، قصر کنت ها و دانشگاه در آن است و مسقط الرأس شارل کن مترلینگ و دیگران است.
(1) - Gand.

گانداده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) کنایه از مرد بدفعل و نیز بمعنی قحبه. (آنندراج). رجوع به گانگاه شود.

گانداره.

[رَ] (اِخ) گنداره. گندار(1). از جملهء اسامی ساتراپها برطبق نوشته های مورخین و جغرافیون یونانی و آنطور که در کتیبه های داریوی منقوش است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 14 و 15). گندار را بعضی با صفحه ای در شمال و شرق کابل تطبیق کرده اند و برخی با کابل و پیشاور کنونی (ایران باستان پیرنیا ج 2 ص 1452).
(1) - Gandara.

گاندارید.

(اِخ) گاندرید.(1) گانگرید. در قدیم مردمان کنار رود گنگ را بنام گاندرید میخواندند و پادشاه آن مملکت را در زمان فتوحات اسکندر، کساندرامِس مینامیدند و قوای او در جنگ با اسکندر از این قرار بود: 20 هزار سوار، 120 هزار پیاده، دو هزار ارابه و چهل هزار فیل که در موقع جنگ مسلح میشدند. اسکندر چون این خبر را بشنید باور نکرد و پروس را طلبیده اطلاعات را از او پرسید. او هم اطلاعات رفِه ژِ را تأیید کرده گفت این مردم را گساندارید مینامند. (اینجا هم باید اشتباه شده باشد گانگرید صحیح تر بنظر می آید) و پادشاه آنها شخصی ضعیف النفس و بی نام است. (ایران باستان ص 1803، 1805، 1812، 1973).
(1) - Gandrides (Gandarides).

گاندش.

[] (اِخ) نام یکی از پادشاهان کاسی که بکلی دولت بابل را منقرض کرد و خود به سلطنت نشست و تا 1734 م. حکمرانی کرده از این سلطان کتیبه ای باقی است که خود را پادشاه اقالیم اربعهء عالم خوانده است. شانزده سال سلطنت کرد و خود را وارث سلاطین بابل معرفی نمود. از عهد تسلط کاسی ها بر بابل که 577 سال دوام داشته کتیبهء مفصل و منظمی در دست نداریم از این جهت تاریخ بابل و ایلام در این شش قرن بسیار تاریک مانده است. (تاریخ کرد رشید یاسمی ص 42).

گاندی.

(اِخ) پیشوای هندوان و موجد استقلال هندوستان. موهندس کرم چند گاندی(1) روز دوم اکتوبر 1869 م. در شهر پور بندر که یکی از توابع کاتیاوار(2) واقع در ایالت غربی هند است پا به عرصهء وجود گذاشت. او از یک خانوادهء متوسط متعلق بگروه بازرگانان بود. پدر بزرگ او رئیس وزیران حکومت محلی بود و پدرش نیز بهمان شغل اشتغال داشت. مادر او بانوئی متدین بود. همین سجیه در اخلاق فرزند او که بعدها بصورت «پدر ملت هند» درآمد اثر فراوان نهاد. موهندس تحصیلات ابتدائی را در همان شهر شروع کرد. ولی شاگرد باهوش و زرنگی نبود. بعد همراه با خانوادهء خود به شهر راجکوت - یکی دیگر از نواحی ایالت فوق الذکر رفت و به ادامهء تحصیل پرداخت.
از دوران تحصیل او اثری از عظمت آیندهء وی مشاهده نمیشد جز اتفاقی کوچک که روزی یک بازرس انگلیسی به دبستانی که او تحصیل میکرد رفت تا کودکان را امتحان کند گاندی نمیتوانست یک کلمه را صحیح بنویسد معلم با اشاره به او فهمانید تا از نوآموز کنار خود رونویسی کند، و چون گاندی از این کار سرباز زد بعدها مورد طعن و بی احترامی آموزگار قرار گرفت. او از همان اوان مایل بود دیگران را تربیت کند و براهی که صحیح می پنداشت هدایت نماید. و چون میدید یکی از دوستان برادرش پسری مهمل و نامرتب است و به بعضی عادات ناپسند از جمله خوردن گوشت که در نزد هندوان مکروه است اعتیاد دارد تصمیم گرفت به هدایت وی پردازد. غافل از اینکه خود رفته رفته تحت نفوذ اخلاقی او قرار گرفت و به خاطر دوستی با او حتی بسرقت طلای دستبند برادر خود مبادرت ورزید. اثر دیگری که از علاقهء گاندی حتی در دوران طفولیت به هدایت مردم مشاهده میکنیم ارتکاب وی بخوردن گوشت است. همان دوست به وی گفت: علت تفوق قوم انگلیس بر هندیان این است که چون گوشت میخورند قوی هستند ما که بدین کار نمیپردازیم ضعیف و ناچار از انقیاد هستیم. گاندی جوان به عشق کسب نیرو بمنظور پیشرفت ملت یکبار غذای گوشتدار خورد ولی چنان ناراحت شد که بقول خود او «آن شب در خواب دیدم که گوسفند بینوا در معده ام بع بع میکند».
هنوز سیزده سال از سنین عمرش نمیگذشت و در دبیرستان بود که بخواست پدر با دختری بنام کاستوربای(3) بسن و سال خود ازدواج کرد و چنانکه در سرگذشت خویش مینویسد در آن سن و سال از عروس جز میهمانی های مرتب و یافتن یک همبازی دختر چیزی نمی فهمید. در زمانی که در یکی از کالج های محلی دورهء دوم دبیرستان را طی میکرد پدرش به سال 1885 م. بدرود حیات گفت. وضع خانوادگی آنها از نظر درآمد خوب نبود و بزرگان قوم به وی توصیه کردند شغل پدر در پیش گیرد ولی او آرزو داشت وکیل دادگستری شود و پیشنهاد کرد به لندن رود. اگر چه مادر متعصب او نخست با این پیشنهاد مخالفت ورزید اما بالاخره راضی شد مشروط بر آنکه فرزندش قول دهد هرگز به زن، شراب و گوشت دست نزند. گاندی در چهارم سپتامبر 1888 م. به طرف انگلستان حرکت کرد. ماههای اول اقامت در آن شهر تغییراتی عظیم در اخلاق و روحیهء وی بوجود آورد بطوری که به آموختن ویولن و رقص و آئین سخنوری پرداخت.
ولی بر اثر تماس با طرفداران گیاهخواری و بخصوص آشنائی با دو برادر متصوف روشی ساده در پیش گرفت و سعی داشت هر چه بیشتر زندگی را ساده و ارزان بگذراند. گاندی بهنگام اقامت در لندن آثار بزرگ دینی خود را بزبان انگلیسی خواند و آنگاه به مطالعهء سایر ادیان بخصوص اسلام و مسیحیت پرداخت. کتاب نور آسیا تألیف ادوین آرنولد(4) بویژه فصل مربوط به پیغمبر اسلام اثری عمیق در وی گذارد و همین که قرائت انجیل را به پایان رسانید تحولات بزرگاخلاقی وی شروع شد و در تاریخ دهم ژوئن 1891 م. به وطن خویش بازگشت.
در بمبئی مطلع شد که مادرش بدرود حیات گفته و بقول خود او مرگ مادر اندوهی بمراتب بیش از درگذشت پدر برای وی ایجاد کرد. پس از رسیدگی به امور خانوادگی به بمبئی رفت تا به وکالت پردازد. در عرض چند ماه فقط یک موکل به وی رجوع کرد و روزی هم که میخواست از او در محکمه دفاع کند چنان ناراحت شده سرش گیج رفت که روی نیمکت افتاد و سبب تمسخر حضار گردید. ناچار به شهر خود بازگشت. در اینجا نیز از وی استقبالی بعمل نیامد لذا به پیشنهاد یک کمپانی هندی به افریقای جنوبی رفت تا پروندهء آن را مورد مطالعه قرار دهد و در محکمه از آن دفاع کند. این مسافرت که در آوریل 1893 م. صورت گرفت در واقع مقدمهء مبارزات سیاسی و اجتماعی وی بشمار میرود: در آن زمان روش دولت افریقای جنوبی نسبت به غیر اروپائیان بخصوص هندیها بسیار ناپسند بود و مقاومت های سرسخت ولی مسالمت آمیز گاندی در برابر قوانین ظالمانهء آن دولت سبب شهرت وی گردید به طوری که هندیها او را نمایندهء خود دانستند و به دستورهای وی رفتار میکردند. گاندی در طول اقامت در افریقای جنوبی چند بار از طرف مأمورین دولتی و غیردولتی مورد ضرب قرار گرفت و به زندان افتاد، ولی هرگز از خود عکس العمل نشان نداد در ایامی هم که آزاد بود روزی در دادگاه دریافت که موکلش به او دروغ گفته و با اینکه حق الوکالهء هنگفت به وی وعده داده شده بود در دادگاه اعلام کرد که چون موکل وی او را فریب داده از دفاع او خودداری کرد. کرمچند پس از سه سال اقامت در افریقای جنوبی و مسافرت بنقاط مختلف آن به هند بازگشت و تصمیم گرفت ملت هند را از بی عدالتی هائی که نسبت به هموطنان او در افریقای جنوبی روا میداشتند مستحضر سازد چند جزوه انتشار داد که یکی از آنها سبب شد بهنگام بازگشت مجدد به افریقای جنوبی مورد شتم و لعن اروپائیان قرار گیرد بطوری که اگر زوجهء رئیس کلانتری محل بداد وی نرسیده بود اروپائیان با پاره آجر و سنگ و حتی گوجه فرنگی بقتلش رسانده بودند و این عمل وقیح چنان ایجاد هیاهو کرد که چمبرلین نخست وزیر انگلیس به استاندار انگلیسی افریقای جنوبی دستور رسیدگی داد وقتی که استاندار به گاندی گفت متهمین حاضرند و هر حکمی که دربارهء آنها صادر کنید بمنظور امتناع مقامات عالیه لندن قابل اجرا است گاندی فقط گفت «آنها را آزاد کنید». گاندی که در دومین مسافرت به افریقای جنوبی خانوادهء خود را بهمراه برده بود در موقع شروع جنگ های بوئر(5) به سال 1899 م. به علت اعتماد به حکومت انگلیسی و احترامی که برای آن قائل بود از جماعت هندیهای آن سامان یک واحد بهداری بوجود آورد و به قشون انگلیسی خدمت کرد و بدنبال آن به سال 1901. به میهن خویش بازگشت. ورود او به هند مصادف بود با تشکیل جلسات سالانهء حزب کنگرهء ملی. گاندی با استفاده از موقعیت چند قطع نامه راجع بوضع هندیان مقیم افریقای جنوبی به حزب پیشنهاد کرد که همه بتصویب رسید. و بدنبال آن پدر آیندهء ملت هند تصمیم گرفت سراسر کشور را بوسیلهء قطار راه آهن درجهء سه مسافرت کند، تا هم با روحیهء مردم و وضع زندگی ایشان در صفحات مختلف کشور آشنا گردد و هم طی مسافرت های طولانی خود از نزدیک ببیند طبقهء سوم چگونه زندگی میکنند و به چه چیز احتیاج دارند و چه عواملی برای پیشرفت ایشان مورد لزوم است. ولی مثل اینکه سرنوشت هنوز تماس گاندی را با مردم هند زود میدانست. زیرا چند صباحی از مسافرت های وی نمیگذشت که هندیهای مقیم ناتال بوسیلهء تلگرام او را احضار کردند تا هنگام مسافرت چمبرلین به افریقای جنوبی همراه با هیأت نمایندگی هندیها با وی ملاقات کند و خواسته های ایشان را که لغو مالیات های سنگین و جلوگیری از سیاست امتیازات فعلی و تبعیضات نژادی بود به اطلاع نمایندهء دولت انگلستان برساند. ولی مقامات اروپائی آن سامان مانع از ملاقات گاندی با چمبرلین شدند و او بناچار برای آغاز فعالیت مجدد خود علیه زورگوئی ها راه دیگری انتخاب کرد و برای وکالت در دادگاه عالی ژوهانسبورک نام نویسی کرد. در همین ایام بود که زولوها علیه حکومت انگلیسی در افریقای جنوبی قیام کردند و گاندی به پیروی از عقیدهء خود مبنی بر مفید بودن حکومت انگلیس برای بشریت یک واحد بهداری جدید تشکیل داد تا بزخمی ها و بیماران کمک کنند.
به جرأت میتوان ایام خدمت گاندی را در این واحد پایهء اصلی زندگی عالی اخلاقی آینده او دانست. درست است که تجربیات وی در امور مختلف از سالها قبل آغاز گردید و حتی در نیمهء دوم توقف خود در لندن به هنگام تحصیل از تشریفات زندگی کناره گرفت و عزم جزم کرد تا حد امکان بسادگی زندگی کند ولی راه پیمائی های طولانی که در ایام نبرد قشون انگلیس علیه زولوها انجام میشد فرصت بسیار مناسبی بود تا گاندی به تعمق و تجسس نفس بپردازد. تصمیمات وی در این ایام راه زندگی او را بطور کلی تغییر داد و او را در مسیر جدیدی انداخت نخستین تصمیم وی به اصطلاح هندی «تجرد در عین تأهل»(6)است. بدین معنی که شوهر در حالی که نهایت احترام و عزت را برای زوجه و حقوق او قائل است از توسل به اعمال شهوانی پرهیز میکند و اجازه نمیدهد دیو شهوت حتی برای یکبار او را فریب دهد. تصمیم دوم وی «عدم تملک» است که گفت لزومی ندارد بگرد آوردن مال پردازم. حداقل وسیله برای سهل ترین راه زندگی کافی است. این تصمیم با هدیهء کلیهء دارائی خود - حتی جواهرآلات زوجه اش - به کنگرهء هندی های مقیم افریقای جنوبی آغاز گردید و به این حقیقت پایان یافت که در روز شهادت وی هنگامی که مأمورین دولت برای ثبت و ضبط موقت اموال وی اقدام کردند معلوم شد تنها ثروت این مرد عبارت بود از: یک ساعت، دو جفت کفش چوبی، یک عینک، یک قلم، کاردی مخصوص برای باز کردن پاکات، یک نمکدان، دو کاسهء چوبی و یک قاشق چوبی به اضافه پارچهء سفیدی که شبیه به لنگ برخود می بست و گاه گوشه ای از آن را روی شانه می انداخت. البته باید افکار عمیق او را در راه پیمائی های نبرد زولو با مطالعات وی همراه دانست. چه، بتصدیق خود او آثار تولستوی، جان رسکین، آدولف ژوست و مافوق اینها تعلیمات گیتا کتاب مقدس هنود و انجیل و قرآن مجید بخصوص فرمایشات حضرت پیغمبر (ص) در نوعپروری و خلوص و اخوت و سادگی اثرات فراوانی در فکر وی از خود باقی گذاشت.
گاندی معتقد بود هرکس پندی میدهد و اصلی را موعظه میکند باید در درجهء اول خود واجد آن شرائط و مزایا باشد بدین سبب یا هر اصلی که مواجه میگشت نخست آن را در مورد خود به مرحلهء آزمایش درمی آورد، در صورتی که مقرون بحقیقت و واقع مییافت آن را به دوستان و آشنایان تعلیم می داد. گاندی به دنبال مطالعهء آثار تولستوی و تورو(7)دریافت که یگانه راه مبارزه علیه زورگوئی مقامات اروپائی به هندیان در آن سامان استفادهء از روش ساتیاگ راها(8) است که در اصطلاح غیر هندی آن را «مقاومت منفی» عنوان کرده اند ولی مفهوم اصلی کلمه «پافشاری برای راستی و حقیقت» است گاندی به پیروی از اصل «با شریر مقاومت مکن» که از اندرزهای عیسی مسیح است به هم میهنان خود میگفت در راه راستی مبارزه کنید، هرگز به اعمال زور و تشدد نپردازید تا موفق شوید. گاندی برای اولین بار مبارزهء ساتیاگ راها را به سال 1908 م. در افریقای جنوبی علیه «قانون سیاه» آغاز کرد که فوراً بازداشت شد و مدت ده ماه در زندان گذرانید. ژنرال اسموتس استاندار انگلیسی افریقای جنوبی قول داد در صورتی که هندیها علیه قانون سیاه مبارزه نکنند آن را لغو کند. گاندی به قول او اعتماد کرد و علیرغم مخالفتهای شدید و حتی تهدید به مرگ هندیها برگهء مخصوص را امضاء کرد. ولی اسموتس به عهد خود وفا نکرد و بهمین دلیل قیام آرام و بدون سلاح هندیها آغاز شد و دسته دسته در سپتامبر 1908م. بدنبال گاندی بزندان رفتند. گاندی برای سومین بار در فوریهء 1909م. به زندان با کار محکوم شد. در طول سه ماه محکومیت ساعات فراغت به مطالعه پرداخت و چنان از حیث روحیه و جنبه های اخلاق تقویت شد که اعلام داشت بهترین محل برای ساختن و پرداختن روح زندان است. مبارزهء گاندی هنوز ادامه داشت که دولت افریقای جنوبی اعلام کرد فقط ازدواج اروپائیان رسمیت دارد. زنان هندی این اعلامیه را موجب هتک احترام و حیثیت خود تلقی کردند و از آن پس در مبارزات مسالمت آمیز با مردان شرکت و همکاری کردند. هندیها بمنظور نقض قانون بطور دستجمعی از مرز ترانسوال گذشتند و با اینکه عدهء زیادی از ایشان را گلولهء سربازان اجنبی از پای درآورد ولی پایداری آرام و عدم توسل به اسلحه و پاسخ متقابل دولت را بزانو درآورد. بطوری که گاندی را هم پس از چهارمین زندان آزاد کرد و قوانین غیر قانونی بودن ازدواج غیراروپائیان و قانون سیاه و قانون منع عبور از سرزمین ترانسوال و ناتال را لغو کرد. گاندی در یکی از همین چهار زندان بود که یک جفت کفش صندل راحت برای ژنرال اسموتس بافت. و ژنرال مزبور پس از بیست وپنج سال هنگامی که راجع به گاندی صحبت کرد گفت: حالا فهمیدم که شایسته نبودم پا در کفش چنان مردی کنم.
در سال 1893 م. که گاندی به طرف افریقای جنوبی حرکت کرد یک وکیل جوان و بی تجربه ای بود و به دنبال ثروت میرفت. در ژانویهء 1915 م. که بار دیگر به میهن خویش باز گشت بقول تاگور شاعر فیلسوف هند «روحی بزرگ ولی ژنده پوش» بود که از مال دنیا چیزی نداشت ولی عزم کرده بود به اصلاح اخلاق هم میهنان خود پردازد. در آن ایام هنوز کم بودند افرادی که در خود هند گاندی را میشناختند. ولی مسافرتهای مرتب او به استانهای کشور و بخصوص آغاز مبارزهء ساتیاگ راها در یکی از شهرهای ایالت بهار موسوم به چام پاران و موفقیت این مبارزه که علیرغم میل گاندی توسط مطبوعات در سراسر کشور تبلیغ و بزرگ میشد باعث شد تا روزبروز بر پیروان او افزوده گردد. مبارزهء مسالمت آمیز چام پاران بقول مطبوعات ملی هند ثابت کرد، ملتی که بخواهد مستقل شود باید بپاخیزد و برخاستن مولد یک عامل است آنهم تصمیم. مبارزهء کارگران نساجی احمدآباد دومین وسیله ای بود که سبب اشتهار بیشتر گاندی در خود هند شد و چون صاحبان کارخانجات حاضر نشدند خواسته های کارگران را برآورند و خطر گرسنگی برای کارگران بود گاندی اعلام کرد که روزه خواهد گرفت و تا روزی که مسئله حل نشود به غذا دست نخواهد زد. این امر در صاحبان کارخانجات نساجی احمدآباد بسیار مهم تلقی شد بطوری که در عرض سه روز کارگر و کارفرما با هم کنار آمدند و گاندی روزه را شکست. گاندی طی دو سال اول بازگشت اخیر از افریقای جنوبی چندین مبارزهء مسالمت آمیز را هدایت کرد و در هیچ میتینگ و تظاهراتی نبود که خود پیشاپیش دیگران حرکت نکند. بتصدیق حتی دشمنان و مخالفین وی علت اصلی پیشرفت او همین بود که اگر تظاهراتی باید صورت بگیرد خود در صف اول می ایستاد و بجلو میرفت تا هرگاه مأمورین شهربانی و دولتی حمله ای کنند اول خود او را بزنند و بازداشتش کنند. در سال 1917 م. نایب السلطنهء وقت انگلیسی از او تقاضا کرد که برای توفیق انگلیس در جنگ مردم را تشویق کند تا در ارتش انگلیسی هند نام نویسی کنند. گاندی که هنوز امپراطوری بریتانیا را منزه می پنداشت پیاده براه افتاد و با تحمل مصائب بسیار واحد بزرگی تشکیل داد ولی ضمناً دریافت اگر مردم برای مبارزه بنفع حق خود و علیه زورگوئی با وی همگام هستند او نباید بپندارد که در جنگ برای دیگران نیز بهمان نسبت فدائی و آماده هستند.
گاندی تا این زمان در امور سیاسی دخالت نکرده بود یا بعبارت دیگر قدم به صحنهء سیاست امور هند نگذاشته بود. ولی حکومت انگلیسی هند بجای پاداش فداکاریهای هندیان در جنگ بین المللی اول قانونی گذراند که هند را در غل و زنجیر نگاه دارند. بموجب این قانون که «رولت بیل»(9) نامیده میشد دولت میتوانست هر فرد هندی را که علیه او سخنی راند و یا نویسد بدون محاکمه زندانی یا اعدام کند. رولت بیل در واقع قانون خفقان عمومی بود و همین قانون گاندی را از خواب ممتدی که سالها بدان فرورفته بود بیدار کرد، و نظرش را نسبت به حکومت خارجی تغییر داد و بالضروره او را به صحنهء سیاست کشاند. مبارزات سیاسی گاندی از سال 1919 میلادی شروع شد و تا سال 1948 م. که بضرب گلولهء یک فرد جاهل از پای درآمد ادامه داشت. در واقع باید او را در طول چنین مدتی طولانی یکه تاز سیاست هند دانست. گاندی در این بیست و نه سال وضع کلی سیاست هند را تغییر داد ولی خود او کوچک ترین تغییری ننمود. برای بیدار کردن احساسات مردم و تعمیم مبارزات دستور «هرتل»(10) صادر کرد. هرتل را باید نوعی اعتصاب و اعتراض عمومی دانست که بهنگام اجراء آن کلیهء دکاکین و بازارها بسته میشود، کارمندان ادارات و بنگاه ها اعم از دولتی و غیردولتی از حضور در محل کار امتناع می ورزند. نخستین هرتل که بعنوان مبارزهء با قانون خفقان عمومی بود موجب تعجب عموم حتی خود گاندی گشت زیرا تا به آن روز باور نکرد که ملت هندوان و مسلمانان تا به این حد برای پیشرفت امور مشترک خود صمیمانه همکاری کنند. ولی او در این مبارزه بازداشت شد و چون شنید یک افسر پلیس به دست جمعیت در احمدآباد به قتل رسیده است متأسف شد و به منظور اعتراض علیه این اقدام که خلاف روح مسالمت آمیز مبارزات او بود مدت سه روز روزه گرفت. در روز اعلام روزه (سیزدهم آوریل 1919م.) ژنرال دایر(11) فرماندهء انگلیسی پادگان احمدآباد به سربازان خود دستور داد اشخاصی را که در تظاهرات شرکت داشتند در محلی بنام باغ جلیان والا(12) به مسلسل بستند در نتیجه یکهزار و دویست نفر در همان محل بقتل رسیدند و سی و شش هزار نفر دیگر زخمی شدند. این قتل عام عمومی که در تاریخ بشر کمتر نمونه و تالی دارد حتی در پارلمان انگلیس مورد بحث قرار گرفت و یکی از نمایندگان آن گفت: «این روز، سیاه ترین یوم در تاریخ حکومت انگلیسی در هند است» سیزدهم ژوئیه را هندیها عزای عمومی میدانند. چندی پس از این واقعه مسئلهء خلافت بعلت از بین رفتن امپراطوری عثمانی پیش آمد. این امر که در هند باعث تشکیل میتینگها و مجامع مختلف شده بود توجه گاندی را بخود جلب کرد، در چند میتینگ بنفع هندیهای مسلمان نطق کرد و در یکی از همین میتینگ ها بود که «نهضت عدم همکاری» با حکومت انگلیسی را پیشنهاد و اعلام کرد.
سپس نهضت «سوراج»(13) یا مبارزه برای حکومت خودمختاری هند را آغاز نهاد. شاید جالب توجه باشد اگر گفته شود همان گاندی که چهار سال قبل مورد بی اعتنائی بعضی از مقامات حزب کنگرهء ملی هند بود و ایشان او را مردی بی اطلاع از اوضاع هند و بی سیاست تلقی میکردند به سال 1920 م. میلادی مرکز سیاست حزب کنگرهء ملی شد و چون بهیچ وجه ریاست حزب را نپذیرفت غیرمستقیم آن را اداره کرد و واسطه ای بود که شکاف بین افراد تحصیلکرده و روشنفکر را با توده های مردم پُر نمود و ایشان را بهم مربوط ساخت. نهضت عدم همکاری با اقدام گاندی مبنی بر بازگرداندن کلیهء مدال ها و نشان هائی که دولت انگلیسی در افریقای جنوبی به وی اهداء کرده بود آغاز گردید. گوئی ملیون هند در انتظار چنین اقدامی بودند. چه به پیروی از گاندی عدهء بسیار زیادی مدالهای خود را برای نایب السلطنه ارسال داشتند. شاگردان مدارس کلاس های درس را به عقب گذارده در کوچه و خیابان اجتماع کردند تا به فرمان گاندی پردازند. زنان هند که قرنها از حقوق اجتماعی محروم مانده بودند در پی فرصتی میگشتند تا نقش خود را در اجتماع ثابت کنند. گاندی با مشاهدهء علاقهء عمومی مردم برای آزادی و استقلال در هر موعظه ای که میکرد و مقاله ای که در دو روزنامهء هفتگی خویش موسوم به «هند جوان» و «نوجوان» به رشتهء تحریر درآورد مردم را به آرامش تشویق میکرد. در مبارزه ای که ماه فوریه 1922 م. در ناحیه چوری چورا روی داد بار دیگر مردم یکی از مأمورین دولت را به قتل رساندند و گاندی با اعتراض علیه این عمل روزهء پنج روزهء خود را اعلام داشت، دولت که در پی فرصت بود او را بازداشت کرد و قاضی انگلیسی «مهاتما»(14) را به شش سال حبس بدون کار محکوم ساخت. گاندی مطالعات مذهبی و اخلاقی خود را در زندان ادامه داد اما بعلت کسالت شدیدی که در ژانویهء 1924م. عارض او گشت به بیمارستان منتقل گردید و در حالی که بیهوش بود یک طبیب انگلیسی آپاندیس او را عمل کرد. روزی که گاندی به زندان رفت دو گروه بزرگ مسلمان و هند بیکدیگر نزدیک شده و احساسات عمومی بنفع آزادی ملت برانگیخته شده بود. ولی از بین رفتن مسئلهء خلافت با روی کار آمدن کمال آتاتورک در کشور ترکیه، که سبب شد هندیهای مسلمان به کمک برادران هندوی خود احتیاج نداشته باشند همراه با زد و خوردهای متعددی که به اشارهء سیاست خارجی در نقاط مختلف روی داد این دو گروه را از یکدیگر جدا ساخت. گاندی به مدت پنجسال از فعالیت در سیاست کناره گیری کرد و فقط در راه وحدت نظر مسلمانان و هندو کوشید. زیرا علاوه از اختلاف نظرات مذهبی حزب کنگرهء ملی نیز در دوران حبس وی از هم شکافت و انشعاب در آن بوجود آمد. گاندی در پایان سال 1929 که جلسات سالانهء حزب برپا بود قطعنامه ای پیشنهاد کرد که بموجب آن حصول آزادی و استقلال هدف عالی حزب اعلام میشد. با تصویب این قطعنامه ثابت شد که گاندی مصمم است بار دیگر قدم به عرصهء سیاست گذارد.
نهضت سواراج بار دیگر رونق گرفت و روز بیست و ششم ژانویهء 1930 م. به نام روز خودمختاری اعلام شد. هندیها از آن پس این روز را جشن گرفتند و چون در همین تاریخ (26 ژانویهء 1948) جمهوریت هند اعلام گردید لذا امروزه «روز جمهوری» خوانده میشود. گاندی روز دوم مارس 1930 م. پس از اطلاع به نایب السلطنهء وقت انگلیسی در هند همراه با هفتاد و هشت نفر از زنان و مردانی که با او در یک خانقاه زندگی میکردند نهضت جدیدی را که اعتراض علیه قانون نمک عنوان شد آغاز نهاد و مدت بیست و چهار روز پیاده در سواحل هند بحرکت درآمد. این اقدام بظاهر سادهء وی در مردم اثر عمیق گذارد. بطوری که مرد و زن و کاسب و اداری و بزرگ و کوچک در هر محلی به ساحل دریا رفتند و نمکی را که آب بر خشکی گذارده بود برداشتند و به چوب و ضرب و شتم و حتی تیراندازی و بازداشت پلیس علیه این اقدام اعتنا نکردند. روز ششم آوریل بود که گاندی صبح زود به کنار دریا رفت و مشتی نمک به دست گرفت و گفت ما اجازه نمیدهیم دولت خارجی با استفادهء سرشار از منابع طبیعی مملکت را در ناراحتی گذارد. در چهارم ماه مه بود که نیمهء شب بازداشت و زندانی گشت. دولت انگلیس که با مشکل بزرگی مواجه گردیده بود در نوامبر 1930 نخستین کنفرانس میزگرد را در لندن تشکیل داد و اظهار امیدواری شد که حزب کنگره در دومین کنفرانس میزگرد شرکت جوید. مذاکرات گاندی - ایروین برای تعیین سرنوشت هند و اعلام خواسته های ملت به دولت انگلیس در ماه فوریهء 1931 م. آغاز شد و دولت کارگری انگلیس وعدهء مساعدت داد. پیمان گاندی - ایروین در پنجم مارس امضاء گردید و گاندی روز بیست و نهم اوت بوسیلهء کشتی به صوب لندن حرکت کرد تا در دومین کنفرانس میز گرد شرکت جوید. مسافرت او اگرچه از نظر امور سیاسی برای هند مفید فایده واقع نشد ولی ملت انگلیس از تقاضاهای واقع ملت هند آگاه گردید. گاندی هنگام بازگشت به هند در کشور سوئیس با رومن رولان(15) ملاقات کرد و در یکی از جلسات هواداران وی بود که برای نخستین بار اعلام کرد «راستی، خداست». قبل از آنکه پای گاندی به بمبئی برسد به دستور نایب السلطنهء جدید عدهء زیادی منجمله جواهر لعل نهرو بازداشت شدند و همینکه گاندی به بمبئی وارد شد گفت: هدیهء میلاد مسیح یک نایب السلطنهء مسیحی برای هندیان ذیقیمت است، خود او را هم بازداشت کردند و بدون محاکمه به زندان یراودا(16) افتاد. گاندی به علت اطلاع از تصمیمات جدید دولت انگلیس دایر بر اینکه قصد دارد در قانون اساسی هند برای پیروان هر مذهب انتخابات جداگانه ای منظور کند طی نامه ای به نایب السلطنه اطلاع داد تا پای مرگ روزه خواهد گرفت. دولت انگلیس در پنجمین روز روزهء گاندی اعلام کرد که از قصد خود بازگشته و گاندی نیز روزه را شکست.
گاندی پس از رهائی از زندان شش سال تمام برای بهبود زندگی افرادی که «نجس» خوانده میشدند و او ایشان را «فرزندان خدا» لقب داده بود و امروزه نیز چنین خوانده میشود کوشید و هندوان و مسلمانان را به وحدت دعوت کرد. آغاز جنگ بین المللی دوم بار دیگر گاندی را به صحنهء سیاست دعوت کرد پیشرفت سریع ژاپونی ها بسوی مرزهای هند و عدم توانائی انگلیس به دفاع از این شبه قارهء بزرگ سبب شد گاندی دست به ابتکار جدید زند و مبارزه ای را آغاز نهد که به «از هند خارج شوید» معروف است. گاندی روز هفتم اوت 1942 نطق شدیدی علیه انگلستان ایراد کرد و دو روز بعد همراه با سایر پیشوایان حزب کنگرهء ملی هند بازداشت شد و به زندان افتاد. در فوریهء سال بعد روزهء بیست و یک روزهء خود را برای آشتی و مودت مسلمانان و هندوها در سراسر هند آغاز نهاد که بعلت وخیم شدن وضع مزاجی و احتمال بلوای عمومی در آن کشور روز ششم مه آزاد گردید زندان اخیر از دو حیث برای گاندی گران تمام شد. زیرا زوجه و صمیمی ترین دوست و دبیر مخصوص او در طول آن بدرود حیات گفتند. نایب السلطنهء هند در ماه مه 1947 م. جلسهء مخصوصی برای ملاقات با گاندی و ترتیب استقلال هند برپا ساخت. در نتیجهء این ملاقات و مذاکره آزادی هند در پانزدهم اوت 1947 م. اعلام گردید و بدین ترتیب مبارزه ای که از سالها قبل آغاز شده و گاندی سبب تعمیم آن در کلیهء ایالات هند شده بود به نتیجه رسید. گاندی از این پس برای رفع اختلافات پیروان مذاهب مختلف بخصوص هندو و مسلمین همت گمارد و مرتب پیاده از شهری به شهر دیگر رفت. هر کجا که با مشکلی مواجه گشت روزه میگرفت و مردم فوراً اوامر او را پذیرفته و وی افطار میکرد. در دومین روز از روزهء آخر یک بمب دستی به طرف اطاقی که او نشسته بود پرتاب شد که به وی اصابت نکرد و صدمه ای نرساند. ده روز بعد در سی ام ژانویهء 1948 هنگام مراجعت از عبادتگاه ساعت نه و نیم صبح از محلی بنام «بیرلاهاوس»(17) خارج میشد تا برای انجام فریضهء مذهبی به خانقاه رود یک هندوی متعصب از اهل پونه که رامینات نام داشت به او نزدیک شد و در حالی که تظاهر به ادای احترام به او می کرد بوسیلهء طپانچهء کوچک خودکار سه تیر بطرف قلب وی شلیک نمود. گاندی که بر اثر روزه های اخیر بیش از پیش ضعیف و استخوانی شده بود بر زمین افتاد و پس از ادای دو کلمهء «هه رام» [ یعنی خداوندا ] قلبی که همیشه برای محبت به دیگران میطپید از حرکت باز ایستاد. رامینات در بازرسی گفت: من به این جهت گاندی را کشتم که با سیاست این مرد که نهرو نیز از او پیروی میکرد مخالفت داشتم. نهرو میگوید:
گاندی کشته شد این قهرمان مقاومت منفی که مظهر اخلاق عالی و مخالف با هرگونه عمل شدید بود چنین مقدر شده بود که بنحو شدیدی از دنیا برود هنگامی که گاندی میخواست برای صلح و اخوت بویژه در هندوستان دعا کند دعای او قطع شد. آنچه را گاندی تعلیم میداد جنبهء هندی نمیتوان داد و آن را مخصوص به هند نمیتوان دانست زیرا تعلیمات اخلاقی وی ارزش جهانی داشت و میتوان آن را در دو کلمهء «راستی» و «عدم تشدد» تلخیص کرد. او گفت سالک راه حقیقت نباید تحت هیچ شرائط و مقتضیاتی پا از راهی که انتخاب نموده فرانهد و برای رسیدن بهدف، اگر چه دشمن در پیش باشد، نباید به اعمال جبر و زور متوسل گردد. گاندی کتب مقدسهء ادیان بزرگ را همراه با آثار اخلاقی پیشروان اخلاق و فلسفه مورد مطالعه قرار داد و ارزش معنوی او به پیروی از نظر انسان دوستی او در این است که بحقیقت تمام ادیان پی برد و به آنها عمل کرد. از رسوم وی یکی این بود که همه روزه یک آیه از هر یک از کتب مقدسهء ادیان بزرگ تلاوت میکرد و آنگاه به کارهای روز رسیدگی مینمود. هفته ای یک بار [ روزهای دوشنبه ] روزه میگرفت و هفته ای یک روز [ ایام سه شنبه ]حرف نمیزد و بتعمق و تفکر میپرداخت.
آثار گاندی. گاندی دارای انتشارات و تألیفات مختلف است: 1 - تجربیات من با راستی یا سرگذشت مهاتما گاندی بقلم خود او. 2 - نامه های من به «میرا» (1924 - 1948).3 - صددرصد ساخت هند. 4 - وحدت جماعات و فرق. 5 - برنامهء خلاقه مفهوم و محل آن. 6 - خاطرات دهلی. 7 - رژیم غذائی و اصلاحات آن. 8 - کمبود خواربار و مسئلهء کشاورزی. 9 - برای صلح دوستان. 10 - از زندان مندیر. 11 - مکاتبات من با دولت. 12 - خودمختاری داخلی هند. 13 - قانون کار هندو. 14 - خوشه هائی که در پای گاندی چیده شد. 15 - کلید بهداشت. 16 - عدم تشدد در صلح و جنگ (دو جلد). 17 - رام نامه. 18 - ساتیاگ راها. 19 - ساتیاگ راها در افریقای جنوبی. 20 - منتخب نامه ها (دستهء اول). 21 - منتخباتی از باپو. 22 - کف نفس. 23 - صدای ملت. 24 - به دانشجویان. 25 - به بانوان. 26 - به هندوها و مسلمانان. 27 - به شاهزادگان. 28 - بانوان و ظلم اجتماعی که به ایشان روا میشود. 29 - میسیون های مسیحی و موقعیت ایشان در هند. 30 - اقتصاد و پارچهء ساخت هند. 31 - مسئلهء استان های هند.
(1) - Mohandas Karamchand Gandhi.
(2) - Kathiawar.
(3) - Kasturbai.
(4) - Edwin Arnold.
(5) - Boer.
(6) - Brahmacharya.
(7) - Thoreau.
(8) - Satyagraha.
(9) - Rowlatt Bill.
(10) - Hartal.
(11) - Dyer.
(12) - Jallianwala.
(13) - Swaraj. (14) - بمعنی روح، لقبی که هندیها به گاندی داده بودند.
(15) - Romain Rolland.
(16) - Yeravada.
(17) - Birla House.

گاندیا.

(اِخ)(1) نام قصبهء مرکز قضائی است در ایالت (والنسه) از اسپانیول، واقع در 60هزارگزی جنوب شرقی والنسه، در یک مسافت سه هزارگزی از ساحل و بر نهر سرپیس دیده میشود و دارای 36500 تن سکنه، سور، پنج دروازه، و چند کلیسای مصنع. در گرداگرد آن دشتی حاصلخیز و تجارتی پر جنب و جوش دارد، در اثر زراعت برنج، هوای آن سنگین است، در زمان اعراب نیشکر به مقدار کلی به دست می آمد.
(1) - Gandia.

گانژ.

(اِخ)(1) رجوع به گنگ شود.
(1) - Gange.

گانسیون.

[یُ] (اِخ)(1) شخص اساطیری که در داستان حماسی کارولن ژین نقش خائن را بازی میکند وی به لاند، قهرمان معروف داستان در وادی رونسو خیانت می ورزید و از این رو در خیانت ضرب المثل شده است.
(1) - Gancion.

گان گاباس.

(اِ)(1) پارسیها حمال را گان گاباس میگفتند. (ایران باستان ص 1322).
(1) - Gangabace.

گان گانلی.

[گانْ گانِ] (اِخ)(1) نام خانوادهء کلمان پاپ چهاردهم است.
(1) - Ganganelli.

گانگاه.

(اِ مرکب) زفاف گاه و جائی که در آن جماع و مباشرت بعمل آید. (آنندراج). رجوع به گانداده شود.

گانگری.

(اِخ)(1) ناحیه ای کوهستانی است در کشور تبت جنوبی [ آسیای مرکزی ] که پیش آمدگی و امتداد [ قراقوروم ] را تشکیل داده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gangri.

گانگو.

(اِخ) رجوع به حسن گانگو علاءالدین ظفرخان شود.

گانه.

[نَ / نِ] (پسوند) مزید مؤخر «آن» که در پارسی باستان «آنه» بوده پس از اینکه بشکل آوایی(1) «آنه» (در پهلوی «آنک») درآمده، مزید مؤخر بی قاعدهء «گانه» را ساخته است که در پهلوی کانک(2) می باشد. این مزید مؤخر برای ساختن کلمات توزیعی(3)که نخست کلمهء «ایوک» (یک) زمینهء ساختمان آنها را فراهم کرده، می رود. به این معنی که از لغت «ایوک» کلمهء «ایوک - آنک»(4) در فارسی که تبدیل به «یگانه» شده، پیدا و سپس با قیاس بدان کلمات دوگانه، سه گانه... ساخته شده است. (از وندهای پارسی. محمدعلی لوائی صص14 - 15). این مزید مؤخر به آخر - اسماء اعداد پیوندد و افادهء تکرار و نسبت کند.
پنجگانه؛ حواس خمسه است. (آنندراج) (انجمن آرا).
- دوگانه:با موی بخانه شدم پدر گفت
منصور کدام است زین دوگانه.
منصور منطقی.
نماز صبح. (آنندراج) (انجمن آرا).
- ده گانه:چو ده گانه ای ماند از آن زر بجای
در آن دستکاری بیفشرد پای.نظامی.
- سه گانه:سوگند چون خوری بطلاق سه گانه خور
تا من شوم حلال گرِ آن مطلقه.سوزنی.
- صدگانه.؛
- هزارگانه.؛
- هفت گانه؛ : دنیای مذاهب ایشان (باطنیان) بر هفتگانه باشد. (بیان الادیان).
- یگانه؛ : از اینان یکی سر برنمیدارد که دوگانه به درگاه یگانه(5) بگذارد. (گلستان).(یگانه در اصل یک گانه بود برای رفع ثقالت کاف اول را حذف کردند یگانه باقی ماند). (غیاث) (آنندراج). رجوع به یگانه شود.
|| در آخر اسماء درآید و معنی اتصاف و نسبت دهد و گاه بجای آنه نشیند.
- بیگانه.؛
- جداگانه:چو هریک جداگانه شاهی کند
ز یکدیگران کینه خواهی کند.نظامی.
جداگانه با هر یکی عهد بست
که در پایهء کس نیارد شکست.نظامی.
- دینارگانه؛ : چون نزدیک من آمد پیرزنی بود با عکازه ای اندر دست و جبه ای پشمین پوشیده، گفتم: من این؟ قالت، من الله قلتُ: الی این؟ قالت: الی الله... با من دینارگانه ای بود برآوردم که بدو دهم دست اندر روی من بجنبانید... (کشف المحجوب هجویری ص127).
|| گاه «گانه» در ترکیب معنی کس. تن. نفر. دهد : از آن صدگانه یکی زنگی بجسته بود بقلعه بازآمد و گفت شاها زنگیان همه کشته شدند. (اسکندرنامهء نسخهء نفیسی). || کلمات مختوم به هاء غیرملفوظ بهنگام الحاق به آنه بصورت گانه درآید چون: بچگانه، دانگانه، بندگانه. رجوع به آنه شود.
(1) - Vocalique.
(2) - kanak.
(3) - Distributif.
(4) - aivak - anak. (5) - حضرت باریتعالی. به یگانه رجوع شود.

گانه.

[نَ] (اِخ) شهری است مرکز ناحیهء انزال در محل فعلی اسپاهان.

گانه سا.

[نِ] (اِخ)(1) خدای هندی دارای سری شبیه به سر فیل. وی رب النوع علم و ادب محسوب می شود.
(1) - Ganeca.

گانی.

(حامص، ص نسبی) (مزید مؤخر گان به اضافهء «ی» نسبت) در آخر اسماء و صفات و اعداد پیوندد و معنی اتصاف و نسبت دهد: بازارگانی، بازرگانی، تجارت. بیستگانی؛ مواجبی بوده است که سالی چهاربار به لشکر میداده اند و این رسم دیوان خراسان بوده است (مفاتیح العلوم ص40). این کلمه را به عربی «العشرینیه» میگفته اند. و شاید پولی بوده است به وزن بیست مثقال چنانکه کمر هزارگانی بمعنی هزار مثقال میگفته اند. منوچهری گوید :
یکی را ز بن بیستگانی نبخشی
یکی را دوباره دهی بیستگانی.
(تاریخ بیهقی ص59) (برهان قاطع چ معین). و رجوع به گان شود.
- دوستگانی:که رامین را بتو دیدم سزاوار
تو او را دوستگانی او تو را یار.
(ویس و رامین).
- دوگانی:من از تو همی مال توزیع خواهم
بدین خاصگانت یگان و دوگانی.منوچهری.
و: رودگانی، مهرگانی، هزارگانی. خدایگانی.
|| در کلمات مختوم به هاء غیرملفوظ بهنگام الحاق به آنی بصورت گانی درآیند: دایگانی، زندگانی، مژدگانی. رجوع به آنی شود.

گانی.

(ص نسبی) امرد. بدفعل. || قحبه. (آنندراج).

گانیدان.

(فرانسوی، اِ)(1) گردی است سفیدرنگ کمی محلول در آب و از این جهت در موقع تجویز آن باید توأم با مقدار زیادی آب داد. این جسم را در اسهالهای حاد بخصوص در اسهالهائی که عامل آنها «سالمنلاکلرُسویی و سالمنلاپاراتیفیا»(2) باشد و برای ضدعفونی روده ها قبل از شروع عملیات جراحی در روی قولون تجویز میکنند علاوه بر عنصر دارویی بالا اجسام دیگری از قبیل «سولفونی لامینوگانیدین» یا «سوکسینی سولفاتیازول»(3) را در مورد عفونت های رودهء انسان با موفقیت بکار برده اند. (درمان شناسی عطایی چ دانشگاه ج1 ص333).
R.P.Para-Amino -2275
(1) - Ganidan Phenyl - Sulfamidoguanidine.
NH
ll
.2 - NH - C - NH2 - SO4H6,C2NH
(2) - Salmonella Choleroe Suis, Salmonella Paratyphia.
یا
(3) - Sulfonylaminoguanidine R.P.2413 Succeinylsul - fathiazol,

گانی مد.

[مِ] (اِخ)(1) شاهزادهء ترویای پسر ترُس و کالیروئه پسر زاوش [ زئوس ] بشکل عقابی درآمد و او را درربود و سمت شربتداری خدایان داد.
(1) - Ganymede.

گاو.

(اِ) از پیمانه ها معادل دوپرثنها (پرسنگ). (ایران باستان ص 1498).

گاو.

(اِ) ایرانی باستان: گاو(1)، پهلوی: گاو(2)، کردی: گا(3). افغانی: گوا(4). اُسِّتی: یگ(5)، قوگ(6) (گاو ماده). بلوچی: گک(7) گکس(8) (گاو، گاو ماده، گاو نر). وخی: گیو(9)، گو(10). سریکلی: ژَئو(11). شغنی: ژائو(12). سنگلچی و منجی. گائو.(13) یغنوبی، گوا(14). (اساس اشتقاق اللغة ص888) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). جانوری است از خانوادهء تهی شاخان از راستهء نشخوارکنندگان، که در آروارهء بالا فاقد دندانهای پیشین است و دندان نیش نیز ندارد. در هر آرواره دارای 6 آسیاست شاخ گاو دائمی است: اجله؛ گاو بی شاخ، گاو کوهی. (منتهی الارب). ارخی؛ گاو نر جوان. (منتهی الارب). اَطوم؛ گاو. عین؛ گاو وحشی. اعین؛ گاو دشتی نر. ثور اغصن؛ گاوی که در دنب او سپیدی باشد. امّ خَنور (خِنور)؛ گاو. بقر؛ گاو نر. بقرة؛ گاو ماده. بقرة تبعی؛ ماده گاو گشن خواه. تلوع؛ سر برآوردن گاو از جای باش خود. ثور؛ گاو نر. ثوره؛ گاو ماده. جلمد؛ گاو. جوار؛ بانگ گاو. جوارالکنس؛ گاوان وحشی. خزومه؛ ماده گاو یا ماده گاو کلانسال خردقامت. جندع؛ گاو دوساله. خنتة؛ گاو کلانسال سطبر. خُنس؛ گاو. ذب؛ گاو دشتی. رمّاثة؛ ماده گاو وحشی. رکس؛ گاوی که در مرکز خرمن بندند. سن؛ گاو دشتی. سنّم. ماده گاو. شاة؛ گاو وحشی و گاو نر وحشی. مشیب؛ گاو دشتی و گاو جوان. طائف؛ گاو نر که نزدیک طرف خرمن باشد. طاحن؛ گاو که در مرکز خرمن بندند وقت کوفتن خرمن. طُغّ طغیا؛ گاو نر. عُنقود؛ گاونر. عجوز. گاونر؛ گاو ماده. عینا؛ گاو مادهء وحشی. عین؛ گاو مادهء وحشی. عوان؛ گاو ماده که بعد شکم نخستین بچه آورد. علجوم؛ گاو نر کهنسال. علهب؛ گاو وحشی. عوهق؛ گاو نر سیاه. غضب؛ گاو نر. غیطلة؛ ماده گاو شیردار. (منتهی الارب). فروض؛ گاو پیر. (تاج المصادر بیهقی). قناة؛ گاو یا گاو کشت. فرضت البقرة؛ کلانسال گردید گاو. فارض؛ گاو پیر. (دهار). قرهب؛ گاو کلانسال یا گاو کلانسال سطبر و شگرف اندام. لای؛ گاو نر دشتی. مُهملج؛ گاوخوار و منقاد. مُعین؛ گاو نر سیاه ما بین پیشانی و گشن گاو که به ترکی بوقا نامندش و گشنی از گاو. نعاج الرمل؛ گاو. (تاج العروس). ناشظ؛ گاو نر دشتی که از جایی بجایی رود. نِمش، نَمش؛ خجکهای سپید و سیاه یا نقطه های پوست گاو. نشم؛ گاو که در آن خجکهای سپید و سیاه باشد. نخة و نُخة؛ گاو کار کشت. هبرج؛ گاو نر. هادی؛ گاوی که در مرکز خرمن بندند او را وقت خرمن کوبی. هنبر؛ گاو نر. (منتهی الارب). ابوالذیال، ابومزاحم، ابوذرعه، ابوعجل، ابوفرقد(15). (المرصع) :
ندانستی تو ای خر غمرکیج لاک پالانی(؟)
که با خرسگ برناید سروزن گاوترخانی(16).
ابوالعباس(17).
مجلس و مرکب و شمشیر چه داند همی آنک
سر و کارش همه با گاو و زمین است و گراز.
عماره.
تنگ شد عالم بر او از بهر گاو
شور شور اندرفکند و کاو کاو.رودکی.
گاو مسکین ز کید دمنه چه دید
وز بد زاغ بوم را چه رسید.رودکی.
یکی آلوده کش باشد که شهری را بیالاید
چو از گاوان یکی باشد که گاوان را کند ریخن.
رودکی.
یکی گاو پرمایه خواهد بدن
جهانجوی را دایه خواهد بدن.فردوسی.
کنون تا بدوشم من از گاو شیر
تو این کار هر کاره آسان مگیر.فردوسی.
هنرپرور و راد و بخشنده گنج
از این تخمه [ ساسانیان ] هرگز نبد کس به رنج
نهادند بر دشمنان باژ و ساو
بداندیشگان بارکش همچو گاو.فردوسی.
همه لشکر طوس با این سپاه
چو گاو سپید است و موی سیاه.فردوسی.
همان گاو دوشا به فرمان بری
همان تازی اسب رمنده فری.فردوسی.
چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ
چو شاخ گاو درختان او تهی از بار(18).
فرخی.
گاو لاغر به زاغه اندرکرد
تودهء زر به کاغد اندرکرد.
؟ (از لغت فرس اسدی).
نر و ماده گاوان ابر یکدگر
به گشنی کرشمه کن و جلوه گر.
اسدی (گرشاسب نامه).
گاو را دارند باور در خدایی عامیان
نوح را باور ندارند از پی پیغمبری.
سنایی.
گر چو تیغ آفتاب آن تیغ بر کوهی زنی
کوه تا کوهان گاوان زخم را نبود حجاب.
سوزنی.
ترف عدو ترش نشود ز آنکه بخت او
گاوی است نیک شیر ولیکن لگدزن است.
انوری.
گاو را چون خدا ببانگ آرد
عمل دست سامری منگر.خاقانی.
آن گاو خراس بین همه سال
کو چرخ زند نه وجد و نه حال.خاقانی.
چو آن گاوی که از وی شیر خیزد
لگد در شیر کوبد تا بریزد.نظامی.
چو آن گاوی که از وی شیر خیزد
لگد در شیر کوبد تا بریزد.نظامی.
شنیده ستی که گاوی در علفزار
بیالاید همه گاوان ده را.سعدی (گلستان).
گاو را رنگ از برون و مرد را
از درون جو رنگ سرخ و زرد را.مولوی.
گر شود پر شاخ همچون خارپشت
شیر خواهد گاو را ناچار کشت.مولوی.
دشمن شکوه شیر ببیند ز صولتت
گر ز آنکه چشم بسته چو گاو خراس نیست.
ابن یمین.
گاو در ایران باستان. یشت نهم موسوم است به درواسپا(19) و آن را نیز در اوستا گاواش(20) و در فارسی گوش گویند برای رفع اشتباه باید بگوئیم که گوش بمعنی آلت شنوایی در اوستا گئوش(21) میباشد. گئوش یا گئو بمعنی گاو و (گااوش) فرشتهء حافظ چارپایان که از آن مشتق شده است بگوش آلت شنوایی مربوط نیست مراد از گوشورو روان نخستین جانور مفید میباشد، کلمهء گاو در اوستا بعلاوه معنی معمولی که امروز در فارسی از آن اراده می شود دارای یک معنی بسیار منبسطی است و به همهء چارپایان مفید اطلاق میگردد. در خود اوستا برای تشخیص به چارپایان خرد مثل میش و بز آنومیه گفته اند و به چارپایان بزرگ مثل شتر و اسب و گاو خر ستؤر (ستور) نام داده اند. هر یک از چارپایان خرد و بزرگ را جداگانه اسمی است بسیار نزدیک به فارسی از آنکه گفتیم کلمهء گاو در اوستا اسم جنس است این معنی از خود کلمهء گوسفند نیز بخوبی برمی آید که امروز برای میش استعمال میکنیم ولی اساساً آن از برای چارپایان خرد وضع شده است از جزء اخیر این کلمه که سفند یا سپند باشد در مقاله امشاسپند صحبت داشتیم و معنی آن مقدس یا پاک و مفید میباشد جزء اولی همان گاو است که در این جا بهتر شکل اوستایی خود را محفوظ داشته است. وندیداد فرگرد 21 فقرهء اول گوید: درود بتو ای گاو مقدس (گئوسپنت) مقصود همان گاو است نه میش بعدها از گئوسپنت چارپایان کوچک اراده کرده اند و بتدریج در فارسی برای میش تخصیص یافته است از برای میش نر در خود اوستا کلمهء مئش(22) و از برای میش ماده مئشی استعمال شده است(23)در لهجهء دری یعنی در زبان مخصوص زرتشتیان ایران هنوز لغت گاو در سر یک رشته از اسامی جانوران دیده می شود از این قبیل است گاومیش و گاو گوزن و گاوگراز و گاو کرگدن و گاو ماهی(24) و این خود دلیل است کلمهء گاو در زبان اوستا هم اسم جنس بوده است ولی بمعنی منبسط تر از کلمهء بوین(25) که در زبان فرانسه اسم کلیهء چارپایان از جنس گاو می باشد. پس از دانستن این مقدمه اینک ببینم که چرا گاو بخصوصه این همه مورد توجه گردیده و حتی اسم فرشتهء حافظ جانوران مفید از کلمهء گاو مشتق شده است و دلیلش بسیار واضح است برای آنکه در میان چارپایان گاو مفیدتر از همه است هر آن فوایدی که امروز از گاو داریم در قدیم هم داشته اند چون شیر و روغن و پنیر که اساس تغذیهء اقوام قدیم بوده همه از گاو است ناگزیر آن را مورد نوازش و شفقت ساخت، هنوز پارسیان ذبح گاو را ناروا و گوشت آن را بخود ناگوار میدانند چنانکه از خوردن خروسی که سحرگاهان بانگ زند و مردم را از پی ستایش خدای و کار و کوشش میخواند امتناع دارند. گاو نر یا ورزاو که در عمل زراعت و شخم و شیار کردن یاور بسیار گرانبهایی بوده است غالباً در خود گاتها از قربانی گاو در مراسم مذهبی منع و پروراندن آن ها برای زراعت توصیه شده است(26) و بعلاوه از پی گاوزه کمان میساخته اند و پوست آن چرم مثل امروز مورد استعمال داشته است. گردونه و بارکشی نیز با این جانور بوده است. این مسئله نیز از مهریشت فقرهء 38 بخوبی برمی آید چه در اینجا از گردونه ای که با ورزاو کشیده می شود صحبت رفته است ممد بر آن فردوسی نیز گوید:
ز گاوان گردونکشان چل هزار
همیراند پیش اندرون شهریار(27).
نظر به این فواید ابداً شگفت آمیز نیست که گاو در آئین مزدیسنا معزز باشد و از فرشتهء نگهبان آن غالباً امداد خواسته شود. در چندین جای گاتها از فرشتهء گوشورون یاروان نخستین ستور که برای حفاظت چارپایان نیک گماشته شده یاد گردیده است(28). در سایر قسمتهای اوستا نیز به کالبد و روان این فرشته درود فرستاده میشود(29) نگهبانی روز چهاردهم ماه با این فرشته است و به گوش روز موسوم است، به قول ابوریحان بیرونی گوش روز در دی ماه جشنی است موسوم به سیرسور در این روز سیر و شراب خورند و از برای دفع شر شیاطین سبزیهای مخصوصی با گوشت پزند(30) در فرهنگها نیز جشن سیرسور ضبط است. فرشته نگهبان چارپایان گهی گوش خوانده میشود و گهی درواسپا، بی شک از این دو کلمه یک فرشته اراده شده است در دو سی روزه کوچک و بزرگ فقرهء 14 نیز این هر دو لغت با هم ذکر گردیده است، کلمه درواسپا مرکب است از دو جزء درو و اَسپ معنی جزء اخیر معلوم است جزء اول در اوستا دروَ(31) و در فرس دُور وُوَ بمعنی عاقبت و صحت و تندرستی میباشد همین کلمه است که امروز در فارسی دُرست گوئیم بنابراین درواسپا یعنی درست دارندهء اسپ بی شک در اینجا هم از کلمهء اسب اسم جنس اراده گردیده و از آن مطلق ستوران مقصود میباشد و در آغاز یشت نهم نیز درواسپا سالم نگهدارندهء چارپایان خرد و بزرگ نامیده شده است از آنکه اسب هم برای تعیین اسم فرشتهء موکل چارپایان تخصیص یافته برای این است که اسب پس از گاو مفیدترین ستور است بخصوصه در نزد ایرانیان دلیر و رزم آزما که از برای نبرد و چنگ بغایت محتاج آن بوده اند و بعلاوه اسب و گردونه هر دو علامت شرافت بوده است بسا از اسامی خاص ایرانیان قدیم مثل لهراسب و گشتاسب و جاماسب و گرشاسب و یوروشسب و هجتسب و غیره با کلمهء اسب ترکیب یافته است در هر جایی که درواسپا ذکر شده آن را به دارندهء اسبهای زین شده و گردونهای تندرو و چرخهای خروشنده متصف کرده اند دلیران و ناموران در نماز و ستایش از او اسبهای قوی پیکر و سالم استغاثه میکنند حتی اسب خورشید که ذکرش گذشت از او است در گوش یا درواسپ یشت هفت تن از نامداران از فرشتهء مذکور برای غلبه کردن به هماوردان خویش یا برای موفق شدن به امری بدو نماز برده یاری درخواست میکنند: نخست هوشنگ پیشدادی، دوم جمشید، سوم فریدون، چهارم هوم، پنجم خسرو، ششم زرتشت، هفتم کی گشتاسب این نامداران همانهایی هستند که در آبان یشت از اردویسور ناهید تمنای رستگاری نمودند و هریک را شرح دادیم و بعد هم آن ها را بهمین ترتیبی که در گوش یشت ملاحظه میکنیم در ارت یشت هم خواهیم دید مگر آنکه در آبان یشت از هوم اسمی برده نشده است ولی در طی مقالهء افراسیاب صفحهء 210 از او صحبت داشتیم. (یشتهای پورداود ج 1 از صص 372 - 375).
- آهن گاو.؛ به گاوآهن رجوع شود.
- بخت گاو یا گاو بخت؛ بلندبخت. خوش اقبال.
- برزه گاو.؛ ورزاو.
- پای در میان داشتن گاو؛ کنایه از دخالت کردن نادان است :
انوری آخر نمیدانی چه میگویی خموش
گاو پای اندر میان دارد مران خر در خلاب.
انوری
- پیکرگاو؛ قوی هیکل، تنومند، بلندبالا.
- جفت گاو.؛ به گاو جفت رجوع شود.
- رخت بر گاو نهادن؛ رفتن :
شد چو شیر خدای حرزنویس
رخت بر گاو برنهد ابلیس.سنائی.
چرخ بیند چو بازوی چیرش
رخت بر گاو برنهد شیرش.سنائی.
رجوع به گاو در خرمن کردن شود.
- ریش گاو.؛ به گاوریش رجوع شود.
- زین بر گاو بستن؛ رحلت کردن. بشدن. نظیر رخت بر گاو نهادن. و لباده بر گاو نهادن. و رخت بر خر نهادن.
- سپرگاو، گاو سپرین؛ سپر او همچون گاو است.
- شترگاو؛ غژگاو، نره گاو.
-گاو از خرمن بیرون کردن؛ رفع مزاحمت کردن :
ای دل بهوای ارمن ار من باشم
خالی نکنم ز دل حزن زن باشم
ای چرخ اگر بحیله بیرون نکنم
گاو تو از آن خرمن، خر من باشم.
طغرل سلجوقی.
- گاو بر زین نهادن؛ رحلت کردن :
شب ماه خرمن میکند ای روز زین بر گاو نه
بنگر که راه کهکشان از سنبله پرکاه شد.
سوزنی.
نظیر لباده بر گاو نهادن.
- گاو بی شاخ و دم؛ نهایت نادان.
-گاو بی ذنب؛ گاو بی شاخ و دم، نهایت نادان. شخص به غایت احمق و جاهل :
چون زو حذرت کردن باید همی نخست
دجال را ببین بحق ای گاو بی ذنب.
ناصرخسرو.
رجوع به همین شود.
- گاو پیشانی سفید؛ سخت مشهور، آنکه همه کس و در همه جا او را شناسند(32).
- گاو در خرمن کسی یا چیزی کردن، -افکندن، راندن؛ ایجاد مزاحمت برای... کردن. اشکال تراشی کردن... :
بیهده خر در خلاب قصهء من رانده ای
کافرم گر نفکنم گاو هجا در خرمنت.انوری.
گاو را چون دشمن من میکند
جمله را در خرمن من میکند.عطار.
هر خری در خرمنش میکرد گاو
کشته را هرگز سگان ندهند داو.عطار.
خوبکاران او چو کشت کنند
گاو در خرمن بهشت کنند.اوحدی.
-گاو شیرده کسی بودن.؛ رجوع به گاو دوشا شود.
- گاو کردن زمین؛ شخم زدن و شیار کردن زمین را: شدیار؛ زمین گاو کرده. در لغت فرس اسدی چ اقبال ص155 این لغت را کارکرده ضبط نموده است. (از لغت فرس اسدی).
-گاو نر دوشیدن؛ کاری بیهوده کردن :
آنانکه به کار عقل درمیکوشند
هیهات که جمله گاو نر میدوشند.خیام.
- گاو نه من شیر؛ کنایه از کسی که نیکی های کردهء خویش را به بدی ختم کند. آنکه احسان خود را در آخر با ایذایی تباه کند.
-گاو و خر را به یک چوب راندن؛ همه را به یک چشم نگاه کردن.
- امثال: گاو از خواربار دور : (امثال و حکم دهخدا)؛اشاره است بدین بیت :
من خود عزیز بار نیم خوار بارگیر
آخر نه گاو به بود از خواربار دور.
صدرالشریعه برهان الاسلام.
رجوع به گاو از کفه دور شود.
گاو از کفه دور . کفه، خوشه های گندم و جو است که در خرمن بار اول کوفته نشده باشد. مولوی میفرماید :
قصه گفت آن شاه را و فلسفه
تا برآمد عشر خرمن از کفه.
نظیر؛ دست خر کوتاه.
گاو باشد دلیل سال فراخ. سنائی.
تعبیر رویای گاو فراخی سال است.
گاو به چرم اندر بودن، پایان کار آشکار نبودن: هنوز از بدی تا چه آیدت پیش به چرم اندر است این زمان گاومیش.
فردوسی.
کنون گاو ما را به چرم اندر است
که پاداش و بادافره دیگر است.فردوسی.
به چرم اندر است گاو اسفندیار
ندانم چه پیش آورد روزگار.فردوسی.
ز جنگ آشتی بیگمان بهتر است
نگه کن که گاوت به چرم اندر است.
فردوسی.
سپهدار توران از آن بدتر است
کنون گاوبیشه به چرم اندر است.فردوسی.
هنوزم گاو به چرم اندر است. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
نظیر: روزی در این جنة المأوی مقر و مثوی سازیم تا این درشت و نرم از پوست و چرم چگونه بیرون آید. (مقامات حمیدی). رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
گاو بکش؛ گنجشک هزارش یک من است :
گرت پیه باید بکش گاو دیه
که گنجشک را در شکم نیست پیه.
مرحوم ادیب.
ماالذباب و مامرقته. پیه اندر شکم بنجشک نباشد اندر شکم گاو گرد آید. (یعقوب بن لیث از تاریخ سیستان).
گوشت را از بغل گاو برند.
گاو حاج میرزا آقاسی ؛ کسی را که بی خبر و سرزده به همه جا وارد میشود، به این گاو تشبیه کنند. رجوع به گوسالهء حاجی میرزا آقاسی شود.
گاو خوش علف ؛ آنکه هیچ خوردنی را مکروه ندارد. که هر چه سد جوع کند خورد و در خوبی و لذیذی آن نظر و اصراری نورزد :
هرچه بر سفره ز خوان تو نهند
هرچه در کام و دهان تو نهند
بخوری خواه گزر خواه صفی(؟)
گاو و خر نیست بدین خوش علفی.جامی.
گاو طوس. در قدیم مثلی سایر بوده است و از آن بلاهت مردم طوس را میخواسته اند و مشهور است که وقتی هارون الرشید بدانجا رسید مردم طوس گفتند مکه را بشهر ما فرست تا زیارت او کنیم. ابن هباد شاعر در هجو خواجه نظام الملک طوسی اشاره به همین مثل کرده میگوید: فالدهر کالدولاب لیس یدور الابالبقر. و وقتی یکی از وزرا به گمان عدم التفات خواجه چند طاقیه صوف اختلاس کرده بوده نظام الملک در مخاطبهء او اشاره بمثل گاو طوس کرده گوید:
از سربنه این نخوت کاووسی را
بگذار بجبرئیل طاوسی را
اکنون همه صوفیان فردوسی را
بازآر و دگر گاو مخوان طوسی را - انتهی.
و در شرح حال خواجه نصیرالدین طوسی آمده است: که او در مدت بیست سال کتابی تصنیف کرد در مدح اهل بیت پیغمبر صلوات الله علیه پس آن کتاب به بغداد برد که بنظر خلیفهء عباسی رساند زمانی رسید که خلیفه با ابن حاجب در میان شط بغداد بتفرج و تماشا اشتغال داشتند محقق طوسی کتاب را نزد خلیفه گذاشت خلیفه آن را به ابن حاجب داد چون نظر ابن ناصبی بمدایح آل اطهار پیغمبر صلوات الله علیهم افتاد آن کتاب را به آب انداخت و گفت اعجبنی تلمه. یعنی خوش آمد مرا از بالا آمدن آب در وقتی که این کتاب را به آب انداختم پس از آنکه از آب بیرون آمدند محقق طوسی را طلبیدند ابن حاجب گفت آخوند اهل کجایی گفت از اهل طوسم. ابن حاجب گفت شاخ تو کجاست. خواجه گفت شاخ من در طوس است میروم و آن را می آورم خواجه با نهایت ملال خاطر روی به دیار خویش نهاد. چون هلاکو خلیفه را کشت خواجه کس فرستاد ابن حاجب را حاضر ساختند و نزد سلطان و خواجه بردند در پیش روی ایشان بایستاد خواجه به ابن حاجب خطاب کرد که من با تو گفته بودم که من از گاوان طوسم و شاخ خود را می آورم اکنون شاخ من این پادشاه است. (نقل به اختصار از قصص العلماء از امثال و حکم دهخدا). و ظاهراً این قصه اساسی ندارد.
گاو علی دوستی. رجوع به گاو حاج میرزا آقاسی شود.
گاو که پیر شد گوساله اش عزیر میشود.
گاو لوزینه چه داند؛ چون، خر چه داند قیمت نقل و نبات.
گاوش زائیده است؛ بخت بدو رو آورده :
به هندوستان پیری از خر فتاد
پدرمرده ای را به چین گاوزاد.نظامی.
و امروز این تعبیر بمعنی توجه خرج یا ضرری متداول است.
گاوش نلیسیده است. (هنوز... تجربه ندارد) :
رفته است خریهاش ز حد گوساله
چندی بگذار تا بلیسد گاوش.ظهوری.
نظیر سیلی روزگار نخورده.
گاومان دو گوساله زائیده است.
رجوع به گاوش زائیده شود.
گاومان زائیده. رجوع به گاوش زائیده است شود.
گاوم است و آبم است نوبت آسیابم است؛ نظیر گاوم میزاید آبم می آید زنم هم دردش است. رجوع به آبم است و گابم است شود.
گاو نر را هزار جریب بتخمش. یا (بگندش)؛ مردی زورمند است.
گاو که به لیسه نرود نمک نخورد. (لیسه جایی است که بر آن نمک نهند لیسیدن دواب را).
|| صراحی و ظرفی را گویند که بصورت گاو سازند. (برهان) :
آن لعل لعاب از دهن گاو فرو ریز
تا مرغ صراحی کندت نغزنوایی.(33)خاقانی.
|| مسافت سه گروه زمین را نیز گفته اند و هر گروهی سه هزار گز و بعضی گویند چهار هزار گز است پس گاوی نه هزار گز و بقول بعضی دوازده هزار گز راه باشد. (برهان). || (ص) مجازاً سخت نادان و بسیارخوار و احمق و خر میباشد :
که گوساله هر چند مه گاوتر.اسدی.
زو گاوتر ندیدم و نشنیدم آدمی
در دولتش عجب غلطی کرده روزگار.
فخرالدین اسعد گرگانی.
|| (اِ) در لغت نامهء اسدی یکبار در کلمهء چغان و بار دیگر در کلمهء فوب بیت ذیل را شاهد آورده است، اگر تصحیفی در کلمه نشده باشد ظاهراً گاو بمعنی گوه و گه آمده است :
همی فوب کردند گاوان مر او را
که گاو چغانی بریش چغانی.خطیری.
|| در نوعی بازی سنگ بزرگ تر: گاو گوساله یا فنگلی؟ در گلپایگان این بازی را گاو گوساله پنیر گویند. || پهلوان گرد و مبارز و دلیر و به این معنی به حذف الف هم هست. (برهان). گو :
بیامد بمیدان یکی گاوگور
که افزون بد او را ز صد گاو زور.
؟ (از لغت نامهء اسدی).
|| مهتر. محتشم. بزرگ :
کردم روان و دل را بر جان او نگهبان
همواره گردش اندر گردان بوند و گاوان.(34)
دقیقی (از فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی).
|| نام برجی است در آسمان که شبیه به گاو کرده اند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
چو خورشید برزد سر از پشت گاو
برآمد ز هامون خروش چکاو(35).فردوسی.
جهانی بشاهی سراسر مراست
سر گاو تا برج ماهی مراست.فردوسی.
ز گاو و کژدم و خرچنگ و ماهی
نیاید کار کردن زین نکوتر.ناصرخسرو.
نهاد بزرگ و نوای چکاو
ز ایوان برآمد به خرچنگ و گاو.
(از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
گاوی است در آسمان و نامش(36) پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین
چشم خردت گشای ای(37) اهل یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین.
(منسوب به خیام).
رجوع به گاو پروین شود.
|| کنایه از زن است. (لغت محلی شوشتر نسخهء خطی مؤلف). || گاهی مراد گاوی است که در اساطیر زمین بر پشت او است و او بر پشت ماهی و ماهی بر آب :
ز زخم سمش گاو ماهی ستوه
بجستن چو برق و به هیکل چو کوه.
فردوسی.
گاو ز ماهی فروجهد گه رزمت
گر تو زمین را ز نوک نیزه بخاری.فرخی.
آنچه ببخشید اگر، گنج نهادی زمین
گشتی تا پشت گاو کنده بروئین کنند.
سوزنی.
عقاب خویش را در پویه پر داد
ز نعلش گاو و ماهی را خبر داد.نظامی.
مجلسی دربارهء آیهء: له ما فی السموات و ما فی الارض و ما بینهما و ماتحت الثری، (قرآن 20/6). گوید: فان قیل الثری هو السطح الاخر من العالم فلایکون تحته شی ء فکیف یکون الله مالک له، قلنا، الثری هو التراب فیحتمل ان یکون تحته شی ء و هو اما الثور و الحوت او الصخره، اوالبحر، اوالهوا، علی اختلاف الروایات. (بحار الانوار کتاب المساء و العالم فصل ما فی تحت الارض).
- گاوان آذربایجان؛ : اولا لشکر آل مرتضی که باشند شیر مردان فلیسان باشند... نه مشتی... اموی طبع مروانی رنگ... چون قماربازان در کنده و... مشبهیان اصفهان و گاوان آذربایجان. (النقص ص 475).
(1) - gav.
(2) - gav.
(3) - ga.
(4) - ghva.
(5) - yog.
(6) - qug.
(7) - gok.
(8) - gox.
(9) - ghau.
(10) - ghu.
(11) - jau.
(12) - jao.
(13) - ghao.
(14) - gava. (15) - وحشی آن را گویند.
(16) - پور ترخانی. (لغت فرس چ اقبال ص165).
(17) - در بعض مآخذ بیت مزبور به نام غضایری ثبت شده اینچنین:
ندانی ای بعقل اندرخر کنجد بنادانی
که با نر شیر برناید سترون گاو ترخالی.
(18) - ن ل: چوشاخ بید درختان او تهی از بار.
(19) - drvaspa.
(20) - gaosha.
(21) - gaosha.
(22) - maesha. (23) - رجوع شود به یشت 14 (وهرام یشت) فقرهء 23 و یشت 17 (ارت یشت) فقرهء 56 ونداد فرگرد 19 فقرهء 33.
(24) - Houtum - Schindler,Die Parsen in
Persien, ihre Sprachen. eimige ihrer,
Gebrauche.
(25) - Bovine. (26) - رجوع شود به گاتها یسنا 32 قطعهء 14 و یسنا 33 قطعه 3 و 4.
(27) - شاهنامه چ آموزنده بونه 1913 م. ص 107.
(28) - رجوع شود به گاتها یسنا 28 قطعهء 1 و به تمام قطعات یسنا 29 و به مقالهء گوشورون ترجمهء نگارنده (استاد پورداود).
(29) - رجوع شود به یسنا 1 فقرهء 5 و یسنا 26 فقرهء 4 و یسنا 39 (هفت ها) فقرهء 1 و یسنا 7 فقرهء 2.
(30) - آثار الباقیهء چ زاخائو ص226.
(31) - drva.
(32) - Connu comme le loup- gris. (33) - ن ل: تا مرغ صراحی کندت نغمه سرایی.
(34) - بگمان من گاو همان است که فردوسی و دیگران بیشتر بصورت تخفیف گو می آورند و معنی اولی آن دلیر و پر زور است و ممکن است در معنی مجازی بمعنی محتشم نیز آید ولی در این شعر دقیقی بی شبهه گاو بهمان معنی اصلی است.
(35) - ن ل: ز هامون برآمد خروش چکاو.
ن ل: ز گلزار برخاست بانگ چکاو.
ن ل: ز هرسو برآمد خروش چکاو.
(36) - ظ: سنامش.
(37) - ن ل: چون.

گاو.

(اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در 23 هزارگزی خاوری آغ کند و 30 هزار و پانصدگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی گرمسیر، مالاریائی، دارای 323 تن سکنه. آب آن از سه رشته چشمه، محصول آنجا غلات، حبوبات، سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی، جاجیم و گلیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاو.

(اِخ)(1) نامی است که در جبال برانس (پیرنه) بچندین مسیل داده شده است. از آن جمله: گاو دُوپُو است که در مِن پِردو تشکیل و بشکل آبشاری که دارای 450 گز ارتفاع است به مسیل گاوارنی میریزد.
(1) - Gave.

گاوآب.

[وْ] (اِ مرکب)(1) جل وزغ. جامهء غوک و آن چیزی باشد سبز مانند نمد که در روی آبهای ایستاده بهم رسد و به عربی ثورالماء و طحلب خوانند. (برهان). جلبک. پاره ای گیاهها که در دریاها و دریاچه های شیرین یا شور بر روی یا تک آب روید.
(1) - Algue.

گاوآباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان اراضی نیزار بخش مرکزی شهرستان قم. سکنه 50 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گاوآلو.

(اِ مرکب) قسمی آلوی درشت.

گاوآمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) در اصطلاح مردم خراسان گاوی را گویند که طالب گشن باشد.

گاوآهن.

[هَ] (اِ مرکب) آهنی که بر یوغ است. خیش، آهن جفت، فدان، ایمد. سپار؛ مجموع گاو و یوغ و چوب و آهن آن. آهنی باشد که بر سر قلبه نصب کنند و زمین را بدان شیار نمایند و او را آهن جفت و سپار هم خوانند. (برهان) (جهانگیری) :
کشاورز و گاوآهن و گاوکوه
کجا در چنین ده کند کارسو.(1)
نظامی (از جهانگیری).
کشاورز برگاو بندد لباد
ز گاوآهن و گاو جوید مراد.نظامی.
مؤلف قاموس کتاب مقدس آرد: باید دانست که گاوآهن عبرانیان بعینه مثل گاوآهن معمول سوریه بوده است و هنگامی که در تحت اختیار عبودیت فلسطینیان گرفتار آمدند پیل و تبر و تیشه و گاوآهن خود به نزد فلسطینیان برده تیز مینمودند (اول شموئیل 13 - 20) و برزگر هنگام شیار یک دست خود را به خیش گذارده (انجیل لوقا 9:62) منساس را بدست دیگر میگرفت تا بدینواسطه تمام آن تیغه بالتساوی به زمین فرورود و در مشرق زمین بیش از یک جفت برای زراعت استعمال نمی کردند و اکثر اوقات به یک گاو یا الاغ یا شتری اکتفا میکردند چنانکه فعلاً هم معمول است و اهالی صور یوغ برگردن گاو و الاغ جفت کرده میگذاردند بدون اینکه به آیه ای که در (سفر تثنیه 22:10) وارد شده توجه نمایند و بسا میشد که با بیشتر از یک جفت در مزرعه شیار میکردند چنانکه در (اول پادشاهان 19:19) دربارهء الیشع و ملازمانش وارد است و چنانکه معلوم است در آن وقت زمین را قبل از آمدن زمستان شیار میکردند تا باران را بخوبی به خود بکشد و اکثر اوقات زمین را دوباره شیار کرده تخم می پاشیدند و خاک بر روی آن برمیگردانیدند.
(1) - ن ل: کجا در چنین ده کند گاوهو.
ن ل: کشاورز گاوآهن و کارگر.
ن ل: کجا در چنین ده کند کارگر.

گاوآهن.

[هَ] (اِخ) کاوآهن. دهی است جزء دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در 19 هزارگزی جنوب خاوری خداآفرین و 19 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی، دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری است، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاوآهن تو.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 32000گزی جنوب باختری دیواندره و 12000گزی جنوب نعل شکن. کوهستانی، سردسیر، دارای 350 تن سکنه. زبان کردی. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. دبستان دارد، تابستان از طریق حسین آباد و باینچوب اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاوارنی.

(اِخ)(1) سولپیس گیوم شوالیه. رسام فرانسوی همکار شاری واری(2)، مصور خوش ذوق و منتقد جامعه در زمان لویی فیلیپ. متولد 1804 و متوفی در 1866م.
(1) - Gavarnie, Sulpice Guillaume (Chevalier).
(2) - Lecharivari روزنامهء انتقادی که در 1832 م. تأسیس شد.

گاواره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) گلهء گاو. (برهان). و آن را گوباره هم میگویند. (جهانگیری) :
برین بر یکی داستان زد کسی
کجا بهره بودش ز دانش بسی
که خر شد که خواهد ز گاوان سرو
بگاواره گم کرد گوش از دو سو.فردوسی.
چون شیر شرزه یک تنه میباش در جهان
مانند گاو چشم ز گاواره برمدار.
ابن یمین (از جهانگیری).
رجوع به گاباره شود.
|| مخفف گاهواره که به عربی مهد خوانند. (برهان) :
آزاد و بنده و پسر و دختر
پیر و جوان و طفل بگاواره.ناصرخسرو.
ز گاواره چون پای بیرون نهادی
کمان برگرفتی و زوبین و خنجر.
فرخی (از جهانگیری).

گاوازی.

(اِخ) دهی است از دهستان قیلاب پائین بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد، واقع در 10هزارگزی خاور حسینیه و 10هزارگزی اندیمشک. کوهستانی، گرمسیر، دارای 84 تن سکنه. زبان لری و فارسی. آب آن از رود بلارود، محصول آنجا غلات، تریاک، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان فرش بافی است: راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء تلاوند هستند زمستان قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاو افشار.

[اَ] (اِخ) دهی است از دهستان میانکوه بخش مهریز شهرستان یزد، واقع در 18 هزارگزی جنوب مهریز و 16 هزارگزی باختر جادهء یزدبانار. کوهستانی، معتدل، دارای 849 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن نساجی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گاوان.

(اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری آغ کند و 17 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی، دارای 167 تن سکنه. آب آن از دو رشته چشمه، محصول آنجا زارعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاوان آهنگر.

[هَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاتجن بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 10 هزارگزی جنوب باختری شاهی... دشت، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 480 تن سکنه. زبان مازندرانی و فارسی. آب آن از نهر هتکه و رودخانهء تالار، محصول آنجا برنج، غلات، پنبه، کنف، کنجد ابریشم، مختصر، مرکبات و توتون سیگار. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان پارچهء ابریشمی و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گاوان کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بابل کنار بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری شاهی و 10 هزارگزی باختر شیرگاه، دامنه، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 1070 تن سکنه. زبان مازندرانی و فارسی. آب آن از رودخانهء بابل. محصول آنجا برنج، نیشکر، ابریشم، غلات، کتان، صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و نخی است. راه آن مالرو است. تابستان گله داران به ییلاقات سوادکوه و بندی میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گاوانی.

(اِخ) دهی از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه، واقع در 29 هزارگزی خاور بخش و 7 هزارگزی شوسهء میانه(1) به خیاو. کوهستانی. معتدل، دارای 57 تن سکنه. آب آن از چشمه و کوه، محصول آنجا حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).
(1) - ن ل: کجا در چنین ده کند گاوهو
ن ل: کشاورز گاوآهن و کارگر.
ن ل: کجا در چنین ده کند کارگر.

گاوایی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ)(1) در وقف نامه ای بسیار قدیمی که مورخ بسال 989 ه .ق. / 1581 م. است و در تصرف سادات شیرنگ که عایدات آن نواحی بدیشان میرسید، میباشد، نام قصبات فخر عمادالدین ذکر شده که از آنجمله دهکدهء گاوایی محله است. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 127).
(1) - Gavai Mahalla.

گاوبار بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 42 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 7 هزارگزی خاور شوسهء شاه زند به ازنا جلگه، معتدل، دارای 385 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه، محصول آنجا غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوبار پائین.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 40 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 7 هزارگزی خاور شوسهء شاه زند به ازنا جلگه، معتدل، دارای 488 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه، محصول آنجا غلات، تریاک، شغل اهالی زراعت است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوباره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) گلهء گاو. رجوع به گاواره و گاباره و گوباره شود.

گاوباره.

[] (اِخ) عبارت از کجور و تنکابن و دیلم میباشد. (التدوین).

گاوباره.

[رَ / رِ] (اِخ) نام جیل بن جیلان شاه است و وجه تسمیه به گاوباره از این جهت است که دو سر گاو گیلی در پیش کرد، پیاده به طبرستان آمد و نایب اکاسره آن وقت آذرولاش بود به ولایت خویشتن را به درگاه او افکند و ملازمت نمود و بسبب مشغولی اهل فارس بخصومت عرب ترکان به طبرستان تاختن می آوردند و جیل بن جیلانشاه گاوباره مبارزی و مجاهدی می بود و آوازهء شجاعت او به طبرستان فاش گشت و لقب او گاوباره در زبانها افتاد. (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار چ اقبال ج 1 صص 153 - 154). رجوع به همان کتاب ص 4 شود. مؤلف حبیب السیر آرد: گاوباره عبارت است از جیل بن جیلانشاه بن فیروزبن نرسی بن جاماسپ بن فیروز الملک. (چ خیام ج 3 ص 328). و همو در جلد دوم در ذیل احوال ملوک طبرستان آورده: سید ظهیرالدین بن سید نصیرالدین بن سید کمال الدین بن سید قوام الدین المرعشی که تاریخ طبرستان تصنیف اوست از مؤلف مولانا اولیاء الله آملی چنین نقل نمود که: در آن زمان که اسکندر ذوالقرنین ممالک عجم را بر ملوک طوایف تقسیم میفرمود حکومت مملکت طبرستان را مفوض برای و رویت یکی از اولاد ملوک فرس فرمود و آن شخص و اولاد او دویست سال در آن ولایت به دولت و اقبال گذرانیدند و چون اردشیر بابکان ملوک طوایف را مقهور گردانیده رایت کشورستانی ارتفاع داد زمام ایالت آن ولایت را در قبضهء اختیار خفن شاه نامی که در سلک احفاد همان شخص منتظم بود نهاد و خفن شاه و فرزندان او بطناً بعد بطن دویست و شصت و پنجسال دیگر در طبرستان فرمان فرما بودند و بعد از آنکه قبادبن فیروز مالک ممالک عجم گشت سلطنت آن دیار را به پسر بزرگتر خود کیوس ارزانی داشت و کیوس اولاد خفن شاه را مستأصل ساخته مدت هفت سال حکومت کرد آنگاه میان او و برادرش انوشیروان مخالفت اتفاق افتاد و کیوس بر دست برادر اسیر گشت و به قتل رسید و از وی پسری ماند شاپور نام و شاپور ملازمت نوشیروان را اختیار نمود ایالت طبرستان تعلق به اولاد سوفرا گرفت و از آن جماعت پنج کس در آن مملکت کامرانی کردند و مدت دولت ایشان صد و ده سال امتداد یافت و اسامی ایشان این است زرمهر و آذرمهر و ولاش مهرین و ولاش و آذرولاش و ملک از آذرولاش به جیل بن جیلان شاه که مشهور است به گاوباره منتقل گشت و تمامی ملوک رستمدار که داخل ممالک طبرستان است از نسل گاوباره اند چنانکه از سیاق کلام آینده بوضوح خواهد پیوست.
ذکر ابتداء کار جیل که مشهور است به گاوباره و رسیدن او بسلطنت طبرستان از اقتضاء روش سبعهء سیاره. این داستان به قلم راستان در تاریخ طبرستان بدینسان در سلک بیان انتظام دارد که در آن اوان که قبادبن فیروز بمدد ملک هیاطله مالک ممالک عجم گشت و برادرش جاماسب دست تشرف از مملکت کوتاه کرده از سر ملک و مال درگذشت قباد زمام ایالت و ولایت ری و دربند و شروان و ارمنیه را در قبضهء اختیار جاماسپ نهاد و جاماسپ تا آخر ایام حیات در آن حدود به فرمان فرمایی قیام می نمود و چون او بعالم آخرت رحلت فرمود ازو سه پسر یادگار ماند نرسی و وهودان و سرخاب که جد ملوک شروان است اما نرسی قائم مقام پدر گشته بعضی از بلاد را که در آن نواحی بود بضرب شمشیر بر ممالک موروثی افزود و در وقتی که کوکب اقبال انوشیروان به درجهء کمال رسید نرسی خود را منظور نظر کسری گردانیده در بعضی از معارک آثار شجاعت بظهور رسانید بنابر آن کسری بیشتر از پیشتر در تربیتش کوشید و نرسی در آن ایام دربند و شروان را بنا کرد و چون روی به عالم آخرت آورد پسرش فیروز که در غایت صباحت و ملاحت و نهایت جلادت و شجاعت بود تاج ایالت بر سر نهاد و در ایام دولت خود چند نوبت لشکر به گیلان کشیده آخرالامر آن مملکت را مسخر ساخت و دختر یکی از ملکزادگان آن ملک را در حبالهء نکاح آورده او را از آن مستوره پسری متولد گشت و فیروز آن مولود عاقبت محمود را جیلان شاه نام نهاده منجمان را فرمود تا نظر بر زایچهء طالع جهانشاه اندازند و آن جماعت بعد از تأمل در اوضاع کواکب عرض کردند که از صلب شاهزاده دولتمندی در وجود خواهد آمد که به استقلال بر مسند جاه و جلال متمکن گردد فیروز از استماع این بشارت مبتهج و مسرور شده چون او نیز راه سفر آخرت پیش گرفت مملکتش به جیلان شاه تعلق پذیرفت و از جیلان شاه پسری قمرمنظر در وجود آمده موسوم به جیل گشت و جیل بعد از فوت پدر افسر سروری بر سرنهاده تمامی بلاد جیل و دیلم را مسخر نمود در آن اثناء بعضی از منجمان به وی گفتند که از علم تنجیم نزد ما بوضوح پیوسته که ممالک طبرستان بالتمام به تحت تصرف تو درخواهد آمد بنابراین سوداء تسخیر آن مملکت در دماغ جیل پیدا شده یکی از اهل اعتماد را در گیلان نایب خود گردانید و تغییر لباس فرمود چند سر گاو بار کرد و در پیش انداخت مانند شخصی که بواسطهء تعدی حکام جلاء وطن اختیار نموده باشد، پیاده متوجهء طبرستان گشت و چون بدان ولایت رسید با حکام و اشراف طریق اختلاط و ارتباط مسلوک داشته بواسطهء علو همت و وفور بذل و سخاوت محبتش در دل همگنان قرار گرفت و او را گاوباره لقب نهادند و در آن وقت از جانب کسری آذرولاش در آن مملکت حکومت مینمود. و آذرولاش شمه ای از اوصاف پسندیدهء گاوباره شنیده او را پیش خود طلبید و ملازم گردانید و بعد از چندگاهی که گاوباره ملازمت آذرولاش کرد و مداخل و مخارج آن مملکت را بنظر احتیاط درآورد رخصت انصراف حاصل فرموده به گیلان بازگشت و لشکر فراوان جمع ساخته به عزم پرخاش آذرولاش رایت جلادت برافراخت و آذرولاش بر حقیقت حال گاوباره وقوف یافته کیفیت حادثه را به یزدجردبن شهریار که در آن زمان حاکم مملکت عجم بود عرضه داشت نمود؛ یزدجرد در جواب نوشت که معلوم نمای این شخص از کدام قوم است و به چه تدبیر مالک ممالک جیلان شده است آذرولاش نوبت دیگر پیغام داد که پدران او از مردم ارمنیه بوده اند به گیلان رفته بتغلب زمام ایالت بدست آورده اند کسری به این سخن التفات ننموده و از موبدان فضیلت مآل و بعضی از پیران کهن سال تفتیش احوال گاوباره فرموده آن جماعت بعد از تحقیق معروض داشتند که نسبت این شخص بجاماسپ بن فیروز منتهی میشود و چون در آن وقت سپاه اسلام بحدود ولایت عراق در آمده بودند یزدجرد را مناسب ننمود که با شخصی که از بنی اعمام او باشد بجهت ولایت طبرستان مخاصمت نماید لاجرم به آذرولاش نوشت که میان ما و گاوباره قرابت قریبه واقع است مناسب نمیدانم که به جهت طبرستان او را از خود برنجانیم باید که زمام حل و عقد آن ولایت را به کف کفایت او دهی و غاشیهء متابعتش بر دوش گیری و آذرولاش بموجب فرموده عمل نموده بلدهء رویان را که بنا کردهء منوچهر و دارالمک رستمدار بود به گاوباره باز گذاشت و خود را یکی از ملازمان او انگاشت مقارن آن حال بتقدیر ایزد متعال آذرولاش در میدان گوی بازی از اسب افتاده رخت هستی به باد فنا داد و جمیع جهات و مستملکات او بتحت تصرف گاوباره درآمد رایت دولتش سمت استعلا پذیرفت و تمامی مملکت طبرستان و گیلان در حیز تسخیر او قرار گرفت. اما بدستور سابق تختگاه او در گیلان بود و در سایر ممالک گماشتگان تعیین نمود و به استمالت عباد و تعمیر بلاد پرداخته قلاع متین طرح انداخت. و چون مدت پانزده سال از زمان استقلال او درگذشت در سنهء اربعین هجری مطمورهء خاک منزلش گشت و از او دو پسر ماند دابویه و با دوستان (؟) و دابویه قائم مقام پدر بوده و از ملوک دابوی در طبرستان پنج نفر حکومت نمودند و زمان دولت ایشان صد و چهل سال امتداد یافت. (حبیب السیر چ خیام ج2 صص 401 - 403).

گاوباری.

(اِخ) (صحرای...) صحرایی در ناحیت موغان که محمودآباد در آن واقع بود. (نزهة القلوب مقالهء ثالثه ص 91).

گاوباز.

(نف مرکب) سواری که با نیزه با گاو جنگ میکند(1). || کولی قره چی.
(1) - Picador, Banderiellero, Chulo.

گاوباز.

(اِخ) یکی از ایلات اطراف تهران، ساوه زرند و قزوین است ییلاق آنان کوههای شمالی البرز قشلاق شهریار و غار میباشد چادرنشین هستند. (جغرافیایی سیاسی کیهان ص 112).

گاوبازه.

[زِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هفتگانهء شهرستان بیجار است. این دهستان در جنوب خاوری شهرستان واقع، محدود است از طرف شمال و باختر به دهستان پیرتاج، از جنوب به دهستان مهربان از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان و از خاور به دهستان گرماب بخش قیدار زنجان. هوای دهستان سردسیر، وضع طبیعی آن تپه ماهور، خاکی و بلندترین کوه دهستان کوه چنگ الماس است این کوه در شمال باختر دهستان واقع، بلندترین کوه دهستان قلهء آن از سطح دریا 2258 گز است از قلهء پرتگاهی آن مومیائی مخصوصی به دست می آورند ولی رسیدن به آن از نظر پرتگاهی بودن کوه بسیار دشوار است آب آن از قنوات تأمین شده محصول عمدهء آن، غلات و لبنیات میباشد هشت دهم غلات آن بطور دیم به دست می آید. شغل مردان، زراعت و گله داری، بافتن قالیچه، جاجیم و گلیم بین زنان دهستان مرسوم میباشد.
قالیچه های بافت خانباغی بخوبی در دهستان مشهور است. راه شوسهء بیجار به همدان از جنوب و باختر دهستان میگذرد و آبادی چکینی از این بلوک در کنار شوسه واقع شده و خان باغی کلوچه نزدیک به راه شوسه هستند بواسطهء مسطح بودن اراضی در فصل خشکی با اکثر قراء مهم دهستان اتومبیل میتوان برد. زبان مادری سکنهء دهستان ترکی و کمی به فارسی و کردی آشنا هستند. این دهستان از 15 آبادی تشکیل شده سکنهء آن در حدود 6 هزار نفر، قراء مهم آن عبارتند از: قزان قره، باش قورتاران، خان باغی، کچه گنبد، دیستی بلاغ و گاوباز. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوبازه.

[زِ] (اِخ) دهی است از دهستان گاوبازهء شهرستان بیجار واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری پیرتاج، کنار راه مالرو شاهگدار به خدائی. تپه ماهور، سردسیر، دارای 420 تن سکنه، آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه، گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوبازه.

[زِ] (اِخ) دهی است از دهستان خاوه بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 12 هزارگزی خاور نورآباد و 8 هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جلگه، سردسیر مالاریائی، دارای 240 تن سکنه. آب آن از نهر دادا. محصول آنجا غلات، تریاک، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین آن از طایفهء کرمعلی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوبازی.

(حامص مرکب) با گاوبازی کردن. گاو را برای جنگ تحریک کردن. رجوع به گاوباز شود.

گاوبان.

(ص مرکب، اِ مرکب) نگهدارندهء گاو. محافظ گاو. صاحب گاو. یاری کنندهء گاو: بقّار، گاوبان. ثوّار. گاوبان. (منتهی الارب) :
چو شیری که آتش بدم درزند
دم گاوبان را بهم برزند.نظامی (از آنندراج).
رجوع به گویار و گاویار و گوبان و گاووان شود.

گاوبانی.

(حامص مرکب) حفاظت گاو کردن. یاری کردن گاو. صاحب و مالک گاو بودن. نگاهداری گاو کردن.

گاوبچه.

[بَ چَ / بَچْ چَ / چِ] (اِ مرکب)گوساله؛ بچه گاو. یَرَعٌ؛ بچه گاو. (منتهی الارب).

گاو بحری.

[وِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) پستاندار عظیم دریائی شبیه وال که از آن عنبر خیزد. گاو عنبرده. گاوی که در دریا زندگی کند :
نگویی گاو بحری را چرا تب خاله شد عنبر
گیا در ناف آهو مشک اذفر بیشمر دارد.
ناصرخسرو.
در بعض مآخذ آن را قاطوس و قیطوس نوشته اند ولی این کلمات مأخوذ از یونانی کتوس(1) است بمعنی بال یا وال (ماهی بزرگ). رجوع به دزی ج2 ص433 شود.
(1) - Ketos.

گاوبر.

[بَ] (اِخ)(1) موضعی از توابع تنکابن، واقع در ناحیهء سه هزار. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 107).
(1) - gawbar.

گاوبس.

[بَ] (اِخ) (کوه...) میانهء قریهء کل (کال) ناحیهء بیخه فال لارستان و قریهء عماده ده ناحیهء مضافات شهر لار. این کوه از بسیاری مار ضرب المثل است. (فارسنامهء ناصری ج2 ص337).

گاوبند.

[بَ] (نف مرکب) آنکه اجازه دارد با پرداخت حقی در قسمتی از ملک دیگری زراعت کند. مؤلف آنندراج آرد: گاوبند. (فارسی) :
بود رشوه قصاب را گاوبند
و گرنه شود کشته در گوسفند.
و معنی آن را ننوشته است. و رجوع به گاوبندی شود.

گاوبنده.

[بَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)بندهء گاو. بکار برندهء گاو. خربنده: فدادون، شتربانان و چوپانان و گاوبندگان و کشاورزان... (منتهی الارب).

گاوبنده.

[بَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 10000گزی شمال کرمانشاه و 1000گزی جنوب شوسهء کردستان، کنار قره سو، دشت، سردسیر. دارای 500 تن سکنه. آب آن از قره سو. محصول آنجا غلات و خیار دیمی، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوبندی.

[بَ] (حامص مرکب) حقی که در بعض املاک دیگران دارند، که بموجب آن توانند به نفع خود مقداری از اراضی آن را همه ساله زراعت کنند و بهره بردارند. زرع در دهی که مالک او دیگری است با اجازهء صاحب ده. عمل آنکه مجاز است در قسمتی از ملک دیگری با ادای حقی زراعت کند و بهره بردارد. || با کسی گاوبندی داشتن، در منافعی نامشروع با هم شریک بودن. با کسی گاوبندی کردن. با او در عملی شریک شدن.

گاوبندی.

[بَ] (اِخ) مرکز بلوک فومستان در ناحیهء عباسی و جنوب لارستان که همان قصبهء فومستان باشد. (فارسنامهء ناصری ج 2 ص 290). و رجوع به فومستان شود.

گاو بهل.

[بَ هَ] (اِ مرکب) ارابه. گاو که اکثر بکار سواری آید، از عالم گهربهل که ارابهء اسبی است. و این در اصل هندی است: ملا فوقی یزدی به واو غیرملفوظ و سکون ها بسته و این نوعی از تصرف بود :
خداوندا بگاو بهل قناعت زود بنشانم
که تا چشمم بدان نبود که او گاو و غنم دارد
و در ساقی نامه آمده است :
بده می که تا حل شود مشکلم
نشیند بگاو بهل عشرت دلم.(آنندراج).
جفت گاوی که اَراده(1) را میکشد. (ناظم الاطباء).
(1) - ارابه، عرابه، عراده.

گاو بیسک.

[] (اِخ) رجوع به گاونیشک و حاشیهء 3 تاریخ سیستان ص 29 و نیشک شود.

گاو بی شاخ و دم.

[وِ خُ دُ] (ترکیب وصفی، ص مرکب) شخص نهایت نادان. بغایت احمق و جاهل. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.

گاوبیشه.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) کنایه از دنیا و روزگار است. (برهان). بیت ذیل را شاهد آورده اند :
سپهدار توران از آن بدتر است
کنون گاوبیشه به چرم اندر است.فردوسی.
ظاهراً مصحف «گاوپیسه» گاوی که نشانه های سپید و سیاه دارد. رجوع شود به فرهنگ ایران باستان پورداود ص114. روزگار را به مناسبت شب و روز بدین نام نامیده اند. رجوع به گاوپیسه شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). و رجوع به امثال و حکم دهخدا ج 3 ص 1263 «گاوپیسه به چرم بودن» شود.

گاوبیلی.

(اِخ) دهی است از دهستان مهوید بخش حومهء شهرستان فردوس، واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری فردوس، سر راه مالرو عمومی گناباد به فردوس، کوهستانی معتدل، دارای 12 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، تریاک، پنبه، زیره، ابریشم. شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. مزرعهء جعفرآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاوپا.

(اِخ)(1) یکی از کوههای بخش سدن رستاق مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 126 بخش انگلیسی).
(1) - gawpa.

گاوپت.

[پِ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 17 هزارگزی جنوب الشتر و 7 هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. تپه ماهور سردسیر مالاریائی، دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه ها محصول آنجا غلات، تریاک، حبوبات، لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوپرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) کسی که گاو پرستد. آنکه گاو را ستایش کند.

گاوپرستی.

[پَ رَ] (حامص مرکب)پرستیدن گاو. گاو پرستیدن. ستایش گاو کردن.

گاو پرواری.

[وِ پَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاوی که آن را در خانهء سرد به ایام تابستان نگهداشته و غذای لایق داده فربه نموده باشند. (غیاث) (آنندراج) :
اسب لاغرمیان به کار آید
روز میدان نه گاو پرواری.سعدی.
رجوع به پرواری شود.

گاوپرورد.

[پَرْ وَ] (ن مف مرکب) کسی که او را گاو پروریده باشد. پرورش یافتهء از شیر گاو :
فریدون بود طفلی گاوپرورد
تو بالغ دولتی هم شیر و هم مرد.نظامی.

گاو پروین.

[وِ پَرْ] (اِخ) ثور ثریا :
گاوی است(1) در آسمان و نامش(2) پروین
گاو دگری(3) نهفته در زیرزمین
چشم خردت گشای چون اهل یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین.خیام.
رجوع به گاو شود.
(1) - ن ل: یک گاو.
(2) - ظ: سنامش. رجوع به مقدمهء مجموعهء اشعار دهخدا چ معین ص 17 شود.
(3) - ن ل: یک گاو دگر.

گاوپشت.

[پُ] (اِ مرکب) فلک و این خطاست و صواب خرگه گاوپشت است. خواجه نظامی گوید :
ندانیم کاین خرگه گاوپشت
چگونه درآمد به خاک درشت.(آنندراج).
|| خیمه. (فرهنگ ناظم الاطباء).

گاوپلنگ.

[پَ لَ] (اِ مرکب) اشتر گاوپلنگ. شتر گاوپلنگ. زرافه.

گاوپناه.

[پَ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 31000گزی خاور کرمانشاه و 3000گزی جنوب شوسهء کرمانشاه به تهران. دشت، سردسیر، دارای 185 تن سکنه. زبان کردی فارسی. آب آن از زه آب رودخانهء رجیم آباد. محصول آنجا غلات، چغندرقند، ذرت، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. کنار راه فرعی شوسهء سلیمانیه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاو پوست.

(اِ مرکب) پوست گاو. پوست گاو که در آن کاه یا زر کنند: قنطار؛ یک پوست گاو پر از زر یا از سیم. (منتهی الارب).
دگر هر چه در پادشاهی اوست
ز گنج کهن پر کند گاو پوست.فردوسی.
ز دینار گفتند و از گاو پوست
ز کاری که آرام روم اندروست.فردوسی.
|| (ص مرکب) دارای پوستی ضخیم چون پوست گاو.

گاو پهلو.

[پَ لَ / لو] (اِ مرکب) اصطلاحی است معماران را که ظاهراً شکل آن بصورت پهلوی گاو برآمده بود : «و چون باروی شهر به طرف خراسان گاوپهلو نبود شش برج دیگر ساخته بر آن طرف بنهاد بعوض گاو پهلو». (تاریخ جدید یزد).

گاوپیسه.

[سَ / سِ] (اِ مرکب) گاوی است با نشانه های سپید و سیاه. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص114) :
سپهدار توران از آن بدتر است
کنون گاوپیسه به چرم اندر است.فردوسی.
دگر گفتی آن گاوپیسه کدام
که هستش جهان سربسر چارگام.
(گرشاسب نامه).
|| کنایه از عالم. (فرهنگ شاهنامهء شفق ص 228). و این کلمه به صورت گاوبیشه در برهان آمده. رجوع به گاوبیشه و برهان قاطع چ معین (گاو بیشه) شود.

گاوپیسه.

[سَ / سِ] (اِخ) کوهی است به اصفهان.

گاو پیشانی سفید.

[وِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) سخت مشهور. رجوع به گاو شود.
(1) - II est connu comme le loup blanc.

گاوپیکر.

[پَ / پِ کَ] (ص مرکب) بشکل گاو. به هیأت گاو :
همه کژدم وش و خرچنگ کردار
گوزن شیرچهر و گاوپیکر.ناصرخسرو.
- درفش گاوپیکر؛ درفشی که شکل گاو بر آن منقوش است :
زده هم برش گاوپیکر درفش
سپر زرد و بر گستوانش بنفش.
اسدی (گرشاسب نامه).
- گرز گاوپیکر؛ گرزهء گاوپیکر، گرزی که شکل سر گاو دارد :
بماند دشمن دجال صورتش در گل
چو خر ز صاعقهء گرز گاوپیکر او.
ظهیر فاریابی.
- || (اِخ) گرز فریدون است گویند که آن را بهیأت سر گاومیش از آهن ساخته بودند. (برهان) (جهانگیری). نام گرز فریدون فرخ بود که بر وقت خروج بر ضحاک بر صورت گاوی با دو شاخ برای او از آهن ساخته بودند و در رزم و بزم با خود داشت زیرا که او را گاوی برمایه نام به شیر خود پرورده بود و مرکب سواری گشته آخر آن گاو را بکشتند و وی را به گاو میل تمام بود و بخود میمون میدانست. (آنندراج) (انجمن آرا) :
بیامد فریدون بجای نشست
همان گرزهء گاوپیکر به دست.
فردوسی (از آنندراج).
به آوردگه رفت چون پیل مست
یکی گرزهء گاوپیکر به دست.فردوسی.
یکی گرزهء گاوپیکر سرش
زدی هر که آمد همی در برش.فردوسی.
یکی گرزهء گاوپیکر به چنگ
زده بر کمر چارتیر خدنگ.فردوسی.
شهنشاه بر تخت زرین نشست
یکی گرزهء گاوپیکر به دست.فردوسی.
به پیری بغرید چون پیل مست
یکی گرزهء گاوپیکر به دست.فردوسی.
چهارم به تخت کیی برنشست
یکی گرزهء گاوپیکر بدست.فردوسی.
خروشان از آن جایگه برنشست
یکی گرزهء گاوپیکر به دست.فردوسی.

گاوتاز.

(نف مرکب) چوپان گاو :
بگردانش گفتا چو شد رزم تنگ
بدین گاوتازان نمایند جنگ.اسدی.

گاوتازی.

(حامص مرکب) کنایه از غالب نمودن است خود را بر خصم و سخنان تهدیدآمیز گفتن و اشتلم نمودن و ترسانیدن باشد او را. (برهان) :
ای بوی نمانده سنبل پرچین را
در باغ گلی نیست مرآن گلچین را
امسال حساب گاوتازی دگر است
گاو آمد و خورد دفتر پارین را.
ظهوری (از ذیل انجمن آرا).
ور گمان گاوتازی دارد اینک حاضرم
گر نمیتازی نمیدانم هم آهنگی مکن.
عرفی (از آنندراج).
مخفف آن گوتازی است. رجوع به همین کلمه شود. || لاف و گزاف نامردان در مقابل حریف. (غیاث).

گاوترکنک.

[تَ کُ نَ] (اِ مرکب) آب تره.

گاوتکیه.

[تِ یَ / یِ] (اِ مرکب) تکیه کلان طولانی که ارباب دول بر مسند نشسته پس پشت گذارند :
نبودی گر از تیرگی بد نمود
شدی گاوتکیه ز چرخ کبود.؟
زیرا که گاو بمعنی کلان است مثل خر بهمان معنی چون خرپشته و خرمگس و خربط به معنی پشتهء کلان و مگس کلان و بط کلان. (آنندراج). بالش کلانی که شخص نشسته بدان تکیه میکند. (فرهنگ ناظم الاطباء).

گاوج.

[وُ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، در 42 هزارگزی خاور درمیان و جنوب خاوری آواز جلگه، گرمسیر، سکنهء آن 153 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات، شلغم، چغندر و شغل اهالی زراعت. راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاو جنگی.

[وِ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاو نر که آن را برای جنگیدن تربیت کنند :
کل همچو گاو جنگی هر کس بینه بزنه
در شان کل خدا گفت کلا لینبذن.
اشعری مازندرانی (در باب پهلوان کچل).

گاوچالی.

(اِخ) دهی است از دهستان پاطاق بخش سرپل ذهاب شهرستان قصر شیرین، واقع در 11000گزی جنوب خاوری سرپل ذهاب کنار شوسهء قصر شیرین به کرمانشاهان. دامنه، هوای معتدل، دارای 170 تن سکنه. آب آن از سرآب رزآب. محصول آنجا غلات، لبنیات، توتون، صیفی، شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیه زغال هیزم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوچاه.

(اِ مرکب) چاه فراخ و بسیار ژرف و دورتک. بَیون. (منتهی الارب). رجوع به گاوچه شود.

گاوچر.

[چَ] (اِخ) مرتعی است در ناحیهء رودبار تهران.

گاوچراسر.

[چَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در 9 هزارگزی جنوب خاوری لنگرود. جلگه هوای معتدل و مرطوب مالاریائی. دارای 300 تن سکنه. آب آن از شلمان رود، محصول آنجا برنج، صیفی، چای و شغل اهالی زراعت، حصیربافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گاوچران.

[چَ] (نف مرکب) نگهبان گاو. گاوگل بان. گوگل بان. چرانندهء گاو و محافظ او. بقّار. (منتهی الارب).

گاوچرانی.

[چَ] (حامص مرکب) گاو چراندن.

گاوچشم.

[چَ / چِ] (ص مرکب)فراخ چشم. (برهان) :
سیم ساقی شده گرازمی
گاوچشمی شده به گاودمی.نظامی.
گاوچشمی چو شیر آشفته
شب نیاسوده روز ناخفته.نظامی.
|| (اِ مرکب) اقحوان. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آذرگون. آذریون. (صحاح الفرس). نام گلی است که بیرونش سفید و درونش زرد میباشد و به عربی عین البقر و بهار و در مصر کرکاس و در موصل شجرة الکافور و به یونانی فربانیون گویند. طبیعت آن گرم و تر است و بابونهء گاو و اقحوان همان است. اگر آب آن را گرفته بر حوالی انثیین بمالند قوت مجامعت دهد و بوییدن آن سبات آورد و آن مرضی است مهلک. بعضی گویند نوعی از انگور کوهی است که به عربی عین البقر خوانند. (جهانگیری) (برهان) :
هم از خیری و گاو چشم و سرشک
بشسته رخ هر یک آب سرشک(1).اسدی.
شمال انگیخته هر سو خروشی
زده بر گاوچشمی پیل گوشی.
نظامی (خسرو و شیرین چ ارمغان ص126).
ز بس کش گاوچشم پیلگوش است
چمن چون کلبهء گوهرفروش است.
نظامی (از جهانگیری).
غنچه با چشم گاوچشم به ناز
مرغ با گوش پیلگوش به راز.نظامی.
|| نام گلی است که آن را در شب بوی باشد و در روز نباشد و به عربی عرار گویند. (برهان).
(1) - ن ل: بشسته رخ هریک ابر از سرشک.

گاوچشمه.

[چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب) اسم دارویی است که به عربی عین البقر و عین العجل خوانند. (برهان). رجوع به گاوچشم شود.

گاوچشمه.

[چِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف آباد و آب بخش تربت جام شهرستان مشهد، واقع در 39 هزارگزی جنوب خاوری تربت جام و 7 هزارگزی جنوب شوسهء نظامی تربت جام به حقیقت آباد. جلگه هوا، معتدل، دارای 192 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، پنبه، تریاک، زیره، شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاوچه.

[چَهْ] (اِ مرکب) مخفف گاوچاه. چاه بسیار بزرگ. یا چاه بسیار ژرف و بسیار تک، عمیق. چاهی که از آن آب با گاو کشند. رجوع به گاوچاه شود.

گاوچهر.

[چِ] (ص مرکب) آنچه صورت گاو دارد. || گاوپیکر که گرز فریدون باشد و آن را بهیأت سر گاومیش از آهن ساخته بودند. (برهان) :
سرش را بدین گرزهء گاوچهر
بکوبم نه بخشایش آرم نه مهر.فردوسی.
زدم بر سرش گرزهء گاوچهر
برو کوه بارید گفتی سپهر.فردوسی.
همی گشت برسان گردان سپهر
بچنگ اندرون گرزهء گاوچهر.فردوسی.
جرنگیدن گرزهء گاوچهر
تو گفتی همی سنگ بارد سپهر.
فردوسی.

گاو حاج میرزاآقاسی.

[وِ] (اِخ)(مثل) رجوع به گاو و امثال و حکم دهخدا و رجوع به گوسالهء حاجی میرزا آقاسی... شود.

گاوخانه.

[نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک، واقع در 39 هزارگزی جنوب فرمهین و 18 هزارگزی اراک. دشت، سردسیر، دارای 816 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، چغندرقند، صیفی، قالی بافی. شغل اهالی زراعت است. اتومبیل از اراک میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گاوخانه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان، واقع در 45000گزی جنوب خاوری همدان و 150000گزی خاور راه شوسهء همدان به ملایر. کوهستانی، سردسیر، دارای 600 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات، صیفی، انگور. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. دبستان و چند باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوخانی.

(اِخ) در بلوک موسوم به روی دشت اصفهان زمینی است که فواضل آبهای زنده رود در آن زمین جمع شده به چاهی فرومیرود که آن را گاوخانی گویند و اینکه بعضی گاوخوانی نویسند خطا است چه معنی لغت را ندانسته و خانی بمعنی چاه(1) و گاو بمعنی بزرگ است و این مرکباً افادهء معنی چاه بزرگ کند حکیم خاقانی در معارضهء امثال و اقران گفته است:
گوید این خاقانی دریا مثابت خود منم
خوانمش خاقانی اما از میان افتاده قا.
همچنین در معنی چشمه حکیم قطران تبریزی گفته:
دو خانی پدید آمده ست از دو چشمم
از آن بر قمر سوده(2) زلف دُخانی.
چشمه بادی در حوالی دامغان است که بادخانی نامند. مؤلف گوید: اینکه نوشته اند آبی که به گاوخانی فرومیریزد از اراضی کرمان برمی آید بی معنی است و حقیقتی نخواهد داشت. والله اعلم بالصواب. (آنندراج). رجوع به گاوخونی شود.
(1) - خانی بمعنی حوض و چشمهء آب پر است. رجوع به برهان قاطع چ معین شود.
(2) - در دیوان حکیم قطران چاپ نخجوانی آمده است :
دخانی پدید آید اندر دو چشمم
از آن روی ناری و زلف دُخانی.

گاوخانی.

(اِخ)(1) در ترجمهء محاسن اصفهان در وصف رویدشت آمده است که: فی الجمله ولایتی به انواع عمارت و زراعت پیراسته و اهالی به اصناف مروت و فتوت آراسته. به اقصای آن زمینی است مبسوط بر مسافتی مضبوط که آن هجده فرسنگ است در دو فرسنگ و بر آنجا مغیضی معروف به گاوخانی، خاصیت آن ابتلاع فواضل آبهای زندرود اصفهان و اراقت آن بر هشتادفرسنگی زمینها و صحراهای کرمان بحیثیتی که معظم بلاد و معتبر امهات مواضع آن در تکثیر ارتفاعات و توفر زراعات و غرس سایر اشجار میوه دار و غیرمیوه دار از گل و سرو و بید و چنار و نباتات و ریاحین بهار کلی اعتماد و اصلی اعتبار مد و جزر آن را استظهار دارد و هرگه که خبر غزارت آب گاوخانی و ایام مدّ آن به حد کرمان صورت انتشار یابد تمامت اهالی آن حدود چون ایام عید نوروز و مراسم تفرج و تماشا رخت طرب به دوش نشاط ببساط شادکامی کشند و مژدگانی آن حال در امیدواری آن سال از فراخ نعمتی و خوش عیشی و شادکامی بیکدیگر دهند و آن سال به خوشدلی و رفاهیت و آسایش گذارنند. (ترجمهء محاسن اصفهان صص 35 - 36).
(1) - در اصل گاوخوانی نوشته شده است. (ترجمهء محاسن اصفهان).

گاوخر.

[خَ] (ص مرکب) در تداول بجای گاو و خر آید بمعنی احمق. ابله.

گاو خراس.

[وِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گاوی که خراس بزور آن گردد. نظیر اسب خراس :
در سفر ماه و سال چون نسناس
لیک بر جای همچو گاو خراس.
سنائی (سیرالعباد).
خویشتن بینی از نهاد و قیاس
گرد خود گشته ای چو گاو خراس.سنائی.
آن گاو خراس بین همه سال
کو چرخ زند نه وجد و نه حال.خاقانی.
مانم بچشم بسته به گاو خراس لیک
هستم ز آب چشم چو خر مانده در خلاب.
کمال الدین اسماعیل.
دشمن شکوه شیر ببیند ز صولتت
گر زآنکه چشم بسته چو گاو خراس نیست.
ابن یمین.
عصار شهر را که بزیتی قناعت است
گاو خراس به بود از گاو عنبرش.
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
بدبخت وجود و روسیاه عدمم
بد عهد حدوث و بی وفایی قدمم.
هر کس سوی مقصد شد [ و ] افسوس که من
چون گاو خراس در نخستین قدمم.
امینی بیک افشار (از آنندراج).

گاوخس.

[خَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در 19 هزارگزی شمال باختری رودبار و 5 هزارگزی رستم آباد، سر راه کاروانه رو رستم آباد به عمارلو. کوهستانی و هوا معتدل مرطوب، مالاریائی، دارای 172 تن سکنه. زبان کردی است. آب آن از رودخانهء سیاهرود و چاه. محصول آنجا غلات، برنج، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است و 6 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گاوخسب.

[خُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان، واقع در 102 هزارگزی شمال باختری سیردان و 4 هزارگزی راه عمومی کوهستانی سردسیر، دارای 8 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، پنبه، شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گاو خطایی.

[وِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) کژگاو. غژغاو. نوعی از گاومیش که دمی مانند دم اسب دارد.
(1) - Yack.

گاوخفت.

[خُ] (اِخ) دهی است از دهستان چنارود بخش آخورهء شهرستان فریدن، واقع در 22 هزارگزی شمال باختر آخوره، متصل براه گاو خفت به آخوره. کوهستانی، سردسیر. دارای 287 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گاوخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (اِخ) نهری است عظیم که از جیحون برگرفته اند و بر این عمارت فراوان و زراعت بی پایان کرده مثل گاوخواره. رجوع به نزهة القلوب ج3 ص213 شود. و قیل غارا بخشنه بستة فراسخ نهر یأخذ من جیحون فیه عمارة الرستاق الی المدینة و یسمی هذاالنهر گاوخواره. تفسیره، آکل البقر و هو نهر عرضه خمسة اذرع و عمقه نحو قامتین. (صورة الاقالیم اصطخری).

گاو خوش علف.

[وِ خوَشْ / خُشْ عَ لَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاوی که هر چه به دهن او رسد خورد. (مثل...) رجوع به گاو شود.

گاوخونی.

(اِخ) رودخانهء زاینده رود که از ارتفاعات زردکوه بختیاری سرچشمه میگیرد. پس از عبور از منطقهء بختیاری و شهر اصفهان در خاور شهرستان اصفهان در انتهای دهستان رودشت در باطلاق گاوخونی فرومیرود طول و عرض باطلاق مزبور در حدود 5 در 6 هزارگز بوده. این مقدار نیز متغیّر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10). رجوع به گاوخانی شود.

گاود.

[وِ] (اِ) به لغت زند و پازند گاو کوهی. (برهان).

گاودار.

(اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر، واقع در 240 هزارگزی جنوب دیلم و 6 هزارگزی راه ساحلی دیلم به گناوه، جلگه گرمسیر مرطوب و مالاریائی، دارای 215 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و رجوع به فهرست فارسنامهء ناصری شود.

گاودار.

(نف مرکب) صاحب و مالک گاو. گاودارنده. محافظ و نگهبان او.

گاوداران بالا.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیلائی بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز، واقع در 28 هزارگزی شمال باختری مسجد سلیمان، کنار راه شوسهء مسجد سلیمان به لالی، کوهستانی، گرمسیر مالاریائی، دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمهء هفت شهیدان، محصول آنجا غلات، شغل اهالی کارگر شرکت نفت، زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیچه بافی، راه آن اتومبیل رو است. معادن گچ دارد. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گاوداران پائین.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیلائی بخش مسجد سلیمان شهرستان اهواز، واقع در 28 هزارگزی شمال باختری مسجد سلیمان، کنار شوسهء مسجد سلیمان به لالی، کوهستانی، گرمسیر، دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی کارگر شرکت نفت. زراعت و گله داری. صنایع دستی قالیچه بافی، راه آن اتومبیل رو است. معادن گچ دارد. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گاودارو.

(اِ مرکب) اسم فارسی جاوزین است. (تحفهء حکیم مؤمن).

گاودارو.

(اِ مرکب) حصاتی که در مرارهء گاو پدید آید و گاو زهره و اندرزا نیز گویند. (ناظم الاطباء). و آن را برای چاق شدن و فربهی خورند. مؤلف تحفهء حکیم مؤمن آرد: اسم فارسی جاوزین است - انتهی. در فهرست مخزن الادویه آمده: جاوزین و جاوزهرج حجرالبقر است که به فارسی گاوزهره گویند. جهت آنکه در زهرهء آن تکون می یابد.

گاوداری.

(حامص مرکب) شغل گاو داشتن. نگاه داشتن و مراقبت کردن و فربه کردن گاو.

گاودان.

(اِ مرکب) زاغة. زاغد، گاودان بود. (نسخه ای از فرهنگ نامهء اسدی).

گاودانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب)(1) حب البقر. سنگنک. ملک. خُلر. کلول. جلبان. کرسنه. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه). گرشنه. رجوع به ارونس شود.
(1) - Vicia.

گاودانه خور.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کرند شهرستان شاه آباد، واقع در 6000گزی جنوب خاوری کرند و 4000گزی جنوب شوسهء کرند به شاه آباد، دشت، سردسیر، دارای 380 تن سکنه. زبان کردی فارسی و آب آن از رودخانهء کرند و چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات، چغندرقند، صیفی. شغل اهالی زراعت، گله داری است. راه فرعی به شوسه دارد. تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 5).

گاودانه زار.

[نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار، واقع در 25000گزی شمال باختری خسروآباد و 2000گزی شهرک. تپه ماهور، سردسیر، دارای 180 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم، جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاودانه گدار.

[نَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاه، واقع در 8000گزی جنوب صحنه و 8000گزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان. دشت. سرد معتدل. دارای 138 تن سکنه. آب آن از گاماسیاب. محصول آنجا غلات، تریاک، حبوبات، توتون، شغل اهالی زراعت. تابستان اتومبیل از طریق اسدآباد میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاودانی.

(اِ مرکب)(1) آغل گاو. زاغه. محل نگاهداری گاو در سلاخ خانه. گاودان.
(1) - Bouvril.

گاو در خرمن کردن.

[دَ خَ مَ کَ دَ](مص مرکب) کار کسی را پامال کردن و رسوا کردن و خراب و تباه ساختن. (غیاث) :
تا چو کاهش فلک دهد برباد
خصم را گاو کرده در خرمن.
ظهوری (از آنندراج).

گاودره.

[دَرْ رَ] (اِخ) دهی است جزء ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان، واقع در 24 هزارگزی شمال باختری ابهر و 6 هزارگزی شوسهء زنجان به قزوین. کوهستانی سردسیر، دارای 348 تن سکنه. آب آن از رودخانهء محلی و چشمه. محصول آنجا غلات، انگور، قیسی، بادام. شغل اهالی زراعت است. در روی کوههای شمال. آبادی در محلی موسوم بحوض آثار مخروبهء ساختمان های قدیمی از قبیل برج قلعه و حمام و غیره که با آجر و ساروج بنا شده دیده میشود. راه آن مالرو و از قهوه خانهء نصرآباد در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد مزارع گونش خانی، یورد، زرشکلی کیف بلاغی جُزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گاودره.

[دَرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 30000گزی شمال باختری سنندج و 5000گزی تودارچم. کوهستانی سردسیر. دارای 14 تن سکنه. زبان کردی. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 5).

گاو دریا.

[وِ دَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گاو بحری :
گاو فلکی چو گاو دریا
گوهر به گلو دُر از ثریا.نظامی.
رجوع به گاو بحری شود.

گاو دشتی.

[وِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گاو برّی. بقرالوحش. اسفع. نعجة الرمل. ذبّ. ذبّالریاد. اَذَبّ. شبب. شاة؛ گاو نر دشتی. طغیا؛ علم است مر گاو دشتی را. فرقد؛ بچهء گاو دشتی است، گوذر، جوذر؛ گاوسالهء دشتی. (منتهی الارب). مهاة؛ ماده گاو دشتی. (ربنجنی) (منتهی الارب).
(1) - Antilope.

گاودل.

[دِ] (ص مرکب) نادان. احمق. (برهان). کودن. ابله. کنایه از ابله و بیخرد. (آنندراج). کنایه از غردل و احمق است. (انجمن آرای ناصری) :
مشو با زبون افکنان گاودل
که مانی در اندوه چون خر بگل.نظامی.
|| ترسنده. بددل. (برهان). بزدل. مرغ دل. آهودل. کلنگ دل. شتردل. جبان :
منم گاودل تا شدم شیر طالع
که طالع کند با دل من نزاعی
ازین شیر طالع بلرزم چو خوشه
که از شیر ترسد دل هر شجاعی(1).خاقانی.
اسد گاودل کرکسان گاوزهره
از آن خرمگس رنگ پیکان نماید.
خاقانی.
بی شیر دلی بسر نیاید
وز گاودلان هنر نیاید.نظامی.
(1) - رجوع به امثال وحکم دهخدا (گاودل) شود.

گاودل.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکز شهرستان اهر، واقع در 10500گزی ارابه رو تبریز به اهر و 13 هزارگزی شمال باختری اهر، کوهستانی، معتدل، دارای 130 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، و حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی، گلیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاودم.

[دُ] (ص مرکب، اِ مرکب) آنچه بشکل دُمِ گاو باشد :
سیه چشم و بور ابرش و گاودم
سیه خایه و تند و پولادسم.
فردوسی [ در وصف رخش رستم ].
|| نفیر. که برادر کوچک کرنا است و بعضی گویند کرنا است و به عربی بوق خوانند. (برهان). نفیر که در جنگ نوازند و آن به ترکیب دم گاو بود چنانکه نوشته اند. کرنای خواهد بود. (آنندراج).(1) و بمعنی هر چیزی و شکلی که یک سر آن پهن و سر دیگر آن باریک باشد و آن را مخروطی گویند. بوقی کوچک. (آنندراج). نای رویین که بر صورت دم گاوی است و در وقت جنگ زنند و بنفیر مشهور است. (اوبهی). غندرود. (اوبهی). همان پرچم است که دم گاو خطایی برآن می آویخته اند. خرنای. کلمهء چینی گودونگ(2)که امروز معمول است از دو جزء گو (گاو) فارسی و دونگ مصحف دم است. این کلمه را چنانکه صاحب اخبار الصین و الهند (ص15)، گوید مردم چین جادم گویند. و بی شک کلمهء جادُم همان گاودم فارسی چینی شده است. و آن چیزی است چون بوق به درازای سه چهار ذراع و قطر دو دست بهم گرد کرده است یعنی دو کف چون حلقه کرده و دهانهء آن که به دهان دمنده پیوندد و تنگ که در دهان جای گیرد:
«فِمن مدائنهم [ مدائن اهل الصین ] . خانفو(3) و هی مرسی السفن تحتها عشرون مدینة. و انما تسمی مدینةً، اذا کان لهاء جادُم و الجادم مثل البوق، ینفخ فیه و هو طویلٌ. و غلغله مایجمع الکفین جمیعاً. هومطلی بدواء الضیقات و طوله ثلثة و اربعة اذرع. و رأسه دقیق بقدر مایلتقمه الرجل. و یذهب صوته نحواً من میل. و لکل مدینة اربعة ابواب. فعلی کلّ بابِ منا من الجادم خمسة: تنفخ فی اوقات من اللیل و النهار. و علی [ باب ] کل مدینة عشرة طبول، تضرب معه... و به یعرفون اوقات اللیل و النهار. (اخبار الصّین والهند ص15) :
سفیده بزد نای روئینه خم
خروش آمد از نالهء گاودم.فردوسی.
بفرمود [ کیخسرو ] تا بر درش گاودم
زدند و بجوشید روئینه خم.فردوسی.
خروش آمد و نالهء گاودم
جرس برکشیدند روئینه خم.فردوسی.
بدرید کوه از دم گاودم
زمین آمد از سم اسپان بخم.فردوسی.
برآمد خروشیدن گاودم
ز درگاه و آواز رویینه خم.فردوسی.
دمنده دمان گاودم بردرش
برآمد خروشیدن از لشکرش.فردوسی.
ز میدان خروشیدن گاودم
شنیدند و آواز رویینه خم(4).فردوسی.
برآمد خروشیدن گاودم
دم نای رویین(5) و روئینه خم.فردوسی.
سیه شد همه کشور از گرد سم
برآمد خروشیدن گاودم.فردوسی.
یکی ابر بست از پی گرد سم
برآمد خروشیدن گاودم.فردوسی.
خروش آمد و نالهء گاودم
ببستند بر پیل رویینه خم.فردوسی.
برآمد ز در نالهء گاودم
خروشیدن کوس و رویینه خم.فردوسی.
فروکوفت بر پیل رویینه خم
دمیدند شیپور با گاودم.فردوسی.
وز آن جایگه نالهء گاودم
شنیدند و آواز رویینه خم.فردوسی.
بزد نای سرغین و رویینه خم
برآمد ز در نالهء گاودم.فردوسی.
برانگیخت پس رخش رویینه سم
برآمد خروشیدن گاودم.فردوسی.
بفرمود تا گاودم بر درش
زدند و پر از بانگ شد کشورش.فردوسی.
برآمد خروشیدن گاودم
جهان پرشد از بانگ رویینه خم.فردوسی.
سپهبد بزد نای و رویینه خم
خروش آمد و نالهء گاودم.
فردوسی (از فرهنگ اسدی).
بزد نای روئین و رویینه خم
خروش آمد و نالهء گاودم.فردوسی.
خروش آمد از نای و از گاودم
هم از کوههء پیل و رویینه خم.فردوسی.
سرش چون سر شیر و بر پای سم
چو مردم برو کفت چون گاودم.فردوسی.
چو آن نامه نزدیک قیصر رسید
نگه کرد و توقیع پرویز [ خسرو ] دید.
بفرمود تا گاودم پرورش
دمیدند و پر بانگ شد کشورش.فردوسی.
ببستند بر پیل رویینه خم
برآمد خروشیدن گاودم.فردوسی.
برآمد دم مهرهء گاودم
شد از گرد گردان(6) خور و ماه گم.
(گرشاسب نامه).
غو کوسشان زخم بربط سرای
دم گاودم ناله و آوای نای.(گرشاسب نامه).
برآمد دَم مهرهء گاودم
خروشان شد از خام روئینه خم.اسدی.
همان شیپور با صد راه نالان
بسان بلبل اندر آبسالان
خروشان گاودم با وی به یک جا
چنان چون دو سراینده بهم پا.
(ویس و رامین).
خروش آمد ز دِز روئینه خم را
درای و نای و کوس و گاودم را.
(ویس و رامین).
ز فریاد خرمهره و گاودم
علی الله برآمد ز رویینه خم.نظامی.
دماغ از دم گاودم گشت سیر.نظامی.
درآمد بشورش دم گاودم
به خمبک زدن گاو روئینه خم.نظامی.
ز نعره برآوردن گاودم
شده ز آسمان زهرهء گاو گم.نظامی.
|| پرچم است که دم گاو خطائی بر آن می آویخته اند :
بمیدان ششم لباس بنفش
بسی آلت از گاودم وز درفش.فردوسی.
(1) - Cornet.
(2) - gau - d´onmg.
(3) - Canton. (4) - ن ل: ز دو روی آوای روئینه خم.
(5) - ن ل: دم نای سرغین و رویینه خم.
(6) - ن ل: شد از گرد گردون خور و ماه گم.

گاودنبال.

[دُمْ] (ص مرکب) هر چیزی و شکلی که یک سر آن پهن و سر دیگر آن باریک باشد. آن را مخروطی نیز گویند. (برهان) (آنندراج).

گاودوش.

(اِ مرکب)(1) ظرفی باشد سر آن گشاده و بُن آن تنگ که شیر گاومیش و گاو در آن دوشند و آن را به عربی علبه و محلب خوانند. و طغار دیوارهء بلندی را نیز گفته اند که لوله یا ناوی مانند جرغتو داشته باشد(2). گاودوشه. (برهان). ظرفی است که آنرا دوشه نیز گفته اند. (آنندراج). آنین، گویس، گاویش، گویشه، تغار، گویسه، شیردوشه، گودوش :
وی گفت بخنده اشرف خورازن
ای لاک دهانت گاودوش کس من
بسیار بگاه خنده مگشای دهن
بی تیغ مبادا سرت افتد از تن.
؟ (از جهانگیری).
|| (نف مرکب) دوشندهء گاو. آنکه گاو دوشد.
(1) - Seau a taire (Terrine de cuisine). (2) - در سلطان آباد اراک .gowdusha (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گاودوش آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب، واقع در 17 هزارگزی جنوب باختری سراب، 7 هزارگزی سراب تبریز، جلگه و هوای آن معتدل. دارای 455 تن سکنه. آب آن از نهر و چاه محصول آن غلات و بزرک، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گاو دوشا.

[وِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاو شیرده. گاوی که بسیار شیر دهد :
گاو دوشای عمر او ندهد
زین پس از خشکسال حادثه شیر.انوری.
گاو دوشای عمر بدخواهش
برهء خوان شیر گردون باد.ابوالفرج رونی.
امروز گویند گاو دوشابه همان معنی است. یعنی معاش و گذرانش بی عوض از کیسهء او باشد. (امثال و حکم دهخدا). و رجوع به گاو شود.

گاو دوشای کسی بودن.

[وِ یِ کَ دَ](مص مرکب) (مثل...) رجوع به گاو شود.

گاودوشه.

[شَ / شِ] (اِ مرکب) ظرفی باشد که در آن شیر دوشند. (برهان). محلب. علبه. ملبن. (منتهی الارب) :
خصم خر تو چو گاودوشه
از فاقه دو دست بر سرآمد.
حکیم روحی (از جهانگیری).
... عمر بن الخطاب فعلق الهلالین المحمولین الیه من فتح المدائن مع الگاودوشه. (الجماهر بیرونی چ دکن ص67).

گاودوشه.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 18 هزارگزی جنوب فریمان سر راه مالرو عمومی فریمان به شهر نو، کوهستانی، هوا معتدل، دارای 262 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، پنبه، شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاودوشی.

(اِخ) تیره ای از اسیوند هفت لنگ بختیاری. (جغرافیایی سیاسی کیهان ص 73).

گاودول.

(اِخ) نام یکی از دهستان های بخش مرکزی شهرستان مراغه در قسمت جنوبی بخش واقع، حدود آن بشرح زیر می باشد، از شمال به دهستان سراجو، از جنوب به دهستان مرحمت آباد، از خاور به قوریچای، از باختر به بناجو. موقعیت طبیعی دهستان یک قسمت کوهستانی که در تابستان هوایش معتدل در زمستان سرد و قسمتی جلگه که هوایش معتدل میباشد. آب قراء دهستان از رودخانه های زرینه رود. مردق، قوریچای لیلان و چشمه سارها تأمین میگردد در بعضی دهات از آب چاه نیز استفاده مینمایند. محصولات عمدهء دهستان غلات، چغندر، کشمش، پنبه، میوه جات سر درختی و شغل ساکنین آن زراعت و صنایع دستی آن جاجیم و گلیم بافی است. راه های شوسهء این دهستان عبارت از راه شوسهء مراغه به میاندوآب و میاندوآب به شاهین دژ است مابقی راهها ارابه رو و مالرو میباشد. دهستان گاودول از 106 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 42000 تن و قراء مهم آن بشرح زیر است: ملک کندی (مرکز دهستان) آروق، آغچه دیزج، باروق، بایقوت، تازه قلعه، شیرین کند، قوریجان، قره چال، قلعه چق، لیلان، لکلر، مبارک آباد: از ابنیهء قدیم در باختر قریهء لیلان قلعه ای بنام بختاک موجود است که بعضی مورخین بنای آن را به دورهء ساسانیان نسبت میدهند و اکنون دیوارهای آن خراب و از دور بشکل تل خاکی بنظر میرسد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاودول.

(اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد، واقع در 7 هزارگزی باختری هروآباد و 4 هزار و پانصدگزی شوسهء هروآباد به میانه کوهستانی، هوا معتدل، دارای 222 تن سکنه. آب آن از دو رشتهء چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات و سر درختی، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاوده.

[دِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اختر پشت کوه بخش فیروزکوه شهرستان دماوند، واقع در 26هزارگزی جنوب خاور فیروزکوه و 10هزارگزی راه آهن. کوهستانی سردسیر، دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، گردو، شغل زراعت است. مردها در زمستان برای عملگی به تهران و مازندران میروند. صنایع دستی زنان کرباس بافی است. در تابستان ایل اصانلو به حدود این ده می آیند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گاودی.

(ص مرکب) نادان. احمق. ابله. کودن. بی عقل. (برهان). شعوری بیتی مغلوط از میرنظمی نقل کرده است. رجوع به گاودل شود.

گاو دیده.

[دی دَ / دِ] (اِ مرکب) نوعی از نان معروف. (آنندراج).

گاور.

[وَ] (اِ) نام درختی است که صمغ آن را گاوشیر گویند و جاوشیر معرب آن است. (برهان). رجوع به گاوشیر و گاورشیر شود.

گاور.

[وَ / وُ] (ص) کافر. ملحد. بی دین. (ناظم الاطباء).

گاورا.

(اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان، واقع در 15000گزی جنوب ده شیخ. کوهستانی، گرمسیر. سکنه 200 تن. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات حبوبات، لبنیات. شغل آنان زراعت، گله داری. راه مالرو است. ساکنین از طایفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

گاوران.

(نف مرکب) شبان که گاوان به صحرا برد. چوپان گاو.

گاو راندن.

[دَ] (مص مرکب) شیار کردن: قعقعة؛ گاو راندن. (منتهی الارب) : هر که علم خواند و عمل نکند بدان ماند که گاو راند و تخم نیفشاند. (گلستان).

گاورد.

[رَ] (اِخ) ناحیه ای از هزارجریب دودانگه. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص122).

گاورده جلالی.

[وَ ؟] (اِخ) دهی از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، در 4800گزی شمال خاور بندرعباس، سر راه فرعی میناب به بندرعباس، جلگه، گرمسیر، سکنه 100 تن، آب آن از رودخانه، محصول آنجا خرما، شغل اهالی زراعت، راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

گاو رزه.

[وَ زَ / زِ] (اِ مرکب) گاو یوغ دار که بدان شیار کنند. (ناظم الاطباء). ورزه گاو. گاو کار. گاوی که با آن تخم کارند.

گاورس.

[وِ / وَ] (اِ)(1) معرب آن جاورس، دانه ای شبیه به ارزن که بیشتر به کبوتران دهند. (حاشیهء برهان چ معین). بطوری که از تقریر صاحب تحفة المؤمنین و غیره معلوم میشود غله ای است که به فارسی ارزن و به هندی چینا نامند و صاحب مصطفوی نوشته که آن را به هندی یاجره(2) گویند، جاورس معرب همین است. (غیاث) (آنندراج). وخن، گاورس، جاورس. (السامی فی الاسامی). و این غیر از ارزن است چه او را به ذره ترجمه میکند. جاورس معرب آن است و آن ریزه ارزن می باشد که به کبوتران دهند و بشیرازی الم به فتح الف و ضم لام و میم خوانند و فقرا از آن نان کنند و خورند. (انجمن آرای ناصری). رجوع به ارزن شود. بَسَک. دانهء گاورس شبیه به دانهء قرفاهو است. رجوع به مفردات ابن بیطار ذیل کلمهء عشرق و رجوع به کهله و بسک شود. پورداود نوشته اند: ذرت، گاورس، ارزن. گیاه و دانه ای که امروزه نزد ما ذرت نامیده میشود، از رستنیهائی است که از آمریکا به بخشهای دیگر جهان رسیده است. پس خود این گیاه در همه جای روی زمین (جز امریکا) از نورسیدگان است و اکنون در ردیف دانه های هفتگانه چون گندم و جو و چاودار و دوسر و برنج و ارزن یا گاورس(3)مایهء زندگی و پایهء خورش بسیاری از مردمان گیتی است، اما نامی که در ایران بدان داده شده، نام دانهء بسیار کهنسال دیگری است و آن را یاد خواهیم کرد. چنانکه میدانیم کریستف کلمب(4) در سال 1492 م. آمریکا را پیدا کرد و به دستیاری او ذرت به اروپا درآمد. هیچ جای شبهه نیست که پیش از پیدا شدن امریکا در هیچ جای از جهان کهن نام و نشانی از گیاه و دانه ای که امروزه ذرت خوانیم نیست، نه در نبشتهای بابل و آشور و مصر و نه در ودا و اوستا و تورات و نه در آثار چین و یونان. از مردم اروپا نخست دو تن از همراهان کریستف کلمب در ماه نوامبر 1492 م. ذرت را در آمریکا، در سرزمین کوبا(5)دیدند. کلمب در سال 1493 که از نخستین سفر خود به اروپا بازگشت، ذرت را با خود به آنجا برد. از این تاریخ ذرت در اروپا شناخته شد، دیری نپائید که سراسر اروپا را فراگرفت. ذرت از اسپانیا به ایتالیا و ترکیه رفت و از ترکیه به اروپای مرکزی رسید و در سال 1539 در یکی از آثار کتبی آلمان یاد شده است. نامه ای که کلمب در سی ام ماه مه 1498 م. به پادشاه و ملکهء اسپانیا فردیناند و ایزابلا(6)نوشت، شرح داده که چگونه این دانه را به کار برند. ذرت را نخست در اروپا در باغها کاشتند و مانند بسیاری از گیاهان دیگر که تازه به جائی وارد میشود، پس از گذراندن یک دو کشت در باغ و بستان راه کشتزاران فراختر را پیش گرفت. ذرت در کشورهای دیگر روی زمین در تأثیر آب و هوا و نهاد خاک زود تغییر مییابد و با ذرت امریکا سرزمین اصل تفاوت بهم میرساند بویژه در هندوستان این تفاوت زودتر پیدا می شود و تندتر رو به انحطاط میرود. بناچار باید هر یک دو سالی تخم نو از آمریکا به آنجا برند. در پایان سدهء پانزدهم میلادی ذرت به دستیاری پرتقالیها به هند رفت، در حدود سال 1540 از راه تبت، از هند به چین درآمد، شاید از راه جنوب بدستیاری بازرگانان پرتقالی و اسپانیائی در زمان صفوی وارد ایران شده باشد. امروزه جائی در روی زمین نیست که ذرت در آنجا کشت نشود. کشت آن در اروپا و آسیا و افریقا از سدهء پانزدهم میلادی آغاز میگردد. اما در میهن دیرین خود، در سرزمینهای گرمسیر امریکا، بویژه کوبا و مکزیک و جزیره های آنتیل(7) از گیاهان چندین هزارساله است. اما در هیچ جا خودرو دیده نشده است. ذرت مانند همهء گیاهان کهنسال در سرزمین اصلی خود داستانهائی دارد و بسا هم رنگ و روی دینی گرفته، ستوده میشود. دربارهء ذرت یکی از سران قبیلهء امریکائی داستانی یاد میکند:(8) «در روزگاران پیش نیاکان ما همواره از گوشت جانوران خورش می یافتند، بسا میشد که شکاری نیافته، گرسنه میماندند. روزی دو مرد جوان از قبیلهء ما شکاری بدست آورده، آن را پاره پاره کرده، در روی آتش بریان میکردند. ناگاه زنی از آسمان فرود آمده بروی پشته ای فرونشست. شک نیست که بوی کباب این موجود مینوی را بدانسوی کشیده بود. آن دو مرد جوان با خود گفتند لختی از این کباب بدو دهیم، پس زبان آن شکار را که بهترین بخش آن جانور بود بدو دادند. آن زن از آن بریان بسیار خشنود و شادمان شده گفت: بپاداش بخششی که بمن شده، اگر پس از سیزده ماه دیگر بهمین جا بیائید چیزی خواهید یافت که از آن پس مایهء زندگی شما و فرزندانتان خواهد گردید. آن دو شکاربان فرمان را بیاد سپرده، پس از سیزده ماه به آنجای شتافتند. دیدند در همانجائی که آن موجود مینوی آرمیده بود از سوی راست ذرتی سر بر زده و از سوی چپ لوبیای سفید روئیده و در سرجای آن زن آسمانی توتون(9)سبز گردیده.» این است که ذرت نزد بومیان آمریکا از بخشایش ایزدی است و از برای سپاسگزاری، دانه های آن را به الاهه سنتولت(10) تقدیم میکردند(11) براستی در میان دانه هائی که از آنها نان پخته مایهء زندگی مردم جهان است، ذرت بیش از همه درخور ستایش و سپاسگزاری است. زیرا بهترین دانه ای که آردش از برای نان بکار آید. از هر تخم آن که کاشته شود سی تخم برمیدارند. اما هر یک دانهء ذرت سیصد و بسا چهارصد دانه میدهد. در یکی از سرودهای دینی بومیان امریکا، ذرت شخصیت یافته به پیغمبر(12)هیوثه چنین گوید: «مرا به جائی بکار که باران همی فروریزد و خورشید به من بتابد، آنگاه مرا با خاک سبک و نرم بپوشان، مگذار که کرمها مرا بخایند و کلاغها مرا بیازارند، تا اینکه در تابش خورشید شادمان سر از خاک بدرآورم، هیوثه آنچه شنید بکار بست و در تابستان به کشتزاری که در آنجا ذرت درنشانده بود، برگشت و از دیدن آن کشتزار بانگ شادمانی برداشته گفت: مندامین(13) (این است مایهء خوشی مردم). ذرت را کلمب با نام آن مایز(14) از امریکا به اروپا برد و در همه زبانهای اروپائی با اندک تغییری همین لغت را بکار بردند، چنانکه در فرانسه و آلمانی و انگلیسی و جز اینها مایز(15) و در گیاه شناسی زی مایز(16) خوانده میشود. زی(17) بگفتهء پلینیوس(18) در نخستین سدهء میلادی، نام یک گونه گندمی بوده که در مصر میروئیده(19) نام این گیاه در زبانهای اروپائی همان نام بومی امریکای جنوبی است از کلمهء مریسی(20) یا مهیز(21) که به هیئت میز(22) با کلمب به اسپانیا رفت. گذشته از اینکه همین نام چنانکه گفتیم با اندک تغییری در همهء زبانهای مغربی بجای مانده، با نامهای دیگر هم، هر یک بمناسبتی، آن را نامزد ساخته اند مانند گندم ترکی(23) یا ارزن ترکی. در زبان ایتالیائی کنونی نیز این دانه به ترک باز خوانده(24) میشود. هم چنین آن را ارزن هندی یا گندم هندی و گندم آسیائی و گندم اسپانیائی و دانهء بیگانه نامیده اند(25) ذرت که یگانه دانهء خوراکی امریکا بوده در آغاز توجه مردمان اروپا را بخود نکشید چنانکه گندم را که کریستف کلمب با خود به آمریکا برد، در آغاز بومیان آنجا آن را نپسندیدند و همچنان بدانهء دیرین خود که از روزگاران بسیار کهن مایهء خورش نیاکانشان بود ساختند. امروزه هم امریکا در کشت ذرت به بخشهای دیگر روی زمین برتری دارد. در زبان انگلیسی رایج امریکای شمالی کرن(26)(دانه) به همین ذرت اطلاق میشود. چنانکه در انگلستان از همین کلمه گندم اراده کنند و در اکس(27) دوسر را(28) دانهء(29) مطلق خوانند. در سال 1946 م. در امریکای شمالی (اتازونی) به اندازهء 85 میلیون تن(30) ذرت به دست آمد، بنابراین اتازونی (ممالک متحده) در سر کشورهائی که ذرت کشت میکنند جای گرفته، زیرا محصول غلهء ذرت در جهان سالیانه بمقدار 125 میلیون تن برآورده شده است. از این شماره بخوبی دانسته میشود که ذرت امروزه چه اهمیتی در خورش مردم گیتی دارد. فقط گندم و برنج است که بپای آن میرسد. محصول ذرت در ممالک متحدهء امریکا که نزدیک شصت درصد محصول ذرت جهان است، همه بخورد مردم آنجا نمیرود، بلکه دو سوم 2جانداران چون خوک و گاو و بوقلمون و جز اینها به کار میرود و فقط یک سوم 1برای خوراک مردمان آنجا کافی است. آرد ذرت را با آرد گندم یا آرد چاودار(31) درآمیخته نان پزند. ذرت که از دانه های بسیار کهنسال امریکا است، در آنجا و در سرزمینهای دیگر جهان بواسطهء آب و هوای اقلیم های مختلف و خصایص خاکهای متفاوت، انواع و اقسام شده، فقط در روسیه هشت هزار گونه باز شناخته شده است. از این ذرتهای گوناگون چهار نوع عمده شناخته شده که در خود آمریکا چنین خوانده میشود:
1 - دانه = ذرت سنگی(32)، این نوع از ذرت میانه بالا و چوب آن نیز میانه است دانهء آن دو پهلو هموار است و در بالا گرد است، رنگش بسا زرد است، گاهی هم برنگهای سرخ و بنفش است.
2 - ذرت دندانی(33)، گیاه آن بسیار بزرگ میشود. به دو متر تا به دو متر و نیم میرسد و چوبش هم بزرگ میشود، دانه اش از دو پهلو هموار است و بالای آن دارای شکلی است که یادآور دندان است، رنگش بسا سفید است و برنگهای زرد و سرخ هم دیده میشود.
3 - ذرت پستانی(34)، گیاهش کوچک است و چوبش نیز کوچک است، دانه اش شفاف است و از دو پهلو مانند ذرت سنگی و ذرت دندانی هموار است. رنگش در برخی سفید و در برخی دیگر زرد و سرخ است.
4 - ذرت شیرین(35)، گیاهش در برخی میانه و در برخی دیگر بلندبالاست. چوبش بزرگ است و دانه اش به شیشه همی ماند و از دو پهلو ناهموار است: به این ماند که آن را نارس چیده باشند و در هنگام خشک شدن چین و چروک و شکن بهم رسانیده باشد. این دانه هیچگاه سفید یکرنگ نیست همیشه رگهای زرد و سرخ و سیاه با آن رنگ سفید درآمیخته است. ذرت از گیاهان یک ساله است که پس از باردادن خشک می شود. معمو از هر گیاه دو چوب سرزند یکی بزرگ و دیگری کوچکتر دانهء ذرت از همه دانه هائی که از برای پخت نان به کار آید درشت تر است. در این چوب دانه ها پهلوی هم چیده شده و گفتیم معمو از هر نی این گیاه سیصد تا چهار صد دانه بر میگیرند و گاهی هم بیشتر از این. این گیاه پرسود و بهره نسبت به گیاهان دیگر دانه ور، کمتر نیازمند کار و کوشش کشاورز است. همینکه کشتزارش خوب شخم و شیار گردید و از کوت پهن نیروئی یافت و آفتاب بر آن تابید دیگر به چیزی نیازمند نیست، چون ریشه بلند و توانا دارد و خوب بتک زمین فرومیرود چندان نیازمند آبیاری نیست. برای اینکه این گیاه آنچنانکه باید دانهء خود را برساند و از برای آرد نان بکار آید از تابش خورشید بی نیاز نیست، چون اص از سرزمین های گرمسیر آمریکای جنوبی است. در هر جای دیگر جهان که کشت شود از همان تابش خورشید نباید بی بهره ماند. در هر آنجائی از روی زمین که رز میروید و انگور خوب میرسد در همانجا ذرت هم خوب بار میدهد مواد غذائی که در ذرت است نسبت به نهاد زمینی که بر آن کشت میشود و نسبت بتأثیر اقلیمی که در آن پرورش می یابد کم و بیش می گردد، در هر حال مادهء چربی آن از دانه های دیگری که از برای نان بکار آید بیشتر است. در برخی از انواع آن تا شش و نیم درصد بازشناخته شده است. همین چربی را که از آن کشیده شود میتوان در آشپزخانه از برای خوراک بکار برد. هم چنین از برای صابون نیز بکار برند. بومیان امریکای جنوبی از ذرت یک گونه آشام الکلی سازند بنام چیچه(36). برگهای نازکی که سراسر چوب ذرت را پوشاند، دانه ها را نگهداری میکند، بومیان آمریکا در پارینه تاباک (توتون) را در آنها پیچیده آتش زده می کشیدند. امروزه از همین برگها کاغذ سیگارت ساخته می شود. یا این که از آنها یک گونه کاه نرم ساخته از برای پرکردن تشک و بالش و اثاثیهء دیگر بکار میبرند.
در روزگاران پیش که هیزم در آمریکا کم بود، چوب ذرت از برای سوختن بکار میرفت. ذرت در سراسر گیتی کم و بیش کشت میشود و در بسیاری از سرزمینها پایهء خورش یا اساس غذای مردم است و در هر جا که به اندازه ای از گرما برخوردار نیست و دانهء آن درست نمیرسد، آن را بریان کرده (مانند بلال در ایران) میخورند یا اینکه گیاه سبز آن از برای علوفهء چارپایان به کار میرود. آنچه را که در ایران بلال خوانند در لهجهء مگدهی در سرزمین بهار (در هندوستان) «بال» نامیده می شود. (بلال ندانستم چه لغتی است؟). گذشته از نان آرد ذرت آمیخته با آرد گندم و یا چاودار، که یاد کردیم، از آن در بالکان که کوکوروز(37) خوانند، یک قسم آش پزند و در رومانی آن آش مملیگا(38) و در ایتالیا پلنتا(39)خوانده میشود. رنگ دانهء ذرت معمو زرد است. اما برنگهای سفید و سیاه و بنفش و آبی و سرخ هم دیده میشود.(40) در گیلان ذرت را بابا گندم گویند، هم چنین آن را مکابج (برنج) خوانند. در آذربایجان «ذرت» را مکه نامند. در تحفهء حکیم مؤمن آمده: «ذره مکه خندروس است» در مخزن الادویه که در هند نوشته شده گوید: «خندروس و آن را خالاون و به فارسی ذرهء مکه و به عربی حنطه رومیه و در تنکابن گندم مکه به هندی جوار نامند.(41)شک نیست که مکه و مکا در لهجهء آذربایجانی و گیلکی همان «مکه» است که در تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه یاد گردیده است. در منتهی الارب آمده: علس... و نوعی از گندم دوگانه در یک غلاف و آن گندم صنعاست و گندم مکه نیز گویند. در برخی از فرهنگهای فارسی گندم مکه یاد شده و عربی آن علس دانسته شده که یک گونه گندم است. (مکه ندانستم چه لغتی است). در زبانهای هند هم ریشه و بن آن دانسته نشده است در بسیاری از زبانهای رایج کنونی هندوستان چنانکه در هندی و بنگالی و مراتی و تامیل و تلوگو(42) (تامیل و تلوگو دو زبان دراویدی در جنوب(43)). مکّا(44) و مکای(45) و مکی(46) و موکّا(47) و مکّا(48) گویند. از این کلمه گذشته در زبانهای گوناگون هند چه در زبانهای از ریشهء سانسکریت و چه در زبانهای غیرآریائی دراویدی این گیاه و دانه اش بنام های دیگر هم مانند جوار که یاد کردیم و جنورا و بهوتا(49) و چلم(50) و جز اینها نیز خوانده می شود، چنانکه در لهجهء ایرانی خواه در ایران و خواه در افغانستان، آن را گذشته از ذرت بنامهای دیگر هم نامزد ساخته اند. گفتیم در اروپا هم در هر سرزمینی بمناسبتی آن را بنامی خوانده اند، اما نامی که در مرز و بوم دیرین خود داشته بنامهای ساختهء اروپا غلبه کرده است. نزد ما این گیاه و دانهء آن با نام بومی دیرین خود نرسیده، چنانکه گیاه تنباکو با همان نام بومی امریکائی خود که از آن در گفتاری جداگانه صحبت خواهم داشت، خوانده می شود.
گفتیم در پایان سدهء پانزدهم میلادی ممکن است ذرت به دستیاری پرتقالیها به ایران رسیده باشد، اما نامی که امروزه معمو در فارسی به آن داده ذرت خوانند بسا قدیمتر از ورود آن است به ایران. کلمهء ذرت در نوشته های فارسی و عربی قدمت هزارساله دارد و نظر به آثار بابل و آشور، راه چندین هزارساله پیموده است. همانند ذرت گیاه دیگری که از آمریکا رسیده و امروزه یکی از گلهای زیبای باغ و بستان ایران است و آن را در فرانسه کاپوسین(51) خوانند در فارسی لادن خوانده اند و آن را در گفتار دیگر یاد خواهیم کرد. لغت لادن قرنها پیش از پیدا شدن آمریکا، نزد ما معروف بوده است. اینک ببینیم ذرت چه گیاهی بوده و به چه مناسبت گیاه امریکائی که در هیچ جای روی زمین جز آمریکا نام و نشانی نداشته و در هیچ جا، حتی در خود امریکای جنوبی هم، خودرو دیده نشده نزد ما چنین خوانده شده است.
واژهء ذرت در برخی از کتابهای لغت و ادویهء مفرده، تا به اندازه ای که نگارنده دیده چنین یاد شده: زمخشری در مقدمة الادب نوشته: «دخن، ارزن، ذره، حطام...(52)» المیدانی در السامی فی الاسامی آورده: «ارزن، جاورس؛ گاورس؛ جاورس. نوعی از ارزن؛ الذرة، ارزن.(53)» در منتهی الارب یاد شده: «الذرة، ارزن(54)» در شرح اسماءالعقار آمده: «جاورسر هو نوع من الدخن والجاورسر الهندی، هوالذرة(55)». الغافقی در جامع المفردات گوید: «جاورس (ابن وافد) هو صنف من الدخن صغیرالحب شدیدالقبض، اغبراللون (دیسقوریدس) قنخروس هو اقل غذا من سائر الحبوب یعقل البطن و یدر البول (جالینوس) یبرد فی الاولی و یخفف فی اول الثالثة و فی آخر الثانیة، اذا کمد به فی کیس صار انفع من امغص».(56) در جامع المفردات ابن البیطار آمده «ذره (الفلاحة) هو من جنس الحبوب یطول علی ساق اغلظ من ساق الحنطه والشعیر بکثیر و ورقه اغلظ و اعرض من ورقها (المجوسی) اجوده الابیض الرزین و هی باردة یابسة مجففة و لذلک صارت تقطع الاسهال و ان استعملت من خارج کالضماد بردت و جففت». باز ابن البیطار در کلمهء دخن گوید: «دخن، هو جنسان احدهما احرش من الاَخر... هو ایضاً من الحبوب التی یعمل منهاالخبز. کما یعمل من الجاورس و یوافق ما یوافقه الجاورس غیر ان الدخن اقل غذاء من الجاورس و اقل قبضاً(57)».
در کتاب الابنیه آمده: «گاورس بر سه گونه است یکی دخنست(58)». ابن الحشاء در مفیدالعلوم و مبیدالهموم گوید: «ذرة هو الحب المسمی شینة». در جای دیگر گوید: «دخن هو حب یختبز یسمی بالبربریة آفسوا او لعرب توقعه علی الجاورس المسمی بالبربریة آنلی و تسمی العرب هذاالمأکول هناالسیال». باز در کلمهء گاورس گوید: «جاورس هو الحب المسمی بالبربریة باءنیل و بالعجمیة بنج باؤه و جیمه أعجمیتان و یسمی بافریقیة قمح السودان والذرة(59). در صیدنهء ابوریحان بیرونی آمده: ذره نوعی است از حبوب و پارسیان او را ارزن گویند و یکی را ذره گویند... و به لغت هندی او را جواری گویند و پارسیان او را ارزن هندی گویند. دانهء او بزرگ باشد... ابوحنیفهء دینوری گوید: ذره را نزدیک ما جاورس هندی گویند و بعضی از او سبید باشد و بعضی سیاه(60). در جواهراللغة آمده: الذره بضم هی جاورس الهندی منها بیضاء و منها حمراء منها سوداء...(61) علی بن الحسین الانصاری المشتهر به حاجی زین العابدین عطار در اختیارات بدیعی گوید: «ذره جاورس هندی است و به شیرازی ذره خوانند و آن دو نوع است سفید و سیاه و بهترین وی سفید فربه بود...»(62) در مخزن الادویه گوید: «ذره به ضم ذال... جاورس است و به هندی جوار نامند و غلیظ تر از دخن».(63) زکریابن محمد بن محمود القزوینی در عجایب المخلوقات و الحیوانات و غرائب الموجودات آورده: «جاورس هوالدخن قال صاحب الفلاحة الارض التی یزرع بهاالجاورس تفسد و لاترجع الی صلاحها الابعد مدة طویلة حبه یبقی مدة طویلة لاتصیبه آفة و لهذا یدّخره الناس لخوف القحط قال ابن سینا انه ضماد جید لتسکین الاوجاع و قال غیره انه یمسک بیبوسة و یسقط الاجنه»(64). در تحفهء حکیم مؤمن آمده: «ذره جاورس هندی است و آن دانه ای است شیرین و سفید و نباتش مثل گیاه نی و سرد و خشک و قوی الغذاء و غلیظتر از دخن و مجفف و حابس اسهال و در جمیع افعال مانند خندروس و مصلحش روغنها و شیرینیها است»(65). جوار که در مخزن الادویه یاد شده در هندوستانی یک گونه ارزن سفید است که از برای خورش مردم بکار رود و جوار سیاه چینا خوانده میشود و از واژهء سانسکریت کینا(66) که در هندوستانی بمعنی دانه است. چینا یا ارزن سیاه دانهء مرغان است. در برخی از فرهنگها ذرت با ذاء یاد شده، از آنهاست فرهنگ رشیدی: ذرت و زره بضم زا و فتح را و زره به راء مشدد غلهء معروف که به هندی جواری گویند و در عربی ذره به ذال معجمه و تخفیف را بر وزن کره آمده ظاهراً معرب کرده اند بسحاق اطمعه گوید:
«دارم از نان ذرت خشکی و از جو سردی».
و نزاری گوید:
پیش سیمرغ قاف همت تو
ریخته صبح ارزن و زره(67)».
در کردی کرمانشاهی و لهجه های دیگر کردی زرات گویند. چنانکه پس از این خواهیم دید، ذرت(68) با ذال درست است، زرت با زاء مکسور زرشک است. الخوارزمی در مفاتیح العلوم آورده: «الامبر باریس هو الزرشک بالفارسیه. یقال له الزرت والزرک.»(69). از آنچه گذشت هیچ شبهه نمیماند که ذرت نام یک گونه ارزن یا گاورس (= جاورس) است و همان را یک گونه دخن یاد کرده اند همهءمان از کودکی از نصاب الصبیان بیاد داریم:
«فول باشد باقلا و ذره ارزن سلت جو.»
از اینکه این گیاه امریکائی نزد ما و تازی زبانان ذرت (= ذرة) خوانده شده برای شباهتی است که به گیاه ارزن یا گاورس دارد. هر دو آنها مانند نی میباشد و دارای بندهائی است چون آن و برگش نیز مانند برگ نی است اما اندکی پهن تر. دانه اش هم کمابیش به دانهء ارزن درشت که گاورس هندی خوانند همی ماند. در لهجهء یزدی آنچه را که امروزه ذرت(70)نامیم گوارس(71) خوانده میشود. هنوز هم نزد ما یک گونه ارزن را ذرت خوشه گویند و این همان است که در گیاه شناسی سرگوم(72)خوانده میشود. یک گونه از همین سرگوم در زبانهای اروپائی درّه(73) خوانده میشود و این واژه همان ذرت (ذرة) است که به زبانهای اروپائی درآمده است(74). دره در افریقا مهم ترین گیاهی است. که از دانهء آن نان مردم آن سرزمین ها فراهم میشود و یک گونه از همین دره است که در گیاه شناسی، دره شکر(75) خوانده میشود و از آن شکر بیرون کشند. پیشینیان از این دره مادهء شیرین می کشیدند و امروزه در امریکای شمالی یک شیرهء بسیار خوشمزه از آن بیرون کشند(76). در میان دانه هائی که در روزگاران کهن در بابل کشت میشده یکی درّه(77) بوده(78) و این همان دانه ای است که اکنون ذرت (ذره) گوئیم و آن یک گونه ارزن است. گذشته از جو و گندم در بابل ذره هم کشت میشده و بگفتهء هردوت بوتهء آن به بلندی درختی میشد و در ضمن هردوت گوید در بابل روغنی جز روغن کنجد نمی شناسند. آنچه نبوکدنزر(79) دوم، پادشاه بابل (605 - 562 ق. م.) روزانه بخداوند بزرگ مردوک(80) و زنش تقدیم میکرد عبارت بوده از یک گاو نر بزرگ فربه، یک گوساله، گوسفند، ماهی، مرغ، ارزن، انگبین، ماست، شیر، روغن، شراب، کنجد، یک گونه آشام عسلی، یک گونه بادهء کوهستانی و می سفید(81). بنابراین درّه در سدهء ششم ق. م. در سرزمین بابل عراق کنونی مایهء تغذیهء مردمان آن دیار بوده که نبوکدنزر در جزء خوراکهای دیگر روزانه بپروردگار مردوک تقدیم میکرد. شک نیست که واژهء دره دیرگاهی است که از بابل به ایران زمین درآمده و در اینجا نام یک گونه ارزن گردیده و در این چند قرن گذشته نام گیاه و دانه ای شده که از ره آوردهای امریکاست. همچنین واژهء دخن که چندین بار در یاد کردن ذرت نزد پیشینیان به آن برخوردیم و یک گونه ذرت یا ارزن و گاورس است، نیز از بابل زمین است: دوخنو(82). که در آرامی دوخنا(83). و در عربی دخن شده است(84).
در نامهء پهلوی «فرهنگ پهلویک» که مناختای هم خوانده میشود در چهارم که از دانه ها و میوه ها یاد میکند، پس از گندم و جو، پگ و گاورس، و ارژن و میزوک و نخود و جز اینها را برمیشمرد(85). پگ و گاو رس (گاو رسه) و ارزن سه گونه دانه است از گیاهانی که در گیاه شناسی از یک جنس دانسته شده است. در کتاب الابنیه عن حقایق الادویه تألیف ابومنصور هروی آمده: «گاورس بر سه گونه است: یکی دخن است(86)». ابن سینا در قانون گوید: «جاورس. هو ثلثه اجناس یشبه الارزقی قوته لکن الارزاغذی والجاورس خیر فی جمیع احواله من الدخن الاانه اقوی قبضا...(87)». در برخی از فرهنگهای فارسی نامهائی از برای گاورس یاد شده چون الم بفتح اول و ضم ثانی و سکون میم، غله ای است که آن را گاورس و ارزن گویند، بسل بفتح اول و ثانی و سکون لام غله ای است که آن را گاورس گویند و گلا که امروزه در کرمان گل (بفتح ل) گویند نام یک گونه گاورس است. این لغتها ناگزیر محلی است چنانکه در انجمن آرا در کلمهء گاورس آمده: «... و بشیرازی الم خوانند و فقرا از آن نان کنند و خورند.» در لهجهء کردی کرمانشاهی ارزن را داروجان گویند. محمود کاشغری در دیوان لغات الترک که در زمان خلیفهء عباسی المقتدی بامرالله نوشته شده آورده: «قنق، الجاورس». برخی میان گاورس و واژهء یونانی آن کنخروس(88) یک پیوستگی لفظی قائل شده اند(89). لفظ یونانی آن از هر ریشه و بنی که باشد خواه از لغات عاریه یا اص یونانی چنین مینماید که واژهء گاورس ریشه و بن آریائی و یا هند و ایرانی داشته باشد. بهرحال گروهی از پزشکان یونانی مانند دیسقوریدس(90) و جالینوس(91) از این دانه بنام کنخروس سخن داشته اند و دانشمندان و پزشکان مشرقی آن را بنام گاورس (جاورس) یاد کرده اند. مانند ابن وافد اندلسی (389 - 467 ه . ق.) در کتاب الادویة المفرده و ابوعمران موسی بن عبدالله الاسرائیلی القرطبی (529 - 601) در اسماء العقار و محمد بن خلید الغافقی که درحدود 560 درگذشت در جامع المفردات و ابن البیطار که در سال 646 درگذشت در جامع المفردات و ابن العوام اشبیلی که در پایان سدهء ششم هجری به اشبیلیه (در اندلس) میزیست در کتاب الفلاحة و ابومنصور هروی که در سدهء پنجم میزیسته در کتاب الابنیه عن حقایق الادویة و گروهی از نویسندگان دیگر که برخی از آنان را در این گفتار یاد کردیم. ارزن(92) و یک گونه از آن گاورس (معرب جاورس(93)) از دانه هائی است که دیرگاهی است در ایران زمین شناخته شد. این دو واژه در زبان ادبی و رایج کنونی معروف است:
کبوترخانهء روحانیان را
نقطهای سر کلک من ارزن.
ناصرخسرو.
طاوس بین که زاغ خورد وانگه از گلو
گاورس ریزه های منقا برافکند.
خاقانی شروانی.
یک گونه از این دانه که در سانسکریت سیاماکا(94) خوانده میشود و هنوز هم در جنوب هند و بسیاری از جاهای دیگر آن سرزمین آن را مانند برنج پخته میخورند دیرگاهی است که در چین و هند و بابل و ایران و جز اینها کشت میشده و هنوز هم کشت میشود. در گفتار برنج یاد کردیم که گاورس از گیاهان بسیار کهنسال چین است و آن در جزء پنج دانهء دیگر هر سال در هنگام بهار به دست پادشاه بزرگ شن مونگ(95) (2737 - 2705 ق. م.) که مؤسس کشاورزی چین شمرده شده، با مراسم مخصوصی افشانده میشد در نوشته های چینی در سخن از سال 1100 ق. م. از دوگونه گاورس یاد گردیده است(96). به گواهی برخی از پیشینیان این گیاه در ایران زمین هم از روزگاران پیش کشت میشده و دانهء آن از برای خورش مردم بکار می آمده، هردوت در سخن از سکها(97) گوید: گروهی از این مردم گندم کارند، پیاز و سیر و مرجو (عدس) و گاو رس خورند(98). گزنفون(99) نیز در چهار صد سال ق. م. در سخن از آسیای کوچک گوید: مردمانی در آنجا هستند که گاورس خواران خوانده(100)میشوند، سرزمینهای کشت گاورس: از شمال غربی چین گرفته، سراسر آسیای مرکزی و مرز و بومی که امروزه ترکستان خوانده میشود و کرانهء آمویه از کشت این گیاه برخوردار بوده است. قبایل چادرنشین مغول و قیرقیز از روزگاران پیش بکشت آن پرداختند و یگانه مایهء زندگی آنان بوده، باید بیاد داشت که ارزن یا گاورس از گیاهانی است که کشت آن آسانتر است، از برای قبایلی که بسرزمینی پایدار نیستند همواره از جائی بجای دیگر میروند، همین ارزن مایهء خورش مناسبی است که بی رنج کشت و کار زودتر به دست می آید. کشت این دانه در پارینه در همه جا رواج داشت، نویسندگان قدیم غالباً از آن یاد میکنند. استرابو(101) در سخن از بریتانیا و جزیره های پیرامون آن مینویسد: «مردمان آنجا (جزیرهء تیول(102)) از ارزن و تره های خودرو و میوه و ریشهء درخت خورش یابند». در سخن از ایتالیا گوید: «دلیل خوبی و فراوانی این سرزمین گالیه(103) در جمعیت انبوه و شهرهای بزرگ و پرثروت آن است که رُمیها و مردم بخش های دیگر ایتالیا از آن برخوردارند زیرا کشتزارهای آن غله گوناگون دهد. چون آنجا را خوب آبیاری کنند، ارزن فراوان به دست آورند، دانه ای که پشتیبان نیرومند مردم و آنان را در قحط سال بیش از دانه های دیگر بکار آید، دانه ای است که دیرتر طبیعت در آن اثر تواند کرد. و نسبت بدانه های دیگر دیرتر تباه شود» باز همین جغرافیانویس نخستین سدهء میلادی از ارزن یا گاورس یاد کرده گوید که مایهء خورش بسیاری از مردمان گل(104) و اسلاو در روسیه میباشد و بویژه «مردم حبشه از ارزن و جو زندگی کنند و از آن یک گونه آشام (مشروب) سازند، بجای روغن زیتون، کره و پیه بکار برند.(105) پلینیوس(106) نیز چندین باز از ارزن یاد می کند و مانند همزمان خود استرابو مینویسد که مردمان گل و بویژه مردمان اکیتانیه(107) در سرزمین های رود گارون(108) ارزن میخورند(109) و در جای دیگر نیز از کشت ارزن در خاک روسیه یاد کرده می نویسد اقوام سرمت(110) از آش ارزن خورش سازند یا اینکه آرد خام ارزن را با شیر مادیان یا با خونی که از رگ ران اسب کشیده شده، درهم آمیخته، میخورند. بازپلینوس گوید: «در مرکز ایتالیا، در کمپانیه(111) بویژه ارزن میکارند و از آن نان بسیار خوشمزه میپزند در حبشه جز از ارزن و جو غلهء دیگری نمی شناسند». در جای دیگر کتابش مانند پزشکان یونانی از خاصیت دوائی ارزن یاد میکند این چنین: ارزن برشته شده شکم روش را بند آورد و درد شکم را فرونشاند، از برای آرام کردن دردها بویژه درد پی (عصب) اگر آن را در یک پارچه گذاشته روی آن اندام ضماد گرم کنند سود دارد. ارزن بهترین داروی مؤثر است زیرا بسیار سبک و معتدل است و حرارت را چندی نگاه دارد. آن را در هر موردی که نیازمند حرارتی باشند بکار برند. آرد آن با مومیائی درآمیخته گزش مار(112) و هزارپا را سود بخشد.(113) پولبیوس که در حدود سالهای 201 تا 120 ق. م. میزیسته در سخن از باروری ایتالیا گوید: «در این سرزمین به اندازه ای دانه های خوردنی فراوان و ارزان است که نمیتوان آن خاک را آنچنانکه باید ستود. گندم سیاه و ارزن به اندازه ای فزون و فراوان از آن میروید که نمیتوان باور داشت»(114). در نوشته هائی که از نویسندگان ایرانی و عرب بما رسیده غالباً از ذرت یا ارزن و گاورس سرزمینهای مختلف آسیا و افریقا یاد گردیده است. گفتیم ابن الحشاء در مفیدالعلوم در کلمهء جاورس آورده که آن را در افریقا قمح السودان (گندم سودان) نامند. ناصرخسرو در سفرنامهء خود گوید: «روز یکشنبه هفتم صفر سنهء تسع و ثلثین و اربعمائة که روز اورمزد بود از شهریورماه قدیم در قاهره بودم... و دیدم که از نوبه گندم و ارزن آورده بودند هر دو سیاه بود»(115). ابن بطوطه در غرهء محرم سال 734 هجری بسرزمین رود سند (پنچاب) رسیده و در سخن از شهرهای آنجا گوید: «ثم سافرنا من مدینة جنانی الی ان وصلنا الی مدینة سیوستان، و هی مدینة کبیرة. و خارجها صحراء و رمال لاشجر بها الاشجرام غیلان، و لایزرع علی نهرهاشی ما عدالبطیخ... و طعامهم الذرة والجلبان و منه یصنعون الخبز». ابن بطوطه در جای دیگر رحله اش در سخن از کشور یمن از شهر ظفار چنین یاد میکند: «و اکثر سمکها النوع المعروف بالسردین و هو بها فی النهایة من السمن. و من العجائب أن دوابهم انما علفها من هذا السردین و کذلک غنمهم. و لم ار ذلک فی سواها. و اکثر باعتها الخدم. و زرع اهلها الذرة و هم یسقونها من آبار بعیدة الماء... و لهم قمح یسمونه العلس و هو فی الحقیقة نوع من السلت والارز یجلب الیهم من بلادالهند و هو اکثر طعامهم». در یک صفحهء بعد گوید که خوراک مردمان اظفار ذرت است. در همهء این موارد مقصود ابن بطوطه از ذرت یک گونه ارزن یا گاورس است نه دانهء امریکائی که امروزه ذرت خوانیم، چه در زمان او هنوز امریکا پیدا نشده بود و در هیچ جای آسیا و افریقا و اروپا نام و نشانی از آن دانه و گیاهش نبود. ابن بطوطه در ذکر حبوباتی که در هند کشت میشود گوید: «و من هذا الحبوب الخریفیة عندهم. (الکذرو) و هو نوع من الدخن و هذا الکذرو اکثر الحبوب عندهم»(116). ابن واضح الیعقوبی در کتاب البلدان که در حدود سال 278 ه . ق. نوشته شده در سخن از بجه، سرزمین همسایهء حبشه و نوبه گوید: «نوک پستان پسران آنجا را میبرند تا مانند پستان زنان نشود. ذرت و آنچه به آن ماند خورند، بر شتر آمده پیکار کنند»(117) در این سرزمینها هنوز هم نان گاورسین بیش از جاهای دیگر خورده میشود. در ایران هم به گواهی جغرافیا و تاریخ نویسان قرون میانه در بسیاری از جاها گاورس کشت میشد در حدودالعالم که بسال 656 ه . ق. نوشته شده در سخن از کرمان آمده: «و از وی زیره و خرما و نیل و نیشکر و پانیذ خیزد و طعامشان ارزن است». در چند سطر دیگر در سخن از شهرهای کرمان آمده: «مغون و لاشگرد کومین، بهروکان، منوکان شهرکهائی اند خرد و بزرگ و از این شهرها نیل و زیره و نیشکر خیزد و اینجا پانیذ کنند و طعامشان گاورس است و ایشان را خرمای بسیار است و رسم ایشان چنان است که هر خرمائی که از درخت بیفتد خداوندان درخت برندارد و آن درویشان را بود».(118)
ابن حوقل در کتاب صورة الارض در سخن از کرمان گوید: «و هرموز مجمع تجارة کرمان و هی فرضة البحر (بند دریا)... والغالب علی زروعهم الذرة».(119) امروزه در ایالت پهناور کرمان خوراک بیشتر از کشاورزان و کارگران و همهء بینوایان نان ارزن است. این ارزن در آنجا که اندکی درشت تر است چنانکه یاد کردیم گال خوانده میشود گال بمعنی گاورس (گاورسه) با شاهد در فرهنگها یاد شده است. در تاریخ قم که حسن بن محمد بن حسن قمی در سال 378 ه . ق. به عربی نوشته. و حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی آن را در سال 805 - 806 ه . ق. به فارسی درآورده، در سخن از خراج قم آمده: «جریبی از جاورس در همه رساتیق قم چهارده درهم». و در جای دیگر در وضایع ماه البصره که آن نهاوند است گوید: «زعفران سی درهم، جاورس یکدرهم و نیم، پنبه پانزده درهم»(120). در ادبیات ما واژه های زغاره و سنگله بجای مانده و هر دو بمعنی نان گاورس یا نان ارزن گرفته شده:
رفیقان او با زر و ناز و نعمت
پس او آرزومند یک تا زغاره.
ابوشکور بلخی.
گفتم که ارمنی است مگر خواجه بوالعمید
کو نان گندمین نخورد جز که سنگله.بوذر(121).
در لهجهء تفرشی گئورسا(122) آشی است که از گاورس پزند. در این لهجه گئورس(123) بمعنی گاورس و ارزن است. آن دانه ای که در جاهای دیگر ایران ارزن خوانده میشود، در آنجا گئورس نام دارد. از آنچه گذشت میتوان گفت ارزن یا پگ و گاورس از گیاهانی است که آدمی آن را در روزگاران پیش از تاریخ هم میشناخت و کهنترین گیاهی است که از برای خورش بشر کشت شده است. شک نیست که این دانه در روزگاران گذشته بیشتر مایهء تغذیهء مردم روی زمین بوده، رفته رفته، نیازمندی به آن، چنانکه نیازمندی به جو از برای خورش آدمی کمتر گردید، با این، پس از برنج و گندم و ذرت یعنی دانهء امریکائی گاورس در ردیف دانه هائی بشمار آید که هنوز مایهء زندگی گروهی از مردم گیتی است. به ویژه در افریقا به گواهی بسیاری از اسناد اروپائی نان گاورسین در همه جای اروپا خورده میشده، هم چنان آش ارزن از خورشهای رایج بوده و تا سدهء هفدهم میلادی و پائین تر، نزد مغربیان اهمیتی داشته است. از سدهء نوزدهم میلادی سیب زمینی جای آن را گرفت، برنج هم در راندن آن از مغرب زمین بی تأثیر نبوده است. امروزه در اروپا گاورس جزء خوراک مردم بشمار نمیرود، اما در آسیا هر چند اهمیت خود را از دست داده، اما هنوز در گوشه و کنار این بخش پهناور گیتی خواستارانی دارد. چون ارزان تر از دانه های دیگر است بینوایان بناچار باید با آن بسازند، اما در این قرن اخیر هماورد آن دانهء امریکائی که نزد ما نام یک گونهء گاورس را غصب کرده، ذرت نامیده میشود در گوشه و کنار به گاورس چیره شده آن را از میان برده است. چنین مینماید که رفته رفته این نو به دوران رسیده، بیش از پیش نیرومند گردد و گاورس فرتوت و کهنسال را براندازد. چنانکه در برخی از پهنهء کارزار کامروا گردیده و سرزمینهائی در هند و چین به دست آورده است. در هند ذرت زود تغییر مییابد و باید هر سال تخم تازه از امریکا به آنجا برند. در افریقا کشت آن رو بفزونی است و کشت گاورس در آنجا رو به کاهش است. امروزه هر کشاورزی میداند که گاورس و ارزن زمین کشتزار او را بیجان کند و تباه سازد و با زمین آن کند که زکریابن محمدالقزوینی در عجایب المخلوقات از کتاب الفلاحة ابن العوام نقل کرده و در عجایب المخلوقات فارسی چنین شده: «صاحب الفلاحة گوید: هر آن زمین که در او جاورس بکارند تا مدتی مدید به اصلاح نیاید و جاورس مدتی دراز بماند و از بهر این معنی مردم او را ذخیره نهند از ترس قحط(124)». (هرمزدنامهء پورداود صص 135 - 157). رجوع به ارزن و ذرت و ذره شود. در گناباد و بیشتر شهرهای جنوب خراسان علاوه بر نان ارزن و گاورس این دو دانه را بصورت آش و دم پخت نیز میخوردند و اینگونه خوراک را «توگی» مینامند نوع نخست را اگر با شیر مانند شیربرنج بپزند «توگی بشیر» و اگر با قورمه و روغن بپزند «توگی سیرداغ» میخوانند و نوع دوم را «توگی پلو» مینامند. رجوع به ذرت شود : و طعامشان [ طعام شهرکهای، مغون، و لاشکرد، کومین، بهروکان، منوکا در کرمان ] گاورس است. (حدود العالم). و کشت ایشان [ مردم سریر به عربستان ] گاورس است و جو. (حدود العالم).
همچون کدوئی سوی نبید و سوی مزگت
آگنده به گاورس که خرواری غنجی.
ناصرخسرو.
چون مدتی برآمد شاخهاش [ شاخهای رز ]بسیار شد و برگها پهن گشت و خوشه خوشه به مثال گاورس از او درآویخت. (نوروزنامه).
طاوس غراب خوار هر دم
گاورس ز چینه دان برانداخت.خاقانی.
طاوس بین که زاغ خورد و آنگه از گلو
گاورس ریزه های منقا برافکند.خاقانی.
چون طبع شود به اشتها گرم
گاورس درشت را کند نرم.نظامی.
از این خرمن مخور یکدانه گاورس
برو میلرز و بر خود نیز میترس.نظامی.
گر عمر تو خرمنی است گاورس
از خوردن آن دو مرغ میترس.نظامی.
نگردیم بر گرد گاورس و جو
مگر بعد شش مه که باشد درو.نظامی.
به آتش بدل گشت مشتی شرار
کلیچه شد آن سیم گاورس وار.نظامی.
از مسام گاو زرین شد روان گاورس زر
چون صراحی را سر و حلق کبوتر ساختند.
خاقانی.
(1) - Millet. (2) - در آنندراج «یاجره» و در غیاث «یاجرا» است.
(3) - چاودار در لاتین Secale خوانند که در ایتالیائی Segale و در فرانسه Seigle شده و در زبانهای آلمانی و انگلیسی Roggen و ryeگویند. این گیاه را در ترجمهء لغتهای اروپائی به فارسی به چاودار = چودار، دیوک گردانیده اند و برخی نوشته اند در لهجهء خرقانی کارناوار و در لهجهء چهار محال بختیاری بارنج و در لهجهء نائینی دیله گویند. در نوشتهای کم و بیش قدیم هیچیک از این لغتها را نیافتم. چون ایران سرزمین گندم و نان سفید است، با چاودار و نان سیاه، آشنا نیست. چاودار مهمترین غلهء اروپای مرکزی و شمالی است. دربارهء این دانه که یک گونه گندم و مایهء زندگی هزاران هزار مردم گیتی و بویژه اروپاست نگاه کنید به:
Geschichte Unserer Kulturpflanzen,
von Karl und Franz Bertsch, Stuttgart
1947 S. 59 - 64.
اما دوسر که آنهم همانند گندم پایهء خورش بسیاری از مردم جهان است، آنرا در لاتین Avena خوانند و همین واژه هنوز در زبان ایتالیائی رایج است و در فرانسه Avoine شده و در زبانهای آلمانی و انگلیسی Hafer و Oatگویند، اگر کسی نداند که دوسر یک کلمه سادهء عربی است خواهد پنداشت که این لغت مرکب است از دو + سر و بویژه که در فرهنگهای نو با کلمهء جو آورده شده: جو دوسر نوشته اند شک نیست که این لغت عربی است، دوسر ریشه و بن کهنسال سامی دارد. در زبان اکدی (بابلی) این دانه دیشر و disharru خوانده شده، در آرامی شده دیشرا dishra، دشرا deshra، دوشرا dausheraو در عربی دوسر. نگاه کنید به:
Akkadische Fremdworter, von
Zimmern, S. 56.
در شرح اسماء العقار آمده: دوسر هو الخرطال و هو نوع من القطانی یشبه القمح و ینعد من انواعه. یعنی دوسر همان خرطال است و آن یک گونه قطانی است (دانه ای است) همانند گندم و آنرا از انواع گندم بشمار آورند. و باز در اسماء العقار آمده: «هرطمان هوالقرطمان و هو نوع من انواع القطانی و هوالخرطان». ابن البیطار در جامع المفردات آورده: «خرطال و یسمی بالفارسیه القرطمان. دیسقوریدوس هو نبات لهو قصبة و ورق یشبهان قصب الحنطة...». در تحفهء حکیم مؤمن آمده قرطمان معرب از هرطمان است و در جای دیگر گوید: هرطمان دانه ای است شبیه به خلر و بعضی گویند خلر است... و نباتش مانند گندم و ثمرش در غلاف بدو نصف». در مخزن الادویه (ص 485) گوید: قرطمان معرب هرطمان فارسی است و گفته اند جلبان است». باز در مخزن الادویه (ص 64) گوید: «هرطمان بضم ها و سکون را و فتح طا به عربی قرطمان نامند و گویند هرطمان فارسی است، حبی است شبیه جلبان هرطمان شبیه گندم و ثمر آن در غلافی منقسم بدو نصف». در منتهی الارب آمده: «قرطمان بالضم هرطمان است یا جلبان که هر دو دانهء معروف است»: قرطمان و هرطمان هیچیک فارسی نمی نمایند شاید آنها از کلمهء خرطال به این هیئتها درآمده باشند. در منتهی الارب آمده: «دوسر بالفتح... گندم دیوانه و تک و گیاهی است که دانهء آنرا ماش گویند». هم چنین در بحرالجواهر آمده: «دوسر بالفتح تک حار فی الاولی یابس فی الثانیه و قیل بارد». در بسیاری از فرهنگهای فارسی تک گیاهی دانسته شده که در گندم زارها روید و در جهانگیری آمده گیاهی است که در میان آب روید و در مصر از آن کاغذ سازند نام فارسی دوسر یا Aena گندم دیوانه درست مینماید. در یونانی اگیلپس Aegilopos که در فرانسه egilope شده نام این گیاه در فرانسه با مفهوم گندم نام دانه ای است که به گندم ماند، اما خوشهء آن کوچکتر است، آن را در فرانسه L orge batard (Sauvage graminee)خوانند. مفهوم نام این گیاه در فرانسه با مفهوم گندم دیوانه نزدیک است. همین لغت یونانی اغلیفس شده، در تحفهء حکیم مؤمن (ص 29) آمده: اغلیفس به یونانی دوسر است و همین جمله در مخزن الادویه (ص 656) تکرار شده است. در فرهنگهای نو لغتهای دوسر Avoineرا به جو صحرائی یا جو برهنه گردانیده اند. گفتیم در تحفهء حکیم مؤمن آمده که برخی گویند هرطمان همان خلر است. در اینجا باید گفته شود که خلر نیز از واژه های کهنسال سامی است. در اکدی و بابلی خلورو khalluru و در عبری خارول و سریانی خورلا. نگاه کنید به Akkadische Fremdworter, vonZimmern S. 56 در بارهء دوسر = گندم دیوانه = تک (Hafer) نگاه کنید به:
Geschichte - Unserer Kulturpflanzen.
S.78 - 83.
(4) - Christophe Colomb.
(5) - Cuba.
(6) - Ferdinand et Izabella.
(7) - Antilles. (8) - این داستان را Sirgohn Franklin از یک رئیس قبیلهء امریکائی شنیده است.
(9) - Tabac.
(10) - Cinteulet. (11) - آن چنانکه رومیان الههء کشاورزی سرس Ceres را ستوده فدیه بدو تقدیم میکردند، در بارهء Ceresپروردگار کشت و ورز که بجای دمتر Demeter یونانیان است نگاه کنید به:
Mythologie der Griechen und Romer, von Otto Seemann, Leipzig 1910, S.
157 - 162.
(12) - Hiawatha. (13) - مندامین Mondamin امروزه در آلمان نامی است که به آرد ذرت داده میشود و این همان لغت بومی امریکاست. نگاه کنید به:
Das Leben der Pflanze, IV Band,
Stuttgart 1911, S. 147, ibid. VII Band,
Stuttgart 1913, S. 256.
(14) - Maiz.
(15) - Mais, Mais, Maize.
(16) - Zea mays.
(17) - Zea.
(18) - Plinius.
(19) - Plinius, Naturalis Historia, XVIII 19, l.
(20) - Marisi.
(21) - Mahiz.
(22) - Maiz.
(23) - Frumentum Turcicum.
(24) - Granoturco. (25) - نگاه کنید به:
Webster s New International
Dictionary,
و به: Morgenlandische Worter im
Deutschen, von Littmann, 2 Auflage,
Tubingen 1924, S. 148.
لیتمان گوید نام ذرت (Mais) از سرزمین هائیتی Haiti به اروپا رسیده است.
نامهای گندم ترکی یا ارزن هندی و گندم بیگانه (Ble de Turquie, Ble de l Inde,Indian
corn, Welschkorn etc) که گاهی در زبانهای کنونی اروپا به کار میرود نامهائی است که در کتابهای دانشمندان اروپائی در سالهای 1493، 1539، 1542، 1552، 1566، 1623، 1636، 1650 م. به این گیاه نورسیده داده شده است :
Mitinum indicum, Frumentum,
indicum, Frumentum asiaticum etc.نام لاتین آن Zea mays که در گیاه شناسی نام علمی ذرت گردیده از Linnaeusدانشمندی است که در سال 1737 م. ذرت را چنین نامیده است، نگاه کنید به:
History of Maize (Maka) in India
Between A.D. 1500 and 1900, by P. K.
Gode Poona 1950, p. 4.
(26) - Corn.
(27) - Ecosse.
(28) - Avoine.
(29) - Corn.
(30) - Tonne.
(31) - Secale.
(32) - Flintcorn.
(33) - Dentcorn.
(34) - Popcorn.
(35) - Sweetcorn.
(36) - Chica.
(37) - Kukuruz.
(38) - Mameliga.
(39) - Polenta. (40) - نگاه کنید به:
Die Pflanzen der Feldwirtschaft, von
Fiuwirth,Stuttgart 1913 S. 46-47;
Maisanhau, Tubingen; Neues
Handbuch der Tropischen Agrikultur,
Lieferung I Der Mais von H.V.
Costenoble Hamburg.
(41) - خندروس معرب از Khondros یونانی است مشتبه نشود به کلمهء دیگر یونانی Kenkhrosکه بمعنی گاورس است و آن را باز یاد خواهیم کرد. در اسماء العقار خندروس چنین تعریف شده: «خندروس و یقال کندروس هو شعیرالرومی و هوالذی یقال له بعجمیه لاندلس اشقلیه و العربی العلس». در صیدنه آمده: «خندروس: ابوریحان گوید، خندروس بنزدیک اطبا گندم رومی را گویند و در لغت سلت را خندروس گویند و معنی سلت بپارسی جوگندم باشد، یعنی جوی که به گندم شباهت دارد...» ابن سینا در قانون گوید: «خندروس هوالحنطة الرومیه غذاؤه ابرد من غذالحنطة و اقل و هو معذلک جید کثیر قوی غلیظ». در برهان قاطع آمده: «خندروس بر وزن سندروس به یونانی تخمی است شبیه به گندم که آن را گندم رومی و شعیر رومی هم گویند».
(42) - Tamil, Telugu. (43) - دربارهء زبانهای دراویدی نگاه کنید به صفحهء 42 یادداشت شمارهء 3 در کتاب یاد شده.
(44) - makka.
(45) - makai.
(46) - makai.
(47) - mukka.
(48) - mokka.
(49) - bhutta.
(50) - colam.
(51) - Capucine. (52) - مقدمة الادب زمخشری چ لیپسیک 1843 ص14.
(53) - نگاه کنید به السامی فی الاسامی، فی ذکر الحبوب و الریاحین.
(54) - منتهی الارب چ تهران 1297 ه . ق.
(55) - شرح اسماء العقار چ ماکس مایرهوف، قاهره 1940 ص11.
(56) - جامع المفردات، تألیف احمدبن محمد بن خلید الغافقی نشره مع الترجمة ماکس مایرهوف، القسم الثانی، قاهره 1937 ص 92.
(57) - نگاه کنید به جامع المفردات ابن البیطار، الجزء الاول چ قاهره ص 89، 124.
(58) - کتاب الابنیه ص 75.
(59) - نگاه کنید به مفیدالعلوم، و مبیدالهموم تألیف ابن الحشاء نشراه و صحّحاه س. کولان و ج. رنورباط 1941.
(60) - دربارهء نسخهء خطی صیدنه نگاه کنید به صفحهء 15 کتاب مذکور به یادداشت شمارهء 2 راجع به ذرت. برخی از کلمات در صیدنه درست خوانده نمیشود.
(61) - جواهراللغة خطی.
(62) - علی بن الحسین الانصاری معروف به حاجی زین العابدین العطار، در سال 730 ه . ق. در شیراز متولد شد، پدرش جمال الدین حسین در سال 715 ه . ق. در اصفهان اقامت گزید. اختیارات بدیعی در سال 770 نوشته شده و نویسندهء آن که طبیب دربار شاه شجاع بود در سال 806 ه . ق. درگذشت.
(63) - مخزن الادویه ص 300 چ کان پور.
(64) - نگاه کنید به عجایب المخلوقات در حاشیهء حیات الحیوان دمیری، الجزءالاول چ مصر ص53. نگاه کنید به عجایب المخلوقات فارسی ص157.
(65) - تحفة المؤمنین چ تهران ص 131.
(66) - Kina. (67) - در دیوان بسحاق اطعمه چ استانبول ص 14 چنین آمده:
دارم از نان ذرت خشکی از جو سردی
دست در گردهء گندم زن و اینها بگذار.
در انجمن آرای ناصری نیز ذرت یاد شده و مانند فرهنگ رشیدی تعریف گردیده و همان شعر نزاری قهستانی را گواه آورده است.
(68) - Zea mays. (69) - مفاتیح العلوم چ قاهره 1342 ه . ق. ص 100.
(70) - Mais.
(71) - Guars.
(72) - Sorghum.
(73) - Durra.
(74) - Webster´s New International Dictionary, Morgenlandische Worter
im Deutschen, 2 Auflage, von
Littmann, S. 84.
(75) - Sorghum Saccharum.
(76) - Das Leben der Pflanze, 8 Band, S. 311.
(77) - Durra. (78) - نگاه کنید به: Histoire de lcAsie
Anteriewre del lnde et de la crete per
Hrozney. Paris 1947, p. 147 - 148.
(79) - Nebukadnezar.
(80) - Marduk. (81) - نگاه کنید به: Die Kultur Babyloniens
und Assyriens, von B. Maitzner,
Leipzig 1925, S. 21 und S. 55.
(82) - dukhnu.
(83) - dukhna. (84) - نگاه کنید به:
Akkadische Fremdworter, von
Zimmen, Leipzig 1917 S. 55.
(85) - An Old Pahlavi - Pazand Glossary, by Hoshang J Asa and M.Haug,
Bombay 1870. Frahang i Pahlavik,
von H. Junker, Heidelberg, 1412.
مینروک: در مقدمة الادب زمخشری ص14آمده عدس، نرسنگ، مژو، نسک، یونکر Junkerمیجر خوانده در فرهنگ های فارسی مرجو بمعنی عدس یاد شده و در تاریخ قم در سخن از خراج قم گوید: «در هر جریبی از زرع گندم و جو و نخود و مرجو پانزده درم و دانگی از درهمی وضع کرده اند. ص 112» در فرهنگها نیز مرجمک بفتح اول و ضم جیم بمعنی عدس است و در گیلان امروزه عدس را مرجمک خوانند. نرسنگ و نرسک و نسک نیز در فرهنگها بمعنی عدس است.
(86) - کتاب الابنیه ص75.
(87) - قانون ابن سینا، طهران 1296، المقالة الثانیة ص 177.
(88) - Kenkhros. (89) - نگاه کنید به جامع المفردات الغافقی نشره مع ترجمة الانجلیزیة. و شروح ماکس مایرهوف و جورجی صبحی بک، قاهره 1937 م. ص 408.
(90) - Dioskorides.
(91) - Galenos.
(92) - Miliun L.
(93) - Panicum miliaceum L.
(94) - syamaka.
(95) - Shen Mung. (96) - نگاه کنید به:
Geschichte Unserer Kulturpflanzen,
von KarI und Franz Bertsch,
Stuttgart, 1947, S. 83-92, Kulturpflanze
und Haustiere, von V. Hehn. 8. Aufl. Berlin 1911, S. 569 - 572.
(97) - Scyths.
(98) - Herodotos lV. 17.
(99) - Xenophon.
(100) - Melinophagoi.
(101) - Strabo.
(102) - Thule.
(103) - Gallia.
(104) - Gaule.
(105) - The Geography of Strabo, IV. 5, V. I.12; XVII. 2 (the Loeb ClassicalL
ibrary).
(106) - Plinius.
(107) - Aquitania.
(108) - Garonne. (109) - استرابو 7) و 2. (Strabo IV نیز در سخن از کرانه سرزمینهای Aquitania گوید: بیشتر خاک آن ریگزار و کم قوت است، بساکنین خود ارزن میدهد و از غله دیگر چندان بهره مند نیست.
(110) - قوم سرم یا سرمت همان است که در اوستا، فروردین یشت پاره 143 از آنان بنام سیئریمه Sairimaبا دو قوم دیگر ایران و توران یاد گردیده است. در نوشته های پهلوی چون بندهش در فصل 31 پارهء 7 و در خرداد روز فروردین ماه پاره 12 اشاره به داستان فریدون و بخش کردن کشورهای خویش میان پسران خود، سرم و توچ و تور و ایرج یاد گردیده است، در نوشته های فارسی و عربی حرف «ر» را به «ل» تبدیل کرده سلم نوشته اند و در شاهنامه درباره این داستان آمده:
نخستین به سلم اندرون بنگرید
همه روم و خاور مر او را گزید
دگر تور را داد توران زمین
ورا کرد سالار ترکان و چین
وزان پس چو نوبت به ایرج رسید
مر او را پدر شهر ایران گزید
همین داستان را ابن خرداذبه و مسعودی و ثعالبی و دیگران یاد کرده اند. قوم سرم که در نوشته های یونانی Sauromoiیاد شده از طوائف آریائی = ایرانی بوده که خاک آنان در سرزمینی که امروزه ترکستان روسیه خوانده میشود از شمال شرقی دریاچه خوارزم که امروزه ارال Aral نامند تا به رود اتل که امروزه ولگا Volgaخوانند کشیده میشود. نگاه کنید به المسالک و الممالک ابن خرداذبه چ لیدن 1306 ه . ق. ص 16 و مروج الذهب مسعودی چ مصر 1346 ه . ق. الجزء الاول صص 139 - 140 و به ثعالبی ترجمه محمود هدایت چ تهران 1328 ه . ش. ص 19 و به:
Modi Memorial, Vol. Bombay 1930, P.
745; Ostiranische Kultur von Wil.
Geiger, Erlangen 1882, S. 199 - 200;
Eranshahr, von Marquart, Berlin 1901,
S. 155-6; The Provincial Capital of
Eranshahr von Marquart, Roma 1931,
P. 100-101; Wehrot und Arang, von
Marquart, Leiden 1938, S. 130 - 131.
و نگاه کنید به تفسیر اوستای نگارنده (استادپورداود) یشتها ج2 صص52-58 و ص 108 و به یسنا ج1 صص58-59.
(111) - Campania.
(112) - (myriapodes = scolopendre).
(113) - Plinius, XVIII. 22, 1; 24, 1, XXII. 62,
1.
(114) - Polybios Geschichte ubersetzt, von A. Haakh, 1. Band, Stuttgart
1862, S. 118-9.
(115) - سفرنامهء ناصرخسرو چ برلین 1341 ص 54.
(116) - رحله ابن بطوطه الجزء الاول قاهرة 1932 ص 202 و 204. الجزءالثانی قاهرة 1934 ص5 و 17. ابن ظفار همان است که ابن الفقیه در کتاب البلدان (ص 109) نوشته: «و قال کعب الحبر اربع مدائن من مدائن الجنة حمص و دمشق و بیت جبری و ظفار الیمن» کشف امریکا در سال 1942 م. مطابق است با سال 898 ه . ق.
(117) - و نیز عون فلک ثدی الغلمان لئلایشبه ثدیهم ثدی النساء و یأکلون الذرة و ما اشبهها و یرکبون الابل و یحاربون علیها کما یحاربون الخیل. نگاه کنید به کتاب البلدان یعقوبی چ نجف 1337 ص 89.
(118) - حدود العالم چ تهران 1352 ص 75.
(119) - صورة الارض، القسم الثانی چ لیدن 1939 ص 311.
(120) - تاریخ قم چ سید جلال الدین تهرانی چ تهران 1313 ص112 و 120.
(121) - زغاره و سنگله با این دو شعر در لغت اسدی چ تهران یاد گردیده، در چ اروپا نیامده، اما هر دو در فرهنگهای دیگر آمده، در لغت اسدی چ تهران این شعر هم بگواه آورده شده:
بزن دست بر شکّر من تکک تک
چنان چون زغاره پزد مهربانو.
در فرهنگها شعر ابوشکور مختلف یاد شده، در فرهنگ رشیدی گوید: زغاله بلام آمده، در فرهنگ جهانگیری ژغار و ژغاله آمده است.
(122) - gaursa.
(123) - gaurs. (124) - عجایب المخلوقات فارسی ص 57:1.

گاورس سیم.

[وَ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ستاره است. (ناظم الاطباء).

گاورسه.

[وَ سَ / سِ] (اِ) جمانه، و آن حبه ای است که از سیم کنند چند ارزنی. گاورس. گاورسه سیمین و زرین و ارزیز. بژه های خرد بود. و بسیاری و اندکی و صلبی و نرمی آن به اندازهء ماده بود و بحسب آن و در جملهء میل به صلبی دارد. علاج آن بعلاج نَمَله نزدیک است. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
گاورسه چو کردمی ندانی
بایدت سپرد زر به زرگر.(1)ناصرخسرو.
رجوع به جاورسیه و کهله شود.
(1) - در ذیل صفحهء نسخهء چ تهران نوشته شده: گاو رسه صنعتی است در زرگری که در اطراف انگشتری خصوصاً درست می کنند. (؟)

گاورس هندی.

[وَ سِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ذرت. بلال. گندمکه. گندم مکه. جاورس هندی.

گاورسهء نقره گون.

[وَ سَ / سِ یِ نُ رَ / رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از گوهر تیغ باشد :
بلارک بگاورسهء نقره گون
ز نقره برآورده گاورس خون.
نظامی (شرفنامهء چ ارمغان ص438).
|| کهکشان. (آنندراج).

گاورسی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایتیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، در 33 هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. دامنه، سردسیر، مالاریائی، دارای 420 تن سکنه. محصول آنجا لبنیات، پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن مالرو است. ساکنینی از طایفهء ایتیوند هستند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گاورسین.

[وِ / وَ] (ص نسبی) منسوب به گاورس : زغاره، نان گاورسین بود. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص436) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به گاورس و جاورسیه شود.

گاورش.

[وْ رُ] (اِخ)(1) قهرمان کتاب بینوایان ویکتور هوگو، وی یکی از ولگردان پاریس و حاضرجواب، بذله گو و شوخ و در عین حال شجاع و سخی است. نام وی در زبان فرانسه معروف است.
(1) - Gavroche.

گاورشیر.

[وَ] (اِ مرکب) صمغی است که آن را گاوشیر هم میگویند. (برهان) (آنندراج).

گاورنگ.

[وْ رَ] (ص مرکب) گاومانند. بمعنی گاوپیکر است که گرز فریدون باشد و آن را بهیأت سر گاو میش از آهن ساخته بودند. (برهان). اصل نام گورنگ. رجوع به همین کلمه شود. همان گرزگاوسر و گاوچهر بمعنی گاو مانند. (از انجمن آرا). گاوپیکر :
بیامد خروشان بدان دشت جنگ
به دست اندرون گرزهء گاورنگ.
فردوسی (از لغت نامهء اسدی).
دمان پیش ضحاک رفتی بجنگ
زدی بر سرش گرزهء گاورنگ.فردوسی.
چنین تا لب رود جیحون ز جنگ
نیاسوده با گرزهء گاورنگ.فردوسی.
بزد بر سرش گرزهء گاورنگ
زمین شد ز خون همچو پشت پلنگ.
فردوسی.
خلیدی به چشم اندرش کاویان
شکستی به تارک برش گاورنگ.
شمس فخری.
چه سلطان چنان دیده شد سوی جنگ
بچنگ اندرون گرزهء گاورنگ.
حکیم زجاجی (از جهانگیری).

گاورو.

[رَ / رُو] (اِ مرکب) گشادگی و سوراخی که گاوی تواند از آن گذشتن. قسمی کول، تنبوشه.

گاورو.

(ص مرکب) رجوع به گاوروی شود.

گاوروانی.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در 9000گزی شمال باختری هرسم جنوب خاوری شاه آباد. دامنه، سردسیر، دارای 180 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماشالگان. محصول آن غلات، حبوبات، چغندرقند، تریاک، لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. تابستان از طریق چقاجنگ اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاورود.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش کامیاران، همچنین نام روخانه ای است که در این دهستان جاری است. این دهستان در شمال باختری واقع، محدود است از طرف شمال به دهستانهای حومهء سنندج و ییلاق، از طرف جنوب باختر دهستان سوسور، از خاور دهستانهای کلیائی و ییلاق. منطقه ای است کوهستانی هوای آن سردسیر سالم آب اکثر قراء آن از چشمه های مهم کوهستانی و قسمتی از رودخانهء گاورود و امیرآباد تأمین میگردد. محصول عمدهء دهستان غلات، لبنیات است رود گاورود که شرح سرچشمهء آن در بخش سنقر کلیائی داده شد از این دهستان گذشته در دهستان فقیه سلیمان حومهء سنندج به رودخانهء قشلاق ملحق میشود. رودخانهء امیرآباد در قسمت شمالی دهستان از ارتفاعات بین دهستان ییلاق و این دهستان سرچشمه میگیرد و چند آبادی کنار خود را مشروب مینماید و در 4000گزی جنوب فقیه سلیمان به رودخانهء گاورود ملحق میشود. کلیهء قراء دهستان در طول دو درهء گاورود و رودخانهء امیرآباد واقع شده اند. راه شوسهء کرمانشاه به سنندج از باختر دهستان میگذرد. راه آبادیهای دهستان عموماً مالرو میباشد. این دهستان از 38 آبادی تشکیل شده دارای 12 هزار تن است. مرکز دهستان ده امین آباد و قراء مهم آن بشرح زیر است: خامسان، موجش، رمشت، مارنج، کیله گلان، اشکفتان، گرگر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاورود.

(اِخ) قلعه ای بوده است نزدیک سلطانیه. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله ص 221، 250 شود.

گاورود.

(اِخ) یا دیاله یا سیروان رود. این رود از جبال مغرب اسدآباد (سر راه همدان به کرمانشاهان) سرچشمه میگیرد و از سرحد ایران و عراق میگذرد و به رود دجله می پیوندد و یکی از شعب مهم آن آب حلوان است.

گاورو شدن.

[رَ / رُو شُ دَ] (مص مرکب)تا آن حد آب دادن بزمین که درخور تخم زدن شده باشد، و آن را دم آمدن زمین نیز گویند.

گاوروی.

(ص مرکب) گرزی که آن را بصورت گاو سازند، گرزهء گاوروی :
زند بر سرت گرزهء گاوروی
به بندت درآرد از ایوان به کوی.
فردوسی.
زِره دار با گرزهء گاوروی
برفتند گردان پرخاشجوی.فردوسی.
مرا دید با گرزهء گاوروی
بیامد به نزدیک من جنگجوی.
فردوسی.
بفرمود تا جوشن و خود اوی
همان نیزه و گرزهء گاوروی.فردوسی.
همی رفت با گرزهء گاوروی
چه دیدند شیران پرخاشجوی.
فردوسی.
بزد بر سرش گرزهء گاوروی
بخاک اندرآمد سر جنگجوی.
فردوسی.

گاوری.

[رَ] (اِخ)(1) حاکم نشین کانتون مانش از بخش کوتانس ساحل سیَن دارای 1195 تن سکنه.
(1) - Gavray.

گاوریزه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) گاو خرد: طغیا؛ گاوریزه. (منتهی الارب). طُغیا علم لبقرة الوحش و قیل للصغیر من بقرالوحش. (اقرب الموارد).

گاوریش.

(ص مرکب) بی عقل و احمق و ابله و خام طمع. (برهان) (غیاث). مسخره. (غیاث). ریش گاو :
از فعال شاعران خر تمیز بی ادب
وز خصال خواجگان گاوریش بدنهاد.
سنایی.
نی عجب(1) گر گاوریشی زرگری گوساله ساخت
طبع صاحب کف بیضا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
زمین زیر عنانش گاوریش است
اگر چه هم عنان گاو میش است.
نظامی.
گاوریشی بود و او برزیگری
داشت جفت گاوی و طاق خری.
عطار.
ای بسا گنج آگنان گنج گاو
کان خیال اندیش را شد ریش گاو.
(مثنوی علاءالدولة ص 14 س 18).
گاوریش و بندهء غیر آمد او
غرقه شد کف در ضعیفی درزد او.
(مثنوی از انجمن آرا).
(1) - ن ل: کی عجب.

گاو زادن.

[دَ] (مص مرکب) کنایه از میراث و نفع یافتن. (برهان). کنایه از میراث یافتن و حالتی بهم رسیدن و دولتی بتازگی ظاهر شدن و انتفاع کلی یافتن. (آنندراج) :
به هندوستان پیری از خر فتاد
پدرمرده ای را به چین گاو زاد.
نظامی (از آنندراج).
امری عجیب و غریب سانح شدن، لیکن ظاهر آن است که گاو زادن تنها بدین معنی نیست. بلکه به چین گاو زادن (است) چه مشهور است که در چین گاو نمی زاید پس گاو زادن عجیب در آنجاست نه هر جا. (فرهنگ رشیدی).

گاوزاده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) زاییدهء گاو.

گاو زاده.

[وِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاوی که زاییده است. || مجازاً، گنج بی رنج، غنیمت بارده، نان پخته :
در دخل هر شحنه و محتسب را
گشاده ست تا هست ازارت گشاده
ز احداث فسق تو مر این و آن را
زهی نان پخته زهی گاو زاده.
سوزنی.

گاوزبان.

[زَ] (اِ مرکب) در کردی آزمان غا(1)، مازندرانی آن کوزاوان(2) است، معرب آن «کاوزوان». (دزی ج2 ص435) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). حشیشی است که آن را به زبان عربی لسان الثور خوانند. گرم و تر باشد نزدیک به اعتدال و بعضی گویند سرد و تر است. سرفه و خشونت سینه را نافع باشد. (برهان) (آنندراج). گیاهی است که برگ آن بزبان گاو ماند و عرق آن نافع است و خورند. (انجمن آرای ناصری). گیاهی است که آن را به عربی لسان الثور خوانند نافع بود جهت قرع و بلغم زایل گرداند و مفرح بود و غم ببرد. (اختیارات بدیعی). لسان الثور. بوغلص. بوغلس. گیاهان دولپه ای پیوسته گلبرگ دارای تیره های متعدد میباشند، یکی از تیره های آنها گاوزبانیان(3) هستند این گیاهان عموماً بصورت بوته یا درختچه و در تمام دستگاه زایشی و رویشی آنها مواد لعابی مخصوص است که بعنوان ملین بکار میروند. گلهای آنها بسیار شبیه به بادنجانیان و تخمدان آنها دو برچه دارد که در هر یک دو تخمک است ولی این تخمک ها درشت شده میوه ای میسازند که چهار برآمدگی دارد و از وسط آنها خامهء دراز بیرون می آید. خوشه های گل های آنها بشکل گرزن یک طرفی و چون گلها بسیار نزدیک بیکدیگرند ساقهء گل آنها مارپیچی تشکیل میدهد. برگهای آنها ساده و متناوب و پوشیده از خارهای خشن است و در پای هر خار برجستگی کوچکی دیده میشود و در یاخته های برگ و ساق آنها مقداری شوره یافت میشود و آنها را بهمین جهت به عنوان معرق بکار میبرند. (گیاه شناسی گل گلاب ص242).
(1) - azman - egha. gowzabon.یا
(2) - ku-zavon
(3) - Borraginees.

گاوزبان.

[َز] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج، در 10000گزی خاور گل تپه و 8000گزی خاور شوسهء همدان به بیجار. کوهستانی سردسیر، دارای 150 تن سکنه. آب آنجا از چشمه ها، محصول آن غلات، انگور، حبوبات، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو است. تابستان از طریق سراب چاله کند اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوزبان جنگلی.

[زَ نِ جَ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی گاوزبان که گلهای آن درشت تر و جوشاندهء آن معرق و ملین است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 242).
(1) - Buglossa, Bourrache.

گاوزبان کوهی.

[زَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی گاو زبان که دارای گلهای آبی رنگ کوچک می باشند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 242).
(1) - Borrago.

گاو زر.

[وِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1)صراحی و ظرفی است که از طلا به هیأت گاو ساخته باشند. (برهان). ظرفی که بصورت گاو از زر سازند و در آن شراب نوشند. (آنندراج) :
شرط صبوحی بود گاو زر و خون رز
خون سیاوش بریز گاو فریدون بیار.
خاقانی.
در کف آهوان بزم آب رز است و گاو زر
آتش موسی است آن در بر گاو سامری.
خاقانی.
|| (اِخ) گاوی که سامری زرگر که یکی از اقربای موسی علیه السلام بود از زرهای غنائم فرعونیان ساخته بود و خاک سم اسب جبرئیل که آن را در روز غرق شدن فرعون به دست آورده بود در دهانش دمیده آن گاو مانند گاوان دیگر بانگ میکرد چه خاصیت خاک سم اسب جبرئیل که براق باشد آن بود که مرده را زنده میکرد و بدان سبب نه ونیم سبط بنی اسرائیل یعنی نه ونیم قبیله از بنی اسرائیل گوساله پرست شدند و او را گاو زرین هم میگویند. (برهان). گاو سامری :
با گاو زری که سامری ساخت
گوساله شمار زرگران را.خاقانی.
(1) - Ryton.

گاوزرد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر واقع در 28 هزارگزی جنوب خاور دیلم، کنار راه فرعی دیلم به گچساران، جلگه، گرمسیر مرطوب و مالاریایی، دارای 498 تن سکنه، آب آن از چاه، محصول آن غلات، شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گاو زرین.

[وِ زَ / زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صراحی که بشکل گاو از طلا سازند. خم شراب :
چند خواهی ز آهوی سیمین
گاو زرین که میخورد گلنار.خاقانی.
آهوی شیرافکن ما گاو زرین زیردست
از لب گاوش لعاب لعل سان انگیخته.
خاقانی.
ز آهوی سیمین طلب گاو زرین
که عیدی درون گاو قربان نماید.خاقانی.
رجوع به گاو زر شود. || جانوری سبزرنگ شبیه به جعل. (برهان). || (اِخ) گوسالهء سامری :
گاو سفال اندرآر آتش موسی اندراو
تا چه کنند خاکیان گاو زرین سامری.
خاقانی.
رجوع به گاو زر شود.

گاو زمین.

[وِ زَ] (اِخ) گاوی که زمین بر پشت او است و آن گاو بر پشت ماهی است. (غیاث) (آنندراج). در اساطیر آورده اند که زمین بر دو شاخ گاو قرار دارد :
من گاو زمینم که جهان بردارم
یا چرخ چهارمم که خورشید کشم؟!
معزی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
خون قربان رفته از زیرزمین تا پشت گاو
گاو بالای زمین از بهر قربان آمده.خاقانی.
شاه بود آگه که وقت ماهی و گاو زمین
کلی اجزای گیتی را کنند از هم جدا.
خاقانی.
گوهر شب را به شب عنبرین
گاو فلک برده ز گاو زمین.نظامی.
گر چو تیغ آفتاب آن تیغ بر کوهی زنی
کوه تا کوهان گاو آن زخم را نبود حجاب.
سوزنی.
حمل سپاه تو را خاک چو طاقت نداشت
گاو زمین آمدش چون سپر اندر جبین.
خواجه سلمان (از شعوری).
|| کنایه از قوتی است که خدای تعالی در مرکز زمین خلق کرده است. (برهان).

گاوزمین.

[زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین، واقع در 33 هزارگزی خاور آوج. کوهستان، سردسیر، دارای 490 تن سکنه. آب آن از قنات و رود کلنجین، محصول آن غلات، انگور، سیب زمینی، راه آن مالرو است. از طریق کلنجین میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گاوزن.

[وْزَ] (اِ مرکب) حجرالبقر است که قزاونه گاوزن خوانند و در زهرهء گاو میباشد بصمغ درخت مانند است. اگر چه در میان زهره است طعمش تلخ نباشد. آن را با شهدانج و دندان سا به مصروع دهند شفا یابد. (نزهة القلوب).

گاوزن.

[وَ] (اِ) رجوع به گوزن شود.

گاوزنبور.

[زَمْ] (اِ مرکب) زنبور درشت. زنبور گاوی.

گاوزن کلا.

[زَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان پازوار بخش بابلسر شهرستان بابل، واقع در 5 هزارگزی شمال بابل، کنار شوسهء بابل به بابلسر. دشت، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 90 تن سکنه. آب آنجا از چاه و رودخانهء بابل، محصول آن صیفی، پنبه، غلات، مختصر کنجد باقلا، شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گاوزن محله.

[زَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبست بخش بابلسر شهرستان بابل واقع در 3500گزی جنوب باختری بابلسر. دشت، معتدل مرطوب مالاریایی، دارای 605 تن سکنه. آب آن از چاه و رودخانهء کاری، محصول آن برنج، صیفی، باقلا، غلات، پنبه، کنجد، لبنیات، شغل اهالی زراعت صید مرغابی و گله داری راه مالرو است. تابستان گله داران به ییلاقات سوادکوه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). و رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص117 بخش انگلیسی شود.

گاوزن محله.

[زَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از بخش بند شهرستان بابل واقع در 39 هزارگزی جنوب بابل. کوهستانی، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 140 تن سکنه. آب آن از چشمه سار و سجادرود، محصول آن برنج، شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گاوزنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) چوبی که بدان گاوان رانند. (آنندراج).(1) رجوع به گاوشنک شود.
(1) - شعوری بیتی مخدوش از حکیم شفائی شاهد آورده است. (در تداول اهالی خراسان گُورَنَه گویند).

گاوزنه کلاته.

[زَ نَ کَ تَ] (اِخ) موضعی بین خیرود و نمکاورود از کجور مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 110 بخش انگلیسی).

گاو زور.

(اِ مرکب) زور گاو. قوت گاو :
دشمن به گاو زور نخیزاندم ولی
چون باد دوست خیزد، برگ خزان منم.
مسیح کاشی (از آنندراج).
دلاور بسرپنجهء گاو زور
ز هولش به شیران درافتاد شور.
سعدی (بوستان).
|| (ص مرکب) پهلوانی که قوت او چون زور گاو باشد. (آنندراج) (انجمن آرا). || کسی را گویند که بی ورزش کشتی گیری و ریاضت آموختن فنون آن در نهایت زور و قوت باشد. (برهان) (آنندراج) (رشیدی) (غیاث).

گاوزون.

(اِ مرکب)(1) معرب آن جاویزن است و آن ماده ای است زردرنگ شبیه به زردهء تخم مرغ، وزن آن یک دانگ تا چهار درهم است. در موقع اخراج آن از زهره لرزان و سیال است. هرگاه آن را ساعتی در دهان قرار دهند منجمد و سخت میشود، و در هند بسیار بدست آید و از آنجا به بلاد دیگر برند مردم آن را بعنوان تریاق بکار برند و گمان برند که سده را میگشاید و زردی ببرد همچنانکه تریاق فارسی. والله اعلم. (الجماهر بیرونی صص 203 - 204). رجوع به گاو یزن شود.
(1) - ن ل: گاو روزن، گاو زوزن. (الجماهر بیرونی ص 203 - 204).

گاوزهرج.

[زَ رَ] (اِ مرکب) معرب گاوزهره است، و آن حجری است که متکون می شود در شکم گاو و یا در زهرهء آن که به فارسی پادزهر گاوی و به هندی کای روهن نامند. (فهرست مخزن الادویه). جاوزهرج گویند و آن حجرالبقر است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به گاوزهره شود.

گاوزهره.

[زَ رَ / رِ] (اِ مرکب) سنگی باشد که در میان زهرهء گاو متکون شود و بعضی گویند در میان شیردان گاو بهم میرسد و آن در لون و خاصیت مانند پازهر باشد و به عربی حجرالبقر خوانند و معرب آن جاوزهرج بود و آن سنگ در گوسفند نیز یافت شود و آن مانند زردهء تخم مرغ میباشد. (برهان) (الفاظ الادویه) (آنندراج) (جهانگیری). اکنون آن را «گاو دارو» گویند و برای فربهی خورند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گاودارو و گاوزهرج شود. || (ص مرکب) جبان. بزدل. بددل. (برهان). ترسنده :
گر بود ز آن می چو زهرهء گاو
خاطر گاوزهرهء شیر شکار
هم ز می دان که شاهباز خرد
کبک زهره شود بسیرت سار.
خاقانی (از امثال و حکم دهخدا).

گاوس.

(اِخ)(1) شارل فردریک. ریاضی دان و منجم آلمانی متولد در برونسویک (1777 - 1855 م.) که بسبب تحقیقات فراوان دربارهء مقناطیس و علم مناظر و مرایا مشهور گردیده است.
(1) - Gauss, Charles Frederic.

گاوسار.

(ص مرکب) (مرکب از: گاو + سار = سر)(1)، آنچه سرش مانند گاو باشد. گاو مانند. (برهان). || گرزی که دارای سر شبیه به گاو باشد :
به پیش پدر آمد اسفندیار
بزین اندرون گرزهء گاوسار.فردوسی.
همی رفت [ گشتاسب ] با گرزهء گاوسار
چو سرو بلند از لب جویبار.فردوسی.
تو رفتی و شمشیرزن صد هزار
زره دار و با گرزهء گاوسار.فردوسی.
برفتند و شمشیر زن صد هزار
زره دار و با گرزهء گاوسار.فردوسی.
زره دار و با گرزهء گاوسار
کسی کو درم خواهد از شهریار.فردوسی.
از ایران بیامد دلاور هزار
زره دار و با گرزهء گاوسار.فردوسی.
یکی تخت و آن گرزهء گاوسار
که ماند آن سخن در جهان یادگار.فردوسی.
نشست از بر تخت گوهرنگار
ابا تاج و با گرزهء گاوسار.فردوسی.
از آن عادت شریف از آن دست گنج بخش
از آن رأی تیزبین وز آن گرز گاوسار
یکی خرم و بکام یکی شاد و کامران
یکی مهتر و عزیز یکی خسته و فکار.
فرخی.
چون زند بر مهرهء شیران دبوس شصت من
چون زند بر گردن گردان عمود گاوسار.
منوچهری.
پیش گرز گاوسارش روز صید
شیر گردون کمتر از روباه باد.سنایی.
|| بمعنی گاوچهر آمده است که گرز فریدون است و آن را از آهن بهیأت سرِ گاو میش ساخته بودند. (برهان) :
فریدون ابا گرزهء گاوسار
بفرمود کردن بر آنجا نگار.دقیقی.
کمر بستن و رفتن شاهوار
بچنگ اندرون گرزهء گاوسار.فردوسی.
بقهر کردن خصم ای شه فریدون فر
ز تازیانهء تو گرز گاوسار تو باد.سوزنی.
چو گاوسار فریدون ز تازیانهء تو
ز رمح تو علم کاویان شود پیدا.سوزنی.
و سر گرز او [ فریدون ] گاوسار بود به مثال نامها. (فارسنامهء ابن بلخی ص 12). و سلاح او [ فریدون ] گرزی بود سیاه رنگ گاوسار. (فارسنامهء ابن بلخی ص36). رجوع به گاوچهر، گاورنگ، گاو سر، گاو میش، گوسر شود. || (اِ مرکب) طویله و منزلی که در پیش سرا برای گاو آماده کنند: بهو؛ گاوسار فراخ. (منتهی الارب).
(1) - برهان قاطع چ معین.

گاوسالار.

(اِخ) یکی از توابع هزارجریب از انزان کوه از، دودانگه، (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 123).

گاوساله.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) گوساله. بچهء گاو: غراء. فرقد، گاوساله و یا گاوسالهء دشتی. فرقود؛ گاوساله دشتی. هلام؛ طعامی است که از گوشت و پوست گاوساله ترتیب دهند. (منتهی الارب). رجوع به گوساله شود.

گاو سامری.

[وِ مِ] (اِخ) گاوی بود که سامری زرگر از طلا ساخته بود. (برهان). در ادبیات اسلامی سامری نام مردی است از بنی اسرائیل که قوم مزبور را بپرستیدن گوسالهء زرین واداشت. رجوع به قرآن سورهء 20 آیهء 85 تا 98؛ سورهء 12 آیهء 146 - 153 شود. ولی در توریة (سفر خروج فصل 32 آیهء 2 ببعد) این امر به هارون برادر موسی نسبت داده شده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گاو زر شود.

گاوستان.

[وِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 30000گزی جنوب خاوری مسکون و 6000گزی جنوب راه مالرو. مسکون به کروک، دارای 10 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گاوسر.

[سَ] (ص مرکب) گاوسار. آنچه سرش شبیه به گاو باشد. || گرزی که سر آن به هیأت گاو است :
همه نامداران پرخاشخر
ابا نیزه و گرزهء گاوسر.فردوسی.
وز آن جایگه شد بنزد پدر
بچنگ اندرون گرزهء گاوسر.فردوسی.
بچنگ اندرون گرزهء گاوسر
بسر برش رخشان شده تاج زر.فردوسی.
یکی گرزهء گاوسر برگرفت
جهانی بدو مانده اندرشگفت.فردوسی.
ابا باره و گرزهء گاوسر
ابا طوق زرین و زرین کمر.فردوسی.
چو تنگ اندرآورد با من زمین
برآهختم آن گاوسر گرز کین.فردوسی.
در یکدست کتاره ای چون قطرهء آب و در دست دیگر گاوسری چون قطعهء سحاب. (حبیب السیر ج2 ص397 س9). رجوع بهگاوسار شود. || نام گرز فریدون. همان گاوسار، گاوچهر است آن را گاوسره هم گویند با زیادتی ها در آخر. (برهان) :
تبه گردد آن هم بدست تو بر
بدین کین کشد گرزهء گاوسر.فردوسی.
رجوع به گاوسار شود.

گاو سرو.

[سُ] (اِ مرکب) شاخ گاو. رجوع به سرو شود.

گاو سفالی.

[وِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صراحی که بشکل گاو از سفال سازند :
گاو سفالی اندرآر آتش موسی اندر او
تا چه کنند خاکیان گاو زرین سامری.
خاقانی.
و رجوع به گاو سفالین شود.

گاو سفالین.

[وِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از خم شراب. (آنندراج) (غیاث). صراحی و ظرفی که آن را از سفال بهیأت گاو ساخته باشند. (برهان) :
گاو سفالین که آب لالهء تر خورد
ارزن زرینش از مسام برآمد.خاقانی.
رجوع به گاو سفالی و گاو زر شود.

گاوسفید.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر، واقع در 18000گزی خاور گناوه، نزدیک راه فرعی گناوه به برازجان. جلگه، گرمسیر مرطوب و مالاریائی، دارای 351 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی آن زراعت است و در سه محل بنام گاو سفید بزرگ و کوچک و متوسط سکنی دارند جمعیت اولی 291 و جمعیت دومی و سومی هر یک سی تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گاوسنگ.

[سَ] (اِ مرکب) سنگی باشد که آن را گاوزهره گویند عربی آن حجرة البقر است. (برهان) (آنندراج). اندرزا. رجوع به گاوزهره شود. || چوبی که گاو را بدان رانند، به این معنی با شین نقطه دار هم آمده است. (برهان). گاوشنگ. غاوشنک. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به گاوشنگ شود.

گاوسنگ.

[سَ] (اِخ) نام یکی از کوهها و ییلاقات شاه کوه و ساور مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو. بخش انگلیسی ص126).

گاوسوار.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان های سردرود بخش رزن شهرستان همدان، واقع در 26000گزی شمال باختری قصبهء رزن و 6000گزی شمال دمق. جلگه، سردسیر، دارای 1536 تن سکنه. آب آنجا از قنات و در بهار از رودخانه. محصول آن غلات، انگور و سایر میوه جات، لبنیات، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان گلیم بافی، راه آن مالرو است، تابستان از دمق اتومبیل میتوان برد. مزرعهء چهارباغ جزء این ده منظور شد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

گاوسوار.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایوان بخش گیلان شهرستان شاه آباد، واقع در 4000گزی جنوب باختری جوی زر و 3000گزی جنوب شوسهء شاه آباد به ایلام. دشت، سردسیر، دارای 500 تن سکنه، آب آن از سرآب ایوان، محصول آنجا غلات، برنج، حبوبات، توتون، لبنیات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری. زمستان حدود گرمسیر سومار و باختر ایوان میروند، چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

گاوسوار.

[سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) کسی که سوار گاو شود. آنکه از گاو سواری گیرد. ج، گاوسواران.

گاوسور.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش کرند شهرستان شاه آباد، واقع در 16000گزی جنوب خاوری کرند و 6000 گزی جنوب شوسهء شاه آباد. دشت، سردسیر، دارای 365 تن سکنه، آب آن از چاه، محصول آنجا غلات دیم، لبنیات. شغل اهالی آن زراعت و گله داری است. قسمتی از سکنه زمستان به گرمسیر حدود نصرآباد قصرشیرین میروند. تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

گاو سیمین.

[وِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)صراحی و ظرفی که از نقره بصورت گاو ساخته باشند هم چنان که گاو زرین را از طلا. (برهان) (آنندراج). پیمانهء شراب بشکل گاو از سیم کرده :
از مسام گاو سیمین در صبوح
ارزن زرین روان اختر کجاست.
خاقانی.
میساز تسکین هر زمان عید طرب بین هر زمان
از گاو سیمین هر زمان خونریز و قربان تازه کن.
خاقانی.

گاوشاخی.

(اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 19000گزی جنوب فهلیان، کنار رودخانه کنی. جلگه، گرمسیر مالاریائی، سکنه آن 101 تن. آب از رودخانهء کنی، محصول آنجا غلات، برنج، شغل اهالی زراعت. نزدیکی آن معدن سنگ گچ هست. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

گاوشان.

(اِخ) دهی است از دهستان دروفراهان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 18000گزی جنوب خاوری کرمانشاه و 3000گزی خاور زنگیشه کوهستانی سردسیر، دارای 260 تن سکنه. آب آنجا از زه آب رودخانهء محلی و قنات. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، مختصر میوه جات شغل اهالی آن زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. در دو محل به فاصلهء یک هزار گز واقع به علیا و سفلی مشهور، سکنه علیا 165 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوشان.

(اِخ) دهی است از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 3200گزی شمال کامیاران و 2000گزی خاور شوسهء کرمانشاه به سنندج. کوهستانی، سردسیر، دارای 154 تن سکنه. آب آنجا از چشمه، محصول آنجا غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاوشله.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قراتورهء بخش ایواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 23000گزی شمال خاور دیواندره کنار رودخانهء ول کشتی کوهستانی، سردسیر. دارای 410 تن سکنه. آب آنجا از چشمه، محصول آنجا غلات، توتون، حبوبات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاوشنگ.

[شَ] (اِ مرکب) چوبی باشد که بر سر آن میخی از آهن نصب کنند و خر و گاو بدان رانند و وجه تسمیهء آن گاوتندکن باشد(1)چه شنگ بمعنی تند هم آمده است. (برهان) (آنندراج). سُک. (شعوری ج2 ص299) بیتی از لطیفی نقل کرده که صحیح نمی نماید. رجوع به غاوشنگ و گاوسنگ شود. || نوعی غله که گاو را فربه کند و چون پوستش برکنند بعدش مقشر ماند. (انجمن آرای ناصری).
(1) - ظ . بر اساسی نیست.

گاوشو.

(اِ) غاوشو. خیار تخمی.

گاوشوله.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) محل آبهای کثیف حمام. گُوشَلَه (لغت محلی در خراسان) و در انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مؤلف ص 186 کلمهء پالایش مرادف این لغت آمده است. رجوع به پالایش... شود.

گاوشیر.

(اِ مرکب) صمغ درختی است که ساق آن کوتاه و برگ آن شبیه به برگ انجیر و برگ زیتون میباشد و گل آن زرد و تخمش خوشبوی میشود. ساق آن را بشکافند تا صمغ از آن برآید و بهترین آن زعفرانی باشد و در آب زود حل شود و مانند شیر نماید. گویند وقتی که از ساق درخت برمی آید سفید است و چون خشک میشود زرد میگردد طبیعت آن گرم و خشک است و معرب آن جاوشیر است. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) (الفاظ الادویه). صمغ سفیدرنگ گیاهی است بلندتر از ذراعی خشن مزغب که برگش به برگ زیتون ماند و اکلیلی چون اکلیل شبت با گلی زرد و دانه ها شبیه به دانهء زیتون دارد و چون آن را چاک دهند این صمغ از آن تراود و چون در آب حل کنند رنگ آب سپید گردد و در طب بکار است. در برهان قاطع چ معین آمده: معرب آن جاوشیر. ضریر انطاکی در تذکرهء خود گوید: «جاوشیر، نبات فارسی معرب عن گاو شیر، و معناه حلیب البقر لبیاضه..». (تذکرهء اولی الالباب ج1 ص105). جاوشیر... به فارسی جواشیر و گوشیر و نیز به شیرازی جاحوشی نامند. (مخزن الادویه ص178) - انتهی :
نامت همی شنیدم بردم گمان که شیری
چون دیدمت نه شیری قطران و گاوشیری.
لامعی.
رجوع به جاشیر شود.

گاوشیر.

(اِخ) دهی است از دهستان بازفت بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 75 هزارگزی شمال باختر اردل متصل به راه مالرو گاوشیر به بازفت، کوهستانی، جنگل، بلوط، معتدل، دارای 282 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات پشم و روغن. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گاو شیرده.

[وِ دِهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاوی که بسیار شیر دهد. گاو دوشا. گاو ماده. رجوع به گاو و گاو ماده شود.
-گاو شیرده کسی بودن (مثل...).؛ رجوع به گاو و گاو دوشا شود.

گاوشیره.

[وِ رَ / رِ] (اِ) باریجه. داروئی است. رجوع به باریجه شود.

گاوصندوق.

[صَ] (اِ مرکب)(1) صندوق بسیار بزرگ. صندوق بزرگ آهنین.
(1) - Coffre - fort.

گاوطرناو.

[طَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد، واقع در 27 هزارگزی شمال باختری طرقبه، جلگه، معتدل، دارای 70 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات بنشن، تریاک، شغل اهالی زراعت. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

گاوطنبوسک.

[طَمْ سَ] (اِ مرکب)(1)فربیون. فرفیون. جوزالقی. لبان مغری.
Euphorbum, لاتینی
(1) - Euphorbe, Euphorbia.

گاو طوس.

[وِ] (اِخ) لقبی است (تنابذی) که حسودان به خواجه نظام الملک میدادند. رجوع به گاو و رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.

گاو عصار.

[وِ عَ صْ صا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گاوی که چشم او را بندند و همیشه در یکجا دور زند. (مثل...) در مورد کسی گفته شود که کار بیهوده کند :
چو گاوی که عصار چشمش ببست
دوان تا بشب شب همانجا که هست.
(بوستان).
سر گاو عصار از آن در که است
که از کنجدش ریسمان کوتهست.(بوستان).

گاو علی دوستی.

[وِ عَ] (اِ مرکب)(مثل...) رجوع به گاو شود.

گاو عنبر.

[وِ عَمْ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پستاندار عظیم الجثهء دریائی شبیه به وال که در دریا میماند. گویند عنبر فضلهء او است. (از آنندراج) (از غیاث). کاشالوت(1)، ماهی عنبر، بالهء لطمیه، گاو بحری. قال الزمخشری سمعتُ ناساً من اهل مکة یقول هو (ای العنبر) صفع ثور فی بحر الهند. (تاج العروس) و رجوع به عنبر و گاو بحری، گاو عنبری و گاو عنبرین و رجوع به قطاس و قیطوس و بحری قطاس و پرچم شود :
ز مار مهره برآری ز ابر مروارید
ز گاو عنبر سارا ز یاسمن زنبق.انوری.
گاو عنبر برهنه تن پیوست
خر بربط بریشمین افسار.خاقانی.
گاو عنبرفکن از طوس به دست آرم لیک
بحر اخضر نه به عمان به خراسان یابم.
خاقانی.
شیر بزمینم نه آن شیری که بینی صولتم
گاو زرینم نه آن گاوی که یابی عنبرم.
خاقانی.
بحر دیدستی که خیزد گاو عنبرزای ازو
گاو بین زو بحر نوشین هر زمان انگیخته.
خاقانی.
گر بیهنر بمال کند کبر بر حکیم
کون خرش شمار اگر گاو عنبر است.(2)
سعدی.
مولانا هاتفی در معراج رسول علیه الصلوة والسلام گفته :
ز الطاف او شور دیگر شده
ز بوی خوشش گاو عنبر شده.(از شعوری).
(1) - Le cachalot. (2) - ن ل:
گر بیهنر بمال کنی فخر بر حکیم
کون خری شمار اگر گاو عنبری.

گاو عنبری.

[وِ عَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جانوری که او را عنبر است و از او عنبر زاید. رجوع به گاو عنبر شود.

گاو فتنه.

[وِ فِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حوادث روزگار :
شیر دندان نمود و پنجه گشاد
خویشتن گاو فتنه کرد سقیم.
(تاریخ بیهقی چ فیاض ص 381).

گاوفربه.

[وِ فَ بِهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاو چاق: بقرة سلغف و سلغفة؛ گاو فربه. (منتهی الارب).

گاو فریدون.

[وِ فِ] (اِخ) گاوی بود که فریدون به هنگام کودکی شیر آن را در مازندران میخورد و در بزرگی بر آن سوار میشد و آن را برمایه و برمایون نام بود چنانکه فردوسی گفته:
یکی گاو برمایه خواهد بدن
جهانجوی را دایه خواهد بدن.
... و بعد از سلطنت فریدون و ساختن گرز گاوسر شیوع تحریم گاو افزوده شد چنانکه در عرب اسب نجیب معتبر بوده و هست و اسب را دخیل در ازدیاد قوت اختر و دولت خودی میشناخته اند. (از آنندراج).

گاو فلک.

[وِ فَ لَ] (اِخ) برج ثور. گاو گردون :
بر هر زمی ملکت کو تخم بقا کارد
گاو فلک ار خواهد در کار کشد عدلش.
خاقانی.
گاو فلکی چو گاو دریا
گوهر بگلو دراز ثریا.نظامی.
گوهر شب را بشب عنبرین
گاو فلک برد ز گاو زمین.نظامی.

گاو قربانی.

[وِ قُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گاوی که او را قربان کنند. گاوی که آن را در راه خدا کشند :
مرد قصاب از آن زرافشانی
صید من شد چو گاو قربانی.نظامی.

گاوک.

[وَ] (اِ) کنه. (مجموعهء لغت طبی). و آن جانوری است که بر اشتر و خر و گاو چسبد و خون را بمکد. (برهان) (آنندراج) :مانی فرمود تا آن مخدره را به خانهء تاریک بردند و جمعی زنان او را محکم بگرفتند مانی دست در فرج او کرده بعد از لحظه ای جانوری مثل دیوچه از آنجا بیرون آورد و گفت این جانور باعث آن وجع بود گفتند تو این معنی از کجا دانستی؟ جواب داد که از مبادی مرض سئوال نمودم گفت روزی آب از چاه آوردم و در طشتی ریخته در آن نشستم و بعد از آن صورت این وجع سانح شد. من دانستم جانوری که آن را کاول [ گاو ک؟ ] گویند در آن آب بوده و چون در طشت نشسته در فرج وی خزیده بود بر سر رحمش مستحکم شد و گوشت آن موضع را میخورد و آن محل جراحت شد. (فرج بعدالشدة از زینة المجالس). || نوعی از استر که آن را گاوکی گویند. (برهان) (آنندراج). || جامهء غوک. چغزلاوه. بزغمه. جل وزغ. || (اِ مصغر) مصغر گاو. (برهان) (آنندراج) : و آن دو مهره است مانند جزع و نه جزع است بر شکل دو گاوک ساخته. (تاریخ بخارا).

گاو کار.

[وِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گاوی که زمین بدان شیار کنند. (برهان) (آنندراج). گاوورز. ورزه گاو. (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا) :
بکاهد تن اسب و زور سوار
نماند هنر در تن گاو کار.
بهرام زردشت (از آنندراج).
رجوع به گاو شود.

گاوکان.

(اِخ) نام یکی از سه دهستان بخش جبال بازر شهرستان جیرفت است. محدود است از شمال به جلگهء بم، از خاور به جلگه کروک و کوهستان نمداد از جنوب به دهستان رودبار. از باختر به دهستان امجز این دهستان از دو قسمت کوهستانی و جلگه تشکیل شده است. قسمت کوهستانی سردسیر و قسمت جلگه گرمسیر است قراء آن از رودخانه و قنات و چشمه مشروب میشوند. دو رودخانه بنام رودخانهء رودآب و رود فرق در این دهستان جاری است. رودخانهء رودآب از دهستان امجز که شرح آن داده شده سرچشمه گرفته وارد این دهستان می شود و قراء دو طرف رودخانه را مشروب می نماید. در قسمت بالا آبشاری دارد که ارتفاع آن قریب 40 گز است جنگل های انبوه و چمن زارهای زیادی در قسمت کوهستانی دارد که چراگاه گله های گوسفند و اسب است دهستان گاوکان از 75 قریهء بزرگ و کوچک و تعداد زیادی مزارع تشکیل شده جمعیت آن در حدود 3500 تن سکنه است. ساکنین، مسلمان شیعه، زبان مادری فارسی، قراء مهم آن حاجی آباد و ملک آباد است. مرکز این دهستان قریهء حاجی آباد است. محصول آنجا خرما، لبنیات، کرک، غلات، شغل مردان آن زراعت و گله داری صنایع دستی زنان پارچه کرک بافی است گله داران این دهستان 4 طایفه بنام حرجندی، رئیسی، پهلوانی، امجزی هستند تابستان به قسمت کوهستانی میروند و زمستان در موقع جلگه ای ییلاق قشلاق می نمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گاوکان.

(اِخ) دهی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 14000گزی شمال مسکون و 1000 گزی باختر شوسهء، بم به سبزواران، کوهستانی سردسیر، دارای 50 تن سکنه. آب آنجا از قنات، محصول آنجا غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت، راه شوسهء مزارع مهریکان سرتنگوئیه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گاوکان.

(اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 59000گزی جنوب خاور زرقان کنار راه فرعی بندامیر به خرامه. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 796 تن سکنه. آب آن از رود کر، محصول آنجا غلات، برنج و تریاک و شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گاوکان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 65000گزی جنوب خاوری مسکون و 12000گزی جنوب راه مالرو کروک به مسکون. دارای 4 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گاوکان گردان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مسکون بخش جبال بازر شهرستان جیرفت، واقع در 15000گزی شمال مسکون و 3000گزی باختر شوسهء بم به سبزواران. کوهستان. سردسیر، دارای 100 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، حبوبات، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی پارچهء کرکی بافی. راه آن مالرو است. مزارع بزگان، چنار، انار شیرین، دریگان، سردروئیه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گاوکچ.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان خورخوره بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 36000گزی شمال باختر دیواندره کنار راه مالرو عزیزآباد به جعفرخان. کوهستانی، سردسیر، دارای 450 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، لبنیات، توتون، حبوبات، شغل اهالی زراعت، گله داری، صنایع دستی زنان حاجیم بافی، راه مالرو است. در دو محل بفاصلهء 4000گزی واقع و گاو کچ بالا و پائین نامیده شده سکنهء بالا 230 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گاوک ده.

[وَ دِهْ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن، واقع در 8 هزارگزی شمال صومعه سرا و یک هزارگزی باختر راه فرعی صومعه سرا به ترکستان، جلگه، معتدل، مرطوب، مالاریائی، دارای 478 تن سکنه. گیلکی فارسی زبان. آب آن از رودخانهء ماسوله استخر، محصول آنجا برنج، توتون، سیگار، نیشکر، ماهی و شغل اهالی آن زراعت صید و مکاری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

گاوکده.

[کَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان، واقع در 38 هزارگزی جنوب باختری بهبهان و 6 هزارگزی باختری شوسهء آغاجاری به بهبهان، دشت، گرمسیر، مالاریائی، دارای 95 تن سکنه. آب آن از چاه و رودخانه، محصول آنجا غلات، پشم، لبنیات، شغل اهالی آن زراعت و حشم داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوکده.

[] (اِخ) سه فرسخ بیشتر میانهء شمال و مغرب چم لطفعلی بیک است. (فارسنامهء ناصری ص278).

گاوکران.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان قلقل رود، شهرستان تویسرکان، واقع در 31000گزی باختر شهر تویسرکان و 400 گزی جنوب شوسهء تویسرکان به کرمانشاه. کوهستانی، سردسیر، دارای 161 تن سکنه. زبان آنان کردی و فارسی. آب آن از چشمه و چاه، محصول آنجا غلات، دیم، لبنیات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوکش.

[کُ] (نف مرکب) قصاب. کشندهء گاو :
میزبان کین شنید رفت بزیر
گفت با گاوکش حکایت شیر.نظامی.
|| (اِ مرکب) نام گیاهی است که در بوستانها و کشتزارها روید و ساق آن راست. و یا زغب گره دار بقدر ذرعی شبیه به نی و شیردار و برگ آن شبیه بطرخون و برگ کاج و گل آن بنفش و دانهء آن شبیه به عدس مایل به سپیدی و زردی بیخ آن سطبر و پرشیر و چون گاو از آن بخورد بمیرد و گوسفند را زیان ندارد و بنابراین به این اسم موسوم شده و آن را شبرم گویند. (آنندراج) (انجمن آرا).

گاوکش.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسفوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 11 هزارگزی باختر الشتر، کنار باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. تپه ماهور، سردسیر مالاریائی، دارای 480 تن سکنه. آب آن از سراب، محصول آنجا غلات، حبوبات، تریاک، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن اتومبیل رو و ساکنین از طایفهء یوسف وند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوکش.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان بار معدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور، واقع در 34 هزارگزی جنوب باختری چکنهء بالا، کوهستانی، معتدل، دارای 67 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آن غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت، مالداری و ابریشم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گاوکشته.

[کُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حشمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری دورود، 3 هزارگزی شمال راه آهن اهواز. جلگه، معتدل، دارای 453 تن سکنه. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات، تریاک. شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاوکشک.

[کُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان نودان بخش کوهمرهء نودان شهرستان کازرون، واقع در 20000گزی خاور نودان، جنوب کوه کلات. دامنه، معتدل مالاریائی، دارای 329 تن سکنه. آب آن از چشمه محصول آنجا غلات، حبوبات. شغل اهالی آن زراعت، قالی و گلیم بافی، راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). سه فرسخ و نیم میانهء شمال و مشرق کازرون است. (فارسنامهء ناصری ص255).

گاوکشی.

[کُ] (حامص مرکب) عمل گاو کشتن. || (اِ مرکب) محلی که در آن گاو کشند.

گاوکشی.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 107000گزی جنوب ساردوئیه. سر راه فرعی بافت به جیرفت. جلگه، معتدل، دارای 125 تن سکنه، آب آنجا از قنات، محصول آنجا غلات، حبوبات، شغل اهالی آن زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). رجوع به اسفندقه شود.

گاوکل.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 12000گزی باختر صحنه و 3000گزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان. دشت، سردسیر، دارای 215 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گاماسیاب، محصول آن غلات، توتون، حبوبات، قلمستان. شغل اهالی آن زراعت است. تابستان از طریق فراش اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

گاوکل.

[کُ] (اِخ) یکی از کوههای دو هزار مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص153 بخش انگلیسی).

گاوکلاه سرخسی.

[کُ هِ سَ رَ] (اِخ)رجوع به ابومنصور گاوکلاه... در همین لغت نامه و نامهء دانشوران ج4 صص86 - 87 شود.

گاوکل قلعه.

[کُ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 11000گزی جنوب باختر صحنه و 2000گزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان. دشت، سرد معتدل. دارای 312 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گاماسیاب، محصول آنجا غلات، حبوبات، توتون. شغل اهالی زراعت است. تابستان اتومبیل میتوان برد. در دو محل به فاصلهء 1000گزی واقع، سکنهء بالا 159 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوکون.

(ص مرکب) احمق. نادان. ابله. گاودل. (آنندراج).

گاوکون کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از طهارت کردن و ریدن. (برهان) (آنندراج) (رشیدی) :
آن خداوندی که بر ریش بداندیشان او
گاوکون کردن نداند کس مگر تکلک بچه.
سوزنی (از آنندراج).

گاوکوه.

(اِخ) گوکوه. یکی از قصبات مخروب زادکان از شاه کوه. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 126 بخش انگلیسی).

گاوکوهی.

[وِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1)گوزن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). بقرالوحش(2). اسم فارسی آن گاو کوهی است. ایّل: گوشت گاو کوهی غلیظ باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - Cerf.
(2) - Antilope.

گاوکهل.

[کُ هِ] (اِ) نام درختی است در رودسر و رامسر، که آن را در گرگان و مازندران نمدار(1) و نرمدار(2) گویند. زیزفون. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 179).
(1) - numdar.
(2) - nurmdar.

گاوکی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش قیر و کارزین شهرستان فیروزآباد، واقع در 11000گزی جنوب خاور قیر، کنار راه مالرو ده به «به افزر» جلگه، گرمسیر، مالاریائی، دارای 839 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قره آغاج. محصول آنجا غلات، برنج، خرما. شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گاوگان.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش دهخوارقان شهرستان تبریز و در شمال باختری بخش و خاور دریاچهء ارومیّه واقع، از شمال به دهستان ممقان، از جنوب به دهستان شیرامین، از خاور به بخش اسکو، از باختر به دریاچهء ارومیه محدود میباشد. آب و هوای این دهستان بواسطهء مجاورت با دریاچهء ارومیّه مرطوب و مالاریائی بوده و قراء آن در جلگه واقع و خط آهن و شوسهء تبریز و مراغه از این دهستان عبور مینماید. آب دهستان آنجا از چشمه و قنات و رود آذرشهر تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، انگور، بادام، گردو و زردآلو میباشد. این دهستان از 15 آبادی بزرگ و کوچک که نفوسش جمعاً 10256 تن است، تشکیل شده. قراء عمدهء آن قاضی جهان، تیمورلو، دستجرد میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاوگان.

(اِخ) قصبه ای از دهستان گاوگان بخش دهخوارقان شهرستان تبریز، واقع در 7 هزارگزی شمال باختری دهخوارقان و مرکز دهستان گاوگان در مسیر شوسهء تبریز مراغه، جلگه، معتدل، دارای 3096 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات و رودخانهء دهخوارقان، محصول آنجا غلات و حبوبات و کشمش و بادام و زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله داری و استخراج نمک از آب دریاچهء ارومیّه است. دارای دو کارخانهء کالیفرنی و مختصر پارچه بافی دستی و دبستان و شعبهء تلفون و 35 باب مغازه و دکان و ادارهء آمار و دارائی است. ارتفاع 1340 گز خط آهن مراغه و تبریز از هزارگزی باختر آن عبور میکند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گاوگدار.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگهء افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان، واقع در 25000گزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 2000گزی باختر پیروسف. کوهستانی، سردسیر، دارای 469 تن سکنه، آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی بافی راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاوگدار.

[گُ] (اِخ) دهی جزء دهستان کزاز پائین بخش سربند شهرستان اراک، واقع در 22 هزارگزی شمال آستانه و 9 هزارگزی راه عمومی. دامنه، سردسیر، دارای 180 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کزاز و توره، محصول آنجا غلات، بنشن، چغندرقند، میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری، جاجیم، ژاکت بافی، راه آن مالرو است از پل دوآب اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گاوگرد.

[گَ] (اِ مرکب) دولاب که با گاو آب از چاه برکشد.

گاو گردون.

[وِ گَ] (اِخ) کنایه از برج ثور است و آن برج دوم از جملهء دوازده برج فلکی است. (برهان). برج ثور که در آن ستاره ای است و بجای چشم ثور واقع شده. (آنندراج). برج ثور که دبران باشد، در آن ستاره ای است و بجای چشم ثور واقع شده. (انجمن آرا). گاو فلک، نام پیکری از صور کواکب :
هر آن کس که آن زخم شمشیر دید
خروشیدن گاو گردون شنید.فردوسی.
همان گاو گردون هزار از نمک
بیارند تا بر چه گردد فلک.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2988).
ثور و حمل گیاچر ریاضش و حوت و سرطان شناور حیاضش، گاو گردون بر کهکشان چون گاو گردون در وی نعمت نشان. (ترجمهء محاسن اصفهان آوی چ اقبال ص10). || (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گاوی که به گردون شیار بندند. گاوی که بر عرابه بندند :
بفرمود تا گاو گردون برند
سر گرگ از آن بیشه بیرون برند.
فردوسی.
چهل گاو گردون ز زر بار کرد
دو صد دیگر از دیبه انبار کرد.
(گرشاسب نامه ص403).
ثور و حمل گیاچر ریاضش و حوت و سرطان شناور حیاضش، گاو گردون بر کهکشان چون گاو گردون در وی نعمت نشان چرخ هفتم از جیّ قطری و بحر قلزم از زندرود قطری. (ترجمهء محاسن اصفهان چ اقبال ص 10). چون بالش ها حاضر کردند پیر تیرتراش از حمل آن عاجز آمد، بخندید و فرمود که گاو گردون نیز بیاورند تا بار کرد و بازگشت. (جهانگشای جوینی).
-امثال: زور بر گاو و ناله بر گردون.

گاوگل.

[گُ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان، واقع در 58 هزارگزی جنوب خاوری ماه نشان و 12 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی، سردسیر، دارای 305 تن سکنه، اکثر سادات هستند. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، میوه جات. شغل اهالی آنجا زراعت، گلیم بافی. راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گاوگل.

[گَ] (اِ مرکب) گلهء گاو. گوگل.

گاوگل بان.

[گَ] (ص مرکب، اِ مرکب)چوپان گاو. چرانندهء گاو. محافظ و نگهبان گلهء گاو.

گاوگل بانی.

[گَ] (حامص مرکب)محافظت و نگهبانی گاو کردن. چوپانی گلهء گاو کردن.

گاوگلین.

[وِ گِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)گاو سفالین و آن صراحی و ظرفی باشد که بهیأت گاو از گل سازند و پزند. (برهان). گاو زر.

گاوگنو.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس، واقع در 68000گزی شمال خاوری جاسک. سر راه مالرو جاسک به چاه بهار. دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گاوگواز.

[گُ] (اِ مرکب) چوب که بدان گاو و خر زنند. (نسخهء خطی از لغت اسدی در لغت گوز). گوازی که بدان گاو رانند. رجوع به خرگواز و گواز شود.

گاوگور.

(ص مرکب) مبارز بود. شاعر گوید :
بیاید بمیدان یکی گاوگور
که افزون بد او را ز صد گاو زور.
؟ (فرهنگ اسدی چ اقبال ص164 و حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

گاوگوزن.

[گَ وَ] (اِ مرکب) ایل. گوزن. (بحرالجواهر).

گاوگوسفند.

[فَ] (اِ مرکب) در تداول بجای گاو و گوسفند استعمال شود و مراد اغنام و احشام است.

گاوگوش.

(ص مرکب) آنکه پره و لالهء گوش بسوی رو خمیده دارد. اَخْذی. (دستوراللغة). اخطل. آویخته گوش. سست گوش.

گاوگون.

(ص مرکب) تاریک. سیاه. رجوع به گاوگون شدن شود.

گاوگون شدن.

[ُش دَ] (مص مرکب)سپید و سیاه شدن. گرگ و میش شدن :
روز و شب خویش را کنم بدو قسمت
هر دو بیک جای راست دارم چون تار
نرمک نرمک همی کشم همه شب می
روز بصد رنج و درد دارم دستار
راست چو شب گاوگون شود بگریزم
گویم تا درنگه کنند به مسمار.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص200).

گاو گیلی.

[وِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)گاوی است که کوهان درشت در پشت گردن دارد و شاخهایش درازتر از شاخهای سایر گاوان باشد و این غیر از گاو میش است :
چریده گاو گیلی در کنارش
گهی آبش خورد گه نوبهارش.
(ویس و رامین).

گاولنگر.

[لَ گَ] (اِخ) یکی از قصبات بارفروش و حوالی آن در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص119 بخش انگلیسی).

گاولیسیده.

[دَ / دِ] (ص مرکب) کنایه از کسی است که خامی و غروری کند. (انجمن آرای ناصری). رجوع به گاوش لیسیده و گاوش نلیسیده شود.

گاولیق.

(اِخ) دهی است از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 19 هزارگزی خاور بخش و 7 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. کوهستانی، معتدل، دارای 444 تن سکنه. آب آن از رود ایشاق، محصول آنجا غلات و حبوبات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گاو ماده.

[وِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گاو شیرده. ماده گاو: ماریه؛ گوسالهء مادهء سپیدرنگ و گاو ماده با بچهء سپید تابان بدن. مریه؛ گاو ماده با بچهء سپید تابان رنگ. (منتهی الارب). زهرآء و ازهر؛ گاو مادهء دشتی. قفخة؛ گاو مادهء گشن خواه. (منتهی الارب). رجوع به گاو شود.
(1) - La vache.

گاوماست.

(اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 19 هزار و پانصدگزی خاوری رودسر و 3 هزار و پانصدگزی شوسهء رودسر به شهسوار. دامنه، معتدل مرطوب مالاریائی، دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه و چاه. محصولات آن لبنیات و چای. شغل اهالی گله داری و چای کاری و نمدمالی، تابستان به ییلاق جواهردشت میروند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گاوماها.

(اِخ) رجوع به گاوماسا و گاوماسیاب شود. (نزهة القلوب مقالهء ثالثه ص 60).

گاوماهی.

(اِخ) (افسانه) گاوی که پای بر پشت ماهی دارد و زمین بر پشت گرفته. حیوانی است در افسانه ها گویند کرهء ارض بر پشت او ایستاده است :
ز زخم سمش گاوماهی ستوه
بجستن چو برق و بهیکل چو کوه.فردوسی.
و اگر بر زمین نگریستی تا پشت گاوماهی ملاحظه کردی. (مجالس سعدی).
- تا گاوماهی؛ تا آنسوی زمین : شمشیر علی بروز خندق از عمرو گذر کرد و زمین را بشکافت و به گاو ماهی رسید. (داستان).

گاومایه.

[یَ / یِ] (اِ مرکب) گاودارو. رجوع به گاو دارو شود.

گاومخل.

[مَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیوان بخش گیلان شهرستان شاه آباد، واقع در 9000گزی شمال باختر جوی زر و 1000 گزی شوسهء شاه آباد به ایلام. دشت، سردسیر، دارای 300 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گنگیر، محصول آنجا غلات، برنج، توتون، لبنیات، حبوبات، شغل اهالی زراعت، گله داری. زمستان به گرمسیر غریب دیوان و حدود سومار میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاومر.

[مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 42 هزارگزی شمال باختری نورآباد و 3 هزارگزی باختر شوسهء خرم آباد به کرمانشاه، جلگه، سردسیر، مالاریائی، دارای 108 تن سکنه. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، تریاک، لبنیات، پشم، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو، ساکنین از طایفهء مظفروند، قسمتی چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاومرگی.

[مَ] (حامص مرکب، اِ مرکب)وبای گاو. طاعون گاو. گاو میری(1).
(1) - Epizootie de bauf.

گاومره.

[مَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 73000گزی جنوب خاوری کرمانشاه و 10000گزی خاور مرکز دهستان. کوهستانی، سردسیر، دارای 125 تن سکنه، آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، لبنیات، تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گاومشنگ.

[مَ شَ] (اِ مرکب) غله ای است که چون پوست آن را دور کنند به عدس مقشر ماند. (برهان). دیومشنگ. (رشیدی). نوعی از غله که گاو را فربه کند چون پوستش برکنند بعدس مقشر ماند. (آنندراج).

گاوموسی.

[وِ سا] (اِخ) مراد گاو ی است که ذکر آن در سورهء بقره آمده و بنی اسرائیل به امر موسی میبایستی آن گاو را که موسی توصیف آن را کرده بود قربانی کنند :
نور شمع از نقاب زردی یافت
گاو موسی بها بزردی یافت.نظامی.

گاومیر بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد، واقع در 18 هزارگزی جنوب بروجرد و 11 هزارگزی خاور شوسهء بروجرد. کوهستانی، سردسیر، دارای 108 تن سکنه. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گاومیر پائین.

(اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد، واقع در 18 هزارگزی جنوب بروجرد و 9 هزارگزی خاور شوسهء بروجرد. کوهستان، سردسیر، دارای 119 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، تریاک، شغل اهالی آن زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاومیری.

(حامص مرکب، اِ مرکب) مرض عام وبایی گاو هرچه باشد. وباء گاوان. گاومرگی. وبای گاوی. مرگامرگی گاو. یوت گاو. رجوع به گاومرگی شود.

گاومیری.

(اِخ) دهی است از دهستان دژگان بخش بستک شهرستان لار، واقع در 126 هزارگزی جنوب خاور بستک و 8000 گزی شوسهء بستک به بندرعباس. جلگه، گرمسیر مالاریائی، دارای 192 تن سکنه. آب آنجا از چاه و باران. محصول آنجا غلات، خرما، تنباکو، شغل اهالی زراعت. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گاومیش.

(اِ مرکب)(1) نوعی از گاوهای بزرگ که در سواحل دریا و رودها زندگی کنند. (حاشیهء برهان قاطع). جانوری است از جنس گاو. (آنندراج). جاموس معرب آن است. (دهار) (منتهی الارب). ابوالقریض. ابوالعرمض. اقهبان. هرمیس کهب؛ گاومیش کلان سال. (منتهی الارب).
هنوز از بدی تا چه آیدت پیش
به چرم اندر است این زمان گاومیش.
فردوسی.
میان بز و گاومیش و ستور
شمردم شب و روز گردنده هور.فردوسی.
یکی تخت زرین نهادند پیش
همه پایها چون سر گاومیش.فردوسی.
به پیلان گردنکش و گاومیش
سپه را همی توشه بردند پیش.فردوسی.
به هر یک ز ما بود پنجاه بیش
سرافراز با گرزهء گاومیش.فردوسی.
نگاری نگارید بر خاک پیش
همیدون بسان سر گاومیش.فردوسی.
جهان پر ز گردون بد و گاومیش
ز بهر خورش راه می راند پیش.فردوسی.
یکی دفتری دید پیش اندرش
نبشته کلیله بر آن دفترش
به دست چپ آن جوان سترگ
بریده یکی خشک چنگال گرگ
سرون سر گاومیشی به راست
همی این بر آن برزدی چونکه خواست.
فردوسی.
گروهی سران چون سر گاومیش
دو دست از پس پشت بد پای پیش.
فردوسی.
خورشهای مردم همی رفت پیش
به گردون و زیر اندرون گاو میش.فردوسی.
وز آن گاو میشان همه دشت و غار
فکندند ایرانیان بیشمار.(گرشاسب نامه).
جزیری که هفتاد فرسنگ بیش
پس از خیزران بود و پر گاومیش.
(گرشاسب نامه).
چه بر پیل و اشتر چه بر گاومیش
با ثرط فرستاد از اندازه بیش.(گرشاسب نامه).
به تن هر یکی مهتر از گاومیش
چو زوبین بر او خار یک بیشه بیش.
(گرشاسب نامه).
بارکش چون گاومیش و حمله بر چون نره شیر
گامزن چون ژنده پیل و بانگزن چون کرگدن.
منوچهری.
گاو میشی گرازدندانی
کاژدها کس ندید چندانی.نظامی.
زمین زیر عنانش گاوریش است
اگر چه هم عنان گاومیش است.نظامی.
گو ز زندان تا رود این گاومیش
یا وظیفه کن ز وقفی لقمه ایش.مولوی.
رجوع به گامیش و جاموش شود.
(1) - Le buffle.

گاومیش.

(اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 13 هزارگزی جنوب اهواز، کنار راه آهن بندر شاهپور به اهواز. دشت، گرمسیر، دارای 230 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه در تابستان اتومبیل رو. ساکنین از طایفهء نواصر هستند، این آبادی از دو محل به نام گاومیش بزرگ و کوچک بفاصلهء 3 هزارگز تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاومیش.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری اهواز و 2 هزارگزی جنوب خاور راه آهن اهواز به بندر شاهپور. دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گاومیش بان.

(اِخ) دهی جزء دهستان ماسال بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش، واقع در 3 هزارگزی جنوب خاوری بازار ماسال. جلگه جنگلی، معتدل، مرطوب، مالاریائی، دارای 282 تن سکنه. شیعه، ترکی گیلکی. آب آن از چشمهء معروف به سید رشید. محصول آنجا برنج مختصر ابریشم، شغل اهالی، زراعت، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گاومیش گلی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه، واقع در نه هزار و پانصدگزی جنوب خاوری میاندوآب و 3 هزارگزی خاور شوسهء میاندوآب به بوکان. جلگه، معتدل مالاریائی، دارای 417 تن سکنه، آب آن از زرینه رود، محصول آنجا غلات، چغندر، حبوبات، کشمش، شغل اهالی زراعت، صنایع دستی، گلیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گاومیش لو.

(اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل، در 50 هزارگزی شمال بیله سوار و 2 هزارگزی شوسهء بیله سوار به اردبیل. کوهستانی، گرمسیر، دارای 104 تن سکنه. آب آن از رود ارس، محصول آنجا غلات، حبوبات، شغل اهالی آن زراعت و گله داری راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گاومیشی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رستم آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز، واقع در 15 هزارگزی جنوب رامهرمز و 6 هزارگزی خاور شوسهء رامهرمز به خلف آباد. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گاومیشیان.

(اِخ) دهی است از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 45 هزارگزی جنوب مهاباد و 5 هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت، کوهستانی، سردسیر سالم دارای 175 تن سکنه. آب آن از رودخانهء جمالدی، محصول آن غلات، توتون، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ج4).

گاوناک.

(ص مرکب) بسیارگاو. دارای گاو بسیار: ارض مثورة؛ زمینی گاوناک. (منتهی الارب).

گاونان.

(اِخ) دهی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 8 هزارگزی جنوب فلاورجان و 2 هزارگزی جنوب راه شهرکرد به اصفهان. جلگه، معتدل دارای 634 تن سکنه، آب آنجا از زاینده رود. محصول آنجا غلات، برنج، پنبه، تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان کرباس بافی، راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گاونجک.

[وَ جَ] (اِ) نوعی از خیار کوچک و تازه. (آنندراج). کاونجک. رجوع به کاونجک شود. || رستنی باشد. (آنندراج). || گوشت. (آنندراج).

گاو نر.

[وِ نَ] (اِ)(1) ورزاو. ورزو. گاو ورزه. درازدنبال. ابوذیال. ابومزاحم: ثور؛ گاو نر. قینس؛ گاو نر. هبرقی؛ گاو نر دشتی. لهاق؛ گاو نر سپید. لهق؛ گاو نر سپید. لهم؛ گاو نر کلانسال. قفر؛ گاو نر که جهت کار کشت از مادر جدا کنند او را. ثورا مرخ؛ گاو نر که بر آن خجکهای سپید و سرخ باشد. (منتهی الارب).
(1) - Le bauf.

گاونلیسیده.

[نَ دَ / دِ] (ص مرکب) کنایه از کسی که نخوت و غرور داشته باشد و گرم و سرد روزگار نچشیده بود. (آنندراج). مرد متکبر و مغرور و خام و بی تربیت و نادان و ناآزموده مر کارهای جهان را. (ناظم الاطباء). رجوع به گاوش بلیسیده و گاوش نلیسیده شود.

گاو نه من شیر.

[وِ نُهْ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (مثل...). رجوع به گاو شود.

گاو نه نه حسین.

[وِ نَ نَ حُ سِ] (اِخ)(مثل...) آنکه بی خبر و سرزده داخل خانهء دیگران شود. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.

گاونیشک.

[وِ شَ] (اِ) گاونیشک بچندان شکل در کتب مسالک عربی دیده شده است. از آنجمله اصطخری آن را در متن «گاونیسک» و در حواشی «گاوبیسک» و غیره ضبط کرده و گوید آن جا بر سر راه کرمان و سیستان واقع است. (حاشیهء تاریخ سیستان چ بهار ص 29). «والثانی رباط یسمی دارک و من دارک الی برین منزل و منه الی گاو نیشک»(1) (مسالک و ممالک اصطخری چ اروپا ص251). رجوع به گاو بیسک شود.
(1) - گاوبیسک، کارنیسک، کاونیسک. (حاشیهء مسالک ص251).

گاونیک.

(اِخ) از نواحی تنگستان دو فرسخی جنوب تنگستان از بلوکات دشتستان. (فارسنامهء ناصری ص 207 و فهرست ص 25).

گاونیله.

[لَ / لِ] (اِ مرکب)(1) نیله گاو. نیله گو. نوعی از اوعال.
(1) - Nilgaut.

گاوو.

(اِ) گاو کوهی. (برهان) (آنندراج) (مخزن الادویه). گوزن. گاووی ماه. گوزن ماده.

گاو وحشی.

[وِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بقرالوحش. رَمک. گاو کوهی. به عبری «ریم» گویند. رجوع به قاموس کتاب مقدس شود.
گاو و خر را به یک چوب

گاو و خر را به یک چوب راندن

[وُ خَ بِ یِ دَ] (مص مرکب) با همه یکسان رفتار کردن.

گاوور.

[وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سه هزار شهرستان شهسوار، واقع در 31 هزارگزی جنوب شهسوار، سر راه عمومی سه هزار. سکنه دائم آن در حدود 15 تن. تابستان عده ای از حدود لشکرک و آب کله سر شهسوار برای هواخوری به این ده میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گاو ورز.

[وِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گاو کار. گاوی که بدان زمین شیار کنند :
ز گاوان ورز و ز گاوان شیر
ده و دو هزارش نوشت آن دبیر.
فردوسی.

گاو ورزه.

[وِ وَ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گاو ورز. گاو کار. گاوی که بدان زمین شیار کنند. (برهان) (آنندراج).

گاوو ماهی.

[وُ] (اِخ) مقصود گاوی است که گویند زمین را بشاخها داشته و پای آن بر پشت ماهی است.
- تا گاو و ماهی؛ تا دورترین جای از زیرزمین. رجوع به گاو ماهی شود.

گاوه.

[وَ / وِ] (اِ) چوبی که در شکاف چوبی گذارند و چوب اولی را به تیر زنند تا دومی بشکافد. و اسکنه خردتر از گاوه است و هیزم شکنان در شکاف هیمه نهند سهولت دوپاره کردن آن را به گلپایگانی آن را گوه(1)گویند.
(1) - guwa(h).

گاوه.

[وَ] (اِخ) مؤلف آنندراج نام «کاوهء» مشهور را بدین صورت ضبط کرده است. رجوع به کاوه شود.

گاوه رود.

[وَ] (اِخ) مغرب همدان. رجوع به گاو رود و دیاله شود.

گاوه شله.

[وِ شَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل تپه فیض الله بیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، واقع در 14000گزی شمال خاور سقز و 7000گزی خاور شوسهء سقز به میاندوآب، کوهستانی، سردسیر، دارای 70 تن سکنه. زبان آنها کردی است. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات، شغل اهالی آن زراعت، گله داری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گاوهو کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) راندن و بانگ زدن بر گاو هنگام شیار :
کشاورز و گاو آهن و گاو کو
کجا در چنین ده کند گاو هو.
نظامی (اقبال نامه چ وحید ص197).

گاوهیدن.

[دَ] (مص) جنباندن و حرکت دادن. (ناظم الاطباء).

گاوی.

(ص نسبی) منسوب به گاو.(1) آبلهء گاوی. || (حامص) عمل کردن همچون گاو. چگونگی گاو. || بلاهت. نادانی :
گاو را بفروخت حالی خر خرید
گاویش بود و خری بر سر خرید.
عطار.
(1) - Bovin, (e).

گاوی.

(اِخ) اسم قدیم مازندران است که به مرور زمان گاوباره شده. (التدوین). رجوع به گاوباره شود.

گاوی.

(اِخ) دهی مخروبه از بخش مهران شهرستان ایلام، واقع در 20000گزی خاور مهران، کنار رودخانهء گاوی. دشت، زمستان در حدود هزار نفر از طایفهء ملک شاهی که در ییلاق ارکواز سکونت دارند برای تعلیف احشام زراعت به این محل آمده در اوایل بهار مراجعت مینمایند. 3 آسیاب کنار رودخانه دارد که فقط در زمستان کار می کنند و آثار خرابه های زیادی در این محل دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

گاوی.

(اِخ) هشت فرسخ و نیم جنوبی تنگستان است. (فارسنامهء ناصری ص207).

گاویار.

[وْ] (ص مرکب، اِ مرکب) گاوبان. گویار. گوگل بان. بقار.

گاویاره.

[وْ رَ / رِ] (اِ مرکب) گلهء گاو. ظاهراً مصحف گاوباره. رجوع به گاباره و گاوباره شود.

گاویاری.

[وْ] (حامص مرکب) یاری کردن گاو. نگهبانی گاو کردن.

گاویال.

(اِ)(1)نوعی از خزندگان شامل طایفهء تمساحان عظیم آسیا و اوقیانوسیه، دارای پوزهء بلند و باریک. طول آن گاه بشش متر میرسد.
(1) - Gavial.

گاویان.

(ص نسبی) منسوب به گاوه: درفش گاویان. رجوع به گاوه و کاوه شود.

گاویان درفش.

[دِ رَ] (اِخ) علم منسوب به کاوه است. رجوع به کاویانی درفش و درفش کاویان شود.

گاویانی.

(ص نسبی) منسوب به گاوه. رجوع به گاوه و کاوه شود.

گاویز.

(اِخ) دهی است از دهستان خمین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 120000گزی شمال خاوری بندرعباس و 10000گزی خاور راه مالرو داراب به بندرعباس. جلگه، گرمسیر، دارای 147 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آنجا خرما، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گاویزن.

[زَ] (اِ مرکب) زهرهء گاو. و بعضی گویند چیزی باشد مانند سنگ و آن از زهرهء گاو برآید چنانکه حجرالتیس از زهرهء گاو کوهی(1) برمی آید و رنگ آن مانند زردی تخم مرغ باشد و چون از زهرهء گاو برآرند نرم بود و اندک زمانی که در دهن گیرند سخت و محکم شود و آن را مهرهء زهرهء گاو هم میگویند معرب آن جاویزن است. (برهان) (آنندراج). در هند آن را گاو روهن خوانند. (آنندراج). رجوع به گاوزهره و گاوسنگ و گاوزون شود.
(1) - از زهرهء بزکوهی و آن چیزی است که در زردی مشابه است به زردهء بیضهء مرغ. (مخزن الادویه).

گاویزنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ) نوایی است از موسیقی قدیم :
نوبتی پالیزبان و نوبتی سرو سهی
نوبتی روشن چراغ و نوبتی گاویزنه.
منوچهری.

گاویس.

(اِ) ظرفی که شیر و دوغ در آن کنند. (برهان) (آنندراج). و محتمل است مصحف «گاودوش» باشد، چه در خراسان آن را «گاودوش» گویند. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود. در شرفنامهء منیری گاویش آمده است.

گاویس.

(اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 14 هزارگزی جنوب مهاباد، در مسیر شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی، معتدل مالاریائی، دارای 30 تن سکنه. آب آنجا از رودخانهء مهاباد، محصول آنجا غلات چغندر، توتون، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی. راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گاویش.

(اِ) ظرف شیر و دوغ. (جهانگیری). رجوع به گاودوش، گاویس و گویس شود.

گاویک.

(اِخ) قصبه ای جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 10 هزارگزی جنوب خاور آوج. کوهستانی، سردسیر، دارای 2357 تن سکنه، کمی از مردان به فارسی آشنا هستند. آب آن از چشمه سار و رود محلی، محصول آنجا غلات، سیب زمینی، انگور، زردآلو، سیب، جنگل تبریزی، شغل اهالی زراعت است. و عدهء کمی در زمستان و بهار برای تأمین معاش به تهران میروند. صنایع دستی قالی و مختصر جاجیم بافی، در بهار و تابستان تیره های بغدادی نام سلدوز قیره قوینلو، بارجانلو، برای تعلیف احشام و اغنام به کوه های جنوب این ده از راه ساوه می آیند. راه به هر طرف مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گاوینه رود.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 14 هزارگزی خاور بخش و 4 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز، کوهستانی، معتدل، دارای 848 تن سکنه. آب آنجا از گاوینه رود، محصول آنجا غلات، نخودسیاه، و بزرک، شغل اهالی زراعت و گله داری، راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گاویه.

[یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبنه بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، واقع در 14 هزارگزی شمال خاوری لاهیجان و 2 هزارگزی رودبنه جلگه، معتدل، مرطوب، مالاریائی، دارای 290 تن سکنه، آب آنجا از حشمت رود و از سفیدرود، محصول آنجا برنج، ابریشم، کنف، غلات، صیفی، شغل اهالی پارچه و حصیربافی، راه آن مالرو است. 8 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گاه.

(اِ) سریر. تخت آراستهء پادشاهان را. (صحاح الفرس). تخت پادشاهان. (جهانگیری) کرسی. (مهذب الاسماء). اورنگ. صندلی. عرش :
بهرام آنگهی که بخشم افتی
بر گاه اورمزد درافشانی.دقیقی.
ز گنجه چون بسعادت نهاد روی براه
فلک سپرد بدو گنج و ملک و افسر و گاه.
رودکی (سعید نفیسی ص 1297).
به وقت رفتنش از سیم ساده باشد جای
به گاه خفتنش از مشک سوده باشد گاه.
کسایی.
بدیشان چنین گفت زال دلیر
که باشد که شاه آید از گاه سیر.فردوسی.
فرومایه ضحاک بیدادگر
بدین چاره بگرفت گاه پدر.فردوسی.
بگیتی بهی بهتر از گاه نیست
بدی بدتر از عمر کوتاه نیست.فردوسی.
ز دستور پاکیزهء راهبر
درخشان شود شاه را گاه و فر.فردوسی.
سرانشان به گرز گران کرد پست
نشست از بر گاه چادرپرست.فردوسی.
به گیتی درون سال سی شاه بود
بخوبی چو خورشید برگاه بود.فردوسی.
به دل گفت گیو این بجز شاه نیست
چنین چهر جز در خور گاه نیست.فردوسی.
از این دیوزاده یکی شاه نو
نشانند با تاج بر گاه نو.فردوسی.
ز فرزند قارن بشد سوفرای
که آورد گاه مهی باز جای.فردوسی.
چو بر تخت بنشست شاه اردشیر
بشد پیش گاهش یکی مرد پیر.فردوسی.
پراکنده گردد به هر سو سپاه
فرود افکند دشمن او را ز گاه.فردوسی.
جهان دار ضحاک با تاج و گاه
میان بسته فرمان او را سپاه.فردوسی.
چو برگاه بودی بهاران بدی
به بزم افسر شهریاران بدی.فردوسی.
سپاه انجمن شد به درگاه او [ فریدون ]
به ابر اندرآمد سر گاه او.فردوسی.
جهاندار فرزند هرمزدشاه
که زیبای تاج است و زیبای گاه.فردوسی.
به زن شوی گفت این جز از شاه نیست
چنین چهره جز در خور گاه نیست.
فردوسی.
سیاوش ز گاه اندرآمد چو دیو
برآورد بر چرخ گردان غریو.فردوسی.
یکی آنکه گفتی کشم شاه را
سپارم بتو کشور و گاه را.فردوسی.
چو دیدند[ فرستادگان قیصر ] زیبارخ شاه را
بدانگونه آراسته گاه را
نهادند همواره سر بر زمین
برو بر همی خواندند آفرین.فردوسی.
گذشت آن شب و بامداد پگاه
بیامد نشست از بر گاه شاه.فردوسی.
زبان برگشاد اردشیر جوان
چنین گفت کای کارکرده گوان
هر آنکس که بر گاه شاهی نشست
گشاده روان باد و یزدان پرست.فردوسی.
که این چرخ و ماه است یا تاج و گاه
ستاره ست پیش اندرش یا سپاه؟فردوسی.
پرستنده ای را بفرمود شاه [ خسرو و پرویز ]
که در باغ و گلشن بیارای گاه.فردوسی.
چو خورشید بر گاه بنمود تاج
زمین شد بکردار تابنده عاج.فردوسی.
سپردند گردان بدو تاج و گاه
برو انجمن شد ز هر سو سپاه.فردوسی.
هر آن کس که او راه دارد نگاه
بخسبد بر گاه ایمن ز شاه.فردوسی.
در ایوانها گاه زرین نهاد
فرازش همه دیبهء چین نهاد.فردوسی.
چنین شاه، برگاه هرگز مباد
نه آن کس که گیرد از او نیز یاد.فردوسی.
چو جم و فریدون بیاراست گاه
ز داد و ز بخشش نیاسود شاه.فردوسی.
چو کیخسرو شاه بر گاه شد
جهان یکسر از کارش آگاه شد.فردوسی.
وز آن پس کز ایشان بپرداخت شاه
ز بیگارمردم تهی کرد گاه.فردوسی.
نوان اندرآمد [ انوشیروان ] به آتشکده
نهادند گاهی بزر آژده.فردوسی.
چنین داد پاسخ که ده یا دو ماه
برین بگذرد بازیابی تو گاه.فردوسی.
نیندیشم از روم و از شاهشان
بپای اندرآرم سر و گاهشان.فردوسی.
ز میدان به یک سو نهادند گاه
بیامد نشست از بر گاه شاه.فردوسی.
بخراد برزین چنین گفت شاه
که زیبد ترا گر دهم تاج و گاه.فردوسی.
چو بنشست گرسیوز و شاه نو
بدید آن سر و افسر و گاه نو.فردوسی.
سوی گاه بنهاد کاوس روی
سیاوش با لشکر جنگجوی.فردوسی.
جهاندار دارا مر او را بخواند
بپرسید و بر زیر گاهش نشاند.فردوسی.
که تا زنده باشد جهاندار شاه
سپهبد نباشد سزاوار گاه.فردوسی.
یکی سرو بد بر سرش ماه نو
فروزان ز دیدار او گاه نو.فردوسی.
فرستاد و کاوس را آورید
بدو داد گاهش چنان چون سزید.فردوسی.
تو زین پس به دشمن بده گاه من
نگهدار ازین همنشان راه من.فردوسی.
که با پیل و فر است و با تاج و گاه
پدر بر پدر نامبردار شاه.فردوسی.
پدر زنده و پور جویای گاه
چگونه بود، نیست آئین و راه.فردوسی.
بهشتم نشست از بر گاه شاه
ابی یاره و گرز و زرین کلاه.فردوسی.
اگر چند باشد سرافراز شاه
به دستور گردد دلارای گاه.فردوسی.
هر آن کس که باشد خداوند گاه
میانجی خرد را کند بر دو راهفردوسی.
چو شادان نشیند کسی با کلاه
بخم کمندش رباید ز گاه.فردوسی.
بزرگ باد بنام بزرگ تو شش چیز
نگین و تاج و کلاه و سریر و مجلس و گاه.
فرخی.
هر که بر گاه ترا بیند در دل گوید
هست گاه ازدر میر و هست میر ازدر گاه.
فرخی.
نشستند برگاه بر ماه و شاه
چه نیکو بود گاه را شاه و ماه.عنصری.
سر تخت بختش برآمد به ماه
دگرباره شد شاه و بگرفت گاه.
عنصری.
چون رسولانش ده گام به تعجیل زنند
قیصر از تخت فروگردد(1) و خاقان از گاه.
منوچهری.
ز گنجه چون بسعادت نهاد روی به ری
فلک سپرد بدو گنج و ملک و افسر و گاه.
منوچهری (دیوان چ اقبال ص 690).
چو از خاور برآمد خاورانشاه
شهی کش مه وزیر است آسمان گاه.
(ویس و رامین).
امیرمسعود ازین بیازرد که چنین درشتی ها دید از عمش و قضا و غالب با این یار شد تا یوسف از گاه بچاه افتد. (تاریخ بیهقی).
کسی کش از پی ملک ایزد آفریده بود
ز چاه برگاه آردش بخت یوسف وار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص278).
نه زین شاه به درخور گاه بود
نه کس را به گیتی چنین شاه بود.اسدی.
که را بخت فرخ دهد تاج گاه
چو خرسند نبود درافتد بچاه.اسدی.
به بند اندرون بسته هشتاد شاه
که با کوس زرین و گنجند و گاه.اسدی.
این میر و عزیز نیست برگاه
و آن خوار و ذلیل نیست بر در.ناصرخسرو.
گاه یکی راز چه بگاه کند(2)
گاه یکی راز گه بدار کند.ناصرخسرو.
خویشتن را چون به راه داد و عدل و دین روی
گرچه افریدون نئی بر گاه افریدون کنی.
ناصرخسرو.
دلیت باید پرعقل و سر ز جهل تهی
اگرت آرزوست امر و نهی و گاه و شهی.
ناصرخسرو.
بر گاه نبینی مگر آن را که نه راهست
کز گاه برانگیزی و در چاه نشانیش.
ناصرخسرو.
وزگاه بیفتد بسوی چاه فرودین
وز صدر برانند سوی صف نعالش.
ناصرخسرو.
هر کرا چرخ ستمکاره برد برگاه
بفکند باز خود از گاه نگونسارش.
ناصرخسرو.
آن صدر سروری که نهد بخت مر ترا
از قدر و جاه گاه و سریر اندرآسمان.
سوزنی.
همیشه تا که بگویند بر چه سیرت بود
نشست یوسف در صدر پادشاهی و گاه.
سوزنی.
از گاه وزارت بتو همچون فلک از ماه
آراسته تا بر فلک ماه نهی گاه.سوزنی.
مدار فلک بر مدار تو باد
تو بر گاه و بدخواه جاه تو مسجون.سوزنی.
بر سر کیوان رسد پای کمیتش چنانک
پایهء روح القدس پایهء گاهش سزد.خاقانی.
شاه فلک بر گاه نو، داده جهان را جاه نو
چون حصن دین را شاه نو بنیان نو پرداخته.
خاقانی.
ای تاج زرین گاه تو، مهدی دل آگاه تو
یک بندهء درگاه تو، صد چین و یغما داشته.
خاقانی.
ضرورت مرا رفتنی شد براه
سپردم بتو شغل و دیهیم و گاه.نظامی.
نه هر پای درخورد گاهی بود
نه هر سر سزای کلاهی بود.امیرخسرو.
هر که در جهان همی بینی
گر گدایی و گر شهنشاهی است
طالب لقمه ای است وز پی آن
در بن چاه یا سر گاهی است.ابن یمین.
آن قصه خوانده ای که مسیحا به عون فقر
از آفتاب افسر و از چرخ گاه یافت.
عزالدین طبسی (از جهانگیری).
|| جا. جای. مکان: گاه آرام، آرامگاه؛ محل آرامش :
ابادی بر آن گاه آرام و ناز
نشستی یکی تیزدندان گراز.فردوسی.
|| مسند. (صحاح الفرس). جای نشستن که بر سر تخت سازند مثل چهار بالش. (لغت فرس اسدی). از اشعار ذیل استنباط میشود که گاه اختلافی دقیق با تخت و سریر دارد :
بدو گفت بنگر بدین تخت و گاه
پرستنده چندین به زرین کلاه.
فردوسی (از صحاح الفرس و لغت نامهء اسدی).
چنین گفت کامروز این تخت و گاه
مرا زبید و تاج و گرز و کلاه.فردوسی.
تهمتن نشست از بر تخت و گاه
به خاک اندرآمد سر تخت شاه.فردوسی.
بدو نیازد مجلس بدو نیازد صدر
بدو نیازد تخت و بدو نیازد گاه.فرخی.
به گرشاسب کش کرد مهراج شاه
نشاندش به بزم از بر تخت و گاه.
(گرشاسب نامه).
نهادند هم پهلوی هر دو تخت
که خدمتگر هر دو بد کام و بخت
برافراز هر تخت شاهانه گاه
به رنگ بهار و به اورنگ شاه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
خطری را خطری داند مقدار خطر
نیست آگاه ز مقدار شهان گاه و سریر.
ناصرخسرو.
ور دانش و دین نیستت بچاهی
هر چند که با تاج و تخت و گاهی.
ناصرخسرو.
چاهی است جهان ژرف و ما بدو در
جوئیم همی تخت و گاه شاهی.ناصرخسرو.
ای سر و صدری که بر گاه سریر سروری
مثل تو صدری ندیده ست و نبیند هیچکس.
سوزنی.
با رفعت و قدر باد جاهت
با فتح و ظفر سریر و گاهت.نظامی.
گرچه بر روی رقعهء شطرنج
لقب چوب پاره ای شاه است
آن بود شاه راستین که ورا
بر سر تخت خسروی گاه است.
سیف اسفرنگ.
|| در فرهنگ اسدی نخجوانی که تاریخ کتابت آن 766 است، در کلمهء گاه پس از آنکه معانی وقت و نشست ملکان و چاهک سیم پالایان را مینویسد، میگوید و گاه شاه را نیز گویند آنچنانک خسروانی گوید :
شاهم برگاه برآرید گاه بر تخت زرین
تختم بر بزم برآرید بزم در نوکرد شاه.
ظاهراً این قصیده از اشعار هجایی است که هنوز در زمان خسروانی معمول بوده ولی نمیدانم چگونه این شعر شاهد گاه بمعنی شاه تواند بود مگر اینکه یکی یا هر دوی شاه ها را گاه بخوانیم و تصرف کاتب گاه را شاه کرد. در فرهنگهای دیگر این معنی را نیافتم تنها شمس فخری که غالباً از سهو و خطا خالی نیست و معهذا مدارکی بهتر و بیش تر از ما در دست داشته است، وی بنقل شعوری به گاه معنی داماد داده و شعری هم از خود برای شاهد سروده است، و شعر این است :
شادمان است بدو جان ممالک ز انسان
که بود شاد دل و جان عروسان از گاه
ممکن است شمس فخری در جائی گاه را بمعنی شاه دیده و چون یکی از معانی شاه داماد است معنی داماد به کلمه داده و شاهدی برای آن ساخته است. || مقام. آهنگ موسیقی: قدیمیترین و مقدسترین قسمت اوستا، چنانکه در جای خود گفته شد گاتها میباشد که در میان یسنا جای داده شده، در خود اوستا گاتها «گاثا» و در سانسکریت هم گاثا(3) آمده و آن در زبان اخیر بمعنی قطعات منظومی که در میان نثر باشد استعمال شده. گاث اوستا نیز اص میبایست چنین بوده باشد و بمناسبت موزون بودن آن است که گفتار زرتشت بنام گاتها خوانده شده یعنی سرود و نظم شعر(4). گاتها «گاثا» در زبان پهلوی (گاس) شده و جمع آن را (گاسان) و نسبت بدان را (گاسانیک) بطریق وصف ذکر کرده اند هر یک از اشعار گاتها را هم (گاس) گویند همین کلمه در زبان پارسی پس از اسلام (گاه) شده زیرا غالب سین های زبان پهلوی در پارسی به «ه» بدل گردیده و گاس نیز از این قبیل است. گاه همانگونه که در پهلوی هم بمعنی آهنگ و سخن موزون و هم بمعنی جایگاه و هم بمعنی تخت و هم دفعه ای از زمان است در زبان پارسی نیز در همان موارد استعمال شده است و از مواردی که در معنی آهنگ و شعر بکار رفته است لغات: دوگاه، سه گاه، چهارگاه و پنج گاه میباشد که آهنگهایی هستند از موسیقی و هنوز در نزد ارباب فن مستعملند(5). (مزدیسنا تألیف معین ص297). || بوتهء زرگر که در آن زر و سیم آب کنند، بوتقه، دریچه، تنبک، قالب. کورهء زرگر. گوی باشد که سیم پالایان زر و سیم گداخته در آنجا ریزند. (اوبهی) :
شهان بخدمت او از عوار پاک شوند
بدان مثال که سیم نبهره اندر گاه.فرخی.
دل او شاد و نشاط تن او باد قوی
تن بدخواه گدازنده چو زر اندر گاه.فرخی.
اگر ز هیبت او آتش کنند از تف
ستارگان بگدازند چون درم در گاه.فرخی.
هر که او سیرت تو پیشه گرفت از همه عیب
پاک و پاکیزه برون آید چون زر از گاه.
فرخی.
گفتا ز کفر پاک شود شهرهای روم
گفتم چنانکه سیم نفایه میان گاه.فرخی.
ز تو گوراب، چرخ آفتاب است
سرایت از تو گاه سیم ناب است.
(ویس و رامین).
بجنب همت عالیش اگر قیاس کنی
چو آفتاب و چو سیم نبهره اندر گاه.معزی.
ایا ستوده شهی کز خیال خنجر تو
تن عدو بگدازد چو نقره اندر گاه.
ازرقی (از جهانگیری).
دل و جان گاه و کوره از تف و تب
اُدرَه از خایه وز پشت احدب.سنایی.
با چهرهء چو زر شو و با اشک همچو در
بگداز تن چو سیم و سرب در میان گاه.
سوزنی.
دل چو گاه نقره کرد از مکرت مدح تو ز آنک
تا سخن چون نقرهء صافی برون آید ز گاه.
سوزنی.
از آتش اندیشهء جان خصم ورا دل
در سوز و گداز آمده چون نقره به گاه است.
سوزنی.
از آنچه می بدهد تا بدانچه میگیرد
تفاوت است چو از زر گاه تا پر کاه.سوزنی.
|| هر خانه ای از خانه های نرد: یک گاه، خانهء نخستین. شش گاه. خانهء ششم از نرد. (سبک شناسی ص 303 ج 2) : امیر دو مهره در شش گاه داشت و احمد بدیهی دو مهره در یک گاه. (چهارمقالهء نظامی). || ظاهراً یکی از معانی اصلی یا مجازی آن خیمه و چادر باشد. و در آخر کلمهء خرگاه بدین معنی است. و خر بمعنی بزرگ است :
سوی خرگاه راند مرکب تیز
دید پیری چو صبح مهرانگیز.نظامی.
|| نوبت: گاهی؛ نوبتی. کرتی. باری. || داو قمار. (غیاث). || صبح صادق. (برهان). || (اِخ) نام ستاره ای است. جُدَی. (جهانگیری) (منتهی الارب).
(1) - ن ل: فرو افتد.
(2) - ن ل: بگاه برد.
(3) - gatha. (4) - گاتها ص 61.
(5) - مجلهء مهر، سال 5، شمارهء 1، مقالهء «شعر در ایران».

گاه.

(پسوند) این مزید ببعضی کلمات ملحق شود و معنی زمان دهد :
آب انگور خزانی را خوردن گاه است
که کس امسال نکرده ست مر او را طلبی.
منوچهری.
وقت سحرگاه فراشی آمد مرا بخواند برفتم. (تاریخ بیهقی). و هم در شب رسولی نامزد کردند، مردی علوی وجیه از محتشمان سمرقند و پیغامها دادند، چاشتگاه این روز لشکر بتعبیه نشسته بود، رسول بیامد. (تاریخ بیهقی). سحرگاهی استادم مرا بخواند، برفتم و حال بازپرسید. (تاریخ بیهقی). وقت چاشتگاه بونصر مشکان را بخواند. [ خواجه ] به دیوان آمد. (تاریخ بیهقی).
پگه خیز باشید هر سال و ماه
که گاه سعادت بود صبحگاه.
داراب زردشتی.
به وقت چاشتگاهی تاریکی ظاهر شد. (قصص الانبیاء ص134).
مغنی سحرگاه بر بانگ رود
بیاد آور آن پهلوانی سرود.نظامی.
گاه چو شب لعل سحرگاه باش
گه چو سحر زخمه گه آه باش.نظامی.
چو صبح سعادت برآمد بگاه
شده زنده چون باد در صبحگاه.نظامی.
نهان خانهء صبحگاهی شود
حرمگاه سر الهی شود.نظامی.
شدی بر سر گاه هر صبحگاه.نظامی.
یکی مجلس آراست چون صبحگاه.نظامی.
یکی روز فرخنده از صبحگاه.نظامی.
ز فرزانگان بزمی آراست شاه.نظامی.
طلایه ز لشکرگه هر دو شاه
شده پاس دارندهء صبحگاه.نظامی.
شبانگاه بگریست تا بامداد.نظامی.
ایا باد سحرگاهی کزین شب روز میخواهی
از آن خورشید خرگاهی برافکن دامن محمل.
سعدی (طیبات).
ز دود دل صبحگاهش بترس.سعدی.
شهری بگفتگوی تو در تنگنای صبح
شب روز میکنند و تو در خواب صبحگاه.
سعدی.
شبانگاه دزدان باز آمدند. (گلستان).
نه بر باد رفتی سحرگاه و شام.سعدی.
هر که هر بامداد پیش کسی است
هر شبانگاه در سرش هوسیست.سعدی.
شبانگاه همان روز بود که فرمودند امشب آن شب است که وارغ در گردن اندازیم. (انیس الطالبین ص 119 نسخهء کتابخانهء مؤلف). روزی در وقت گرمگاه در فصل تموز از قصر غازان بطرفی میرفتم. (انیس الطالبین ص 29 نسخهء کتابخانهء مؤلف). [ گرمگاه در اصطلاحات فصحای قدیم میانهء روز که ظهر گویند مراد است که وقت زیادتی گرمی آفتاب است. (انجمن آرا) (آنندراج) ]. دمیدنگاه، بزنگاه، چاره گاه، عیدگاه، ناگاه، دیرگاه، نابگاه، بی گاه، خوردن گاه. گاه و بیگاه اغلب در صبح و شام استعمال میشود :
بیگاه شد بیگاه شد خورشید سوی چاه شد
خیزید ای خوش طالعان گاه طلوع ماه شد.
(از آنندراج بدون ذکر نام شاعر).

گاه.

(اِ) عصر. دوره. زمان : و از خلق نخست که را آفرید از گاه آدم تا این زمانه. (ترجمهء طبری بلعمی).
چنین تا بگاه سکندر رسید
ز شاهان هر آنکس که آن تخت دید.
فردوسی.
باده ای چون گلاب روشن و تلخ
مانده در خم ز گاه آدم باز.فرخی.
هر شاعری به گاه امیری بزرگ شد
نشگفت اگر بزرگ شدم من به گاه تو.
فرخی.
آیین ملوک عجم از گاه کیخسرو تا بروزگار یزدجرد شهریار که آخر ملوک عجم بود... (نوروزنامه). و از گاه جشن افریدون تا این وقت نهصد و چهل سال گذشته بود. (نوروزنامه). || زمان. وقت. هنگام. حین. مدت: مراوحه؛ گاه این را بستن و گاه آنرا. (تاج المصادر بیهقی) :
جهانا چنینی تو با بچگان
گهی مادری گاه مادندرا.رودکی.
چنان نمود به ما دوش ماه نو دیدار
چو یار من که کند گاه خواب خوش آسا.
بهرامی.
هرگز نبود شکر بشوری چو نمک
نه گاه شکر باشد چون باز کشک.
محمودی (از فرهنگ اسدی).
سرو بودیم گاه چند بلند
کوژ گشتیم و چون درونه شدیم.کسایی.
خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد
که گاه مردم از او شاد و گه ناشاد.کسایی.
همی نوبهار آید و تیرماه
جهان گاه برنا بود گاه زر.
دقیقی (دیوان چ شریعت ص 102).
ز بس عطا که دهد هر گهی نداند کس
عطای او را وقت و سخای او را گاه.فرخی.
بسی گاه است و دیری روزگار است
که نادانیت بر ما آشکار است.
(ویس و رامین).
گاه گفتند ما بیعت میستانیم لشکر را و گاه گفتند قصد کرمان و عراق میداریم. (تاریخ بیهقی).
چو خم گاه چوگانی از بیم ماه
در آن خم پدیدار گویی سیاه.
(گرشاسب نامه).
گشتن گردون و در او روز و شب
گاه کم و گاه فزون گاه راست.ناصرخسرو.
در بستر بد یار و من از دوستی او
گاهی بسرین تاختم و گاه بپائین.(فان).
گاهش اندر شیب تازم، گاه تازم برفراز
چون کسی کو گاه بازی برنشیند بر رسن.
منوچهری.
گهی سماع زنی گاه بربط و گه چنگ
گهی چغانه و طنبور و شوشک و عنقا.
فرخی.
گاه گوید بیا و رود بزن
گاه گوید بیا و شعر بخوان.فرخی.
گاه گوید بیا و باده بنوش
گاه گوید بیا و رود بزن.فرخی.
در آب دیده گاه شناور چو ماهیئی
گه در میان آتش غم چون سمندری.فرخی.
وگر بجنگ نیاز آیدش بدان کوشد
که گاه جستن از آنجا چگونه سازد زنگ.
فرخی.
از دلت ترسم بگاه صبح از آنک
سر بشکر میبرد جادوی تو.خاقانی.
چون تنورم به گاه آه زدن
کآتشین مارم از دهان برخاست.خاقانی.
شرع بدوران تو رستم و گاه وجود
ظلم بفرمان تو بیژن و چاه عدم.
خاقانی (دیوان ص 166).
بنده از شوق خاک درگه تو
بر سر آتش است بیگه و گاه.انوری.
تا چو عروسان درخت از قیاس
گاه قصب پوشی و گاهی پلاس.نظامی.
گاه همچون آفتابی از جمال
گاه همچون ماهی از بس نیکویی.عطار.
گاه باشد که شطرالعنب مدت نه ماه یا بیشتر بماند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بندهء پیر خراباتم که لطفش دائم است
ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست.
حافظ.
شکوفه گاه شگفته است و گاه خوشیده
درخت گاه برهنه ست و گاه پوشیده.
(گلستان).
گاه باشد که کودک نادان
به غلط بر هدف زند تیری.سعدی.
گاه مستی گه خرابی تو
کس نداند که از چه بابی تو.
اوحدی (از امثال و حکم دهخدا).
-امثال: گاه از دروازه درون نمی آید. گاه از کون سوزن بیرون میرود. (امثال و حکم دهخدا).
|| بصورت مضاف آید، و معنی زمان، وقتِ، فرصت دهد :
نیل دهنده تویی به گاه عطیت
پیل دمنده به گاه کینه گزاری.رودکی.
بهیچ روی تو ای خواجه برقعی نه خوشی
به گاه نرمی گویی که آبداده تشی.منجیک.
در طاعت بی طاقت و بی توش چرایی
ای گاه ستمکاری بی طاقت و بی توش.
کسائی.
کتایون می آورد همچون گلاب
همیخورد با شوی تا گاه خواب.فردوسی.
که با رستمم روی آزار نیست
وگرنه مرا گاه این کار نیست.فردوسی.
بدین آرزو دارم اکنون امید
شب تیره تا گاه روز سپید.فردوسی.
جوان چیز بیند پذیرد فریب
بگاه درنگش نباشد شکیب.فردوسی.
سپیده دمان گاه بانگ خروس
ز درگاه برخاست آوای کوس.فردوسی.
کنون گاه رزم است و آویختن
نه هنگام ننگ است و بگریختن.فردوسی.
گاه آن است که از محنت و سختی برهند
جای آن است که امروز کنم من طربی.
منوچهری.
گاه توبه کردن آمد از مدایح وز هجی
کز هجی بینم زیان و از مدایح سودنی.
منوچهری.
گر ندانی ز زاغور بلبل
بنگرش گاه نغمه و غلغل.منوچهری.
روی به زنی کرد از شریفترین زنان و گفت گاه آن نیامد که این سوار از این اسب فرود آورند. (تاریخ بیهقی). ترسم که گاه رفتن من آمده است. (تاریخ بیهقی). به گاه ربودن چو شاهین و بازی. (تاریخ بیهقی).
یکیت روی ببینم چنانکه خرسی را
بگاه ناخنه برداشتن لویشه کنی.(فان).
نی نی که چرخ و دهر ندانند قدر فضل
این گفته بود گاه جوانی پدر مرا.
ناصرخسرو.
گاه آن آمد که با مردان سوی مردان شویم
یکره از ایوان برون آئیم و بر کیوان شویم.
سنایی.
مفلس بخشنده تویی گاه جود
تازه و دیرینه تویی در وجود.نظامی.
بحکم آنکه این شبرنگ شبدیز
بگاه پویه بس تند است و بس تیز.نظامی.
خاک وجود ما را از آب باده گل کن
ویران سرای دل را گاه عمارت آمد.حافظ.
هیچکس دیده ای که گه خورده ست
کاین بگاه قدیم نان بوده ست.ابن یمین.
|| فصل. موسم :
چون لطیف آمد بگاه نوبهار
بانگ رود و بانگ کبک و بانگ تز.رودکی.
درخش ار نخندد بگاه بهار
همانا نگرید بسی ابر زار.ابوشکور.
دل خسرو از لشکر نامدار
بخندید چون گل به گاه بهار.فردوسی.
جوانان چین اندرآن مرغزار
یکی جشن سازند گاه بهار.فردوسی.
چنین گفت مادر که گاه بهار
برین دشت بگذشت گردی سوار.فردوسی.
|| گاه با اسم اشاره (آن و این) می آید و معنی زمان، مدت، موقع، وقت دهد: آن گاه، آن زمان، آن وقت این گاه، این زمان، این وقت :
مر او را به آئین پیشین بخواست
که آن رسم و آئین بدآن گاه راست.
فردوسی.
برآمد بر این گاه یک روزگار
فروزنده شد اختر شهریار.فردوسی.
این سلیمانی به رسولی و شغلی بزرگ آمده است خلعتی بسزا باید او را و صد هزار درم صلت آنگاه چون بازآید و آنچه خواسته ایم بیارد آنچه رأی عالی بیند بدهد. (تاریخ بیهقی). چشم آن دارم که تا آن گاه که رفته آید... حشمت من نگاه دارد. (تاریخ بیهقی). بیارم پس از این که در باب علی چه رفت تا آن گاه که فرمان یافت. (تاریخ بیهقی). آن فاضل که تاریخ... سبکتکین را... براند از ابتدای کودکی تا آن گاه بسرای آلپتکین افتاد. (تاریخ بیهقی). تا آن گاه که رسولان جانب کریم به درگاه آیند. (تاریخ بیهقی). حاجب آمد بمعاونت یلان غور تا آنگاه که حصار به شمشیرش گشاده آمد. (تاریخ بیهقی). آن گاه بر اثر رسولان فرستادن و عهد و عقد خواستن. (تاریخ بیهقی). شیر می پیچیدی. بر نیزه تا آن گاه که سست شدی و بیفتادی. (تاریخ بیهقی). از وی و پسرش خط بستانند بنام خزانهء معمور آن گاه حدیث آن مال با سلطان افکنده آید. (تاریخ بیهقی). بیاورده ام... آنچه برفت وی را از سعادت بفضل ایزد... تا آن گاه که به هرات رسید. (تاریخ بیهقی). چند شغل فریضه که پیش داشت و پیش آمد و برگزاردند نبشته آمد آن گاه مقامه بتمامی برانم که بسیار نوادر و عجایب است اندرآن دانستنی. (تاریخ بیهقی). تا آن گاه که آن ترکمانان را از خراسان بیرون کردید. (تاریخ بیهقی). کسان حاجب تکین گفتند که امروز بازگردید که شغلی فریضه است. تا آن اتمام کرده آید آن گاه بر عادت میروند. (تاریخ بیهقی). وی را به درگاه آرند و آفتاب تا سایه نگذارند تا آن گاه که مال بدهد. (تاریخ بیهقی).
اتقیااند بدان گاه که پیران و کهولند
حکمااند از آن وقت که اطفال و صغارند.
ناصرخسرو.
آن گاه آن را موضعی بفرمان ملک تعیین افتد. (کلیله و دمنه). آن گاه نه راهبر معین و نه شاهراهی پیدا. (کلیله و دمنه). و آن گاه بنای کارهای خویش بر تدبیر معاش و معاد بر قضیت آن نهد. (کلیله و دمنه). آن گاه نفس خویش را میان چهار کار... مخیر گردانیدم. (کلیله و دمنه). آن گاه در آثار و نتایج علم طب تأملی کردم. (کلیله و دمنه). آن گاه اعضاء قسمت پذیرد. (کلیله و دمنه). بدو باید پیوست... و فزع او مشاهدت کرد، آن گاه ندامت سود ندارد. (کلیله و دمنه). آن گاه به انواع بلا مبتلا گردد. (کلیله و دمنه). آن گاه خود گیر که این معانی هیچ نیستی. (کلیله و دمنه). خیمهء سلطنت آن گاه فضای درویش. رجوع به آن گاه و این گاه شود.
|| گاه با مبهمات (چند و هر چند و چندین و همان آید) و معنی زمان دهد :
اکنون فکنده بینی از ترک تا یمن
یک چند گاه زیر پی آهوان سمن.
دقیقی.
همی پرورانیدشان سال و ماه
به مرغ و کباب و بره چندگاه.فردوسی.
بتوران زمین گر فرستی مرا
نیایش کنم پیش یزدان ترا
فرستم به هرسال من باژ و ساو
به پیش تو زآنچم بود توش و تاو
به هر چند گاهی ببندم کمر
بیایم بببینم رخ تاجور.فردوسی.
اگرتان ببیند چنین گل بدست
کند برزمین تان همان گاه پست.
فردوسی.
همی رفت با او همیدون براه
بر او راز بگشاد تا چندگاه.فردوسی.
دگر گفت با دل که از چندگاه
شدم من بدین مرز جویای شاه.
فردوسی.
فرستاده آمد ز کاوس شاه
نهانی بنزدیک او چند گاه.فردوسی.
سپردش به مادر بدان جایگاه
برآمد برین نیز یک چند گاه.فردوسی.
بر آن نیز بگذشت یک چند گاه
گران شد ز کودک فرنگیس ماه.فردوسی.
بچند گاه دهد بوی عنبر آن جامه
که چند روز بماند نهاده با عنبر.عنصری.
به تبه کردن ره غرّه چه بایست شدن
تبر و تیشه چه بایست زدن چندین گاه.
فرخی.
مایهء غالیه مشک است بداند همه کس
تو ندانسته ای ای ساده دلک چندین گاه.
فرخی.
هرگاه اصل بدست آمد کار فرع آسان باشد. (تاریخ بیهقی). هر کس... مرکب است از چهار چیز... و هرگاه که یک چیز از آن را خلل افتد ترازوی راست نهاده بگشت. (تاریخ بیهقی). این نامه چند گاه بجستم تا بیافتم در این روزگار که تاریخ اینجا رسانیده بودم. (تاریخ بیهقی). هرگاه که ملک هنرهای من می بیند بر نواخت من حریصتر از آن باشد که من بر خدمت او. (کلیله و دمنه). هرگاه که یکی از آن (طبایع) در حرکت آید زهری قاتل... باشد. (کلیله و دمنه). هرگاه که دو دوست به مداخلت شریری مبتلا گردند هر آینه میان ایشان جدایی افتد. (کلیله و دمنه). هرگاه غوک بچه کردی مار بخوردی. (کلیله و دمنه). هرگاه که بیرون کشند درحال از هم باز شود. (کلیله و دمنه). او را بخانهء خویش آورد و چندین گاه مهمان او بود. (قصص الانبیاء ص 60). همان گاه. همین گاه. || زمانی مکرر شود، گاه گاه: گاه گاهی، و معنی کم و بیش، دور و نزدیک، وقتی دون وقتی دهد، زمانی دون زمانی، قلیلی از ازمنه. ندرةً، بعض اوقات :
دولت مسعود خواجه گاه گاهی سرکشید
تا نگویی خواجهء فرخنده از عمدا کند.
منوچهری.
آخر کم از آنکه گاه گاهی.نظامی.
گاه گاهی بگذر در صف دلسوختگان
تا ثنائیت بگویند و دعایی بدمند.
سعدی (بدایع).
و مخفف آن گه گه است. رجوع به گه گه و گاه گاه و گاه گاهی شود. || (پسوند) زمانی به کلمهء (فارسی و عربی) پیوندد و معنی مکان و جای دهد: اضاة؛ استادنگاه آب. (منتهی الارب). ارب الدابة مربطها؛ لازم گرفت ستور، بستنگاه خود را. (منتهی الارب) : به ری آمد [ ذوالیمینین ] و آنجا لشکرگاه بزد. (ترجمهء طبری نسخهء کتابخانهء مؤلف ص 511). از جای خود تا جنگ گاه بدید. (ترجمهء طبری ایضاً 225). و هرثمه بزورق خویش بیامد با خاصگان خویش بجای وعده گاه. (ترجمهء طبری ایضاً ص 515).
یکی شارسانی برآورد شاه [ لهراسب ]
پس از برزن و گوی و بازارگاه.
فردوسی.
بسی کشته آید ز هر دو سپاه
ز ایران نه برخیزد این کینه گاه.
فردوسی.
وزآن پس بیامد [ گودرز ] به سالارگاه
که دارد سپه را ز دشمن (ترکان) نگاه.
فردوسی.
سپردش به مادر بدان جایگاه
برآمد بر این نیز یک چندگاه.فردوسی.
فکند آن تن شاه بچه بخاک
به چنگال کردش جگرگاه چاک.فردوسی.
به کاخ اندرآمد سرافراز شاه
نشست اندرآن نامور بارگاه.فردوسی.
قصد شکارگاه کردم. (تاریخ بیهقی). با تعبیهء تمام براند و لشکرگاهی کردند برابر خصم. (تاریخ بیهقی). و نخجیرگاه این سرای سپنجی است و نخجیر تو نیکی کردن. (قابوسنامه). و در قرارگاه رحم آرام گیرد. (قصص الانبیاء ص 11).
تو دادی مرا پایگاه بلند
توام دست گیر اندری پای بند.نظامی.
ز هر پایگاهی که والا بود
هنرمند را پایه بالا بود.نظامی.
قرار آنچنان شد که نزدیک شاه
به دانش بود مرد را پایگاه.نظامی.
ز بر سختن کوه تا برگ کاه
شناسد همه چیز را پایگاه.نظامی.
ز گرمی که چون برق پیمود راه
نشد گرمی خوابش از خوابگاه.نظامی.
دلش چون شدی سیر از این دامگاه
در آن خرگه آوردی آرامگاه.نظامی.
بدان داوری دستگاهی نداشت
به آئین خود برگ راهی نداشت.نظامی.
بنه چون درآرد بدان رخنه گاه
هوا نیز یابد در آن رخنه راه.نظامی.
تعجب روا نیست در راه او
نیاید جز او در نظرگاه او.نظامی.
به اول سخن دادیم دستگاه
به آخر قدم نیز بنمای راه.نظامی.
از این سیل گاهم چنان ده گذار
که پل نشکند بر من از رودبار.نظامی.
در آن دایره گردش راه او
نمود از سر او قدم گاه او.نظامی.
چنین هفت پرگار بر گرد شاه
در آن دایره شه شده نقطه گاه.نظامی.
ز تاریخ آن کارگاه کهن
فروبست بر فیلسوفان سخن.نظامی.
مرا هست پیش نظرگاه تو
چگونه نبینم بدو راه تو.نظامی.
ارسطو به دلگرمی پادشاه
برافزود بر هر یکی پایگاه.نظامی.
عروسانه بر شد بر آن جلوه گاه
پرندی سیه بسته برگرد ماه.نظامی.
کنون رخت و بنگاهت آنجا رسید
که نتواندش کاروانها کشید.نظامی.
امیدم چنان است ازین بارگاه
که چون من شوم دور از این کارگاه.
نظامی.
زیر آن تخت پادشاهی تاخت
بفراغت نشستگاهی ساخت.نظامی.
درزد آتش به هر یکی ناگاه
معنی آن شد که کردش آتشگاه.نظامی.
وز پی آنکه در تظلم گاه
این تظلم نیاورم بر شاه.نظامی.
خیالی برانگیخت زین کارگاه
که رای شما را بدان نیست راه.نظامی.
معنبر شد از گرد او صیدگاه.نظامی.
چو مینا چراگاهی آمد پدید
که از خرمی سر به مینو کشید.نظامی.
من رئیس فلان رصدگاهم
کز مطیعان دولت شاهم.نظامی.
همان چاره دید آن خردمند شاه
که آن بند بردارد از بندگاه.نظامی.
بهر بیمگاهی حصاری کند
ز بهر سرانجام کاری کند.نظامی.
سرین گوزن و کفلگاه گور
به پهلوی شیران درآورده زور.نظامی.
چو ملک عجم رام شد شاه را
بملک عرب راند بنگاه را.نظامی.
دو پروانه بینم درین طرفگاه
یکی رو سپیدست و دیگر سیاه.نظامی.
چنان رفت و آمد به آوردگاه
که واماند ازو وهم در نیمراه.نظامی.
سه چیز است کآن در سه آرامگاه
بود هر سه کم عمر گردد تباه.نظامی.
کفل گاه شیران برآرم بداغ
ز پیه نهنگان فروزم چراغ.نظامی.
چرا خوش نرانم بدان صیدگاه
که بی دود ابر است و بی گرد راه.نظامی.
چو شه دید کآن کان الماس خیز
گذرگاه دارد چو الماس تیز.نظامی.
بفرزانه فرمود تا هم ز راه
کند نوشدارو بر آن زخم گاه.نظامی.
یزکها نشاند بر پاسگاه.نظامی.
برابر در ایوان آن تختگاه
نهادند زیرزمین تخت شاه.نظامی.
رهش بر گذرگاه دربند بود.نظامی.
خدا داد ما را چنین دستگاه.نظامی.
زمین عجم گورگاه کی است
درو پای بیگانه وحشی پی است.
نظامی.
راست روشن درآمد از در کاخ
رفت بر صدرگاه خود گستاخ.نظامی.
همه همگروهه براه آمدند
سوی انجمنگاه شاه آمدند.نظامی.
هر آن مال کآید درین دستگاه
بر آن خفته دان تند ماری سیاه.نظامی.
ز بهر عمارت در آن رخنه گاه
بسی مالشان داد بر برگ راه.نظامی.
چنان رایتی را بناموس شاه
برانگیختندی به ناموسگاه.نظامی.
چو پرگار گردون بر آن نقطه گاه
بپای پرستش بپیمود راه.نظامی.
علف گاه مرغان این کشور اوست
اگر شیر مرغت بباید در اوست.نظامی.
چو آتش فروکشت از آن جایگاه
روان کرد سوی سپاهان سپاه.نظامی.
کمین گاه دزدان شد این مرحله
نشاید در او رخت کردن یله.نظامی.
نباید غنودن چنان بیخبر
که ناگاه سیلی درآید بسر.نظامی.
چنان خور تر و خشک این خوردگاه
که اندازهء طبع داری نگاه.نظامی.
هزیمت پذیر از دگر حربگاه
نباید که یابد در آن حرب راه.نظامی.
نگهبان برانگیزد آن راه را
کند بر خود ایمن گذرگاه را.نظامی.
چو کارش ز دشمن بجان آمده
به درگاه شاه جهان آمده.نظامی.
در آن آرزوگاه فرخاردیس
نکرد آرزو با معامل مکیس.نظامی.
داد فرمان که تخت بار زنند
بر در بارگاه دار زنند.نظامی.
وگرنه یکی ترک رومی کلاه
بهند و بچین کی زدی بارگاه.نظامی.
در آن آرزوگاه با دور باش
نکردند جز بوسه چیزی تراش.نظامی.
بهر تختگاهی که بنهاد پی
نگه داشت آیین شاهان کی.نظامی.
شد آگه که در عرضگاه جهان
نهفتیدهء کس نماند نهان.نظامی.
چه بودی که در خلد آن بزمگاه
مرا یکزمان دادی اقبال راه.نظامی.
که برداری آرام از آرامگاه
در این داوری سر بپیچی ز راه.نظامی.
دو شاخه گشایان نخجیرگاه
بفحلان نخجیر یابند راه.نظامی.
غنیمت نگنجید در عرضگاه.نظامی.
چو میل آورد سوی آن پشته گاه
بود پورهم پشت با او براه.نظامی.
زبان بند کن تا سر آری بسر
زبان خشک به تا گلو گاه تر.نظامی.
ببازی نپیماید این راه را
نگه دارد از دزد بنگاه را.نظامی.
همایون تر آن شد که این بزمگاه
همایون بود خاصه در بزم شاه.نظامی.
کمین برگذرگاه رنگ آورند
تنی چند زنگی بچنک آورند.نظامی.
یکی از مقیمان آن زرعگاه
چنین گفت بعد از زمین بوس شاه.
نظامی.
پدید آمد آرامگاهی ز دور
چنان کز شب تیره تابنده هور.
نظامی.
خروش رحیل آمد از کوچگاه
بنخجیر خواهد شدن مهد شاه.نظامی.
تا نبینندشان بر آن سر راه
دور گشتند از آن فراخیگاه.(1)نظامی.
همایون کن تاج و گاه و سریر
فرود آمد از تاجگاه و سریر.نظامی.
سوی نوبتی گاه خود بازگشت
بلند اخترش باز دمساز گشت.نظامی.
وز آنجا ببابل برون برد راه
ز بابل سوی روم زد بارگاه.نظامی.
پس آن گاه زد بوسه بردست شاه
بمالیدش انگشت بر نبض گاه.نظامی.
ز مقدونیه روی در راه کرد
به اسکندریه گذرگاه کرد.نظامی.
بدان تا دیده بان گاه تخت
بر او دیده بانان بیداربخت.نظامی.
چو فارغ شد از تختگاهی چنان
نشست از بر بور عال عنان.نظامی.
که داند که بیرون از این جلوه گاه
کجا میکند جلوه خورشید و ماه.
نظامی.
بسی سنگ رنگین در آن موجگاه
همه ازرق و سرخ و زرد و سیاه.
نظامی.
خواست تا پای در ستور آرد
رخش در صیدگاه گور آرد.نظامی.
خوشتر از صد نگار خانهء چین
نقش آن کارگاه دست گزین.نظامی.
پرگرفتم چو زاغ با طاوس
آمدم تا بجلوه گاه عروس.نظامی.
آمدم از نشاطگاه برون
بود یک یک ستاره بر گردون.نظامی.
اول شب نظاره گاهم بود
و آخر شب هم آشیانم بود.نظامی.
با هزاران هزار زینت و ناز
بر سر بزمگاه خود شد باز.نظامی.
بود در روضه گاه آن بستان
چمنی بر کنار سروستان.نظامی.
آمدند آن بتان خرگاهی
حوض دیدند و ماه با ماهی.نظامی.
ندارد کسی سوگ در حربگاه.نظامی.
جهان گرچه آرامگاه خوش است
شتابنده را نعل در آتش است.
نظامی.
بتاراجگاهش درآمد دلیر.نظامی.
درآمد به پائین آن تختگاه.نظامی.
که هم صید خوش بود و هم صیدگاه.
نظامی.
که کس را نبود آن چنان دستگاه.
نظامی.
کمرگاه زیبا عروسی بدست.نظامی.
صنم خانه ای در نظرگاه دید.نظامی.
زدش بر کتف گاه و بردش ز جای.
نظامی.
به خشم آورند اندرآن حربگاه.نظامی.
گرین اوفتادی در آن رزمگاه.نظامی.
برون آمد از موکب و قلبگاه.نظامی.
فروماند خسرو در آن سایه گاه.نظامی.
سران جهان دید در پیشگاه.نظامی.
ببین تا ترا سر به درگاه کیست
دل ترسناکت نظرگاه کیست.نظامی.
ثنای جهاندار گیتی پناه
چنان گفت کافروخت آن بارگاه.نظامی.
بدان چیزها دارد اندیشه راه
که باشد بدو دیده را دستگاه.نظامی.
به بالای آن بندگاه ایستاد
ز پیوند و فرزند میکرد یاد.نظامی.
وگر مابقی را ز گنج و سپاه
یله کرد و بگذشت از آن کوچگاه.نظامی.
بر آن قرضه گاه انجمن ساختند
علمها به انجم برافراختند.نظامی.
چهل روز رفتند از اینگونه راه
نبردند پهلو به آرامگاه.نظامی.
به استاد کشتی چنین گفت شاه
که کشتی درافکن بدین موج گاه.
نظامی.
نمودند منزل شناسان راه
که چون شه کند کوچ از این کوچ گاه.
نظامی.
چو دریا بریدند یک ماه بیش
به خشکی رساندند بنگاه خویش.نظامی.
چه باید رصدگاه دارا شدن
به جزیت دهی آشکارا شدن.نظامی.
دد و دام را شیر از آن است شاه
که مهمان نواز است در صیدگاه.نظامی.
مگر خوابگاهی بدست آورم
که جاوید در وی نشست آورم.نظامی.
سراندیب را کار بر هم زدم
قدم بر قدمگاه آدم زدم.نظامی.
سیه تا سیه دیدم این کارگاه
ز ریگ سیه تا به آب سیاه.نظامی.
چو لختی در آن دست پیمود راه
بباغ ارم یافت آرامگاه.نظامی.
سکندر در آن داوریگاه سخت
پی افشرد مانند بیخ درخت.نظامی.
ثنا گفت بر گاه و بر بزم شاه
که آباد باد از تو این بزمگاه.نظامی.
به آرامگاه آمدند [ دو لشکر ] از نبرد
ز تن زخم شستند و از روی گرد.نظامی.
شهر شابورم تولدگاه بود
در حرمگاه رضا ام راه بود.عطار.
که دانستم از هول باران و سیل
نشاید شدن در چراگاه خیل.سعدی.
بنوع دگر روی و راهم نبود
جز او بر در بارگاهم نبود.سعدی.
اهل فریقین در تو خیره بمانند
گر بروی در حساب گاه قیامت.سعدی.
ز خلوتگاه ربانی وثاقی در سرای دل
که تا قصر دماغ ایمن بود زآواز بیگانه.
سعدی.
مکن تکیه بر دستگاهی که هست
که باشد که نعمت نماند بدست.سعدی.
ترا بکوی اجل هم قرار خواهد بود
قرارگاه تو دارالقرار خواهد بود.سعدی.
گذرگاه قرآن و پند است گوش
به بهتان و باطل شنیدن مکوش.سعدی.
هزاربار چراگاه بهتر از میدان. (گلستان سعدی).
ز خیل و چراگاه پرسیده ای سعدی.
بخدای اگر بدردم بکشی که برنگردم
کسی از تو چون گریزد که تواش گریزگاهی.
سعدی.
نه فراغت نشستن، نه شکیب رخت بستن
نه مقام ایستادن نه گریزگاه دارم.
سعدی.
گویند از او حذر کن و راه گریز گیر
گویم کجا روم که ندارم گریزگاه.سعدی.
مذهب اگر عاشقی است، سنّت عشاق چیست
دل که نظرگاه اوست از همه پرداختن.
سعدی.
گر از فتنه آمد کسی در پناه
ندارد جز این کشور آرامگاه.سعدی.
در شکارگاهی صید کباب میکرد.
(گلستان سعدی).
... و درختی در این وادی زیارت گاه است. (گلستان سعدی). مردان دلاور از کمینگاه برجستند. (گلستان سعدی). اکنون بقصاص گاهش میبرند. (گلستان سعدی). و هر دم بتفرجگاهی از نعم دنیا متمتع گردد. (گلستان سعدی).
چه خطا ز بنده دیدی که خلاف عهد کردی
مگر آنکه ما ضعیفیم و تو دستگاه داری.
سعدی.
برآورد صافی دل صوف پوش
چو طبل از تهی گاه خالی خروش.سعدی.
دو پستان که امروز دلخواه اوست
دو چشمه هم از پرورشگاه اوست.سعدی.
بمعنی توان کرد دعوی درست
دم بیقدم تکیه گاهیست سست.سعدی.
لقمه ای در میانشان انداز
که تهیگاه یکدیگر بدرند.سعدی.
گر مسلمانی رفیقا دیر و زنّارت چراست؟
شهوت آتشگاه جان است و هوا زنار دل.
سعدی.
از طرف بخارا بطرف لشکرگاه امیربیان میروم. (انیس الطالبین ص 207 نسخهء کتابخانهء مؤلف): بعد از آن پروازگاه آن مرغ را جز حضرت الله کسی دیگر نمیداند. (انیس الطالبین ص 121 نسخهء کتابخانهء مؤلف).
انس می گیرم بمردم پر بیابانی نیم
هم وثاق شعله ام آرامگاهم آتش است.
طالب کلیم (از آنندراج).
آن کشتی ام که بر زبر بحر شعله موج
آشوبگاه موجهء طوفانش معبر است.
کلیم (ایضاً).
دهید مژده به زردشت که آتشین رویی
دلی نماند که آن را نساخت آتشگاه.
باقر کاشی (از آنندراج).
غنچه را صندوق می چیند بطاق شاخسار
گل حرمگاه عروس حسن را گنجینه است.
طغرا (از آنندراج).
و از این قبیل است: آب گاه، آبشگاه، آفتاب گاه، آرایشگاه، آزمایشگاه، آسایشگاه، آمارگاه، (حسابداری، ادارهء محاسبات). آماجگاه، آموزشگاه، آوردگاه. اردوگاه، اسارت گاه، استراحت گاه، اقامت گاه، الفنج گاه، امیدگاه، ایستگاه، ایستادن گاه. باجگاه، بازارگاه، بازگشتن گاه، باژگاه، باشگاه، بریدن گاه، (مشدَح). بزن گاه، بستن گاه، (مربط). بسمل گاه، بغل گاه، بوسه گاه، بندگاه. (مفصل). پاگاه، پالش گاه، پالایشگاه، پرتگاه، پرستش گاه، پرسش گاه، پناه گاه، پیش گاه، پیوندگاه، (مفصل). پیکارگاه. تماشاگاه، تهمت گاه، تبعیدگاه، تیمارگاه، تعمیرگاه. جگرگاه، جولان گاه، جوله گاه. حاجت گاه، حواله گاه، حجامت گاه، حجله گاه. چاره گاه، چگاوه گاه. خارش گاه، ختنه گاه، خرده گاه، (رسغ). خفتن گاه، خوردنگاه، خورنگاه، (خورنق). خرمن گاه. دادگاه، دانشگاه، دامگاه، دیوگاه، درمانگاه، دمگاه، (جای دم آهنگران). ددگاه، دیدگاه، دیوانگاه، دزدگاه، دمیدنگاه، درسگاه، دیدگاه، دخمه گاه. رامشگاه، رستنگاه، روگاه، روئیدنگاه. زادگاه، زایشگاه، زیارتگاه، زخمگاه، زیرگاه. سایه گاه. ستایشگاه، (شریطه). سجده گاه، ستورگاه، سیخگاه، سروگاه، سیرگاه، سرین گاه، سیاست گاه. شرمگاه، شعرگاه، شیرخوارگاه، شهرگاه. طفره گاه، طهارتگاه. عبادتگاه، عیشگاه، عشرتگاه، عرضگاه (سپاه)، غلغلیجگاه. فرودگاه، فروشگاه، فرودآمدنگاه، فسیله گاه. قتلگاه، قافله گاه، قفاگاه. کشتنگاه، کریزگاه (تولکگاه)، کاوش گاه، کاروانگاه، کشتارگاه، کاسه گاه. کمرگاه. گردشگاه، گرده گاه. لغزشگاه، لنگرگاه. مصافگاه، منادیگا، مغلگاه. ناوردگاه، نشیمنگاه، نمایشگاه، نهاله گاه، نهانگاه، نهفتن گاه، نمازگاه، (مصلی). نزهتگاه، نقبگاه، نافگاه، ورزشگاه، وداع گاه. || این کلمه گاه با اسم مکان (فارسی و عربی) مرکب شود، در این صورت بعضی آن را نوعی زینت و برخی تأکید دانند(2): مأوی گاه مخفف آن مأوی گه : گفت چون به منحرگاه آمدی و قربانی کردی خواستهای نفسانی را قربانی کردی گفتا نه. (هجویری). جهد کن تا سخن بجای گاه گویی که سخن نه برجای گاه اگر چه خوب باشد زشت نماید. (قابوسنامه).
اگر رجوع بدین درنیاورم چه کنم
که در زمانه جز آنم نماند مرجعگاه.
مجیر بیلقانی.
مأوی گه جیفهء حسودت
جز سینهء کرکسان مبینام.خاقانی.
وآن وشاقان بپاسداری شاه
بر در غار کرده منزل گاه.نظامی.
غلامان به اقطاع خود تاخته
وطنگاهی از بهر خود ساخته.نظامی.
نهانخانهء صبحگاهی شود
حرمگاه سر الهی شود.نظامی.
روان کرد مرکب به میعادگاه.نظامی.
به نزدیک تختش وطنگاه داد.نظامی.
دم اژدها شد وطن گاه او.نظامی.
خبر کرد کامشب ز نیروی شاه
خرابی درآمد بدین قلعه گاه.نظامی.
ز دیگر طرف سرخ رویان روس
فروزنده چون قبله گاه مجوس.نظامی.
برون از وطن گاه آن دلکشان
به ما کس نداده ست دیگر نشان.نظامی.
به بیعت در آن انجمن گاه بود
ز احوال پیشینه آگاه بود.نظامی.
غریبان گریزند از این جایگاه
که وحشت کند روشنان را سیاه.نظامی.
به یونان زمین آمد از راه دور
وطن گاه پیشینه را داد نور.نظامی.
و گفت عارف آن است که هیچ چیز مشرب گاه او تیره نگرداند. هر کدورت که بدو رسد صافی گردد. (تذکرة الاولیاء عطار). نقل است که دوازده سال روزگار شد تا به کعبه رسید که در هر مصلی گاهی، سجاده بازمی افکند و دو رکعت نماز میکرد. (تذکرة الاولیاء عطار). و گفت به همه دستها در حق بکوفتم آخر تا به دست نیاز نکوفتم نگشادند و به همه زبانها بار خواستم تا به زبان اندوه بار نخواستم بار ندادند، تا به قدم دل نرفتم به منزل گاه عزت نرسیدم. (تذکرة الاولیاء عطار). طفل به نادانی خواهد که بدان جایگاه رود. (گلستان سعدی). پایگاهی منیع است و جای گاهی رفیع. (گلستان سعدی). بمشقت بسیار از آن جایگاه خلاصی یافت. (گلستان سعدی).
در کس نمی گشایم که بخاطرم درآید
تو در اندرون جان آی که جای گاه داری.
سعدی.
چو غنچه سوی مکتب گاهم آهنگ
بغل بر جزو دلتنگی بصد رنگ.
حکیم زلالی (از آنندراج).
ناقه را میراند سوی منزلگاه خویش
ساربان در ره حدی میگفت و مجنون می گریست.
آصفی (از آنندراج).
|| به بعضی کلمات ملحق شود و مجموع آن اسم علم (اسم مکان) باشد: گازرگاه، شیرگاه، قتل گاه، (در کربلا اسم محلی) قدمگاه، (اسم محل در خراسان). درخونگاه. (محله ای بطهران).
(1) - ن ل: دور گشتند از آن عمارتگاه.
(2) - اسماء امکنهء عربی را ظاهراً در این موارد بمعنی اسم مطلق یا مصدر گرفته اند.

گاه.

(اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد، واقع در 76 هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه مشهد به انجشش، دره، سردسیر، دارای 603 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت، راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گاهان.

(پسوند) (از: «گاه» به اضافهء «آن» مزید زمان) گاه، هنگام، وقت، و همواره در ترکیب آید: دیرگاهان، گرمگاهان، شامگاهان، جاشت گاهان :
صبحگاهان سر خونین جگر بگشائید
ژالهء صبحدم از نرگس تر بگشائید.
خاقانی.
سحرگاهان که مخمور شبانه
گرفتم باده با چنگ و چغانه.حافظ.

گاه از گاه.

[اَ] (ق مرکب) گاه و بیگاه. ندرةً. بعض اوقات : مردی که وی را حسن محدث گفتندی نزدیک امیرمسعود فرستاده بود. [ منوچهربن قابوس ] تا هم خدمت محدثی کردی و هم گاه از گاه نامه و پیغام آوردی و میبردی. (تاریخ بیهقی).

گاهبار.

(اِ) رجوع به گاهنبار شود.

گاه بد.

[بَ / بُ] (ص مرکب، اِ مرکب)صیرفی. قسطار. قسطر. صراف. گهبد. جهبذ. || خزانه دار. رجوع به کهبد در برهان قاطع چ معین شود.

گاه بگاه.

[بِ] (ق مرکب) وقت بیوقت :
خارخار دل نازک شده از گوشهء چشم
مژه برهم زدن گاه بگاهی که تراست.
شانی (از آنندراج و مجموعهء مترادفات ص 295).

گاه بیگاه.

(ق مرکب) مؤلف آنندراج گوید: گاه بگاه و گاه بیگاه، وقت بیوقت... و قیل بگاه وقت صباح و بیگاه وقت شام و هر دو ببای فارسی، و این محل تأمل است. (آنندراج) (بهارعجم).

گاه جوی.

(نف مرکب) آرزوکنندهء تاج و تخت. جستجوکنندهء سریر سلطنت و شاهی :
از ایران سوی روم بنهاد روی
پدر گاه جوی و پسر راه جوی.فردوسی.

گاه خواب.

[هِ خوا / خا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خوابگاه. جای خوابیدن. تخت خواب :
تا دو سه ماه دگر مر خلق را خواهم نمود
از پی او گاه خوابی ساخته بر تخت خان.
فرخی.

گاهدار.

(نف مرکب) دارنده و مالک تاج و تخت :
نشسته به یک تخت زر بر دو شاه
یکی گاه دار و یکی زیرگاه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2933).

گاه دود.

(اِ مرکب) دود کوره :
پیری مرا بزرگری افکند ای شگفت
بی گاه دود زردم و همواره سرف سرف.
کسائی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
در لغت فرس اسدی چ مرحوم اقبال ص 245 از قول کسائی چنین آمده :
بی گاه و دود زردم و هموار سرف سرف.

گاه سنج.

[سَ] (اِ مرکب) وقت سنج. آلت اندازه گیری زمان.

گاه شمار.

[شُ / شِ] (نف مرکب) کسی که گاه شماری کند. مقوم.

گاه شماری.

[شُ / شِ] (حامص مرکب)تقی زاده نوشته اند: اصطلاح «گاه شماری» را که با اصطلاح آلمانی تزایت رشنونگ(1) و اصطلاح قدیم عربی معرفة المواقیت وفق میدهد وضع و مطرداً آن را استعمال کرده ایم چه برای حساب زمان بدبختانه ما در فارسی اسم مأنوسی نداریم. در کتب قدیمه لفظ «تاریخ» را برای این معنی نیز استعمال میکردند ولی چون این لفظ در کتب فارسی برای پنج معنی مختلف که به فرانسوی امروز بکلمات: دات، هیستوار، ار، کرنولژی، کالاندریه(2) تعبیر می کنند استعمال میشد محض احتراز از التباس باید لفظ دیگری برای این معنی اخیر (یعنی بمعنی علمی کالاندریه(3)فرانسوی) که منظور ما در این مقاله است اختیار کرد. لفظ تقویم در فارسی برای معنی معروف آن که در زمان قدیم آن را «دفتر سنه» میگفتند استعمال شده نه برای طریقهء حساب زمان و لهذا نمیتوان آن را بمعنی حساب زمان هم استعمال کرد ولو آنکه در زبان فرانسه مث برای هر دو معنی یک کلمه استعمال میشود. (گاه شماری تقی زاده. حاشیهء ص1). و هم در ذیل همین کتاب دربارهء «دفتر سنه» نوشته اند: اصطلاح «دفتر سنه» برای تقویم علاوه بر کتب بیرونی در زیج ابن یونس مسمی به الزیج الکبیر الحاکمی که در اواخر قرن چهارم تألیف شده نیز در ضمن عبارت «تقویم الکواکب فی دفتر السنه» استعمال شده است ولی لفظ تقویم هم برای این معنی خود بسیار مستحدث نیست چه در مجمل الاصول کوشیار نیز همین کلمه بهمین معنی مصطلح امروزه استعمال شده. (مجمل فی احکام النجوم) نسخهء کتابخانهء دیوان هند در لندن(4)بعلامت 1919 ورق 13 و هم چنین در ثمارالقلوب ثعالبی. (گاه شماری ص210).
(1) - Zeitrechnung.
(2) - Date, Histoire, Ere, Chronologie,
Calendrier.
(3) - Calendrier.
(4) - De temps en temps.

گاه شناس.

[شِ] (نف مرکب) وقت شناس.

گاه شناسی.

[شِ] (حامص مرکب) عمل گاه شناس.

گاه صبح.

[هِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صبحگاه. بامداد :
چند پوشاند ز گاه صبح تا هنگام شام
خاک را خورشید صورت گشتن این رنگین روا.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص 24).

گاه کوشش.

[هِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) وقتِ جنگ. (مؤیدالفضلا) (آنندراج).

گاه گاه.

(ق مرکب) ندرةً. بندرت. بر سبیل ندرت. گاهی دون گاهی. وقتی دون وقتی. مکرر ولی کم و بزمانهای دور از یکدیگر، احیاناً، لحظه به لحظه، زمان به زمان :
به دربند ارگ آمدی گاه گاه
همی کردی از دور بر وی نگاه.فردوسی.
نگفتی سخن جز ز نقصان ماه
که یک شب کم آید همی گاه گاه.فردوسی.
نکردم همی یاد گفتار شاه
چنین گفت با من همی گاه گاه.فردوسی.
بکس روی منمای جز گاه گاه
بهر هفته ای برنشین با سپاه.
(گرشاسب نامه).
و سبب آنکه میخواره را گاه گاه قی افتد و گاه اسهال نگذارد که خلط بدور معده گرد آید. (نوروزنامه). چشم را نگاه دارند از خواندن خطهاءِ باریک الا گاه گاه بر سبیل ریاضت. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و گاه گاه در آن مینگریست. (کلیله و دمنه).
چو گردد جهان گاه گاه از نورد
به گرمای گرم و به سرمای سرد.نظامی.
عمرها باید بنادر گاه گاه
تا که بینا از قضا افتد به چاه.مولوی.
به دیدار شیخ آمدی گاه گاه
خدادوست در وی نکردی نگاه.
سعدی (بوستان).
و اهل قرابت را گاه گاه بنوازد. (مجالس سعدی).
ای ماه سروقامت، شکرانهء سلامت
از حال زیردستان میپرس گاه گاهی.
سعدی (بدایع).
من آن نگین سلیمان بهیچ نستانم
که گاه گاه در او دست اهرمن باشد.
حافظ.
گاه گاه این معتقد به صحبت شریف ایشان می رسید. (انیس الطالبین ص24 نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). و گاه گاه به قصابی مشغول می بودم. (انیس الطالبین ص 126 نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). رجوع به گاه شود.

گاه گاه آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب)بندرت آمدن. آمدن در وقتی دون وقتی. اغباب. (تاج المصادر بیهقی).

گاه گاهی.

(ق مرکب)(1) وقتی دون وقتی. زمانی دون زمانی. بندرت :
باز ار چه گاه گاهی بر سر نهد کلاهی
مرغان قاف دانند آیین پادشاهی.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص348).
(1) - De temps en temps.

گاه گدار.

[گُ] (ق مرکب) گاه و گدار. ندرةً. به ندرت.

گاه گداری.

[گُ] (ق مرکب) گاه و گداری. گاهی. گاهگاهی. ندرةً.

گاه گیر.

(ص مرکب) گه گیر. توسن. حرون (اسب). بی فرمان (اسب). (زمخشری). رجوع به گه گیر شود.

گاه گیری.

(حامص مرکب) رجوع به گه گیری شود.

گاهنامک.

[مَ] (پهلوی، اِ مرکب) صورت پهلوی گاهنامه. رجوع به گاهنامه شود. و رجوع به ترجمهء ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستنسن چ 1 تهران صص81 ببعد و 91، 289، 424 شود.

گاه نامه.

[مَ / مِ] (اِ مرکب)(1) تقویم، و پهلوی آن گاهنامک است.
(1) - Almanach.

گاهنبار.

[هِمْ] (اِ) گاهنبار و گاه باره هر دو دارای یک معنی است و آن شش روزی است که خدای تعالی عالم را در آن آفرید و مجوس در کتاب زند از زردشت نقل میکنند که حق سبحانه و تعالی عالم را در ششگاه آفرید و اول هر گاهی نامی دارد و در اول هر گاهی جشنی سازند و گاه گاهنبار اول میدیوزرم نام دارد و آن خور روز باشد که روز پانزدهم اردیبهشت ماه قدیم است. گویند که یزدان از این روز تا چهل روز آفرینش آسمانها را به اتمام رسانید. و گاه گاهنبار دویم میدیوسمه نام دارد و آن خور روز است که یازدهم تیرماه قدیم باشد گویند که یزدان از این روز تا شصت روز آفرینش آب را تمام کرد. و گاه گاهنبار سیم پیتی سهیم نام دارد و آن آشتاد روز است که بیست و سیم شهریورماه قدیم باشد. گویند که یزدان از این روز تا هفتاد و پنج روز آفرینش زمین را به اتمام رسانید. و گاه گاهنبار چهارم ایاتهریم نام دارد و آن آشتاد روز است که بیست و ششم مهر ماه قدیم باشد و گویند یزدان از این روز تا سی روز آفرینش نبات و اشجار و رستنی ها را به اتمام رسانید. و گاه گاهنبار پنجم میدیاریم نام دارد و آن مهر روز است که شانزدهم بهمن ماه قدیم باشد. گویند که یزدان از این روز تا هشتاد روز حیوانات را بیافرید و حیوانات چرنده و پرنده دو صد و هشتاد و دو نوع است از این جمله یکصد و هفتاد و دو چرنده و یک صد و ده نوع دیگر پرنده. و گاه گاهنبار ششم همسپتهدیم نام دارد و آن اهنود روز است که روز اول خمسهء مسترقه قدیم باشد گویند که یزدان از این روز تا هفتاد و پنج روز آفرینش آدم علیه السلام کرده و مبادی این ایام بر تقدیری است که خمسهء مسترقه را در آخر بهمن ماه افزایند و بهمن ماه سی و پنج گیرند و بعضی گویند اول گاه اول بیست و ششم اردیبهشت ماه قدیم است، و اول گاه دوم بیست و ششم تیرماه و اول گاه سیم شانزدهم شهریورماه و اول گاه چهارم پانزدهم مهرماه و اول گاه پنجم یازدهم دی ماه و اول گاه ششم سی ویکم اسفندماه است که اول خمسهء مسترقه و آخر اسفندارماه باشد و جمعی دیگر گویند که اول گاه اوّل یازدهم دی ماه قدیم اول گاه دوم یازدهم اسفندار ماه و اول گاه سیم بیست و ششم اردیبهشت ماه و اول گاه چهارم بیست و ششم خرداد ماه و اول گاه پنجم شانزدهم شهریورماه و اول گاه ششم سی و یکم آبان ماه است که اول خمسهء مسترقة باشد. (برهان قاطع). صاحب آنندراج چنین آرد: ایزدتعالی هر دو گیتی را بشش روز آفرید و زردشت گفته که ایزدتعالی به هرباری گونه آفرید: چون آسمان و زمین و گیاه و جانوران و مردم، و اول هر یک از این بارها پنج روز است نام شان گاهنبار و کهنبار و گهنبد و گهبار و گاهبار، و اول هر گاهی نامی دارد و به تعظیم اول هرگاه پنج روز فارسیان عیش میکرده اند، و از قراری که در کتاب ژند پارسیان مرقوم است؛ گاه گاهنبار اول نام میدیوزرم است از یوم اورمزد فروردین ماه شمسی یعنی جلالی چهل روز گذشته و روز خیر ایزد و اردی و اردیبهشت ماه میباشد که تا دی بمهر ایزد پنجروز گاهنبار است که چهل و پنج روز مدّت آن است. گاهنبار دوم روز خورشید ایزد از تیرماه شمسی یعنی جلالی بعد از گهنبار اول شصت روز میباشد که اسم آن میدیوسهم است و آن نیز از روز خورشید تا روز دی ماه بمهر پنجروز است. گهنبار سوم روز استاد از شهریور ماه شمسی یعنی جلالی پنج روز گهنبار است که آن را فیتیوشهم گاه گویند و این گهنبار هفتاد و پنجروز است بعد از گهنبار دوم. و گهنبار چهارم سی روز بعد از گهنبار سیم، در یوم استاد از مهرماه شمسی یعنی جلالی گهنبار اتیرم گاه پنجروز است. گهنبار پنجم هشتاد روز است بعد از گهنبار چهارم، در یوم مهر از دی ماه شمسی یعنی جلالی، تا پنج روز گهنبار میدیو آرامگاه است گهنبار ششم هفتاد و پنج روز بعد از گهنبار پنجم، در خمسهء مسترقه گهنبار هفتمین گاه است(؟) الحاصل بهمین ترتیب و قانون نام روزها و ایام و مدت هر یک که آفرینش هر چیز را بیان مینماید تا به آخر رسد و در فرهنگ جهانگیری بتفصیل مرقوم است از تاریخ ایلخانی و کوشیار حکیم نیز اگر اختلافی بود بیان نموده چنانکه زراتشت بهرام فارسی گفته :
همه از خوان بذلش شاد گشتند
مر او را جمله گاهنبار بستند - انتهی.
رجوع به جهانگیری و انجمن آرا شود.
پورداود نوشته اند :
بفرّ فریدون و رخش نهنگ
به گاه گهنبار هوشنگ شنگ.اسدی.
پس از دانستن تقویم مزدیسنا و اعیاد دینی لازم است از گهنبارها یا شش جشن بزرگ دیگر ایرانیان که تا به امروز در نزد زرتشتیان ایران و پارسیان هند به همان اهمیت پارینهء خود باقی است سخن بداریم گذشته از اینکه گهنبار مربوط بتقویم مزدیسناست در میان چهار آفرینگان خرد اوستا یکی از آنها نامزد است به آفرینگان گهنبار این آفرینگان قطعه ای است که از هادخت نسک یعنی از بیستمین کتاب اوستای عهد ساسانیان بیادگار مانده است(1) و در آن از فضیلت و شرافت شش جشن بزرگ سال سخن رفته است آفرینگان گهنبار به انضمام ادعیهء دیگر در جشنهای ششگانهء سال خوانده میشود(2) پیش از اینکه از آفرینگان صحبت بداریم و چهار قطعهء مذکور آن را تفسیر کنیم ناگزیریم که از برای فهم مندرجات آفرینگان گهنبار بخصوصه از گهنبارها مفصلاً بحث کنیم و ضمناً آنچه در مقالهء تقویم مزدیسنا ناگفته مانده در این مقاله گفته آید اینک گوئیم: گهنبار یا گاهنامه کلمه ای است نسبةً نو در پهلوی گاسانبار گویند از کلمهء گاس (در اوستا گاتو) که بمعنی گاه و هنگام است جزء اخیر کلمهء گهنبار باید از کلمهء اوستائی یا ئیریه باشد که در آغاز مقالهء تقویم مزدیسنا گفتیم صفت است بمعنی سالی و فصلی، از کلمهء یار (سال) راجع بجزء کلمهء اخیر گهنبار وجه اشتقاق دیگری مستشرقین ذکر کرده اند که چندان قابل توجه نیست در خود اوستا غالباً «یائیریه» بجای کلمهء گهنبار استعمال گردیده و فوراً پس از ذکر این کلمه مرتباً از شش گهنبار یا جشنهای ششگانهء سال نام برده شده است چنانکه در یسنا 1 فقرهء 9 و یسنا 2 فقره 9 و یسنا 3 فقرهء 11 و یسنا 4 فقرهء 14 و یسنا 6 فقرهء 8 و یسنا 7 فقرهء 11 و یسنا 17 فقرهء 8 و یسنا 22 فقرهء 11 و در ویسپرد کرده 1 فقرهء 2 و کردهء 2 فقرهء 2 این جشنها چنین نامیده شده است:
1 - میدیوزرم مئیذیوئی زرمیه
2 - میدیوشم مئیذیوئی شِم
3 - پتیه شهیم پئیتیش ههیه
4 - ایاسرم ایاثریم
5 - میدیارم مئیذیائیریه
6 - همسپتمدم(3) همسپثمئدیه(4)
این جشنها به فاصله های غیرمتساوی از همدیگر دور میباشند از این قرار: گهنبار میدیوزرم در چهل و پنجمین روز سال (45)، گهنبار میدیوشم در صد و پنجمین روز سال (105)، گهنبار پتیه شهیم در صد و هشتادمین روز سال (180)، گهنبار ایاسرم در دویست و دهیمن روز سال (210)، گهنبار میدیارم در دویست و نودمین روز سال (290)، گهنبار همسپتمدم در سیصد و شصت و پنجمین روز سال (365) واقع میشود جشن هر یک از این گهنبارها پنجروز طول میکشد آخرین روز مهم ترین روز آن است در واقع چهار روز دیگر روزهای مقدماتی جشن است در خود اوستار آفرینگاه گهنبار در فقرات 7 تا 12 این جشنها با تعیین ماه و روز ذکر شده و فاصله های آنها از همدیگر نیز قید گردیده از این قرار: میدیوزرم در اردیبهشت ماه در دی بمهر روز (پانزدهم) میباشد و از آغاز سال تا به این جشن چهل و پنج روز است. دومین گهنبار میدیوشم در تیرماه در دی بمهر روز (پانزدهم) میباشد و از نخستین گهنبار تا به این جشن شصت روز است. سومین گهنبار پتیه شهیم در شهریورماه در انیران روز (سی ام) میباشد و از دومین گهنبار تا به این جشن هفتاد و پنج روز است؛ چهارمین گهنبار ایاسرم در مهرماه در انیران روز (سی ام) میباشد و از سومین گهنبار تا به این جشن سی روز است؛ پنجمین گهنبار میدیارم در دی ماه در بهرام روز (بیستم) میباشد و از چهارمین گهنبار تا به این جشن هشتاد روز است؛ ششمین گهنبار همسپتمدم در آخرین روز اندرگاه (خمسهء مسترقه) در وهیشتواشت روز (آخرین روز سال) میباشد و از پنجمین گهنبار تا به این جشن هفتاد و پنج روز است در اوستا روز اصلی هر یک از گهنبارها یاد شده اما در سنت چنانکه گفتیم هریک از گهنبارها که پنجروز طول میکشد بنابراین در اردیبهشت ماه خورشیدروز و ماه روز و تیرروز و گوش روز و دی بمهرروز یعنی از یازدهم تا پانزدهم جشن میدیوزرم است در تیرماه و خورشیدروز و ماه روز و تیرروز و گوش روز و دی بمهرروز یعنی از یازدهم تا پانزدهم جشن میدیوشم است. در شهریور ماه اشتادروز و آسمان روز و زامیادروز و مهر اسپند روز و انیران روز یعنی از بیست و ششم تا سی ام جشن پیته شهیم است؛ در مهر ماه اشتادروز و آسمان روز و زامیادروز و مهر اسپندروز و انیران روز یعنی از بیست و ششم تا سی ام جشن ایاسرم است، در دی ماه مهرروز و سروش روز و رشن روز و فروردین روز و بهرام روز یعنی از شانزدهم تا بیستم جشن میدیارم است در اندرگاه (خمسهء مسترقه)، اهنودگاه و اشتودگاه و سپتمدگاه و هوخشترگاه و هیشتواشت گاه جشن همسپتمدم است(5).
چنانکه ملاحظه میشود میدیوزرم و میدیوشم و پتیه شهیم و ایا سرم در تابستان بزرگ که در مقالهء تقویم مزدیسنا گفتیم هفت ماه است، و میدیارم در زمستان می افتد، همسپتمدم در پنج وه که پیش آهنگ فصل خوش و هنگام فرودآمدن به فروهرهاست از آسمان به روی زمین اتفاق می افتد. نظر بمعنی لفظی این کلمات گهنبارها اساساً جشنهائی بوده از برای اوقات مختلف سال: میدیوزرم یعنی میان بهار و این جشنی است در نیمهء َزِرَمیّه بهار و هنگامی که زمین سبز و خرم است و میدیوشم یعنی میان تابستان و پتیه شهیم یعنی دانه آور از آن وقتی اراده شده که گندم رسیده و خرمن به دست می آید(6) ایاسرم یعنی برگشت و از آن هنگامی اراده شده که چوپان با گلهء خود از برای پیش آمد زمستان از چراگاه تابستانی بخانه بر میگردد، میدیارم یعنی میان سال معنی همسپتمدم معلوم نیست این جشن اخیر که به فروهرها اختصاص دارد در هنگامی است که فروهرهای درگذشتگان از برای سرکشی بازماندگان خود فرود می آیند در اوستا فروشی(7) یکی از ارواح انسانی است از همین کلمه است فروردین و ماهی که مقارن اوقات فرود آمدن فروهرهاست(8) در فروردین یشت فقرهء 49 همسپتمدم نیز جشن فروهرها نامیده شده: «فروهرهای نیک توانای مقدسین را میستائیم که در هنگام همسپتمدم از آرامگاه های خود بیرون شتابند در مدت ده شب پی در پی در این جا برای آگاهی یافتن بسر برند»(9) ده روز جشن فروردیان که هنگام فرود آمدن فروهرهاست عبارت است از اشتاد روز تا انیران روز از اسفندماه و پنج روز گاتا(10) در خود اوستا هم این گهنبارها یا جشنهای ششگانهء سال با صفاتی که هریک اشارهء بعض و موسم مخصوصی است متصف شده: در ویسپرد کردهء 1 فقرهء 2 میدیوزرم با صفت شیره دهنده(11) آمده از این صفت برمی آید که میدیوزرم هنگامی است که گیاهها شیره میگیرند یا بعبارت دیگر بهار؛ میدیوشم بهنگامی که علوفه درو میشود(12) متصف گردیده: پتیه شهیم موقعی است از سال که گندم = خرمن(13) به دست می آید ایاسرم وقتی است که گله و رمه از چراگاه تابستانی به آغل برمی گردد.(14) و وقت جفتگیری گوسفندان است میدیارم با صفت سرد(15) آمده؛ همسپتمدم که آخر سال است با صفتی که حاکی از اجرای تکالیف دینی است(16) اختصاص یافته است(17)این صفات با معانی لغوی گهنبارها مناسبت تام دارد و درست حاکی موسم مخصوص و وضع اصلی این جشنهاست بعدها هر یک از شش گهنبار را هنگام پیدایش یکی از آفریدگان آهورامزدا دانسته اند همان طوری که در توراة سفر پیدایش در باب اول و دوم آمده که خداوند در شش روز آسمانها و زمین و روشنائی و آب و گیاه و خورشید و ماه و ستارگان و جانوران و انسان بیافرید و در روز هفتم از کار آفرینش بیاسود در مزدیسنا نیز آفرینش اهورامزدا در شش گهنبار سال پایان پذیرفت، در گهنبار میدزرم آسمان و در میدیوشم آب و در پتیه شهیم زمین و در ایاسرم گیاه و در میدیارم جانوران و در همسپتمدم مردمان آفریده شدند. در تفسیر پهلوی و پازند و فارسی آفرینگان گهنبار از این افریشنها در هنگام گهنبارها یاد شده است(18) در آغاز فصل 25 بندهش که از تقویم مزدیسنا سخن رفته مندرج است: «آفرینش جهان از من (اهورامزدا) در سیصد و شصت و پنج روز که شش گهنبار سال باشد انجام گرفت». در کلیهء کتب پهلوی مکرراً از گهنبارها یاد شده و بجای آوردن مراسم دینی در این جشنها ثواب بزرگ و ترک کردن آن ها گناه بزرگ شمرده شده است در سنت مزدیسنان بنای این جشنها را به جمشید نسبت داده اند. در فضیلت و شرافت آنها مفص در کتب روایات سخن رفته است در اینجا از ذکر آنها خودداری میکنیم شش گهنبار سال نزد زرتشتیان ایران و هند اوقات عبادت و انفاق و خیرات است از وجه اوقاف گهنبارها جشنهای بزرگ می آرایند توانگر و بینوا هر دو در آن شرکت میکنند آنانی که خود از مخارج این جشنها بر نمی آیند لازم است که در مراسم دینی که دیگران بانی هستند حضور بهمرسانند و از خوان نعمت توانگران که در همه جا گسترده بهره مند شوند درصد در بندهش در باب نود و چهارم آمده: «اگر کسی در سال یکبار به گهنبار نرود یک ثلث از ثوابهائی که کرده بکاهد و یک ثلث به گناهانش بیفزاید». اینک در انجام مقال از برای خلاصه نمودن مطالب و ضمناً از برای بفهم نزدیکتر کردن مندرجات آفرینگان گهنبار قطعه ای از روایات فارسی داراب هرمزدیار را با اصلاحی در عبارات و تغییری در برخی کلمات آن در این جا مینگاریم:(19)«خداوند آفرینش این جهان را در شش هنگام به انجام رسانید پس مردمان راست که در این هنگام ها گاهنبار کنند و آفرین گویند و میزدها (اطعام و انفاق) سازند و خدای را ستایش کنند و سپاس بجای آورند نخستین گاهنبار در اردیبهشت ماه بود، پنج روز و از خورروز تا دی بمهرروز در این هنگام پروردگار آسمان داد چون مردم در این پنج روز گاهنبار کنند چندان کرفه (ثواب) و مزد باشد که کسی هزار میش یا بره از برای روان خویش به ارزانیان و درویشان و بینوایان داده باشد دومین گاهنبار در تیرماه باشد و پنج روز و از خور روز تا دی بمهر روز در این روز دادار هرمزد آب بیافرید چون مردم در این پنج روز گاهنبار کنند چندان کرفه بود که کسی هزار گاو یا گوساله به درویشان و بینوایان و ارزانیان و مستمندان داده باشد سومین گاهنبار در شهریور ماه باشد و پنج روز از اشتاد روز تا انیران روز در این هنگام دادار هرمزد زمین داد چون مردم در این پنج روز گاهنبار کنند چندان کرفه باشد که کسی هزار اسب با کره از برای روان خویش به ارزانیان و بینوایان و درویشان داده باشد چهارمین گاهنبار در مهرماه باشد و از اشتاد روز تا انیران روز در این هنگام دادار هرمزد از هرگونه گیاه داد چون مردم در این پنجروز گاهنبار کنند و سازند چندان کرفه باشد که کسی هزار اشترباکواده (بچه شتر) به اشوی داد (بخیرات) از برای روان خویش به ارزانیان و درویشان داده باشد پنجمین گاهنبار در دی ماه باشد از مهر روز تا بهرام روز و در این گاه دادار هرمزد جانور داد و گاو و گوسفند بیافرید چون مردمان در این پنج روز گاهنبار کنند چندان کرفه باشد که کسی هزار گاو و هزار اسب به اشوی داد (بخیرات) از برای روان خویش به ارزانیان و مستمندان داده باشد ششمین گاهنبار «همسپتمیدیم» در انجام اسفندارمذماه باشد از روز اهنودگاه تا روز و هیشتواشت گاه در این هنگام دادار هرمزد مردم داد چون مردم در این پنج روز گاهنبار کنند چندان کرفه و مزد باشد که کسی سراسر جهان آنچه در آن است به اشوی داد (بخیرات) از برای روان خود بخشیده باشد اگر این شش گاهنبار نگیرند وگر درویش (بینوا) باشند بجائی که گاهنبار آراسته اند نروند گناه سخت بزرگ باشد تا اندازه ای که بسته کستیان را (زرتشتیان را) نشاید که با وی کرد و خورد کنند و به خانهء وی شوند و او را به خانهء خود آورند و او را یاری دهند و گواهی وی پذیرند و مانند این در تفسیر گهنبار است» در آفرین شش گهنبار که زبان پازند موجود است مفصلاً آفرینگان گهنبار تفسیر شده و سنت کهن نیز راجع به آفرینش آسمان و آب و زمین و گیاه و جانور و آدمی در آن ذکر شده است(20). ترجمهء آلمانی آن در جزوهء تفسیر اوستای اشپیگل نیز موجود است(21). در پایان مقاله متذکر میشویم که امروزه نزد زرتشتیان ششمین گهنبار «همسپتمدم» در پنج روز پیش از فروردین ماه که مطابق 21 ماه مارس فرنگی است نمی افتد نزد زرتشتیان و تقریباً پنج هزار تن از پارسیان هند که داخل فرقهء قدیمی هستند اول (هرمزدروز) فروردین ماه به نهم ماه اوت فرنگی می افتد و در روزهای 4 تا 8 اوت جشن همسپتمدم میگیرند اما نزد پارسیان هند که از فرقهء شاهنشاهی هستند اول (هرمزد روز) فروردین ماه به هشتم سپتامبر می افتد و در روزهای 3 تا 7 سپتامبر جشن همسپتمدم میگیرند این اختلاف در تقویم که یک ماه پارسیان را عقب انداخته و فرقهء قدیمی و شاهنشاهی بوجود آورده در سال 1745 م. برخاست در وقتی که خواستند کبیسهء غفلت شدهء سال را نزد پارسیان هند جبران کنند و اعیاد دینی را مطابق تقویم اصلاح شده قرار دهند. به تازگی در هند فرقه ای تشکیل یافته که در پنج روز گاتها یعنی در پنج روز که پس از سپند ماه می افزایند جشن همسپتمدم میگیرند و اول ماه فروردین نزد آنان به بیست و یکم ماه مارس فرنگی «مطابق تقویم حالیهء ایران» می افتد در این جا می افزائیم که جشن فروردین (نوروز) بدون اینکه نزد زرتشتیان ایران و پارسیان هند اوقات فرود آمدن فروهرها که ذکرش گذشت باشد از جشنهای بزرگ و نوروز جمشیدی خوانده میشود. (خرده اوستا، پورداود صص215 - 222).
(1) - رجوع کنید به جلد دوم یشتها صص 165 - 166.
(2) - رجوع کنید به:
The Religions Ceremonies and
Customs of the Parsees, by Jivanji J.
Modi, P. 449 - 455.
(3) - ابوریحان بیرونی نامهای این جشنها را چنین نوشته: مدیوزرم گاه، مدیوشم گاه، فیشههیم گاه، ایاثرم گاه، مدیایریم گاه، همشفثمیذمگاه. رجوع شود به آثارالباقیه ص219 و 220 و 222 و 224 و 230. این کلمات در کتب ادعیهء زرتشتیان به املاء دیگر هم نوشته شده از آن جمله میدیوشهم، پتی شهم بتشم = پتیشهم، همستمدیم = همسپتمیدیم = همسپثمیدیم و غیره.
(4) - املاء این کلمات بخط لاتین:
maidhyoei, zaremaya, maidhyoei,
chema, paitishahya, ayathrima,
maidhyairya,hamaspathmaeedaya.
(5) - در آثارالباقیه ماههای گهنبار چنین معین شده: در صفحهء 226 مدیوزرم در دی ماه؛ در صفحهء 230 مدیوشم در اسفند ماه؛ در صفحهء 219 فیشهیم در اردیبهشت ماه؛ در صفحهء 220 ایاثرم در خرداد ماه؛ در صفحهء 222 مدیایریم در شهریور ماه؛ در صفحهء 224 همشفثمذیم در اندرگاه یا خمسهء مسترقه در میان آبان ماه و آذرماه قرار داده شده (برخلاف اهل فُرس خمسهء مسترقه نزد سغدیان و خوارزمیان پس از اسفندماه ذکر گردیده است) این اختلاف از این جاست که تا زمان تألیف آثارالباقیه در حدود سنهء 390 هجری چهار کبیسه اهمال شده و پس از کبیسه یک ماهی که گفتیم در عهد یزدگرد اول ساسانی (399 - 420 م.) اتفاق افتاد دیگر کبیسه نگرفتند، بنابراین در آثارالباقیه اوقات گهنبارها چهارماه پیش از مواقع خود قرار داده شده است. رجوع شود به آثار الباقیه ص 233 - 234 نیز رجوع شود به:
Zend - Avesta, par Darmesteter, Vol. 1, p. 36.
(6) - عید معروف عیسویان «عبدالخمسین» که در یونانی Pentekose و در فرانسه Pentecoteگویند و پنجاه روز پس از عید فصح می آید اساساً مانند پتیه شهیم جشن سر خرمن بوده و بعدها نزد یهودیها و عیسوی ها جشن دینی شده است.
(7) - farvachi. (8) - رجوع شود به یشتها ج1 ص593.
(9) - نیز رجوع شود به فقرهء 4 آفرینگان گاتا.
(10) - رجوع شود به کتاب روایات داراب هرمزدیار چ بمبئی ج 1 ص 292. به کتاب هشتم دینکرد باب شش فقرهء 11 (چ سنجانا) ج 15 ص 15 نیز نگاه کنید.
(11) - payangh.
(12) - vastro, dataingya.
(13) - hahya.
(14) - fraourvaeshtrima.
(15) - saredha. نیز رجوع شود به فقرهء 4 آفرینگان گاتا.
(16) - areto, karethna. (17) - املاء این صفات به حسب ترتیب به خط لاتین:
payanh vastroe, daetainya, hahya
fraourvaeechtrima, varchniharchta,
saredhae, aretoe karethna.
و ویسپرد کرده 2 فقرهء 2 نیز ملاحظه شود.
(18) - در خصوص متن ترجمهء فارسی رجوع شود به:
Etudes Iraniennes, par Darmesteter,
Paris 1883, Tome Second, p.
318 - 324.
(19) - رجوع شود به روایات داراب هرمزدیار چ بمبئی ج 1 صص 426 - 427 اغلاطی را که در قطعهء فوق در طبع روایات روی داده نگارنده (استاد پورداود) از روی یک نسخهء خطی قدیم روایات که در دو جلد در زیردست دارم و از روی باب پنجاهم صد در بندهش چ بمبئی صص 112 - 223 اصلاح کردم.
(20) - رجوع شود به:
Pazend Texts, collected and collated
by Ervad Edalji K. Antia, Bombay
1909, p. 91 - 97.
(21) - رجوع شود به: Avesta ubersetzt, von
Frie, Spiegel, Leipzig 1863, III Band,
S. 239 - 246.

گاه نشین.

[نِ] (نف مرکب) تخت نشین. مسندنشین.

گاهنگان.

[هِ] (اِ) کاهکشان و آن چیزی باشد سفید که شبها در آسمان نماید به عربی مجره خوانند. (برهان) (آنندراج) :
جمال لعل وش خواجه در عماری سیم
چنانکه ماه رود در طریق گاهنگان.
حکیم زجاجی (از شعوری).
ظاهراً مصحف کهکشان است. (برهان قاطع چ معین).

گاه نما.

[نُ / نِ / نَ] (اِ مرکب) ساعت. || تقویم. گاه نامه.

گاهو.

(اِ) مؤلف آنندراج گوید: به پارسی قدیم تخته و تابوت را گفتندی، زیرا که گاه بمعنی تخت است و مناسبت دارند :
ببردند بسیار گاهو و تخت
نهادند بر تخت دیبای رخت.فردوسی.
فرهنگ نویسان این لغت را «کاهو» با کاف تازی نیز آورده اند. مؤلف برهان در شرح «کاهو» گوید: «بمعنی جنازه هم آمده است عموماً و جنازهء گبران را گویند خصوصاً «بمعنی جنازه هم آمده است عموماً که مرده را در آن گذارند و به جانب قبر برند» - انتهی. در حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل «کاهو» آمده: جنازهء گبران. فردوسی گوید:
ببردند بسیار کاهو و تخت
نهادند بر تخت دیبا و رخت
و کاهو کب نیز آمده:
به کاهو کب زر و در مهد عاج
سوی پارس رفت آن خداوند تاج.
و در این لغت و مثال تأمل است و بخاطر میرسد که مصرع چنین باشد:
بگاه و کت زر و در مهد عاج».
عبارت مذکور رشیدی مأخوذ از عبارت مفصل تر جهانگیری است، اما او لفظ مذکور را در باب کاف تازی آورده (مانند برهان) و رشیدی بمناسبت لفظ «گاه» بمعنی مکان در کاف فارسی آورده. مؤلف فرهنگ نظام گوید: حق با رشیدی است که لفظ با کاف فارسی است چه در پهلوی «گاسونه» بوده از لفظ «گاس» بمعنی مکان، و معنی «گاسونه» تابوت است، و احتمال تصحیف در شعر فردوسی است که بجای گاهوکب «گاهونه» بود که مبدل گاسونه پهلوی است». اما در فهرست شاهنامهء ولف «گاهو» و «گاهوکب» و «گاهونه» نیامده است (نه با کاف تازی و نه با کاف فارسی). نگارنده احتمال میدهد که شعر دوم مصحف این بیت فردوسی باشد:
به تابوت زرین و در مهد ساج
فرستادشان زی خداوند تاج.
(شاهنامهء بروخیم ج6 ص1700).
و بیت اول یا از فردوسی نیست و یا تصحیف شده است و بیت دوم بصورتی که رشیدی تصحیح کرده با جستجوی بسیار در شاهنامه با مراجعه به فهرست ولف در مظان کلمات برجسته پیدا نشد.

گاهوار.

[هْ] (اِ مرکب) مهد. گهواره. گاهواره. منجک :
وقت طفلیم که بودم شیرجو
گاهوارم را که جنبانید؟ او.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص162).
رجوع به گاهواره و گهواره شود.

گاهواره.

[هْ رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) (از: گاه (تخت) + واره)، پهلوی گاهوارک(2)، کردی گهوره.(3) (برهان قاطع چ معین). گهواره. (برهان قاطع چ معین). گهواره. (برهان). گاواره. گاخواره. گوار. گاهوار. مهد. مهابد. (منتهی الارب). منجک. تخت مانندی است که اطفال شیرخواره را در آن خسبانند :
پنجاه سال رفتی از گاهواره تا گور
بر ناخوشی بریدی راهی بدین شبستی(4).
ناصرخسرو.
و هرگاه دایه مشغول بودی گاهواره بجنبانیدی. (سندبادنامه ص 151).
طفلان زمانهء خرف را
لطف تو بس است گاهواره.عطار.
گفت من قرب دو سال ای کاربین
بوده ام در گاهواره این چنین.
عطار.
چو کودک بسته پا در گاهواره
ز دست بسته اش آید چه چاره.
(مؤلف آنندراج).
رجوع به گاواره، گاخواره، گهواره، گواره، گاهوار شود.
(1) - Berceau.
(2) - gahvarak.
(3) - ghehvare. (4) - شبست (چو بهشت): چیزی که بر طبع ناخوش و گران آید و ثالث با شین نیز آمده. (برهان جامع از دیوان ناصرخسرو چ تهران ص471).

گاهواره بند.

[هْ رَ / رِ بَ] (اِ مرکب)قماط(1). (دهار). || (نف مرکب) کسی که گاهوارهء طفل را بندد.
(1) - قماط؛ پای بند کودک گهوارگی. (منتهی الارب).

گاهواره جنبان.

[رَ / رِ جُمْ] (نف مرکب)جنبانندهء گهواره :
عقل کل بوده در دبستانش
نفس کل گاهواره جنبانش.سنایی.

گاهواره جنبانی.

[رَ / رِ جُمْ] (حامص مرکب) جنباندن گاهواره. حرکت دادن گاهواره.

گاه و بیگاه.

[هُ] (ق مرکب) وقت و بیوقت. گاه و بیگه. پیوسته. دایم. همواره :
جز راست مگوی گاه و بیگاه
تا حاجت نایدت به سوکند.ناصرخسرو.
براینسان بود یک هفته شهنشاه
بشادی و برامش گاه و بیگاه.
(ویس و رامین).
من ز خدمت دمی نیاسودم
گاه و بیگاه در سفر بودم.سعدی (گلستان).
حافظ چه نالی گر وصل خواهی
خون بایدت خورد در گاه و بیگاه.حافظ.
|| هیچ. اص (در جملهء منفی). گاه و بیگه. رجوع به گاه شود.

گاه و بیگه.

[هُ گَهْ] (ق مرکب) مخفف گاه و بیگاه. وقت و بیوقت :
که در گاه و بیگه کسی را بسوخت
به بی مایه چیزی دلش را بسوخت.
فردوسی.
گاه و بیگه مخفف گاه و بیگاه. رجوع به گاه و بیگاه شود.

گاهوکب.

[کَ] (اِ) مؤلف آنندراج آرد: گاهو و گاهوکب به پارسی قدیم تخته و تابوت را گفتندی(1)... ولی در ترکیب گاهو کب شبهتی است. فردوسی گفته :
به گاهوکب زر و در مهد عاج
سوی پارس رفت آن خداوند تاج.
همانا تصحیف «کت» است که «کب» خوانده اند. کت چهارپایه و تخت است و از قرینه باید تخت روان بوده باشد و اگر کب به کاف فارسی بوده باشد کب بمعنی بزرگ آمده(2) بمعنی تخت بزرگ قبه دار برهان ذکر کرده در اینصورت تخت روان است - انتهی. این کلمه در برهان قاطع به صورت «کاهوکب» با کاف تازی آمده و گفته: «بضم کاف و سکون بای ابجد، بمعنی جنازه است و آن تابوتی باشد قبه دار که مرده را در آن گذارند و بجانب قبر برند و به عربی تتوط خوانند» - انتهی. رشیدی شعر فوق را چنین تصحیح کرده است. بگاه و کت زرد و در مهد عاج... رجوع به گاهو شود.
(1) - رجوع به گاهو شود.
(2) - به این معنی «گپ» است. رجوع به برهان قاطع چ معین شود.

گاهی.

(ق)(1) زمانی. وقتی. در بعض ازمنه. پس از مدتی طویل بعض وقتها. احیاناً :
شبان تاری بیدار چاکر از غم عشق
گهی بگرید و گاهی بریش برفوزد.طیّان.
گاهی چو گوسفندان در غول جای من
گاهی چو غول گرد بیابان دوان دوان.
ابوشکور.
به آب اندرافکند شاه دلیر
سرش گه زبر بود و گاهی بزیر.فردوسی.
خورش گور و پوشش هم از چرم گور
گیا خورد گاهی و گاه(2) آب شور.
فردوسی.
در بستر بد یار و من از دوستی او
گاهی بسرین تاختم و گاه بپائین.
؟ (فرهنگ اسدی چ اقبال ص 379 و نسخهء نخجوانی).
- امثال: گاهی با خدا گاهی با رسول گاهی به ادا گاهی به اصول. (امثال و حکم دهخدا).
مادر دزد گاهی سینه میخورد گاهی سینه میزند. (امثال و حکم دهخدا).(3)
|| باری. کرتی. نوبتی. || هیچگاه. هیچوقت. هرگز (در جملهء منفی)، فی المثل: لاافعله ما ارزمت ام حائلٌ؛ یعنی تا وقتی که ناله کند مادر بچه نوزاده یعنی گاهی. (منتهی الارب). انک لن تفلح العالم و لاقابل و لاقاب و لاقباقب... یعنی تو گاهی رهایی نیابی. (منتهی الارب). یبس (محرکة)؛ خشک اصلی که گاهی تر نگردیده باشد. (منتهی الارب). قرین؛ دیو که با مردم باشد و گاهی جدا نشود. (منتهی الارب).
(1) - Quelquefois. (2) - ن ل: گه.
(3) - رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.

گاهی.

(ص نسبی) منسوب به گاه بمعنی تخت و سریر. لایق تخت و سریر :
زمین هفت کشور بشاهی تراست
سپاهی و گاهی و راهی تراست.فردوسی.
نه چاهی را بگه دارد نه گاهی را بچه دارد
ز عفوش بهره ورتر هر که او افزون گنه دارد.
فرخی.

گاهی که.

[کِ] (حرف ربط مرکب)وقتی که. عند.

گاهین.

(اِ) بیخ نیشکر. (آنندراج).

گای.

(اِخ)(1) مادام سوفی گِه. نویسندهء فرانسوی متولد در پاریس، مادر دلفین گای (مادم دُ ژیراردن)(2) رمانهای جالب توجه و جذابی برای معرفی دیرکتوار(3) و امپراطوری فرانسه نوشته است: لر دستل(4)، بدبختیهای عاشقی سعید(5). (1776 - 1852 م.).
(1) - Gay, Mme Sophie.
(2) - Mme de Girardin. (3) - هیأت مرکب از پنج تن که حکومت را اداره میکردند.
(4) - Laure d'Estell.
(5) - Les Malheurs d'un amant heureux.

گایا.

(اِخ)(1) شهری است از هندوستان دارای 88000 تن سکنه. رجوع به بِهار شود.
(1) - Gaya.

گایاک.

(اِخ)(1) کرسی کانتن «تارن» از ارندیسمان «البی» در ساحل تارن. دارای 7000 تن سکنه و راه آهن و شرابهای سفید است. موطن دم وست(2) میباشد.
(1) - Gaillac.
(2) - Dom Vaissette.

گایاکل.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) گایاکل را که از کُرازُت درخت راش(2) استخراج می کنند امروزه در صنعت نیز تهیه میگردد. صفات فیزیکی و شیمیائی گایا کل، بشکل بلورهای سفیدرنگ خیلی سخت یافت شده و در 28 درجه ذوب میگردد در آب کم حل شده ولی در الکل و اتر و روغنها حل میگردد. خواص فیزیولژیکی: اغلب مخاطها به آسانی گای یا کل را بحالت مایع یا بخار جذب میکنند. پوست بدن نیز گایاکل را جذب مینمایند. اگر آن را در روی پوست بدن مالش بدهند درجهء حرارت بدن را پائین آورده آثار تسکین و آرامش نیز تولید میکند. گایاکل دارای خاصیت تب بر میباشد در اشخاص سالم که تب نداشته باشند تأثیرش جزیی است در اشخاص تب دار مقادیر جزئی گایاکل درجهء حرارت را بطور اضطراب آوری پائین آورده و آثار مسمومیت ظاهر میگردد. تأثیر مسکن این جسم تقریباً مسلم می باشد. موارد استعمال و تأثیرات موضعی و عمومی و موارد استعمال درمانی آن مانند کرئوزوت میباشد، علت این است که گایاکل در جزو ترکیب شیمیایی کرئوزوت سهم مهمی را دارا میباشد. خاصیت محرک گایا کل در دستگاه گوارش بمراتب خفیف تر است و از این جهت میتوان آن را بمقدار زیاد و در مدت طولانی تجویز نمود. خاصیت ضد عفونی میباشد بعلاوه آن را بعنوان مسکن و داروی بی حسی موضعی نیز میتوان بجای کوکائین به کار برد. در خارج بشکل محلول دو درصد و یا تنطور و در داخل بشکل حب. شراب مخلوط با روغن ماهی و بشکل تزریق زیر جلدی میدهند در سگ 10% تا یک گرم و در:
گاو 5 - 10 گرم
گوسفند 2 - 5 گرم
سگ 50% - 2 گرم
انسان 50% - 1 گرم
میتوان تزریق نمود. (درمان شناسی عطایی ج1 صص 246 - 247).
(1) - Gaiacol, Methylphrocatechine.
(2) - Creosote de hetre.

گایگان.

(اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 13 هزارگزی شمال الیگودرز و 6 هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به گلپایگان، جلگه معتدل، سکنه 812 تن، آب آن از قنات محصول آنجا غلات، لبنیات، پنبه، چغندر، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی است و راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گای لوساک.

(اِخ)(1) ژزف لویی گی لوساک. عالم فرانسوی متبحر در فیزیک و شیمی در شهر سن لئونارد نوبلا (هت وین [ هُروی ] ) متولد شد. وی پس از فراغ از تحصیل در دارالفنون پاریس در آزمایشگاه برتوله به تحقیق مشغول گردید. و قانون انبساط گازها را که به نام خود او (قانون گای لوساک) مشهور است کشف کرد. در سال 1804 م. بمنظور کاهش شدت پیل مغناطیسی زمینی دوبار با بالن، تا چند کیلومتر ارتفاع صعود کرد (نخستین بار با بیو(2)و بار دوم تنها) در سال 1816 به سمت استاد شیمی در دارالفنون پاریس منصوب شد سپس به عضویت فرهنگستان علوم فرانسه نائل آمد و بعد به نمایندگی پارلمان فرانسه انتخاب گردید. (1778 - 1850 م.).
(1) - Gay - lussac, Joseph Louis.
(2) - Biot.

گایندگی.

[یَ دَ / دِ] (حامص) عمل گائیدن. رجوع به گادن و گائیدن شود.

گاینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) مباشرت کننده. مجامعت کننده. آرمندهء با. رجوع به گادن و گائیدن شود.

گاینسبره.

[بُ رِ] (اِخ)(1) نقاش انگلیسی متولد در سَدبِری (سفک) تصاویر وی بسیار زیباست. (1727 - 1788 م.).
(1) -Gainsborough.

گایوس.

[] (اِخ)(1) از قانونگذاران بزرگ روم بود. در زمان آدریانوس در آسیای صغیر تولد یافت و مجموعهء قوانین وی از آثار گرانبهای روم قدیم است. (تاریخ تمدن روم قدیم ترجمهء نصرالله فلسفی).
Caius. یا
(1) - Gaius, Gaius

گایوس پلینوس.

[پِ] (اِخ) پلین(1) عالم رومی که در 23 م. تولد یافت و زمان فوتش محققاً معلوم نیست. این شخص را پلین بزرگ نامند، زیرا برادرزاده ای از طرف مادر داشت که معروف به پلین کوچک است. عالم مزبور کتابهای زیاد نوشته که بقول پلین کوچک عدهء آنها بیش از صد و شصت مجلد بوده، ولی این کتابها مفقود گشته و فقط سی و هفت کتاب او موسوم به تاریخ طبیعی(2) تا زمان ما باقی مانده، میتوان گفت که این کتابها دائرة المعارف عهد قدیم است زیرا کتب مزبور پر است از همه گونه اطلاعات (گیاه شناسی، حیوان شناسی، طب، فیزیک، جغرافیا، شناسایی احجار کریمه و غیره). خود مؤلف گوید که برای تألیف این کتابها دو هزار کتاب خوانده و بیست هزار یادداشت گرد کرده. در این کتابها نام 327 نویسندهء یونانی و 146 نویسندهء رومی را ذکر میکند و چون نوشته های اینها غالباً مفقود شده، از این حیث هم کتابهای پلین مهم است. از کتب مزبور 37 کتاب را پلین در 77 م. به تیتوس(3) امپراطور روم هدیه کرد. اهمیّت این کتابها برای تاریخ عهد قدیم از این جهت است که اطلاعاتی در باب ممالک مختلف مشرق قدیم و ایران می دهد. راجع به مندرجات کتب او باید گفت، تمامی آنچه را که نوشته نمیتوان صحیح دانست. ولی از شخصی هم که خواسته از همه چیز حرف بزند نمیتوان متوقع بود که هر چه نوشته صحیح باشد. انشاء وی به عقیدهء محققین در نوشته های او مختلف است. یعنی آن را در بعض جاها مغلق و پیچیده، و در برخی روان و در قسمتی بد تشخیص داده اند. (ایران باستان ج 1 صص80 - 81).
(1) - Pline.
(2) - Naturalis Historia.
(3) - Titus.

گایه.

[یَ / یِ] (اِمص) جماع و مباشرت. (آنندراج). شعوری شعری مغلوط را بشاهد آورده است.

گاییدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی گائیده. عمل گائیده شدن.

گاییدن.

[دَ] (مص) رجوع به گائیدن شود. شعوری بیت ذیل را از ابوالمعالی شاهد آورده است :
زن گرفتن سود دارد لیک ذوق دل نبود
میکند دفع وطر گاییدنش دردسر است.
شعوری (ج 2 ورق 301).

گئو.

[گَ ءُ] (اِ)(1) در اوستایی بمعنی گاو است. رجوع به گاو و رجوع به فرهنگ ایران باستان ص 80 شود. || محل سکنای چند عشیره یا قبیله را در قدیم گئو می نامیدند: ... شکل حکومت در این ازمنه ملوک الطوایفی است: از چند خانواده تیره ای تشکیل میشد و مسکن آن ده بود که «ویس» میگفتند، از چند تیره عشیره یا قبیله ترکیب می یافت و محل سکنای آن بلوک بود که در آن زمان «گئو» می نامیدند. (ایران باستان ص 160).
(1) - gao.

گئوبروو.

[گَ وَ] (اِ) سردار کوروش (گبریاس یونانی ها) که در جنگ ایران و بابل به محل های جنوبی حمله برده بنویند را که با لشکر خود در سیپ پار بود، از آنجا براند و بی مانع وارد بابل شد و پس از آن سپاهیان ایرانی وارد شهر شدند و پادشاه بابل تسلیم گردید. (ایران باستان ج 1 ص 384). رجوع به گبریاس شود.

گئوتم.

[گَ ءُ تِ مَ] (اِخ) گئوتمه. گئوتم. اسم یکی از دیویسنان و از رقبای زرتشت است، جز در فقرهء 16 از فروردین یشت دگر در هیچ جای اوستا نه در هیچ کتب پهلوی اسمی از او برده نشده است. معنی لفظی آن معلوم نیست در سانسکریت گوتم(1) موجود و اسم طبقه ای از سرودگویان وید است اسم مؤسس دین بودائی نیز گوتم میباشد به این مناسبت برخی از مستشرقین از آنجمله هوگ(2) گمان کرده اند که در اوستا گئوتم همان گوتم مؤسس دین بودائی باشد و در فقرهء 16 از فروردین یشت مناظره ای میان زرتشت و بودا اراده گردیده است(3) بخصوصه دارمستتر در ترجمهء اوستای خود در سر این مسئله پافشاری میکند و دلایلی ذکر میکند که گئوتم همان بوده است و از مناظرهء مذکور مناظره ای از طرف زرتشت با پیروان بودا مقصود میباشد(4) این حدس و مجموع دلایلی که از برای استحکام آن ذکر شده هیچکدام مبنی براساسی نیست. اشپیگل(5) پیش از دارمستتر در ترجمهء اوستای خود فقرهء 16 فروردین یشت را طور دیگر ترجمه کرده گئوتم را اسم خاص ندانسته بلکه اسم جنس گرفته است بمعنی دهقان(6) گلدنر(7) نیز معنی دیگری از آن مقصود دانسته به اهل قبیله(8)ترجمه کرده است(9) همچنین یوستی(10) پس از آنکه گئوتم را یکی از دشمنان مزدیسنا ذکر کرده احتمال داده که کلمهء مذکور اصلاً اسم جنس باشد نه اسم خاص(11)، تیل(12) مینویسد ابداً ممکن نیست که گئوتم اوستا با گوتم بودا مناسبتی داشته باشد ولی ممکن است که با گوتم که یکی از سرودگویان ویداست مربوط باشد و نیز دانشمند مذکور در تردید است از اینکه در عهد قدیم گوتم مؤسس دین بودائی را بدون عنوان بودا یا مرتاض یا سکیا که اسم خانواده وی بوده در جائی ذکر کرده باشند(13)در ویدا اسم هفت تن از ریشیها(14) یعنی سرودگران یا آموزگاران ذکر شده یکی از آنان موسوم است به گوتم که مکرراً اسمش در ریک ویدا آمده است در مهابهار کتاب رزمی هندوان نیز غالباً به این اسم برمیخوریم(15)بمناسبت مهم بودن مسئله و از برای نمودن راه تحقیقی از برای خوانندگان این نامه لازم است که چند کلمه در خصوص بودا گفته شود چه در همین مقاله از یک کلمهء دیگر اوستائی که بوئیتی(16) باشد و نیز برخی از مستشرقین آن را با بودا مشتبه کرده اند صحبت خواهیم داشت از پادشاه هند اسوکا(17) (از سال 263 تا 226 یا 260 - 223 ق. م. سلطنت نمود) مروج دین بودا که به منزل کی گشتاسب حامی زرتشت و کونستانتین مروج دین عیسی بود که کتیبه ای کشف شده که از آن 480 ق. م. سال وفات بودا مفهوم میشود ولی عموماً سال وفات او را 483 ذکر کرده اند نظر به اینکه در کتب دینی بودائیان 80 سال عمر از برای بودا قائل شده اند باید سال ولادت وی 560 یا 563 ق. م. باشد بودا در کاپیلاواستو(18) که نزدیک سرحد جنوبی نپال واقع است متولد شده است پدرش که از امرا بود موسوم بوده است به سودهدان(19) از قبیلهء سکیا(20) اسم خانوادهء بودا گوتم(21) و اسم شخصی وی سید هتا بوده است(22) بودا در خانودهء خود به اسم شخصی خود خوانده میشده است وقتی که شهر و خانوادهء خود را ترک کرده در نقاط مختلف هند وعظ میکرده معاصرین وی را سرمن گوتم نامیده اند یعنی گوتم مرتاض و زاهد چه سرمن که ذکرش بیاید بمعنی مرتاض است و از همین کلمه است شمن در فارسی. بنابه عادت شرفای هند که به خانوادهء خود اسم یکی از سرودگویان ویدا را میداده اند قبیلهء سکیا نیز از برای خانوادهء خود اسم گوتم را که اسم یکی از سرودگویان ویداست برگزیده است بودا که بمعنی بیدار و داناست عنوانی است که پیروان پس از آنکه هادی آنان بحد کمال رسیده بدو داده اند ممکن است که همین عنوان را پیروان سایر فرقه های مذهبی به مرشدان خود که معاصر بودا بوده اند میداده اند گهی هم بودا بطرز شاعرانه سکیامونی(23) یعنی دانای قبیلهء سکیا خوانده میشده است(24) دین بودا در عهد سوکا پادشاه مقتدر مذکور از حدود هند تجاوز نموده بواسطهء مبلغین از شمال غربی تا کشمیر و قندهار و کابل نفوذ کرد متدرجاً بسواحل جیحون رسید محققاً قبل از میلاد دین بودا به بلخ رسیده در آن سرزمین زرتشتی معابد بودائی برپا بود مورخ و نویسندهء یونانی الکساندرپولی هیستور که در حدود سال 60 و 80 ق. م. کتاب خود را نوشت از شمنهای بلخ ذکری میکند(25) آنطیوخیس دومین پادشاه سلوکید (261 - 246 ق. م.) بنا بدرخواست آسوکا اجازه داد که در تمام ایران و ممالک قلمرو سلوکید به دستور بودائی از برای ستوران آرامگاه و مریضخانه بسازند(26)، همانطوری که ایرانیان پس از استیلای عرب خدمات شایان به دین اسلام نمودند و گروهی از دانشمندان علوم اسلامی ایرانی بودند چندین صد سال پیش از داخل شدن اسلام به ایران زمین ایرانیانی هم که در ممالک شرقی ایران به کیش بودا گرویده بودند خدمات برازنده به دین بودا نمودند و کتابهای بسیار گرانبها از خود بیادگار گذاشتند که تا اکنون هم بودائیان چین و ژاپون رهین منت دانشمندان ایرانی هستند پس از دخول دین بودا به چین در سال 97 م. گروهی از دانشمندان ایرانی و بودایی و بودائی کیش از برای تبلیغ به چین رفتند و کتب مقدس بودائی را به زبان چینی ترجمه نمودند بطور تحقیق معلوم نیست که چند نفر مبلغ از ایران به چین رفتند فقط اسم پنج نفر از آنان محفوظ مانده است از این قرار: ان شی کائو(27)، ان هوان(28). ت ان وُتی(29)، ان فاهین(30)، ان فاچین(31)، از اینکه این اسامی ایرانی نیست برای این است که مبلغین خارجه در چین اسامی خود را به چینی ترجمه مینمودند و از برای امتیاز اسامی ممالک و اوطان خود را در سر اسامی شخصی خود جای میدادند چنانکه ملاحظه میشود اسامی مبلغین ایرانی مذکور به استثنای سومی از آنان مصدر است به آن(32)این کلمه دلیل است که مبلغین مذکور از اشکانیان بودند چه مملکت پارتها یا اشکانیان به زبان چینی ان سی(33) و به زبان ژاپونی ان سوک(34) نامیده میشود به ملاحظهء اینکه در زبان چینی قدیم تلفظ ار(35) نبوده کلمهء ارشاک (اشک) به آن تغییر یافت بنا بسنت بودائیان چین و ژاپون ان شی کائو ولیعهد اشکانی بوده در شعب مختلف علم و صنعت مهارتی تام داشت و به آموختن کتب دینی ممالک خارجه همت گماشت پس از مرگ پدرش از بی حقیقتی دنیا اندوهگین و آزرده گشته چشم از سلطنت بپوشید تاج و تخت بعمّش برگذار نمود خود منزوی و تارک الدنیا شد. بمطالعهء تعلیمات بودائی پرداخت غالباً ریاضت میکشید و به اوراد و اذکار مشغول میگشت.
پس از چندی از مملکت خویش خارج شده به سیر و سفر رفت تا اینکه در سال 148 م. به لوینگ(36) پایتخت چین رسید و در زبان چینی زبردست و استاد شد تا سال 170 م. در کار ترجمهء کتب مقدس بودائی به زبان چینی بود در فهرست چینی کتب مذهبی بودائی ترجمهء چندین کتاب منسوب به اوست که هنوز هم برخی از آنها موجود است.
ان هوان نیز از شاهزادگان اشکانی بوده مردی نیک سرشت و خوش اخلاق بوده خاقان چین او را مفتخر ساخته سرهنگ اول سوارنظام خود گردانید در چین شاهزاده ان یا سرهنگ ان نامیده میشد بهمراهی دانشمند چینی ین فوتائو(37) در لوینگ در سال 181 م. دو کتاب به زبان چینی ترجمه نمود ت ان وُتی در ژاپونی دُم موتای(38) یک بودائی از مملکت پارتها بود در لوینگ در سال 254 م. چندین قطعات به زبان چینی ترجمه نمود ان فاهین یک رهبان بودائی از مملکت پارتها بوده تاریخ ورود او در چین معلوم نیست دو کتاب او پیش از سال 730 م. از دست رفته است. ان فاچین(39) رهبانی از مملکت پارتها در لوینگ در حدود سال 281 و 306 م. چندین کتاب ترجمه نمود سه جلد از آنها پیش از سال 730 م. از دست رفته است امروزه دو جلد از کتب او موجود است(40). در پهلوی معبد معروف بودائی در بالای کوی کارلی (حالیه کارلا) در میان راه بمبئی و پونه منزلی که در بدنهء کوه سنگی از برای اقامت رهبانان یا شمنها ساخته شده و نگارنده مکرراً به دیدن آن رفتم بانی آن یک ایرانی است که به کیش بودا گرویده بوده است گفتیم قبل از میلاد دین بودا به بلخ رسید در آن سرزمین زرتشتی معابد بودائی برپا بود از آنجمله است معبد نوبهار معروف که اسمش به گوش همه رسیده است نوبهار در بلخ که آل برمک تولیت آن را داشته اند محققاً آتشکده و منسوب به زرتشتیان نبوده چنانکه برخی از مورخین عرب و ایرانی پنداشته اند و دقیقی در شاهنامه راجع به آن گفته است:
چو گشتاسب را داد لهراسب تخت
فرود آمد از تخت و بربست رخت
ببلخ گزین شد بر آن نوبهار
که یزدان پرستان در آن روزگار
مر آن خانه پنداشتندی چنان
که مر مکه را تازیان این زمان
معبد نوبهار بواسطهء شهرتی که داشت بعدها با سایر معبدهای زرتشتی مشتبه، گردیده از اشعار فردوسی نیز در متمم داستان لشکرکشی ارجاسب بضد گشتاسب چنین برمی آید که لهراسب در آتشکده منزوی بوده بنا بسنت زرتشتیان حضرت زرتشت هم در همان روز هجوم تورانیان در آتشکده شهید گردید:
شهنشاه لهراسب در شهر بلخ
بکشتند و شد روز ما تار و تلخ
وز آنجا بنوش آذر اندرشدند
رد و هیربد را همه سر زدند
ز خونشان بمرد آتش زردهشت
ندانم چرا هیربد را بکشت
لابد در این جا از کلمهء رد حضرت زرتشت مقصود است در این جا متذکر میشویم که خبر دقیقی در منزوی شدن لهراسب در معبد بکلی در تحت نفوذ بودائی است چه در تاریخ ایران در هیچ قرنی سراغ نداریم که پادشاهی در معبدی منزوی شده باشد گذشته از اینکه آئین مزدیسنا هم با انزوا و ریاضت سر و کاری ندارد. اسم نوبهار مناسبتی با بهار فارسی ندارد و ترجمهء این اسم به ربیع الجدید چنانکه عمر بن الازرق الکرمانی ترجمه کرده درست نیست بلکه نو و بهار(41) که در سانسکریت بمعنی دیر نو میباشد اسم اصلی آن معبد بوده است از مندرجات برخی از مورخین هم بخوبی بر می آید که نوبهار معبد بودائی بوده از آن جمله است خبرالکرمانی مذکور که یاقوت حموی و ابن الفقیه ذکر کرده اند بنابراین برمکیها که تولیت نوبهار را داشتند و در اراضی وسیع و موقوفات دیر ریاست روحانی داشتند اص بودائی بودند و بعدها در آخر قرن اول هجری به اسلام گرویدند و در دربار خلفاء بنی عباسی به وزارت رسیدند(42)کلمهء برمک را هم برخی از مستشرقین از لغت سانسکریت پرمک که بمعنی سرو بزرگ است مشتق دانسته اند گرچه از مندرجات مورخین و جغرافی نویسان راجع به آل برمک و نوبهار ذهن قهراً منتقل به کیش بودا و دیر بودائی میشود گذشته از این از اخبارات چینی ابداً شکی نمی ماند که بلخ در مشرق ایران یکی از مراکز مهم بودائی بوده و نوبهار متعلق به پیروان این دین بوده است زائرین چینی در اطراف و اکناف ممالک بودائی قدیم برای به دست آوردن کتب مقدس و آثار بودائی مسافرت نموده و سفرنامه ها از خود گذاشته اند یکی از این زائرین چینی موسوم بوده به هوان تسنگ(43) که از سال 629 تا 645 م. در گردش بوده و در شهر بلخ که در آن عهد صد دیر بودائی و سه هزار شمن یا طلاب و زهاد و رهبان داشته در خود نوبهار که صد نفر شمن داشته در مدت یک ماه منزل کرده است در آنجا تشتی که بودا از برای غسل و تطهیر به کار میبرده محفوظ بوده است یک دندان بودا و جاروب بودا را هم زائر چینی مذکور در آنجا دیده است.(44) در گوشه و کنار تاریخ ایران مکرراً به اسم بودا و آثار مقدس وی بر میخوریم شاید ذکر یک دو فقرهء آن خالی از فائده نباشد چنانکه معروف است پس از درگذشتن بودا استخوانها و دندانها و موها و ناخنها و آنچه متعلق به او بود از قبیل جاروب و ظروف و سایر لوازم زندگی وی در گنبد و برج مخصوصی که استوپا(45) مینامند در ممالک مختلف بودائی حفظ شده که هنوز هم بنا بسنت بودائیان برخی از آنها موجود است هر یک از این بقایای بودا را مانند صلیبی که عیسی در بالای آن جان سپرده و چندی هم در خزینهء ساسانیان محفوظ بود تاریخ و سرگذشتی است دو اثر بودائی در عهد سلطنت ساسانیان به ایران رسیده اولی از آنها یکی از دندانهای بودا بوده که در قدیم در پیشاور محفوظ بوده در حدود سال 520 م. در ناگره نزدیک جلال آباد بود. در قرن هفتم میلادی زائر چینی هوان تسنگ مذکور این دندان را در طی سیاحت خود در ناگره نیافت بنا به خبری که در یک سالنامهء چینی مندرج است در سال 530 م. سفیری از دربار ایران به چین رسید و یک دندان بودا را به رسم هدیه با خود به دربار چین آورد لابد این دندان پیش از تاجگذاری خسرو انوشیروان در ایران بوده چه پادشاه مذکور در سال 531 م. به تخت نشست هنوز لشکرکشیهای او بطرف کابل و پنجاب روی نداده بود که دندان مذکور در جزو غنائم به دست ایرانیان آمده باشد. احتمال برده میشود که شمنهای کابل دره(46) در آغاز قرن ششم از اثر تعاقبی فرار کرده آن دندان را با خود به ایران برده باشند(47) دومی از آن آثار کشکول (پاتره) بودا که بخصوصه اهمیت دارد و در آینده بنا بعقیده بودائیان به بوداهای بعد یعنی موعودهای بودائی خواهد رسید این کشکول اصلاً در پاتلی پوتر(48) که شهر حالیهء پاتنه(49) در کنار رود گنگ باشد، محفوظ بوده پس از آنکه جزیرهء سیلان به دین بودا گروید اسوکا پادشاه مذکور هند آن را برسم ارمغان برای پادشاه سیلان فرستاد در قبل از میلاد آن کشکول به غارت رفت پس از چندی دوباره به جزیرهء سیلان برگشت زائر چینی فاهین در قرن پنجم میلادی آن را در سیلان نیافت ولی در پیشاور به زیارت آن موفق شد و معجزاتی که از آن کشکول دیده ذکر میکند در دو قرن بعد آن کشکول در کابل دره نبوده هوان تسنک بنوبت خویش آن را در آنجا نیافته مینویسد: «حالیه در قصر پادشاه ایران موجود است و خسرو انوشیروان در فتح کابل به ایران برد» چنانکه در تاریخ مسطور است پادشاه آن نواحی پس از شکست یافتن از انوشیروان از جملهء هدایائی که تقدیم کرد یکی کتاب بیدپای (کلیله و دمنه) و دیگر ظرف گرانبهائی پر از مروارید بود این ظرف ظاهراً همان کشکول فقر بودا بود(50). بخصوصه دانستن مناسبات ایرانیان با بودائیان بسیار مفید است چه قسمتی از آئین مانی که در عهد دومین شاهنشاه ساسانی شاپور اول (240 - 271 م.) ظهور نموده از تعلیمات بوداست همانطوری که مانی پیغمبر خود را سوشیانت زرتشتی و بارقلیط عیسوی خوانده خود را موعود بودائی هم نامیده است از این چند فقره وقایع تاریخی که مجملاً بذکر آنها پرداختیم بخوبی برمی آید که ایرانیان زرتشتی از زمانی بسیار قدیم مناسباتی با بودائیان داشته اند و چندان هم جای تعصب نبوده اگر در کتب مقدس ایرانیان ذکری از بودا و آئینش شده باشد ولی بهیچ وجه در اوستا نه صراحةً و نه کنایةً اسمی از بودا و دینش نیست باید بنظر داشت که پیش از ظهور بودا ایرانیان با کیش برهمنی سر و کاری داشته اند از کلیهء فرشتگان یا دیوها یعنی پروردگاران باطل که در اوستا از آنان ذکری شده باید از دین برهمنان و کتب ویدا نام و نشانی جست نه از کتب مقدس بودائیان. اگر اتفاقاً برخی از کلمات اوستا شباهتی با کلمات بودائی دارد برای این است که دین بودا در سرزمین هند بوجود آمده و مؤسس این دین خود برهمنی و آبشخور بسیاری از فلسفه و تعلیماتش همان ویدای برهمنان است بخصوص در فروردین یشت ممکن نیست که اسمی از بودا باشد چه این یشت بسیار قدیم تر از بوداست اما کلمهء شمن که در این مقاله چندین بار تکرار گردید این لغت در ادبیات فارسی معروف است و از برای بت پرستان استعمال میشود چنانکه رودکی گفته است:
بت پرستی گرفته ایم همه
این جهان چون بت است و ما شمنیم(لغت اسدی).
معزی سروده است:
مگر فلک صنم خویش کرد بخت ترا
که پیش او بعبادت چمیده چون شمن است
(فرهنگ سروری).
این لغت از سانسکریت «سرمن» مشتق شده و در این زبان اخیر از برای روحانیون استعمال میشده است سرمن کسی است که خانه و کسان را ترک گفته در خلوت به ریاضت و عبادت میگذراند بعبارت دیگر سرمن یعنی زاهد و تارک الدنیا در زبان پالی که یکی از لهجات سانسکریت بوده و قدیمترین و معتبرترین کتب دینی بودائیان جنوبی به این زبان نوشته شده، سمن شده است خود بودا را چنانکه گفتیم سرمن گوتم میگفته اند در تمام ممالک بودائی کنونی این لغت با اندک تغییر و تحریفی موجود است.(51)گفتیم که الکساندر پولی هیستور در قبل از میلاد از شمنهای بلخ ذکری کرده است بی شک مقصودش همان روحانیون کیش بودا بوده است چنانکه سه هزار طلاب و مرتاضین بلخ که زائر چینی هوان تسنک نقل کرده شمنها بوده اند. شمن در فارسی از برای پیروان بودا استعمال نمیشود بلکه از برای تعیین مطلق بت پرستان می آید نمیدانیم این لغت در چه عهدی داخل زبان فارسی شده، کرپانها طبقه ای از روحانیون برهمنی که غالباً حضرت زرتشت در گاتها از آنان شکایت میکند و در سراسر اوستا از گمراه کنندگان و پرستندگان پروردگاران باطل یابتها شمرده شده همان سرمن های سانسکریت یا شمنها هستند(52). بهیچ وجه دلیلی نداریم که شمنها را بخصوصه مرتاضین بودائی و کلمهء بت را با بودا یکی بدانیم. اینک رسیدیم به سر کلمهء بوئیتی که دارمستتر بدون هیچ دلیل محکمی مایل است آن را با بودا یکی بداند(53) این کلمه سه بار در فرگرد 19 وندیداد در فقرات 1 و 2 و 3 و 4 تکرار شده است و هر سه بار با کلمهء دیو یکجا آمده است: (بوئیتی دئو) برای اینکه درست مورد استعمال این کلمه را دریابیم دو فقرهء اولی فرگرد مذکور وندیداد را ترجمه میکنیم: «از طرف شمال اهریمن تبه کار آن دیو دیوان بشتافت و این چنین گفت آن اهریمن زشت تبه کار ای (دیو) دروغ برو زرتشت پاک را هلاک کن دروغ با دیو بوئیتی و با آسیب مرشئون بسوی وی شتافت زرتشت نماز اهنو ویئریه بجای آورد آبهای نیک ورود دائیتای نیک(54) را بستود و به دین مزدیسنا اعتراف نمود دروغ مغلوب وی گشته با دیو بوئیتی و با آسیب مرشئون قدم واپس کشید» اهریمن برای اینکه دین راستین مزدیسنا را از میان ببرد دیو دروغ و دیو بوئیتی که عفریت بت پرستی است و مرشئون را که دیو فراموشی و محوکنندهء دین یکتاپرستی است از لوح خاطر انسانی بر آن گماشت که زرتشت را هلاک کنند؛ معنی فقرات فوق به اندازه ای روشن است که هیچ تردیدی باقی نمی ماند از اینکه بوئیتی را دیوی بدانیم که مردم را به بت پرستی وادار میکند در تفسیر پهلوی اوستا در تفسیر همین فقرات وندیداد بوئیتی دئو در پهلوی بت شیدا ترجمه شده است شیدا کلمه ای است سامی (آرامی) بجای کلمهء آریائی دیو که در فارسی بمعنی آشفته و دیوانه است (55) اصلا این لغت به زبان آکاد(56) شد و اسم عفریتی بوده است در عبری شد و در آرامی شیدا(57) شده است(58). در کتب معروف پهولی دینکرد در کتاب هفتم آن در باب سوم فقرات 36 - 39 در معجزات حضرت زرتشت بعینه فقرات 1 و 2 از فرگرد نوزدهم وندیداد که ذکرش گذشت به پهلوی چنین نقل شده است «اهریمن تبه کار (پرمرگ) زشت از طرف شمال (اپاختر) شتافته خروش برآورد ای (دیو) دروغ بشتاب زرتشت پاک را بکش دروغ با دیو بت (بت شیدا) و بادیوسج فراموشکار (نهان روان) فریفتار بسوی وی شتافت زرتشت به آواز بلند نماز اهونور بسرود دروغ و دیو بت و سج فراموشکار فریفتار - خودباخته روی به گریز نهادند»(59) دیوسج همان مرشئون اوستاست که دیو فراموشی است و نماز آهو نور نیز همان نماز اهنو وئیریه = یتا اهووئیریه میباشد(60). در فصل 28 بندهش در فقرهء 34 نیز از بت شیدا اسم برده شده گوید «بت شیدا آن است که ستایشش در میان هندوان است...» جملهء دوم این فقره مبهم است معنی درستی از آن برنمی آید(61). از اینکه در بندهش پرستش بتی به هندوان نسبت داده شده ابداً مستلزم این نیست که خیال ما به بودا متوجه شود کلیهء پروردگاران آریائی که مزدیسنا بر ضد ستایش آنهاست و همه در اوستا دیوها و بپروردگاران باطل نامیده شده در میان هندوان ستایش میشده. و تا به امروز هم ستایش میشود در سومین جائی که در اوستا از بوئی تی اسم برده شده گفتیم که در فقره 43 فرگرد 19 وندیداد است در اینجا بوئی تی با گروهی از دیوها با هم ذکر شده اند مثل دیواندر که نزد هندوان از بزرگترین پروردگاران بشمار است اما نزد ایرانیان رقیب امشاسپند اردیبهشت خوانده شده است(62). و دیو سئورو که در سانسکریت سرو گویند و اسم پروردگاری است اما در مزدیسنا دیو آشوب و غوغا و مستی است و رقیب امشاسپند شهریور شمرده میشود.(63) دیو ناونگئی ثیه دیو ناخوشنودی رقیب امشاسپند سپندارمذ(64) دیو تئوروی دیو گرسنگی رقیب امشاسپند خرداد دیو زئیریچ دیو تشنگی رقیب امشاسپند امرداد(65) دیو اَئِشم دیو خشم رقیب ایزد سروش(66) دیو مرشئون که ذکرش گذشت(67) دیودریوی دیو دریوزی و گدائی دیو دیئوی دیو کسویش دیو کین و کیفر دیو پئیتش دیوی است که بر ضد آنچه نیک است در کار و کوشش است یا بعبارت دیگر قوه ای است اهریمنی که از برای تباه نمودن جهان در مقابل هر چیز نیک برعکس رفتار نموده چیز زشت پدید می آورد دیو بوئیتی یا دیوبت در میان این دیوها پس از دیو مرشئون ذکر شده است و ابداً تصور نمیرود که از این کلمه شخص بودا اراده شده باشد چنانکه گفتیم در اوستا و کتب پهلوی همیشه کلمهء بوئیتی یا بت دیو یا شیدا قید شده است در گاتها کلمهء دیو از برای پروردگاران باطل آریائی آمده و در سایر قسمتهای اوستا از برای مطلق شیاطین. در جائی از اوستا بنظر نگارنده نیست که شخص معروفی دیو نامیده شده باشد مث ضحاک یا ارجاسب را دیو خوانده باشد بنابر آنچه گذشت گوئیم نه کلمهء گئوتم مناسبتی با گوتم بودا دارد و نه بوئیتی با بودا اگر بایستی مانند کلمه گئوتم اوستائی که در سانسکریت شبیه و نظیری دارد از برای کلمهء بوئیتی نیز در سانسکریت کلمهء شبیه و مناسبی پیدا کنیم لابد باید به لغت بهوت متوجه شویم که در سانسکریت بمعنی جن و شبح میباشد گروهی از دانشمندان مثل یوستی(68) و تیل(69) و وست(70)همین کلمهء اخیر سانسکریت را با بوئیتی اوستا مربوط دانسته اند بنابراین لغت بُت در فارسی و پهلوی از بوئیتی اوستا آمده و بوئیتی اوستا از بهوت سانسکریت. در انجام متذکر میشویم که در فقرهء 9 از فرگرد وندیداد دیوی موسوم به بوئیذی و مادهء او بوئیذیژا ذکر شده احتمال برده میشود که این کلمه ترکیب دیگری از بوئیتی باشد. (یشتهای پورداود صص 28 - 45).
(1) - Gotama.
(2) - Haug.
(3) - Haug's Essays, p. 208.
(4) - Zend - Avesta, par Darmesteter,
vol. II, p. 259 et vol. III p. XLVIII.
(5) - Spiegel.
(6) - Landmann, Avesta die Heili
Schrieften der Parsen, von
Spiegel B.III, S. 114.
(7) - Geldner.
(8) - Stammesgenossen.
(9) - ubersetzungen aus dem Avesta,
von Geldner in Kuhns Zeitschrift
fur Vergleichende Sprachvorschung,
S. 555.
(10) - Justi.
(11) - Irani Namenbuch, von Justi.
(12) - Tiele.
(13) - Die Religion bei den Irani. Volk. von Tiele, ubersetzt von Gehrich,
S. 37 und 257.
(14) - Richis.
(15) - Gaotema in the Avesta, by Darab Dastur Peshotan Sanjana, Leipzig
1898, p. 7 - 8, S. 315.
از برای مزید اطلاع بترجمه اوستای هاله و ترجمه فروردین یشت وندیشمان که گئوتم را اسم خاص دانسته اند رجوع شود.
(16) - Buiti.
(17) - Asoka.
(18) - Kapilavastu.
(19) - Suddhodana.
(20) - Sakya.
(21) - Gotama.
(22) - Das Leben des Buddha, von Dr.
Dutoit, Leipzig 1906, S. IX - X. Julius
(23) - Sakymuni.
(24) - Buddha, sein Leben, seine Lehre
seine Gemeinde, von H. Oldenberg,
Stuttgart Berlin 1921, S. 113.
(25) - Die Religion des Buddha, von C. Fr. Koeppen, Zweite Auflage, Berlin
1906, Band 11 ,S. 33.
(26) - Eranische Alterthumskunde, von
Band 11, S. 717. Spiegel,
(27) - An Shi - Kao.
(28) - An Huan.
(29) - T'an - Wui - Ti.
(30) - An Fa - Hien.
(31) - An Fa - Chin.
(32) - An.
(33) - An - Si.
(34) - An - Sok.
(35) - Ar.
(36) - Lo Yang.
(37) - YenFo - Tao.
(38) - Dom - Mutai.
(39) - An Fa - Chin. (40) - از برای اطلاعات مفصل تر راجع به مبلغین ایرانی در چین و اسامی کتب آنان که بهترین اسناد قدیم بودائی است رجوع شود بمقاله بسیار مفید هوری پرفسور در دارالفنون توکیو.
Dastur Hoshang Memorial Volume, 1918, p. 509 - 518 Persian in Bombay
Buddhist, Translators Chinaby Of
Kentok Hori,Imperial University Tokio.
(41) - Nava vihara. رجوع شود به
(42) - Barmakides, par
Encyclopedie de LcIslam. Barthold.
(43) - Huan Tsang. (44) - رجوع شود به:
Die Religion des Buddha, von
Koeppen, B. II S. 34, Eranshahr, von
Marquart, S. 90, Barmecide, par
Bouvat, Paris 1912, p. 5 und 28 - 30.
(45) - Stupa. (46) - مملکتی که امروزه در جغرافیا کابل دره نامیده میشود در قدیم عبارت بوده از نواحی رود کابل تا برود سند، پیشاور پایتخت آن بوده است این مملکت در کتیبهء بیستون و نقش رستم در عهد هخامنشیان بفرس گندارا Gandaraنامیده شده است مشتبه نشود به مملکت قندهار که در اوستا هر خوائیتی و در کتیبه هخامنشی هراودتی Harauvati نامیده شده است.
(47) - Die Religion des Buddha, von Koeppen, B. 1, S. 520.
(48) - Pattliputtra.
(49) - Patna.
(50) - Dei Religion des Buddha, von Koeppen, B. 1, S. 524 - 526.
(51) - Die Religion des Buddha, von
Koeppen, B. 1, S. 33.
(52) - در خصوص شمن رجوع شود به:
Encyclopedie de Lclslam Shaman, par
V. F. Buchner.
(53) - Zend Avesta, par Darmesteter, vol. II, P. 259, Vol. 111, P. XLV III.
(54) - دائیتا رودی است در آریاویچ رجوع کنید به همین لغت در لغت نامه.
(55) - رجوع شود به:
Vendidad Avesta test with Pahlavi
Translation and Commentary,
vol. II, Glossarial Index by
Dastoor Hoshang - Jamasp, Bombay
1907. Neupersische, Schriftsprache
von P. Horn im Grundriss der Irani
Philologie, B. 1. Abt. 2, S.6.
(56) - راجع به آکاد رجوع شود به یشتها ج1 ص79.
(57) - Cheda.
(58) - Akkadische Fremdworter, von H. Zimmern, Leipzig 1917, S. 69.
(59) - فقرات فوق در ترجمهء انگلیسی دینکرد که بتوسط داراب دستور سنجانا صورت گرفته طور دیگر ترجمه شده است.
(60) - راجع به نماز یتا اهووئیریه بگاتها تفسیر نگارنده (استاد پورداود) ص 100 ملاحظه شود.
(61) - جملهء دومی در پهلوی چنین است: «افس وخش پون بینتها ما همان چگون بت اسپ پرستد». و چنین ترجمه شده است:
(And his growth is lodged in idols, as
one worships the horse as an idol).
وست مینویسد که معنی این جمله روشن نیست اما دارمستتر برای اینکه ثابت کند که بت شیدای بندهش همان بودا است در جملهء مبهم مذکور کلمات (بت اسپ) را بوتاسپ خوانده یعنی بودا. رجوع شود به:
Sacred Books of East, vol V. by west,
p. 111. Zend Avesta, par Darmesteter,
vol.II, p. 259.
(62) - رجوع به ج1 ص92.
(63) - رجوع به ج1 ص 93 شود.
(64) - رجوع به ج 1 ص 94.
(65) - رجوع به ج 1 ص 96.
(66) - رجوع به ج 1 ص 475 و 520 شود.
(67) - رجوع به ج 1 ص 313 شود.
(68) - Handbuch der Zendsprache, von Justi.
(69) - Die Religion bei den Irani, Volkern von Tiele, ubersetzt von Gehrich,
S. 37.
(70) - Sacred Books of the East, vol V, by West, p. III.

گئوش.

[گِ] (اِ)(1) در اوستا چهارپایان را گویند. || (اِخ) نام فرشتهء پاسبان جانداران است. رجوع به فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ج1 ص245 و 274 و 323 شود.
(1) - Gaush.

گئوش اورون.

[گِ او او وَ] (اِخ)(1) در اوستایی لفظاً بمعنی روان چهارپایان است و در پهلوی این نام تبدیل به گوشورون شده، و آن فرشته ای است که پرستاری جانداران سودمند با اوست. (ایران باستان پورداود ج 1 ص 323) و رجوع به گوشورون شود.
(1) - Geuch - urvan.

گئومات.

[گِ] (اِخ) گوماتا. غاصب تاج و تخت هخامنشی که در زمان مسافرت کمبوجیه پسر کوروش بزرگ به مصر خود را بنام بردیا برادر پادشاه معرفی و سلطنت را غصب کرد. مرحوم پیرنیا در ایران باستان آرد: راجع به این واقعه یک سند رسمی که قسمتی از کتیبهء بیستون داریوش اول میباشد در دست است و نیز نوشته های هردوت و کتزیاس که اولی شرح واقع را بتفصیل و دومی به اختصار بیان کرده، چون کتیبهء بیستون سند رسمی است و از شخصی معاصر، اول روایت هردوت را ذکر میکنیم، تا از مقایسهء این روایت با سند رسمی مزبور معلوم شود که در کدام قسمت مورخ مذکور اشتباه کرده یا مآخذ او صحیح نبوده.
روایت هردوت
این مورخ گوید (کتاب سوم بند 61 - 66): کبوجیه زمان حرکت خود از ایران مغی را «پاتی زی تس»(1) نام نگهبان قصر سلطنتی کرد. این مغ برادری داشته که به سمردیس (بردیا) برادر کبوجیه، خیلی شبیه و موسوم بهمان اسم بود مُغ از این شباهت و نیز از غیبت طولانی کبوجیه استفاده کرده برادر خود را بتخت سلطنت نشانید جارچی هائی بتمام ایالات و از جمله به مصر فرستاد تا مردم را به بیعت او خوانده بر کبوجیه بشورانند، زیرا که همه از دیوانگی های او خسته شده بودند. رسول پاتی زی تس به لشکر ایران در موقعی رسید که کبوجیه از مصر به طرف ایران حرکت کرده به محلی در شام موسوم به اگباتانا(2) وارد شده بود. او مأموریت خود را انجام داد بدین معنی که در میان لشکر به صدای بلند عزل کبوجیه و جلوس شاه جدید را اعلام کرد. کبوجیه در ابتدا پنداشت، که پرک ساس پس به او خیانت کرده و بردیا را نکشته. بنابراین چنین گفت: «حکم مرا چنین اجرا کردی؟» او در جواب گفت: «شاها این شایعه ای که سمردیس برادر تو قیام کرده دروغ است، خودم امر تو را اجراء کردم و با دست خود او را به خاک سپردم اگر مرده ها از گور برمیخیزند، پس منتظر باش که آستیاگ، پادشاه ماد هم بر تو بشورد. از سمردیس مترس، چه او مرده. بعقیدهء من باید شخصی را فرستاد برسول رسیده او را بیاورد، تا بدانیم، کی او را فرستاده، بما بگوید، که سمردیس را باید شاه بدانیم» کبوجیه رأی پرک ساس پس را پسندید و کس فرستاد، جارچی را آوردند، پرک ساس پس گفت: «تو گوئی که از طرف سمردیس پسر کورش آمده ای، آیا خودت او را دیده ای یا کسی از ملازمان او بتو این مأموریت را داده؟ اگر راست بگوئی آزادی به هر جا که خواهی بروی» جارچی جواب داد: «من سمردیس را از زمانی که کبوجیه به مصر رفت، ندیده ام، این امر را کسی به من داد، که از طرف کبوجیه نگهبان قصر است و او به من گفت: که این امرسمردیس پسر کوروش است، پس از آن کبوجیه به پرک ساس پس گفت «معلوم میشود، تو امر مرا اجرا کرده ای و تقصیر نداری، ولی ندانم از پارسیها کی آن یاغی است، که خود را سمردیس مینامد؟» پرک ساس پس جواب داد: شاها، بنظرم پاتی زی تس، که تو قصرت را به او سپرده ای با برادرش سمردیس نام بر تو یاغی شده» همین که کبوجیه اسم سمردیس را شنید، دانست که حدس پرک ساس پس صحیح است و خوابی که دیده بود، بخاطرش آمده دریافت، که معنی خواب همین واقعه بود. پس از آن از کشتن برادرش پشیمان شد، بر او گریست و پس از گریهء زیاد فوراً بر اسب نشسته برای جنگ با مُغ یاغی عازم شوش گردید، ولی وقتی که سوار میشد، ته غلاف شمشیرش افتاد و از نوک شمشیرش در همان موضعی که کبوجیه به آپیس زخم زده بود، زخمی برداشت. چون این زخم بنظر او مهلک آمد، پرسید که اسم این محل چیست. به او گفتند که اسم آن اگباتان است چون اسم این شهر را شنید گفت: «اینجا است، که کبوجیه پسر کوروش محکوم بمرگ شده». توضیح آنکه غیب گوئی از شهربوت(3) سابقاً به او گفته بود، که در شهر آگباتان خواهد مرد و کبوجیه تا این زمان تصور میکرد، که مقصود غیب گو آگباتان، پایتخت قدیم ماد (یعنی همدان) است ولی حالا فهمید، که مقصود او آگباتان سوریه بود. پس از آن سکوت اختیار کرد و بعد از بیست روز بزرگان پارسی را که با او بودند خواسته چنین گفت: «مجبورم رازی که تا حال با کوشش بسیار پنهان میداشتم افشاء کنم. زمانی که در مصر بودم در خواب دیدم، خدایا دیگر چنین خوابی نبینم! رسولی نزد من آمد و اعلام کرد که سمردیس بر تخت نشسته و سرش به آسمان می ساید. از ترس اینکه برادرم مرا از سلطنت محروم کند بی درنگ پرک ساس پس را بشوش فرستادم با این امر که او را بکشد، پس از این جنایت من راحت بودم چه همواره می پنداشتم که کسی بر من قیام نخواهد کرد حالا میبینم که از اشتباه برادر را کشته و هم تخت را از دست داده ام سمردیس خواب من سمردیس مُغ بوده، امری واقع شده و گذشته ولی بدانید که سمردیس پسر کوروش زنده نیست شخصی که میخواهد بر شما حکومت کند مغی است که نگهبان قصر من بود و دیگر برادر او که سمردیس نام دارد. شخصی که بیش از همه محق بود این توهین و افتضاح یعنی یاغی گری مغ ها را جبران کند به دست نزدیک ترین اقربای خود کشته شده و وجود ندارد بنابراین چیزی که می ماند ارادهء قبل از مرگ است و اجرای آن را بشما محول میکنم بنام خدای شاهان از شما و بخصوص از هخامنشی هائی که در اینجا حاضرند میخواهم که مگذارید حکومت به مادیها برگردد، اگر آنها با تزویر این حکومت را از شما گرفته اند با تزویر ستانید و اگر با قوه انتزاع کرده اند با قوه برگردانید، هرگاه چنین کنید زمین حاصل های خوب بشما دهد، زنان شما سعادتمند، حشم شما بارآور باشند و خودتان مردمی آزاد، اگر جز آن کنید که گفتم نفرین من بر شما باد و هر کدام از شما مانند من بدبخت باشد» در این موقع کبوجیه بگریست و ندبه کرد، پارسیها چون سخنان او را شنیدند لباسهای خود را از بالا به پائین چاک زده سخت بگریستند، بعد در استخوان کبوجیه شقاقلوس پیدا شد و بر اثر آن درگذشت، ولی پارسیها ظنین شدند، چه باور نکردند، که مُغها بر کبوجیه قیام کرده باشند و پنداشتند، که سخنان قبل از مرگ کبوجیه از راه عداوت با برادرش بوده و میخواسته دل پارسیها را از او برگرداند. بنابراین پارسیها گمان کردند که بر تخت شاهی سمردیس پسر کورش نشسته، بخصوص که پرک ساس پس قضیه قتل سمردیس را به دست خود انکار می کرد، چه پس از فوت کبوجیه برای او خطرناک بود این قضیه را تصدیق کند. این است مضمون نوشته های هرودوت و روایت مورخ مذکور میرساند: که کبوجیه بردیا را در زمان بودن خود در مصر به دست مأموری کشته، ولی داریوش در کتیبهء بیستون میگوید، کبوجیه قبل از عزیمت به مصر او را نابود کرد و دیگر از حکایت مذکور چنین مستفاد میشود که هنگام سوار شدن بغتةً زخمی به کبوجیه وارد آمده و از آن درگذشته ولی داریوش در کتیبهء مذکور میگوید: که کبوجیه به دست خود کشته شد (همانجا، بند 11). روایت کتزیاس را راجع به این قضیه بالاتر ذکر کرده ایم (صص 481 - 483). فوت کبوجیه در 522 ق. م. روی داد بنابراین، او سه سال در مصر بود.
حکومت گئومات و کشته شدن
قب لازم است روایت هردوت را دنبال کنیم. مورخ مذکور گوید (کتاب سوم، بند 67 - 79): سمردیس مغ از جهت اینکه با سمردیس پسر کوروش هم اسم بود، هفت ماه با آرامش سلطنت کرد و در این مدت نیکی های زیاد به تبعهء خود نمود، چنانکه پس از فوت او تمام مردمان آسیا، به استثنای پارسیها، از این قضیه متأسف بودند، توضیح آنکه در بدو جلوس به تخت تمام ملل را در مدت سه سال از دادن مالیات و سپاهی معاف داشت فقط در ماه هشتم مردم دانستند که او پسر کوروش نیست و شرح واقعه این است: چون مُغ مزبور هیچگاه از قصر شوش بیرون نمیرفت و هیچکدام از بزرگان پارس را بخود راه نمی داد، یکی از آنها اُتانِس(4) نام پسر فَرْنَس پِس(5) از او ظنین شد، درصدد برآمد تحقیقاتی کند بسهولت وسیلهء آن را یافت. یکی از دختران او رِدیمه(6) نام زن کبوجیه بود که پس از فوت او با زنان دیگر شاه متوفی در حرم مغ داخل شد. اُتاِنس توسط ثالثی از او پرسید که آیا واقعاً شوهرش پسر کورش است؟ دختر جواب داد که چون شوهر خود را قبل از فوت کبوجیه ندیده، نمی تواند چیزی بگوید. اُتانس مجدداً به او پیغام فرستاد که این مطلب را از آتس سا دختر کوروش، که نیز در اندرون است تحقیق کن چه او البته برادر خود را میشناسد دختر اتانس جواب داد از وقتی که این شخص بر تخت نشسته زنان حرم را از یکدیگر جدا کرده و کسی نمیتواند با دیگری صحبت کند یا مراوده داشته باشد از شنیدن این وضع اندرون سوءظن اُتانس شدت یافت و به دختر خود گفت، تو از خانوادهء نجیبی و اگر موقع اقتضا کند باید حیات خود را بخطر اندازی. سعی کن در اول دفعه ای که شاه به اطاق تو می آید بفهمی گوشهای او را بریده اند یا سالم است اگر گوشهای او را بریده اند پس پسر کوروش نیست و در این صورت نه شایان سلطنت است، نه لایق آن که تو در رختخواب او بخوابی و بعلاوه باید در ازای چنین جسارتی مجازات شود. اُتانس میدانست که گوشهای برادر پاتی زیِتس را وقتی به امر کوروش پسر کبوجیه (یعنی کوروش بزرگ) بریده اند. ردیمه امر پدر را بجا آورده دانست، که گوشهای شاه را بریده اند. این خبر را در طلیعه صبح به پدر خود رسانید و اُتانس آن را بچند نفر دیگر از روساء مانند آسپاتی نس گبریان، اینتافرن، مِگابیز، هیدارن(7) و بالاخره به داریوش پسر ویشتاسپ والی پارس که تازه از پارس به شوش آمده بود گفت و این هفت نفر در جائی جمع شده با هم عهد و پیمان کردند و بعد به شور پرداختند وقتی که نوبت تکلم به داریوش رسید او گفت: «من تصور میکردم که فقط من میدانم، که بر ما مُغی حکومت میکند نه سمردیس پسر کورش و بدینجا با این مقصود آمده بودم که او را بکشم حالا که معلوم شد شما هم از قضیه آگاهید باید در حال اقدام کرد و تأخیر را جایز ندانست چه از تأخیر فایده ای نیست. اُتانس جواب داد: «تو پسر هیستاسپی، یعنی پسر آن پدر نامی و در رشادت از او عقب نمی مانی، اما در اینکار اینقدر شتاب مکن و بی مطالعهء اطراف کار اقدام را جایز مدان. برای اجرای نقشه عدهء بیشتر از مردان لازم است». داریوش در جواب او روی به حضار کرده گفت: بدانید که اگر عقیدهء اتانس را پیروی کنید همه کشته خواهید شد چه اشخاصی پیدا شوند که از راه طمع این سرّ را به مغ برسانند، از هر شقی بهتر این بود که شما به تنهائی اجرای این امر را بعهده گرفته باشید ولی حالا که اشخاصی را داخل کرده و سرّ خود را به من هم گفته اید بدانید که ما باید همین امروز اقدام کنیم و اگر امروز بگذرد من اول کسی خواهم بود که مغ را از قضیه آگاه و شما را مقصر خواهم کرد». چون اُتانس چنان شتابندگی از طرف داریوش دید گفت: «حالا که تو تأخیر را جایز نمیدانی و میخواهی که ما بی درنگ اقدام کنیم، بما بگو که چگونه ما به قصر مغ داخل شده چطور به او حمله کنیم همه جا مستحفظ است، خودت این نکته را میدانی و اگر نمیدانی بدان و بگو، به چه نحو ما از مستحفظین بگذریم؟». داریوش در جواب گفت: چه بسا چیزهائی که نمیتوان گفت و باید با کردار نشان داد چیزهائی هم هست، که در حین بیان روشن است ولی از آن نتیجه ای به دست نمی آید. بدانید که گذشتن از قراولان مشکل نیست او از جهت مقام و رتبه ها ما هیچیک از قراولان جرئت نخواهد کرد مانع از دخول ما گردد، ثانیاً من بهانهء بسیار مساعدی برای دخول دارم. من خواهم گفت که تازه از پارس آمده ام و میخواهم خبری را از پدرم بشاه برسانم، آن جائی که دروغ لازم است، باید دروغ گفت چه مقصود از دروغ و راست یکی است: بعضی دروغ گویند، تا با دروغ مطمئن کنند یا جلب اعتماد کرده نفعی ببرند. برخی راست گویند و مقصودشان باز این است، که نفعی ببرند، بنابراین در هر دو مورد مقصود یکی است و حال آنکه وسایل مختلف میباشد، اگر جلب منافعی در کار نبود، راست گو به آسانی دروغگو و دروغگو راست گو می شد». پس از آن گبریاس گفت: «دوستان من چه موقعی دیگری مناسبتر از موقع حاضر به دست ما خواهد آمد برای اینکه حکومت را از مغ گوش بریده ای انتزاع کنیم یا در صورت عدم بهره مندی کشته شویم هرکدام از شما که در موقع آخرین ساعات زندگانی کبوجیه حاضر بودید البته بخوبی در خاطر دارید که چه نفرین هائی کرد دربارهء پارسیانی که حکومت را از نو بدست نیاورند. آن زمان ما حرفهای او را باور نکردیم، چه پنداشتیم که این حرفهای او از راه بدخواهی است ولی حالا که از حقیقت قضیه آگاهیم من پیشنهاد میکنم رأی داریوش را پیروی کرده از این جا بقصد مغ روانه شویم». حضار همگی رأی گبریاس را پسندیدند، مقارن این احوال مغ و برادرش مشورت کرده مصمم شدند بر اینکه پرک ساس پس را به طرف خود جلب کند، چه پسر او را کبوجیه چنانکه بالا ذکر شد کشته بود و دیگر چون خود او مأمور کشتن سمردیس پسر کوروش بود و دیگر میدانست که سمردیس مزبور زنده نیست و بالاخره پرک ساس پس در میان پارسیها مقام محترمی داشت و مغ ها میخواستند او را در دست داشته باشند در نتیجه این تصمیم پرک ساس پس را دعوت کرده و حقیقت قضیه را به او گفته به قید قسم از او قول گرفتند این راز را به روز ندهد که مردم فریب خورده اند و این شخص که بر تخت نشسته سمردیس مغ است نه پسر کوروش. در ازای نگاه داشتن سرّ وعده های زیاد دادند و بعد از اینکه پرک ساس پس تکلیف آنها را قبول کرد گفتند حالا یک کار دیگر هم باید بکنی ما پارسیها را به قصر دعوت میکنیم و تو باید بالای برج رفته به مردم بگوئی، کسی که بر ما حکومت میکند سمردیس پسر کوروش است و لاغیر. این تکلف را از آن جهت کردند که پرک ساس پس مورد اعتماد پارسیها بود و مکرر از او شنیده بودند که سمردیس پسر کوروش زنده است. پرک ساس پس به این تکلف هم راضی شد، پس از آن مغ ها را به قصر دعوت کردند و پرک ساس پس بالای برج رفته در حال عوض شد، گوئی که وعدهء خود را فراموش کرد چه شروع کرد از ذکر نسب کوروش و کارهای خوبی را که کوروش برای مردم کرده بود بخاطرها آورد گفت: «من سابقاً این راز را پنهان میداشتم چه در مخاطره بودم ولی حالا مجبورم که حقیقت را بگویم» بعد قضیهء کشته شدن سمردیس پسر کوروش را به دست خود و بحکم کبوجیه بیان کرده گفت: «سمردیس پسر کوروش زنده نیست، کسانی، که بر شما حکومت میکنند مغانند، شما را فریب داده اند و بر شماست که حکومت را از آنها بازستانید و الا باید منتظر بلیاتی بزرگ باشید». این بگفت و خود را از بالای برج بزیر انداخت و با سر بزمین آمد. در این جا هردوت گوید: «چنین مرد پرک ساس پس که در تمام مدت عمر خود با نام بلند بزیست».
در این حال هفت نفر هم قسم مذکور پس از دعاخوانی بقصد داخل شدن به قصر سلطنتی بیرون رفتند بی اینکه از قضیهء پرک ساس پس آگاه باشند. بعد چون در راه این قضیه را شنیدند لازم دانستند از نو مشورت کنند اُتانس و رفقای او عقیده داشتند که با اوضاع جدید و هیجان مردم حمله به قصر را باید بتأخیر انداخت، داریوش و رفقای او به این عقیده بودند که باید فوراً رفت و نقشه را اجرا کرد، بر اثر اختلاف مشاجره ای تولید شد. در این حال هم قسم ها دیدند که هفت جفت قوش در آسمان دو جفت کرکس را دنبال کرده پرهای آنها را می کنند پس از این منظره هر هفت نفر متحد شده بطرف قصر روانه شدند. دم درب بزرگ چنانکه داریوش پیش بینی کرده بود قراولان نظر به این که هر هفت نفر از خانواده های درجهء اول بودند با احترام آنها را پذیرفته مانع از عبورشان نشدند وقتی که پارسی ها داخل قصر شدند به خواجه سرایانی برخوردند که میرفتند اخبار شهر را بشاه برسانند اینها از هفت نفر مزبور پرسیدند برای چه داخل قصر شده اند و گفتند که دربانها از جهت چنین غفلت سخت مجازات خواهند شد. هم قسم ها اعتنائی نکرده خواستند رد شوند ولی خواجه سرایان مانع شدند در این حال آنها شمشیرهای خود را برهنه کرده خواجه ها را کشتند و بعد دوان داخل اطاقهای بیرونی قصر شدند در این وقت هر دو مغ در اطاقی نشسته از عاقبت قضیهء پرک ساس پس صحبت می کردند و چون صدای قال و مقال خواجه سرایان را شنیدند سرهایشان را از اطاق بیرون آورده دریافتند که قضیه از چه قرار است و فوراً به طرف اسلحه شتافتند. یکی کمانی به دست گرفت و دیگری نیزه ای. بعد جنگ شروع شد و کمان به کار نیامد، چه دشمنان خیلی نزدیک بودند. مغ دیگر با نیزه دفاع کرده زخمی به ران آسپاتی نس و چشم اینتافرن زد. اینتافرن کور شد ولی نمرد مغ دیگر که کمان در دست داشت، چون دید کاری از آن ساخته نیست به خوابگاهی که مجاور بیرونی بود دوید و خواست در را ببندد ولی از عقب او داریوش و گبریاس داخل شدند، گبریاس به مغ چسبید و داریوش در تردید افتاد که چه کند، زیرا میترسید که اگر ضربتی وارد آرد، به گبریاس تصادف کند بالاخره گبریاس پرسید چرا بیکار ایستاده ای؟ داریوش جواب داد: «میترسم ضربتی بتو زنم» گبریاس گفت بزن ولو اینکه هر دو بیفتیم داریوش زد و مغ افتاد. بعد سر هر دو مغ را بریدند و دو نفر از هم قسم ها از جهت ضعفی که بر آنها مستولی شده بود در قصر ماندند، پنج نفر دیگر سرهای بریده را بدست گرفته بیرون دویدند و مردم را جمع کرده از قضیه آگاه داشتند. بعد هر مغی را که در سر راه خود میدیدند میکشتند وقتی که پارسیها از کار هفت نفر مذکور آگاه شده دانستند که مغ ها آنها را فریب داده بودند، شمشیرهای خود را برهنه کرده هر مغی را که می یافتند میکشتند. اگر شب درنرسیده بود پارسیها تمام مغها را کشته بودند این روز بزرگترین عید دولتی پارسیها است چه گویند در آن روز دولت آنها از دست مغها نجات یافت. (هردوت این روز را ماگوفونی(8) نامیده که بمعنی مغ کشی است و گوید: در این روز مغ ها از منازل خودشان بیرون نمی آیند). بعد او گوید (کتاب سوم، بند 80 - 88): «پنج روز بعد هم قسم ها جمع شده در باب اوضاع آتیه دولت مذاکره کردند. در این موقع نطقهائی شد که برای یونانیها مورد تردید است ولی فی الواقع این نطقها شده «اتانس گفت: «بنظر من کسی از ماها نباید بتنهائی حکمران بشود، این کار کاری است بد و هم مشکل، شما دیدید که خودسری کبوجیه کار را بکجا کشانید و از خودسری مغ هم خودتان در عذاب بودید. کلیةً دولت چگونه میتواند با حکومت یک نفر منظم باشد؟ چون یک نفر میتواند هر چه خواهد بکند، اگر آدمی لایق هم باشد بالاخره خودسر میشود. نعمت هائی که او را احاطه دارد، وی را به خودسری میدارد و چون حسد از صفات جبلی انسان است با این دو عیب او هم فاسد میشود یعنی این شخص از نعم سیر و مرتکب بی اعتدالیهائی میگردد که بعضی از خودسری ناشی است و برخی از حسد. هر چند که چنین حکمرانی باید مصون از حسد باشد چه تمام فیوض و نعمتها را داراست ولی طرز رفتار او با مردم برخلاف این قاعده است. این نوع حکمران بزندگانی و سلامتی مردمان صالح حسد برده مردم فاسد را حمایت میکند و افتراء و تهمت را پیش از هر کس باور دارد. رضای خاطر او را بجای آوردن مشکلتر از استرضای خاطر هر کس است، چه اگر در تمجید و ستایش او میانه روی کنند ناراضی است و گوید: که چرا ستایش او فوق العاده نیست و اگر ستایش فوق العاده باشد باز ناراضی است، چه گوینده را متملق میداند. مهمتر از همه این نکات آنکه، او بر ضد عاداتی است که از دیرگاه پاینده است، به ناموس زنان تعدی میکند و بی محاکمه مردم را میکشد اما حکومت مردم، او این حکومت اسم خوبی دارد که تساوی حقوق است (ایزُنُمی(9) چنانکه هردوت نوشته) و دیگر اینکه مردم کارهائی را که مالک الرقاب میکند مرتکب نمیشوند، انتخاب مستخدمین دولت بقرعه است، هر شغل مسؤلیتی دارد و هر تصمیم را به مجلس رجوع میکنند. بنابراین پیشنهاد میکنم که حکمرانی یک نفر را ملغی کرده ادارهء امور را بمردم واگذاریم. اهمیت در کمیت است. چنین بود عقیدهء اتانس. مگابیز عقیده به اُلیگارشی(10) داشت (یعنی به حکومت عدهء کمی) و چنین گفت: «با آن چه اُتانس در باب حکومت یک نفر گفت موافقم ولی او در اشتباه است از این حیث که پیش نهاد میکند حکومت را بدست مردم بدهیم و حال آنکه چیزی خودسرتر و پوچ تر از رجاله نیست. محال است، که مردم خود را از خودسری حکمرانی نجات دهند، برای اینکه اسیر خودسری رجاله گردند، چه اگر جبار(11) کاری بکند باز معنائی دارد ولی کار مردم پوچ است. بالاخره چه توقعی میتوان از کسی داشت که چیزی یاد نگرفته خودش هم چیزی نمیداند و مانند سیلی بی فهم و شعور خود را به این کار و آن کار میزند؟ حکومت مردم را باید اشخاصی پیشنهاد کنند که دشمن پارسیها هستند ولی ما عده ای را انتخاب میکنیم که لایق باشند و حکومت را به آنان میسپاریم. در این عده خود ماهم داخل خواهیم بود. تصمیم بهترین اشخاص البته بهترین تصمیم است». چنین بود رأی مگابیز، سومین کسی که حرف زد، داریوش بود و چنین گفت: «من گمان میکنم که عقیده مگابیز راجع به حکومت مردم صحیح است ولی در باب حکومت عدهء قلیل ناصحیح، از سه طرز حکومتی که ما پیشنهاد میکنیم، در صورتی که هریک را به بهترین وجهی تصور کنیم، یعنی از بهترین حکومت مردم بهترین حکومت عدهء قلیل و بهترین حکومت سلطنتی، من آخری را ترجیح میدهم. چیزی بهتر از حکومت بهترین شخص نیست چون این شخص دارای بهترین نیات است، به بهترین وجه امور مردم را اداره خواهد کرد و در این صورت کارهائی که مربوط به دشمن خارجی است بهتر مخفی خواهد ماند. برعکس در عدهء حکومت قلیل چون ادارهء امور در دست چند نفر آدم نالایق است، بین آنها اختلافات شدید روی میدهد و چون هریک از آنها میخواهند نفوذ یافته ریاست نمایند، منازعه بین آنها حتمی است. از اینجا هیجان داخلی روی میدهد و از هیجانهای داخلی خونریزی. خونریزی بالاخره منجر به حکومت یک نفر می گردد پس حکومت یک نفر بهترین طرز حکومت است. ثانیاً در حکومت مردم از وجود مردم فاسد نمیتوان احتراز کرد و هرگز مردم فاسد برای منافع دولت با هم در جنگ نشوند بلکه با هم بسازند زیرا عادتاً اشخاصی که برای دولت مضرند همه با هم بر ضد دولت دست بهم میدهند. این اوضاع دوام می یابد تا یکی از آنها در رأس مردم قرار گرفته به این احوال خاتمه دهد. چنین شخصی باعث حیرت مردم گشته بزودی مالک الرقاب میشود. پس باز ثابت شد که حکومت یک نفر بهترین طرز حکومتها است. چون آنچه گفته شد جمع و خلاصه کنیم این سؤال پیش می آید که آزادی ما از کجا است و کی آن را بما داده از مردم بما رسیده یا از حکومت عدهء قلیل و یا از حکومت یک نفر، من تصور میکنم که یک نفر ما را آزاد کرده. از این نظر و نیز از نظر اینکه تغییر ترتیباتی، که ریشه دوانیده، ثمری برای ما نخواهد داشت، ما باید حکومت مطلقه را حفظ کنیم». چنین بود سه عقیده ای که اظهار شد. چهار نفر دیگر از هفت با عقیدهء داریوش موافق شدند و چون اتانس دید مغلوب شده رو برفقا کرده چنین گفت: «رفقا روشن است، که یکی از ماها برحسب قرعه یا به میل مردم شاه پارس خواهد شد. چه این یک نفر را خود مردم انتخاب کنند چه او بوسیلهء دیگر متوسل شود من با شما رقابت نخواهم کرد زیرا من نه بسلطنت مایلم و نه به تابعیت. من از حکومت کنار میروم که خود و اولادم تابع هیچیک از شما نشویم» هر شش نفر این شرط اتانس را پذیرفتند و او از رفقایش جدا شده بیرون رفت، حالا این یگانه خانوادهء آزادی است که در پارس وجود دارد. این خانواده اطاعت میکند، بقدری که مایل است بی اینکه قوانین پارس را نقض کند شش نفر دیگر در شور شدند که به چه ترتیب شاه را معین کنند و چنین قرار دادند که هرکس از آنها شاه شود باید به اتانس و اعقابش هدایائی که باعث افتخار است بدهد. هدایای مزبور عبارت است: از لباس مادی و سایر چیزها که در نزد پارسیها گرانبها است. پس از آن گفتند، که اتانس اول کسی بود که باعث تغییر سلطنت شده اتحادی بوجود آورد. بنابراین برای اتانس و رفقای دیگر او که شاه نشوند، چنین مقرر کردند: هر کدام از این شش نفر هر زمان که بخواهند میتوانند، بی تحصیل اجازه داخل سرای شاه گردند مگر وقتی که شاه با حرم خودش است. ثانیاً شاه زن خود را باید از خانوادهء یکی از شش نفر مزبور انتخاب کند. راجع به انتخاب شاه چنین قرار دادند که در طلیعهء آفتاب هر یک در حومهء شهر سوار اسب خواهد شد و اسب هریک شیهه کرد صاحب آن را باید بشاهی بشناسند داریوش مهتری داشت ای بارس نام که زرنگ و تردست بود. وقتی که داریوش به خانه برگشت به او چنین گفت: «قرار شده که ما قبل از طلوع آفتاب سوار شویم و اسب هر کدام از ما شیهه کرد صاحب آن شاه شود، حالا فکر کن و ببین آیا وسیله ای داری که ما شاه شویم». ای بارس جواب داد آقا اگر شاه شدن بسته بدین وسیله است خاطرت راحت باشد که کسی غیر از تو شاه نخواهد شد. من وسیلهء مطمئنی دارم. داریوش گفت اگر از چنین وسیله آگاهی، وقت است که در حال به کار بری چه مسابقه در طلیعهء صبح است. پس از آن ای بارس چنین کرد همین که شب دررسید، مادیانی را که اسب داریوش دوست میداشت از طویله بیرون آورده به حومه برد و در آنجا بست بعد اسب داریوش را نزدیک مادیان برد و چند دفعه بدور او گردانید... روز دیگر در طلیعهء صبح شش نفر پارسی مذکور موافق قراری که داده بودند سواره آمده از حومه عبور کردند و همین که به محلی رسیدند که شب قبل مادیانی در آنجا بسته بودند اسب داریوش پیش رفت و شیهه کشید، در همین وقت برقی زد و آسمان غرید. پس از آن پارسیهای دیگر پیاده شده و در پیش او زانو به زمین زدند. روایتی که در باب ای بارس ذکر شده موافق گفتهء بعضی است زیرا راجع به این قضیه در نزد پارسی ها دو روایت است. برخی گویند که: ای بارس وسیلهء دیگری به کار برد...(12) بدین نحو داریوش پسر هیستاسپ شاه شد و در آسیا تمام ملل مطیع او گشتند. بعضی ملل مزبوره را کورش مطیع کرد و برخی را کبوجیه. اعراب هیچگاه برده وار مطیع پارسیها نبودند ولی از زمانی که کبوجیه را به مصر راه دادند متحدین پارسی ها گشتند. واقعاً بی رضایت اعراب پارسیها نمیتوانستند به مصر بروند. داریوش زنهای خود را از میان خانواده های نجیب و معروف پارس انتخاب کرد و زنان او از اینقرار بودند: دو دختر کورش، یکی آتس سا(13) و دیگری آرتیستون(14) از این دو نفر آتس سا قب زن کبوجیه برادر خود بود. بعد داریوش پارمیس(15) دختر سمردیس و نوهء کوروش را ازدواج کرد و نیز دختر اتانس را که در اندرون مغ بود و کشف کرد که گوشهای او را بریده اند. اول کاری که داریوش کرد این بود: فرمود از سنگ مجسمهء سواری را ساختند و این کتیبه را بر آن نویساند. «داریوش پسر هیستاسپ بوسیلهء بهترین اسب که فلان اسم را داشت و لایق ترین مهتر خود (ای بارس) بشاهی رسید». این است آنچه هردوت راجع به کشته شدن بردیای دروغی و شاه شدن داریوش نوشته دو جای این نوشته ها مخصوصاً جلب توجه میکند: یکی مذاکرات هم قسم ها راجع بطرز حکومت پارس، یعنی حکومت ملی یا حکومت عدهء قلیل و دیگری انتخاب شاه به شیههء اسب، راجع به اولی باید گفت که بعض محققین این گفتهء هردوت را با تردید تلقی کرده حدس میزنند که مورخ مزبور این حکایت را از قول زوپیر(16) نبیره میگابیز، که مهاجرت کرده به یونان رفته بود، نوشته و او خواسته در نزد یونانیها خود و پارسیها را متنور جلوه دهد، ولی هردوت اصرار دارد که این مذاکرات شده و چنانکه پائین تر بیاید، چون مورخ مذکور میرسد بذکر اینکه چگونه داریوش حکومت ملی به مستعمرات یونانی در آسیای صغیر داد، گوید، «این دلیل است برای یونانی هائی که باور ندارند مذاکراتی بین هم قسم ها راجع بطرز حکومت پارس شده باشد». اما در باب انتخاب شاه به شیهه اسب باید گفت که این روایت هردوت افسانه است زیرا موافق شجره نسب خشیارشا که خود هردوت ذکر کرده و پائین تر بیاید، داریوش پس از پدرش ویشتاسب نزدیکترین شخص به تخت سلطنت بود و چون پارسیهای قدیم خیلی اشرافی بودند، و عقیدهء راسخ داشتند که بر تخت باید شخصی از خانوادهء سلطنت بنشیند خیلی مستبعد است که در باب تقدم ویشتاسب یا داریوش اختلاف نظری پیش آمده باشد تا اینکه به شیهه اسبی متوسل شده باشند. کناره گرفتن اتانس بهمین جهت بوده، چه او میدانسته که شخصی دیگر نمیتواند سلطنت کند. ساختن مجسمه ای برای اسب و گفته های دیگر نیز معلوم است که اختراع شده زیرا بر فرض صحت انتخاب داریوش بشیهه اسبی آیا صلاح داریوش بود که آن را علی رؤس الاشهاد بنمایاند یا خاطرهء آن را پاینده بدارد. جواب معلوم است.
نوشته های کتزیاس
این مورخ واقعهء بردیای دروغی و رسیدن داریوش را به سلطنت مختصر و ساده نوشته، او چنین گوید: در غیاب کبوجیه بغ پت(17) و آرتاسیراس(18) پارتی مصمم شدند سپنت دات(19)مغ را از جهت شباهتی که به شاهزادهء مقتول داشت، به تخت سلطنت بنشانند. اینها به اجرای نقشهء خود موفق شدند ولی وقتی که ایکسابات(20) از بابل با نعش کبوجیه آمد و دید در رأس مملکت شخصی ماجراجو مانند مغ مزبور قرار گرفته، چون از اسرار مطلع بود، مطلب را در پیش لشکریان فاش کرده در معبدی پناهنده گردید. طرفداران مغی که به تخت نشسته بود او را گرفته سرش را بریدند ولی مرگ این شخص نتیجه ای برای مغ نداد چه هفت نفر هم قسم شدند که او را دفع کنند. اسامی هفت نفر را کتزیاس چنین نوشته: انوفاس، ای درنس، نورون دابات، ماردو نیوس، باریس سس، آرتافرن، داریوش(21)(پائین تر خواهیم دید که اسامی مذکورهء هردوت صحیح تر است). اینها بغپت و آرتاسیراس را با خود همدست کردند، چه ایندو نفر اگر چه حالا مقامی بلند داشتند ولی چون خشم مردم را میدیدند جرئت نمی کردند از کسی که خودشان آن را به تخت نشانیده اند حمایت کنند. بغ پت که کلیددار قصر سلطنتی بود در را برای هفت نفر مذکور باز کرد وقتی که آنها داخل شدند سپنتُدات با فاحشهء بابلی در اطاقی بود و چون اسلحه ای نداشت برای دفاع به یک کرسی زرین متوسل شد ولی از هر طرف او را احاطه کردند و مقاومتش طولی نکشید، زیرا چندین زخم برداشت و بمرد. مدت سلطنت او هفت ماه بود. عید ماگوفونی عید روزی است که این مغ کشته شد، پس از آن داریوش به سلطنت رسید چه اسب او در موقع طلوع آفتاب از جهت وسیله ای که به کار برده بود اول شیهه کشید.
نوشته های ژوستن
نوشته های این نویسنده در زمینهء روایت هردوت است ولی تفاوتهائی هم با آن دارد. او گوید (کتاب1، بند 10): چون کبوجیه خواست به مصر برود، مغی را پرک ساس پس نام نگهبان قصر خود کرد (نلدکه گوید: که ژوستن اسم او را گومتس(22) نوشته ولی از ترجمهء کتاب او چنین اسمی دیده نمیشود، شاید در نسخهء دیگر چنین نوشته شده باشد). این مغ وقتی که شنید کبوجیه درگذشته، سمردیس پسر کوروش را کشت و برادرش را، که اُرُپاست(23) نام داشت و به سمردیس شبیه بود، به تخت نشاند. باقی حکایت چنان است: که هردوت ذکر کرده، الا اینکه، چون هفت نفر هم قسم داخل قصر میشوند و جدال درمیگیرد، مغ دو نفر از آنها را میکشد و بعد کشته میشود. باقی حکایت و انتخاب داریوش به سلطنت موافق نوشته های هردوت است. نلدکه عقیده داشت که حکایت ژوستن روایتی است قدیم از منبع شرقی صحیح اتخاذ(24) شده و اینکه ژوستن برادر مغ را گومتس نامیده از راه اشتباه است. این اسم را خود مغ داشته و بنابراین با اسمی که داریوش ذکر کرده و پائین تر بیاید موافقت دارد.
نوشته های داریوش اول
مضامین نوشته های مورخین یونانی راجع به بردیای دروغی چنان است، که ذکر شد. اکنون باید دید که سند رسمی یعنی کتیبهء بیستون چه میگوید. قبل از شروع به ذکر آن جای کتیبه که راجع به بردیای دروغی است، لازم است تذکر دهیم که کتبیهء بیستون فقط راجع به این واقعه نیست زیرا چنانکه بیاید داریوش کلیهء کارهائی را که در بدو سلطنت خود کرده در آن کتیبه شرح میدهد، این مفصلترین کتیبه ای است که از شاهان هخامنشی به دست آمده و در سه زبان نوشته شده: بپارسی قدیم، به عیلامی و آسوری (یا بابلی). ترجمهء قسمتی از آن یعنی بند 10 - 15 ستون اول که راجع به بردیای دروغی میباشد، چنین نوشته است(25): بند دهم «داریوش شاه میگوید: این است آن چه من کردم، پس از آنکه شاه شدم. بود کبوجیه نامی پسر کوروش از دودمان ما که پیش از این شاه بود. از این کبوجیه برادری بود بردی نام از یک مادر، یک پدر با کبوجیه بعد کبوجیه بردی را کشت با اینکه کبوجیه بردی را کشت، مردم نمیدانستند او کشته شده، پس از آن کبوجیه به مصر رفت، بعد از اینکه به مصر رفت، دل مردم از او برگشت اخبار دروغ در پارس، ماد و سایر ممالک شدیداً منتشر شد» بند یازدهم «»«»(26) پس از آن مردی، مُغی گئومات نام از «پی سی ی او وَ دَ ه». برخاست. کوهی است «اَ رَ کادِ ر س» نام، از آنجا، در ماه وَ یخنَ، در روز چهاردهم برخاست. مردم را فریب داد، که من بردی پسر کوروش برادر کبوجیه هستم پس از آن تمام مردم بر کبوجیه شوریدند. پارسی، ماد و نیز سایر ایالات بطرف او رفتند. او تخت را تصرف کرد در ماه گرَمْپَدَ روز نهم بود که او تخت را تصرف کرد پس از آن کبوجیه مرد، به دست خود کشته شد» بند دوازدهم «»«»: این اریکهء سلطنت که گئوماتای مغ از کبوجیه انتزاع کرد از زمان قدیم در خانوادهء ما بود. بنابراین گئوماتای مغ پارس، ماد و ممالک دیگر را از کبوجیه انتزاع کرد، به خود اختصاص داد او شاه شد». بند سیزدهم «»«»: کسی از پارس و ماد یا از خانوادهء ما پیدا نشد که این سلطنت را از گئوماتای مغ بازستاند. مردم از او میترسیدند، زیرا عده ای زیاد از اشخاصی که بردیا را می شناختند میکشت. از این جهت میکشت که (خیال میکرد) کسی نداند، من بردیا پسر کوروش نیستم. کسی جرئت نمیکرد چیزی دربارهء گئوماتای مغ بگوید تا اینکه من آمدم از اهورمزد یاری طلبیدم، اهورمزد مرا یاری کرد. در ماه باغ یادیش روز دهم من با کمی از مردم این گئوماتای مغ را با کسانی که سردستهء همراهان او بودند کشتم. در ماد قلعه ای هست که اسمش «سی ک ی هواتیش» و در بلوک نیسای است، آنجا من او را کشتم، پادشاهی را از او بازستاندم، بفضل اهورمزد شاه شدم، اهورمزد شاهی را به من اعطاء کرد». بند چهاردهم «»«»: سلطنتی را که از دودمان ما بیرون رفته بود برقرار کردم، آن را بجائی که پیش از این بود بازنهادم. بعد چنین کردم: معابدی را که گئوماتای مغ خراب کرده بود برای مردم ساختم، مراتع، احشام و مساکنی را که گئوماتای مغ از طوایف گرفته بود به آنها برگرداندم(27). مردم پارس، ماد و سایر ممالک را به احوال سابق آنها رجعت دادم بدین نهج، آنچه که انتزاع شده بود به احوال پیش برگشت. به فضل اهورمزد این کارها را کردم، آنقدر رنج بردم تا طایفهء خود را به مقامی که پیش داشت رساندم. پس بفضل اهورمزد من طایفهء خودمان را بدان مقامی نهادم، که قبل از دست برد گئوماتای مغ دارا بودند». بند پانزدهم «»«»: این است آنچه من کردم، وقتی که شاه شدم...». از بند شانزدهم داریوش سایر کارهای خود را بیان میکند و در بند هیجدهم از ستون چهارم کتیبهء بزرگ اسم اشخاصی را که با او همدست بوده اند چنین ذکر کرده: بند هیجدهم «»«»: اینها هستند اشخاصی که پهلوی من بودند، وقتی که من گئوماتای مغ را که خود را بردی مینامید کشتم اینها دوستان من اند که به من کمک کرده اند: «وین دفرنه» نام پسر «ویسپار» پارسی، «اوتان» نام پسر «ثوخر» پارسی، «گئوبروو» نام پسر «مردونیه» پارسی «ویدرن» نام پسر «بغابیغ ن» پارسی «بغ بوخش» نام پسر «دادوهی ی» پارسی «اردومنیش» نام پسر «وهوک» پارسی. در کتیبهء کوچک بیستون که نیز از داریوش است، زیر شکل گئومات نوشته اند: «این است گئومات که مغ بود دروغ گفت زیرا چنین میگفت: من بردی پسر کوروش هستم، من شاهم» پس از ذکر بیانیهء داریوش و مقایسه گفته های مورخین یونانی با گفته های این شاه نتیجه ای که حاصل میشود این است: داریوش در کیفیات داخل نشده از چیزهائی که دو مورخ یونانی ذکر کرده اند اگر چه گفته های هر دو در بعض قسمت ها مانند شیهه کشیدن اسب و غیره آمیخته به گفته های داستانی است ولی باز نوشته های هردوت صحیح تر بنظر می آید اسم مغی را که تخت سلطنت را اشغال کرده هردوت سمردیس مینامد که یونانی شدهء همان بردیا است(28)کتزیاس اسم او را سپنت دات نوشته که معنی آن به فارسی کنونی داده مقدسات است (اسفندیار(29)) داریوش او را گئومات نامیده و چون در گفتهء داریوش نمیتوان تردید داشت باید استنباط کرد که گئومات لقب این مغ بود و سپنت دات اسم او یا بعکس زیرا ممکن است که در این مورد هم کتزیاس لقب این شخص را ذکر کرده باشد چنانکه در مورد بردیا تانیوک سارسس نوشته: بین روایات هردوت و کتیبهء بیستون اختلافاتی است، که خلاصه میکنیم:
1 - موافق روایت هردوت کبوجیه بردیا را از مصر به پارس برگرداند و یکی از درباریان خود را مأمور کرد او را بکشد. کتیبهء بیستون گوید که: بردیا قبل از عزیمت کبوجیه به مصر کشته شد. 2 - هردوت نوشته که کبوجیه در حین سواری زخمی برداشت و از آن درگذشت، داریوش نسبت خودکشی به او میدهد. 3 - محل کشته شدن مغ یا بردیای دروغی را هردوت در شوش دانسته و داریوش در قلعه ای از ماد. 4 - موافق روایت هردوت مغ نیکی ها به ایالات تابعه کرد و آنها را از مالیات معفو داشت. از کتیبهء داریوش بعکس چنین مستفاد میشود که او معابد را خراب کرد و مراتع را از طوایف گرفت الخ... 5 - راجع به اسامی همدستان داریوش جزئی اختلافی بین نوشته های هردوت و کتیبهء موجود و آنهم راجع به اردومنیش است. که در کتاب هردوت آسپادتی نس ضبط شده. باقی اسامی همان اسامی مذکور در کتیبه است با تصحیفی که یونانی ها و بابلیها و مصری ها در اسامی ایرانی میکردند. اما فهرست کتزیاس بغیر از دو مورد به اسامی مذکور در کتیبه خیلی تفاوت دارد(30) با وجود اختلافاتی که بین نوشته های هردوت و کتیبهء داریوش دیده میشود، روی هم رفته در کلیات توافقی بین آنها هست و بعض محققین مانند والس(31) به این عقیده اند که هردوت این واقع را موافق گفته های زوپیر نوشته و او نبیرهء بغابوخش همدست داریوش بود. زوپیر چنانکه بالاتر گفته شد و پائین تر نیز بیاید از ایران مهاجرت کرده در یونان توطن یافت واقعهء گئوماتای مغ میرساند که ایرانیها و اهالی ممالک تابعه از سلطنت کبوجیه بیزار بوده اند زیرا داریوش میگوید: بعد از رفتن او به مصر مردم از او برگشتند و اخبار دروغ در پارس و سایر ممالک منتشر شد. اخبار دروغ شاید همان قضیهء دیوانه شدن او باشد که داریوش در سند رسمی میبایست بطور مبهم و در چند کلمهء چنانکه ذکر کرده برگذار کند. کارهای بی رویهء کبوجیه، آنهم بعد از شاهی مانند کوروش بزرگ و نتیجه ای که از آن حاصل شد یعنی فترت هفت ماهه شیرازهء دولت بزرگ ایران را از هم می گسیخت که زمامداری بداریوش رسید و چنانکه بیاید او پس از لشکرکشی ها و جنگهای عدید از نو شالودهء محکمی برای وحدت آن ریخت. کتیبهء بیستون چنانکه از تحقیقات محققین معلوم شده بیانیهء متحدالمآلیست که از طرف داریوش بایالات ایران فرستاده شده بود، زیرا نسخه های آن را بزبانهای مختلف در بابل و مصر یافته اند. تاریخ این کتیبه را بین 521 و 515 ق. م. تصور کرده اند، بعضی عقیده دارند که تاریخ آخری کنده شده است، در خاتمه این بحث لازم است که راجع به این نکته تذکری داده شود. داریوش در کتیبهء خود گوید: گئومات معابد را خراب کرد و من از نو آنها را تعمیر کردم. گنگی این جای کتیبه باعث حدسهائی گردیده، عقیده ای که یوستی آلمانی اظهار کرده شاید بحقیقت نزدیکتر باشد. او گوید: که مغ یاغی زرتشتی متعصب بوده و چون در مذهب زرتشت ساختن معابد ممنوع است (چه پیروان آن عقیده دارند که خدا را در همه جا میتوان پرستید) امر به خراب کردن معابد کرده بود. در جای خود از این مسئله مشروح تر صحبت خواهد شد. (تاریخ ایران باستان ج 1 صص 516 - 536).
(1) - بعضی محققین تصور کرده اند، که «پاتی زی تس» Patizites یونانی شده (پاتی خشیای ثیَه) و به معنی پادشاه یا نایب السلطنه است و هردوت لقب را اسم پنداشته.
(2) - Agbatana. (3) - این شهر در مصر بود و غیب گویان آن شهرتی داشتند.
(4) - Otanes.
(5) - Pharnaspes.
(6) - Rhedime.
(7) - Aspatnes, Gobrias, Intaphernes, Hidarnes, Megabiyze.
(8) - Magophonie.
(9) - Isonomie.
(10) - Oligarchie.
(11) - Tyran. (12) - این وسیله را امروز نمیتوان نوشت.
(13) - Atossa.
(14) - Artistone.
(15) - Parmisse.
(16) - Zopyre.
(17) - Bagapates.
(18) - Artasiras.
(19) - Spentodata.
(20) - Ixbate.
(21) - Onuphas, Idernes, Norondabates, Mardonius, Barisses, Artaphernes, Darius.
(22) - Gometes.
(23) - Oropaste. (24) - تتبعات تاریخی راجع به ایران قدیم ص46 طبع پاریس 1896 ذیل صفحه.
(25) - استعمال ممیز و نقطه برای روشن بودن مطلب از مؤلف است.
(26) - در جاهائی که این علامت را گذارده ایم جملهء «داریوش شاه میگوید» تکرار شده است.
(27) - بجای «مراتع» بعضی «بازار» خوانده اند.
(28) - در کلمهء «سمردیس»، اگر از یک حرف اول و یک حرف آخر که برای یونانی کردن اسم علاوه شده، صرف نظر کنیم می ماند «مردی». یونانی ها بسا که بجای «ب» پارسی «م» استعمال میکردند، مانند بغابوخش که به یونانی «میکابیس» نوشته اند و نظایر آن.
(29) - «دات» که بمعنی «داده» است در پارسی کنونی مبدل به «یار» شده و نظایر این تغییر زیاد است، مانند: اسفندیار، شهریار، بختیار، هوشیار، آب یار، بسیار و غیره.
(30) - در کتیبهء داریوش وین دفرن اوتان گئوبروو ویدرن بغ بوخش اردومنیش هردوت این تافرنس اتانس گبریاس هی دارنس مگابوزس آسپاتی نس کتزیاس آرتافرن انوفاس ماردونیوس ای درنس باریس سس نورون دابات.
(31) - Wells.

گب.

[گَ] (ص) بزرگ. (آنندراج).

گباران.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکشلو بخش حومهء شهرستان ارومیّه، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری ارومیّه و 6 هزارگزی شمال خاوری شوسه ارومیّه به مهاباد جلگه، معتدل مالاریائی، دارای 181 تن سکنه. آب آن از شهرچای و قنات، محصول آنجا غلات، توتون، انگور، چغندر، حبوبات شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی، جوراب بافی، راه ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گبان.

[گُبْ با] (اِخ) دهی است از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان، واقع در 24 هزارگزی شمال باختری هویزه و 24 هزارگزی اتومبیل رو سوسنگرد به هویزه، دشت، گرم سیر مالاریائی، دارای 1500 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کرخه، محصول آنجا غلات برنج لبنیات شغل اهالی آن زراعت و گاومیش داری است راه در تابستان اتومبیل رو با قایق بسوسنگرد به سنان رفت و آمد می نمایند، دبستان دارد. ساکنین از طایفهء عشایر سواری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گببمن.

[گَ بِ مِ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند در یک نسخه بمعنی پست در مقابل بلند و در نسخهء دیگر پشت در برابر روی نوشته بودند والله اعلم. (برهان). این کلمه هزوارش است که گببمن(1) و گببممن(2) آمده که در پهلوی پشت(3) خوانند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از یونکر ص 87 و 100).
(1) - g(a)bibmiman.
(2) - gababmamn.
(3) - pusht.

گبت.

[گِ] (اِ)(1) زنبور عسل. منج انگبین. نحل. زاوعسل. مگس انگبین. مگس عسل: دبر؛ گروه گبت انگبین. (منتهی الارب) :
گبت نادان بوی نیلوفر بیافت
خوبش آمد(2) سوی نیلوفر شتافت
وز بر خوشبوی نیلوفر نشست
چون گه رفتن فراز آمد بجست(3).
رودکی (از فرهنگ اسدی نخجوانی).
بفرمود تا یکی جوال را بزرگ از گبت سرخ پر کردند و ابروی را در آن جدال کردند تا برمد. (از نسخه ای از تاریخ بخارا). در تاریخ بخارا چ مدرس رضوی ص6 «گیت» با کاف تازی آمده است. رجوع به گبت خانه و گبت شود.
(1) - Guepe. اینکه لغویون فرانسه کلمهء Guepeرا از ریشهء Vespaمیشمرند ظاهراً صحیح نیست و شاید ریشهء کلمه همین گبت فارسی باشد.
(2) - ن ل: خوشش آمد.
(3) - گمان میکنم کلمهء نجست باشد و ظاهراً قطعه از کلیلهء رودکی است و بیتی هم پیش از آن هست که در فرهنگ اسدی چ پاول هورن تنها آن را شاهد گبت قرار داده است:
همچنان گبتی که دارد انگبین
چون بماند داستان من بدین...
فانا فی هذه الورطة کالنحلة التی تجلس علی نور النیلوفر اذ تستلذ ریحه و طعمه فتجسها تلک اللذّة عن الحین الذی ینبغی ان تطیر فیه... کلیلهء ابن المقفع. اما تقدیر آسمانی و غلبهء حرص و امید جاه مرا در این ورطه افکند و زنبور انگبین بر نیلوفر نشیند و برائحهء معطر و نسیم معنبر آن مشغول و مشعوف گردد تا بوقت برنخیزد... (کلیلهء بهرامشاهی).

گبت انگبین.

[گِ اَ گَ] (اِ مرکب) عسل. منج انگبین. منج نحل. رجوع به گبت و کبت و گبت خانه شود.

گبت خانه.

[گِ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانهء زنبورعسل :
ای صدر گبت خانه برآشفتی
با ابلهی و بیخردی جفتی.سوزنی.
آرام کی پذیرد تا محشر
آن گبت خانه را که برآشفتی.سوزنی.
سهل است گبت خانه برآشفتن
گبتی به خایه برنه و خوش خفتی.(1)
سوزنی.
رجوع به گبت و کبت و گبت انگبین شود.
(1) - ن ل: گبتی بجامه بردی و خوش خفتی.

گبر.

[گَ] (ص، اِ)(1) مغ. (جهانگیری). آتش پرست. (برهان) (انجمن آرا). مجوس. زرتشتی به دین: هربذ، مجاور آتش کده و قاضی گبران. (منتهی الارب). بعقیدهء پورداود گبر از لغت آرامی هم ریشهء «کافر» عربی مشتق است و امروزه در ترکیه (گور) گویند و آن اص بمعنی مطلق مشرک و بیرون از دین (جددین) است ولی در ایران اسلامی به زرتشتیان اطلاق شده و معناً در این استعمال نوعی استخفاف بکار رفته است. این واژه با فقه اللغه که برخی از پارسیان در اینمورد بکار میبرند و آن را ریشهء گبران «هوزوارش» و بمعنی «مرد» دانند هیچگونه ارتباطی ندارد. علاوه بر این اطلاق، در آغاز برای مزید استخفاف گبر را با کاف تحقیر استعمال میکردند و «گبرک» و دین زرتشت را دین «گبرکی» میگفتند فردوسی راست [ از زبان مسیحیان ] :
که دین مسیحا ندارد درست
ره گبرکی ورزد و زند و است.
عنصری گوید :
تو مرد(2) دینی این رسم رسم گبران است
روا نداری بر دین گبرکان رفتن.
ولی دقیقی در گشتاسب نامه «گبر» را بکار نبرده است.
ز خونشان بمرد آتش زردهشت
ندانم چرا هیربذ را بکشت؟
(مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 395).
لفظ گبر بنیاد ایرانی ندارد باید همان کلمهء کافر (جمع کفار) عربی باشد. لفظ کافر که با عرب بمیهن ما درآمد چون بیگانه بود بزبان ایرانیان نگردید ناگزیر بهیئت گبر = گور(3) درآمد و از اینجا بسرزمینهای همسایگان ایران رخنه کرد البته این نباید مایهء شگفت باشد که ایرانیان در آغاز استیلای عرب نمیتوانستند لغتهای سامی و بیگانه را درست بر زبان رانند، همان ایرانیانی که چندی پس از آن خدمات شایانی بزبان دشمنان خود کردند. ابوبکر محمد بن جعفر النرشخی (286 - 348 ه . ق.) گوید: چون ایرانیان بخارا از ادای تلفظ لغت عرب بر نمی آمدند بناچار بایستی نماز را به زبان پارسی بخوانند(4). کافر یگانه لغت عرب نیست که نزد ما گبر (= گور) شده باز لغتهایی در فارسی بجای مانده که از همان آغاز اسلام در ایران رنگ و روی دیگر گرفته است. از آنهاست از برای نمونه واژهء مزکت پیداست که همان لغت مسجد در فارسی به این هیئت درآمده است البته ایرانیان که در زبان خود نامی از برای عبادتگاه عربهای مسلمان نداشتند مسجد آنان را مزکت خواندند. در همه فرهنگهای فارسی لغت اسدی(5) و فرهنگ سروری و فرهنگ رشیدی و فرهنگ جهانگیری و جز اینها مزکت بمعنی مسجد یاد گردیده است. سوزنی گوید:
صدر عالم نظام دین کز لطف
شمهء خلق تست مشک تبت
تو مشرف تری ز هر مردم
همچو بیت الحرام از مزکت
در مقدمة الادب زمخشری (467 - 538 ه . ق.) آمده: مسجد، مزکت، مژکت، مسجد جمعه مژکت آذینه(6)، همچنین در السامی فی الاسامی، تألیف میدانی همزمان زمخشری آمده المسجد، مزکت، المسجد الجامع مزکت آذینه(7) در صراح اللغة نیز آمده. مسجد بکسر جیم مزکت(8) در کتاب صحاح الفرس از شمس الدین محمد بن فخرالدین هندوشاه معروف بشمس منشی که در سال 728 ه . ق. در شهر تبریز گردآوری شده و پس از لغت فرس اسدی کهنترین لغت نامهء فارسی به فارسی است آمده: «مزکت مسجد باشد و این لفظ معجم عربی است چنانکه عرب تعریب عجمی کند(9) در سرخه (در نزدیکی سمنان) مسجد را، مزکت به کسر میم و کسر کاف گویند. در کتاب التفهیم ابوریحان بیرونی نیز مزکت بمعنی پرستشگاه بکار رفته است(10).
گبر، گبرک، گبرکی (بمعنی دین زرتشتی) در بسیاری از نوشته های نظم و نثر فارسی دیده میشود. فردوسی گوید :
بفرمان یزدان چو این گفته شد
نیایش همانگه پذیرفته شد
بپرید سیمرغ و بر شد به ابر
همی حلقه زد بر سر مرد گبر
ز کوه اندرآمد چو ابر بهار
گرفته تن زال را در کنار(11).
فردوسی در جای دیگر شاهنامه در سخن از جنگ شاهپور ذوالاکتاف (به گفتهء خوارزمی هویه سنبا)(12) در جنگ نصیبین که مردمش از عیسویان بودند(13) گوید :
که ما را نباید که شاپور شاه
نصیبین بگیرد بیارد سپاه
که دین مسیحا ندارد درست
ره گبرکی ورزد و زند و اُست
چو آید ز ما برنگیرد سخن
نخواهیم استا و دین کهن(14)
باز در شاهنامه در لشکرکشی ارجاسب تورانی به بلخ و کشته شدن کی لهراسپ. و گروهی از هیربدان در آتشکدهء نوش آذر آمده :
همه پیش آذر بکشتندشان
ره گبرکی برنوشتندشان
ز خونشان بمرد آذر زردهشت
ندانم چرا هیربد را بکشت(15)
عنصری در مدح سلطان محمود گوید :
چنین که دیدم آیین تو قوی تر بود
بدولت اندرآیین خسرو بهمن
تو مرد دینی و این رسم رسم گبران است
روا نداری بر رسم گبرکان رفتن.
در اینجا جشن سده اراده شده که محمود سبکتکین ترک نژاد آن را بزرگ میداشته اما شاعر چاپلوس درباری آن را رسم گبرکان دانسته و نکوهیده است(16) باز عنصری در مدح محمود و جنگ وی در درهء رام هندوستان گوید :
ز رام و از دره رام گر حدیث کنی
همی بماند گوش از شنیدنش مضطر
سپاه گبر بد و در چو لشکر یأجوج
نهاد آن دره محکم چو سد اسکندر
خدایگان بگشود آن بنصرت یزدان
براند دجله ز اوداج گبرکان کبر
چنانکه دیده میشود در اینجا هماوردان میدان جنگ محمود، هندوان هستند و از پیروان آیین برهمنی میباشند. اما عنصری آنان را گبرکان خوانده یعنی کفار(17) ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم گوید: «و پارسیان را از جهت کیش گبرگی نشایست که سال را بیکی روز کبیسه کنند(18) باز در کتاب التفهیم آمده. «پرورکان پنج روز پیشتر از آبان ماه و سبب نام کردن آنچنان است که گبرکان اندرین پنج روز خورش و شراب نهند روانهای مردگان را و همی گویند که جان مرده بیاید و از آن غذا گیرد(19). باباطاهر عریان همدانی که در سدهء پنجم هجری میزیست گوید :
اگر مستان مستیم از ته ایمان
اگر بی پا و دستیم از ته ایمان
اگر هند و اگر گبر و مسلمان
بهر ملت که هستیم از ته ایمان
در بسیاری از نسخه بدلها«گور» آمده اگر گوریم و ترسا ور مسلمان! اگر گوریم و هند و ور مسلمان! اگر گوریم و ترسا ور مسلمون(20). پیداست که در اینجا از گبر یا گور در لهجهء لری، زرتشتی اراده شده در ردیف هندو و ترسا و مسلمان. همه سخن سرایان و نویسندگان ما واژهء گبر را در نظم و نثر خود بکار برده اند در میان آنان سعدی هم که در پایان سدهء هفتم هجری درگذشت چندین بار آن را در نوشته های خود آورده بویژه آنچه در آغاز گلستان خود گفته شایان توجه است :
ای کریمی که از خزانهء غیب
گبر و ترسا وظیفه خور داری
دوستان را کجا کنی محروم
تو که با دشمنان نظر داری
در اینجا سعدی عیسویان را مانند نیاکان خود از دشمنان خدا پنداشته است، شرف الدین علی یزدی بفرمان ابراهیم میرزا پسر شاهرخ کتابی در تاریخ جهان گشایی تیمور نوشت و به آن «ظفرنامه» نام نهاد علی یزدی در آن هنگام چهار سال رنج عبارت پردازی کشید تا در سال 828 ه . ق. کتاب بزرگ خود را در جهانگیری صاحب قران تتاری بپایان رسانید پایهء کار این ظفرنامه، ظفرنامهء دیگری است که نظام الدین شامی تألیف کرد اما این یزدی در هیچ جای کتاب خود از آن شامی نامی نمی برد و در سراسر آن تاریخ بیداد و ستمگری و سنگدلی آن درندهء تتار را ستوده و همه کردارهای اهریمنی او را ایزدی خوانده است. اگر دو سه قرن پس از استیلای عرب بر ایران نویسندگانی از ما بیدادهای تازیان را با صلوات و سلام یاد کرده اند میتوان گفت تعصب سامی آنان بوده است. زیرا نتوانستند آنچه به نیاکانشان در چند قرن پیش رفت دریابند اما علی یزدی هم زمان تیمور چگونه رفتار آن دیو سهمگین را ندیده و نشنیده گرفت. خاندان تیموری گنبد و بارگاهی در یزد ساختند تا پرورش یافتگان دبستانهای «گبر و ترسا» از زیارت مزار شریف شرف الدین بی بهره نمانند(21)، باری همین علی یزدی در ظفرنامه در نظم و نثر لفظ گبر را بمعنی کافر بکار برده است :
تن کافران خاک شد زیر نعل
ز خون سنگ آن درّه مجموع لعل
نهال سنان را ز نصرت بهار
ز سرهای گبران برآورد بار
ز بس گبر کافتاده دیگر نخواست
شد آن دره با قلهء کوه راست
ز بس خون که از زخم داران چکید
ز هندوستان خون به جیحون رسید.(22)
پیداست که پهنهء کارزار در هندوستان است و هماوردان این پیکار پیروان و کشیش برهمنی هستند که گبران یعنی کافران خوانده شده اند در تاریخ عالم آرای عباسی تألیف اسکندربیگ ترکمان، منشی شاه عباس بزرگ در لشکرکشی شاه طهماسب به گرجستان در همه جا مردم آن سرزمین بنام گبران یاد شده چنانکه میدانیم مردم آنجا عیسوی بودند و هنوز هم هستند و در پیکار آن دیار هم بسا اسکندر بیگ از کشته شدن کشیشان و ویران شدن کلیساها سخن داشته است. در آن تاریخ در جایی گوید: «رایات نصرت قرین همایون بجانب تفلیس در حرکت آمده، ساحت آن حدود از وجود ناپاک گبران متمرد پاک کرد.» باز گوید: در اینحال جنود اسلام بسر ارباب کفر و ظلام ایلغار نموده چون به مسکن و مقام گرجیان بی ایمان رسیدند تیغ یمانی غازیان سرافشانی آغاز نموده عرصهء آن سرزمین را از خون گبران و کشیشان رنگین ساخته خانه های آن بدکیشان را به آتش قهر سوخته غنیمت فراوان به دست سپاه کینه خواه درآمد.(23) این پیش گفتار گنجایش آن را ندارد که بیش از این از نوشته های نظم و نثر فارسی چه کهنه و چه نو گواهانی از برای نمودن مفهوم لفظ گبر برشمریم همین اندازه که برشمردیم بخوبی مینمایاند که لفظ گبر بجای لفظ کافر بکار رفته یا بمعنی بیدین و بدکیش آورده شده است. در برخی از لهجه های کنونی ایران به همین معنی رواج دارد چنانکه در لهجهء بلوچی که گور(24) گفته میشود.(25) در لهجهء سمعانی گبر به همین معنی است و در آذربایجان گاوورا گویند در سرزمینهای همسایهء ایران هرجا که این لفظ راه یافته به همین معنی بکار میرود چنانکه گوره در عراق و گاوور در لهجهء کردی رایج عراق(26) و گاوو در ترکیه در چند صد سال پیش از این هم گاوور در سرزمینهای دولت عثمانی هماره در سر زبانهای مردم بود شاردن(27) که چندین سال در روزگاران صفوی در ایران گذرانیده در سفر اول از سال 1075 تا 1081 ه . ق. در زمان شاه عباس دوم و شاه سلیمان اول و سفر دوم از سال 1082 تا 1088 ه . ق. در زمان شاه سلیمان اول (1077 - 1105 ه . ق.) در سفرنامهء خود چندین بار از زرتشتیان یاد می کند. در جایی گوید: زرتشتیان را در هند پارسی نامند و در ایران گور خوانند. این واژه یک کلمهء عربی است بمعنی کافر یا بت پرست و ترکها (ترکهای عثمانی مراد است)(28) گویند. ترکها همه عیسویان را به این نام باز خوانند و کسانی را که بدین و آیین خود ترکها نیستند «گاوور» نامند من خود دیدم که این لفظ همیشه در سر زبانهای ترکهاست و هر آنگاه که از یهودیان و عیسویان سخن بمیان آید همین لفظ دربارهء آنها بر زبان رانده میشود هر چند که شاردن نتوانست چیزی از آیین زرتشتیان به دست بیاورد و بچند تن از آنان که برخورد، خودداری کردند که بدو چیزی از دین خود بگویند آنچه شاردن از آنان شنیده و آنچه به چشم خود دیده در سفرنامهء خود آورده است. در جایی گوید: من هیچ چیز را درست تر از این نیافتم که زرتشتیان اسکندر را به بدی یاد میکنند، بجای اینکه مانند دیگران او را بستایند او را راهزن و غارتگر و ستمکار میدانند هم چنین تازیان را دشمن دارند و همه آسیبها و گزندها و شوربختی ها که به ایران روی داده از اینان دانند(29)جهانگرد ایتالیائی پیترو دلا وال(30) که از سال 1616 تا فوریه 1624 م. (1025 تا ربیع الاول 1033 ه . ق.) در ایران گذرانیده و شاه عباس بدو مهربان بود در سخن از اصفهان و برزن زرتشتیان در آنجا گبرستان(31) گوید «گبرها در اینجا پرستشگاه ندارند چه هنوز آن را نساختند اینان از تازیان بیزارند خود را گبر نمی نامند زیرا این لفظ به معنی کافر و بیدین و بت پرست است خود را بهدین(32) خوانند(33)دیگر از مردم اروپا که در روزگار صفوی در ایران بود و از زرتشتیان هم کم و بیش یاد کرد الئاریوس(34) آلمانی است که در روزگار شاه صفی (1038 - 1052 ه . ق.) در ایران بوده زرتشتیان را بنام گبر(35) و برزن آنان را در اصفهان گبرآباد یاد کرده است(36)، تاورنیه(37)بازارگان فرانسوی سالها در ایران گذرانیده در جایی از سفرنامهء خود گوید: در پایان سال 1654 م. / 1065 ه . ق. برای انجام داد و ستدی که با گبرها داشتم سه ماه در کرمان ماندم در این شهر بیش از ده هزار گبر هستند و بداد و ستد پشم می پردازند در چهارمنزلی کرمان پرستشگاه بزرگ آنان است. و پیشوای بزرگ آنان در همانجا جای دارد هر زرتشتی ناگزیر است در هنگام زندگی خود به آنجا برای زیارت برود(38). جهانگردان و بازرگانان و گماشتگان سیاسی اروپائی که در روزگار پادشاهی خاندان صفوی در ایران بوده و سفرنامه ای از خود بیادگار گذاشته اند و در آنها از زردتشتیان نیز سخن بمیان آورده اند بیش از اینها هستند هر چند سفرنامه های آنان سودمند است و آنچه دربارهء زندگی پیروان آیین کهن یاد کرده اند با ارزش است باید از بسیاری از آنها بگذریم تا سخن به درازا نکشد در میان این ها سفرنامه اتر(39) شایان توجه است هر چند که او پس از سپری شدن روزگار صفویان در ایران بود. اتر سوئدی (26 سپتامبر 1749 م. درگذشت) در زمان طهماسبقلی خان (نادر شاه) به ایران آمد و سفرنامه اش از سندهای بسیار گران بهای آن زمان است، دربارهء زرتشتیان نوشته پس از بیست ماه اقامت در اصفهان و فرصتی که برای آموختن زبان فارسی داشتم با خود اندیشیدم که دیگر ضرورتی برای اقامت بیشتر در اینجا نیست در همان روزهائی که میخواستم از ایران بیرون بروم خبر مرگ نادرشاه پراکنده شد چون احتمال آشوب میرفت به اندرز دوستان خود زودتر راهی شدم در روز دوازدهم آوریل 1739 م. / 1152 ه . ق.(40) با چند تن ارمنی و گرجی راه بغداد پیش گرفتیم، در روز 27 آوریل رسیدیم به کنگاور(41) در آنجا ویرانهء آتشکده ای دیده میشود(42) آنچنانکه در آنجا بمن گفتند هنوز چند تن از گبران در کنگاور بسر می برند اما دین خود را از دیگران پنهان میدارند و بظاهر مسلمان اند و نزد مردم چنین بشمار آیند، تا زمان شاه عباس در سراسر ایران آتشکده های بسیار برپا بود کوه البرز و سرزمینهای فارس و خراسان از این آتشکده ها برخوردار بود همه جای ایران گبران میزیستند شاه عباس آنان را یکسره نابود کرد و آتشکده های آنان را ویران ساخت و آنان را ناچار کرد که بدین اسلام درآیند و یا از ایران بیرون روند هزاران هزار از آنان به هند روی آوردند سرزمین ایران که پیش از این کم جمعیت بود پس از این پیش آمد کم جمعیت تر گردید و دیگر نتوانست از این کاهش سربلند کند در هیچ جای ایران ندیدم که گبرها به ظاهر شناخته شوند بجز در یگانه ده گبرآباد بنزدیکی اصفهان(43). آنچه ما از واژهء گبر یا گور درمییابیم همان است که دانشمندان و خاورشناسان نیز در نظم و نثر فارسی از آن دریافته اند و نوشته های اروپائیان هم در زمان صفویان کمترین شبهه در مفهوم زشت و توهین آمیز آن به جای نگذاشته است در میان بسیاری از این خاورشناسان جکسن امریکائی که در هشتم ماه اوت 1937 درگذشت و پاگلیارو را نام می برم که هر دو لفظ گبر را معادل کافر دانسته اند(44). برخی خواسته اند لفظ گبر (= گور = گاور) را به واژهء آرامی «گبره»(45)بپیوندند، گبره مانند صدها لغت دیگر سامی (آرامی) که در پهلوی دیده میشود و به آنها «هزوارش» نام داده اند شاید بیش از صد بار در نوشته های پهلوی که امروزه در دست داریم به کار رفته چه در نوشته هائی که از روزگار ساسانیان بجای مانده و چه در نوشته هائی که در قرنهای اولی اسلامی به ما رسیده است. گبره از واژه های بسیار رائج است و در همه جا این لفظ هزوارش بجای واژهء «مرد» آمده است در گزارش پهلوی اوستا (زند) یعنی تفسیری که در آن روزگار به زبان پهلوی به اوستا نوشته شده فزون و فراوان به واژهء گبره برمیخوریم و در همه جا از برای واژهء اوستایی نر آورده شده است. نر در اوستا چنانکه در فارسی و مرت در پهلوی هم بمعنی مرد است در برابر زن و هم بمعنی دلیر و یل و پهلوان و نر در اوستا و فارسی در استعاره و مجاز بمعنی دلیر و یل گرفته می شود معادل آرامی آن (گبره) بمعنی مطلق مرد است. در مقابل زن. همچنین باید یادآور شویم که هیچیک از هیئت های لفظ گبر = گور = گاور = و گبره از واژه های آرامی (هزوارش) بمعنی مرد پیوستگی با واژهء گبر بمعنی زره ندارد(46) گبر، نامی که به زرتشتیان داده شده باید همان کلمهء کافر عربی باشد و این دشنامی است که از دشمنان دین و آیین ایران به یادگار مانده است این کلمه از همان آغاز تاخت و تاز تازیان چنانکه گفتیم در ایران رخنه کرد و چون زبان ایرانیان از عهدهء تلفظ واژه های بیگانه برنیامد به این هیئت درآمده البته با این هیئت دگرگون گشته پس از گذشتن یک دو قرن دیگر نتوانستند ریشه و بن این لفظ را بشناسند و گمان بردند که پیروان دین زرتشتی را باید چنین خواند گبرکی که دیدیم چندین بار در شاهنامه و التفهیم بیرونی بکار آمده بدون توجه به اصل لغت بمعنی کیش زرتشتی و دین مزدیسنا بکار رفته است. اما در هزار شعر دقیقی که فردوسی در شاهنامهء خود آورده واژه های گبر و گبرکی دیده نمی شود با آنکه در آن هزار شعر سخن از دین زرتشتی و سنتهای آن آئین و ستیزهء ایرانیان و تورانیان است در سر آن آیین یکتاپرستی، ناگزیر دقیقی از معنی زشت این واژه آگاه بوده که آن را بکار نبرده است. دلایل فراوان در دست است که دقیقی به دین نیاکان خویش پایدار مانده زرتشتی کیش یا بهدین بود. شک نیست اگر امروزه کسی از ما پیروان دین کهنسال و پاک ایران را بچنین نام ننگین بنامد ناگزیر از مفهوم زشت و نکوهیدهء آن آگاه نیست زرتشتیان دیرگاهی است که خود را بهدین خوانند و همین نام برازنده است. (فرهنگ بهدینان صفحهء پنج تا شانزده) : و دیگر گویند: گبران و بسته کستیان که ایزد اندر جهان نخستین چیز مردی آفرید و گاوی و آن مرد گیومرث خوانند. (ترجمهء بلعمی).
شه گیتی ز غزنین تاختن برد
بر افغانان و بر گبران کهبر.عنصری.
تو مرد دینی و این رسم رسم گبران است
روا نداری بر رسم گبرکان رفتن.عنصری.
اگر صد سال گبر آتش فروزد
سرانجامش همان آتش بسوزد.
(ویس و رامین).
تا گبر نشی بتی بتو یار نیی
ور گبر شئی از بهر بتی عارنیی
آن را که میان بسته بزنار نیی
او را بمیان عاشقان کارنیی.باباطاهر.
و بسیار مردم بکشتند و گبر و مسلمان و غارت کردند و به کاشن شدند... (تاریخ سیستان چ بهار ص 369). و بوحفص منصوربن اسحاق را طلب کرد که اندر این فترت گریخته بود و بسرای گبری نزدیکان مصلی متواری بود. (تاریخ سیستان چ بهار ص 299). ستودان، گورستان گبران بود همچون طاقی برآرند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). گوئیم بتوفیق خدای تعالی که جهاد کردن واجب است بر (مسلمانان با)ترسایان و جهودان و مغان و گبران و کافران. (وجه دین ناصرخسرو). سلیمان بن عبدالملک... دل در آن بست که برمک را از بلخ بیاورد و وزارت خویش دهد اندیشید که مگر هنوز گبر باشد پس بررسید مسلمان زاده بود شاد شد. (تاریخ بخارا).
چون جهان مادر و تو فرزندی
گر نه ای گبر عقد چون بندی.سنایی.
دنیی ارچه ز حرص دلبر تست
دست زی او مبر که مادر تست
گرنه ای گبر پس بخوش سخنیش
مادر تست چون کنی بزنیش.سنایی.
کمان گروههء گبران ندارد آن مهره
که چارمرغ خلیل اندرآورد ز هوا.
وطواط (از مزدیسنا دکتر معین ص90).
از در سید سوی گبران رسید
نامهء پران و برید روان.
خاقانی (از مزدیسنا دکتر معین ص 465).
اگر نه شمع فلک نور یافتی ز کفت
چو جان گبر شدی تیره بر مسیح وثاق.
خاقانی.
مسلمانیم ما او گبر نام است
گر این گبری مسلمانی کدام است.نظامی.
همان گبران که بر آتش نشستند
ز عشق آفتاب آتش پرستند.نظامی.
مسلمانان من آن گبرم که دین را خوار میدارم
مسلمانم همی خوانند و من زنار میدارم.
عطار.
هر که یک ذره میکند اثبات
نفس او گبر یا جهود بود.
عطار (دیوان ص164).
ما مرد کلیسیا و زناریم
گبر کهنیم و نام نو داریم
دریوزه کنان شهر گبرانیم
شش پنج زنان کوی خماریم
ما گبر قدیم نامسلمانیم
نام آور کفر و ننگ ایمانیم.
عطار (از مزدیسنا دکتر معین ص 513).
گر دی بصومعه در مرد خلیل بدم
امروز پیش مغان چون گبر آزریم
گر چه بصورت حال از مؤمنان رهم
لیکن از راه صفت گبرم چو بنگریم.عطار.
چندباشی در میان خرقه گبر؟
پاره گردان زود اسلام ای غلام!
عطار (از مزدیسنا دکتر معین ص 513).
گر میسّر کردن حق ره بدی
هر جهود و گبر از او آگه شدی.مولوی.
تا نبیند مؤمن و گبر و جهود
کاندرین صندوق جز لعنت نبود.مولوی.
اما محبت در حق باری در همه عالم و خلایق از گبر و جهود و ترسا و جملهء موجودات کامن است...
(فیه مافیه چ فروزانفر ص 206).
فتادند گبران پازندخوان
چو سگ در من از بهر آن استخوان.
سعدی (از مزدیسنا دکتر معین ص 486).
ای کریمی که از خزانهء غیب
گبر و ترسا وظیفه خور داری.
سعدی (گلستان).
بدانست پیغمبر نیک فال
که گبر است پیرتبه بوده حال.(بوستان).
اگر صد سال گبر آتش فروزد
بیک دم کاندرو افتد بسوزد.(گلستان).
از آن گبر و مسلمان یهودی
پس از توحید حق والله اکبر.
(تاریخ ادبیات ادوارد براون بدون ذکر نام شاعر ص40 ج3).
به گورستان گبرانم سپارند از پس مردن
مسلمانی مباد از پهلوی من در عذاب افتد.
امیرخسرو دهلوی (از جهانگیری).
|| بی دین. ملحد. (فهرست ولف) :
بپرید سیمرغ و برشد به ابر
همی حلقه زد بر سر مرد گبر.فردوسی.
رجوع به به دین و گور شود.
|| خود و خفتان و آنچه بدان ماند از آهن. جوشن. زره. لباس جنگ. قردمانی؛ پوشاکیست جنگی. (منتهی الارب) :
از شعر جبه باید و از گبر پوستین
باد خزان برآمد ای بوالبصر درفش.منجیک.
چو بشنید شه همچو یکباره ابر
بسر برش پولاد و در تنش گبر.فردوسی.
وز آن پس بپوشم گرانمایه گبر
کنم شهر توران کنام هزبر.فردوسی.
میان بسته با نیزه و خود و گبر
همی گرد نعلش برآمد به ابر.فردوسی.
چو شد روز رستم بپوشید گبر
نگهبان تن کرد بر گبر ببر.
(شاهنامهء چ بروخیم ص 1689).
برخش دلاور سپردم عنان
زدم بر کمربند گبرش سنان.فردوسی.
یکی گبر پوشید زال دلیر
به جنگ اندرآمد به کردار شیر.فردوسی.
سپهدار با گرز و با گبر و خود
به لشکر فرستاد چندی درود.فردوسی.
میان بسته با نیزه و خود و گبر
همی گرد نعلش برآمد به ابر.فردوسی.
بزرگان که از کوه قاف آمدند
ابا نیزه و گبر و لاف آمدند.فردوسی.
همی گرز بارید گفتی ز ابر
پس پشت بر جوشن و خود و گبر.فردوسی.
ز ایران تبیره برآمد به ابر
که آمد خداوند کوپال و گبر.فردوسی.
برفتند با نیزه و خود و گبر
همی گرد لشکر برآمد به ابر.فردوسی.
بفرمود تا جوشن و خود و گبر
ببردند با تیغ پیش هزبر.فردوسی.
بزرگان که دیدند گبر مرا
همین شیر غرّان هزبر مرا...فردوسی.
زدم چند بر گبر اسفندیار
چنان بد که بر سنگ ریزند خار.فردوسی.
پیاده ز هامون ببالا برفت
سوی رود با گبر و شمشیر تفت.فردوسی.
بیامد زواره گشاده میان
از او گبر بگشاد و ببر بیان.فردوسی.
کف اندر دهانشان شده خون و خاک
همه گبر و برگستوان چاک چاک.فردوسی.
کمان جفاپیشه چون ابر بود
هم آورد با جوشن و گبر بود.فردوسی.
که با تیر او گبر چون باد بود
گذر کرد اگر کوه پولاد بود.فردوسی.
گمانی نبردم که رستم ز راه
به ایوان کشد گبر و ببر و کلاه.فردوسی.
ز گردان خاور سواری چو ابر
برون تاخت با خود و با خشت و گبر.
اسدی (گرشاسب نامه).
امن تو بهر تن بر خفتان و گبریست
جود تو جهان را پس هر کسری جبریست
هول تو بهر خاطره ببری و هزبریست
از بهر بداندیش تو هر شهدی صبریست
وز بهر نکوخواهان هر کف تو ابریست
ابریست که بارانش بود درهم و دینار.
منوچهری.
(1) - Zoroastrien. (2) - خطاب بسلطان محمود غزنوی.
(3) - gaur. (4) - تاریخ بخارا چ مدرس رضوی، تهران ص 57.
(5) - در لغت اسدی چ اروپا واژهء مزکت یاد نشده. در چ تهران یاد گردیده است.
(6) - مقدمة الادب زمخشری چ لیپسیک ص21 س 14 - 15.
(7) - السامی فی الاسامی چ 1374 ه . ق. در الباب الرابع فی الشرایع الاسلام.
(8) - صراح اللغة چ طهران 1272.
(9) - نسخه ای کهنه از این فرهنگ سودمند در دست عبدالعلی طاعتی است، امید است بکوشش ایشان برای نخستین بار چاپ شود.
(10) - در کتاب التفهیم که به اهتمام همائی بچاپ رسیده در فهرست برخی از لغات آن مزکت و مزکت آدینه برشمرده شده اما جای آن در صفحات کتاب معین نگردیده شبهه نیست که این واژه در کتاب التفهیم بکار رفته، چه نگارنده خود در سال 1912 م. در کتابخانهء ملی پاریس لغتهای فارسی التفهیم را برچین کرده هنوز در زیر دست دارم.
(11) - شاهنامه ج2 ص143 بیت 261.
(12) - خوارزمی در مفاتیح العلوم (ص 65) فی ذکر «ملوک الفرس و القابهم» آورده سابور و لقبه هویة سنبا و هو به اسم الکتف بالفارسیه ای ثقاب و هوالذی تسمیه العرب ذاالاکتاف و انما لقب بذلک لانه کان یثقب أکتاف العرب و یدخل فیها الحلق و قیل بل کان یخلع اکتافهم.
(13) - دربارهء نصیبین در بین النهرین که در پهلوی نسیبین (= نچیبین) خوانده شده و یکی از مراکز مهم زبان سریانی و شهر روحانی عیسوی بود و در آن جنگهای سخت میان ایرانیان و رومیان درگرفته. نگاه کنید به بخش نخست فرهنگ ایران باستان نگارش نگارندهء این نوشته ص163.
(14) - شاهنامه ج 7 ص 2060 بیت 539.
(15) - شاهنامه ج 6 ص 1559 بیت 1098.
(16) - در دنبالهء آن دو شعر باز عنصری گوید:
جهانیان برسوم تو تهنیت گویند
ترا برسم کیان تهنیت نگویم من
نه آتش است سده بلکه آتش آتش تست
که یک زبانه بتازی زند یکی به خُتن.
(17) - عنصری در شعر پیش همان سرزمین هند را زمین کفر و کافر خوانده:
ز بیم شاه نمانَد همی به گیتی کفر
ز خیر شاه نمانَد همی بگیتی شر
بدان زمین که بدو در ز وقت آدم باز
نبود جزهمه کفر و نرفت جز کافر.
(18) - کتاب التفهیم چ تهران ص 222.
(19) - از یادداشتهای خود نگارنده از یک نسخهء خطی التفهیم متعلق به کتابخانهء ملی پاریس.
(20) - نگاه کنید به دیوان باباطاهر ضمیمه سال هفتم مجلهء ارمغان ص 42.
(21) - در جای دیگر از ظفرنامهء علی یزدی و از عجائب الامور فی نوائب التیمور تألیف شهاب الدین ابوالعباس الدمشقی الحنفی العجمی المعروف به ابن عربشاه که در همه جای تاریخ خود بزبان عربی با تنفر خاصی از تیمور یاد می کند و در هیچ جا نام او را بدون علیه اللعنة نمی آورد سخن خواهیم داشت.
(22) - نگاه کنید به ظفرنامهء علی یزدی، کلکته 1888، ج 2 ص 153 و بصفحهء 133 هم نگاه کنید «گفتار در غزوهء دریای گنگ با جماعت گبران».
(23) - تاریخ عالم آرای عباسی، تألیف اسکندربیگ ترکمان دبیر مخصوص چ طهران 1314 ص 64 و 67.
(24) - gaur.
(25) - Etymologie des Balutchi, von Wilhelm Geiger, Munchen 1891
(Lautlehre) S. 53, N. 81.
(26) - قاموس العربیه والکردیة تألیف گیو موکریانی. در صفحهء 311 و 395 دو بار کلمهء کافر به گاوور گردانیده شده است.
(27) - Chardin.
(28) - Guiaour, Giaour. (29) - نگاه کنید به:
Voyage du Chevalier Chardin, en
Perse, Tome huitieme, nouvelle
edition, Paris 1811, p. 354 - 382.
(30) - Pietro Della Valle.
(31) - gauistan.
(32) - Behen din.
(33) - Voyage de Pietro Della Valle, nouvelle edition, Tome troisieme
Rouen 1745, p. 26-31.
(34) - Olearius.
(35) - Kebber.
(36) - Adam Olearius, Muscowintischen und Persischen Reyse Schleszwig
1626, S. 562-3.
(37) - Tavernier. (38) - ترجمهء فارسی تاورنیه از ابوتراب نوری، طهران 1331 ص4 - 183. دربارهء شاردن، الئاریوس، دلاواله و تاورنیه نگاه کنید به هرمزدنامه ص196 و 199 - 202 نگارش نویسندهء این گفتار.
(39) - Utter. (40) - نادرشاه در سال 1160 ه . ق. کشته شد در 1152 ه . ق. در هند بود ناگزیر آنچه اتر گوید که خبرمرگ او در ایران پیچیده جزء خبرهای کارزار وی در هند بود.
(41) - Kienguevar. (42) - ناگزیر آتشکدهء ناهید در کنگاور مراد است که هنوز هم ویرانهء آن پرستشگاه بزرگ در آنجا دیده میشود، نگاه کنید بتفسیر اوستای نگارنده (استاد پورداود) ج 1 یشتها صص169 - 176.
(43) - ترجمهء آلمانی سفرنامهء اتر:
Johann Otters Reisen in die Turkey
und nach Persien, Zweiter Band, Halle
1789, S. 11 - 12.
(44) - Die Iranische Religion, von W. Jockson, im Grundriss der Iranischen
Philologie, B, 11, S. 697. Parsis, Par
Ant Pagliaro Encyclopedie de lcIslam,
Tome III, p. 1097.
(45) - Gabra. (46) - یکی گبر پوشید زال دلیر
بجنگ اندر آمد به کردار شیر
بدست اندرون داشت گرز پدر
سرش گشته پرخشم و پرخونْ جگر.
(شاهنامه چ بروخیم ج1 ص270 بیت 450).

گبر.

[ِگ] (اِ)(1) درختی است که در جنوب ایران بین آب گرم و عباسی هست.
(1) - Acacia nubica Bth(درختان جنگلی ایران، ثابتی ص208) Acaci aaucheri
.Acacia pterygocarpa

گبر.

[گَ بَ] (اِ) سنگی باشد که از آن دیگ و طبق و کاسه و امثال آن سازند. (برهان) (انجمن آرا). سنگی است که از آن ظروف و اوانی مانند دیگ کاسه و صحن سازند. (الفاظ الادویه) :
زین بیابان بسی تو را بهتر
خانه و آب سرد و دیگ گبر.
سنایی (از جهانگیری).

گبر.

[گَ بَ] (اِ) خیمه که به یک ستون بر پای کنند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) :
شاه حلوا گر کند ییلاق در صحرای خوان
خرگهش کاک است و مین(1) خیمه و گیپا گبر.
بسحاق اطعمه.
مؤلف گوید که: در فرهنگها چنین نوشته اما بخاطر میرسد که کبر به کاف عربی و بای پارسی باشد چرا که کپر بپارسی خاصه در پارس خانه ای را گویند که از چوب و علف و شاخه های درختان و نی سازند و تابستان آب بر آن ریزند و هوا و برودت پیدا کند و دیگرباره بمعنی خیمه نامناسب است. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). رجوع به گنبدی شود.
(1) - ن ل: منتو.

گبر.

[گَ بَ] (اِخ) نام شهری است از ولایت بجور و آن مابین کابل و هندوستان واقع است. (برهان) (جهانگیری). در بعضی نسخه ها دشت کتر نوشته اند و گفته اند الحال آن جا را کتور گویند و در لغت سیاه پوشان گذشته و کفار آنجا بشدت و غلظت معروف و مشهورند. (انجمن آرا). گویند میر سیدعلی همدانی چندگاهی در آنجا بود و نقد حیات در همانجا سپرده و نعشش از آنجا به ختلان نقل نمودند. (جهانگیری) :
نه یک سوار است او بلکه صد هزار سوار
برین گواه من است آن که دیده حرب گبر.
عنصری (از جهانگیری).

گبر.

[گَ] (اِ)گیاهی است مانند زنجبیل که آن را در خراسان از زیر زمین بر می آورند و بجهت دفع سردی میخورند. (برهان).

گبر.

[گَ] (هزوارش، اِ) در آرامی (هزوارش) گبرا بمعنی مرد است. رجوع به گبر شود. مرد. مرد بزرگ. معرب آن جبر است(1):
و اسلم براووق حییت به
و انعم صباحاً ایها الجبر
ابن احمر (از تاج العروس از شوابن جنی در: جبر).
(1) - جبرئیل نیز بمعنی مرد خداست.

گبرآباد.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان کهنه فرود بخش حومهء شهرستان قوچان در 17 هزارگزی جنوب قوچان سر راه شوسهء عمومی مشهد به قوچان. جلگه، معتدل. سکنهء آن 586 تن شیعه. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گبرخ.

[گَ رَ] (اِ) مرقع را گویند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 81).

گبر شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب)زردشتی شدن. مجوس گردیدن: تمجس؛ گبر شدن. (تاج المصادر بیهقی).

گبرک.

[گَ رَ] (اِ مصغر) (از: گبر + کاف تحقیر) برای مزید استخفاف گبر را با کاف تحقیر استعمال میکردند. (مزدیسنا دکتر معین ص395). رجوع به گبر شود. جمع این کلمه گبرکان است. مرحوم ملک الشعراء بهار در تاریخ سیستان ص 16 حاشیهء 2 آرد: غالب مورخین و شعرا لفظ «گبر» را مصغر کرده اند غیر از دقیقی که لغت «گبر» را هیچ نیاورده است. فردوسی گوید :
همه پیش آذر بکشتندشان
ره گبرکی درنوشتندشان.
اینک شواهد استعمال گبرک : و اندر وی [ دههای بکتکین ] ترسایان و گبرکان و صابیان نشینند. (حدود العالم). و این ناحیتی است [ ناحیت کوه قارن ] آبادان و بیشتر مردمان وی گبرکانند. (حدود العالم). پرکدر، بر کران رود مرو نهاده است و او را قهندز است استوار و اندر وی گبرکانند و ایشان را به آفریدیان خوانند. (حدود العالم).
تو مرد دینی و این رسم رسم گبران است
روا نداری بر رسم گبرکان رفتن.عنصری.
هنوز اندر آن خانهء گبرکان
بمانده ست بر جای چون عرعری.
منوچهری.
و بسیار گبرکان مسلمان گشتند از نیکویی سیرت او. (تاریخ سیستان ص 91). همه هیربدان را بکش و آتشهای گبرکان برافکن. (تاریخ سیستان). و گبرکان سیستان قصد کردند که عاصی گردند. (تاریخ سیستان). جهودان را نیز کنشت است و ترسایان را کلیسا و گبرکان را آتشگاه. (تاریخ سیستان ص 93). اندر کتاب ابن دهشتی گبرگان نیز بگوید که یکی چشمه ای بود در هیرمند برابر بست. (تاریخ سیستان ص 17). اندر کتاب ابن دهشتی گبرکان نیز باز گویند که اندر شارستان سیستان که برکه ای گرد گنبد است یکی چشمه ای بوده است که از زمین همی برآمد. (تاریخ سیستان ص 16). و گبرکان چنین گویند که آن هوش گرشاسب است و حجت آرند بسرود کرکوی بدین سخن. (تاریخ سیستان ص 37). چون بزرجمهر حکیم از دین گبرکان دست بداشت... و دین عیسی گرفت. (تاریخ بیهقی). هیربد شخصی باشد که گبرکان او را محتشم دارند... (فرهنگ اسدی نخجوانی). [ منصور ] گفت [ خالد برمک را ] همواره نصرت به گبرکان کنی و دین پدرانت فراموش نگردد. (مجمل التواریخ و القصص). و اگر دین و دولت و خلافت بنسبت بودی چنانکه مذهب گبرکان و رافضیان است بایستی که نه بوبکر را بودی و نه علی را، از آن عباس بودی. (کتاب النقض ص 20). و همچنانکه گبرکان خود را مولای آل ساسان دانند. (کتاب النقض ص444). و همچنانکه گبرکان گویند که کیخسرو بنمرد و به آسمان شد و زنده است و بزیر آید و کیش گبرکی تازه کند. (کتاب النقض ص444). || از مثال ذیل گمان میرود در قدیم بمعنی بت پرستان نیز استعمال میشده است : و چون از این در بیرون شوی [ از در تبت ] به حدود وخان اندرافتد. رختجب، دهی است از وخان و اندر وی گبرکان وخی اند. سکاشم شهری است و قصبهء ناحیت وخان است و اندر وی گبرکانند و مسلمانان و ملک و خان آنجا نشیند... خمد از جائی است که اندرو بتخانه های وخیان است. (حدود العالم).

گبرکان.

[گَ رَ] (اِخ) دهی از طسوج سراجه است. (تاریخ قم ص 114).

گبرکی.

[گَ رَ] (ص نسبی) هر چه منسوب به گبران است. (انجمن آرا) (آنندراج). || (حامص) مجوسیّت. (مهذب الاسماء). زردشتی بودن : هیچ ملک دین گبرکی را چندان نصرت نکرد که او [ گشتاسب ] کرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
که دین مسیحا ندارد [ شاپور شاه ] درست
ره گبرکی ورزد و زند و است.فردوسی.
همه پیش آذر بکشتندشان
ره گبرکی درنوشتندشان.فردوسی.
و زردشت حکیم در عهد وشتاسف آمد و کیش گبرکی آورد. (فارسنامهء ابن بلخی ص49). و چون دین گبرکی که زردشت آورد قبول کردند. (فارسنامهء ابن بلخی ص50). ابولؤلؤ... از ری قاشان بود از دیهی فین و بر گبرکی بایستاد. (مجمل التواریخ و القصص). هر رهی که جز ره مسلمانی است از جهودی و گبرکی و ترسایی... (تفسیر ابوالفتوح رازی ج2 ص356). قتاده گفت در این آیت، دینها پنج است: اربعة، للشیطان، و واحد للرحمن، چهار دیو راست و یکی خدای راست. و آن چه خدای راست مسلمانی است و آنچه دیو راست این چهارگانه است، از جهودی و ترسایی و گبرکی و مشرکی... (تفسیر ابوالفتوح از مزدیسنا دکتر معین ص 285). و همچنانکه گبرکان گویند که کیخسرو بنمرد و به آسمان شد و زنده است و بزیر آید و کیش گبرکی تازه کند. (کتاب النقض ص444). هر عاقل که به انصاف تأمل کند انکار نکند که در این اختیار مجبری به گبرکی بهتر مانندگی دارد که بر افضئی. (کتاب النقض ص 446)... پس مجبری بهتر میماند به گبرکی در این صورت... (کتاب النقض ص 446). و چون درست شد که مذهب مجبران بگبرکی ماننده تر است در این صورت این قدر کفایت است و تمام. (کتاب النقض ص 446). از اقاصی و أدانی بسیط زمین و اطراق عالم نقش گبرکی بر میداشت. (کتاب النقض ص 534). تشبیه کردن این طریقه به گبرکی الا جحود محض و انکار صرف نباشد. (کتاب النقض ص 19). اهالی آن را تکلیف کرد تا از کیش مطهر حَنفی با کیش نجس گبرکی آیند. (جهانگشای جوینی).
مردان راه دین را در گبرکی کشیده
رندان ره نشین را میخانه در گشاده.
عطار.
تو با مسواک و سجاده به خلوت سجده ای میکن
که کیش گبرکی ما را بحمدالله میسر شد.
مولوی(1).
(1) - از مزدیسنا، دکتر معین ص 520.

گبرکی.

[گَ رَ] (اِ) ظرفی باشد که شراب در آن کنند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (جهانگیری). ظرفی است شراب را چون کپ :
دارم طمع ز جود تو یک گبرکی شراب
بفرست و بنده را مکن از خویش مشتکی
ور نیست گبرکی بفرست آنچه هست از آنک
هرچ آید از تو آن نبود غیر گبرکی.
ابن یمین فریومدی (از آنندراج).

گبرگه.

[گَ بُ گَ] (اِ) در خراسان گورگه(1)، و در گلپایگانی گبرگه(2) گویند. رجوع به گورگه شود.
(1) - gavarge.
(2) - gaburge.

گبرونت.

[گَ نَ] (اِ) بارندگی. (ناظم الاطباء).

گبری.

[گَ] (حامص) گبر بودن. دین گبر داشتن. مجوس بودن : و مبتدعان آنجا [ پارس ] ثبات نیابند و تعصب مذهب گبری ندانند. (فارسنامهء ابن بلخی ص 117). از پادشاهی گشتاسب سی سال بگذشت زردشت بیرون آمد و دین گبری آورد. (نوروزنامه). قتیبه مسجدها برآورد و رسم گبری برداشت و کوشش بسیار کرد و هر که در آئین اسلام کوتاهی کرد کیفر میدید. (تاریخ بخارا ص 46).
اگر آتش پرستی را ز عشق او بترساند
ز بیم آتش عشقش شود بیزار از گبری.
سنایی (از مزدیسنا دکتر معین ص 509).
مسلمانیم ما او گبرنام است
گرین گبری، مسلمانی کدام است؟
نظامی (از مزدیسنا دکتر معین ص 460).
ای که مسلمانی و گبریت نیست
چشمه ای و قطرهء ابریت نیست.نظامی.
مؤمنی اندیشهء گبری مکن
در تنکی کوش و سطبری مکن.نظامی.
در دیر شو و بنشین با خوش پسری شیرین
شکر ز لبش می چین تا چند ز کفر و دین؟
در زلف و رخ او بین گبری و مسلمانی.
عراقی (از مزدیسنا دکتر معین ص 527).

گبری.

[گَ] (ص نسبی، اِ) لهجهء زرتشتیان ایران (مخصوصاً یزد و کرمان). رجوع به گبر و مقدمهء فرهنگ بهدینان بقلم پورداود صفحهء 5 ببعد شود. در فرهنگ مزبور لغات متعلق بدین لهجه بترتیب آمده است.

گبری.

[گَ] (اِخ) نام دهی از بلوکات گله دار، هفده فرسخ میانهء شمال و مغرب گله دار است. (فارسنامهء ناصری ص 260).

گبری.

[گَ] (اِخ) ملامحمد قاسم. از شعرای ایران از مردم کاشان. او راست:
گلخن نشین آتش سودا کسی مباد
سرگرم شعله های تمنا کسی مباد
آن را که رد کنیم شود رد کائنات
مردود بارگاه دل ما کسی مباد
بوی تو ز گلزار وفا میشنوم
آشفتگی تو از صبا میشنوم
میگریم و در اشک رخت میبینم
مینالم آواز تو را میشنوم.
(صبح گلشن ص 346).

گبری.

[گَ] (اِ) آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

گبریاس.

[گُ] (اِخ)(1) مرد آسوری است که گبریاس نامیده شده است. مؤلف تاریخ ایران باستان معتقد است که: اسم گبریاس که موافق کتیبهء بیستون داریوش و گفتهء هردوت پارسی بود، نه آسوری (داریوش او را گئوبروو نامیده و گبریاس یونانی شدهء این اسم است. (ایران باستان ص 373). گزنفن (کتاب 4 فصل 6) می نویسد: یک پیرمرد آسوری که گبریاس نام داشت، با عده ای از سوار به طرف کوروش آمد. مستحفظین اردو مانع شدند و بعد معلوم شد، مقصود او ملاقات کوروش است. او را تنها نزد وی آوردند و گبریاس همینکه کوروش را دید. گفت: «آقا من از حیث نژاد آسوری ام قصر محکمی دارم و بر ولایتی بزرگ حکومت میکنم، من قریب 2300 سوار دارم زمانی که پادشاه آسور زنده بود، این سوارها را به کمک او میبردم زیرا چون خوبیها از او دیده بودم او را دوست میداشتم ولی حالا که او در این جنگ کشته شده و پسرش بجای او بر تخت نشسته چون او دشمن من است نمی خواهم به او خدمت کنم و بتو پناه آورده تابع و بندهء تو میشوم تا بوسیلهء تو انتقام از دشمن بکشم». بعد گبریاس جهت کینه ورزی خود را نسبت به پسر پادشاه مقتول چنین بیان کرد: «پادشاه متوفی میخواست دختر خود را به پسر جوان و رشید من بدهد پسر پادشاه روزی او را با خود به شکارگاه برد و در حین شکار دو دفعه گراز و شیری را که حمله میکردند از پا درآورده بر اثر این شجاعت پسر پادشاه بقدری نسبت به پسر من خشمگین شد که زوبین یکی از همراهانش را گرفته بسینهء پسر من فرو برد و او را کشت، پادشاه متوفی از این قضیه خیلی متألم گشت، و بمن دلداری و تسلی داد، اگر او زنده بود من نزد تو نمی آمدم ولی حالا که پسر او پادشاه است من جز کشیدن انتقام پسرم آرزویی ندارم و اگر اینکار کردم جوانی را از سر خواهم گرفت». کوروش - «گبریاس اگر تو آنچه میگویی از ته دل است من حاضرم قاتل پسر تو را مجازات کنم، حالا بگو که اگر قصر و ولایت تو را بتو رد کنم در ازای آن چه خواهی کرد؟
گبریاس - «هر زمان که تو بخواهی قصر من منزل تو خواهد بود دختری دارم که بحد بلوغ رسیده و میخواستم به پسر پادشاه متوفی بدهم ولی بعد که این قضیه روی داد دخترم از من با تضرع خواهش کرد. او را بقاتل برادرش ندهم، این دختر را به اختیار تو میگذارم. علاوه بر این تمام سپاهیان خود را بخدمت تو میگمارم و خودم هم در تمام جنگها با تو خواهم بود». کوروش پس از آن دست خود را به طرف او دراز کرد گفت: «با این شرایط صمیمانه به تو دست میدهم» بعد گبریاس از نزد کوروش رفت و راهنمایی در اردو گذارد تا کوروش را بقصر او هدایت کند. در خلال این احوال مادیها غنایم را تقسیم کردند و برای کوروش خیمه ای با شکوهی با تمام لوازم و معیشت و یک زن سوشی که زیباترین زن آسیا بشمار میرفت با دو زن سازنده گذاردند. گرگانیها هم با سهام خودشان رسیدند و خیمه هایی، که زیاد آمده بود به پارسیها داده شد. پول را هم تقسیم کردند و از غنائم سهمی را که مغها حصهء خدا دانستند بتصرف آنها داده شد. (ایران باستان ص325، 327).
کوروش در قصر گبریاس (همان کتاب 5 فصل 2): روز دیگر صبح زود کوروش به قصد قصر گبریاس حرکت کرد. دو هزار سوار پارسی و دو هزار پیاده در جلو میرفتند و باقی قشون از عقب حرکت میکردند، روز بعد او به قصر گبریاس رسید. گزنفون در اینجا از خندق ها و استحکامات این قصر یا قلعه توصیفی بلیغ میکند و گوید که: آذوقه و حشم قلعه بقدری بود که اهل خبره به کوروش گفتند: این قلعه صد سال میتواند در مقابل محاصرهء دشمن پا فشارد این عقیده باعث نگرانی کوروش شد پس از اینکه گبریاس اهل قلعه را خارج کرد به کوروش گفت: «هر اقدام احتیاطی که خواهی بکن و داخل قلعه شو، کوروش با قشون وارد شد و گبریاس جامها، تنگ ها، گلدانهای زرین، جواهرات گوناگون، مقداری زیاد دَریک و اشیاء گرانبها به کوروش عرضه داشت (گزنفون اشتباه کرده در این زمان سکه دَریک وجود نداشت زیرا این سکه را داریوش اول زد. م) بعد دختر خود را که از حیث قد و قامت و زیبایی توجه همه را جلب میکرد و بواسطهء مرگ برادر عزادار بود نزد کوروش آورد و گفت: «این دختر با تمام این مال و منال از آن تو است، یگانه خواهشی که از تو دارم این است که انتقام پسر را از قاتل بکشی». کوروش جواب داد: «چندی قبل بتو گفتم که اگر تو صمیمی باشی حاضرم انتقام پسرت را بکشم و چون اکنون میبینم آنچه که گفته ای راست است به تو قول میدهم که به فضل خدایان چنان کنم. تمامی این ثروت را می پذیرم و بعد آن را به این طفل (یعنی به این دختر) و بشوهر او میدهم چون از اینجا بروم بیکی از هدایای تو اکتفا کنم و تمام خزاین و نفایس بابل و حتی خزاین عالم با این هدیه مقابلی نکند» گبریاس با حیرت پرسید؟ که این هدیه کدام است زیرا تصور میکرد که مقصود کوروش دختر او است، ولی کوروش به زودی او را از اشتباه بیرون آورد توضیح آنکه چنین گفت: «بی شک در عالم اشخاصی زیاد هستند که نمیخواهند تعدی کنند، دروغ بگویند و عهد خود را بشکنند ولی چون پیش نمی آید که کسی به این نوع کسان ثروتی زیاد بسپارد یا اختیارات مطلق بدهد یا قلعه ای را به آنها تسلیم کند و یا دخترانی را که دوست داشتنی هستند در اختیار آنها بگذارد از این جهان میروند پیش از آنکه مردم از روی حقیقت بدانند، اینها چه کسانی بوده اند امروز که تمام این ثروت و اختیارات و دختر خود را که بواسطهء زیبایی اش دلارام هر کس است در اختیار من گذاردی، موقعی به دست من دادی تا بمردم بنمایم من کسی نیستم که به میزبان خود خیانت کنم یا عهد خود را بشکنم و یا نسبت به او بواسطهء حب پول متعدی باشم. بدان که من قدر این هدیه را میدانم و مادامی که من عادل باشم و شایعهء عدالتم باعث تمجید مردمان از من باشد هرگز آن را فراموش نخواهم کرد و بلکه جد خواهم داشت که نیکی های زیاد بتو بکنم. اما در باب دخترت تصور مکن که من کسی را که لایق او باشد پیدا نکنم من دوستان زیاد دارم که مردند و هر یک لایق او. به این مسئله که آیا شوهر دخترت بقدر او دارایی خواهد داشت نمیتوانم جواب بدهم ولی بدان هر قدر مال و منال دخترت زیاد باشد ابداً احترام ترا در نظر شوهرش زیادتر نخواهد کرد اینها که پهلوی من نشسته اند کسانی هستند خواهان آنکه نشان دهند که مانند من نسبت به دوستان باوفایند و از دشمن تا نفس میکشد نمیگذرند مگر این که خواست خدا طور دیگر باشد، اینها جویای نام اند نه مال تو ولو اینکه ثروت آسوریها و سریانیها را بر آن بیفزایند». گبریاس گفت: «کوروش! تو را به خدا بگو کیانند چنین کسان تا من از تو خواهش کنم یکی را از آنها به پسری به من بدهی». کوروش جواب داد «لازم نیست من بگویم تو با ما بیا بزودی خودت چنین کسان را خواهی شناخت کوروش این بگفت و برخاست که از قلعه خارج شود و هر چند گبریاس اصرار کرد برای شام بماند نپذیرفت. بعد با همراهان خود به اردو برگشت و گبریاس را هم بشام دعوت کرد. پس از شام کوروش بر بستری که از برگ های درخت ساخته بودند خوابید و به گبریاس گفت: «آیا تو بیش از ما تخت خواب داری؟» او جواب داد «قسم بخداوند، من اکنون فهمیدم که شما بیش از من قالی و تخت خواب دارید. خانه تان هم بزرگتر است زیرا مسکن شما زمین و آسمان است و بسترهای شما سطح روی زمین. قالیهای شما از پشم میش ها نیست مرغزارهای کوه ها و صحراها فرش شما است» گبریاس در سر شام از سادگی غذای پارسیها قناعت آنها در خوردن و آشامیدن و صحبت ها و شوخیهای دلپسندشان در حیرت شد و چون برخاست که به منزل خود برگردد گفت: «جای تعجب نیست که با وجود اینکه ما اینهمه جامهای زرین و ثروت داریم مردانگی شما بیشتر است. ما مال جمع میکنیم و شما اخلاق خودتان را تهذیب میکنید». کوروش گفت فردا صبح زود با سواران خود بیا تا از ولایت تو بگذریم و ببینیم دوست و دشمن کیست.
نقشهء جنگ (همان کتاب 5 فصل 2). روز دیگر گبریاس با سواران خود آمد و راهنمای کوروش گردید، چون او همواره در این فکر بود که بر قوهء خود بیفزاید و از قوای دشمن بکاهد گبریاس و رئیس گرگانیها را احضار کرده به آنها گفت: «چون منافع ما یکی است و شما را شریک در نفع و ضرر خود میدانم مصمم شدم با شما شور کنم و یقین دارم که صمیمانه جواب خواهید داد آیا مردمانی هستند که با آسوریها بد باشند و بتوان آنها را جلب کرد؟» رئیس گرگانیها گفت، دو مردم اند که با آسوریها دشمن اند. زیرا آسوریها آنها را خیلی آزار کرده اند یکی کادوسیان و دیگری سکاها (راجع به کادوسیان بالاتر گفته شده که در گیلان سکنی داشتند). کوروش پرسید: «پس چرا آنها به ما ملحق نمیشوند؟». «جهت، همان آسوریها هستند که تو اکنون از مملکت آن ها میگذری» کوروش چون اسم آسوری را شنید از گبریاس پرسید: «آیا شنیده ای که جوانی که اکنون در آسور سلطنت میکند متفرعن باشد؟» گبریاس جواب داد: «بلی و شقاوت او نسبت بدیگران کمتر از سختی او با من نیست. جوانی که پدرش از من قوی تر بود و از دوستان نزدیک او بشمار میرفت روزی در موقع بزمی مورد تمجید یکی از زنان غیرعقدی او واقع شد، به این معنی که آن زن گفت «این جوان چقدر شکیل و صبیح است و خوشا به حال کسی که زن او گردد» پادشاه از این حرف بقدری خشمناک گردید که فرمود جوان را خواجه کردند». کوروش: «این جوان حالا کجا است». گبریاس: «پس از فوت پدرش ولایت خود را اداره میکند» «آیا نمیشود به مسکن او رفت؟»، «چرا ولی مشکل است. زیرا این محل در آن طرف بابل است از این شهر دو برابر سپاه تو لشکر بیرون می آید و این را بدان که اگر از آسوریها کمتر کسانی نزد تو می آیند و اسب می آورند از این جهت است که قوهء تو را کم میدانند. بنابراین عقیدهء من چنین است که در این حرکت با احتیاط باشیم»، «توحق داری که احتیاط را توصیه میکنی ولی من عقیده دارم که راست بطرف بابل بروم. اولاً این شهر مرکز قوای دشمن است ثانیاً فتح هیچگاه بسته به عده نبوده بلکه شجاعت باعث بهره مندی است. از آن گذشته اگر دشمن مدتها ما را نبیند خیال خواهد کرد ما از ترس دشمن را تعقیب نمی کنیم و اثرات شکست بمرور برطرف شده از نو دل دشمن قوی خواهد گشت و حال آنکه اکنون جمعی برای مردگان خود ماتم گرفته اند و عده ای از مجروحین خود پرستاری میکنند اما اینکه گفتی عدهء ما کم است بخاطر آر که قبل از شکست دشمن عدهء آنها بیش از عدهء کنونی شان و قوای ما کمتر از قوای حالیهء ما بود. این را هم بدان که اگر دشمن دلیر باشد در مقابل عدهء کثیرش هیچ قوه ای مقاومت نتواند کرد ولی اگر ضعیف باشد هر قدر عده اش زیادتر گردد ضعیف تر میشود، زیرا عدهء زیاد در موقع ترس و اضطراب بیشتر دست و پای او را گرفته باعث بی نظمی و اختلال میگردد. این است عقیدهء من پس ما را راست به طرف بابل ببر».
حملهء به بابل (همان کتاب 5 فصل 3). چهار روز بعد قشون کوروش به انتهای ولایت گبریاس رسید و کوروش لشکر خود را به احوال جنگ درآورد و قسمتی را از سواره نظام مأمور کرد به تاخت و تاز و برگرفتن غنائم بپردازند، و سپرد که اشخاص مسلح را بکشند پارسیها را هم با این سوارها فرستاد و بعضی از آنها از اسب افتاده برگشتند ولی برخی با غنائم آمدند پس از اینکه غنائم زیاد به دست آمد کوروش به هم تیم ها گفت عدالت اقتضا میکند که از غنائم مال خدا را موضوع کرده و آنچه برای سپاهیان لازم است برداشته باقی را به گبریاس بدهیم زیرا او میزبان ما بود و سزاوار است که اگر اشخاصی نسبت به ما نیکی کرده اند دربارهء آنان چندان نیکی کنیم که آنها مغلوب ما گردند همه این پیشنهاد را پذیرفته بقیهء غنائم را به گبریاس دادند. بعد کوروش قشون خود را به طرف بابل برد ولی بابلی ها برای جنگ بیرون نیامدند بر اثر این احوال کوروش گبریاس را فرستاد به پادشاه بابل این پیغام را برساند: «اگر میخواهی بجنگی من حاضرم و اگر میخواهی مملکت را حفظ کنی تسلیم شو». گبریاس تا جائی که بی خطر بود پیش رفته پیغام را رسانید. بابلی ها جواب دادند: «گبریاس این است جوابی که آقایت بتو میدهد: من از کشتن پسرت پشیمان نیستم، ندامت من از این است که چرا تو را هم نکشتم، اگر میخواهید جنگ کنید سی روز بعد بیائید ما حالا فرصت نداریم زیرا مشغول تدارکات هستیم. گبریاس در جواب گفت: «ندامتت تا زنده ای باقی و وجود من شکنجهء روحت باد». (ایران باستان صص 328 - 332).
(1) - Gobrias.

گبریک.

[گَ] (اِخ) ناحیه ای است در جنوب بلوچستان.

گبریک.

[گَ] (اِخ) رودی است در جنوب بلوچستان.

گبز.

[گَ] (ص) هر چیز گنده و قوی و سطبر. (برهان) (آنندراج) (غیاث). سترگ و بزرگ. فربه :
یک زمان چون خاک سبزت میکند
یک زمان پرباد و گبزت میکند.
مولوی (مثنوی).
نان چو معنی بود بود آن خار سبز
چونکه صورت شد کنون خشک است و گبز.
مولوی (مثنوی).
در فلان بیشه درختی هست سبز
پس بلند و هول و هر شاخیش گبز.
مولوی (مثنوی).
تا چرد آن برّه در صحرای سبز
هین رحم بگشا که گشت این برّه گبز.
مولوی (مثنوی).
جملگی روی زمین سرسبز شد
شاخ خشک اشکوفه کرد و گبز شد.مولوی.
زآن ندا دینها همی گردند گبز
شاخ و برگ دل همی گردند سبز.مولوی.

گب زدن.

[گَ زَ دَ] (مص مرکب) سخن گفتن (در بسیاری از لهجه ها از جمله در گناباد خراسان و گیلان).

گبست.

[گَ بَ] (اِ) گیاهی باشد بسیار تلخ. حنظل. (برهان) (آنندراج). زهرمار. رشیدی و جهانگیری و فرهنگ نظام این کلمه را در کاف تازی آورده اند. مؤلف برهان در هر دو ضبط کرده است و ولف نیز در فرهنگ شاهنامه کبست و گبست هر دو را آورده است، اما اصح کاف تازی است. رجوع به کبست، کبستو شود. (حاشیهء برهان چ معین).

گبلو.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، در 23هزارگزی شمال آغ کند و 5هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 30 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل مردم زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم بافی می باشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گبنا.

[گَ] (هزوارش، اِ) بلغت زند و پازند بمعنی مرد باشد که در مقابل زن است. (برهان) (آنندراج). این کلمه، هزوارش گبنا(1)است که غالباً گبرا(2) و در پهلوی مرت(3) (بمعنی مرد) خوانند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - gab(a)na.
(2) - gabra.
(3) - mart.

گبورگه.

[گَ بُ گَ] (اِ) رجوع به گبرگه شود.

گبول.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار، در 29000گزی شمال باختری چاه بهار و 3000گزی باختر شوسهء چاه بهار به ایرانشهر. جلگه و گرمسیر مالاریائی و سکنهء آن 150 تن، زبان آنان بلوچی، فارسی. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات و لبنیات. شغل مردم زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گبه.

[گَبْ بَ / بِ] (اِ) شیشهء حجام را گویند که بدان حجامت کند. (برهان) (آنندراج). شاخ حجامت. || خرسک. نوعی قالی که پود دراز دارد.

گبه حشال.

[گُبْ بِ حَ] (اِخ) دهی از بخش موسیان شهرستان دشت میشان، در 56هزارگزی جنوب خاوری موسیان و 6هزارگزی باختر راه فکه به موسیان. دشت و گرمسیری و سکنهء آن 80 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل مردم زراعت و گله داری و صنایع دستی قالیچه بافی و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گبی.

[گُ] (اِخ)(1) (صحرای...) شامو(2). صحرایی وسیع در مغولستان، بین سیبریه و منچوری.
(1) - Gobi.
(2) - Chamo.

گبیر.

[گُ بِ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب (بلوک عنافجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز، در 16هزارگزی شمال خاوری اهواز و 7هزارگزی خاور راه آهن (کنار رود کارون). دشت، گرمسیری و سکنهء آن 600 تن. آب آن از کارون. محصول آن غلات و شغل مردم زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء لویمی هستند. این آبادی از سه محل به نام 1، 2، 3 بفاصلهء دوهزارگزی از هم تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گبینو.

[گُ نُ] (اِخ)(1) کنت ژوزف آرتو دُ. (1816 - 1882 م.). سیاستمدار و نویسنده فرانسوی که در شهر ویل داوری(2) متولد شده و از شرق شناسان معروف است. او را آثار مهمی است از جمله: 1- مذاهب و فلسفه های آسیایی وسطی. 2- بحث در باب عدم تساوی نژادها(3). 3- تاریخ پارسیان، و رمانهای ابتکاری دارد. وی مدتی در ایران میزیسته است.
(1) - Gobinau, Comte.
(2) - Ville d´Avray.
(3) - L´Essai sur l´inegalite des races humaines.

گپ.

[گَ] (اِ) گب در خراسان و زبان لری بمعنی سخن است. (فرهنگ نظام). کردی گب(1) (سخن، گفتگو)، اشکاشمی گپ(2)، یودغا گپ ده(3) (مکالمه کردن)، گیلکی گپ زئن(4) (گپ زدن، سخن گفتن)، تهرانی گپ(5)(سخن، گفتگو). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). سخن. سخنان لاف و گزاف. (برهان). لاف و گزاف و افسانه گویی، گپو نیز گویند و افادهء معنی پر گفتن میکند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
تا کی از تو گپ و این لاف بود
چون تو کی همسر خفاف بود.خفاف.
|| (ص) گنده. سطبر. بزرگ. (برهان) (آنندراج).
(1) - gab.
(2) - gap.
(3) - gapdah.
(4) - gap zeen.
(5) - gap.

گپ.

[گُ] (اِ) اندرون رخ بود. عبدالله عارض گوید :
روان گشته دائم دو چیز از جهان شد
ز دو چشم کوری ز دو گپ لالی(1).
(فرهنگ اسدی ص 28).
(1) - حاشیهء چاپی ن ل: چنین است:
روان گشته دائم دو چیز از چهارش
ز دو چشم کوری و از گبش لالی.
و ظاهراً صحیح: دو چیز از چهارش.

گپ.

[گِ] (اِخ)(1) زنبوران. کمدی آریستفان(2)که در حدود 22 ق.م. در آتن نمایش داده شده و راسین از آن تقلید و پیروی کرده است. مصنف در این اثر مرافعات آتنیان و محاکم آنها را مورد تمسخر و استهزاء قرار میدهد.
(1) - Guepes.
(2) - Aristophane. رجوع به اریستفان در همین لغت نامه شود.

گپان.

[گَپْ پا] (اِ) ترازوی بزرگ. کپان. قپان :
بصد مرد گپانی افراختند
در او سنگ و همسنگش انداختند.نظامی.
رجوع به قپان شود.

گپت.

[گِ] (اِ)(1) منج. زنبور. رجوع به گبت و کبت شود.
(1) - با کلمهء فرانسوی Guepe قیاس شود.

گپتن.

[گُ تَ] (مص) گفتن. سخن کردن و حرف زدن و بیان نمودن. (برهان). گفتن زیرا که بای پارسی با فا تبدیل می یابد. (انجمن آرا) (آنندراج). سخن راندن.

گپر.

[گَ] (اِ) گبر. خفتان. (لغت فرس) :
یکی گپر پوشید زال دلیر
به جنگ اندر آمد بکردار شیر.
اسدی (از لغت فرس 1540).
رجوع به گبر شود.

گپ زدن.

[گَ زَ دَ] (مص مرکب) گفتن. سخن گفتن. بیهوده و دراز گفتن. پر گفتن. پرگویی کردن. در تداول عامه نیز مستعمل است. رجوع به گپ شود :
هر کجا زلف ایازی دید خواهی در جهان
عشق بر محمود بینی گپ زدن بر عنصری.
سنائی.
چند گویی خواهر من پارساست
گپ مزن گرد حدیث او مگرد.انوری.
جمله زین سویی از آن سو گپ مزن
چون نداری مرگ هرزه جان مکن.
مولوی (مثنوی).
چون زن صوفی تو خائن بوده ای
دام مکر اندر دغا بگشوده ای
که ز هر ناشسته رویی گپ زنی
شرم داری و از خدای خویش نی.
مولوی (مثنوی چ خاور دفتر چهارم ص219 س19، 20).

گپ شپ.

[گَ شَ] (اِ) سخن بیهوده و بی معنی و سخن لاطایل. (ناظم الاطباء).

گپ شیر.

[گَ] (اِ مرکب)(1) شیرخشت. (درختان جنگلی تألیف حبیب الله ثابتی ص208).
(1) - Cotoneaster, Med.

گپه.

[گُپْ پَ / پِ] (اِ) قوبا ادرفن. نام علتی است که در پوست بدن آدمی بهم میرسد :
ای از گپه ها ره خلاصی جسته
خوسته تن خویش را ز علت رسته
از خردل و خل ضماد می کن که شود
در باغ امل نهال صحت رسته.
یوسفی طبیب.
و رجوع به ادرفن شود.

گپی.

[گُ] (اِ) کبی. کپی. بوزینه. (لغت فرس اسدی ص 530). حمدونه. میمون. قرد :خدای تعالی دو گروه را مسخ کرد و از بنی اسرائیل یکی از اصحاب المائده را خوک گردانید و دگر گروه پیش از داود بودند اندر دیهی که روز شنبه ماهی داشتندی و شنبه را نگاه نداشتندی. خدای تعالی ایشان را مسخ کرد و گپی و بوزینه گردانید. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). ... پس خدای تعالی آن خلق را که نافرمانی کردند از پس دو سال ایشان را بوزینه و گپی گردانید و هفت روز بزیستند بعد از آن بمردند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی ایضاً). در میان کوه اول چندین هزارهزار گپی پیش آمدند و در میان کوه دوم چندین هزارهزار زرافه. (مجمل التواریخ و القصص).
یکی پیر گپی بیامد چو دود
ز شیران و دیوان کالا ربود.
؟ (از فرهنگ اسدی ص 530).

گپی.

[گِ] (ترکی، اِ) در ترکی ترجمه لفظ «مانند» آید که حرف تشبیه است. (آنندراج) (غیاث).

گپی.

[گِ] (اِخ) دهی از دهستان میانکوه بخش چاپشلو از شهرستان دره گز، در 50هزارگزی جنوب باختری باشلو، سر راه شوسهء عمومی قوچان به دره گز. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 164 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، بنشن و شغل مردم زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گت.

[گُ] (فعل ماضی) مخفف گفت است. قاضی هجیم آملی مازندرانی قصیده ای گفته در آخر آن گوید :
این بدان وزنه که دقیقی گت
تن تنا تن تنا تنا ناؤ(1).
بندار رازی گفته است :
بشهر ری به منبر بر یکی روج
همی گت واعظک زین هرزه لایی.
(انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - تمام این قصیده در واژه نامهء طبری تألیف کیا صص14-16 آمده است.

گت.

[گَ](1) (ص) طبری گت(2) (بزرگ). (واژه نامه طبری شمارهء 638). در مازندرانی کنونی و لهجه مردم فارس «گت»(3) (بزرگ). (حاشیهء برهان چ معین). بزرگ. عظیم. کبیر. (برهان). مؤلف آنندراج گوید: به فتح بمعنی بزرگ نیز آمده، و در طبرستان متداول و معروف است. و رجوع به گته شود.
(1) - در برهان به ضم اول یاد شده است.
(2) - gat.
(3) - gat.

گت.

[گِ] (اِخ)(1) نام قومی که داریوش در سفر جنگی سکائیه آنان را به اطاعت خود درآورد. گت ها مردمی هستند که به جاویدان بودن روح اعتقاد دارند. تراکیها سالمی دِس و آنهائی که بالاتر از دو شهر آپ پلنی(2) و مسامبری(3) سکنی دارند و موسوم اند به مردم کیرمیان و نیپ سی خودشان مطیع شدند، اما گت ها و نیز از تراکیها آنان که رشیدتر و درست تر بودند جنگ کردند، ولی زود شکست خورده سر اطاعت پیش آوردند. اعتقاد گِت ها به جاویدان بودن روح چنین است که میگویند: انسان با مرگ نمی میرد، بلکه بسوی خدایی که سالموک سُس نام دارد میرود، بنابر این عقیده در هر پنج سال شخصی را از میان خود به قرعه انتخاب کرده نزد او میفرستند و رسول مأمور است چیزی را که گت ها خیلی لازم دارند از خدا بخواهد. فرستادن رسول نزد سالموک سس چنین به عمل می آید: عده ای از گِت ها صف کشیده با نیزه ها می ایستند، عده ای دیگر از دو طرف دستها و پایهای رسول را گرفته بهوا می اندازند، به طوری که او روی نیزه بیفتد. اگر رسول مرد مرگ او دلالت میکند که خدا نسبت به گت ها نظر مرحمت دارد و هرگاه نمرد، میگویند که رسول شخصی است فاسد و دیگری را انتخاب میکنند. اینها عادت دیگری نیز دارند که چنین است: در حین رعد و برق تیرهایی به آسمان انداخته خدا را تهدید میکنند. گت ها خدایی بجز خدای خود نمیپرستند. بعد هرودوت شرحی در باب سالموک سس میگوید وخلاصه اش این است که شخصی چنین نامی داشته و بنده بود، بعد چنانکه گویند بعد او فیثاغورس(4) حکیم را دیده و عقیدهء او را پس از مراجعت به تراکیه در میان گِت ها منتشر کرده و درگذشته. در خاتمه مورخ مذکور چنین اظهار عقیده میکند: «من این گفته ها را باور ندارم، زیرا شخص مزبور خیلی پیش از فیثاغورس میزیسته». سپس هرودوت حکایت خود را دنبال کرده گوید (همان جا بند 97) گت ها که چنین معتقداتی داشتند، تابع پارسیها شده سپاه داریوش را پیروی کردند. (تاریخ ایران باستان صص 595 - 596). اسکندر مقدونی نیز با این قوم مقابله کرد. رجوع به ایران باستان ص 1228 شود.
(1) - Guetes.
(2) - Appolonie.
(3) - Mesambria.
(4) - Phythagore.

گتا.

[گُ] (اِخ) شهری در آلمان. رجوع به غوته شود.

گتاب.

[گَ] (اِخ) موضعی در مشهد گنجوروز از توابع بارفروش. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 118).

گتابسه.

[گَ سَ] (اِخ) موضعی میان بند از توابع نور مازندران. (سفرنامهء مازندران استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص110).

گتاو.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان حومه بخش بستک شهرستان لار، در 18000گزی جنوب باختر بستک، کنار راه شوسهء لار به بندر لنگه. جلگه، گرمسیر مالاریائی و سکنهء آن 122 فارسی زبان است. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گتر.

[گِ] (فرانسوی، اِ)(1) قطعه هایی از پارچه که قسمت پائین ساق پا و بالای کفش را می پوشاند. روپوش کفش که از پارچه آن را میدوزند برای محافظت کفش از باران و برف و گل.
(1) - Guetre.

گترم.

[گُ رُ] (اِ) لاف و گزاف. سخنی که از حد و اندازهء گوینده متجاوز باشد. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). لاطایل. مؤلف جهانگیری گثرم با ثای مثلثه آورده است. رجوع به گثرم شود.

گتره یی.

[گُ رَ / رِ] (ص، ق) (در تداول عامه) کتره ای. هردن بیل. هردم بیل. || بغلط. || به تخمین. || چکی. بدون حساب دقیق. || گزاف. جزاف. رجوع به کتره ای شود.

گتل.

[] (اِخ) تیره ای از قبیلهء گلباغی. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 62).

گت مران.

[گِ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت، در 187000گزی جنوب خاوری کهنوج و 15000گزی باختر راه مالرو رمشک گابریک. سکنه آن 10 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گتنگ.

[گُ تَ] (اِخ)(1) تلفظ فرانسوی گتینگن. رجوع به گتینگن شود.
).به آلمانی:
(1) - Gattingue (Gottingen

گتو.

[گَ] (اِ) زالزالک وحشی. رجوع به ولیک و زالزالک شود.

گتوند.

[گَتْ وَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان شوشتر و حدود آن به قرار زیر است: از شمال و باختر به شهرستان دزفول، از جنوب به دهستان شاه ولی و سردارآباد و از خاور به شهرستان شوشتر و بخش عقیلی. این بخش در جلگه واقع شده و هوای آن گرمسیر است. بخش گتوند از دو دهستان دیمچه و گتوند تشکیل شده که دارای 18 آبادی و جمعیت آن در حدود هشت هزار تن است. زبان ساکنین فارسی و لری و مذهب آنها مسلمان شیعه است. آب آشامیدن از رودخانه تأمین میگردد. محصول عمدهء این بخش غلات دیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گتوند.

[گَتْ وَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان و بخش گتوند شهرستان شوشتر است، در 25هزارگزی شمال باختری شوشتر و 15هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء دزفول به شوشتر، کنار رودخانهء باختری کارون واقع شده است. دشت، گرمسیری و سکنهء آن 400 تن است. آب آن از رودخانهء کارون. محصول عمده آن غلات. شغل مردم زراعت و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گته.

[گُ / گَ تَ / تِ] (ص) گت. رجوع به گت شود. بزرگ و عظیم و کبیر. (برهان) (آنندراج). درشت. کلان. کلفت. تناور. تنومند. (رشیدی). گپ :
حیف از گته میر و خاندان گته میر.
(از جهانگیری و رشیدی) (آنندراج).
این گته نقطه تعلق به متن دارنه. (نقطه ای از کلمه ای در کتاب ساقط بود طلبهء مازندرانی برای تصحیح نقطه ای در حاشیهء کتاب گذاشت، چون احتمال داد که خواننده ملتفت نشود هرچه بزرگتر کرد و باز چون دید ممکن است قراء ندانند این نقطه مال کجاست با خط جلی در زیر نقطه نوشت، یعنی این نقطه بزرگ متعلق به متن است).

گته.

[گُ تِ] (اِخ) شاعر آلمانی. رجوع به گوته شود.

گت ها.

[گُ] (اِخ) جِ گُت. نام طایفه ای است. رجوع به گت و ایران باستان ص 595، 619، 1881 و 2622 شود.

گته پشت.

[گَ تِ پُ] (اِخ) موضعی در رانوس رستاق از توابع کجور مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص109).

گته چل.

[گَ تِ چِ] (اِ مرکب) به لهجهء مازندرانی چلهء بزرگ (در زمستان)، مقابل خردچله است.

گته ده.

[گَ تِ دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان بالا بخش طالقان شهرستان تهران، در 29هزارگزی خاور شهرک، سر راه عمومی و مالرو طالقان به شاه پل. کوهستانی، سردسیری و سکنهء آن 766 تن است. آب آن از رودخانهء گرآب و درهء کهارکوه. محصول آن غلات، سیب زمینی، بنشن و قلمستان. شغل اهالی زراعت و گله داری، و عده ای برای تأمین معاش به تهران و مازندران میروند. صنایع دستی زنان مختصر کرباس، گلیم، جاجیم و شال بافی است. در جنوب ده روی کوه های میرابشم آثار ابنیه قدیم به نام قلعه دختر دیده میشود. مزارع روبار، سیکان رود، ممه رود جزء این ده است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گته رودبار.

[گَ تِ] (اِخ) موضعی در انزان کوه از توابع هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص123).

گته کش.

[گَ تِ کَ] (اِخ) موضعی در انزان کوه از توابع هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص123).

گتی.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان گابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس، در 104000 گزی خاور جاسک و 7000 گزی جنوب راه مالرو جاسک و چاه بهار. جلگه، گرمسیری و سکنهء آن 96 تن و زبان آنها بلوچی است. آب آن از چاه. محصول آن خرما. شغل مردم صید ماهی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گتی.

[گُ تی ی] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس) مرکب از سه قسمت (فارسی، عبدالیوسفی و ولیشاهی). (از جغرافیای سیاسی کیهان ص87).

گتیر.

[گَ] (اِ) سراب. (جهانگیری). رشیدی نوشته بمعنی سراب به بای موحده است مرادف گویر، نه بتا و حق با رشیدی است. حکیم فرزدق گفته است :
در نظر آید جهان مثل گتیر
میرود عمر گرامی همچو تیر.
(انجمن آرا) (آنندراج).
و در لغت فرس اسدی در ص 157، 158 کتیر با کاف تازی و تاء مثناة آمده است.

گتینگن.

[گُ گِ] (اِخ)(1) شهری است از پروس (هانووِر آلمان)، دارای 47000 تن سکنه و دانشگاه آن مشهور است.
(1) - Gottingen.

گثرم.

[گُ رُ] (اِ) سخنی باشد که از حد گوینده متجاوز بود و آن را لاف و گزاف نیز خوانند. (جهانگیری). رجوع به گترم شود.

گج.

[گَ] (اِ) نوعی از خاک باشد که آن را پزند و بدان عمارت سازند و خانه سفید کنند. با جیم فارسی هم آمده. (برهان). گچ. جص :
به سنگ و به گج دیو دیوار کرد
نخست از برش هندسی کار کرد.فردوسی.
رجوع به فهرست ولف شود.
نمانم جز عروسی را در این سنگ
که از گج کرده باشندش به نیرنگ.نظامی.
|| آهن سرکج که بر سر چوبی نصب کنند و بدان یخ از یخدان کشند. (آنندراج). || (ص) در زبان، گویا به معنی احمق و خودستای است. (آنندراج). امروزه گویند: فلان گج است؛ یعنی هیچ چیز نمیداند.

گج.

[گُ] (اِ) گنجش و مقام. (آنندراج).

گج.

[گَ] (اِخ) از سانسکریت گجه(1) از اصطلاحات هندوان در محاسبات زیجی. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ص 86 شود.
(1) - gaja.

گج آگور.

[گَ] (اِ مرکب) گچ آگور. رجوع به همین کلمه شود.

گجرات.

[گُ] (اِخ)(1) مؤلف آنندراج آرد: گجرات دیگر جرات نام ملکی از هندوستان. امیرخسرو گوید :
گه به چشم زر دهم از گوجرات
گاه به دیوگیر نویسم برات.
دیوگیر نام دولت آباد و در این بیت به اخفای واو باید خواند تا سکته نشود، اگرچه سکته نیز مجوز است. ظهوری گوید :
که بعد از این گجراتی شود خراسانی.
- انتهی. نام اصلی آن نهرواله است. (برهان). گجرات از اقلیم دوم است. (نزهة القلوب ص 262). گجرات بعلت وضع طبیعی مخصوص مدتها از دستبرد مسلمین محفوظ مانده چه این مملکت پشت صحرایی عظیم و تپه های متصل به رشته جبال وینضیا و کوههای آراوالی واقع شده و به همین علت دست یافتن به آن جز از طریق دریا بسهولت ممکن نیست. گجرات در عهد علاءالدین سلطان دهلی، یعنی در آخر قرن هشتم هجری از ولایات اسلامی گردیده و در آخر قرن نهم هجری استقلال خود را به دست آورد، اما این بار دیگر فرمانروایان آن بجای هندو، مسلم بودند. ظفرخان پسر یکی از افراد طایفهء جپوت که اسلام آورده بود در سال 794 ه . ق. به حکومت گجرات نامزد گردید و در سال 789 ه . ق. / 1396 م. مستقل شد، ولی راجه های رجپوت و قبیلهء وحشی بیل او را دور کردند و متصرفات او محدود گردید به باریکه ای خشکی مابین مرتفعات و دریا؛ و با این احوال باز یک قسمت مهم از ساحل غربی هند را تا شبه جزیرهء سورت در تصرف داشت. ظفرخان بزودی بوسیلهء تسخیر ایدر و دیو مملکت خود را وسعت بخشید، جالور را غارت کرد و یک بار هم در سال 810 ه . ق. / 1408 م. مالوه را متصرف شد. احمدشاه اول جانشین او شهر احمدآباد را ساخت و این شهر بعدها پایتخت سلسلهء او و مرکز ولایات احمدآباد در عهد مغول گردید و حالیه نیز از بلاد معتبر است. محمودشاه اول نه فقط دنبالهء منازعات خانوادگی را با مالوه و خاندیش گرفت، بلکه محل مستحکم جونگره را در کاتیاوار و چمپنیر را به ممالک خود افزود و با بحریهء معتبری دزدان بحری جزایر را مغلوب ساخت و با پرتقالیها که بهادرشاه به ایشان حق تأسیس دارالتجاره در دیو داده بود جنگ کرد و در این جنگ به قتل رسید. سالهای آخر این سلسله بواسطهء دسیسه های اعیان مدعی دورهء نکبت است و سلاطین در این ایام بیشتر آلت دست بوده اند. اکبرشاه در سال 980 ه . ق. / 1571 م. این ولایت را که بر اثر انقلابات پی درپی فرسوده شده بود بار دیگر رونق بخشید.
(این سلسله را امپراطوری مغول منقرض کرده اند).
(طبقات سلاطین اسلام لین پول ترجمهء عباس اقبال از صص280 - 283)
(1) - Goudjerate, Gouzerate.

گجراتی.

[گُ] (ص نسبی) منسوب به گجرات. از اهالی گجرات. || زبان محلی گجرات.

گجرگوک.

[گَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، در 30هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. دامنه، معتدل و سکنهء آن 20 تن. آب آن از قنات. محصولات آن غلات، میوه جات و بنشن. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گجستک.

[گُ جَ تَ] (پهلوی، ص) از پهلوی گجستک(1) مقابل خجسته. خبیث. ملعون. بنفرین. رجیم. ... پلید و ناپاک(2). رجوع به گجسته شود.
(1) - gojastak. (2) - فرهنگ ایران باستان پورداود ص35.

گجسته.

[گُ جَ تَ / تِ] (ص) از پهلوی گجستک. ملعون. رجیم. مقابل خجسته، به آفرین و مرحوم. رجوع به گجستک شود.

گج سر.

[گَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لور شهرستانک بخش کرج شهرستان تهران، سر راه شوسهء کرج به چالوس. سکنهء آن 50 تن است و پاسگاه پاسبانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گج کاری.

[گَ] (حامص مرکب) کار گچ کردن. سفیدکاری. عمل سفید کردن. شید. رجوع به گچ کاری شود.

گجک ماری.

[گَ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت، در 190000گزی جنوب خاوری کهنوج سر راه مالرو رمشک به گابریک. سکنهء آن 8 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گج کوب.

[گَ] (نف مرکب) گچ کوب. آنکه گچ کوبد. رجوع به گچ کاری و گچ کوب شود. || (اِ مرکب) تخماق برای گچ کوفتن. رجوع به گچ کوب شود.

گجگین.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان، 15000گزی خاور کرمان و 6000گزی شمال راه شوسهء کرمان به ماهان. دامنه، معتدل و سکنه آن 120 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات، حبوبات، میوه جات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گجلرات.

[گَ لَ] (اِخ) از بلوکات ماکو دارای 21 قریه، طول آن 3 و عرض 2 فرسخ است. مرکز آن قرتقشلاق و حد شمالی آن رود ارس، شرقی علمدار و جلفای ایران. جنوبی چای باسار و قره قویون، غربی چای پاره میباشد. رجوع به گچلرات شود. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 158).

گجنه.

[گُ نِ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه زوزن بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، 50هزارگزی جنوب رود و 3هزارگزی شمال زوزن. جلگه، گرمسیر و سکنهء آن 150 تن. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه مالرو و تلفن خانه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گجیل.

[گَ] (اِخ) نام محله ای است از محلات تبریز. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) :
تبریز مرا رأفت جان خواهد بود
پیوسته مرا ورد زبان خواهد بود
تا درنکشم آب چرندآب و گجیل
سرخاب ز چشم من روان خواهد بود.
شیخ کمال خجندی (از جهانگیری).
|| نام قبرستانی که به نام محلهء «گجیل» می خوانند و قبر شمس تبریزی علیه الرحمه در آن قبرستان است. (برهان).

گجین.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، ده هزارگزی جنوب باختری بیرجند. دامنه، معتدل و سکنهء آن 18 تن است. آب آن از قنات. محصولات غلات، لبنیات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباسبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گجین.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه، ده هزارگزی شمال باختری ارومیه. دارای راه ارابه رو است. جلگه، معتدل مالاریائی و سکنهء آن 470 تن است. آب آن از روضه چای و چاه. محصول آن غلات، انگور، توتون، چغندر و حبوبات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی کوزه سازی است . راه ارابه رو دارد و از آن اتومبیل میتوان برد. کارخانهء کوزهء گلی سازی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گجین.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز، 7هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 7هزارگزی در مسیر جادهء تبریز. جلگه، سردسیر و سکنهء آن 434 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، عسل و درخت تبریزی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچ.

[گَ] (اِ) پهلوی و پازند گچ(1)، معرب آن جص، سریانی گسا(2)، کلمهء عربی، فارسی جبسین(3) از یونانی غوپسس و غوپسینس(4)آمده، در اکدی گسو(5) آمده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). خاکی باشد که آن را پزند و بدان خانه سفید کنند. (برهان) (آنندراج). در هندی و در اشعار قدما گرچ مستعمل است، و بر این تقدیر گچ مخفف این باشد :
ناید از خاک و گچ و سنگ اینچنین طاقی مگر
خاکش از سنگ و گرچ کافور و سنگش گوهر است.
ابن یمین (از آنندراج).
رجوع به گرچ شود. جص. جبس. جیر. (منتهی الارب). جبصین. جبص. (نخبة الدهر دمشقی): تجدیر؛ اندودن دیوار را از گل و گچ و مانند آن. خشرم؛ سنگ نرم که از آن گچ پزند. جصاصات؛ جاهائی که در آنجا گچ سازند. طبیخ؛ گچ پخته. (منتهی الارب).
گچ و سنگ و هیزم فزون از شمار
بیارید چندانکه باید به کار.فردوسی.
ز سنگ و ز گچ بود بنیاد کار
چنین کرد تا باشد آن پایدار.فردوسی.
به سنگ و به گچ دیو دیوار کرد
نخست از برش هندسی کار کرد.فردوسی.
رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل کلمه گچ شود.
-امثال: از سفیدی گچ تا سیاهی زغال را باید از بازار بخریم ؛ یعنی آذوقه در خانه نداریم، نظیر: شیر مرغ و جان آدم، از سیر تا پیاز. (امثال و حکم دهخدا).
قبر آقا گچ میخواهد و آجر. (امثال و حکم دهخدا).
- گچ گرفتن عضوی را؛ به گچ اندودن عضوی برای جبران شکستگی استخوان.
(1) - gac.
(2) - gessa.
(3) - jabsin (gypsum).
(4) - ghupsos, ghupsinos.
(5) - gassu.

گچ.

[گَ] (اِخ) دهی از بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار، 30000گزی شمال نیکشهر و 8000گزی خاور شوسهء نیک شهر به ایرانشهر. کوهستانی، گرمسیری، مالاریائی و سکنهء آن 100 تن بلوچی است. آب آن از چشمه. محصول آن برنج، خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و ساکنین از طایفهء میرلاشاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گچ آگور.

[گَ] (اِ مرکب) گج آگور. آجر گچی :
خانهء جغد را بکوشیدی
به گچ آگور و نقش پوشیدی
آن گچ آگور کرده خانهء دین
دین بیاراستند به نور یقین.سنایی (حدیقه).

گچان.

[گَ] (اِخ) نام ایالاتی بود در نواحی خراسان. ظاهراً همان قوچان امروز است. (اشعار و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ص150).

گچ اندود کردن.

[گَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) با گچ سفید کردن. گچ مالیدن. گچ کشیدن بر...

گچ بالا.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، در 35000گزی شمال کرمان، سر راه مالرو چترود به شهداد. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گچ بر.

[گَ بُ] (نف مرکب) عامل گچ بری. || (اِ مرکب) آلتی که با آن گچ برند.

گچ بری.

[گَ بُ] (حامص مرکب) عمل ساختن خطوط و گلها و بته ها و صور حیوانی از گچ در دیوار و سقف خانه.

گچ پائین.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، در 36000گزی شمال کرمان، سر راه مالرو چترود به شهداد. سکنهء آن 32 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گچ پز.

[گَ پَ] (نف مرکب) آنکه سنگ و گچ در کوره پزد: حرّاض؛ گچ و آهک پز. (منتهی الارب).

گچ پزی.

[گَ پَ] (حامص مرکب) عمل گچ پز. گچ پختن. || (اِ مرکب) کورهء گچ پزی. کورهء پختن سنگ گچ.

گچ خران.

[گَ خَ] (اِخ) دهی از دهستان شاپور بخش مرکزی شهرستان کازرون، 1900گزی شمال باختری کازرون و 1000گزی شوسهء کازرون به بوشهر. جلگه، گرمسیری، مالاریائی و سکنهء آن 129 تن. آب از رودخانهء شاپور. محصول آن غلات، تریاک و صیفی. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گچ خلج.

[گَ خَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زیلائی بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز. 20هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان به لالی و سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گچ رنگ.

[گَ رَ] (اِ مرکب) سنگ سلیمانی. مغنیسا.

گچ ساختن.

[گَ تَ] (مص مرکب) تهیه کردن گچ برای دادن به بنا. آمیختن آب در گچ.

گچساران.

[گَ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان بهبهان، محدود است از شمال به بخش کهگیلویه، از خاور و جنوب به شهرستان شیراز و از باختر به بخش حومهء بهبهان. این بخش کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است و از دو دهستان به نام پشتکوه و زیر کوه باشت و بابوئی تشکیل شده و دارای 43 آبادی بزرگ و کوچک و در حدود 14هزار تن جمعیت است. مرکز بخش قصبهء گچساران، و زبان مادری ساکنین لری و فارسی است. محصول عمدهء بخش غلات، لبنیات، کنجد و برنج میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گچساران.

[گَ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش گچساران شهرستان بهبهان. این قصبه تقریباً در 85هزارگزی جنوب خاوری بهبهان و سر راه شوسهء بهبهان به گچساران واقع شده است. موقع طبیعی آن کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی است. سکنهء آن در حدود 2500 تن، مذهب اهالی شیعه و زبان سکنه فارسی و لری است. آب خوردن قصبه بوسیلهء لوله تأمین میگردد. محصول عمده لبنیات، غلات و شغل مردان زراعت، حشم داری، کارگری شرکت نفت و صنایع دستی زنان گلیم و عبا بافی است. راه شوسه و دو دبستان دارد و دارای چاه نفت است (اکنون استخراج میشود). در این قصبه شعبهء فرهنگ، بخشداری، ژاندارمری، شهربانی، دارائی و پلیس دایر است. ساکنین از طایفهء بابوئی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گچ ساز.

[گَ] (نف مرکب) سازندهء گچ. آنکه گچ را آماده برای کار کند. آنکه گچ درست و ساخته کند.

گچ سازی.

[گَ] (حامص مرکب) عمل گچ ساختن.

گچ سر.

[گَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لورا و شهرستانک بخش کرج شهرستان تهران، سر راه شوسه کرج به چالوس. سکنهء آن 50 تن. پاسگاه پاسبانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). رابینو در سفرنامه خود (بخش انگلیسی ص27) این ده را به نام گچه سر آورده است.

گچ شیرین.

[گَ] (اِ مرکب) نوعی از گل که در عمارت به کار برند و به تر شدن از هم ریزد و این متعارف هندوستان است معلوم نیست که در ولایت هم هست یا نیست. (آنندراج).

گچ قره گلی.

[چِ قُ رُگْ] (اِخ) همان گچساران است. رجوع به گچساران شود.

گچک.

[گِ چَ] (اِ) سازی است معروف و مشهور به کمانچه. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (انجمن آرا). آلت موسیقی. غجک. عجک. (برهان). غژک. کجک. طنبور :
ز هر مو چون گچک میکرد فریاد
دل اصحاب میگشت از غم آزاد.
خوارزمی (از فرهنگ نظام و برهان قاطع چ معین).

گچکار.

[گَ] (ص مرکب) آنکه شغلش گچکاری باشد. کسی که دیوارها و سقف را گچ اندود کند. || آنچه که گچکاری شود. آنچه به گچ اندود باشد: مصهرج؛ حوض گچکار. بیت صیهوج؛ خانهء گچکار تابان. حوض مجیر؛ حوض گچکار. (منتهی الارب).

گچکاری.

[گَ] (حامص مرکب) عمل گچکار. عمل ساختن خطوط و گل و بته ها از گچ بر دیوار و سقف :
به گچکاریش هرکه پرداخته
گچ از نقرهء صبح دم ساخته.
ملاطغرا (از آنندراج).

گچ کاشان.

[گَ چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از کلسیم سولفات است(1).
(1) - Calcium sulphate.

گچ کان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز، 48هزارگزی شمال خاوری ایذه. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 395 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گچ کرسا.

[گَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اندیکا از بخش قلعه زراس. جلگه، معتدل و سکنهء آن 55 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گچ کشته.

[گَ چِ کُ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رسم است که گل کاران گچ را هر روز تر میکنند و اندک اندک به کار میبرند و اگر بر گچ ترکرده شباروزی بگذرد از کار میرود و گچ کشته عبارت از همین است. میرزا طاهر وحید در تعریف بنا :
شهیدی کز آن شوخ یابد نشان
شود چون گچ کشته جسمش روان.
؟ (آنندراج).

گچ کوب.

[گَ] (نف مرکب) کوبندهء گچ. مردی که گچ نخاله کوبد. آنکه گچ کوبد. و رجوع به گج کوب شود. || (اِ مرکب) قسمی تخماق(1) برای کوفتن نخالهء گچ. تخماق که با آن کچ کوبند. آلتی وزین و درشت بر دسته استوار کرده که با آن گچ کوبند.
(1) - Maillet, Mailloche.

گچ کوبی.

[گَ] (حامص مرکب) عمل گچ کوفتن.

گچ گر.

[گَ گَ] (ص مرکب) گچکار: جصاص؛ گچ گر. (دهار) (منتهی الارب). لکاث. گچ چر. (منتهی الارب) : درساعت فرمود تا گچ گران را بخواندند و آن خانه را سفید کردند. (تاریخ بیهقی).

گچ گران.

[گَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، 15000هزارگزی جنوب خاوری فهلیان، کنار راه شوسهء کازرون به فهلیان است. دامنه، گرمسیری، مالاریائی و سکنهء آن 305 تن است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، برنج، نخود و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گچ گرفتن.

[گَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) به گچ اندودن. جصاصه. اجتصاص. (منتهی الارب). || به گچ پوشیدن استخوان شکسته. به کرباس آلوده به گچ، گرفتن استخوان شکسته را.
- گچ گرفتن کسی را؛ فروبردن او را در گچ تا بمیرد. فروبردن گناهکار در گچ روان تا سخت شود و مرد در آن بمیرد.

گچ گون.

[گَ] (ص مرکب) برنگ گچ. سفید.

گچ گیری.

[گَ] (حامص مرکب) عمل گچ گرفتن.

گچلرات.

[گِ لَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش پلدشت که در قسمت جنوب بخش واقع است. از طرف شمال به ارس کنار و چای باسار، از جنوب به دهستان چای پاره، از خاور به ارس کنار و از باختر به دهستان قره قویون محدود است. مرکز این دهستان قریهء نازیک میباشد. هوای آن معتدل و مالاریائی و قسمت شمالی دهستان تقریباً جلگه ای و شن زار و قسمت جنوبی آن کوهستانی است. دهستان گچلرات از 21 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل و جمع نفوس آن در حدود 3390 تن و محصولات این دهستان غلات و پنبه است. قرای مهم آن بشرح زیر است: نازیک، دیوانخانه، ایلانلوقنات پائین و قیاس میباشد. راه قرای دهستان مالرو فقط یک راه ارابه رو از نازیک به شوسهء خوی به ماکو قابل اتومبیل رانی است. آب این منطقه کوچک بوسیلهء قنوات و آب برف و باران و قسمتی از چشمه سارها تأمین میشود و بعضی از قرای کوچک در زمستان محل قشلاق ایلات میلان است. صنایع دستی آن جاجیم بافی است که در تمام قسمتهای آذربایجان معروف میباشد و اغلب بطور هدیه به سایر شهرستان های ایران ارسال میگردد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). رجوع به گجلرات شود.

گچله.

[گِ چَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکوز بخش سلوانا از شهرستان ارومیه، 1600گزی جنوب سلوانا و 2500گزی جنوب باختری. راه ارابه رو ژاراژی به زیوه. دره، سردسیر، سالم و سکنهء آن 25 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچله مستو.

[گِ چَلْ لِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترگوز بخش سلوانا از شهرستان ارومیه، 1500گزی شمال خاوری سلوانا و 4000گزی خاور راه ارابه رو تالین. کوهستانی، سردسیری، مالاریائی و سکنهء آن 50 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچ مالی.

[گَ] (حامص مرکب) مالیدن گچ بدیوار و سقف.

گچن.

[گَ چَ] (ص) گذشته. (آنندراج از فرهنگ فرنگ).

گچوت.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو، 14500گزی شمال باختری ماکو و 2000گزی باختر راه شوسهء ماکو به بازرگان. دره، معتدل، مالاریائی، سکنهء آن 509 تن. آب از رودخانهء آق چای. محصول آن غلات، حبوبات و بزرک. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و از آن اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچه.

[گَ چَ / چِ] (ص) کسی را گویند که زبان او به فصاحت جاری نباشد و به این معنی با تشدید ثانی هم بنظر آمده است. (برهان). کسی که فصیح سخن نتواند گفت. (آنندراج). بر فصاحت جاری نباشد. (جهانگیری). در سبزوار گچه بمعنی شخص کم عقل نافصیح و نیز لفظی است که با آن بزها را میخوانند. (فرهنگ نظام). در گلپایگان، گچی گچی کلمه ای است که با آن گاوها را میخوانند.

گچه باش.

[گِ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه، ده هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 3هزارگزی خاور راه ارابه رو آوه به ارومیه. دامنه، معتدل، مالاریائی و سکنهء آن 73 تن است. آب از نهر راهوا. محصول آن غلات، توتون، کشمش و حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچه سر.

[گَ چَ سَ] (اِخ) رجوع به گچ سر شود.

گچی.

[گَ] (ص نسبی) منسوب به گچ.
-شمع گچی؛ در مقابل شمع پهن.
|| فروشندهء گچ.

گچی.

[گَ] (اِخ) ابومسلم. پدر او به بصره آمده و خانه ای بساخت به گچ و آجر و به بنایان میگفت: گچ گچ؛ یعنی گچ به کار برید و از این رو نام گچی بدو ماند. ابومسلم از بزرگان محدثین و عالیة الاسناد است. از اوست: کتاب السنن. کتاب المسند. (الفهرست ابن الندیم چ تجدد ص288).

گچی.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه، 8500گزی جنوب خاوری هشتیان و 6000گزی خاور راه ارابه رو گنبد به هشتیان. دامنه، سردسیر سالم و سکنهء آن 259 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گچی.

[گَ] (اِخ) دهی از بلوکات لارستان ناحیه جهانگیریه، هشت فرسخ میانهء جنوب و مغرب بستک است. (از فارسنامهء ناصری ص289).

گچی.

[گَ] (اِخ) دهی از بلوکات عباسی ناحیه مضافات شش فرسخی مغرب عباسی است. (فارسنامهء ناصری ص 226).

گچی.

[گَ] (اِخ) دهی از بلوکات کوه گیلویه ناحیهء دشمن زیاری یک فرسخ بیشتر شمالی قلعه گل است. (فارسنامهء ناصری ص274).

گچی آباد.

[گَ] (اِخ) (معروف به جعفرآباد) ده کوچکی است از دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران که سکنهء آن 58 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گچیان.

[گَ] (اِخ) آن را صندوقه نیز گویند. صخره ای است در استرآباد نزدیک آب چاروا و نهر شصت کلا. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 101).

گچیان.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل، 4000گزی شمال بنجار و 4000گزی راه مالرو جلال آباد به زابل. جلگه، گرم معتدل و سکنهء آن 936 تن. آب آن از رودخانهء هیرمند. محصولات آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان گلیم و کرباس بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گچی بلاغ.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو، 40000گزی شمال خاوری خیاو و 500گزی راه شوسهء اردبیل و گرمی. کوهستانی معتدل و سکنهء آن 127 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گچی دلی.

[گُ دِ] (اِخ) دهی از بلوکات دشتستان ناحیه برازجان، شش فرسخ شرقی قصبهء برازجان است در کوه گبکان. (فارسنامهء ناصری ص 207).

گچی قلعه سی.

[گِ قَ عَ] (اِخ) دهی از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، 35000گزی جنوب خاوری شاهین دژ و 3هزارگزی جنوب راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. کوهستانی معتدل سالم و سکنهء آن 185 تن. آب آن از چشمه. محصول آن غلات، کرچک، نخود و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچی کاغی.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان کلیبر بخش شهرستان اهر، 23هزارگزی جنوب کلیبر و 5هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 198 تن. آب آن از رودخانهء کلیبر و چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گچین بالا.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، 80000گزی باختر بندرعباس، سر راه فرعی خمیر به بندرعباس. جلگه، گرمسیری و سکنهء آن 835 تن. آب آن از چاه. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گچین پائین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، 8000گزی بندرعباس، سر راه فرعی خمیر بندرعباس. جلگه، گرمسیر و سکنهء آن 502 تن است. آب آن از چاه و باران و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گچینه.

[گَ نَ] (اِخ) (چشمه...) از ناحیهء رستم بلوک ممسنی، از دشت روم برخاسته است. (فارسنامهء ناصری ص 320).

گد.

[گَ] (ص، اِ) گدا باشد که گدایی کننده است. (برهان) :
شیر پشمین از برای گد کنند
بومسیلم را لقب احمد کنند.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون ج1 ص21).
- گد کردن؛ گدایی کردن :
شکرت چه آرزو شد ز لب شکرفروشش
چو عباس دوس زوتر ز شکرفروش گد کن.
مولوی (از برهان قاطع چ معین).
سلطنت بگذاشت اکنون گد کند
نیک پندارد ولیکن بد کند.
اسیری لاهیجی نوربخشی (از آنندراج).
|| گدایی. (برهان). || گیاهی باشد. (جهانگیری).

گدا.

[گَ / گِ] (ص، اِ) در اوستایی گد(1)(خواهش کردن، خواستن)، هندی باستان گوئیدیو(2) (خواهش میکنم)، کردی مستعار گهدا(3) (گدا)، گیلکی گدا(4). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). || سائل بکف. دریوزه گر. راه نشین. دریوزه گر و سائل. (آنندراج). آنکه زبان به سؤال گشاید نزد همه کس. گدای(5). فقیر. مسکین. کشه. (صحاح الفرس). درویش. محتاج: هطرة؛ زاری و تذلل گدا پیش توانگر وقت. (منتهی الارب).
هرگز جمال مال ندیده ست جز بخواب
هرکو گدای از پس دیگر گدا شده ست.
ناصرخسرو.
در جمله، من گدا کیم آخر
نه رستم زالم و نه دستانم.مسعودسعد.
گر به عیوق برفرازد سر
شاعر آخر نه هم گدا باشد.مسعودسعد.
چیست در چشم عقل ناخوشتر
در جهان از گدای کبرآور.سنائی.
هرچه داری براه حق بگذار
کز گدایان ظریفتر ایثار.سنائی.
به گدایی بگفتم ای نادان
دین به دنیا مده تو از پی نان.سنائی.
چون گدایی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هرکه خواهد گر سلیمان است و گر قارون گداست.
انوری.
خاقانیا مرنج که سلطان گدات خواند
آری گدای روزی و سلطان صبحگاه.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 384).
گر بگویم که چه دیدم از تو
هیچکس گفت گدا نپذیرد.عطار.
بر من منگر تا دگران چشم ندارند
از دست گدایان نتوان کرد ثوابی.سعدی.
نگهبانی ملک و دولت بلاست
گدا پادشاه است و نامش گداست.سعدی.
گدا را کند یک درم سیم سیر
فریدون به ملک عجم نیم سیر.سعدی.
گر گدا پیش رو لشکر اسلام بود
کافر از بیم توقع برود تا در چین.سعدی.
جمال در نظر و شوق همچنان باقی
گدا اگر همه عالم بدو دهند گداست.
سعدی.
گدا را چو حاصل شود نان شام
چنان شاد جنبد که سلطان شام.سعدی.
محک داند که زر چیست و گدا داند که ممسک کیست. (گلستان سعدی). محال عقل است اگر ریگ بیابان در شود چشم گدایان پر شود. (گلستان سعدی). گفت: ای خداوند! روی زمین لایق قدر بزرگوار پادشه نباشد دست همت به مال چو من گدا آلوده کردن. (گلستان سعدی).
گر نبودی لاف زشتت ای گدا
یک کریمی رحم افکندی بما.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 209).
گر گدا گشتم گدارو کی شوم
ور لباسم کهنه گردد من نوم.
مولوی (ایضاً ص452).
دلا دایم گدای کوی او باش
به حکم آنکه دولت جاودان به.حافظ.
ساقی به جام عدل بده باده تا گدا
غیرت نیاورد که جهان پربلا کند.حافظ.
در تنگنای حیرتم از نخوت رقیب
یارب مباد آنکه گدا معتبر شود.
حافظ.
در ایام خط از عاشق عنانداری نمی آید
گدای شرمگین در پردهء شب بی حیا گردد.
صائب.
بسا شکست کز او کارها درست شود
کلید رزق گدا پای لنگ و دست شل است.
صائب.
فلک با تنگ چشمان گوشهء چشم دگر دارد
که چون فرزند کور آید شود چشم گدا روشن.
صائب.
به حرص شهریان صد خانهء زر برنمی آید
ز ابرام گدایان داشت حاتم خانه در صحرا.
صائب.
تو شهی و کشور جان ترا تو مهی و جان جهان ترا
ز ره کرم چه زیان ترا که نظر به حال گدا کنی.
هاتف اصفهانی (دیوان چ وحید دستگردی چ3 ص 84).
مرد بی فضل گرچه پیوسته ست
پیش دانادلان گدای ره است.مکتبی.
تو چون گدای کاهل جاهل نشسته ای
بر در خموش و خانه خدا از تو بی خبر.
قاآنی.
- خانهء گدایان؛ خانهء زیرین نرد، یعنی خانهء یک.
ترکیب ها:
- گداصفت.؛ گداصورت. گداچشم. گدارو. گدازاده. گداطبع. گدافطرت. گداگرسنه. گداگشنه. گدامنش. گداهمت. نرگدا. رجوع به این مدخل ها شود.
-امثال: آدم گدا اینهمه ادا.
آدم گدا نه عروسیش باشد نه عزاش.
از گدا چه یک نان بگیرند چه بدهند یکسان است.
گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست؟ گدا اگر همه عالم بدو دهند گداست.
گدا بهر طمع فرزند خود را کور میخواهد.
گدا به گدا رحمت به خدا ؛ گدائی از چون خود خواهد، ناداری از ناداری چیز طلبد.
گدا در جهنم نشسته است.
گدا را که رو دادی خویش می شود (صاحبخانه میشود).
گدا را گفتند خوش آمدی توبره کشید پیش آمد.
گدا روسیاه است. (آنندراج).
گدا روسیاه و توبره پر است.
گدا گدا را نمیتواند ببیند.
گداها را میگیرند ؛ امید تو بی جاست، چنان نیست که تو خواهی.
گدای جهودها (ارمنیها) است نه دنیا دارد نه آخرت.
گدای درزن! مول کتک زن. (گدای درزن ندیدم! مول کتک زن ندیدم).
گدای نیک سرانجام به از پادشاه بدفرجام.
مثل گدای آزادخان هم باید پولش داد و هم دستش را بوسید ؛ یعنی در عین گدائی پرمدعاست.
مثل گدای سامره است.
یارب مباد آنکه گدا معتبر شود. حافظ.
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
(1) - gad.
(2) - guidiu.
(3) - gheda.
(4) - gada. (5) - تلفظ کنونی گِدا است.

گداارمنی.

[گَ / گِ اَ مَ] (اِ مرکب) ارمنی که گدا و سائل باشد. || مجازاً، گدای دون و پست و فرومایه.

گدائی.

[گَ / گِ] (حامص) رجوع به گدایی شود.

گدائی.

[گَ] (اِخ) (مولانا) از شعرای مشاهیر ترکی گوی است و در زمان بابرمیرزا شعر او شهرت گرفت. او از دلها گدائی مینمود و از این تخلص میفرمود و شعر او همه ترکی است. و این مطلع ترکی از اوست:
آه کیم دیوانه کو کلم مبتلا بولدی ینه
بوکونکول نیک ایلکی دین جانغه بلا بولدی ینه.
و این مطلع:
دلبرا سن سیز تیریک لیک بیربلدی جان ایمیش
کیم ایقنک وردی قاشی ایوراولوم حیران یمیش.
عمر مولانا گدایی زیاده از نود سال بود. (مجالس الفنائس ص 83 و 258).

گدائی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر، 30000گزی خاور گناوه و 3000گزی راه فرعی گناوه به برازجان. جلگه، گرمسیر مرطوب و مالاریائی و سکنهء 52 تن است. آب آن از چاه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گدائی سلطان.

[گَ سُ] (اِخ) کولانی. من جملهء اکراد و الواری که در عهد شاه عباس به رتبهء ایالت و خانی و سلطانی رسیده در عالم آرای عباسی (چ تهران ص762) هم ثبت شده گدائی سلطان کولانی، حاکم زنجان بوده است. (از تاریخ کرد تألیف رشیدیاسمی صص 207 - 208).

گدابازی.

[گَ / گِ] (حامص مرکب)امساک در خرج. خست نمودن. به قدر ضرورت خرج نکردن: گدابازی درآوردن. گدابازی کردن.

گداباشی.

[گَ / گِ] (اِ مرکب) سرگدا. رئیس گدایان. شغلی بود در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه برای ریاست گدایان.

گداپیشه.

[گَ / گِ شَ / شِ] (ص مرکب)پست فطرت. خسیس. لئیم :
وگر دست همت بداری ز کار
گداپیشه خوانندت و سخت خوار(1).
سعدی (بوستان).
(1) - پخته خوار. (تصحیح مرحوم دهخدا).

گداجلنبر.

[گَ / گِ جُ لُمْ بُ] (ص مرکب)گدای بی سروپا. بی چیز. آسمان جل. بی سروپا.

گداچشم.

[گَ / گِ چَ] (ص مرکب)حریص. آنکه چشم طمع در پی چیزها دارد.

گداچشمی.

[گَ / گِ چَ / چِ] (حامص مرکب) چشم طمع در پی چیزی داشتن. نادیدگی :
این گداچشمی و این نادیدگی
از گدایی توست نز بیگلربیکی.مولوی.

گداخانه.

[گَ / گِ نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که برای پذیرائی گدایان تهیه شود. خانه گدایان. جائی که برای حفاظت گدایان آماده شده باشد. دارالمساکین.

گداخت.

[گُ] (مص مرخم، اِمص)گداختن. عمل گداختن و ذوب کردن.

گداختگی.

[گُ تَ / تِ] (حامص) عمل گداخته شدن. ذوب شدن.

گداختن.

[گُ تَ] (مص) آب کردن. ذوب کردن. حل کردن میعان فلزی یا برف و یخ بوسیلهء حرارت. مَیع. تَمَیُّع: فِتنَه؛ گداختن و در آتش انداختن سیم و زر جهت امتحان. اصطهار؛ گداختن چیزی را. صَهر؛ گداختن چیزی را. صَلج؛ گداختن سیم را. جَمل؛ گداختن پیه را. اجمال؛ گداختن پیه را. اجتمال؛ گداختن پیه را. همَّ؛ گداختن پیه را. (منتهی الارب). حَمّ؛ گداختن پیه. گداختن دنبه. (تاج المصادر بیهقی). انمیاع؛ گداختن روغن. سَبک؛ گداختن سیم. (دهار). گداختن سیم و جز آن و از آن چیزی ساختن. (تاج المصادر بیهقی). مَهَمَّه، هَمّ؛ گداختن بیماری اندام کسی را و لاغر کردن. (منتهی الارب) :
ای نگارین ز تو رهیت گسست
دلش را گو ببخس و گو بگداز.آغاجی.
ایا نیاز بمن یاز و مر مرا مگداز(1)
که ناز کردن معشوق دل گداز بود.لبیبی.
بر این روزگاری برآمد براز(2)
دم آتش و رنج آهن گداز
گهرها یک اندر دگر ساختند
وز آن آتش تیز بگداختند.فردوسی.
روانت مرنجان و مگداز تن
ز خون ریختن بازکش خویشتن.فردوسی.
همی جفت خواهد ز هر مرز و بوم
بسالی گدازد تنش همچو موم.فردوسی.
اگر ز آهنی چرخ بگدازدت
چو گشتی کهن باز بنوازدت.فردوسی.
اگر چند جان و تن ما گدازی
وگر چند دین و دل ما ستانی.
منوچهری.
اشک من چون زر که بگدازی و برریزی به زر
اشک تو چون ریخته بر زر همی برگ سمن.
منوچهری.
دیگهای بزرگ از جهت گداختن روی. (مجمل التواریخ و القصص). در هر کیسه هزار مثقال زر پاره کرده است، بونصر را بگوی که پدر ما رضی الله عنه از غزو هندوستان آورده است و بتان زرین شکسته و بگداخته و پاره کرده است و حلال مالهای ماست. (تاریخ بیهقی).
دو صد بار اگر مس به آتش درون
گدازی از او زر نیاید برون.اسدی.
چو دل با جهل همبر شد جدائیشان یک از دیگر
بدان باشد که دل را به آتش پرهیز بگدازی.
ناصرخسرو.
سخن حکمتی از حجت زرّ خرد است
به آتش فکرت جز زر خرد را مگداز.
ناصرخسرو.
مگر کاندر بهشت آئی بحیلت
بدین اندوه تن را چون گدازی.ناصرخسرو.
نه آتش برف را بگدازد و نه برف آتش را بکشد. (قصص الانبیاء ص6). مقدار هفتاد درمسنگ ترنگبین و ده درمسنگ شکر در وی گدازند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). [ سکبینج ] سنگ گرده را بگدازد. (ذخیره خوارزمشاهی).
تو زرگری و من زر بگداختی مرا
زرگر چه کار دارد؟ جز زر گداختن
پس چونکه مر مرا نشناسی همی بحق
گر زر همیشه زرگر داند شناختن.
مسعودسعد.
و بلغم خام و فسرده [ شراب ] بگدازد. (راحة الصدور راوندی).
بگداخت مرا مرهم و بنواخت مرا درد
من درد نوازنده به مرهم نفروشم.خاقانی.
مسی کز آن مرا دستینه سازند
به از سیمی که در دستم گدازند.نظامی.
گر بنوازی به لطف یا بگدازی به قهر
حکم تو بر من روان زجر تو بر من رواست.
سعدی.
|| با «فرو» آید و معنی گداختن در چیزی (بوته و جز آن) دهد :
در بوتهء پیکار جان دشمن
از آتش خنجر فروگدازی.مسعودسعد.
|| حل شدن. ذوب شدن. آب شدن: انهمام؛ گداخته شدن پیه و جز آن. (منتهی الارب). مَشَاً؛ درآمیخت و سود آن را چندانکه گداخته شد. (منتهی الارب).
زآن عقیقین مئی که هرکه بدید
از عقیق گداخته نشناخت
هر دو یک گوهرند لیک بطبع
این بیفسرد وآن دگر بگداخت.رودکی.
عمرت چو برف و یخ بگدازد همی
او را بهر چه کان نگدازد بده.
ناصرخسرو (دیوان ص 395).
همی ابر بگداخت اندر هوا
برابر که دید ایستادن روا.فردوسی.
وقت کردار چنینی و چو آشفته بوی
ز آتش خشم تو چون موم گدازد پولاد.
فرخی.
همی بگداخت برف اندر بیابان
تو گفتی باشدش بیماری سل.منوچهری.
بفسرد همه خون دل ز اندوه
بگداخت همه مغز استخوانم.مسعودسعد.
نه نه که گر فلک بودم بوته
و آتش بود اثیر بنگدازم.
مسعودسعد (دیوان ص 363).
بلکه آهن ز آه من بگداخت
ز آهن آواز الامان برخاست.خاقانی.
|| مجازاً، سخت لاغر شدن :
صفرای مرد سود ندارد نلکا
درد سر من کجا نشاند علکا
سوگند خورم به هرچه هستم ملکا
کز عشق تو بگداخته ام چون کلکا.
ابوالمؤید بلخی.
-مثل شکر در شیر گداختن:کام را پی کن بدین طوطی لب شکرفشان
تا خود او از رشک بگدازد چو شکر در لبن.
اخسیکتی (از امثال و حکم دهخدا).
-مثل نمک در آب گدازان:ز بس که بی نمکی کرده با من این ایام
در آب دیدهء گریان گداختم چو نمک.
ادیب صابر (از امثال و حکم دهخدا).
و تن ناتوان در آتش غربت بسان نمک در آب نقره درگاه بگداخت. (تاج المآثر).
(1) - ن ل: ایا نیاز بمن ساز و مر مرا مگذار.
(2) - ن ل: دراز.

گداختنی.

[گُ تَ] (ص لیاقت) قابل گداختن. لایق ذوب.

گداخته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف / نف)ذوب شده. گدازیده :
زآن عقیقین مئی که هرکه بدید
از عقیق گداخته نشناخت
هر دو یک گوهرند لیک بطبع
این بیفسرد وآن دگر بگداخت.
رودکی.
او را یافتم چون تار مویی گداخته. (تاریخ بیهقی). بفرمود تا ستونها برآوردند از چهل گز از سنگ خام و بفرمود تا دیوان به ارزیز گداخته بیندودند. (قصص الانبیاء ص 175). ترنگبین گداخته و پالوده و بقوام آورده. (ذخیره خوارزمشاهی).
مرغ قنینه بلبل عید است پیش شاه
گل در دهن گداخته و ناله در برش.
خاقانی.
بر بوی آنکه بوی تو جان بخشدم چو می
جان بر میان گداخته چون ساغر آیمت.
خاقانی.
یکی خرمن از سیم بگداخته
یکی خانه کافور ناساخته.
نظامی.
مذاب؛ گداخته. (زمخشری) (دهار). تخلیص؛ گداختهء زر و جز آن دادن و خلاصه گرفتن. خلاص؛ گداختهء زر و سیم. صَلیجَه؛ پاره ای از نقرهء خالص گداخته. صَهیر؛ گداخته. صُهارَه؛ گداخته از هر چیزی. مُهل؛ گداخته از روی و مس و آهن. سبیکة؛ پارهء نقره و مانند آن گداخته. همام؛ پیه که از کوهان گداخته شود. (منتهی الارب).

گداخته شدن.

[گُ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) ذوب شدن. آب شدن. حل شدن: نحول؛ گداخته شدن تن. (مجمل اللغه). حرض؛ گداخته شدن. (دهار). گداخته شدن از اندوه یا از عیش. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن). انهمام؛ گداخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). گداخته شدن پیه و جز آن. انصهار؛ گداخته شدن. (منتهی الارب). شُفوف؛ گداخته شدن تن. (تاج المصادر بیهقی). ذوب، ذوبان؛ گداخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). اِمزِهلال؛ گداخته شدن برف. و مقلوب ازمهلال است. هیع؛ گداخته شدن ارزیز. مَعّ؛ گداخته شدن. اصهیرار؛ گداخته شدن. (منتهی الارب) : من نیز چندان بگریستم که آن حال که بروی من بود از اشک چشم من گداخته شد. (قصص الانبیاء ص70).

گداد.

[گُ] (اِ) دلق و جامهء کهنه و پارینه. (آنندراج).

گدادشمن.

[گِ دُ مَ] (اِ مرکب) گدای دشمن.

گدادن.

[گَ دَ] (اِخ) رجوع به فتوح آباد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گدار.

[گُ] (اِ) معبر(1). ممر: اسگدار؛ اسب گدار. گاوگدار. کبک گدار.
-بی گدار به آب زدن؛ بی احتیاط به کاری قیام کردن. بی فکر کاری را انجام دادن.
(1) - Passage.

گدارچرم.

[گُ چَ] (اِخ) نام محلی است کنار راه سیرجان و بندرعباس میان تنک زاغ و قطب آباد، در 1411500گزی تهران.

گدارچیتی.

[گُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش هندیجان شهرستان خرمشهر است. این دهستان در شمال دهستان ده ملا و رود زهره واقع شده و هوای آن گرمسیر مالاریائی است. آب قراء از رود زهره تأمین و محصول عمدهء آن غلات دیمی است. شغل عمدهء مردان زراعت و گله داری است. از 6 قریه تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 1000 تن میباشد. از قرای مهم دهستان گرگری 2 میباشد که قریب به 300 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدارچیتی.

[گُ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان گدارچیتی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر، 37000گزی شمال خاوری هندیجان، کنار راه اتومبیل رو بهبهان به هندیجان. دشت، گرمسیر مالاریائی و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رود زهره. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء شریفات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدارحسین.

[گُ حُ سِ] (اِخ) دهی از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد، 41هزارگزی شمال باختری فریمان. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 54 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گدارخمیان.

[گُ خَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز، 15هزارگزی جنوب باختری قلعه زراس. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدارسرخ.

[گُ سُ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان دلفارد بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، 44000گزی جنوب خاوری سارودئیه، سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. سکنهء آن 5 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گدارسیاه.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان نهارجانات بخش حومه شهرستان بیرجند، 32هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 3 تن. آب آن از چشمه و قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گدارشاه.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان جهانگیری بخش مسجدسلیمان اهواز، 50هزارگزی شمال مسجدسلیمان، کنار راه شوسهء مسجدسلیمان به لالی. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی و سکنهء آن 55 تن. آب آن از کارون. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت می باشد. چاه نفت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدار کوراسپید.

[گُ اِ] (اِخ) از جملهء گردنه های مرتفع و تنگه های باریک است. که راه روی اردکان قافله به کازرون و فهلیان است. (از جغرافیای غرب ایران ص 32).

گدارکهن.

[گُ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، 48000گزی جنوب خاوری ساردوئیه و 6000گزی خاور راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گدارلندر.

[گُ لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان تل بزان بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز، در 13هزارگزی شمال خاوری مسجدسلیمان، کنار راه شوسهء مسجدسلیمان. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی و سکنهء آن 500 تن می باشد. آب آن از کارون بوسیلهء تلمبه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل مردم آن کارگری شرکت نفت، زراعت و گله داری است. پاسگاه ژاندارمری دارد. ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدارلندر.

[گُ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغا از بخش ایذهء شهرستان اهواز، در 72هزارگزی باختری ایذه. کوهستانی معتدل و سکنهء آن 150 تن می باشد. زبان اهالی فارسی بختیاری است. آب آن از چشمه. محصول آن غلات. شغل مردم زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدار نارکن.

[گُ کُ] (اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان، در 1000گزی جنوب لنده مرکز دهستان و 42هزارگزی شمال اتومبیل رو بهبهان. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی و سکنهء آن 200 تن می باشد. آب آن از چشمهء کارون. محصول آن غلات، خرما، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی قالیچه، جوال و گلیم بافی و راه آن مالرو است. در این آبادی معادن نفت سیاه، مومیایی، نمک و چشمه آبی وجود دارد که در آن مواد گوگردی یافت میشود. ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گدارنرم.

[گُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند، 38هزارگزی جنوب خاوری خوسف و 5هزارگزی خاور گل. کوهستانی معتدل، سکنهء آن 5 تن و زبان آنان فارسی است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گدارو.

[گَ / گِ] (ص مرکب) گداروی. گدامنش. گداصفت :
گر گدا گشتم گدارو کی شوم
ور لباسم کهنه گردد من نوم.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 452).

گداروی.

[گَ / گِ] (ص مرکب) گدامنش. گداصفت. گدارو :
اسکاف گه بروی گداروی پیر خنگ
بی سنگ غر زنی که سرت باد زیر سنگ.
سوزنی.
زآن گدارویان نادیده ز آز
آن در رحمت بر ایشان شد فراز.مولوی.

گداره.

[گُ رَ / رِ] (اِ) بالاخانه تابستانی. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). و آن را پردار، فردار و فرداره نیز گویند. (جهانگیری). || تخته هایی باشد که بام خانه را بدان تخته پوشانند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری).

گداز.

[گُ] (اِمص) عمل گداختن. گدازش. تبش باشد در تن و بیشتر زنان را باشد وقت زادن. (لغت فرس اسدی). گداختن :
چو زهری که آرد به تن در، گداز
خرد را بدانگونه بگدازد آز.ابوشکور.
اما رود طبیعی آن است که آبهایی بود بزرگ که از گداز برف و چشمه هایی که از کوه و روی زمین بگشاید و برود و خویشتن را راه کند. (حدود العالم).
خروشان پر از درد بازآمدند
ز دردش دل اندر گداز آمدند.فردوسی.
پر از درد گشتم سوی چاره باز
بدان تا نماند تن اندر گداز.فردوسی.
نگویی به بدخواه راز مرا
کنی یاد درد و گداز مرا.فردوسی.
چو یزدان بدارد ز تو دست باز
همیشه بمانی به گرم و گداز.فردوسی.
ز گاه خجسته منوچهر باز
بدین روز بودم دل اندر گداز.فردوسی.
پس آگاهی آمد به نزد گراز
کز او بود خسرو به گرم و گداز.فردوسی.
ز کهتر پرستش، ز مهتر نواز
بداندیش را داشتن در گداز.فردوسی.
همه مهتران پیشواز آمدند
پر از درد و گرم و گداز آمدند.فردوسی.
ترا زین جهان سرزنش بینم آز
به برگشتنت رنج و گرم و گداز.فردوسی.
چه آن کس که اندر خرام است و ناز
چه آن کس که در درد و گرم و گداز.
فردوسی.
سوی آفرینندهء بی نیاز
بباید که باشی همی در گداز.فردوسی.
بدان تا به آرام بر تخت ناز
نشینیم بی رنج و گرم و گداز.فردوسی.
بدانسان به لشکر فرستَمْتْ باز
که گیو از تو گردد به درد و گداز.فردوسی.
بهنگام پیروز چون خوشنواز
جهان کرد پر جور و گرم و گداز.فردوسی.
همان خشم و پیکار بازآورد
بدین غم تن اندر گداز آورد.فردوسی.
ز تو دور باد آز و خشم و نیاز
دل بدسگالت به گرم و گداز.فردوسی.
رهاند مرا زین غمان دراز
ترا زین تکاپوی گرم و گداز.فردوسی.
خشم شاه(1) آتش تیز است و بداندیش چو موم
موم هر جای که آتش بود افتد به گداز.
فرخی.
گر خلافش به کوه درفکنی
کوه گیرد چو تب گرفته گداز.فرخی.
سال تا سال همی تاختمی گرد جهان
دل به اندیشهء روزی و تن از غم بگداز.
فرخی.
هردو گریانیم و هر دو زرد و هر دو در گداز
هر دو سوزانیم و هر دو فرد و هر دو ممتحن.
منوچهری.
چنان خور که نایدت درد و گداز
چنان بخش کت نفکند در نیاز.اسدی.
گریزندگان نزد فغفور باز
رسیدند با رنج و گرم و گداز.اسدی.
همان روزگارا سرت سرفراز
به بیماری افتاد و درد و گداز.اسدی.
توان زنده را کشتن اندر گداز
نکرده ست کس کشته را زنده باز.اسدی.
کرا راند خشمش فتد در گداز
کرا خواند جودش برست از نیاز.اسدی.
زین قبل ماند به یمگان در، حجت پنهان
دل پراکنده از اندوه و غم و تن به گداز.
ناصرخسرو.
خاره و روی و حدید اندر گداز آید چو موم
ز آتش شمشیر شه چون خشم شه گردد شدید.
سوزنی.
چو شمع باد بداندیش تو ز شب تا روز
به گاز داده سر از سوز و تن به سوز و گداز.
سوزنی.
چو شکرم به گداز اندر آب دیدهء خویش
چگونه آبی، آبی به گونهء مرجان.سوزنی.
بر سر آتش غمت چو سپند
با خروش و گداز می غلطم.خاقانی.
گاه چون صبح بر جهان خندند
گاه چون شمع در گداز آیند.عطار.
در گداز آید جمادات گران
چون گداز تن به وقت نقل جان.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 609).
در یخ چو کس آتشی فروزد
گرید بگداز اگر نسوزد.امیرخسرو.
گرت غرض ز بدی قصد نیک مردان است
چه باک، پاکتر آید زر طلی ز گداز.
ابن یمین.
پروانه را ز شمع بود سوز دل، ولی
بی شمع عارض تو دلم را بود گداز.
حافظ.
و همچنین با کلمات ذیل ترکیب شود: آهن گداز. تن گداز. جگرگداز. دشمن گداز (مقابل دوست گداز). دل گداز. دنبه گداز. روح گداز. عقل گداز.کسرگداز (آن مقدار از زر و سیم که در گاه، هنگام گداختن بخار شود یا به ذرات در خاک ریزد (ضرابخانه) (و آن مقداری قلیل و معین است). رجوع به گداختن، گدازش، گدازنده، گدازیدن و ترکیب های فوق شود.
- باگداز؛ همراه گداز. توأم با گدازش. قرین گداختن :
خروشان بر آن چشمه بازآمدند
پر از غم دل و باگداز آمدند.فردوسی.
بدو بد نیا را همه ناز و آز
بمانده ز درد پسر باگداز.فردوسی.
- پرگداز؛ مشحون از گداز. ممتلی از گدازش :
از آن بیشه ناکام بازآمدند
پر از ننگ و دل پرگداز آمدند.فردوسی.
همه خسته و بسته بازآمدند
پر از ناله و پر(2)گداز آمدند.فردوسی.
بدین رای از آن مرز گشتند باز
همه دیده پرخون و دل پرگداز.فردوسی.
- جانگداز؛ آزاردهنده جان. جان آب کننده :
کند خواجه بر بستر جانگداز
یکی دست کوتاه و دیگر دراز.
سعدی (بوستان).
- جوشن گداز؛ گدازنده جوشن را (شمشیر یا پیکان) :
نهنگان شمشیر جوشن گداز
به گردنکشی کرده گردن فراز.فردوسی.
- خزینه گداز؛ از بین برنده خزانه (خزینه). نابودکننده اموال ملت و دولت. سخاوتمند. خَرّاج :
خزینه پرور مردم رهی گداز بود
ملک خزینه گداز آمد و رهی پرور.عنصری.
- رهی گداز؛ بنده آزارده :
خزینه پرور مردم رهی گداز بود
ملک خزینه گداز آمد و رهی پرور.عنصری.
-سوز و گداز؛ شور و اشتیاق بسیار که غم افزا و گدازنده باشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به همین مدخل در ردیف خود شود.
- نصرانی گداز؛ نصرانی آزارده. آزاردهنده طرفداران عیسی :
بود شاهی و جهودان ظلم ساز
دشمن عیسی و نصرانی گداز.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 9).
(1) - ن ل: او.
(2) - ن ل: با.

گداز.

[گُ] (اِخ) غلام حیدرخان بن غلامحسین خان. از شعرای هندوستان و اکابر آنجاست، لیدر لکنهو، به جنون مبتلا گردید و بدین بیماری وفات یافت. از او است:
سینه را داغدار باید کرد
لاله را شرمسار باید کرد
ابر برخاست بی می و ساقی
گریه ای زارزار باید کرد.
(قاموس الاعلام ترکی).

گدازا.

[گُ] (نف)(1) درخور گداختن. آنچه به کار گدازش آید. گدازنده.
(1) - Fusible.

گدازادگی.

[گَ / گِ دَ / دِ] (حامص مرکب) گدازاده بودن. || مجازاً پستی. لئامت. خست.

گدازاده.

[گَ / گِ دَ / دِ] (ص مرکب)فرزند گدا. کسی که از خانوادهء گدا باشد. || پست فطرت. خسیس :
شنیدم که وقتی گدازاده ای
نظر داشت با پادشازاده ای.سعدی (بوستان).

گدازان.

[گُ] (نف مرکب) بخسان. (صحاح الفرس). ذائب. ذوب شونده. در حال گداختن. کسی که ذوب میکند و تصفیه مینماید طلا را. (از ناظم الاطباء) :
از آن شکرلبانت اینکه دایم
گدازانم چو اندر آب شکر.دقیقی.
ز پیوند و خویشان شده ناامید
گدازان و لرزان چو یک شاخ بید.فردوسی.
چون شکرم در آب گدازان ز عشق تو
تا عاشقم بر آن لب شکرفروش بر.
عبدالواسع جبلی.
بل هفت شمع چرخ گدازان شود چو موم
از بس که تف رسد ز نفسهای بی مرش.
خاقانی.
آخر از ریک، گوهر گدازان چنان شیشهء صافی کرده اند. (کتاب المعارف).
تب روشن روان ماه جهانتاب
گدازان گشت همچون برف در آب(1).
نظامی.
درختی برشده چون گنبد نور
گدازان گشت چون در آب کافور.نظامی.
مرا جان اینچنین بر لب رسیده
گدازانم چو شمع از آب دیده.نظامی.
شد از سودای شیرین شور در سر
گدازان گشته چون در آب شکر.نظامی.
از شوق رخت چراغ گردون
چون شمع همی رود گدازان.عطار.
تنی چو شمع گدازان و زرد و پژمرده
دلی چو قندیل آتش گرفته و دروا.
کمال الدین اسماعیل.
و یا برف گدازان بر سر کوه
کز او هر لحظه جزوی میشود کم.
سعدی.
کوه صبرم نرم شد چون موم در دست غمت
تا در آب و آتش عشقت گدازانم چو شمع.
حافظ.
|| سوزان. سوزنده. گدازنده :
فروگفت با او سخنهای تیز
گدازان تر از آتش رستخیز.نظامی.
(1) - ن ل:
که ای سرو روان ماه جهانتاب
گدازان شد تنت چون برف در آب.

گدازان کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)ذوب کردن چیزی را. حل کردن چیزی را. نیست کردن چیزی را :
صورت سرکش گدازان کن ز رنج
تا ببینی زیر آن وحدت چو گنج.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 18 س 15).

گدازانیدن.

[گُ دَ] (مص) گداختن چیزی را. آب کردن. تذویب. اِذابَه. (زوزنی) (منتهی الارب): الصَهر؛ چربش گدازانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن).

گداز دادن.

[گُ دَ] (مص مرکب) ذوب کردن. آب کردن :
گداز از آتش عشق تو دادم آنچنان تن را
که چشم مو برون آورده کردم طوق گردن را.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).

گدازش.

[گُ زِ] (اِمص) عمل گداختن. ذوبان (مهذب الاسماء) : و علت ذیابیطس و دق و گدازش تن تولد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و علت ذبول را به پارسی گدازش گویند و کاهش نیز گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بسیار باشد که خداوند گدازش و کاهش را که به تازی ذبول گویند اجابت طبع صفرایی باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گدازشگر.

[گُ زِ گَ] (ص مرکب) آنکه گدازد هر چیزی را. ریخته گر :
تقدیر پی کاهش اجزای وجودش
اکسیر فنا داد گدازشگر غم را.
عرفی (از آنندراج).

گدازگر.

[گُ گَ] (ص مرکب) نام صنفی که در معادن مس استخراج مس کنند. سباک.

گدازندگی.

[گُ زَ دَ / دِ] (حامص) عمل گدازنده.

گدازنده.

[گُ زَ دَ / دِ] (نف) ذوب کننده. حل کننده. آب کننده: صُهر؛ گدازندهء پیه. جَمول؛ گدازندهء پیه. (منتهی الارب). گدازندهء طلا و مثل آن. (ترجمان القرآن). صائغ. مذیب. || آب شونده. ذوب شونده. مجازاً لاغرشونده (از غم) :
که کامت به گیتی فروزنده باد
تن دشمنانت گدازنده باد.فردوسی.
فروهشت رستم بزندان کمند
برآوردش [ بیژن را ] از چاه با پای بند
برهنه تن و موی و ناخن دراز
گدازنده از رنج و درد و نیاز.فردوسی.
بدانست رازش نهان شاه روم
شد از غم گدازنده مانند موم.
اسدی (گرشاسب نامه).
- جوهر یا گوهر یا فلز گدازنده؛ جوهر یا فلز قابل گداختن : و اندر کوههای وی [ کوههای ماوراءالنهر ] معدن سیم است و زر سخت بسیار با همهء جوهرهای گدازنده که از کوه خیزد. (حدود العالم).
بنگر بستاره که بتازد سپسِ دیو
چون زرّ گدازنده(1) که بر قیر چکانیش.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص 223).
با زر شاه همه گوهرهای گدازنده است. (نوروزنامه). و شرف زر بر گوهرهای گدازنده چنان نهاده اند که شرف آدمی بر دیگر حیوانات. (نوروزنامه). شاه گوهرهای ناگدازنده یاقوت [ است ] و شاه گوهرهای گدازنده زر. (نوروزنامه).
چون کار بخواهش رسد از شرم و خجالت
باشند گدازنده چو بر آتش، ارزیز.
سوزنی.
(1) - ظ: گدازیده. (دیوان ناصرخسرو چ تهران ص223).

گدازه.

[گُ زَ / زِ] (اِ) تودهء گداخته که از آتش فشان بیرون میریزد.

گدازیدن.

[گُ دَ] (مص) گداختن. ذوب شدن. آب شدن :
ز هیبت کوه چون گل می گدازید
ز برف ارزیز بر دل می گدازید.نظامی.

گدازیده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) گداخته شده. ذوب شده. آب شده. حل شده :
نگه کن آب و یخ در آبگینه
فروزان هر سه همچون شمع روشن
گدازیده یکی دوتا فسرده
به یک لون این سه گوهر بین ملون.دقیقی.
گدازیده همچون طراز نخم
تو گویی که در پیش آتش یخم.
فردوسی (از لغت فرس اسدی).
بگفت این و شد بر رُخش اشک و درد
چو سیم گدازیده بر زرّ زرد.اسدی.

گداسمج.

[گَ / گِ سَ مِ] (ص مرکب)گدای پررو و مُصِرّ :
من آن گداسمج مبرم کنایه نفهمم
گرم برانی از این در درآیم از دَرِ دیگر.؟
رجوع به گدا شود.

گداش.

[گَ] (اِ) شاخ حیوانات و شاخ آهو و غزال. (آنندراج). رجوع به فرهنگ شعوری ج 2 ص 298 شود.

گدا شدن.

[گَ / گِ شُ دَ] (مص مرکب)بیچاره شدن. فقیر شدن. مال خود را از دست دادن.

گداصفت.

[گَ / گِ صِ فَ] (ص مرکب)پست فطرت. خسیس. لئیم. رجوع به گدا شود.

گداصفتی.

[گَ / گِ صِ فَ] (حامص مرکب) صفت گدا داشتن. خوی و عادت گدا داشتن. پست فطرت بودن :
غلام همت آن رند عافیت سوزم
که در گداصفتی کیمیاگری داند.حافظ.

گداصورت.

[گَ / گِ رَ] (ص مرکب)پست فطرت. لئیم. خسیس. کسی که خود را بظاهر بی چیز نشان دهد :
بس گداصورتِ همت عالی
جیبش از نقد امانی خالی.جامی.

گداطبع.

[گَ / گِ طَ] (ص مرکب)خسیس. دنی. (آنندراج). لئیم یا پست فطرت. کسی که طبعاً گدا و مایل به گدایی باشد :
گداطبع اگر در تموز آب حیوان
به دستت دهد جور سقا نیرزد.سعدی.
خواجه می نازد به سیم و زر گداطبع [ و ] بلاست
خواجه آن باشد که در مهر و وفا درویش نیست.
نورالدین ظهوری (از آنندراج).

گداغازی.

[گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) زنان و پسران ریسمان باز و معرکه گیر را گویند و چون در فرس قدیم زنان فاحشه و ریسمان باز را غازی میگفته اند و متأخرین خواستند که در میانهء غازی عربی که غزاکننده است و غازی فارسی فرقی باشد این را گداغازی نام کردند. (برهان) (آنندراج). لولی. (انجمن آرای ناصری) (جهانگیری) :
جنبش جان کی کند صورت گرمابه ای
صف شکنی کی کند اسب گداغازیی.
مولوی (از آنندراج).
رهی که مال ندادی ملوک را به سپاه
کنون چنان است که گر مال آن کثیر و قلیل
شود برات گداغازیان آینده
ز لولیانش کنیز کهین کند تحصیل(1).
مولانا مظهر (از جهانگیری).
رجوع به غازی شود.
(1) - ن ل: ز نو لباس کنیز کهین کند تحصیل.

گدافطرت.

[گَ / گِ فِ رَ] (ص مرکب)کسی که طینت گدایی دارد. پست فطرت. لئیم. دنی. رجوع به گدا شود.

گدا گرسنه.

[گَ / گِ گُ رُ نَ / نِ] (ص مرکب) در تداول عوام، کسی که چشم دلش سیر نباشد. گداگُشنه.

گدامحمد.

[گِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، 80هزارگزی جنوب خاوری فریمان و 4هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء عمومی شهر به تربت جام. جلگه، معتدل و سکنهء آن 72 تن است. آب آن از قنات. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گدامنش.

[گَ / گِ مَ نِ] (ص مرکب)گدافطرت. گداصفت.

گدامنشی.

[گَ / گِ مَ نِ] (حامص مرکب)عمل گدامنش.

گدانه آق انجیک.

[ ] (اِخ) از طوایف ترکمن ساکن خاک ایران است.

گدا و گدر.

[گَ گَ دَ] (ص مرکب) ازآن گدا. گداطبع :
چون پدر و مادر خرسر بُدند
ترسا مولا و گدا و گدر
گوید کز نسبت سامانیم
سامان ترسا بده باشد مگر.سوزنی.

گداهمت.

[گَ / گِ هِمْ مَ] (ص مرکب)کسی که همت او مانند گدایان باشد. پست و دون. پست همت :
قانع به خیالی ز تو بودیم چو حافظ
یارب چه گداهمت و بیگانه نهادیم.حافظ.

گدای.

[گَ / گِ] (ص، اِ) گدا. ساسان. (دهار) (برهان). مسکین :
از سلیمان و مور و پای ملخ
یاد کن آنچه این گدای آرد.انوری.
سلطان سعادت آنچنان نیست
کاندیشهء هر گدای دارد.خاقانی.
برو ای گدای مسکین در دیگری طلب کن
که هزار بار گفتی و نیامدت جوابی.
سعدی.
رجوع به گدا شود.

گدای.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو، 33هزارگزی جنوب باختری پلدشت و 3هزارگزی جنوب راه شوسهء پلدشت به ماکو. جلگه، معتدل مالاریائی و سکنهء آن 269 تن. آب آن از ساری سو و زنکمار. محصول آن غلات، پنبه، توتون، حبوبات و کنجد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گدایاد.

[گَ] (اِ) خانهء زیرین. شعوری شعری مغلوط به شاهد این معنی آورده. رجوع به فرهنگ شعوری ج 2 ص 293 شود.

گدایلو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، در 36هزارگزی شمال کلیبر و 4500گزی ارابه رو اصلاندوز به لاریجان. کوهستانی معتدل مایل به گرمی مالاریائی و سکنهء آن 8 تن می باشد. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آن غلات ، برنج و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گدایی.

[گَ / گِ] (حامص)(1) عمل گدا. کار گدا. دریوزه. (آنندراج). ساسانیة. (دهار). کدیه. گدیه. بینوایی. تنگدستی. افلاس. درویشی. سؤال بکف. شحاذت. مسکنت. فقر. بی چیزی. سؤال آنکه عصا در دست گرفته گدائی کند و از مردمان سؤال نماید. هبنقع. (منتهی الارب) :
کس کرد و به کدیه عددی خواست ز گیلان(2)
هرگز به جهان میر که دیده ست و گدائی.
منوچهری.
زیرا که ز خلق خواستن چیز
شاهی نبود بود گدایی.ناصرخسرو.
از غایت بی ننگی و از حرص گدائی
استاد ترازوی [ از جوهری ] همه این یافه درایان.
سوزنی.
بدین دقیقه که راندم گمان کدیه مبر
به بنده گرچه گدائی شریعت شعر است.
انوری.
در گدائی طالب جودی که نیست
بر دکانها طالب سودی که نیست.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 585).
حلقه بر در نتوانم زدن از بیم رقیبان
این توانم که بیایم به محلت به گدائی.
سعدی (طیبات).
بر بخل خداوندان نعمت وقوف نیافته ای الا بعلت گدائی. (گلستان).
چو گیتی ندارد وفا با کسی
گدائی به از پادشاهی بسی.امیرخسرو.
به مستی دم پادشاهی زنم
دم خسروی در گدائی زنم.حافظ.
گدائی در جانان به سلطنت مفروش
کسی ز سایهء این در به آفتاب رود؟
حافظ.
زاد راه حرم وصل نداریم مگر
به گدائی ز در میکده زادی طلبیم.
حافظ.
گرچه بی سامان نماید کار ما سهلش مبین
کاندرین کشور گدائی رشک سلطانی بود.
حافظ.
طمع از خلق گدائی باشد
گر همه حاتم طائی باشد.جامی.
تو فرستی بچارسوی حشر
که گدائی کنند بهر تو زر.مکتبی.
-امثال: آخر ملائی اول گدائی است.
افاده اش به نواب میماند، گدائیش بعباس دوس.
گدائی اگر ننگ ندارد برکتی هم ندارد.
گدائی در دو عالم روسیاهی است (3).
گدائی شریعت شعر است.
گدائی کار بی مایه است.
گدائی کن محتاج خلق خدا نشوی.
یک عمر گدائی کرده هنوز شب جمعه را نمیداند.
(1) - La mendicite. (2) - ن ل: سپهی خواست.
(3) - الفقر سواد الوجه فی الدارین.

گدایی کردن.

[گَ / گِ کَ دَ] (مص مرکب) تکدی کردن. دریوزه کردن. سؤال کردن. صدقه خواستن. تکدی :
پادشاهیت میسر نشود بر سر خلق
تا بشب بر در معبود گدائی نکنی.سعدی.
وگر جور در پادشائی کنی
پس از پادشاهی گدائی کنی.سعدی.
سعدی شیرین سخن در راه عشق
از لبش بوسی گدائی میکند.سعدی.
گر گدائی کنی از درگه او کن باری
که گدایان درش را سر سلطانی نیست.
سعدی.
شب بر در حق گدائی کند. (مجالس سعدی).رجوع به گدائی شود.
-امثال: صد سال است گدائی میکند هنوز شب جمعه را نمیداند.

گدر.

[گِ / گَ دَ] (اِ) سلاح جنگ. (برهان) (آنندراج) :
درآمد مرتب سراپا گدر
به جنگ آوران گشته خونش هدر.
میرنظمی (از شعوری ج 2 ص 296).
رجوع به گدرک شود.

گدرزی.

[گِ رُ] (اِخ)(1) اسم قدیم بلوچستان است. (ایران باستان ص 2118 و 2508).
(1) - Gedrosie.

گدرک.

[گَ رَ] (اِ) سلاح جنگ. مؤلف آنندراج آرد: در جهانگیری بمعنی سلاح است. (برهان) (جهانگیری). گدر. فرخی گفته :
روز و شب در بر تو گدرک بالنده چو سرو
سال و مه بر کف تو بادهء تابنده چو زنگ.
رشیدی نیز بدو اقتفا و بدین شاهد واحد اکتفا نموده، تفکر در معنی بیت نکرده اند. اولاً در دعای پادشاه و شریطهء قصیده مدیحه نگویند که شب و روز گدرک که سلاح جنگ است در بر داشته باشد چه شب و روز سلاح در بر داشتن علامت خوف و مشغولی به جنگ اعداست این نفرین است نه دعا، دیگر به معنی گدرک چگونه سرو می بالد و نمو میکند، دیوان حکیم فرخی حاضر است و قصیده در مدح ممدوح او محمود غزنوی است و در اختتام و دعا گوید:
تا گریزنده بود سال و مه، از شیر، گوزن
تا جدایی طلبد روز و شب، از باز، کلنگ
روز و شب در بر تو کودک بالنده چو سرو
سال و مه بر کف تو بادهء تابنده چو زنگ.
به معنی پرتو نیرین است مرقوم شده و معلوم شد کودک را گدرک خوانده و در بر را لباس فهمیده و سلاح معنی کرده و شعر بی معنی شده و بر برخی از مقتفیان او مشتبه مانده اسلحه دانند. (آنندراج). در دیوان فرخی چ عبدالرسولی ص208 شعر فوق بدین صورت آمده:
روز و شب در بر تو دلبر بالنده چو سرو
سال و مه در کف تو بادهء تابنده چو زنگ.
و در آن نه کودک آمده نه گدرک.

گدروزی.

[گِ رُ] (اِخ)(1) در یونانی گدروزیا(2)، نامی که یونانیان به بلوچستان میداده اند. رجوع به ایران باستان ص 1858، 1861، 1863، 1866، 1867، 1879، 1890، 1967 و 1973 شود.
(1) - Gedrosie.
(2) - Gedrosia.

گدروزیا.

[گِ رُ] (اِخ)(1) گدروزی(2). با بلوچستان کنونی تطبیق میکنند. (ایران باستان ص 1683 و 1870).
(1) - Gedrosia.
(2) - Gedrosie.

گدست.

[گِ دَ] (اِ) وجب، بدست، و آن مقداری است از سرانگشت کوچک دست آدمی تا سرانگشت بزرگ. (برهان) (آنندراج).

گدک.

[گِ دَ] (اِ) کیپای کوچک و خرد را گویند و آن پوست پاره های شکنبهء گوسفند است که دوزند و از برنج و مصالح پر کنند و پزند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) :
در بحر سفره یی نرساند به ساحلی
کشتی نان گرش نبود لنگر گدک.
بسحاق اطعمه (چ استانبول ص 72).
بامدادان چو ترید گدک و پاچه زنند
می پزند از پی آن کله و کیپا در کار.
بسحاق اطعمه (چ استانبول ص 14).

گدک.

[گَ د دَ] (اِ) هسته خرما در لغت بلوچ (نیک شهر).

گدک.

[گُ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، 38هزارگزی جنوب ساردوئیه و 8هزارگزی خاور راه مالرو جیرفت به بافت. سکنهء آن 20 تن است. ساکنین از طایفهء سلیمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گدکانلو.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان درونگر بخش نوخندان شهرستان دره گز، 25000گزی شمال باختری نوخندان و 3000گزی جنوب راه مالرو عمومی محمدتقی بیگ. کوهستانی، معتدل و سکنهء آن 114 تن می باشد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت می باشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گدک احمدپاشا.

[گَ دَ اَ مَ] (اِخ) للهء سلطان مصطفی. حاکم قرامان که قشون اوزون حسن را در نزدیکی قونیه به تاریخ 14 ربیع الاول 877 ه . ق. شکسته و پسرانش یوسف و زینل و عمر را به قتل رسانیده است(1). (تاریخ ادبیات ادوارد براون ج3 ترجمهء علی اصغر حکمت ص453).
(1) - رجوع به منشآت فریدون بیک ج1 ص280 شود.

گدکلو.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، 44000گزی جنوب باختری مراغه و 2000گزی خاور راه شوسهء مراغه به میاندوآب. آب و هوای آن جلگه، معتدل مالاریائی است. 364 تن سکنه دارد. آب از رودخانهء لیلان، قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، کشمش، بادام و نخود می باشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گدگدی.

[گُ گُ](1) (اِ صوت) کلمه ای باشد که شبانان بدان بز را نوازش کنند و بجانب خود طلبند. (برهان) (آنندراج). پژپژی. (جهانگیری) :
زآنکه دیر است تا مثل زده اند
نشود بز به گدگدی فربه.
ابن یمین (از جهانگیری).
(1) - در فرهنگ سروری بکسر هر دو گاف ضبط شده.

گدگدی.

[گُ گُ] (هندی، اِ) جنباندن انگشتان در زیر بغل کسی تا به خنده افتد. (برهان) (جهانگیری). غلغلچ. غلغلیچه. غلغلک. کلمه ای است که در عربی آن را دغدغه خوانند. ابن سینا رساله ای در پیدایش دغدغه در بدن انسان تألیف کرده است. رجوع به کتاب فهرست کتب خطی مجلس شورای ملی ج 3 شود.

گدللو.

[گَ دِلْ لو] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، 7هزارگزی خاور شاهین دژ و 4هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. آب و هوای آن کوهستانی و معتدل سالم است. 117 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، بادام و کرچک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گدمن.

[گَ مَ] (هزوارش، اِ) هزوارش گدمن(1)، پهلوی خره، فره(2). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بلغت ژند و پاژند بمعنی نور باشد که روشنایی معنوی است. (برهان) (آنندراج).
(1) - gadh(a)man.
(2) - xvarrah.

گدوک.

[گَ] (اِ) گردنه. کتل. راه میان دو کوه که در زمستان برف زیاد در آن جمع شود: گدوک عباس آباد، گدوک اسدآباد و گدوک کندوان.

گدوک.

[گَ] (اِخ) نام ایستگاه دوازدهم میان فیروزکوه و دوکل (در راه آهن شمال) فاصله آن تا تهران 218هزار گز است. این گردنه به ارتفاع 6620 گام است و کاروانسرایی بدانجاست و 12میل از فیروزکوه فاصله دارد. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 42، 43 و 157).

گدوک.

[گَ] (اِخ) شهری کوچک است در روم (آسیای صغیر) و هوایش به سردی مایل. حقوق دیوانیش 16500 دینار است. (از نزهة القلوب ص 99).

گدوک آغ بوغوش.

[گَ] (اِخ) رجوع به آغ بوغوش شود.

گدوک شاه.

[گَ کِ] (اِخ) موضعی به مازندران قرب سوادکوه. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص42).

گدوک کندوان.

[گَ کِ کَ دُ] (اِخ) نام محلی کنار راه طهران به چالوس میان گچ سر و دونا در 124300گزی تهران.

گدوک مشکنبر.

[گَ مِ کَمْ بَ] (اِخ) نام محلی کنار راه تبریز و اهر میان گولچه و قره قپه در 49200گزی تبریز.

گدوگانلو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوغاز بخش باجگیران شهرستان قوچان، 45هزارگزی جنوب باختری باجگیران و 3هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی باجگیران به بی بهره. کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 181 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و میوجات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه، گلیم و جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گده.

[گَ دَ / دِ] (اِ) دندانهء کلید. (برهان) (آنندراج). زبانهء کلید :
گشت ایمن ساحت ملکش ز دزدان آنچنانک
خانه ها ایمن شدند از زحمت درها گده.
شمس فخری (از شعوری ج 2 ص 304).
|| نوکر پست دهاتی، مثل گده فراش. (فرهنگ نظام).

گده گان بیدشک.

[گَ دِ دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، 60000گزی جنوب خاوری مسکون، جنوب راه مالرو مسکون به کروک. سکنهء آن 10 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گدیک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گروه بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، 18000گزی شمال ساردوئیه و 3000گزی باختر راه مالرو ساردوئیه به راین. کوهستانی سردسیر و 40 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوبات می باشد. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گدیو.

[گَ] (اِخ) در اول دورود است و با هم پیوسته به سفیدرود میرود. طولش هشت فرسنگ باشد. (نزهة القلوب، المقالة الثالثة ص 223).

گدیور.

[گَ دی وَ] (ص مرکب)(1) گدا و گدایی کننده. (برهان) (آنندراج). رجوع به گدا و گدایی شود.
(1) - از: گدی (رجوع شود به گد، گدا) + ور (پسوند اتصاف)؛ ولی استعمال آن محتاج بشواهد است. (برهان قاطع چ معین).

گدیه.

[گَدْ یَ / یِ] (ص، اِ) گدا و گدایی کننده. (برهان). || (اِمص) گدایی کردن. (آنندراج) (غیاث). || گدایی. (برهان) :
نیست حاجت مرا به افسانه
گدیه خوش نیست، گنج در خانه.
نزاری قهستانی (از فرهنگ نظام).
ساحل عمان و آنگه منت سقای آب
سفرهء سلطان و آنگه گدیهء نان گدا.
خواجه سلمان (از شعوری ج 2 ص 304).
مدح تو کنم گدیه ز اخلاص نه از علم
از بتکده چون آورم آهوی حرم را.
عرفی شیرازی (از شعوری ج 2 ص 304).

گدیه خوی.

[گَدْ یَ / یِ] (ص مرکب)گداطبع که خسیس و دنی باشد. (آنندراج).

گذار.

[گُ] (اِمص) ریشهء فعل گذاردن. گذاشتن. || عبور. مرور. گذشتن :
هم به چنبر گذار خواهد بود
این رسن را اگرچه هست دراز.رودکی.
اگر خود بهشتی وگر دوزخی است
گذارش سوی چینود پل بود.اورمزدی.
یکی کوه بینی در آن مرغزار
که کرکس نیابد بر او بس گذار.فردوسی.
اگر شهریاری وگر هوشیار
تو اندر گذاری و او پایدار.فردوسی.
همی تا بگردد فلک چرخ وار
بود اندرو مشتری را گذار.فردوسی.
برآمد ز هر سوی در رستخیز
ندیدند جای گذار و گریز.فردوسی.
با دولتی است باقی و با نعمتی تمام
با همتی که وهم نیارد بر او گذار.فرخی.
بدانی که انگیزش است و شمار
همیدون به پول چنیود گذار.اسدی.
چو پولی است این مرگ کانجام کار
بر این پول دارند یکسر گذار.اسدی.
بینی آن باد که گویی دم یارستی
یاش بر تبت و خرخیز گذارستی.
ناصرخسرو.
آن عجابیها که آن جایگاه است بینم آنگه از آن جانب بازگویم و گذار ما، هم بر تو باشد. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). و گذار او بر در باغ بود و شاه بر در باغ ایستاده بود. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
هرگه که باد بر تو وزد گویم ای عجب
قلزم به جنبش آمد و جوید همی گذار.
خاقانی.
از این سیلگاهم چنان ده گذار
که پل نشکند بر من از رودبار.نظامی.
دی در گذار بود و سوی ما نظر نکرد
بیچاره دل که هیچ ندید از گذار عمر.
حافظ.
گذار بر ظلمات است خضر راهی کو
مباد کآتش محرومی آب ما ببرد.حافظ.
گذار عارف و عامی به دار می افتاد
اگر برای مجازات چوب داری بود.
؟ (امثال و حکم دهخدا).
|| (اِ) معبر. گذرگاه :
ای حقه یْ نابسوده مروارید
اژدها بر گذار تو به کمی(1).خسروی.
گذارش پر از نره دیوان جنگ
همه رزم را ساخته چون پلنگ.فردوسی.
همیشه گذار سواران بود
ز دیوان شه کارداران بود.فردوسی.
چو ابر آمد تو با بارانش مستیز
بزودی از گذار سیل بگریز.
(ویس و رامین).
تو بودی بند و داس دامدارم
نهادی دام و داست بر گذارم.
(ویس و رامین).
به پول چنیود که چون تیغ تیز
گذار است و هم نامه و رستخیز.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| (اِمص) تجاوز کردن و سر پیچیدن :
بدو گفت قیصر که ای شهریار
ز فرمان یزدان که یابد گذار؟فردوسی.
ز دیو ایمنی وز فرشته نوید
ز دوزخ گذار(2) و به فردوس امید.
اسدی (گرشاسب نامه چ یغمایی ص3).
|| برش :
مبین نرمی پشت شمشیر تیز
گذارش نگر گاه خشم و ستیز.اسدی.
- آهن گذار؛ گذرندهء از آهن. از آهن عبورکننده. آهن سوراخ کن :
مرا تیر و پیکان آهن گذار
همی بر برهنه نیاید به کار.فردوسی.
شماره سپاه [ افراسیاب ] آمدش صدهزار
همه شیرمردان آهن گذار.فردوسی.
رجوع به مدخل آهن گذار در ردیف خود شود.
- جوشن گذار؛ جوشن خای و جوشن گسل :
بزد اسب با نامداران هزار
ابا نیزه و تیر جوشن گذار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 380).
پیاده صفی از پس نیزه دار
سپردار با تیر جوشن گذار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 128).
-خنجرگذار؛ جنگی که با خنجر جنگ کند. دلیر :
ز بس نیزه و تیغ زهر آبدار
همی تیره بد چشم خنجرگذار.فردوسی.
به برسام فرموده تا ده هزار
نبرده سواران خنجرگذار.فردوسی.
ز گرشاسب تا نیرم نامدار
سپهدار بودند و خنجرگذار.فردوسی.
چنین گفت کای نامداران من
دلیران و خنجرگذاران من.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص1220).
آهنین رُمحش چو آید بر دِل پولادپوش
نه منی تیغش چو آید بر سر خنجرگذار.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص28).
-دل گذار؛ گذرنده از دل :
مرا خنجر چو ابر زهربار است
ترا غمزه چو تیر دل گذار است.
(ویس و رامین).
- ره گذار؛ رهگذر. گذرگاه :
دانی کدام خاک برورشک میبرم
آن خاک نیکبخت که در رهگذار اوست.
سعدی (بدایع).
- کوه گذار؛ کوه سپرنده :
در زمانه ز گفته های من است
شعر هامون نورد و کوه گذار.مسعودسعد.
- نیزه گذار؛ نیزه دار که با نیزه جنگ کند :
چو طوس و چو گودرز نیزه گذار
چو گرگین و چون گیو گرد سوار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 422).
کدام است مرد از شما نامدار
جهان دیده و گرد و نیزه گذار.فردوسی.
ترکیب ها:
-آسان گذار.؛ انجیره گذار. خانه گذار. خط گذار. خطی گذار. دریاگذار. راه گذار. روزگذار. سندان گذار. سندان سینه گذار. فروگذار. فروگذار کردن. قانون گذار. گاوگذار (بسفر). گوش گذار. لشکرگذار. مین گذار. نامه گذار. واگذار. واگذار کردن. ورگذار. هامون گذار. رجوع به این مدخل ها در ردیف خود شود.
(1) - ن ل: به کمین.
(2) - ن ل: گذاره.

گذار آمدن.

[گُ مَ دَ] (مص مرکب) عبور کردن. گذشتن. کارگر شدن :
نه تیر و نه نیزه گذار آیدش
بر او هیچ زخمی نه کار آیدش.فردوسی.

گذار آوردن.

[گُ وَ دَ] (مص مرکب)گذشتن. عبور کردن، مرور کردن :
نه راه است این که بگذاری مرا بر خاک و بگریزی
گذاری آر و بازم پرس تا خاک رهت گردم.
حافظ.
عماری دار لیلی را که مهد ماه در حکم است
خدایا در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد.
حافظ.

گذارا.

[گُ] (اِ) معبر و گذرگاه و معبر کشتی. (ناظم الاطباء).

گذارانجیر.

[گُ اَ] (اِخ) قریه ای است در شش فرسنگی میانهء جنوب و مشرق ده بارز است. (از فارسنامهء ناصری ص 217).

گذارانیدن.

[گُ دَ] (مص) گذشتن فرمودن. گذشتن کنانیدن. (ناظم الاطباء). امر کردن به عبور.

گذارد.

[گُ] (مص مرخم، اِمص) وضع. نهادن. گذاشتن :
بزد گرز و بفکند در را ز جای
پس آنگه سوی خانه بگذارد پای.
فردوسی.
|| ادا کردن. (برهان). بجای آوردن. انجام دادن : این است امارت سعادت آخرت طلب کردن ... و از گذارد(1) فرمان حق تعالی تقاعد نمودن. (تاریخ بیهقی). اگر این کس باطنی باشد و خویشتن بگذارد(2) احکام شریعت رنجه ندارد تن او روضهء بهشت باشد. (بیان الادیان). از حقوق پادشاهان بر خدمتکاران گذارد(3) حق نعمت است. (کلیله و دمنه). خردمند... را چاره نیست از گذارد(4) حق. (کلیله و دمنه). دور بودن از مناهی و تعجیل کردن به گذارد(5) حقوق. (تذکرة الاولیاء).
(1) - در این معنی کلمه با زای معجمه باید باشد، اما در متن شاهد با ذال آمده است.
(2) - در این معنی کلمه با زای معجمه باید باشد، اما در متن شاهد با ذال آمده است.
(3) - در این معنی کلمه با زای معجمه باید باشد، اما در متن شاهد با ذال آمده است.
(4) - در این معنی کلمه با زای معجمه باید باشد، اما در متن شاهد با ذال آمده است.
(5) - در این معنی کلمه با زای معجمه باید باشد، اما در متن شاهد با ذال آمده است.

گذاردن.

[گُ دَ] (مص) گذاشتن. نهادن :
از آنکه روی سپه باشد او بهر غزوی
همی گذارد شمشیرش از یمین و شمال
چو پشت قُنفُذ گشته تنورش از پیکان
هزار میخ شده درقش از بسی سوفال.
زینبی.
به برسام فرمود کز قلبگاه
به یکسو گذار آنچه داری سپاه.فردوسی.
اگر خشت بینداختی و کارگر نیامدی آن نیزه بگذاردی. (تاریخ بیهقی). در عرصه و هوا و ولای او قدم صدق میگذارند. (کلیله و دمنه). || عبور دادن. گذراندن :
اگر نیز بهرام پور گشسب
بر آن خاک درگاه بگذارد اسب
نه بهرام نه مغز بادا نه پوست
نه آن کم بها را که بهرام از اوست.فردوسی.
سپردش بدو گفت بردارشان
از ایران و این مرز بگذارشان.فردوسی.
بفرمود تا خادمان سپاه
پدر را گذارند نزدیک ماه.فردوسی.
گر او از لب رود جیحون سپاه
به ایران گذارد بدین رزمگاه.فردوسی.
بفرمود پس تا منوچهرشاه
ز پهلو به هامون گذارد سپاه.فردوسی.
یکی گنج پرزر بسپارمش
کلاه از پر چرخ بگذارمش.فردوسی.
ز بازو چو بگذاردی تیغ تیز
برآوردی از بربری رستخیز.فردوسی.
که من خود برآنم کز ایدر پگاه
بدان سوی جیحون گذارم سپاه.فردوسی.
بگیرم سر تخت افراسیاب
سر نیزه بگذارم از آفتاب.فردوسی.
پرستنده گفتا چو فرمان دهی
گذاریم تا کاخ شاهنشهی.فردوسی.
بدل خرمی دار و بگذار رود
ترا باد از پاک یزدان درود.فردوسی.
چو آمد بنزدیک اروندرود
فرستاد زی رودبانان درود
دو کشتی و زورق هم اندر شتاب
گذارید یکسر بر این روی آب.فردوسی.
اگر آب بگذارد آن بدنشان
چو آرد بر این مرز و این سرکشان.
فردوسی.
که خورشید از او شرم دارد همی
سر از آسمان برگذارد همی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
خدایا ناصر او باش و از قدر
سر رایاتش از خورشید بگذار.فرخی.
چو پولی است این مرگ کانجام کار
بر این پول دارند یکسر گذار.اسدی.
|| سوراخ کردن :
گروهی ناوک اسطبر دارند
بزخمش جوشن و خفتان گذارند.
(ویس و رامین).
|| متعرض نشدن به کسی. آسیب نرساندن. صدمه نزدن : عمرو لیث را پیش خویش برد و امیدهای نیکو کرد و بنواخت و قصد کرد که بگذارد و گفت: این مرد بزرگ است. (تاریخ سیستان). پس آنکه مردنیست میمیراند و آن دیگر را میگذارد تا وقت موعود دررسد. (تاریخ بیهقی). یعقوب [ لیث ] را بگفتند و گفت بگذارید اما جعد و طرهء او باز کنید. (تاریخ طبرستان). || بازگذاشتن. رها کردن. ترک گفتن. واگذاشتن :
از این ننگ بگذارم ایران زمین
نخواهم بر این بوم و بر آفرین.فردوسی.
جهان جای بقا نیست به آسانی بگذار
به ایوان چه بری رنج و به کاخ و ستناوند.
طیان.
ای پسر جنگ بنه بوسه بیار
اینهمه جنگ و درشتی بگذار.فرخی.
آئین همه چیز تو داری و تو دانی
آئین مَهِ مهر نگهدار و بمگذار.فرخی.
یا بکشدشان به بند یا بکشدشان به تیر
یا بگذارد به تیغ یا بگذارد به غم.منوچهری.
بند کردند و با خویشتن به قاین بردند و بیرون نگذاشتند تا به شکنجه و مطالبت از او شش هزار دینار ستدند. (تاریخ سیستان). و اگر خلاف امر و نهی خدا کند با نفس خویش گذار. (تاریخ سیستان). ملکا مرا با من مگذار که هلاک شوم. (قصص الانبیاء نسخه خطی مؤلف ص 160).
آز بگذار و پادشاهی کن
گردن بی طمع بلند بود.سعدی (گلستان).
یکی طفل دندان برآورده بود
پدر سر به فکرت فروبرده بود
که من نان و برگ از کجا آرمش(1)
مروت نباشد که بگذارمش.
سعدی (کلیات چ فروغی به کوشش خرمشاهی ص338).
گرت خوی من آمد ناسزاوار
تو خوی نیک خویش از دست مگذار.
سعدی (گلستان).
روی در روی دوست کن بگذار
تا عدو پشت دست میخاید.
سعدی(گلستان).
لاف سرپیچگی(2) و دعوی مردی بگذار
عاجز نفس فرومانده چه مردی چه زنی.
سعدی (گلستان).
|| طی کردن. سپردن :
بیابان گذارد به اندک سپاه
شود شاه پیروز و دشمن تباه.دقیقی.
گذاریم یکچند و باشیم شاد
چو آیدت از شهر آباد یاد.فردوسی.
ای متغافل به کار خویش نگه کن
چند گذاری چنین جهان به تغافل.
ناصرخسرو.
همچنین عید به شادی صد دیگر بگذار
با بتان چگل و غالیه زلفان طراز.فرخی.
در عز و مرتبت بگذاراد همچنین
صد مهرگان دیگر و صد عید و صد بهار.
فرخی.
به شادکامی شب را گذاشتی برخیز
به خدمت ملک شرق روز را بگذار.فرخی.
گر یک مه پیوسته به دشواری بودی
یکسال دمادم بخوشی عید گذاری.فرخی.
امیر باش و جهان را به کام خویش گذار
هوای خویش بیاب و مراد خویش بران.
فرخی.
شادی و خوشی خواهی رو خدمت او کن
تا عمر بشادی و بخوشی بگذاری.فرخی.
گفتا برو بنزد زمستان بتاختن
صحرا همی نورد و بیابان همی گذار.
منوچهری.
ای رئیس مهربان این مهرگان خرم گذار
فر و فرمان فریدون را تو کن فرهنگ و هنگ.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص48).
خواجه بزرگ... گفت خواجه چون میباشد و روزگار چگونه میگذارد. (تاریخ بیهقی).
همیشه تا گذرنده است در جهان سختی
تو مگذر و بخوشی صد جهان چنین بگذار.
بوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
زمین چنان که تو دانی به تیغ تیز بگیر
جهان چنان که تو خواهی به کام دل بگذار.
مسعودسعد.
بی من ورق که میشمارد؟
ایام چگونه میگذارد؟نظامی.
ندارد شوی و دارد کامرانی
بشادی میگذارد زندگانی.نظامی.
نفس یک یک بشادی میشمارد
جهان خوش خوش به بازی میگذارد.
نظامی.
عمر بخشنودی دلها گذار
تا ز تو خشنود بود کردگار.نظامی.
همچنین بر بوی او عمر میگذارم تا آنجا بینم که فراق در پی نباشد. (تذکرة الاولیاء عطار). عافیت آن است که کار خود با خدای گذاری و دوزخ آن است که کار خدای با نفس خویش گذاری. (تذکرة الاولیاء). || منعقد کردن. برقرار کردن. برپا داشتن جشن و غیره :
فرخنده باد بر تو سده با چنین سده
ماهی هزار جشن گذاری و نگذری.فرخی.
|| با پیشوند فرو آید و معانی متعدد دهد.
-فروگذاردن؛ رها کردن. تنها گذاردن. یاری نکردن : اگر مرا فروگذارید شما را به عاقبت روی خداوند می باید دید. (تاریخ بیهقی).
- || نهادن و گذراندن چنانکه از غربال : اگر زیرک بود همه خاکهای آن حوالی را جمع کند و به غربالی تنگ فروگذارد تا دینار از میان پدید آید. (اسرار التوحید).
- || ترک گفتن : اگر اصفهبد از سر... برخیزد و دین انتقام فروگذارد و عندالشداید تذهب الاحقاد کار فرماید. (تاریخ طبرستان). گفت به شفاعت تو حد شرع فرونگذارم. (گلستان سعدی).
- || پوشیدن. افکندن بر : لطف باریتعالی... بر جرائم... پردهء ستر فرومی گذارد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
|| به جای آوردن. اطاعت کردن : و فرمانی که خدای تعالی بر تو کرده بود نگذاری. (تاریخ بخارای نرشخی ص 100).
(1) - ن ل: که این آب و نان.
(2) - ن ل: سرپنجگی.

گذاردنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) قابل نهادن. نهادنی. وضع کردنی. || قابل عبور دادن. عبوردادنی.

گذارده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) نهاده شده. وضع شده. قرارداده شده.

گذارش.

[گُ رِ] (اِمص) گذشتن. || ترک دادن. || گذرانیدن. (برهان).

گذار کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)عبور کردن. گذشتن. رد شدن :
بگفتند کای پهلو نامدار
نشاید از این جای کردن گذار.
فردوسی.
نهادند بر دشت هیزم دو کوه
جهانی نظاره شده همگروه
گذر بود چندانکه جنگی سوار
میانش بتنگی بکردی گذار.فردوسی.
به بیرون برو نیک جایی بدار
که آنجا کند شاه یوسف گذار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بلی شیر اندر وی گذار کرد، اما هیچ زیان نکرد. (سندبادنامه ص263).
دنیا که جسر آخرتش خواند مصطفی
جای نشست نیست بباید گذار کرد.سعدی.
خونم بریز و بر سر خاکم گذار کن
کآن رنج و سختیم همه پیش اندکی شود.
سعدی (طیبات).
ای دل به کوی عشق گذاری نمیکنی
اسباب جمع داری و کاری نمیکنی
مشکین از آن نشد دم خلقت که چون صبا
بر خاک کوی دوست گذاری نمیکنی.
حافظ.
گذار کن چو صبا بر بنفشه زار و ببین
که از تطاول زلفت چه سوگوارانند.حافظ.
|| گذاره کردن. رد شدن. نفوذ کردن چنانکه تیر یا سوزن :
همان تیر ژوبین زهرآبدار
که بر آهنین کوه کردی گذار.فردوسی(1).
سر نیزه بر سپر آمد و از سپر درگذشت و از سینهء ترک گذار کرد. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی).
دگر باره چون سوزن آبدار
همی کرده مویش ز جامه گذار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| گذر کردن بر کسی. نزد او رفتن. او را دیدار کردن. ملاقات نمودن :
هم اینجا بمانم بر شهریار
کنم گهگهی بر برادر گذار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
پس از مدتی کرد بر من گذار
که میدانیم گفتمش زینهار.
سعدی (بوستان).
ور ترا با خاکساری سر به صحبت برنیاید
بر سر راهت بیفتم تا کنی بر من گذاری.
سعدی (خواتیم).
- گذار کردن از چیزی؛ از آن برتر و فراتر رفتن :
ز گردون چنان کرد جاهش گذار
کز او نیست برتر بجز کردگار.اسدی.
(1) - در یادداشت دیگری این شعر به دقیقی نسبت داده شده.

گذار گرفتن.

[گُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)از راهی عبور کردن. راهی را در پیش گرفتن :
بسان جان عدو عکس غوطه زد در زخم
بر آب چشمهء تیغت اگر گذار گرفت.
ظهوری (از آنندراج).

گذارنامه.

[گُ مَ / مِ] (اِ مرکب) رجوع به گذرنامه شود.

گذارندگی.

[گُ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل گذاشتن. نهادن. وضع کردن.

گذارنده.

[گُ رَ دَ / دِ] (نف) آنکه از چیزی و جایی درگذرد. عبورکننده :
یکی جادوی بود نامش سنوه
گذارنده راه و نهفته پژوه.دقیقی.
|| سوراخ کننده. شکافنده :
به نیزه گذارندهء کوه آهن
به حمله ربایندهء باد صرصر.فرخی.

گذارنده شدن.

[گُ رَ دَ / دِ] (مص مرکب) عبور کردن. رد شدن. رجوع به گذاردن شود :
بیامد یکی ناوکش بر میان
گذارنده شد بر سلیح کیان.دقیقی.

گذاره.

[گُ رَ / رِ] (اِ) مجری. گذرگاه. معبر. سوراخی که از یک سوی آن بسوی دیگر توان دیدن. سوراخی که از دو سوی روشنایی و هوا راه دارد. سوراخی که از سویی فروشده از دیگر سوی سر بیرون کند: غموس؛ زخم گذاره. (منتهی الارب). نَفَق؛ سوراخ گذارهء دود. (زمخشری) : و این ناسور دو گونه باشد: یکی گذاره دارد و از وی باد و براز بیرون آید و دیگر بی گذاره و از وی جز ریم و زرد آب چیزی نپالاید. اما ناسور بی گذاره را علاج... و اگر ناسوره گذاره دارد و به مقعد نزدیک بود به هیچ چیز بهتر نشود مگر به بریدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گاهی به نشیبی که ز ماهیش گذاره
گاهی به فرازی که همه جستی پیکار.
منوچهری.
احمد از کمین بازگشت و دور بازآمد تا آن صحرا که گذارهء میدان عبدالرزاق است. (تاریخ بیهقی). از چپ و راست همه بیشه بود ناهموار کوه و آبهای روان چنانکه پیل را گذاره نبودی. (تاریخ بیهقی). || (نف) مست طافح. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). مست مست. مست بی حد و اندازه :
بود ز دولت پروانه سرفرازی شمع
مرا ز بادهء شوق اینقدر گذاره مکن.
سالک قزوینی.
از من گذشت یار چو مست گذاره ای
رویش ز باده گشته بهار نظاره ای.
معزفطرت.
یکبار نقش پای خود ای بیخبر ببین
تا روشنت شود که چه مست گذاره ای.
صائب.
نظر به جلوهء مستانهء که افکنده ست
که روزگار دماغ گذاره ای دارد.صائب.
من آن لطیف مزاجم که گر به سایهء تاک
فتد گذار مرا مستی گذاره کنم.صائب.
|| آنچه از حد درگذرد. (غیاث از مصطلحات). و از چراغ هدایت آرد که به معنی بی حد و بی حساب و کامل و بسیار است. آنچه از حد گذرد چون اشک گذاره و رخصت گذاره و مستی گذاره و دماغ گذاره و سرشک گذاره. (آنندراج) :
دلم ربود و سرشک گذاره واپس داد
گرفت ماه مرا و ستاره واپس داد.
سعید اشرف (از آنندراج).

گذاره آمدن.

[گُ رَ / رِ مَ دَ] (مص مرکب) عبور کردن. رد شدن. گذشتن : از لب آب جیحون گذاره آمدند و خراسان بگرفتند. (تاریخ سیستان).

گذاره بردن.

[گُ رَ / رِ بُ دَ] (مص مرکب) عبور دادن. گذراندن :
گذاره برد سپه را ز ده دوازده رود
به مرکبان بیابان نورد کوه گذار.فرخی.

گذاره شدن.

[گُ رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب) گذشتن. عبور کردن. || گذاره شدن تیر. صَرَد. (لغت نامهء مقامات حریری) :
گذاره شد [ تیر بیدرفش در زریر ] از خسروی جوشنش
بخون تر شد آن شهریاری تنش.دقیقی.
بزد بر میان درخت سهی
گذاره شد آن تیر شاهنشهی.فردوسی.
بر آب جیحون پل کردن و گذارده شدن
بزرگ معجزه ای باشد و قوی برهان.
فرخی.
این ترکمانان که از خودشان برفتند دیگر روی زهره ندارند که از جیحون گذاره شوند. (تاریخ بیهقی). یحیی مر ابوبکر طباخ را با خیل او به لب جیحون فرستاد تا او را نگاه دارد و نگذارد که گذاره شود [ تقی بن احمد ] . (زین الاخبار گردیزی).

گذاره کردن.

[گُ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) عبور کردن. رد شدن. گذشتن. گذاره کردن تیر از جوشن. عبره کردن. از یک سو فروشدن و از دیگر سو بیرون شدن :
بتی که غمزه اش از سندان کند گذاره
دلم به مژگان کرده ست پاره پاره.دقیقی.
بیابان چگونه گذاره کنم
ابا جنگجویان چه چاره کنم.فردوسی.
خدنگش به سندان گذاره کند
به نیرو که از جایگه برکند.فردوسی.
اگر نیزه بر کوه روئین زنم
گذاره کند زآنکه روئین تنم.فردوسی.
بدین درشتی و زشتی رهی که کردم یاد
گذاره کرد به توفیق خالق اکبر.فرخی.
گذاره کرده بیابانهای بی فرجام
سپه گذاشته از آبهای بی فرناد.فرخی.
سنان چه باید بر نیزهء کسی که ز پیل
همی گذاره کند تیرهای بی پیکان.فرخی.
جیحون گذاره کردی سیحون کنی گذاره
زآن سو مدار کردی زین سو کنی مداره.
منوچهری.
منفذهای باریک که طعام آنجا گذاره نتواند کرد تا آب وی را تنک نگرداند. (الابنیه فی حقایق الادویه). و همچنین می آمدند تا به جیحون گذاره کردند و به آموی آمدند و امیرک بیهقی آنجا ببود. (تاریخ بیهقی). و چون ما از آب گذاره کردیم واجب چنان کردی و بخرد نزدیک بودی که.... رسولی فرستادی و عذر خواستی. (تاریخ بیهقی). ترکمانان بر اثر آنجا آمده بودند و به حیلتها آب برکرد را گذاره کردم، امیر را یافتم سوی مرو رفته. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص626). اگر عیاذ بالله خبر مرگ من به علی تگین رسید شما جیحون گذاره نکرده باشید، شما این و لشکر آن بینید که در عمر ندیده باشید. (تاریخ بیهقی). گرگانیان بنه را با پسر منوچهر گذاره کردند از شهر ناتل و بر آن جانب لشکرگاه کرده و خیمه زده. (تاریخ بیهقی). چون بادیه گذاره کردیم و به احرام گاه رسیدیم، خضر علیه السلام به ما رسید. سلام کردیم و او سلام را جواب داد. شاد شدیم. (تذکرة الاولیاء عطار). عبر الوادی؛ رود گذاره کرد. (یواقیت العلوم). || عبور دادن :
ز رودهایی لشکر همی گذاره کنی
که دیو هرگز در وی نیافتی پایاب.
مسعودسعد.
|| سوراخ کردن : یک چوبه تیر در کمان نهاد و بینداخت آن چهار پسر را بسفت و گذاره کرد. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).

گذاری.

[گُ] (ص نسبی) گذرنده. عبورکننده :
چه آن سوگند و چه باد گذاری
چه آن زنهار و چه ابر بهاری.
(ویس و رامین).
مرا تنها بماند ایدر به خواری
چو خان رهگذر مرد گذاری.
(ویس و رامین).
نگر تا هیچگونه غم نداری
که تیمار جهان باشد گذاری.
(ویس و رامین).
چرا از بهر آن اندوه داری [ از بهر جهان ]
که هست ایدر جهان چون تو گذاری.
(ویس و رامین).
دریغا آن همه امیدواری
که شد ناچیز چون باد گذاری.
(ویس و رامین).
|| (حامص) بصورت ترکیب های ذیل آید و معنی حاصل مصدر دهد:
ترکیب ها:
-تاج گذاری.؛ روزگذاری. ریل گذاری. مرهم گذاری. واگذاری. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

گذاشتگی.

[گُ تَ / تِ] (حامص) عمل گذاشتن. رجوع به گذاشتن شود.

گذاشتن.

[گُ تَ] (مص)(1) نهادن. (برهان). هشتن. قرار دادن. وضع کردن. برجای نهادن: عذب؛ گذاشتن چیزی را. مغادرة؛ ماندن و گذشتن. اغدار؛ سپس گذاشتن شتر و گوسپند را. حشر؛ به چرا گذاشتن ستور را شباروز. اسجال؛ گذاشتن مردمان را. خذلان؛ گذشتن یاری را. جمام؛ گذاشتن آب را تا جمع شود. تقطیع؛ گذاشتن اسب رمهء اسبان را و از ایشان جدا شدن. خالاه؛ گذاشت آنرا :
خروشان زن آمد به بهرام گفت
که کاه است لختی مرا در نهفت
بهائی جوالی همی داشتم
به پیش سپاه تو بگذاشتم.فردوسی.
به انگشت از آن سیب برداشتش
بدان دوکدان نرم بگذاشتش.فردوسی.
از مجلستان هرگز بیرون نگذارم
از جان و دل و دیده گرامی تر دارم.
منوچهری.
دشمن ز دو پستان اجل شیر بنوشد
بگذارد حنجر به دم خنجر پیکار.منوچهری.
بسان سنان نیشتر داشتند
همی بر کژآکند بگذاشتند.
اسدی (گرشاسب نامه).
کجا رای پنهان شدن داشتی
نگین را ز کف دور نگذاشتی.نظامی.
نقل است که در تقوی تا حدی بود که یک بار در منزلی فرودآمده بود و اسبی گرانمایه داشت، به نماز مشغول شد. اسب در زرع شد اسب را همان جای گذاشت و پیاده برفت. (تذکرة الاولیاء).
قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت(2)
نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت.
سعدی (گلستان).
|| اجازه دادن. رخصت دادن :
بفرمود تا پرده برداشتند
ز اسپش به درگاه بگذاشتند.فردوسی.
و او را اندر شهر نگذاشت پس او بدر شهر فرود آمد و مشایخ بر او شدند و گفتند صواب بازگشتن تو باشد. (تاریخ سیستان). و بیامد و مردمان او را اندر قصبه نگذاشتند برفت و بدیه خویش.... فرودآمد. (تاریخ سیستان). و بسلام کس نرفتی و کس را نزدیک خود نگذاشتی و با کس نیامیختی. (تاریخ بیهقی).
گوئی اندر پناه وصل شوم
تو شوی گر فراق بگذارد.انوری.
ایشان را بر بام کوشک بازداشت بی زاد و آب و بوقت افطار بیرون نگذاشت. (جهانگشای جوینی).
بگذار که بندهء کمینم
تا در صف بندگان نشینم.سعدی (گلستان).
|| تحویل دادن. ادا کردن : و هفتصد دینار هر سال به دیوان گذارند. (فارسنامهء ابن بلخی ص145). || عبور کردن. گذشتن. مرور کردن. طی کردن : و چون از آنجا [ از سول به هندوستان ] بروی تا به حسینان راه اندر میان دو کوه است و اندر این راه هفتاد و دو آب بباید گذاشتن. (حدود العالم).
سکندر بیامد هم اندر شتاب
سوی شهر ایشان و بگذاشت آب.فردوسی.
به یک دست بربود ایزد گشسب
که بگذاشتی آب دریا بر اسب.فردوسی.
پس آگاهی آمد به افراسیاب
که شاه جهانگیر بگذاشت آب.فردوسی.
شب تیره با لشکر افراسیاب
گذر کرد از آموی و بگذاشت آب.
فردوسی.
ز بهر گوان رنج برداشتی
چنین راه دشوار بگذاشتی.فردوسی.
همی بود تا رود بگذاشتند
به خشکی بدان روی برداشتند.فردوسی.
به تابوت از آن دشت برداشتند
سه فرسنگ بر دشت بگذاشتند.فردوسی.
سپاه از لب آب برگاشتند
بفرمود تا رود نگذاشتند.(3)فردوسی.
فرودآمد از کوه و بگذاشت آب
بیامد بنزدیک افراسیاب.فردوسی.
بر این همنشان رود بگذاشتند
همه راه را خانه پنداشتند.فردوسی.
از بیابانهای بی ره با سپه بیرون شدی
چون مراد آمد ترا بگذاشتی دریا سوار.
فرخی.
بر چنین اسبی چنین دشتی گذارم من شبی
تیره چون روز قضا و تنگ چون روز محن.
منوچهری.
دولت به رکوع آید آنجا که تو بنشینی
نصرت به سجود آید آنجا که تو بگذاری.
منوچهری.
|| عبور دادن. گذراندن :
به باغ اندر آوردگاهی گرفت
چپ و راست هرگونه راهی گرفت
همی هر زمان اسب برگاشتی
وز ابر سیه نعره بگذاشتی.فردوسی.
همی ماهی از آب برداشتی
پس از گنبد ماه بگذاشتی.فردوسی.
بفرمود تا پرده برداشتند
ز درگاهشان شاد بگذاشتند.فردوسی.
همان تیغ زن کندر شیرگیر
که بگذاشتی نیزه بر کوه و تیر.فردوسی.
ز که با سپه نعره برداشتی
غو کوس از چرخ بگذاشتی.
اسدی (گرشاسب نامه).
بنزدش یکی چشمه و آبگیر
که پهناش نگذاشتی کس به تیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
کجا گرز بر زخم بگماشتی
زمین از بر گاو بگذاشتی.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز آب گنک سپه را به یک زمان بگذاشت
به یمن دولت و توفیق ایزد دادار.فرخی.
از پی آنکه در از خیبر برکند علی
شیر ایزد شد و بگذاشت سر از علیین.
فرخی.
گذاره کرده بیابانهای بی فرجام
سپه گذاشته از آبهای بی فرناد.فرخی.
چنان شادی افزود مهراج را
که بگذاشت از اوج مه تاج را.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز بالای مه نیزه بفراشتی
ز پهنای کُه خشت بگذاشتی.
اسدی (گرشاسب نامه).
من از پند او روی برگاشتم
ترا سر ز خورشید بگذاشتم.
اسدی (گرشاسب نامه).
به نیکوترین پایه ام داشته ست
سرم را ز خورشید بگذاشته ست.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| طی کردن. سپردن. گذرانیدن. (برهان). و راه و عمر... را :
نخفتی به منزل چو برداشتی
دو روزه به یک روز بگذاشتی.فردوسی.
پس آنگه یکی هفته بگذاشتند
همه ماتم و سوک او داشتند.فردوسی.
چو نخجیر از آنجا که برداشتی
دو روزه به یک روز بگذاشتی.فردوسی.
بشادی همی روز بگذاشتیم
ز تاج کئی بهره برداشتیم.فردوسی.
از او من نهانت همی داشتم
چه مایه به بد روز بگذاشتم.فردوسی.
همه زیج و صلاب برداشتند
بدان کار یکهفته بگذاشتند.فردوسی.
جهان جای بقا نیست به آسانی بگذار
به ایوان چه بری رنج و به کاخ و ستن آوند.
طیان.
به شادکامی شب را گذاشتی برخیز
به خدمت ملک شرق روز را بگذار.فرخی.
نوروز و نوبهار دلارام را
با دوستان خویش بشادی گذار.فرخی.
دلا با تو وفا کردم کز این بیشت نیازارم
بیا تا این بهاران را بشادی با تو بگذارم.
فرخی.
یک ره که گیتی گذشت خواهد
بی می نباید گذاشت ایام.فرخی.
شبی گذاشته ام دوش خوش به روی نگار
خوشا شبا که مرا دوش بود با رخ یار.
فرخی.
بدین غم اندر نگذاشتم سه سال تمام
چنین سه روز همانا گذاشتن نتوان.فرخی.
هزار مهر مه و مهرگان و عید بهار
بخرمی بگذار و تو شادمانه بمان.فرخی.
بفال نیک تو را ماه روزه روی نمود
تو دیر باش و چنین روزه صدهزار گذار.
فرخی.
این مهرگان بشادی بگذار و همچنین
صد مهرگان بکام دل خویش بگذران.
فرخی.
خدایگان جهان باش وز جهان برخور
بکام زی و جهان را بکام خویش گذار.
فرخی.
تا روز بشادی بگذاریم که فردا
وقت ره غزو آید و هنگام تکاپوی.فرخی.
به تندرستی و شاهنشهی و روز بهی
همی گذار جهان را بکام و تو مگذار.
فرخی.
و این شهر را سخت دوست داشتی که آنجا روزگاری به خوشی گذاشته بود. (تاریخ بیهقی).
دو هفته خوش و شاد بگذاشتند
از آنجا خوش و شاد برداشتند.
اسدی (گرشاسب نامه).
شب و روز جز شاد نگذاشتم
ز هر خوشئی بهره ای داشتم.
اسدی (گرشاسب نامه).
به آرام دل روز چندی گذاشت
چنین تا دگر شد ز تخمی که داشت.اسدی.
سپهر از برم سال نهصد گذاشت
کنون آب از آن تاختن بازداشت.
اسدی (گرشاسب نامه).
بهم هفته ای شاد بگذاشتند
بر از کام و آرام برداشتند.
اسدی (گرشاسب نامه).
ای امیر مهربان این مهرگان خرم گذار
فر و فرمان فریدون ورز و با فرهنگ و هنگ.
؟ (حاشیهء لغت فرس اسدی نخجوانی).
تاز بهر یکی که پنجه سال
عمر بگذاشت بی نماز و طهور.ناصرخسرو.
کسی کز راز این دولاب پیروزه خبر دارد
به خواب و خور چو خر عمر عزیز خویش نگذارد.
ناصرخسرو.
به بر سگال شبی من چنان گذاشته ام
که تا به گردن آب است و تا به حلق خلاب.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص34).
و روزگار اندر محنت و شبانی کردن همی گذاشتند. (مجمل التواریخ و القصص).
هزار قرن به شادی و خرمی بگذار
به لحظه ای دل خود را دژم مدار و نژند.
سوزنی.
روزها به عبادت گذاشتی و شب ها به طاعت زنده داشتی. (سندبادنامه). چند روز بر این صفت بگذاشتند تا رمه کفار بتمامی مجتمع شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص350). جوانی هست و دولت نیز داریم
جوانی را بتلخی چون گذاریم.نظامی.
چه مشغولی از دانشت بازداشت
به بی دانشی عمر نتوان گذاشت.نظامی.
گفت: در این ساعت که انگشت شهادت بگشادی در سرم ندا کردند که احمد، بهرام هفتاد سال در گبری بود ایمان آورد تو هفتاد سال در مسلمانی گذاشته ای تا عاقبت چه خواهی آورد. (تذکرة الاولیاء عطار).
تو با ما روز و شب در خلوت و ما
شب و روزی بغفلت میگذاریم.سعدی.
بلا دید و روزی به محنت گذاشت
به ناکام بردش بجایی که داشت.سعدی.
ای که با زلف و رخ یار گذاری شب و روز
فرصتت باد که خوش صبحی و شامی داری.
حافظ.
|| طی کردن. سپردن مکان را. گذاشتن مکان :
دو(4) چندان کجا راه بگذاشتند
یکی چشم ز ایرج نه برداشتند.فردوسی.
بدین سان همه راه بگذاشتند
همه راه را باغ پنداشتند.فردوسی.
بسی رنج دانم که برداشتی
بسی راه دشوار بگذاشتی.فردوسی.
بر او آفرین کرد کای شهریار
همیشه به شادی جهان را گذار.فردوسی.
بدین آمدن رنج برداشتی
چنین راه دشوار بگذاشتی.فردوسی.
فرستادم این بار طوس و سپاه
از این پس من و تو گذاریم راه.فردوسی.
سواران همه نعره برداشتند
بدان خرمی راه بگذاشتند.فردوسی.
گفتا برو بنزد زمستان بتاختن
صحرا همی نورد و بیابان همی گذار.
منوچهری.
سپاه برگرفت و هیرمند بگذاشت. (تاریخ سیستان). و خواست که بیابان بگذارد. (تاریخ سیستان). باز بخواستی شد و بیابان بگذاشت. (تاریخ سیستان). بسیار مضایق ببایست گذاشت تا به نزدیک نماز پیشین آنجای رسید. (تاریخ بیهقی).
سپاه از لب رود برداشتند
چو یک نیمه زآن بیشه بگذاشتند.
اسدی (گرشاسب نامه).
دلا چه داری انده به شادکامی زی
بتا به غم چه گذاری به ناز و لهو گراز.
مسعودسعد.
و بر پی او رسولان روان کرد او مسافتی تمام گذاشته بود و بر او نرسیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). تا آخر روز منازل میگذاشتی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص409). || طی کردن و سپردن زمان را :
چنین گفت کای نامور شهریار
همیشه جهان را بخوبی گذار.فردوسی.
و جهان را بخرمی گذاشت و به نام نیک از جهان بیرون شد. (نوروزنامه). زمستان گذاشتند در غایت خوشی. (چهارمقالهء عروضی). || یله کردن. بازگذاشتن. ترک کردن. رها کردن و این لفظ به ذال معجمه و زای معجمه هر دو درست است. (آنندراج): خلا القوم؛ گذاشتند چیزی را و اختیار کردند غیر او را. تسییب؛ گذاشتن ستور را بر سر خود. قلاه؛ گذاشت و جدا شد از وی. الهاه؛ گذاشتن کاری را بعجز. اَتراک؛ گذاشتن چیزی را. نَسوَه؛ گذاشتن عمل. تسریح؛ به چرا گذاشتن ستور را. عُجوف؛ گذاشتن طعام را با وجود اشتها، ایثار باشد یا نه. (منتهی الارب) :
ملول مردم کالوس بی محل باشد
مکن نگارا این خوی و طبع را بگذار.
ابوالمؤید بلخی.
دیوار کهن گشته نه بردارد پادیز
یک روز همه پست شود رنجش بگذار.
رودکی.
که بگذارد این شهر ایران همی
کند روی فرخنده پنهان همی.فردوسی.
چنین گفت با نامور خوبروی
که مگذار این را ره چاره جوی.فردوسی.
برآمیختند آن کجا داشتند
به گاه خورش دوک بگذاشتند.فردوسی.
به ایران اگر دوستان داشتی
به یزدان سپردی و بگذاشتی.فردوسی.
همان نیز نستور پور زریر
کز او بیشه بگذاشتی نره شیر.فردوسی.
برآشفت و بگذاشت تخت و کلاه
به کهتر سپرد و خود آمد به راه.فردوسی.
دلش گاه و بیگاه بد با خدای
بدی پیش او گاه و بیگه بپای
که بتخانه را هیچ نگذاشتی
کلید در پرده او داشتی.فردوسی.
نه حدیث دل از میان بگذار
نبود خود به دل مرا فرمان.فرخی.
حرب را از سیستان معزول کرد و محمد بن عروان(5) بعمل سیستان آمد بزرگان سیستان وفدی سوی عبدالله عمر فرستادند به عراق و اندرخواستند تا حرب را بگذاشتند. (تاریخ سیستان). ازهر گفت من نکانک و نژند زال خورده ام عمرو [ بن لیث ] سیم از خزینه بداد و مرد [ خونی ] را بگذاشت. (تاریخ سیستان). و آنجا صلح کردند به شرطها و حسن [ بن علی علیه السلام ] امارت بگذاشت. (تاریخ سیستان). خطبه کرد محمد بن زید را و او به طبرستان بود و خطبهء معتضد [ بالله عباسی ]را بگذاشت. (تاریخ سیستان). سلطان [ مسعود ] میگوید که خواجه روزگار پدرم آسیبها دیده و رنجها دیده است و ملامت کشیده و سخت عجب بوده است که وی را زنده بگذاشته اند. (تاریخ بیهقی). امیر گفت آن ولایت بزرگ و فراخ را دخل بسیار است و به هیچ حال نتوان گذاشت پس آنکه گرفته آمده است به شمشیر. (تاریخ بیهقی). چون شب تاریک شد آن ملاعین بگریختند و دیه بگذاشتند. (تاریخ بیهقی). ای مسعدی مرا به خویشتن بگذار که سلطان مرا هم از پدریان میداند. (تاریخ بیهقی).
گر عاقلی ز هر دو جماعت سخن مگوی
بگذارشان به هم که نه افلح نه قنبرند.
ناصرخسرو.
بگذارش تا بدین همی خرد
دنیای مزور و حطامش را.ناصرخسرو.
دیواری فرمود بر دو سه فرسنگی این موضع و پس آن [ آن دیوار را ] بگذاشت. و اگر دانمی که رومیان دین عیسی بگذارندی مسارعت نمودمی در ظاهر کردن مسلمانی. (مجمل التواریخ). عاجزتر ملوک آن است که... هرگاه حادثه ای بزرگ افتد... موضع حزم و احتیاط بگذارد. (کلیله و دمنه).
آز مانند خوک و خرس شناس
آز بگذار و از کسی مهراس.سنایی.
آید به تو هر پاس خروشی ز خروسی
کای غافل بگذار جهان گذران را.سنایی.
ترا یزدان همی گویدکه در دنیا مخور باده
ترا ترسا همی گوید که در صفرا مخور حلوا
ز بهر دین بنگذاری حرام از حرمت یزدان
ولی از بهر تن مانی حلال از گفتهء ترسا.
سنایی.
حلاج دکان گذاشت ایراک
جز آتش در دکان ندیده ست.خاقانی.
و سیرت انسانی گذاشته و طبیعت حیوانی گرفته. (از نامهء تنسر از ابن اسفندیار).
کدامین دیو طبعم را بر این داشت
که از باغ ارم بگذشت و بگذاشت.نظامی.
نظامی گرزهء زرین بسی هست
ره تو زهد شد مگذارش از دست.نظامی.
فاروق گریست و خواست که خلافت را بگذارد و صحابه در میان فریاد کردند... کار چندین مسلمان ضایع نتوان کرد. (تذکرة الاولیاء). پس به ایشان نگریست، گفت: انی انا الله لا اله الا انا فاعبدونی. گفتند این مرد دیوانه شد او را بگذاشتند و برفتند. (تذکرة الاولیاء عطار). و گفت دنیا چه قدر آن دارد که کسی گذاشتن او کاری پندارد که محال باشد. (تذکرة الاولیاء عطار). یکی از او وصیت خواست، گفت: باطن خویش با حق گذار و ظاهر خویش به خلق ده... (تذکرة الاولیاء عطار).
نی گمانی برده ای تو زین نشاط
حزم را مگذار و میکن احتیاط.
مولوی (مثنوی).
نفسی سرد برآورد ضعیف از سر درد
گفت بگذار من بی سر و بی سامان را.
سعدی (بدایع).
عقل و ادب پیش گیر و لهو و لعب بگذار. (گلستان).
کسی مژده پیش انوشیروان عادل آورد، گفت: شنیدم که فلان دشمن ترا خدای برداشت، گفت: هیچ شنیدی که مرا بگذاشت. (گلستان).
عالم طفلی و خوی حیوانی بگذاشت
آدمی طبع و ملکخوی و پری سیما شد.
سعدی.
بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران
کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران.
سعدی.
... سقط گفت و سنگ برداشت و هیچ از بیحرمتی نگذاشت. (گلستان). دوستی را که بعمری فرا چنگ آرند به یک خطا نگذارند. (گلستان).
شیرین جهان تویی بتحقیق
بگذار حدیث ماتقدم.سعدی.
چه میخواهم از طارم افراشتن
همینم بس از بهر بگذاشتن.
سعدی (بوستان).
بزلف گوی که آئین سرکشی بگذار
بغمزه گوی که قلب ستمگری بشکن.حافظ.
|| نادیده گرفتن. بخشیدن. چشم پوشی کردن :
گناه از گنهکار بگذارد اوی
پی مردمی را نگه دارد اوی.فردوسی.
بیت بالا در نسخهء خطی چنین ضبط شده :
گناه از گنهکار بگذاشتن
ره مردمی را نگه داشتن.فردوسی.
|| دور کردن. محو ساختن. از بین بردن :
ز دل یاد او هیچ نگذاشتی
امید از جهان سوی او داشتی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
شب و روز از دیده نگذاشتی
ز هر کس گرامی ترش داشتی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| راه دادن. رخصت دادن. اجازه دادن : روزی به در آن گرمابه شدیم که ما را در آنجا نگذاشتند. (سفرنامهء ناصرخسرو). که فلان روز ایشان را در حمام نگذاشتیم. (سفرنامهء ناصرخسرو). گفتیم اکنون که ما را در حمام گذارد. (سفرنامهء ناصرخسرو). و سبب آنکه میخواره را گاه گاه قی افتد و گاه اسهال، نگذارد که خلط بد در معده گرد آید. (نوروزنامه). گویند ابلیس علیه اللعنه دم خر بگرفت و در سفینهء [ نوح ] رفت نمیگذاشتندش. (مجمل التواریخ). || محول کردن. گذاشتن کاری به کسی. واگذاشتن. بازگذاشتن. سپردن. کار به کسی گذاشتن. تفویض: وکل؛ کار با کسی گذاشتن. (زوزنی) :
که من تاج شاهی سپارم به تو
همان گنج و لشکر گذارم به تو.فردوسی.
به دیوانش کارآگهان داشتی
به بی دانشان کار نگذاشتی.فردوسی.
ای خدا مگذار با من کار من
ور گذاری وای بر کردار من.مولوی.
بلبلا مژده بهار بیار
خبر بد به بوم بازگذار.سعدی (گلستان).
تو بر سر قدر خویشتن باش و وقار
بازی و ظرافت به ندیمان بگذار.
سعدی (گلستان).
|| منعقد کردن. فاتحه گذاشتن. ختم گذاشتن: در مسجد ختم گذاشته بودند. (تداول عامه).
|| انجام دادن :
خدمت مجلس جمال الملک
چون توانی گذاشت نیک نگر.مسعودسعد.
|| عرضه کردن به. گردن زدن. کشتن با شمشیر و جز آن :
سراسر به شمشیر بگذاشتند
ستم کردن کوچ برداشتند.فردوسی.
|| عرضهء شمشیر کردن :
مبارزانی بر تیغ او به تیغ گذاشت
که هر یکی را صد بنده بود چون عنتر.
فرخی.
فعل گذاشتن با پیشاوندهای «بر» «با» «در» «باز» «اندر» «فرو» آید و معانی مختلف دهد.
- اسم گذاشتن؛ نامیدن کسی یا چیزی را به نامی.
- بار گذاشتن... دیگ را؛ دیگ را با لوازم آن بر روی آتش گذاشتن جهت طبخ.
- بازگذاشتن؛ ادا کردن. بجا آوردن :
من خوب مکافات شما بازگذارم
من حق شما بازگذارم بسزاوار.منوچهری.
- || رها کردن. ترک گفتن : ندانم که کار کجا بازایستد که این ملک رحیم و حلیم و شرمگین را بدو باز نخواهند گذاشت. (تاریخ بیهقی). روی به هراة آورد و نیشابور بازگذاشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). اژدهایی پدید آمده بود... و وحوش از بیم او گذر نتوانستند کرد و ولایت بازگذاشتند و او تا بسیاری (بساری؟) بیامدی... (تاریخ طبرستان). و از تهور و تهتک و بی سامانی اتباع بیشتر از او متنفر شدند و برگردید و او را بازگذاشتند. (تاریخ طبرستان).
-باز گذاشتن دری را یا در چیزی را؛ گشاده گذاشتن آن.
-برگذاشتن؛ رها کردن. یله کردن. سر دادن :
فرودآمد و اسب را برگذاشت
بخفت و همی دل پراندیشه داشت.
فردوسی.
- || بالا بردن. افزون داشتن. افزون کردن :
برکشیدی مرا به چرخ برین
قدر من برگذاشتی ز قمر.فرخی.
- بهم گذاشتن... چشمها را؛ روی هم نهادن پلکها...
- بهم گذاشتن... کتاب را؛ بستن آن.
- پا به سال گذاشتن؛ بزرگ شدن به سن.
- پا روی حق گذاشتن؛ حق را پایمال کردن. حقیقت را نگفتن.
- پیزی کسی را جا گذاشتن؛ دل کسی را به دست آوردن. به میل کسی کاری کردن.
- تخم گذاشتن؛ بیضه نهادن.
- تله گذاشتن؛ دام نهادن.
- تَنگ گذاشتن؛ چنانکه بادنجان پخته و پنیر را تا آب آن بیرون شود.
- جا گذاشتن؛ فراموش کردن چیزی را در جائی و با خود نبردن.
-جای گذاشتن؛ فرار کردن. تخلیه کردن. رها کردن :
زن و کودکان بانگ برداشتند
به ایرانیان جای بگذاشتند.فردوسی.
- ختم گذاشتن؛ انعقاد مجلس فاتحه.
- درگذاشتن؛ بخشیدن. اغماض کردن : گفت: درگذاشتم، بازگرد این شغل بر تو قرار گرفت. (تاریخ بیهقی).
کسی را که عادت بود راستی
خطایی کند درگذارند از او.سعدی.
اگر می نترسی ز روز شمار
از آن کز تو ترسد خطا درگذار.سعدی.
نه کورم ولیکن خطا رفت کار
ندانستم از من گنه درگذار.
سعدی (بوستان).
از او درگذارم عملهای زشت
به انعام خویش آرمش در بهشت.
سعدی (بوستان).
بوالعجب شوریده ام سهوم به رحمت درگذار
سهمگین افتاده ام جرمم به طاعت درپذیر.
سعدی.
- || پیش افتادن. سبقت گرفتن :
به یک تازش از باد تک درگذاشت
دو گوشش گرفت و معلق بداشت.
اسدی (گرشاسب نامه).
-درگذاشتن... به خانه و اطاق و غیره؛ قرار دادن در.
- در میان گذاشتن؛ مطرح کردن.
- دم گذاشتن چای، پلو و غیره را؛ بر آتش نهادن تا بحد لازم بپزد.
- رخت بگذاشتن؛ مردن. ترک گفتن جائی را.
- روز گذاشتن؛ سپری کردن روز.
- ریش گذاشتن؛ نستردن و رها کردن موی ریش تا بلند شود.
- زلف گذاشتن؛ موی سر را بصورت زلف درآوردن.
- زمین گذاشتن؛ بر زمین نهادن. ترک کردن. رها کردن.
- زیر گذاشتن... کسی را؛ عقب انداختن وی.
- زیر و زبر گذاشتن...؛ معرب ساختن. بالای حروف کتاب حرکات زیر و زبر نهادن.
- سال گذاشتن؛ سپری کردن. گذراندن :
چنین سال بگذاشتم شصت و پنج
به درویشی و زندگانی و رنج.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص114).
- سر بسر کسی گذاشتن؛ کسی را آزار دادن با گفتار.
- سر به صحرا و بیابان گذاشتن.؛
- صِحّه گذاشتن؛ امضا کردن.
- علامت گذاشتن؛ نشانه گذاشتن.
-فرمان گذاشتن؛ امر کردن. دستور دادن. فرمان دادن :
چه دارد به دل نامبردار شاه
چه فرمان گذارد به کار سپاه.فردوسی.
-فروگذاشتن؛ رها کردن. واگذاردن. یله کردن : و این خود ملامت دنیاست که برداشت تا غرامت آخرت که فروگذاشت چیست؟ (تاریخ سیستان). سالاری... فرستاده آید... تا آن دیار که گرفته بودیم ضبط کند... تا خواب نبینند آن دیار را مهمل فرو خواهند گذاشت. (تاریخ بیهقی).
و سیاست و تدبیر ملک فروگذاشت و از همه اطراف خوارج سر برآوردند و مستولی شدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص42). اما منافقی فرونمیگذاشت. (راحة الصدور راوندی).
مصلحت دید بازداشتنش
روزکی ده فروگذاشتنش.
گردون فروگذاشت هزاران حلی که داشت
صاعی بساخت کز پی عید است درخورش.
خاقانی.
سنت پیشینگان فروگذاشت و بدعت این دبیر برداشت. (تاریخ طبرستان نامهء تنسر). و گوش ... از استماع آن مواعظ... کر ساخت تا مساعدت فائق فروگذاشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). مقنعه های خویش در هم بشسته و او را بر روی قلعه (کذا) فروگذاشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). گفت: ایهاالامیر! چون لطف و تشریف روا داشتی مرا اثر کرد هیبت نماند و حاش للّه حرمت اسلام و حمایت جانب مسلمانی فروگذارم و محبوس را برگزینم. (تاریخ ابن اسفندیار). خروارها رسن آنجا بردند و درهم بسته و فروگذاشتند به قعر آن چاه نرسید. (تاریخ طبرستان).
- || اهمال کردن. غفلت ورزیدن. سستی کردن : از مکافات و قضاء حاجت تو هیچ فرونگذارم. (تاریخ طبرستان).
- || از دست دادن : فرصت فرونباید گذاشت. (تاریخ طبرستان).
- || افکندن. انداختن. کشیدن بر :
گر برقعی فرونگذاری بر این جمال
در شهر هرکه کشته شود در ضمان توست.
سعدی.
که برقعی است مرصع به لعل و مروارید
فروگذاشته بر روی شاهد جماش.سعدی.
- قرار گذاشتن؛ وقتی را برای انجام کاری یا ملاقاتی معین کردن.
- کار گذاشتن چنانکه دری در کارگاه.؛
- کِرم گذاشتن؛ ایجاد کرم.
- کله به کلهء کسی گذاشتن....؛؛ با او برابری خواستن نمودن.
- کوته گذاشتن (با هاء غیرملفوظ)... سگ؛زائیدن او.
- مته به خشخاش گذاشتن؛ در کاری بینهایت دقت کردن. سختگیری کردن در چیزی مانند حساب و غیره.
- محل نگذاشتن....؛ به کسی؛ به او بی اعتنائی کردن.
- منگنه گذاشتن؛ در فشار گذاشتن کسی یا چیزی را.
- نام گذاشتن؛ نامیدن چیزی یا کسی را به نام.
- نشانه گذاشتن؛ علامت نهادن روی چیزی.
- نصفه کاره گذاشتن؛ کاری را تمام نکردن. نیمه کاره گذاشتن.
-واگذاشتن؛ سپردن. واگذاردن به :
دایهء دانای تو شد روزگار
نیک و بد خویش بدو واگذار.نظامی.
- || برکنار داشتن. محفوظ داشتن. به یک سو کردن :
دشمن جان است ترا روزگار
خویشتن از دوستیش واگذار.نظامی.
-وام گذاشتن؛ ادا کردن وام. پرداخت دین و بدهی. پرداخت قرض :
میکوش که وام او گذاری
تا بازرهی ز وامداری.نظامی.
- وسمه گذاشتن؛ وسمه بر ابرو کشیدن.
- یک وری گذاشتن کلاه و امثال آن.؛
- امثال: آفتاب بگذاری راه می افتد ؛ در مورد خط بد به کار می برند، یعنی فلانی بسیار بدخط است. که خط او شبیه حشرات است.
اگر عبداللطیف بگذارد. رجوع به خدا خواسته شود.
خدا خواسته اگر حضرت عباس بگذارد؛ اگر مانعی پیش نیاید کار بر وفق مراد است.
رضای دوست به دست آر و دیگران بگذار.
طاقت مهمان نداشت، خانه به مهمان گذاشت؛ از مخارج مهمان عاجز بود. از عهدهء خرج برنمی آمد.
مرغ تخم گذاشت، شپش رشک گذاشت، سگ کوته گذاشت؛ در مورد دشواری کار و پیچیدگی امری گفته میشود.
(1) - Deposer. (2) - ن ل: قارون بمرد آنکه چهل خانه گنج داشت.
(3) - ن ل: بگذاشتند.
(4) - ن ل: که.
(5) - ن ل: عزان.

گذاشتنی.

[گُ تَ] (ص لیاقت) درخور گذاشتن. سزاوار توجه نکردن و به جا ماندن :
این زن و زور و زر گذاشتنی است
مهرش اندر درون نکاشتنی است.اوحدی.

گذاشته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف) صفت مفعولی از گذاشتن. رجوع به معانی گذاشتن شود: سائبه؛ گذاشته شده. مُسرَدَح؛ بر سر خود گذاشته. (منتهی الارب). متروک :
بسی قلعهء نامور داشته
ز بیداد بدخواه بگذاشته.نظامی.

گذاف.

[گُ / گِ] (ص) گفتار بیهوده. (آنندراج). و مجازاً بمعنی هرزه و بیهوده. || (ق) بسیار و بیحساب. (غیاث) (آنندراج). بهر دو معنی محرف «گزاف» است. رجوع به گزاف شود.

گذافه.

[گُ / گِ فَ / فِ] (ص، ق) هر چیز که به تخمین و گمان بود و کیل و وزن نکرده باشند از این جهت بمعنی بسیار و بیحساب آید. (غیاث) (آنندراج). || مجازاً بمعنی هرزه و بیهوده. محرف «گزافه». رجوع به گزافه شود.

گذر.

[گُ ذَ] (اِ) راه. گذار. عبره. راهی که بجهت عبور دریا معین باشد. (آنندراج) (غیاث). معبر. جاده. راه شاه. گذری فراخ که از آنجا به راهها و جایهای بسیار توان شد. (فرهنگ اسدی) :
گذر جوی و چندین جهان را مجوی
گلش زهر دارد بخیره مپوی.فردوسی.
گذر بود چندانکه جنگی سوار
میانش بتنگی بکردی گذار.فردوسی.
که این تازیانه به درگاه بر
بیاویز جایی که باشد گذر.فردوسی.
گذرها که راه دلیران بُده ست
ببینیم تا چند ویران شده ست.فردوسی.
گذرهای جیحون بگیرید پاک
ز جیحون به گردون برآرید خاک.فردوسی.
نگیرند مر یکدیگر را گذر [ خورشید و ماه ]
نباشد از این یک روش راست تر.
فردوسی.
نه بر کنار مر او را پدید بود گذر
نه در میانه مر او را پدید بود سنار.فرخی.
دگر چو دیو لواره که همچو روز سپید
پدید بود سرافراشته میان گذر.فرخی.
هر کجا خواهد راند چه به دشت و چه به کوه
هر کجا خواهد سازد گذر و منزلگاه.فرخی.
عجب آمد ز منوچهر خرف گشته مرا
که ولایت ز شه شرق همی داشت نگاه
خویشتن عرضه همی کرد که این خانهء توست
وز دگر سو گذر خانه همی کرد تباه.فرخی.
گذری گیر از این پس بسوی لاله ستان
طوطیان بین همه منقار ببَر خفته ستان(1).
منوچهری.
به روزت شیر همراه و به شب غول
نه آبت را گذر نه رود را پول.
(ویس و رامین).
کفشگری را به گذر آموی بگرفتند متهم گونه. (تاریخ بیهقی). پلی است تنگ تر و جز آن گذر نیست آن را بگرفته اند. (تاریخ بیهقی). و گذر رسول بیاراسته بودند نیکو. (تاریخ بیهقی). مردم غوری... گذرها و راهها بگرفتند. (تاریخ بیهقی). غذا را تنک تر کند و اندر رگهای باریک و گذرهای تنگ گذراند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سوم تنگی رگها و گذرها فضله ها. (ذخیرهء خوارزمشاهی). پیش از شراب خوردن حرکت بسیار نباید کردن و اندر آفتاب و گذر باد شراب نباید خوردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تا ماده را بیرون نشد و گذر دم زدن... گشاده شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). از بهر آنکه گذرهای حرارت غریزی بسته شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
در راه مرا دی صنمی در گذر آمد
رفتار چنان ماه مرا در نظر آمد.سوزنی.
خیل ترکان کنند بر سر کوچ
غارت کاروان که بر گذر است.خاقانی.
گرچه هر کوکب سعادت بخش
بر گذر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
و چنان فرانمود که مصاف خواهم داد و ناگاه از استرآباد بگریخت و به آمل آمد جمله پولها و گذرها خراب فرمود. (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار).
بسی چون سایه دنبالش دویدند
ز سایه بر گذر گردش ندیدند.نظامی.
بسی خلق را از ره صلح و جنگ
برون آورید از گذرهای تنگ.نظامی.
دی بر گذر فلان وطنگاه
دیدم صنمی نشسته چون ماه.نظامی.
چو سیماب دید آب دریا سطبر
گذر بسته بر قطره دزدان ابر.نظامی.
گرگ سگی بر گذر افتاده دید
یوسفش از چه بدر افتاده دید.نظامی.
گفت کوی او کدام است و گذر
او سر پل گفت و کوی غاتفر.مولوی.
الا گذر نباشد پیش تو اهل دل را
ورنه به هیچ تدبیر از تو گذر نباشد.
سعدی (طیبات).
... بر این قول اتفاق کردند و برفت پس از مدتی در گذری پیش امیر بازآمد. (گلستان سعدی). شنیدم که در گذری پیش قاضی باز آمد. (گلستان سعدی).
پس از هفته ای دیدمش در گذر
بدو گفتم ای مرد کوته نظر.
نزاری قهستانی (دستورنامه).
چون ترا در گذر ای یار نمی یارم دید
با که گویم که بگوید سخنی با یارم.حافظ.
وکیل قاضیم اندر گذر کمین کرده ست
به کف قبالهء دعوی چو مار شیدائی(2).
حافظ (دیوان چ پژمان ص358).
|| (اِمص) عبور. گذر کردن. (گاه با آمدن، یافتن و بودن استعمال شود) :
بر این شش ره آمد جهان را گذر
چنین دان که گفتم ترا ای گذر.
خجسته سرخی (از فرهنگ اسدی).
هنرمند گر مردم بی هنر
کس از آفرینش نیابد گذر.فردوسی.
بفرمان یزدان پیروزگر
ببندم ورا نیز راه گذر.فردوسی.
نه جای گذر دید از ایشان یکی
نه زو چشم برداشتند اندکی.فردوسی.
تو با جامهء پاک بر تخت زر
ورا هر زمان با تو باشد گذر.فردوسی.
ز تف زمانه ز باد و ز دود
سه هفته بر آتش گذرشان نبود.فردوسی.
بزرگان بر آتش نیابند راه
به دریا گذر نیست بی آشناه.فردوسی.
همان زادفرخ به درگاه بر
همی بود و کس را ندارد گذر.فردوسی.
بجایی کز او دور باشد گذر
نپّرد بر او کرکس تیزپر.فردوسی.
هم آواز گشتند با یکدیگر
سپه را سوی بربر آمد گذر.فردوسی.
که ما را گذر باشد از شهر روم
مباد آفرین بر چنین مرز و بوم.فردوسی.
گذر بر کلات ایچ گونه مکن
گر آن ره روی خام گردد سخن.فردوسی.
به ایشان سپرد آن در باختر
بدان تا نباشد ز دشمن گذر.فردوسی.
برفتن بر این کوه بودی گذر
اگر برگذشتی بر او راه بر.فردوسی.
که جوید گذر سوی ایران کنون
مگر آنکه جوشد ورا مغز و خون.فردوسی.
نبد پشه را روزگار گذر
ز بس تیغ و گرز و کمند و سپر.فردوسی.
جز بر تن من نیست گذر راه بلا را
گویی که بلا را تن من رهگذر آمد.
مسعودسعد.
فتح ارچه گذر دارد در دهر فراوان
جز بر سر تیغ تو نباشد گذر فتح.
مسعودسعد.
نبود پایدار دُرّ و گهر
چونش بر دست او گذر باشد.مسعودسعد.
صبا ز منزل جانان گذر دریغ مدار
وز او بعاشق بیدل خبر دریغ مدار.حافظ.
گذر حضرت خواجه که بمسجد میرفتند بر در خانهء من بود. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص204).
-گذر بودن و گذر داشتن از کسی یا چیزی؛برتر بودن و برتر رفتن از آن :
درفشش بسان دلاور پدر
که کس را ز رستم نبودی گذر.فردوسی.
ور ایدون کجا تاج بردارد اوی
بفر از فریدون گذر دارد اوی.فردوسی.
|| (اِ) چاره. علاج (گاه با بودن، یافتن و مانند آن استعمال شود) :
گذر نیست از حکم یزدان پاک
ز تابنده خورشید تا تیره خاک.فردوسی.
به دادار کن پشت و انده مدار
گذر نیست از حکم پروردگار.فردوسی.
گذر نیست کس را ز فرمان اوی [ خداوند ]
کسی کو بگردد ز پیمان اوی
ز گیتی نبیند جز از کاستی
بدو باشد افزونی و راستی.فردوسی.
ز فرمان او برنیابی گذر
وگر تو برآری ز خورشید سر.فردوسی.
نه دانا گذر یابد از چنگ مرگ
نه جنگاوران زیر خفتان و ترگ.فردوسی.
چو سوک چنان مهتر آید بسر
ز فرمان خاقان نباشد گذر.فردوسی.
جهاندار اگر دادگر باشدی
ز فرمان او کی گذر باشدی.فردوسی.
هر آن بد کز اندیشه بیرون بود
ز بخشش به کوشش گذر چون بود.
فردوسی.
نبودی گذر جز به فرمان شاه
همان نیز جیحون میانجی به راه.فردوسی.
دوستان را دل از اینگونه بود
دوستداری را زین نیست گذر(3).فرخی.
تا منم رسم من این بود و مرا
بسر خواجه کز این نیست گذر.فرخی.
موحدی است گذشتن ز ملت ثنوی
ولیک از ثنوی زادگی گذر نبود.سوزنی.
بس غره ای به حیله و دستان خود ولیک
گر رستمی ترا گذر از چرخ زال نیست.
اوحدی.
|| نجات :
نیابد گذر شیر از تیغ اوی
همان دیو و هم مردم کینه جوی.فردوسی.
- ره گذر؛ راه. جاده :
به دهلیزهء رهگذرهای سخت.نظامی.
ما خود از کوی عشقبازانیم
نه تماشاکنان رهگذری.سعدی.
دنیا پلی است رهگذر دار آخرت
اهل تمیز خانه نگیرند بر پلی.سعدی.
گلیمی که بر آن خفته بود در رهگذر دزد انداخت. (گلستان سعدی). شنیدم که در رهگذری پیش قاضی آمد. (گلستان سعدی).
-بادگذر؛ کنایه از سریع و تند همانند باد :
برق جِه، بادگذر، یوزدو و کوه قرار
شیردل پیل قدم گورتک آهوپرداز.
منوچهری.
(1) - ن ل: چسان.
(2) - ظاهراً: شیبائی.
(3) - ن ل: دوستان را نه از این است گذر.

گذر آب.

[گُ ذَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جای گذشتن آب. (آنندراج). معبر. ره آب. سوراخی که آب از آن گذرد.

گذر آوردن.

[گُ ذَ وَ دَ] (مص مرکب)گذشتن. رد شدن. عبور کردن :
یا فلک آنجا گذر آورده بود
سبزه به بیجاده گرو کرده بود.نظامی.
رجوع به گذشتن شود.

گذرا.

[گُ ذَ] (نف) گذرنده: ما ریگ ته جوئیم شما آب گذرا. || موقت. زودگذر. بی اعتبار.

گذر افتادن.

[گُ ذَ اُ دَ] (مص مرکب) گذر اوفتادن. اتفاقاً عبور کردن از جایی. به طور اتفاقی رد شدن : ناگاه مادر او را گذر بدانجا افتاد. (قصص الانبیاء نسخهء خطی مؤلف ص178).
قضا را چنان اتفاق اوفتاد
که بازم گذر بر عراق اوفتاد.
سعدی (بوستان).
صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست
بیار نفحه ای از گیسوی معنبر دوست.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص43).
به خرابات مغان گر گذر افتد بازم
حاصل خرقه و سجاده روان دربازم.
حافظ.
دوش در خواب چنان دید خیالم که سحر
گذر افتاد بر اصطبل شهم پنهانی.حافظ.
می خوران را شه اگر خواهد بر دار زند
گذر عارف و عامی همه بر دار افتد.قاآنی.
جان بیشتر از وعده به تن آمده، گویی
او را بغلط بر سر خاکم گذر افتاد.
وحشی جوشقانی (از آنندراج).

گذر افکندن.

[گُ ذَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)عبور کردن از... رد شدن از... عبوراً رد شدن از :
بدرنیامد و دیگر در او مقیم بماند
خیال چون بتماشا گذر بر آن افکند.
حسین ثنایی (از آنندراج).

گذران.

[گُ ذَ] (نف) گذرنده. (آنندراج). در حال گذشتن. فانی. غیرباقی. گردنده. سپری شونده :
دینار دهد نام نکو بازستاند
داند که علی حال زمانه گذران است.
منوچهری.
ای شاه تویی شاه جهان گذران را
ایزد بتو داده ست زمین را و زمان را.
منوچهری.
برخیز و مخور غم جهان گذران
خوش باش و دمی به شادکامی گذران
در طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت به تو خود نیامدی از دگران.خیام.
آید به تو هر پاس خروشی ز خروسی
کای غافل بگذار جهان گذران را.سنائی.
قاف تا قاف صیت عدل وی است
گذران بر لب اولوالالباب.سوزنی.
زمانهء گذران بس حقیر و مختصر است
از این زمانهء دون برگذر که در گذر است.
انوری.
مگذران روز سلامت به ملامت حافظ
چه توقع ز جهان گذران میداری.حافظ.
بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین
کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس.
حافظ.
گوشوار در و لعل ارچه گران دارد گوش
دور خوبی گذران است نصیحت بشنو.
حافظ.
هم در این سال... از جهان گذران نقل فرمود. (حبیب السیر).
نه ز هجران تو غمگین نه ز وصلت شادم
که بد و نیک جهان گذران میگذرد.هاتف.
ترکیب ها:
- بدگذران.؛ خوش گذران. سخت گذران. || (اِمص) معاش. معیشت: مایهء عیش گذران این خاندان از غلهء فلان قریه یا اجارهء فلان ملک بود. با چه گذران میکند. گذران این خانواده از حاصل مزرعه ای کوچک است. گذران ما از اجارهء این چند دکان است.

گذر انداختن.

[گُ ذَ اَ تَ] (مص مرکب)عبور کردن از. رفتن به سوی کسی یا چیزی. از حال کسی جویا شدن :
عمری به درش ستاده ماندم
چون بر سر من گذر نینداخت.
درویش واله هروی (از آنندراج).
نظر به سرو کنم از هوای قامت او
گذر به سرو گلستان به بویش اندازم.
بنایی هروی (از آنندراج).
چو صبح چند به یکسو عنان توان انداخت
گذر به تربت ما نیز میتوان انداخت.
سنجر کاشی (از آنندراج).

گذراندن.

[گُ ذَ دَ] (مص) عبور دادن. رد کردن :
گر ایدون که فرمان دهد شهریار
سپه بگذرانم کنم کارزار.فردوسی.
تیر اندر سپر آسان گذراند چو زند
چون کمان خواست عدو را چه پرند و چه سپر.
فرخی.
نوک تیر مژه از جوشن جان میگذرانی
من تنک پوست نگفتم تو چنین سخت کمانی.
سعدی (طیبات).
هرکه تیر از حلقهء انگشتری بگذراند خاتم او را باشد. (گلستان سعدی). || برتر بردن. بالا بردن :
سرت بگذرانم ز خورشید و ماه
ترا سرفرازی دهم بر سیاه.فردوسی.
چو جوشن بپوشند روز نبرد
ز چرخ برین بگذرانند گرد.فردوسی.
بسی نماند که شاه جهان برادر او
سر علامت او بگذراند از خرچنگ.فرخی.
|| طی کردن. بسر آوردن. سپری کردن :
به بازی همی بگذراند جهان
نداند همی آشکار و نهان.فردوسی.
چو دستور باشد مرا شهریار
همان نگذرانم به بد روزگار.فردوسی.
این مهرگان بشادی بگذار و همچنین
صد مهرگان به کام دل خویش بگذران.
فرخی.
جاودان زی ای درخور شاهی و مهی
مگذر از عیش و بشادی و بخوشی گذران.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 294).
بناچار یک روز هم بگذری تو
اگرچند ما را همی بگذرانی.منوچهری.
برآمد ترا روز بهمنجنه
به فیروزی این روز را بگذران.منوچهری.
آن را که غمی چون غم ما نیست چه داند
کز شوق توام دیده چه شب میگذراند.
سعدی.
زنهار که چون میگذری بر سر مجروح
از وی خبری پرس که چون میگذراند.
سعدی (طیبات).
|| تحلیل بردن. هضم کردن. گواردن.
- از حد گذراندن؛ تجاوز کردن از حد. از اندازه خارج شدن :
ناصحان گفتند از حد مگذران
مرکب استیزه را چندین مران.مولوی.
- برگذراندن؛ افزودن. تجاوز کردن :
ز کردار گفتار برمگذران
مجوی آنچه دانش نداری بدان.
اسدی (گرشاسب نامه).
- درگذراندن؛ بخشیدن. بخشودن. عفو کردن از جریمه : امیرالمؤمنین سلطانی رحیم است و من شفیع شوم تا جریمهء تو درگذراند. (تاریخ طبرستان).
- گواه یا گوا گذراندن؛ استشهاد کردن. نشان دادن گواه. آوردن شاهد :
بر فضل او گوا گذراند دل
گرچه گوا نخواهند از خستو.فرخی.
صاحب دیوان او را گفت دو گواه عادل بر صدق سخن خود بگذران. (تاریخ قم ص106).
- وقت گذراندن؛ عمر بسر آوردن. مدت طی کردن. روزگار گذراندن.

گذران کردن.

[گُ ذَ کَ دَ] (مص مرکب)زندگی کردن. روز را بسر آوردن. زندگی را طی کردن: با مواجب کمی گذران میکند.

گذرانی.

[گُ ذَ] (حامص) در ترکیب آید: خوش گذرانی. بدگذرانی. سخت گذرانی. رجوع به گذران شود.

گذرانیدن.

[گُ ذَ دَ] (مص) عبور دادن: اجازة؛ گذرانیدن کسی را از جای. اختلال؛ گذرانیدن در چیزی نیزه را و دوختن به آن. تصعید؛ گذرانیدن چیزی را. اَمَرَّهُ علی الجسر؛ گذرانید او را بر پل. (منتهی الارب) : پس حارث بن کلده را بگذرانیدند [ از اسراء پدر ]....پیغمبر علیه السلام عاصم بن ثابت را گفت او را بکش. (ترجمهء طبری بلعمی). گفتی [ حجاج ] حیلت باید کرد تا مگر [ مادر عبدالله زبیر ] بر پسرش بتوانند گذرانید تا خود چه گوید. (تاریخ بیهقی). مرا بر مرکب نشاندند و از آن دو کوه گذرانیدند. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص208). || طی کردن. بسر آوردن :
بشاهی بسی بگذرانیده ام
بسانیک و بد در جهان دیده ام.فردوسی.
|| هضم کردن. تحلیل دادن. تحلیل کردن. گواردن.
- از دم شمشیر گذرانیدن؛ کشتن به شمشیر.
- درگذرانیدن؛ برتر بردن. بالاتر بردن. از اندازه خارج شدن و خارج کردن : قاضی چو سخن بدین غایت رسانید و ز حد قیاس ما اسب مبالغه درگذرانید. (گلستان).
- گذرانیدن شاهد؛ به گواهی آوردن گواه. گواه آوردن. نشان دادن بینه را.
|| گذرانیدن کار. امضاء. امر.

گذرانیدنی.

[گُ ذَ دَ] (ص لیاقت) قابل گذرانیدن. درخور گذرانیدن.

گذرانیده.

[گُ ذَ دَ / دِ] (ن مف) طی شده. گذشته. سپری :
حاصل عمر تلف کردهء ایام به لهو
گذرانیده بجز حیف و پشیمانی نیست.
سعدی.

گذربان.

[گُ ذَ] (ص مرکب، اِ مرکب)راهدار. محافظ راه. (آنندراج). راه دار. پاسبان. حافظ راه. آنکه باج و خراج راه نزد وی جمع میشود. تحصیلدار راه. (ناظم الاطباء). || ملاح. (آنندراج).

گذر تقی خان.

[گُ ذَ رِ تَ] (اِخ) محله ای است در طهران، در جنوب خیابان سپه و شمال سنگلج.

گذر دادن.

[گُ ذَ دَ] (مص مرکب) راه دادن و اجازه عبور دادن اجازهء ورود دادن. رخصت درآمدن دادن :
همان زادفرخ به درگاه بر
همی بود کس را ندادی گذر.فردوسی.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند
گر تو نمی پسندی تغییر کن قضا را.حافظ.

گذر داشتن.

[گُ ذَ تَ] (مص مرکب) معبر داشتن. راه داشتن. عبور کردن : گذری داشتم به کویی و نظری به ماهرویی. (گلستان).
دریغ پای که بر خاک مینهد معشوق
چرا نه بر سر و بر چشم ما گذر دارد.
سعدی (بدایع).

گذرش.

[گُ ذَ رِ] (اِمص) آه و ناله و فریاد و شکایت. (ناظم الاطباء). همین کلمه در برهان قاطع بصورت «گزرش» آمده و ظاهراً هر دو مصحف «گرزش» مخفف گزارش است. رجوع به برهان قاطع چ معین «گرزش» شود.

گذر کردن.

[گُ ذَ کَ دَ] (مص مرکب)گذشتن. عبور کردن. مرور نمودن :
هنر بر گهر نیز کرده گذر
سزد گر نمانی به ترکان هنر.فردوسی.
چو بشنید فرزند خاقان که شاه
ز جیحون گذر کرد خود با سپاه.فردوسی.
فروجست رستم ببوسید تخت
بسیچ گذر کرد و بربست رخت.فردوسی.
همی رو چنین تا سر مرز هند
وز اینجا گذر کن به دریای سند.فردوسی.
بدین راه پیدا نبینی زمین
گذر کرد باید به دریای چین.فردوسی.
چه مایه جهان داشت لهراسب شاه
نکردی گذر سوی آن بارگاه.فردوسی.
فرخ زاد گوید که با انجمن
گذر کن سوی بیشهء نارون.فردوسی.
چو بوسید پیکان سرانگشت او
گذر کرد از مهرهء پشت او.فردوسی.
ز جیحون گذر کرد خود با سپاه
بیامد گرازان سوی رزمگاه.فردوسی.
بر ایشان بشادی گذر کرد روز
چو از چشم شد مهر گیتی فروز.فردوسی.
نبایست کردن بر این سو گذر
بر نره دیوان پرخاشخر.فردوسی.
نیارست کردن کس اینجا گذر
ز دیوان و پیلان و شیران نر.فردوسی.
بر اینسان گذر کرد خواهد سپهر
گهی پر ز خشم و گهی پر ز مهر.فردوسی.
یکی روز شاه جهان سوی کوه
گذر کرد با چند کس همگروه.فردوسی.
همه رنج ما مانده بر خارسان
گذر کرد باید سوی شارسان.فردوسی.
بزد تیر بر پشت آن گور نر
گذر کرد بر گور پیکان و پر.فردوسی.
درم خواهی از گلبنانش گذر کن
وشی بایدت مگذر از جویبارش.
ناصرخسرو.
ز آنجا به دیار او گذر کرد
زو اهل قبیله را خبر کرد.نظامی.
نه از شیرین جدا میگشت پرویز
نه از گلگون گذر میکرد شبدیز.نظامی.
چو گل بر مرز کوهستان گذر کرد
نسیمش مرزبانان را خبر کرد.نظامی.
به درگاه مهین بانو گذر کرد
ز کار شاه، بانو را خبر کرد.نظامی.
هر دم از روزگار ما جزوی است
که گذر میکند چو برق یمان.سعدی.
چو عمر خوش نفسی گر گذری کنی با من
مرا همان نفس از عمر در شمار آید.
سعدی (طیبات).
کرده ام از راه عشق چند گذر سوی او
او به تفضل نکرد هیچ گذر سوی من.
سعدی (بدایع).
با آنکه اسیران را کشتی و خطا کردی
بر کشته گذر کردن نوع کرمی باشد.
سعدی (طیبات).
خرم صباح آنکه تو بر وی گذر کنی
پیروز روز آنکه تو در وی نظر کنی.
سعدی (طیبات).
سالها بر تو بگذرد که گذر
نکنی سوی تربت پدرت.سعدی (گلستان).
گذر کرد بقراط بر وی سوار
بپرسید کاین را چه افتاد کار.
سعدی (بوستان).
یکی متفق بود بر سنگری
گذر کرد بر وی نکومحضری.
سعدی (بوستان).
بزیر زلف دوتا چون گذر کنی بنگر
که از یمین و یسارت چه بیقرارانند.حافظ.
یا بخت من طریق مروت فروگذاشت
یا او به شاهراه طریقت گذر نکرد.حافظ.
یارب اندر دل آن خسرو شیرین انداز
که به رحمت گذری بر سر فرهاد کند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص128).
|| تجاوز کردن. سرپیچی کردن. نافرمانی کردن :
نشاید گذر کردن از رای اوی
گذشت از بر و بوم وز جای اوی.فردوسی.
- روز گذر کردن؛ قیامت. روز جزا که در آن روز از پل صراط باید گذشت :
ز روز گذر کردن اندیشه کن
پرستیدن دادگر پیشه کن.فردوسی.
-امثال: مثل گوسفندان که چون یکی از جوی گذرد دیگران نیز بر پی او گذر کنند.

گذرگاه.

[گُ ذَ] (اِ مرکب) ممر. (دهار). معبر. جای گذر. جای عبور. راه و جای گذر و عبور از دریا. (آنندراج). مسیر. منفذ. مجری. خِیاط. (منتهی الارب) :
جایی که گذرگاه دل مجنون است
آنجا دوهزار نیزه بالا خون است.
(منسوب به رودکی).
گذرگاه این آب دریا کجاست
بباید نمودن به ما راه راست.فردوسی.
چو خانه بدین گونه ویران بود
گذرگاه دزدان و شیران بود.فردوسی.
بیاویخت از پیش درگاه ما
بر آن سو که باشد گذرگاه ما.فردوسی.
ز بیداد شهری که ویران شده ست
گذرگاه گوران و شیران شده ست.فردوسی.
گذرگاه سپاهش را ندارد عالمی ساحت
تمامی ظل چترش را ندارد کشوری پهنا.
فرخی.
یکی خانه دیدم ز سنگ سیاه
گذرگاه او تنگ چون چنبری.منوچهری.
زدش سخت زخمی که جانش بسوخت
گذرگاه آواز و کامش بدوخت.
اسدی (گرشاسب نامه).
به دریاست پیوسته این شهرباز
گذرگاه کشتی است کآید فراز.اسدی.
نهاله گه شیر آهو چریده
گذرگاه شاهین کبوتر گرفته.
سیدحسن غزنوی.
در آن تاختن کآرزومند بود
رهش بر گذرگاه دربند بود.نظامی.
چو شه دید کآن کان الماس خیز
گذرگاه دارد چو الماس تیز.نظامی.
بشرطی که باشی تو همراه من
برافروزی از خود گذرگاه من.نظامی.
افتادهء غم در این گذرگاه
بی سلسله کی برآید از چاه.نظامی.
هر لحظه بنوحه در گذرگاه
بیخود بدرآمدی ز خرگاه.نظامی.
ز مقراضی و چینی بر گذرگاه
یکی میدان بساط افکند بر راه.نظامی.
بسا دولت که آید بر گذرگاه
چو مرد آگه نباشد گم کند راه.نظامی.
گذرگاه قرآن و پند است گوش
به بهتان و باطل شنیدن مکوش.
سعدی (بوستان).
جریده رو که گذرگاه عافیت تنگ است
پیاله گیر که عمر عزیز بی بدل است.حافظ.
مَسهَج؛ گذرگاه باد. معاث؛ گذرگاه. مَقطَعُالانهار؛ گذرگاه در جوی. بلعوم؛ گذرگاه خوراک در گلو. (منتهی الارب). مری؛ گذرگاه طعام و شراب. (ترجمهء شرح قاموس). بندروغ؛ سه پای بود که اندر میان آب نهند تا از گذرگاه به جائی دیگر روند. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن).
رجوع به گذرگه شود.

گذرگاه آب.

[گُ ذَ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرکن. جائی که آب عبور میکند چون جوی آب و مسیل. (فرهنگ اسدی نخجوانی). سوراخ آب. معبر. آب راهه. رجوع به گذرگاه شود.

گذر گرفتن.

[گُ ذَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)راه بستن. سد کردن جلو راه کسی. مانع عبور شدن :
چو از مشرق او [ خورشید ] سوی مغرب رسد
ز مشرق شب تیره سر برکشد
نگیرند مر یکدگر را گذر
نباشد از این یک روش راست تر.فردوسی.

گذرگه.

[گُ ذَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گذرگاه. معبر. راه عبور. جای گذشتن :
کاین نیست مستقر خردمندان
بلک این گذرگهی است بر او بگذر.
ناصرخسرو.
راست گفتی که بر گذرگه باد
نافه ها را همی گشاید سر.فرخی.
وآنکه تیغش بر اوج دارد میل
دورتر باشد از گذرگه سیل.نظامی.
از آن ره که در پای پیل آمدش.
گذرگه سوی رود نیل آمدش.نظامی.
وبا خیزد از تری آب و ابر
که باشد نفس را گذرگه سطبر.نظامی.
که بود عدو که آید به گذرگه سپاهش
که زمانه به کند هم که بدان گذر نیاید.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص151).رجوع به گذرگاه شود.

گذرنامه.

[گُ ذَ مَ / مِ] (اِ مرکب) جواز. (مهذب الاسماء). جواز از بهر آمدن و رفتن. (صحاح الفرس). مکتوبی باشد که در راهها بنمایند. (فرهنگ اوبهی). جواز، نوشته ای که مسافران را دهند تا از گذربانان و راه داران و امثال آنها کسی مانع ایشان نشود. (برهان). نوشته ای که مسافران را دهند تا کسی از گذربانان و راهداران مزاحم مال و متاع او نشود.... و این از عالم دستک باشد که متعارف هندوستان است. (آنندراج). فرهنگستان این کلمه را بمعنی «تذکره»، نوشته ای که برای مسافرت به اشخاص داده میشود(1) گرفته است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). خط رخصت و دستوری. (فرهنگ رشیدی). پته. گذرنامه ها اکنون به چند قسم است: 1- گذرنامه های سیاسی که مخصوص مأمورین سیاسی دول است. 2- گذرنامه های زیارتی که مخصوص مسافرینی است که به عراق و مکهء معظمه و مدینهء طیبه میروند. 3- گذرنامه های دانشجویی که مخصوص محصلینی است که برای تحصیل به کشورهای خارجی میروند. 4- گذرنامه های معمولی یا عادی که به اشخاص مختلف دهند. 5- گذرنامهء خدمت به کارمندان دولت دهند که برای مطالعه به کشورهای خارجه مسافرت نمایند. این نوع گذرنامه مجانی و اعتبار آن برای مدت خدمت است، و پس از مراجعت در مرز یا فرودگاه تهران از آنها گرفته میشود. نوشته ای است که برای گذشتن و مسافرت از شهربانی یا ادارهء دیگری به کسی داده میشود :
همه دیانت و دین جوی و نیک خواهی کن(2)
که سوی خلد برین باشدت گذرنامه.
شهید بلخی.
(1) - Passeporte. (2) - ن ل: همه دیانت و دین ورز و نیک رائی کن، یا ... نیک نامی کن.

گذرنده.

[گُ ذَ رَ دَ / دِ] (نف) عبورکننده. عابر: رجل و فرس صمصام؛ مرد گذرنده در عزیمت. صَمَم؛ صُماصِم؛ گذرنده در عزیمت. هاجس؛ در دل گذرنده. هالع؛ شترمرغ رمنده و گذرنده. (منتهی الارب) :
ای با عدوی ما گذرنده به کوی ما
ای ماه روی، شرم نداری ز روی ما.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 172).
این جهان گذرنده دار خلود نیست. (تاریخ بیهقی).
احوال جهان گذرنده گذرنده ست
سرما سپس گرما سرّا پس ضرّا.ناصرخسرو.
ناز دنیا گذرنده ست ترا گر بهشی
سزد ار هیچ نباشد بچنین ناز نیاز.
ناصرخسرو.
و هرگاه که متقی در کار این جهان گذرنده تأملی کند، هرآینه مقابح آن را به نظر بصیرت بیند. (کلیله و دمنه).
جملهء دنیا ز کهن تا به نو
چون گذرنده ست نیرزد به جو.نظامی.
مرد گذرنده چون درو دید
شکلی و شمایلی نکو دید.نظامی.
|| ناپایدار. مقابل پاینده.

گذری.

[گُ ذَ] (ص نسبی) عابر. ابن سبیل. رونده : آورده اند که در آبگیری از راه دور و از گذریان و تعرض ایشان مصون، سه ماهی بودند. (کلیله و دمنه). || نغل؛ کنده ای بود فراخ از بهر چارپایان و گذریان در آنجا مأوی گیرند و به تازی کهف خوانند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

گذر یافتن.

[گُ ذَ تَ] (مص مرکب) راه پیدا کردن. عبور کردن. گذشتن. نجات یافتن. ظفر یافتن :
چنین داد پاسخ ستاره شمر
که از چرخ گردون که یابد گذر.فردوسی.
سخن چین و بیدانش و چاره گر
نباید که یابند پیشت گذر.فردوسی.
همی از تو جویند شاهان هنر
که یابد بهر کار بر تو گذر.فردوسی.
که فرزانه و مرد پرخاشخر
ز بخشش به کوشش نیابد گذر.فردوسی.
چنین گفت کز گردش آسمان
نیابد گذر دانشی بیگمان.فردوسی.
ز خاور بر او تا در باختر
ز فرمان من کس نیابد گذر.فردوسی.
نه دانا گذر یابد از چنگ مرگ
نه جنگ آوران زیر خفتان و ترگ.فردوسی.
بخواهید تا زین سرای سپنج
گذر یابم و دور مانم ز گنج.فردوسی.
که گر پیلسم از بد روزگار
گذر یابد و بیند آموزگار.فردوسی.

گذشت.

[گُ ذَ] (اِ) راه. (اوبهی) (برهان) (جهانگیری). راه و گذرگاه. (غیاث) :
بشد گیو با خستگان سوی کوه
ز جان گشته سیر و ز گیتی ستوه
سبک خستگان را سوی دژ کشید
ز آسودگان لشکری برگزید
چنین گفت کاین کوه سرخان ماست
بباید کنون خویشتن کرد راست
طلایه ز کوه اندر آمد به دشت
بدان تا بر ایشان نیابد گذشت.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج4 ص897).
|| (ق) پس و بعد. (غیاث) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). در مقام غیر و جز هم استعمال میشود. (برهان). غیر و سوای. (آنندراج) :
ای شرع پروری که گذشت از جناب تو
دولت بهر دری که رَوَد ایرمان(1) بود.
کمال اسماعیل (دیوان چ بمبئی 1307 ه . ق. ص115).
جز کتاب الله و عترت ز احمد مرسل نماند
یادگاری کآن توان تا روز محشر داشتن
از گذشت مصطفی و مجتبی جز مرتضی
عالم دین را نیارد کس معمر داشتن.
حکیم سنایی (از آنندراج).
گذشت از خورشهای چینی سرشت
که رضوان ندید آنچنان در بهشت.
خواجه گنجوی (از آنندراج).
گذشت از پرستیدن کردگار
بجز خواب و خوردن ندارند کار.
نظامی (از آنندراج).
گذشت از شما کیست از دام و دد
که دارد در این دشت مأوای خود.نظامی.
|| کنایه از قطع شدن نفس آخرین آدمی زاد است. (برهان). || آن طرف (یعنی گذشته از): گذشت دریای شور مکهء معظمه است، یعنی از دریای شور گذشته در آن طرف مکهء معظمه واقع شده است. (آنندراج). || (مص مرخم، اِمص) گذشتن. عبور کردن. (برهان). || (فعل ماضی) ماضی گذشتن بمعنی عبور و ترک دادن هم آمده است که از ترک و تجرید باشد و تجاوز از گناه و تقصیر را نیز گویند، یعنی دیگر این کار نمیکند و مآل این دو معنی یکی است چه هر دو را غرض ترک دادن باشد. (برهان). || (اِمص) بخشش. بخشایش. انفاق. ترک. بذل. هبه. بخشیدن وامی. || جوانمردی. || صرف نظر کردن. اغماض. عفو. بخشیدن سوء ادب در گفتار یا کرداری: مرد باید گذشت داشته باشد، آدم باید گذشت داشته باشد. || مضی. مرور. گذشت زمان :
هرکه نامخت از گذشت روزگار
نیز ناموزد ز هیچ آموزگار.رودکی.
تا همگان برگذشت روزگار مسلمان شدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص117). || (ن مف) رفته. گذشته: گذشت آنچه گذشت. گذشت برگشت ندارد. || با پیشوند سر آید و معنی حکایت و داستان و افسانه دهد :
نبشته بر این هر دو آلوده طشت
چو خون سیاوش بسی سرگذشت.نظامی.
طلسمی برانگیزم از ناف دشت
که افسانه سازند از آن سرگذشت.نظامی.
|| با حرف اضافه «از» آید و معنای استثناء دهد :
کنم مدیح کریمی که از گذشت حرم
جز آستانهء او قبلهء خلایق نیست.سوزنی.
(1) - در آنندراج ذیل «گذشت»: اینما!

گذشت کردن.

[گُ ذَ کَ دَ] (مص مرکب)عفو کردن. بخشیدن. اغماض کردن. هبه کردن.

گذشتگان.

[گُ ذَ تَ / تِ] (اِ) جِ گذشته. ماسلف. متقدمین. (آنندراج). اسلاف. پیشینیان : چنان خوانده ام از اخبار گذشتگان که وقتی امیری رسولی فرستاد به ملک فارس... (نوروزنامه). و نیکوتر آنکه سیرتهای گذشتگان را امام سازد. (کلیله و دمنه).

گذشتگی.

[گُ ذَ تَ / تِ] (حامص)گذشت. فداکاری: از جان گذشتگی. از جان گذشتن. از خود گذشتن.

گذشتن.

[گُ ذَ تَ] (مص) ذهاب. (لغت نامهء مقامات حریری). عبره کردن. مرور. رفتن. مضی. مر. ممر. خطور کردن. گذر کردن. گذشتن تیر از آنچه بدان آید. نفاذ. نفوذ. مضاء. مجاوزه. (ترجمان القرآن): اجتیاز؛ گذشتن از جایی و رفتن و بریدن مسافت را. (منتهی الارب). عنود؛ از راه بگذشتن. مر؛ بگذشتن بر کسی. (تاج المصادر بیهقی). عبر، عبور؛ بر آب گذشتن. (تاج المصادر بیهقی). اختضاع؛ گذشتن بشتاب. اختراق؛ گذشتن باد. هجس؛ در دل کسی گذشتن چیزی. اشخاص؛ گذشتن تیر از بالای نشانه. جوز؛ گذشتن از جای. جواز؛ گذشتن از جای. قطوع؛ گذشتن از جوی. امتر علیه و به؛ گذشت بر وی. ممارة؛ گذشتن با هم. مر به، مر علیه؛ گذشت بر کسی. استمرار؛ گذشتن پیوسته. مزن، مزناً، مزوناً؛ گذشتن و رفتن بر ارادهء خود. (منتهی الارب) :و پولی ساختند و خلایق و چهارپایان بدان میگذشتند. (ترجمهء تفسیر طبری). و بیشترین رود صناعی خرد بود و اندر او کشتی نتواند گذشتن. (حدود العالم). ناحیتی از ناحیتی به سه چیز جدا شود: یکی به کوهی خرد یا بزرگ که میان دو ناحیت بگذرد... (حدود العالم). و رود بخارا بر در شهر سمرقند گذرد. (حدود العالم). و ایشان را [ اهل قزوین را ] یکی جوی آب است که اندر میان مسجد جامع گذرد. (حدود العالم). مرورود شهری است بانعمت... و رود مرو بر کران او بگذرد. (حدود العالم).
بیفزای نیکی تو تا ایدری
که گردی از آن شاد چون بگذری.فردوسی.
چنین گفت با لشکر افراسیاب
که چون من گذر یابم از رود آب
دمادم شما از پسم بگذرید
به جیحون و روز و شبان مشمرید.
فردوسی.
جهان از بداندیش بی بیم گشت
از این مرزها رنج و سختی گذشت.
فردوسی.
همی راند لشکر چو از کوه سیل
به آمل گذشت از ره اردبیل.فردوسی.
که پیروزنام است و پیروزبخت
همی بگذرد کلک او بر درخت.فردوسی.
چو شاه فریدون کز اروندرود
گذشت و نیامد به کشتی فرود.فردوسی.
رسیدند پس گیو و خسرو به آب [ جیحون ].
همی بودشان بر گذشتن شتاب.فردوسی.
چو بر دجله بر یکدیگر بگذرند
چنان تنگ پل را به پی بسپرند.فردوسی.
از اندیشه گردون همی بگذرد
ز رنج تو دیگر کسی برخورد.فردوسی.
سپاهی که از بردع و اردبیل
بیامد، بفرمود تا خیل خیل
بیایند و در پیش او بگذرند
رد و موبد و مرزبان بشمرند.فردوسی.
کسی را که دیدی تو زینسان به خواب
بشاهی برآرد سر از آفتاب
ور ایدون که این خواب از او بگذرد
پسر باشدش کز جهان برخورد.فردوسی.
به مردی و رادی و رای و خرد
از اندیشهء هر کسی بگذرد.فردوسی.
که ما را ز جیحون بباید گذشت
زدن کوس شاهی بر آن پهن دشت.
فردوسی.
تو با این فریبنده مرد دلیر
ز دریا گذشتی بکردار شیر.فردوسی.
که هرگز بر این راه نگذشت کس
بر این سان سپاه تو دیدیم و بس.فردوسی.
غریبان که بر شهر ما بگذرند
چماننده پای و لبان ناچرند.فردوسی.
چنین گفت کز نزد افراسیاب
گذشته ست پیران از این روی آب.فردوسی.
بیائید یکسر به درگاه من
که بر مرز بگذشت بدخواه من.فردوسی.
اگر یک تن از راه من بگذرید
دم خویش بی رای من بشمرید.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج5 ص40).
به کشتی بر او بگذرد شهریار
چو آید به هامون ز بهر شکار.فردوسی.
به جیحون بفرمود تا بگذرند
به کشتی همه آب را بسپرند.فردوسی.
به نیک و به بد کار خود ننگرد
بیاید دمان پیش ما بگذرد.فردوسی.
وز آن روی شد شهریار جوان
چو بگذشت شاه از پل نهروان.فردوسی.
بباشیم بر آب و چیزی خوریم
وز آن پس به آسودگی بگذریم.فردوسی.
نه حاجب مر ترا گوید که بنشین
نه دربان مر ترا گوید که مگذر.فرخی.
تیر مژگان تو چونان گذرد بر دل و جان
که سنان ملک مشرق از آهن و سنگ.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 207).
اکنون به جوی اوست روان آب عاشقی
آن روز شد که آب گذشتی به جوی ما.
منوچهری.
پشت بدخواهان شکن بر فرق بدگویان گذر
پیش بت رویان نشین و نزد دلخواهان گراز.
منوچهری.
ای سرو کشمری سوی باغ سداهرا
هرگز دمی نیائی و یک روز نگذری.
حقوردی (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
آنجا ببودند تا هوا خوش شد و به جیحون بگذشتند. (تاریخ سیستان). پنداشته است که ناحیت و مردم این بر آن جمله است که دید و بر آن بگذشت. (تاریخ بیهقی). امیر مسعود پس از خلعت علی میکائیل به باغ صدهزار رفت و به صحرا آمد و علی میکائیل بر وی گذشت با ابهتی هرچه تمامتر پیاده شد و خدمت کرد. (تاریخ بیهقی). و جهد کنم تا زودتر از جیحون بگذریم. (تاریخ بیهقی). مقرر گردد که فضل ربیع را در آن صفه بنشانند پیش از بار و از این صفه به سه سرای ببایست گذشت. (تاریخ بیهقی). راه تنگ بود و زحمتی بزرگی از گذشتن مردم. (تاریخ بیهقی). همچنان بگیرد و بگذرد و آن را مهمل بگذارد... مجال تمام داده باشد. (تاریخ بیهقی).
بر من گذر یکی که به یمگان در
مشهورتر ز آذربرزینم.ناصرخسرو.
پلی شناس جهان را و تو رسیده بر او
مکن عمارت و بگذار و خوش از او بگذر.
ناصرخسرو.
از این دریای بی معبر بحکمت
بیایدْت ای برادر می گذشتن.ناصرخسرو.
عاقل در پل درنگ نکند. پل گذشتن را شاید نه زیستن و زندگانی را. (قصص الانبیاء ص 229). و چنان ساختند که آب از آن چشمه به آن ستونها میرفت و بدان ناودانها میگذشت و در کوشک میرفت. (قصص الانبیاء ص 89). روزی هرمزد پدر خسرو به یکی خویدزار جو بگذشت خوید را آب داده بودند. (نوروزنامه).
حام و یافث بروی [ نوح ] بگذشتند بخندیدند و سام او را بازپوشانید. (مجمل التواریخ و القصص).
کار کن کار، بگذر از گفتار
کاندرین راه کار باید(1) کار.سنایی.
بیا که عمر چو باد بهار میگذرد
بکار باش که هنگام کار میگذرد
ز چشم اهل نظر کسب کن حیات ابد
که آب خضر از این جویبار میگذرد
تفرج ار طلبی شاهراه دل مگذار
که شهریار از این ره گذار میگذرد.
عمعق بخاری.
زآن چرخ که هفت بار برگشت
بازیش ز هفت چرخ بگذشت.نظامی.
کدامین دیو طبعم را بر این داشت
که از باغ ارم بگذشت و بگذاشت.
نظامی.
نقل است که یک روزی می گذشت با جماعتی در تنگنای راهی افتاد و سگی می آمد. بایزید بازگشت و راه بر سگ ایثار کرد تا سگ را باز نباید گشت. (تذکرة الاولیاء عطار).
بر آنچه میگذرد دل منه که دجله بسی
پس از خلیفه بخواهد گذشت در بغداد.
سعدی (گلستان).
کیست آن ماه منور که چنین میگذرد
تشنه جان میدهد و ماء معین میگذرد.
سعدی (طیبات).
مردم زیرزمین رفتن او پندارند
کآفتابی است که بر چرخ برین میگذرد.
سعدی (طیبات).
چه خوش گفت بهلول فرخنده خوی
چو بگذشت بر عارفی جنگجوی.
سعدی (بوستان).
گفت: آیات کتاب مجید را عزت و شرف بیش از آن است که روا باشد بر چنین جایها نوشتن که به روزگار سوده گردد و خلایق بر او گذرند و سگان بر او شاشند. (گلستان سعدی). || طی شدن. سپری گردیدن. تجوّش؛ گذشتن بهره ای از شب. تجرمز؛ گذشت و سپری شدن شب. تهور؛ گذشتن شب یا بیشتر از آن و بیشتر از زمستان. غلواء، غلوان؛ گذشت جوانی. جذب؛ گذشتن اکثر ماه. خفوق؛ گذشتن اکثر شب. (منتهی الارب) :
بر اینگونه خواهد گذشتن سپهر
نخواهد شدن رام با کس به مهر.
فردوسی (از لغت فرس اسدی).
چنین گفت گردوی کاین خود گذشت
گذشته همین باد باشد به دشت.فردوسی.
چنین بود تا روز بر من گذشت
مرا اندرآورد پیران ز دشت.فردوسی.
به موبد چنین گفت کای پرخرد
مرا و ترا روز هم بگذرد.فردوسی.
بدانید کآمد بسر کار کرم
گذشت اختر و روز بازار کرم.فردوسی.
دگر آنکه فرزند بودت دو هشت
شب و روز ایشان به زندان گذشت.
فردوسی.
شده پادشاهی پدر سی وهشت
ستاره بدینگونه خواهد گذشت.فردوسی.
گذشت آن شب و بامداد پگاه
بیامد مقاتوره نزدیک شاه.فردوسی.
چو یک بهره بگذشت از تیره شب
چنانچون کسی کآن بلرزد به تب.فردوسی.
مرا سال بگذشت بر چارصد
ندیدم چنین مرد روز نبرد.فردوسی.
بر این گونه بگذشت یک روزگار
بر او گرم تر شد دل شهریار.فردوسی.
چو ضحاک بر تخت شد شهریار
گذشتش بر او سالیان یکهزار.فردوسی.
پس از مرگ گورنگ یکچندگاه
چو بگذشت بر نامور پادشاه...فردوسی.
به دل گفت سالی بر این بگذرد
سیاوش کسی را به کس نشمرد.فردوسی.
که این کار جز بر بهی نگذرد
به بدرأی دشمن زمان نشمرد.فردوسی.
به مه روزه مرا توبه اگر درخور بود
روزه بگذشت و مرا نیست کنون آن درخور.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص155).
وین پرنگارینش بدو بازنبندند
تا آذرمه بگذرد و آید آزار.
منوچهری.
بگذرد محنت تو چون بگذشت
ملک جمشید و دولت هوشنگ.مسعودسعد.
چون از پادشاهی گشتاسب سی سال بگذشت. (نوروزنامه). چون صد و شصت و چهار سال از ملک افریدون بگذشت. (نوروزنامه).
غم مخور شاد بزی زآنکه غم و شادی تو
هر دو چون میگذرد پیش خرد یکسان است.
اثیرالدین اومانی.
به بانگ دهل خواجه بیدار گشت
چه داند شب پاسبان چون گذشت.
سعدی (بوستان).
قدم پیش نه کز ملک بگذری
که گر بازمانی ز دد کمتری.
سعدی (بوستان).
من پیر سال و ماه نیم یار بیوفاست
بر من چو عمر میگذرد پیر از آن شدم.
حافظ.
|| درگذشتن. تخطی کردن. انحراف :
شه خسروان گفت بند آورید
مر او را ببندید و زین مگذرید.دقیقی.
وز آن پس مگر خاک را بسپرم
وگرنه ز پیمان تو نگذرم.فردوسی.
نپیچد کسی سر ز فرمان تو
که یارد گذشتن ز پیمان تو؟فردوسی.
نه این بود پیمانْتْ با مادرم
نگفتی که از راستی نگذرم.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1640).
نگردم همی جز به فرمان اوی
نیارم گذشتن ز پیمان اوی.فردوسی.
دگر گفت [ کیخسرو ] با طوس کای نامدار
یکی پند گویم ز من یاد دار
ترا رفت باید به فرمان من
نباید گذشتن ز پیمان من.فردوسی.
بشاهی بر او آفرین گسترید
وز این پند با مهر من مگذرید.فردوسی.
تو شاهی و ما یکسره کهتریم
ز رای و ز فرمان تو نگذریم.فردوسی.
بدو گفت گر بگذری زین سخن
بتابی ز پیمان و سوگند من.فردوسی.
از اندرز من سربسر مگذرید
چو خواهید کز جان و تن برخورید.
فردوسی.
بسوگند پیمانت خواهم یکی
کز آن نگذری جاودان اندکی.فردوسی.
چنین راند بر سر سپهر بلند
که آمد ز من درد و رنج و گزند
ز فرمان یزدان کسی نگذرد
اگر گردن شیر نر بشکرد.فردوسی.
پدر شهریارست و من کهترم
ز فرمان او یک زمان نگذرم.فردوسی.
کسی کو ز فرمان ما بگذرد
به فرجام از آن کار کیفر برد.فردوسی.
چنین گفت پس طوس با شهریار [ کیخسرو ]
که از رای تو نگذرد روزگار.فردوسی.
هر آن کس که او زین سخن بگذرد
ز رای بد خویش کیفر برد.فردوسی.
سپهبد تو باشی بدین لشکرم
ز فرمان تو یک زمان نگذرم.فردوسی.
به آواز گفتند [ لشکر ] ما کهتریم
ز رای و ز فرمان تو نگذریم.
فردوسی.
که یارد گذشتن ز پیمان او؟
اگر سر کشیدن ز فرمان او.فردوسی.
کسی کو ز پیمان من بگذرد
نپیچد ز آئین و راه خرد.فردوسی.
پذیرفتم از دادگر داورم
که هرگز ز پیمان تو نگذرم.فردوسی.
بفرزند پاسخ چنین داد شاه
که از راستی بگذری نیست راه.فردوسی.
شهان گفتهء خود بجای آورند
زعهد و ز پیمان خود نگذرند.فردوسی.
کسی را که کوتاه باشد خرد
ز دین نیاکان خود بگذرد.فردوسی.
هر آنکو گذشت از ره مردمی
ز دیوان شمر، مشمرش ز آدمی.فردوسی.
هر پند کز او بشنود به مجلس
بنیوشد و موئی بنگذرد زآن.فرخی.
درِ داد بر دادخواهان مبند
ز سوگند مگذر، نگه دار پند.
اسدی (گرشاسبنامه ص264).
هر آنچ آن دادی اندر دل می آور
چو بگذشتی از آن یکبار بگذر.ناصرخسرو.
من از دیو ملعون گذشتن نیارم
تو از طاعت او گذشتن نیاری.ناصرخسرو.
از این سخن بگذشتیم و یک غزل باقی است
که خوش حدیث کنی سعدیا بیا و بیار.
سعدی.
مردمان را به چشم وقت نگر
وز خیال پرپر و دی بگذر.وصفی کرمانی.
|| مردن :
بر این زادم و هم بر این بگذرم
چنان دان که خاک پی حیدرم.فردوسی.
سیه چشم و پرخشم و نابردبار
پدر بگذرد او بود شهریار.فردوسی.
تو زیشان مکن بیشی و برتری
که گر ز آهنی بیگمان بگذری.فردوسی.
کنون چون جهاندار دارا گذشت
امید من و دیگران باد گشت.فردوسی.
گر او بی عدد سالیان بشمرد
به دشمن رسد تخت چون بگذرد.
فردوسی (شاهنامه چ مسکو ج7 ص158).
گر او بگذرد تاج جوئی رواست
کنون رزم او جستن از تو خطاست.
فردوسی.
پدر بگذرد تخت و تاجش تراست
همان یاره و گاه عاجش تراست.فردوسی.
بناچار یک روز هم بگذری تو
اگرچند ما را همی بگذرانی.منوچهری.
و ابن طباطبا اندرگذشت روز پنجشنبه. (تاریخ سیستان). و اینجا قصیده ای که نبشتم سخت نیکو نبشتم که گذشتن سلطان محمود و نشستن امیر محمد... و همهء احوال در این قصیده بیامده است. (تاریخ بیهقی). خردمند آن است که دست در قناعت زند که برهنه آمده است و برهنه خواهد گذشت. (تاریخ بیهقی). و اگر بزرگی و محتشمی گذشتی، وی به ماتم آمدی. (تاریخ بیهقی). پادشاهان ما را آنانکه گذشته اند ایزدشان بیامرزاد و آنچه برجایند باقی داراد. (تاریخ بیهقی). و چون حال وی ظاهر است، زیاده از این نگویم که گذشته است و غایت آدمی مرگ است. (تاریخ بیهقی). قصهء گذشتن وی جای دیگر بیارم و آن سال که فرمان یافت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 237). تا به ولایت خویش بازرسیدیم و پدرم گذشته بود تعزیت او بداشتیم. (مجمل التواریخ و القصص). پس ملیخا را گفتند شما را بشارت باد که دقیانوس گذشت و ما خدای پرستیم. (مجمل التواریخ و القصص).
بگذشت پدر شکایت آلود
من نیز گذشته گیر هم زود.نظامی.
پدر چون دور عمرش منقضی گشت
مرا پیرانه پندی داد و بگذشت.
سعدی (گلستان).
چند باشی به این و آن نگران
پند گیر از گذشتن دگران.اوحدی.
|| بسر آمدن. پایان یافتن. تمام شدن :
کنون آنچه بد بود بر ما گذشت
گذشته همی نزد من باد گشت.فردوسی.
آمدن لاله و گذشتن او کرد
لالهء رخسار من چو زرّ و دباله(2).
ناصرخسرو (دیوان ص 389).
چون روزگار او بگذشت... (نوروزنامه).
|| رها کردن :
مال یتیمان ستدن کار نیست
بگذر کاین عادت احرار نیست.نظامی.
گرچه تیر از کمان همی گذرد
از کماندار بیند اهل خرد.سعدی (گلستان).
|| دل کندن. دور شدن :
ز قنوج برنگذرد نیکبخت
بسالی دو بار است بار درخت.فردوسی.
ز سالی به استخر بودی دو ماه
که کوتاه بودی شبان سیاه
که شهری خنک بود و روشن هوا
از آنجا گذشتن ندیدی روا.فردوسی.
چو حافظ در قناعت کوش و از دنیای دون بگذر
که یک جو منت دونان بصد من زر نمی ارزد.
حافظ.
|| بروز کردن. واقع شدن. اتفاق افتادن : رفت بر جانب خراسان... و پس از آن حالها گذشت بر سر این خواجه نرم و درشت. (تاریخ بیهقی).
|| تجاوز کردن. افزون شدن :
وگر بردباری ز حد بگذرد
دلاور گمانی به سستی برد.فردوسی.
نه کس چون تو دارد ز شاهان خرد
نه اندیشه از رای تو بگذرد.فردوسی.
زمین جز به فرمان تو نسپرم
وز آنچم تو فرمان دهی بگذرم.فردوسی.
جهانجوی با فرّ و برز و خرد
ز شاهان گیتی همی بگذرد.فردوسی.
جهاندار ابوالقاسم پرخرد
که رایش همی از خرد بگذرد.فردوسی.
و میان ایشان دوستی چنان بود که از برادری بگذشته بود. (تاریخ بیهقی). و جای هر کس در خدمت بارگاه و دیوان و سرای ضبط کردی تا هیچکس از اندازهء خویش نگذشتی. (فارسنامهء ابن البلخی ص 49).
بگفت اینقدر ستر و آسایش است
چو زین بگذری زیب و آرایش است.
سعدی (بوستان).
عنان بازپیچان نفس از حرام
به مردی ز رستم گذشتند و سام.
سعدی (بوستان).
|| تجاوز کردن. صرف نظر کردن :
بگذر از این مرغ طبیعت فراش
بر سر این مرغ چو سیمرغ باش.نظامی.
|| تفوق یافتن. برتر شدن : خداوندان ما از این دو [ اردشیر و اسکندر ] از قرار اخبار و آثار بگذاشته اند. (تاریخ بیهقی).
ملک پرویز کز جمشید بگذشت
به گنج افشانی از خورشید بگذشت.نظامی.
آنکه ناگاه کسی گشت بچیزی نرسید
وین بتمکین فضیلت بگذشت از همه چیز.
سعدی (گلستان).
- از سوگند گذشتن؛ نقض قسم. سوگند شکستن :
درِ داد بر داد خواهان مبند
ز سوگند مگذر نگه دار پند.
اسدی (گرشاسب نامه ص264).
- از فرمان و امری گذشتن؛ تجاوز کردن از آن. اجرا نکردن آن :
گرچه ز فرمان تو بگذشته ام
رد مکنم کز همه رد گشته ام.نظامی.
- به خاطر گذشتن؛ خطور کردن : هرگز به خاطر نگذشته است و خویشتن را محل آن نمی بیند. (تاریخ بیهقی).
|| گذاشتن با پیشوندهای مختلف آید و معانی متعدد دهد:
- اندرگذشتن؛ عبور کردن. رد شدن :
ز خیمه نگه کرد رستم به دشت
ز ره گیو را دید کاندر گذشت.فردوسی.
به روم و به هندوستان برنگشت
ز دریا و تاریکی اندرگذشت.فردوسی.
همی گرد آن کشتگان بر بگشت
کرا دید بگریست و اندرگذشت.فردوسی.
چو بشنید گیو این سخن بازگشت
بر او آفرین کرد و اندرگذشت.فردوسی.
- || بدررفتن. خارج شدن :
بگفتند کاین کار بارنج گشت
ز دست جهاندیده اندرگذشت.فردوسی.
- || تجاوز کردن :
چو کوشش ز اندازه اندرگذشت
چنان دان که کوشنده نومید گشت.فردوسی.
- || سپری شدن. گذشتن :
زمانه بشمشیر ما راست گشت
غم و رنج و ناخوبی اندرگذشت.فردوسی.
هر آنگه که روز تو اندرگذشت
نهاده همی باد گردد به دشت.فردوسی.
سپه جنب جنبان شد و بازگشت
همی بود تا روز اندرگذشت.فردوسی.
چو اندرگذشت آن شب تیره گون
به دشت و بیابان همی رفت خون.فردوسی.
چو از روز نه ساعت اندرگذشت
ز ترکان نبد کس بر آن پهن دشت.فردوسی.
- || مردن : و اما فوت اندرگذشتن بود وفایت شدن. (التفهیم ص 493). تا ابوبکر صدیق اندرگذشت. (تاریخ سیستان).
به صنعا درم طفلی اندرگذشت
چه گویم کز آنم چه بر سر گذشت.
سعدی (بوستان).
- || صرف نظر کردن. چشم پوشی کردن :
تو نیز ای عجب هرکه را یک هنر
ببینی، ز ده عیبش اندرگذر.
سعدی (بوستان).
- برگذشتن؛ برگذشتن (اندیشه، فکر) خطور کردن :
به نام خداوند جان و خرد
کز این برتر اندیشه برنگذرد.فردوسی.
- || راه افتادن. عبور و مرور :
به آوردگه جای گشتن نماند
سپه را ره برگذشتن نماند.فردوسی.
- || تجاوز کردن و افزون شدن :
اگرچند تندی و جنگ آوری
هم از گردش چرخ برنگذری.فردوسی.
ز زور و ز بازوی گرد آورد
ز صد سال بودنْشْ برنگذرد.فردوسی.
- || تجاوز کردن و منحرف شدن :
مر او را همه پاک فرمان برید
ز گفتار گودرز برمگذرید.فردوسی.
- || تفوق و برتری یافتن :
به دانش از ایشان همه برگذشت
بر آن فیلسوفان سرافراز گشت.فردوسی.
- || عبور کردن :
فریدون شبستان یکایک بگشت
بر او ماهرویان همه برگذشت.فردوسی.
چهارم سپه برگذشتن گرفت
از آن آب و آتش بگشتن گرفت.فردوسی.
پس از چند سالی که از سفر شام بازآمدم به محلت آن دوست برگذشتم. (گلستان).
بر این روش که تویی گر به مرده برگذری
عجب نباشد اگر نعره آید از کفنش.سعدی.
قضا را خداوند آن پهن دشت
در آن حال منکر بر او برگذشت.
سعدی (بوستان).
- درگذشتن؛ سپری شدن :
سال جهان گرچه بسی درگذشت
از سر مویش سر مو کم نگشت.نظامی.
- || جدا شدن :
سیم خدا چون به خدا بازگشت
سیم کشی کرد و از آن درگذشت.نظامی.
- || بالاتر رفتن. تفوق یافتن : کارش از آن درگذشت و بمرتبهء بالاتر از آن متمکن شد. (گلستان). به مقام از ملائکه درگذشتی. (گلستان).
- || تجاوز کردن. متجاوز شدن :
چو کین برادرت بد سی وهشت
از اندازه خون ریختن درگذشت.فردوسی.
بنده از گناه معصوم نیست و هفوات، اما ساعتی باشد تا روزی، اکنون این از ساعت و روز و ماه و سال درگذشت. (تاریخ سیستان).
کار من از طاقت من درگذشت
کآب حیاتم ز دهن برگذشت.نظامی.
کنون کوش کآب از کمر درگذشت
نه وقتی که سیلاب از سر گذشت.سعدی.
- || عبور کردن. رد شدن :
به تیزی از این رزمگه درگذر
بدینسان بنزد تهمتن ببر.فردوسی.
یکی روز بودم در آن پهن دشت
یکی لشکر از پیش من درگذشت.فردوسی.
سنهء 449 ه . ق. درپیچیدندش تا اشراف اوقاف غزنین بستاند و از آن خواستند تا رونقی تمام کرد و حیلتها کرد تا از وی [ آموی ] درگذشت. (تاریخ بیهقی).
تو آتش به نی درزن و درگذر
که در بیشه نه خشک ماند نه تر.
سعدی (بوستان).
- || مردن :
خبر شد به ترکان که «زو» درگذشت
بدان سان که بد تخت بی شاه گشت.
فردوسی.
به خوابش کسی دید چون درگذشت
بگفتا حکایت کن از سرگذشت.
سعدی (بوستان).
یکی را زن صاحب جمال درگذشت. (گلستان).
- || دور شدن و رد شدن :
چو آشفته اختر ز ما درگذشت
همه رفته دولت بما بازگشت.فردوسی.
- || نقض کردن. شکستن. منحرف شدن :
که بود آنکه از راه یزدان بگشت؟
ز راه و ز پیمان ما درگذشت؟فردوسی.
- || رد شدن :
از آن مجمر چو آتش گرم گشتند
سپندی سوختند و درگذشتند.نظامی.
- || صرف نظر کردن. چشم پوشیدن :
گر خطر خواهی از درگه او دور مشو
ور شرف خواهی از خدمت او درمگذر.
فرخی.
برگذر زین تنگنای ظلمت اینک روشنی
درگذر زین خشکسال آفت اینک مرحبا.
خاقانی.
چون ز کم و بیش فلک درگذشت
کار نظامی ز فلک برگذشت.نظامی.
وگر خواهم از راستی درگذشت
ز من خون و سر از شما تیغ و طشت.
نظامی.
جهاندار گفتا از این درگذر
که آمد مرا زندگانی بسر.نظامی.
گفت از این درگذر، بهانه مساز
باغ بفروش و رخت واپرداز.نظامی.
افسوس بر این عمر گرانمایه که بگذشت
ما از سر تقصیر و خطا درنگذشتیم.
سعدی (طیبات).
حاکم از قطع دستش درگذشت و ملامت کردن گرفت. (گلستان). قاضی چون سخن بدین غایت رسانید... بمقتضای حکم به قضا رضا دادیم و از مامضی درگذشتیم. (گلستان). ملک از سر خون(3) او درگذشت. (گلستان).
برایت بگویم یکی سرگذشت
که سستی بود زین سخن درگذشت.
سعدی (بوستان).
(1) - ن ل: دارد.
(2) - زرد دباله. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(3) - ن ل: جرم.

گذشتنی.

[گُ ذَ تَ] (ص لیاقت) قابل گذشتن. به اتمام رسیدنی. پایان یافتنی. بسررسیدنی :
هرگز به پنج روزه حیات گذشتنی
خرم کسی شود مگر از موت غافلی.سعدی.

گذشته.

[گُ ذَ تَ / تِ] (ن مف / نف)ماضی. ماضیه. پیشین. بشده. رفته. وقتی که برفته. زمانی پیش از حال. مقابل آینده. استقبال. آتیه: سالِفَه؛ ایام گذشته. بارِجَه؛ شب گذشته. (منتهی الارب) (دهار) :
یکی حال از گذشته دی دگر از ماندهء فردا
همی گویند پنداری که وخشورند یا کندا.
دقیقی.
بدین روزگار از چه باشیم شاد
گذشته چه بهتر که داریم یاد.فردوسی.
هر آن کس که پوزش کند بر گناه
تو بپذیر و کین گذشته مخواه.فردوسی.
بر ایشان ببخشود بیدار شاه
ببخشید یکسر گذشته گناه.فردوسی.
پژوهندهء روزگار نخست
گذشته سخنها همه بازجست.فردوسی.
چنین گفت گردوی کاین خود گذشت
گذشته سخن باد باشد به دشت.فردوسی.
گذشته سخن یاد دارد خرد
به دانش روان را همی پرورد.فردوسی.
سفر بسیار کردم راست گفتی
سفرهایی همه بی سود و بی ضر
بدانم سرزنش کردی روا بود
گذشته ست از گذشته یاد ناور.لبیبی.
نشست و همی راند بر گل سرشک
از این روزگار گذشته به رشک.عنصری.
و آنجا که تو بودستی ایام گذشته
آنجاست همه ربع طلال و دمن من.
منوچهری.
مکن یاد از گذشته کار کیهان
که کار رفته را دریافت نتوان.
(ویس و رامین).
بونصر مشکان به روزگار گذشته در میان پیغامهای من او بوده است. (تاریخ بیهقی). اختیار آن است که عذر گناهکاران بپذیریم و بگذشته مشغول نشویم. (تاریخ بیهقی). امیر مسعود... این زن را سخت نیکو داشتی به حرمت خدمتهای گذشته. (تاریخ بیهقی). بوسعید سهل به روزگار گذشته وی را... خدمتها... کرده بود. (تاریخ بیهقی). جمله پیش من دویدند بر عادت گذشته و ندانستند که مرا به عذری باز باید گردانید. (تاریخ بیهقی). بر عادت روزگار گذشته قبای ساخته کرد و دستاری نشابوری. (تاریخ بیهقی).
هرگز نیامده ست و نیاید گذشته باز.
ناصرخسرو.
ایام بر دو قسمت آینده و گذشته
وآن را به وقت حاضر باشد از این جدایی.
ناصرخسرو.
هرکه بر گذشته تأسف خورد زاهد نبود. (کیمیای سعادت).
گفت دیگر بر گذشته غم مخور
چون ز تو بگذشت زآن حسرت مبر.
مولوی.
بر گذشته حسرت آوردن خطاست
بازناید رفته یاد آن هباست.مولوی.
بیا که نوبت صلح است و آشتی و عنایت
بشرط آنکه نگوئیم از گذشته حکایت.
سعدی.
یک شب تأمل ایام گذشته میکردم. (گلستان).
|| کنایه از کهنه و دیرینه و بدبوی و از مزه رفته. (آنندراج) :
زاهد که ترشرو چو شراب گذشته است
در تلخی زبان چو کباب گذشته است
هرچند چون کباب کند گریه و سماع
از تشنه دور همچو شراب گذشته است.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
|| پیش افتاده. تفوق یافته. بالاتر. برتر :
قیاس کونش چگونه کنم بیا و بگوی
ایا گذشته بشعر از بیانی(1) و بوالحر
اگر ندانی بندیش تا چگونه بود
که سبزه خورده بفاژد بهار گه اشتر.لبیبی.
کدام کس بتو ماند که گویمت که چو اویی
ز هرچه در نظر آید گذشته ای بنکویی.
سعدی (طیبات).
|| مرتفع تر. بالاتر :
بدو بر یکی قلعه چالاک بود
گذشته سرش ز اوج افلاک بود.اسدی.
|| قدیم. پیشین. متقدم ج، گذشتگان : تاریخها دیده ام بسیار که پیش از من کرده اند پادشاهان گذشته را خدمتکاران ایشان. (تاریخ بیهقی). بر بنده ای که... اخبار گذشتگان را بخواند... (تاریخ بیهقی). || مرده. درگذشته : ای پسر چون من نام خویش در دایرهء گذشتگان دیدم مصلحت چنان دیدم که... (قابوسنامه). و چون مأمون بگذشتگان پیوست برادر او ابراهیم المعتصم با او بود، به خلافت بر او بیعت کردند. (تاریخ طبرستان). || طی شده. سپری گردیده. در مورد شهور (ماهها) بمعنی سپری شده از اول ماه : و ابن طباطبا اندرگذشت روز پنجشنبه، سه روز گذشته از رجب. (تاریخ سیستان). || (ق) سوای از. صرف نظر از :
چنین گفت کاندر جهان شاه کیست
گذشته ز من درخور گاه کیست؟فردوسی.
- از اندازه گذشته؛ بیش از حد و اندازه : و ما را از متولیان بخواند و از اندازه گذشته بنواخت و به هرات بازفرستاد. (تاریخ بیهقی).
- از خود گذشته؛ از جان گذشته. کسی که خود را در همه خطرات بیندازد. بی باک. کسی که هیچ نترسد.
- برگذشته؛ عبورکرده :
برگذشته زین ده و زآن شهر و در اقلیم دل
کعبهء جان را به شهر عشق بنیان دیده اند.
خاقانی.
- گذشته از؛ پس از. بعد از : بهترین سخنها سخن خداست وز آن گذشته تر سخن مصطفی است. (راحة الصدور راوندی).
- امثال: از گذشته یاد ناورد.
برگذشته حسرت آوردن خطاست.
بر گذشته ها صلوات ؛ رفت آنچه رفت، گذشته آنچه گذشت. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
حرف گذشته را نباید زد . رجوع به «حرف باید گفته نشود» در امثال و حکم دهخدا شود.
گذشته را باز نتوان آورد. (تاریخ بیهقی).
گذشته گذشت.
گذشته ها گذشته است.
گذشته همین باد باشد به دست.
معرف مرد گذشتهء مرد است. رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
(1) - ن ل: بنانی، نیانی.

گذشته شدن.

[گُ ذَ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) مردن. فوت کردن. وفات یافتن. درگذشتن : تا قرار گرفت بر آنکه عهدی پیوستند میان ما و برادر که چون پدر گذشته شود قصد یکدیگر نکنیم. (تاریخ بیهقی). خواجه احمدحسن پس از حرکت رایت عالی یک هفته گذشته شد. (تاریخ بیهقی). خبر رسید که امیرالمؤمنین القادربالله انار الله برهانه گذشته شد. (تاریخ بیهقی). رسول گفت: ایزد عز ذکره مزد دهد سلطان معظم را به گذشته شدن امام القادربالله. (تاریخ بیهقی). تا خواجه احمدحسن زنده بود گامی فراخ نیارست نهاد و چون وی گذشته شد میدان فراخ یافت. (تاریخ بیهقی). نامه ای رسید به گذشته شدن والدهء بونصر مشکان. (تاریخ بیهقی). چون کسری پرویز گذشته شد خبر به پیغمبر رسید. (تاریخ بیهقی). میخواهد که پیش از گذشته شدن انتقامی بکشد. (تاریخ بیهقی). ناگاه خبر رسید که پدرش امیر محمود... گذشته شد. (تاریخ بیهقی). اکنون پیش گرفتم آنچه امیر مسعود کرد... در آن مدت که پدرش امیر محمود گذشته شد. (تاریخ بیهقی). مانک... چون گذشته شد از وی اوقاف و چیزی بی اندازه ماند. (تاریخ بیهقی). [ سبکتگین ]گذشته شد و کار به امیر محمود رسید. (تاریخ بیهقی). چون نصر گذشته شد از شایستگی و به کارآمدگی این مرد... (تاریخ بیهقی). بیست ونه سال است سلطان محمود... گذشته شده است. (تاریخ بیهقی). بومحمد و ابراهیم گذشته شده اند ایزدتعالی ایشان را بیامرزاد. (تاریخ بیهقی). چون ارسلان جاذب گذشته شد بجای ارسلان مردی به پای کردن خواست. (تاریخ بیهقی). و بشنوده باشد خان... که چون پدر ما رحمة الله علیه گذشته شد، ما غایب بودیم از تخت ملک. (تاریخ بیهقی). این نسخت، فرستاده شده آمد بسوی قدرخان که وی زنده بود هنوز و پس از این بدو سال گذشته شد. (تاریخ بیهقی). به اول که خداوند من گذشته شد، مرا سخت بزرگ خطا بیفتاد. (تاریخ بیهقی). اما خبر گذشته شدن آن پادشاه بزرگ... به سپاهیان به ما رسید. (تاریخ بیهقی). و هم بر این خویشتن داری و عز گذشته شد. (تاریخ بیهقی). و چون دارا گذشته شد او را به رسم پادشاهان فرس دفن کردند. (فارسنامهء ابن البلخی ص56). ...مدتی ملک کنعان و بنی اسرائیل داده بود تا آنگاه که گذشته شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 54). هفده ساله بود [ اردشیربن شیرویه ] چون پدرش گذشته شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 108). چون نرسه گذشته شد فیروز جای پدر نشست. (فارسنامهء ابن البلخی ص 17). و مدت ملک منوچهر صدوبیست سال بود و چون گذشته شد، افراسیاب بیامد و جهان بگرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 38). و چون یزدجرد گذشته شد، لشکر و رعیت خود از وی بستوه آمدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 750). و چون او گذشته شد یکی از یونانیان بیرون آمد للیانوس نام و دین ترسایی باطل کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 70). و گورخان بعد از یک دو سال گذشته شد. (جهانگشای جوینی). در افواه مردم افتاد که علیشاه به طمع ملک قصد او کرد فی الجمله چون او گذشته شد... (جهانگشای جوینی).

گر.

[گَ] (پسوند) مرادف گار باشد، همچون: آموزگار و آموزگر که از هر دو معنی فاعلیت مفهوم میگردد. (برهان). استعمال این لفظ در چیزی کنند که جعل جاعل را تصرف در هیئت آن چیز باشد، چون: شمشیرگر و زرگر مجاز است، زیرا که جعل و جاعل را در ذات زر و آهن هیچ وضع نیست از جواهر الحروف. (از آنندراج) (غیاث). بمعنی صاحب و دارنده آید، چون: خصومتگر. توانگر. (آنندراج). کننده و سازنده. (جهانگیری) (برهان). در اوستا کره(1)(ساخته)، پهلوی کر(2)، گر(3)، هندی باستان کره(4)، کردی کر(5) (ویرانگر [ ویران کننده ]) آمده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). این کلمه بصورت پسوند صفت فاعلی در آخر اسم معنی آید، مانند: پیروزگر، دادگر، بیدادگر، خنیاگر و رامشگر. (دستور زبان فارسی پنج استاد تألیف آقایان قریب، بهار، فروزانفر، همایی و رشیدیاسمی ج 1 ص 48). بعض لغاتی که به «گر» ختم میشود مبالغهء در کار را میرساند و گاه عمل و شغل از آن فهمیده میشود، مثلاً ستمگر شخصی است که ستم بسیار از او سر زند. (دستور زبان فارسی پنج استاد ایضاً ص50). زرگر، کسی که شغل او زرگری است. گاه این پسوند به اسم معنی ملحق گردد :
چو بیداد او دادگر برنداشت
یکی دادگر را بر او برگماشت
فریدون فرخ شه دادگر
ببست اندر آن پادشاهی کمر.فردوسی.
نهاد آن روی خوی آلوده برخاک
ابر شاه آفرین گر بادل پاک.(ویس و رامین).
چرخ حیلتگر است و حیلهء او
نخرد مرد هوشیار بصیر.
ناصرخسرو (دیوان ص 171).
بر تو زبان اهل زمانه دعاگر است
جود و سخای تو چو به اهل زمان رسید.
سوزنی.
همه عالم آگهی شد که جفاکش توام
نیم از دل تو آگه که وفاگر منی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص873).
از خیانتگری است بدنامی
وز بدی هست بدسرانجامی.نظامی.
مرا از نوازیدن چنگ خویش
نوازشگری کن به آهنگ خویش.نظامی.
نشسته برامش ز هر کشوری
غریب اوستادی و رامشگری.نظامی.
سخن را گزارشگر نقشبند
چنین نقش برزد به چینی پرند.نظامی.
نواگر شدند آن پریچهرگان.نظامی.
توانگر شد از گنج و گوهر سپاه.نظامی.
چو هندوی بازیگر گرم خیز
معلق زنان هندوی تیغ تیز.نظامی.
بخدمتگری دل بدو داده بود.نظامی.
گزارشگر دفتر خسروان
چنین کرد مهد گزارش روان.نظامی.
خصومتگران گشته در خاک پست
هنوز آن خصومت در آن خاک هست.
نظامی.
چنین گفت چون مدت آمد بسر
نشاید شدن مرگ را چاره گر.نظامی.
ستاره دل از داد برداشته
ستمگر شده، داد بگذاشته.نظامی.
ترا دست و پای آن پرستشگرند
که تا نگذری از تو درنگذرند.نظامی.
پرستندگان گرچه داری هزار
پرستشگران را میفکن ز کار.نظامی.
نهیب توهم تنش را گداخت
نشد کارگر هر علاجی که ساخت.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص236).
تماشاگران باغ بگذاشته
مغان از چمن رخت برداشته.نظامی.
ز گرز گرانسنگ چالشگران
شده ماهی و گاو را سرگران.نظامی.
گزارشگر کارگاه سخن
چنین گوید از موبدان کهن.نظامی.
میاور به افسوس عمری بسر
که افسوس باشد بر افسوس گر.نظامی.
به گنجی چنان کان گوهر شدم
وز آن شب چو دریا توانگر شدم.نظامی.
بجایی رساند آن نواگر نواخت
که دانا بدو عیب و علت شناخت.نظامی.
مرا خضر تعلیم گر بود، دوش
برازی که نامد پذیرای گوش.نظامی.
چو بیدادگر دید خون ریختش
ز دروازهء مقدس آویختش.نظامی.
جفای ستمکاره زو بازداشت
به طاعتگران جای طاعت گذاشت.نظامی.
کسی را بود کیمیا درنورد
که او عشوهء کیمیاگر نخورد.نظامی.
چو در کورهء مرد اکسیرگر
فروبرد آهن برآورد زر.نظامی.
خنک روز محشر تن دادگر
که خشم خدائی است بیدادگر.سعدی.
به نصیحت گر دل شیفته می باید گفت
برو ای خواجه که این درد به درمان نرود.
سعدی (طیبات).
پریشیده عقل و پراکنده هوش
ز قول نصیحتگر آکنده گوش.
سعدی (بوستان).
پیمبر کسی را شفاعتگر است
که در جادهء شرعِ پیغمبر است.سعدی.
این مزید گاه به اسم ذات پیوندد :
وز قیاست بوریاگر همچو دیباباف نیست
قیمتی باشد بعلم تو چو دیبا بوریا.
ناصرخسرو.
هم بموئید و هم از مویه گران درخواهید
که بجز مویه گر خاص نشائید همه.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص419).
سبک شد شبه گشت گوهر گران
چنین است خود رسم گوهرگران.نظامی.
نشستند صورتگران در نهفت.نظامی.
چو پرداخت رسام آهنگرش
به صیقل فروزنده شد پیکرش.نظامی.
چو آن ناله را نسبت از رود یافت
در آن پرده گه، رودگر رود باخت.نظامی.
یکی زآن مگس انگبین گر بود
به از صد مکس کانگبین خور بود.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص22).
چه بر جای خود کلک صورتگرش
برآراست آرایشی درخورش.نظامی.
بر آن جوهر انداخت اکسیر زر
به اکسیر خود کردش اکسیرگر.نظامی.
مساحتگران داشت اندازه گیر
بر آن شغل بگماشته صد دبیر.نظامی.
تنی کآنهمه مالش و تاب یافت
به مالشگر آسایش و خواب یافت.نظامی.
ساقی بده آن کوزهء خمخانه به درویش
کآنها که بمردند گل کوزه گرانند.سعدی.
چنان صورتش بسته تمثال گر
که صورت نبندد از آن خوبتر.سعدی.
مشو انجیر چو حلوا گر صانع که همی
حب و خشخاش کند در عسل شهد بکار.
سعدی.
کز خاک گورخانهء ما خشتها کنند
وآن خاک و خشت دستکش گل گران شود.
سعدی.
ترکیب های ذیل با اسم ذات آید: آتشگر. آسمانگر. آهنگر. اتوگر. ادیم گر. ارده گر. ارزیزگر. افیون گر. اندایشگر (گلابه و کاهگل). انگشت گر. بتگر. بناگر. بوریاگر. پاردم گر. پالانگر. پتگر. پلاس گر. تیرگر. جعبه گر. جوشن گر. چرم گر. چلنگر. حلواگر. خالیگر. خط کاسه گر. خمیرگر. خوالیگر. خورشگر(طباخ). داروگر. درودگر. دواتگر. دیوارگر. رسن گر. رفتگر. روفته گر. رویگر. زرگر. زین گر. سفالگر. سفته گر. سوده گر. سوزن گر. سوهان گر. شکرگر. شمشیرگر. شیشه گر. صورتگر. طشت گر. عمارتگر. قرابه گر. قفل گر. کاردگر. کاسه گر. کاغذگر. کفشگر. کمانگر. کوزه گر. گچ گر. گلاب گر. گلگر. لادگر. لولاگر. مسگر. مهره گر. میناگر. نالگر. نعل گر. نگارگر.
ترکیب های ذیل با اسم معنی آید:
آرایشگر. آزمایش گر. آشوب گر. آفرین گر. اخلال گر. استیلاگر. اشغالگر. افسونگر. ایجادگر. بازی گر. بزه گر. بیدادگر. پوزش گر. پیرایشگر. پیروزگر. پیکارگر. تماشاگر. توانگر. توطئه گر. تیزگر. ثناگر. جادوگر. جلوه گر. جیزگر. چاره گر. چرگر. حساب گر. حیله گر. خدمتگر. خنیاگر. خواهش گر (شفیع). خوگر. دادگر. درودگر. دریوزه گر. دعاگر. دستان گر. رامشگر. رثاگر. رجاله گر. زناگر. ستایشگر. ستمگر. ستیزه گر. سره گر (ناقد). سوداگر. شعبده گر. شفاعت گر. شناگر. صناعت گر. صنعت گر. صیقل گر. طیبت گر (مزاح). عشوه گر. غم گر. فتنه گر. فسادگر. فسونگر. قیمت گر. کارگر. کاریگر. کشتی گر. کنداگر. گروگر. گلیگر. کیمیاگر. لابه گر. مداخله گر. منادی گر. منکیاگر. موذی گر. مویه گر. نغمه گر. نکوگر. نوحه گر. نیایشگر. واتگر. وچرگر. وفاگر. ویران گر. یاریگر.
ترکیب های ذیل با فعل آید:
برزگر. برزیگر. چالشگر. رفتگر. ریخته گر.
در بیت زیر، برخلاف قیاس به صفت فاعلی ملحق شده است:
نیوشاگر این را نخواهد شنید
کز آبی چنین پیکر آمد پدید.نظامی.
(1) - kara.
(2) - kar.
(3) - gar.
(4) - kara.
(5) - ker.

گر.

[گَ] (حرف ربط و شرط) مخفف اگر، و کلمه شرطیه است. کردی گر(1) (اگر). (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
گر خدو را بر آسمان فکنم
بی گمانم که بر چکاد آید.طاهر فضل.
هرکه باشد تشنه و چشمه نیابد هیچ جای
بی گمان راضی بباشد گر بیابد آبکند.
شهید بلخی.
نکو گفت مزدور با آن خدیش
مکن بد به کس گر نخواهی به خویش.
رودکی.
گر کس بودی که زی توام بفکندی
خویشتن اندر فکندمی به فلاخن.
ابوشکور(2).
گر او رفتی بجای حیدر گرد
به رزم شاه گردان عمرو و عنتر
نش آهن درع بایستی نه دلدل
نه سرپایانش بایستی نه مغفر.
دقیقی (از لغت نامهء اسدی ص 358).
گر برفکند گرم دم خویش به گوگرد
بی بوک ز گوگرد زبانه زند آتش.آغاجی.
چندیت مدح گفتم و چندین عذاب دید
گر زآنکه نیست سیمت جفتی شمم فرست.
منجیک.
گر کند هیچگاه قصد گریز
خیز ناگه به گوشش اندر میز.خسروی.
آن ساعدی که خون بچکد زو بنازکی
گر برزنی بر او بریک تار ریسمان.خسروی.
اگر ابروش چین آرد سزد گر روی من بیند
که رخسارم پر از چین است چون رخسار پهنانه.
کسایی.
گر زآنکه بپیراستهء شهر درائی(3)
پیراسته آراسته گردد ز رخانت(4).بوشعیب.
گر آیی و این حال عاشق ببینی
کنی رحم در وقت و زی وی گرایی.زینبی.
گر این راست گردد بهنگام تو
نویسند بر تاج ها نام تو.فردوسی.
کوکنار از بس فزع داروی بی خوابی شود
گر برافتد سایهء شمشیر او بر کوکنار.فرخی.
گر نبودی خصم و دشمن در جهان
پس بمردی خشم اندر مردمان.مولوی.
گر مخیر بکنندم بقیامت که چه خواهی
دوست ما را و همه جنت فردوس شما را.
سعدی.
ترا که گفت که سعدی نه مرد عشق تو باشد
گر از وفات بگردم درست شد که نه مردم.
سعدی.
گر بیایی دهمت جان ور نیایی کشدم غم
من که بایست بمیرم چه بیایی چه نیایی.
مجمر اصفهانی.
|| بمعنی یا :
بپرسید خشکی فزونتر گر آب
که تابد بر او بر همی آفتاب.فردوسی.
تلی هر سویی مرغ و نخجیر بود
اگر کشته گر خستهء تیر بود.فردوسی.
و هر دو روز گر سه روز موی سر ستردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اگر فصل زمستان باشد به روغن ناردین گر به روغن مصطکی چرب کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - gher. (2) - در فیش دیگر شعر را علامه دهخدا به رودکی منسوب دانسته اند.
(3) - ن ل: برآیی.
(4) - ن ل: برخانت.

گر.

[گَ] (اِ) مقصود و مراد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) :
سپهر آراسته عیشت جهان افروخته عمرت
بمجد و فخر و جاه و بخت و عز و نام و کام و گر.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص143).
کار بی علم کام و گر ندهد
تخم بی مغز بار و بر ندهد.
حکیم سنایی (از آنندراج).
طاغیان را کرده یکباره جدا بی کام و گر
یاغیان را کرده همواره بری از نام و نان.
عبدالواسع جبلی (از جهانگیری).

گر.

[گَ] (اِ) این کلمه اوستایی و بمعنی کوه است و در یسنا 1 فقرهء 14 و یسنا 2 فقرهء 14 و یسنا 3 فقرهء 16 و غیره آمده. در دو سیروزهء کوچک و بزرگ در فقرهء 28 زمین ایزد نیک کنش و کوه اوشیدرن و همهء کوههای رفاهیت راستی بخشنده و فر کیانی مزدا آفریده یکجا ذکر شده است. در این هشت فقره کلمهء گری(1) (= گئیری در اوستا) از برای کوه استعمال شده که در پهلوی گر گویند... کیومرث را نیز در فارسی گرشاه یعنی پادشاه کوه نامند. (یشتها پورداود ج2 ص308).
(1) - gari.

گر.

[گَ] (اِ) نام جوشی است مشهور که به عربی جرب گویند. (برهان). در استعمال قدما به معنی بیماری مشهور است و در تداول امروزی، بمعنی مبتلای بدان بیماری است بجای گرگن و گرگین. مرضی است که مویها را بریزاند و بدن خاصه انگشتان خارش کند و مجروح شود و آن را به عربی جرب گویند و سرایت کننده است به دیگری. (آنندراج) :
طب پدر ترا ندهد نفعی
تو چونکه گر خویش همی خاری.
ناصرخسرو.
گریست این جهان بمثل زیرا
بس ناخوش است و خوش بخارد گر.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص148).
جرب که به پارسی گر گویند از خونی غلیظ و عفن تولد کند کهنه که برگها اندر گرد آمده باشد و طبیعت آن را به ظاهر تن دفع می کند. و گر دو گونه باشد خشک باشد و تر. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گفتست هفت سال است تا مرا جرب، یعنی گر خویشتن را نخاریدم. (مجمل التواریخ و القصص).
وآن یکی گوید شتر یک چشم بود
وآن دگر گوید ز گر بی پشم بود.مولوی.
|| مؤلف آنندراج این کلمه را بمعنی قدرت و تسلط آورده و شعر زیر را از فرخی نقل کرده است :
ملک آن باشد کو را به سخن باشد دست
ملک آن باشد کو را به هنر باشد گر(1).
فرخی.
در نسخهء فرخی چ عبدالرسولی (ص 108) کر آمده است و در برهان نیز این معنی برای کر (با کاف تازی) آمده است. رجوع به کر شود.
(1) - در دیوان چ دبیرسیاقی ص 106 «کر» است به معنی روی آوردن و اقبال و توجه.

گر.

[گُ] (اِخ) نام رودخانه ای است در سرحد ملک غزان و به این معنی با کاف تازی مشهور است. (برهان). نام رودی است در کشور بردع :
بهشتی شده بیشه پیرامنش
ز گر کوثری بسته بر دامنش.
نظامی (از گنجینهء گنجوی ص130).
اصل کلمه «کر» به ضم کاف تازی است. رجوع به کر در برهان قاطع و لغت نامه شود.

گر.

[گَ] (اِخ) کوهی است در جنوب شرقی بوشهر و کوه نمک. (جغرافیای طبیعی کیهان ص55).

گر.

[گَ] (اِخ) مرکز دهستان کوه شهری بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 160000گزی جنوب کهنوج و 25000گزی خاور راه فرعی کهنوج به میناب واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گرآب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده پیر بخش حومهء شهرستان خرم آباد، واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری خرم آباد و 4 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو خرم آباد به بروجرد. کوهستانی و هوای آن معتدل و مالاریائی و دارای 120 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرآب.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طیبی در سرحدی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان، در 9هزارگزی جنوب باختری قلعه رئیسی. مرکز دهستان و سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرآب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا از بخش طالقان شهرستان تهران، واقع در 32هزارگزی خاور شهرک، سر راه عمومی و مالرو طالقان به شاه پل. کوهستانی و سردسیر و دارای 255 تن سکنه است. رود محلی و چشمه سار دارد. محصول آن غلات، بنشن و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و عده ای برای تأمین معاش به تهران می روند. از صنایع دستی مختصر کرباس، گلیم و جاجیم بافی معمول است. مزارع عسلک، داموتی و پای قلعه دختر جزء این ده است. سرچشمهء اصلی شاهرود از ارتفاعات این ده میباشد. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرآب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مازول بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 9هزارگزی شمال باختری نیشابور. کوهستانی و معتدل است و دارای 108 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرآب.

[گَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد، در 14هزارگزی شمال مشهد و باختر راه عمومی مشهد به کلات واقع است. هوای آن معتدل میباشد و دارای 106 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرآب تیکاب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 21هزارگزی شمال خاوری قاین. کوهستانی و سکنهء آن 111 تن است و در منطقهء گرمسیری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرا.

[گَرْ را] (ص، اِ) گرای. حجام. (غیاث). سرتراش و دلاک. (برهان). حلاق. مزین :
بمکد والله خواجه بمکد والله
... چون کبه بمکد گرا.
معروفی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
گر بچخد گردن گرا بزن
ورنه قدمگاه نخستین بکن.نظامی.
اینچنین گرای خائن را ببین
ما گمان برده که باشد او امین.مولوی.
شیشهء پرخون که گرا می مکد
بر امید نفع دل خوش میکند.
مولوی (از آنندراج).
کاکا نامت چگونه آقا کردی
کافر نکند آنچه تو گرا کردی
ریحان سیاه مادرت سیده نیست
چون اسم شریف خود شریفا کردی.
یحیی کاشی (از آنندراج).
|| بنده که در مقابل آزاد است. (برهان). بنده و غلام سیاه. (آنندراج) :
ترک فلک هندوی گرای اوست
در کف مهر آینهء رای اوست.
خواجه (از فرهنگ رشیدی و آنندراج).
|| آهنی پهن باشد دسته دار و در دو طرف آن ریسمان بندند یکی دستهء آن را بگیرد و دیگری ریسمان را بکشد تا زمین شیار کردهء ناهموار را بدان هموار کنند و آن را به عربی مسلفه و مسواط خوانند. (برهان). || گاهی این لفظ را بطریق دشنام هم بزبان آورند. (برهان).

گرا.

[گَرْ را] (اِخ) (طاق...) طاق گره(1). بنایی است کوچک که طبق طرح قصرهای هتره(2)ساخته شده و در جادهء بغداد به کرمانشاه واقع است و کاملاً شبیه به معبد بیشاپور میباشد. رجوع به ایران از آغاز تا اسلام تألیف گیرشمن ترجمهء محمد معین ص 325 و طاق گرا شود.
(1) - Taq-i-girre.
(2) - Hatra.

گرا.

[گَرْ را] (اِخ)(1) القطیف کنونی. (ایران باستان ص 212). بندر گرا از جملهء بنادر معروف دورهء ساسانی است. رجوع به ایران باستان ص 1509 و 2080 شود.
(1) - Gerra.

گرائی.

[گَرْ را] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیروای از ایلات کوه گیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 89).

گرائی.

[گَرْ را] (اِخ) تیره ای از طایفهء بکش ممسنی فارس است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص90).

گرائی خان جان بیگی.

[گَرْ را بَ](اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی ایران و مرکب از 150 خانوار است که در جرکان سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص81).

گرائیدگی.

[گَ / گِ دَ / دِ] (حامص)رجوع به گرائیدن و گراییدن شود.

گرائیدن.

[گَ / گِ دَ] (مص) میل کردن. (صحاح الفرس) (آنندراج). رغبت کردن. (غیاث). رغبت و خواهش و میل نمودن. (برهان). رجوع به گراییدن شود.

گرائیده.

[گَ / گِ دَ / دِ] (ن مف) گراییده. رجوع به معانی گراییدن شود.

گرائی سعدیخانی.

[گَرْ را سَ] (اِخ)یکی از طوایف ایل قشقایی ایران و مرکب از 250 خانوار است. در چهاردانگه سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 81).

گرائی محله.

[گَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام دهکده ای است در ناحیت فخر عمادالدین از استرآباد رستاق. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 127).

گراتری.

[گْرا / گِ] (اِخ)(1) اگوست ژوزف الفونس. کشیش و فیلسوف فرانسوی متولد در لیل 1805 م. و متوفی 1872 م. وی مصنف کتاب چشمه هاست(2).
(1) - Gratry, Auguste Joseph Alphonse.
(2) - Sources.

گراته.

[گِ تَ / تِ] (اِ) موانع و مشکلات پیاپی غیرمنتظر در پیشرفت کاری پیدا شدن. گراته در کاری افتادن در تداول عوام، گره، عقده، مانع، عایق و مشکلاتی در انجام کردن کاری پدید آمدن. اموری که مایهء تعویق مقصودی شود: نمیدانم این کار چقدر گراته دارد. رجوع به گراته افتادن شود.

گراته افتادن.

[گِ تَ / تِ اُ دَ] (مص مرکب) ژولیده شدن. شوریده شدن.
- گراته در کاری افتادن؛ عایقی در آن پدید آمدن. رجوع به گراته شود.

گراتی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو از بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 72هزارگزی جنوب باختری شیروان و 4هزارگزی دولت آباد. هوای آن معتدل و دارای 392 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گراخک.

[گُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد، واقع در 18هزارگزی شمال باختری طرقبه و 4هزارگزی باختر راه شوسهء قدیمی مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و 1144 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گراد.

[گِ] (اِ) جامهء کهنه. (برهان). جامه های کهنهء پاره پاره. معرب آن جراد است.

گراد.

[گِ] (اِ)(1) و آن کمانی است برابر 1 n e j ck i eT v k eeBY u Bi u eT v k 1 e U u keeu k d´ eiFU auco RnApu ^/(e B
(1) - Grade.

گراد.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 23هزارگزی باختری راه شوسهء بوکان به میاندوآب. هوای آن معتدل و مالاریائی و دارای 640 تن سکنه است. آب آن از چشمه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرادان.

[گَرْ را] (اِخ) دهی در چهار فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب گاوکان است. (از فارسنامهء ناصری ص 25).

گرادیسکا.

[گِ] (اِخ)(1) شهری است در ایتالیا (ونیسی) واقع در ساحل ایسون زو(2). دارای 2700 تن سکنه است.
(1) - Gradisca.
(2) - Isonzo.

گرارون.

[گَ] (اِ) جوششی است که آن را داد خوانند و به عربی قوبا گویند. (برهان). بهندی داد نامند. (جهانگیری).

گراز.

[گُ] (اِ)(1) خوک نر. (اوبهی). در اوستا ورازا(2)، در پهلوی وراز(3) (نوشته میشود وراچ)(4)، در ارمنی ورز(5)، در هندی باستان وراها(6) و در کردی براز(7). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). خوک نر بمناسبت دلیری و شجاعت. (غیاث اللغات). خوک نر و چون بغایت دلیر و شجاع و سخت تر و کینه ور میشود و مکرر به دندان چیزهای سخت و صلب به دو پاره کند. (آنندراج). خوک نر که جفت خوک ماده است. (برهان) :
سر دشمنان تو مانا بگاز
بریده چنان کآن سران گراز.فردوسی.
گرازان به دندان و شیران به چنگ
توانند کردن به هر جای جنگ.فردوسی.
تن مرد و سر همچو آن گراز
به بیچارگی مرده بر تخت ناز.فردوسی.
نتوان جست خلافش به سلاح و به سپاه
زآنکه نندیشد شیر یله از یشک گراز.
فرخی.
بانگ او کوه بلرزاند چون شیههء شیر
سُمّ او سنگ بدرّاند چون نیش گراز.
منوچهری.
به باطن چو خوک پلید و گراز. (تاریخ بیهقی).
به چهره سیاه و به بالا دراز
به دیدار دیو و به دندان گراز.
اسدی (گرشاسب نامه).
علما را که همی علم فروشند ببین
پر و بالش(8) چو عقاب و به حریصی چو گراز.
ناصرخسرو.
چه کند مرد جز سفر که گرفت
گرگ صحرا و مرغزار گراز.ناصرخسرو.
و دندانهای شما چون دندان گراز است همه برکنم. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). زنگی که پادشاه ایشان بود سیاهی بود چون کوهی از انقاس سیاه تر بر صورت مردم، اما دندانش چون دندان گراز بود. (اسکندرنامه ایضاً).
گر عقابی مگیر عادت جغد
ور پلنگی مگیر خوی گراز.مسعودسعد.
مانند نخجیر و گراز در شیب و فراز دویدن گرفت. (سندبادنامه).
برآمیخته لشکر روم و زنگ
سپید و سیه چون گراز دورنگ.نظامی.
|| کنایه از مردم شجاع و دلیر است. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج). مرد بهادر. (غیاث اللغات). به مناسبت قوت جانور مزبور «گراز»، در بهرام یشت (اوستا) بهرام، فرشتهء پیروزی ده ترکیب جسمانی به خود گرفت و خود را به زرتشت نمود، از هر یک از این ترکیبهای مختلف که اسب و شتر و ورزاو و غیره باشد یک قسم قوتی اراده شده است. در بند 15 یشت مذکور بهرام به صورت گرازی جلوه میکند، بهمین مناسبت قوت این جانور است که ورازه(9) اسم اشخاص آمده از جمله در بند 96 فروردین یشت، در میان نامداران و شاهزادگان ایران قدیم و ممالک همسایه، مثل: ارمنستان و البانیا و غیره به گروهی برمیخوریم که اسم آنان با «ورازه» ترکیب یافته است، مثل: ورازبنده، ورازدات، ورازدخت، ورازسون، ورازپیروز، ورازمهر، ورازنرسی و غیره. (یشتها پورداود ج 1 ص359 ح 3). ورک: یوستی. نام نامه. در این بیت به معنی شجاع و پهلوان آمده :
دور سپهر مثل تو هرگز نیاورد
از هفت پشت پهلو شیرافکن و گراز.
عمید لوبکی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
|| بر مرد ظالم و ستمگر اطلاق کنند. (غیاث اللغات).
- گرازبینی؛ که سوراخ بینی مشهود و بر بالا دارد، مانند سوراخ بینی خوک و گراز. ج، گرازان. (برهان) (آنندراج) :
گرازان به دندان و شیران به چنگ
توانند کردن به هر جای جنگ.فردوسی.
- گرازدندان؛ کسی که دندان او بلند و بدشکل باشد.
- مثل گراز رفتن؛ سر بزیر انداختن و بدون توجه راه رفتن.
|| بیلی بود رسن اندر او بسته و بدو کس همی کشند و عمارت بدان راست کنند و برزگران نیز زمین را بدو کنند. (از فرهنگ اسدی). بیلی باشد بزرگ که حلقهء آهنین بر دو طرف تعبیه کرده باشند و ریسمانی بر آن بندند و زارعان، زمین شیاره کرده را بدان هموار کنند. (از برهان). بیلی بوده که زمین را بدان کنند. (جهانگیری). آهنی که زمین بدان شکافند. (غیاث). بیلی باشد سرکج که برزگران رسن در آن بندند و به دوش بکشند و زمین راست کنند. (اوبهی). بیلی رشته در آن بسته که کشاورزان زمین بدان راست کنند. (صحاح الفرس) :
تا بود شادی دهقان همه از بادهء باغ
تا گرازیدن ورزیگر باشد به گراز.
(منسوب به رودکی).
مجلس و مرکب و شمشیر چه داند همی آنک
سروکارش همه با گاو و زمین است و گراز.
عماره (از فرهنگ اسدی).
بفرمود تا کارگر با گراز
بیارند چندی ز راه دراز.فردوسی.
(1) - Sanglier.
(2) - varaza.
(3) - varaz.
(4) - varac.
(5) - varaz.
(6) - varaha.
(7) - beraz. (8) - ن ل: ظ. بربایش.
(9) - Varaza.

گراز.

[گُ] (اِمص) بالش و نمو. از بالیدن و نمو کردن. (برهان). رجوع به گرازیدن شود.

گراز.

[گُ] (اِ) کوزه. (فرهنگ سروری). کوزهء سرتنگ. (فرهنگ اسدی نخجوانی). کوزهء پهنی که در غلاف کنند و همراه داشته باشند. بعضی گویند کوزهء سرتنگی است که مسافران همراه میدارند و آن نوعی از تنگ باشد. (برهان). کوزهء سرتنگ باشد، به تازی آن را قبیله(1) گویند. (فرهنگ اسدی). کوزهء معروف که تنگ نیز گویند و بتشدید زا نیز آمده است و فی القاموس الکراز (کغراب و رمان) القارورة و الکوز الضیق الرأس. (فرهنگ رشیدی). این کلمه مصحف «کراز» با کاف تازی و عربی است. رجوع به کراز و برهان قاطع چ معین شود :
با نعمت تمام به درگاهت آمدم
امروز با گرازی و چوبی همی روم.
فاخر (از فرهنگ اسدی) (انجمن آرا).
(1) - ظ: قِنینه (شیشه).

گراز.

[گُ] (اِ) چوبی که گوسفند و خر و گاو را بدان رانند. (برهان). این کلمه مصحف «گواز» است. (فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع چ معین). رجوع به گوازه شود.

گراز.

[گُ] (اِ) طپش و اضطراب که مردم را از حرارت بهم رسد و این حال بیشتر زنان را در وقت زائیدن واقع میشود. (برهان). تبشی باشد سخت که در تن مردم افتد و بیشتر زنان را به وقت زادن. (صحاح الفرس).
هرچه بخوردی تو گوارنده باد(1)
گشته گوارش همه بر تو گراز.
ابوشکور (از صحاح الفرس).
مرضی است. (فرهنگ خطی). ظاهراً این کلمه کزاز است و عربی است.
(1) - گواریده باد. (آثار و اشعار رودکی تألیف نفیسی ج3 ص1254). تصحیح علامه دهخدا: نگوارنده باد. و از این شعر ناگواردی مفهوم میشود نه تبش.

گراز.

[گُ] (اِخ) در بعضی ابیات شاهنامه آمده و مقصود شهر براز است. رجوع به شهر براز و مجمل التواریخ حاشیهء ص 83 شود :
چو این نامه آمد بسوی گراز
پراندیشه شد مهتر دیرساز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 2897).
به قیصر بسی کرد پوزش گراز
به کوشش نیامد ز دامش فراز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ایضاً).

گرازان.

[گُ] (نف، ق) جلوه کنان و خرامان. (برهان). در حال گرازیدن. رفتنی به تبختر : چون برفتی چنان به نیرو رفتی [ پیغمبر صلوات الله علیه ] که گفتی پای از سنگ برمیگیرد و چنان رفتی که گفتی از فرازی به نشیب همی آید و چنان گرازان رفتی بکش و کندآوری. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
بگشتند گرد لب جویبار
گرازان و تازان ز بهر شکار.فردوسی.
برفتند هر دو گرازان ز جای
نهادند سر سوی پرده سرای.فردوسی.
خجسته خواجهء والا در آن زیبا نگارستان
گرازان روی سنبل ها و تازان زیر عرعرها.
منوچهری.
بعد از زمانی چون مستبشری و مستظهری گرازان و تازان و حلقه کنان به همان موضع فرودآمد. (راحة الصدور راوندی).
ز خیمه برون آمده خوبرویان
گرازان چو طاووس گرد مشارب.
(منسوب به برهانی)(1).
(1) - رجوع به مقالهء «برهانی» به قلم محمد معین در نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز، سال اول، شمارهء اول شود.

گرازدندان.

[گُ دَ] (ص مرکب) انسان یا حیوانی که دندان او به گراز ماند. آنکه دندانهای بزرگ و دراز دارد. آنکه دندانهای سخت دراز دارد :
گاومیشی گرازدندانی
کاژدها کس ندید چندانی.نظامی.

گرازسم.

[گُ سُ] (ص مرکب) آنکه سم او چون گراز باشد :
سیم ساقی شده گرازسمی
گاوچشمی شده به گاودمی.نظامی.

گرازش.

[گُ زِ] (اِمص) از گرازیدن. خرامیدن. عمل گرازیدن. رجوع به گرازیدن شود.

گرازگراز.

[گُ گُ] (ق مرکب)گرازان گرازان :
شکار اوستی [ کذا ] ارنه ز عدل تو آهو
به پیش بازش یوز آمدی گرازگراز.سوزنی.
رجوع به گرازان و گرازیدن شود.

گرازندگی.

[گُ زَ دَ / دِ] (حامص) عمل گرازیدن. رجوع به گرازیدن شود.

گرازنده.

[گُ زَ دَ / دِ] (نف) از روی ناز و تکبر خرامنده و به راه رونده. (برهان) :
نوازنده بلبل به باغ اندرون
گرازنده آهو به راغ اندرون.فردوسی.
دل افروز بدنام آن خارکن
گرازنده مردی به نیروی تن.فردوسی.
دلیری کند با من آن نادلیر
چو گور گرازنده با شرزه شیر.نظامی.
گوزن گرازنده در مرغزار
ز مردم گریزد سوی کوه و غار.نظامی.
بلا که دید گرازنده تر ز آهوی نر
پری که دید خرامنده تر ز کبک دری.ازرقی.

گرازه.

[گُ زَ / زِ] (اِ) خوک نر که گراز باشد. (برهان). || (ص نسبی) منسوب به گراز در دلیری، چنانکه گاوه منسوب به گاو. (فرهنگ رشیدی).

گرازه.

[گُ زَ] (اِخ) اسم گروهی از ایرانیان. نام پهلوانی است ایرانی که در جنگ دوازده رخ سیامک را به قتل آورد. (برهان) (آنندراج). چون کمال دلیری و قدرت در بعضی سبع و حیوان دیده، نام برخی را گرازه و گرگ و گرگین و گاوه نهاده اند. (آنندراج) : اندر عهد افریدون وزیران او را مهربزرگ و بیرشاد نام بود... و پسرانش قباد و قارن که او را رزم زن لقب نهاده بود [ ند ] و فیروز طبری و تلیمان و کوهیار و گرازه و بسیاری [ دیگر ] . (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص 90). || یکی از پهلوانان دربار کیکاوس. در تاریخ طبری نام این مرد برازة بن بیفعان و در شاهنامه گرازهء گیوکان آمده که نام پهلوانی است از خاندان گیو. رجوع به حاشیهء فرهنگ ایران باستان ص163 شود :
گرازه بیامد بسان گراز
درفشی برافراخته هشت باز.فردوسی.
گرازه سرتخمهء گیوکان
بیامد بدان کار بسته میان.فردوسی.

گرازه کشیدن.

[گُ زَ / زِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) زبانه کشیدن. واَرزَدَن. شعله ور شدن.

گرازی.

[گُ] (حامص) جرأت و دلیری. (آنندراج) (غیاث).

گرازی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان رودمیان خواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه، واقع در 10هزارگزی باختر رود و 10هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء عمومی تربت به نیازآباد. هوای آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 88 تن می باشد و آب آن از قنات است. محصولاتش غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرازیان.

(اِخ) رجوع به گراسیان شود.

گرازیدگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) رجوع به گرازیدن شود.

گرازیدن.

[گُ دَ] (مص) به تبختر رفتن. (صحاح الفرس). به ناز و تکبر و غمزه به راه رفتن و خرامیدن باشد. (برهان) (آنندراج). رفتاری از روی ناز و تکبر. (جهانگیری) :
آهو همی گرازد گردن همی فرازد
گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا.
کسائی.
گرازید بهرام چون بنگرید
یکی کاخ پرمایه آمد پدید.فردوسی.
گرازیدن گور و آهو به دشت
بر این گونه هرچند خوشی گذشت.
فردوسی.
پادشا باش و به ملک اندر بنشین و بگیر
شادمان باش و بشادی بخرام و بگراز.
فرخی.
خوش خور و خوش زی ای بهار کرم
در مراد دل و هوا بگراز.فرخی.
به روز نبرد آن هزبر دلیر
شتابد چو گرگ و گرازد چو شیر.لبیبی.
پشت بدخواهان شکن بر فرق بدگویان گذر
پیش بت رویان نشین نزدیک دلخواهان گراز.
منوچهری.
به چنین اسب نشین و به چنین اسب گذر
به چنین اسب گذار و به چنین اسب گراز.
منوچهری.
بشنو پند بدین اندر و بر حق بایست
خویشتن کژ مکن و خیره چو آهو مگراز.
ناصرخسرو.
ترا نامه همی برخواند باید
تو در نامه چو آهو چون گرازی.
ناصرخسرو.
دلا چه داری انده به شادکامی زی
بتا به غم چه گدازی به ناز و لهو گراز.
مسعودسعد.
چون خواجه ترا کدخدای باشد
با فتح چمی با ظفر گرازی.مسعودسعد.
تا ز گرازیدن و چمیدن گویند
در چمن خرمی چمی و گرازی.سوزنی.
نیستم مولود پیرا کم بناز
نیستم والد جوانا کم گراز.مولوی (مثنوی).

گراس.

[گَ] (اِ) تکه و نواله و به عربی لقمه باشد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). توشه. تکه. لقمه :
جمله نعمت های الوان بهشت
یک گراس از خوان احسان تو نیست.
غضائری (از جهانگیری) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
|| (ص) عزیز. مکرم. (آنندراج از فرهنگ رشیدی).

گراس.

[گِ] (اِخ)(1) فرانسوا ژزف پل کنت دُ ملاح فرانسوی که به هنگام جنگ آمریکا شهرت یافت. متولد بسال 1722 م. در «بار» و متوفی در 1788 م.
(1) - Grasse, Francois Joseph Paul Comte de.

گراسه.

[گِ سِ] (اِخ)(1) ژزف. طبیب فرانسوی متولد در 1849 م. در منپلیه(2) و متوفی در 1918 م. وی متخصص امراض عصبی بود.
(1) - Grasset, Joseph.
(2) - Montpellier.

گراسیان.

[گِ] (اِخ)(1) یسوعی و نویسندهء اسپانیولی. او راست مجموعه ای در بذله گویی. متولد 1601 م. و متوفی در 1658 م.
.(تلفظ اسپانیولی)
(1) - Gracian, Grazian

گراش.

[گَ] (اِ)(1) خراش. || (ص) پراکنده و پریشان. (برهان) (آنندراج).
(1) - همریشهء غراش و خراش. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گراش.

[گِ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار، واقع در 22هزارگزی باختر لار و کنار راه فرعی لار به خنج. از نقاط گرمسیری و مالاریائی است. دارای 832 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گراش.

[گَ] (اِخ) سه فرسخی مغربی شهر لار است. (فارسنامهء ناصری ص 291).

گراشتن.

[گَ تَ] (مص) پوست گراشتن. دباغت.

گراشیدن.

[گَ دَ] (مص) خراشیدن. || پریشان شدن و پریشان کردن. (برهان) (آنندراج). رجوع به گراش شود.

گرافیت.

[گِ] (فرانسوی، اِ)(1) زغالی است خالص که از خود اثر سیاهی در روی کاغذ میگذارد و آن را برای ساختن مداد به کار میبرند و از جملهء شبه فلزات است. ترکیب آن کربن طبیعی متبلور تقریباً خالص است.
(1) - Graphite.

گرافیک.

[گِ] (فرانسوی، اِ)(1) نمودار خطوطی که نمایندهء صور و اعمال است.
(1) - Graphique.

گراکخوس.

[گِ] (اِخ)(1) رجوع به گراکوس شود.
(1) - Gracchus.

گراکوس.

[گِ] (اِخ)(1) تی بریوس. از تریبونوس ها و خطبای بزرگ روم بود که در سال 162 ق. م. تولد یافت و در 133 ق. م. به هلاکت رسید. تی بریوس کوشش داشت که اراضی متفرقهء روم را از چنگ اشراف بدرآورده میان طبقات پست و فقیران تقسیم کند. لذا اشراف با وی مخالفت کردند و سرانجام او را به قتل رسانیدند. (ایران باستان ص 1842، 2127 ).
(1) - Gracus, Tiberius.

گراکوه.

[گِ] (اِخ) دهی در گلیجان تنکابن. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 105).

گرام.

[گِ] (فرانسوی، اِ) رجوع به گرم شود.

گرامافن.

[گِ فُ] (فرانسوی، اِ) گرامافون. گرمافن. جعبهء صوت. آلت حبس صوت است. دارای شکل مخصوص و تا حدی تکمیل گردیده است و صدا را بوسیلهء صفحهء مدوری مجدداً تولید مینماید. تصور آلت حبس صوت قبل از ادیسن عالم معروف آمریکائی شده بود، ولی مشارالیه اولین بار آن را ساخت و در حقیقت میتوان او را مخترع آن شمرد، رفته رفته این آلت را تکمیل نمودند بطوری که امروزه صدا را بقسمی حبس مینمایند که طنین صوت اولیه را بخوبی میتوان تشخیص داد. این دستگاه از سه قسمت متمایز تشکیل یافته است: دستگاه اخذ، دستگاه ضبط و دستگاه مولد صوت. دستگاه اخذ شکل شیپوری را دارد که دهانهء گشاد آن باز است و دهانهء دیگر آن بوسیلهء پردهء نازک فلزی بسته شده است، در مرکز این حجاب سوزن ظریفی از عاج قرار داده اند. دستگاه ضبط عبارت است از یک استوانه از موم سخت که در حول محور خود حرکت متشابه مینماید و سطح آن در مقابل نوک سوزن دستگاه اخذ قرار دارد (گاه به صورت صفحهء مدوری است از ابونیت). چون صدائی در مقابل دهانهء دستگاه اخذ تولید گردد صفحهء فلزی مرتعش میشود و سوزن در روی سطح موم یا ابونیت فرورفتگی هائی تولید مینماید. دستگاه مولد دارای یک حجاب است که در کنار آن سوزنی قرار دارد. چون استوانه یا صفحه را با همان حرکت که در موقع ضبط به آن داده بودیم در مقابل سوزن دستگاه مولد قرار دهیم، سوزن بواسطهء فرورفتگی ها بعینه همان ارتعاشات را تولید و حجاب مولد صدائی، نظیر صوت اولیه ایجاد مینماید.

گرامافون.

[گِ فُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به گرامافن شود.

گرامجان.

[گِ] (اِخ) بخشی است از دهستان کلارستاق مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 108).

گرامفن.

[گِ مُ فُ] (فرانسوی، اِ) لغت فرانسوی. رجوع به گرامافن شود.

گرام کند.

[گِ کَ] () صاحب الفاظ الادویه گوید: به کسر اول با ثانی و الف و سکون میم و فتح کاف و سکون نون با دال مهمله استهول کند (؟).

گرامند.

[گِ مَ] (ص) در بعض کتب از جمله حبیب السیر دیده میشود به گمان من غلط کاتب است و اصل با کاف تازی است. رجوع به کری کردن، کری نکردن و کرامند شود.

گرامی.

[گِ] (ص) در پهلوی گرامیک(1) از گرام. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). عزیز. مکرم و محبوب و بزرگ. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). نیازی. کریم. نجیب. معزز. مکرم: اکرام؛ گرامی کردن. (زوزنی). فخم؛ مرد بزرگ قدر و گرامی. انجاب؛ گرامی گردیدن و فرزندان گرامی آوردن. نجیب؛ گرامی گوهر. ماجد؛ بزرگوار و گرامی. تهشیم؛ گرامی کردن و بزرگ داشتن. (منتهی الارب). گرامی در پهلوی گرامیک(2) بمعنی ارجمند و محترم و در کارنامهء اردشیر و مینوخرت استعمال شده، و این واژه از ریشهء گر(3)اوستایی به معنی پرستش و تقدیس و احترام آمده است و ایک در پهلوی علامت نسبت است(4). (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی تألیف محمد معین ص 351) :
بس عزیزم بس گرامی شاد باش
اندر این خانه بسان نوبیوگ.رودکی.
جان گرامی به پدر بازداد
کالبد تیره به مادر سپرد.رودکی.
خدای تعالی، پیغمبران گرامی را به هجرت مبتلا کرد و از خان و مان گریختند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). پس این زنان گفتند: حاش لله ماهذا بشراً ان هذا ا لاّ ملک کریم(5)؛ پر گست باد از این که مردم است مگر فریشته است گرامی بدین نیکویی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
بگفت آن شگفتی که خود کرده بود
گرامی پسر را که آزرده بود.فردوسی.
چو فرزند باشد به آئین و فر
گرامی بدل بر چه ماده چه نر.فردوسی.
چنین گفت دانا که مردم بچیز
گرامی است گر چیزخوار است نیز.
فردوسی.
چنین گفت موبد که این نیکبخت
گرامی به مردان بود تاج و تخت.فردوسی.
بدو داد [ قیصر ] پرمایه تر دخترش
که بودی گرامی تر از افسرش.فردوسی.
بگویم که ای نامداران من
چنانچون گرامی تن و جان من.فردوسی.
پسر خود گرامی بود شاه را
بویژه که زیبا بود گاه را.فردوسی.
همه دوستان را گرامی کنیم
مهان را به هر جای نامی کنیم.فردوسی.
نپیچیدم از گنج و فرزند روی
گرامی دو دیده سپردم بدوی.فردوسی.
چنین گفت پس کای گرامی دبیر
تو کاری چنین بردل آسان مگیر.فردوسی.
ز پیمان بگردند و از راستی
گرامی شود کژی و کاستی.فردوسی.
پسر بود او را گرامی یکی
که از ماه پیدا نبود اندکی.فردوسی.
شاه گیتی مرا گرامی داشت
نام من داشت روز و شب به زبان.فرخی.
ای عرض تو بر چشم تو چون دیده گرامی
ای مال تو نزدیک تو چون دشمن تو خوار.
فرخی.
نزد او عرض او عزیزتر است
از گرامی تن و عزیز روان.فرخی.
از کریمی دل هر بنده نگه داند داشت
دل فرزند گرامی نتوان داشت نگاه.فرخی.
همیشه تا که بود در جهان عزیز درم
چنانکه هست گرامی و پربها دینار.فرخی.
برخور از نوروز خرم، برخور از بخت جوان
برخور از عمر گرامی، برخور از روی نگار.
فرخی.
از مجلستان هرگز بیرون نگذارم
از جان و دل و دیده گرامی تر دارم.
منوچهری.
پس آنگه گفت با هردو گرامی
شما را باد ناز و شادکامی.(ویس و رامین).
امیر ماضی ما را چون کودک بودیم چگونه گرامی و عزیز داشت. (تاریخ بیهقی). جان شیرین و گرامی بستانندهء جانها داد. (تاریخ بیهقی).
گرت جان گرامی است پس داد کن
زیزدان و بادافرهش یاد کن.اسدی.
گرامی همیشه ببوی است مشک
چو شد بوی چه مشک و چه خاک خشک.
اسدی.
بمردم خردمند نامی بود
که مردم بمردم گرامی بود.اسدی.
سپاهی که جانش گرامی بود
از او ننگ خیزد نه نامی بود.اسدی.
گر بدخوی است خار و سمن خوشخوی
این لاجرم گرامی و آن دون است.
ناصرخسرو.
تاک رز از انگور شد گرامی
وز بی هنری ماند بید رسوا.ناصرخسرو.
تواضع مر ترا دارد گرامی
ز کبر آید بدی در نیکنامی.ناصرخسرو.
تو بر ما هیچ گرامی نه ای. (قصص الانبیاء ص95).
همه از آدمیم ما لیکن
او گرامی تر است کو داناست.
مسعودسعد.
کیخسرو گفت هیچ چیز در پادشاهان برمن گرامی تر از اسب نیستی. (نوروزنامه). بدرود باش ای دوست گرامی. (کلیله و دمنه). مرا امروز در همه جهان از تو گرامی تر نیست و از جان شیرین و روشنایی چشم عزیزتری. (ترجمهء تاریخ یمینی).
کردش به جواب خود گرامی
پرسیدش کز کجا خرامی.نظامی.
سوی ملک مداین رفت پویان
گرامی ماه را یک ماه جویان.نظامی.
گرامی بود بر چشم جهاندار
چنین تا چشم زخم افتاد در کار.نظامی.
بنزدیک من یک سر موی شاه
گرامی تر از صدهزاران کلاه.نظامی.
جان من است گرچه نمی بینمش عیان
بی جان چگونه عمر گرامی بسر برم.عطار.
با عزیزی نشست روزی چند
لاجرم در جهان گرامی شد.سعدی.
بجای خاک قدم بر دو چشم سعدی نه
که هرکه چون تو گرامی بود به ناز آید.
سعدی.
دل بدان رود گرامی چه کنم گر ندهم
مادر دهر نزاید پسری بهتر از این.حافظ.
از تواضع گرامیت سازند
وز تکبر به خاکت اندازند.مکتبی.
(1) - garamik.
(2) - giramik.
(3) - gar.
(4) - Helfsbuch des Pehlevi, vol. 15,S. 40, vol. 2/5,S. 95.
(5) - قرآن 12/31.

گرامی.

[گِ] (اِخ) دوره بیک. وی سفره چی علیقلی خان بود. جوانی است خوش سلیقه و خوش رفتار و در فن موسیقی اطلاعات بسیار دارد. تصنیفها نیز گفته و در این باب رساله ای هم نوشته است. به ترکی و فارسی اشعار دارد و غزل عجیبی گفته که این ابیات از آن است:
دیمه آنینک سرکویینیی که انگللی دکیل
بیر دگیل ایکی دگیل عاشقی قرق اللی دگیل
غیریلن سیرقیلور هرینکا چون بتدی ینکا
ایله رعنا لیغ ایارکیم اوته سی بللی دگیل
ایلمه منع گرامی نی اگر قیلسه فغان
عشق دور (سودوجه کیم(1)) بوتنه (تا(2)) تللی دگیل.
(مجمع الخواص ص 122).
(1) - ن ل: سود و جکم.
(2) - ن ل: نا.

گرامی.

[گِ] (اِخ) نام پسر جاماسب است که در جنگ ارجاسب کشته شد. رجوع به مزدیسنا چ 1 ص 354 شود :
بیاید پس از سروران سپاه
پس تهم جاماسب دستور شاه
نبرده سواری گرامیش نام
بمانندهء پور دستان سام...دقیقی.
رجوع به گرامی کرت شود.

گرامی.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 21هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 5هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرامی داشتن.

[گِ تَ] (مص مرکب)عزیز داشتن. بزرگ داشتن. محترم داشتن. تکریم. اکرام. (ترجمان القرآن). تبجیل. (دهار). اعزاز. (منتهی الارب) :
گرد کردند و گرامی داشتند
تا به سنگ اندر همی بنگاشتند.رودکی.
به پیش بزرگان گرامیش دار
ستایش کن و نیز نامیش دار.فردوسی.
گرامیش دارید و فرمان برید
ز فرمان و رایش همی مگذرید.فردوسی.
اگر خواهی در قفای تو نخندند زیردستان را گرامی دار. (قابوسنامه).
پر از عیب مردم ندارد گرامی
کسی را که دانست عیب و عوارش.
ناصرخسرو (دیوان ص 234).
همیدون مسافر گرامی بدار.
سعدی (بوستان).
و مردم را در بند گرامی دارد. (مجالس سعدی).

گرامیدن.

[گِ دَ] (مص جعلی، اِمص)عزیز و مکرم داشتن. (آنندراج).

گرامی شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب)محبوب شدن. عزیز شدن. مورد علاقه واقع گشتن :
به بانگ خوش گرامی شد سوی مردم هزارآوا
وز آن خوار است زاغ ایدون که خوش و خوب نسراید.
ناصرخسرو.
تاک رز از انگور شد گرامی
وز بی هنری ماند بید رسوا.ناصرخسرو.

گرامی شمردن.

[گِ شِ / شُ مَ / مُ دَ](مص مرکب) عزیز شمردن. عزیز داشتن.

گرامی قدر.

[گِ قَ] (ص مرکب) ارجمند. بزرگوار. معزز. محترم.

گرامی کرت.

[گِ کَ] (اِخ) پسر جاماسب است. (یشتها پورداود ج 2 ص 87). رجوع به گرامی شود.

گرامی کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)بزرگ داشتن. سرفراز کردن. اکرام :
که این نامه را نغز و نامی کند
گرامی کنش را گرامی کند.نظامی.
خدایا در آفاق نامی کنش
بتوفیق طاعت گرامی کنش.
سعدی (بوستان).

گرامی نژاد.

[گِ نِ] (ص مرکب)عالی تبار. آنکه از خاندانی شریف نسب دارد. والانژاد. والاتبار.

گران.

[گِ] (ص) پهلوی گران(1) (سنگین و ثقیل) از اوستا گئورو(2) از گرو(3)، پارسی باستان گرانه (؟)(4)، کردی گران(5) (ثقیل، گران، سخت). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). سخت. وزین. غالی. غالیه. ثقیل و سنگین که در مقابل خفیف و سبک است :
عجب آید زتو مرا که همی
چون کشی آن گران دو خایهء فنج.منجیک.
سر بی تنان و تن بی سران
جرنگیدن گرزهای گران.فردوسی.
چنانش بکوبم به گرز گران
که فولاد کوبند آهنگران.فردوسی.
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست از این گر شکمش کاواک است.
لبیبی.
مرکبان آب دیدم سرزده بر روی آب
پالهنگ هر یکی پیچیده بر کوه گران.فرخی.
وز نهیب خواب نوشین ناچشیده خون رز
چون سرمستان سر هر جانور گشته گران.
فرخی.
امروز همی بینمتان بار گرفته
وز بار گران، جرم تن اوبار گرفته.
منوچهری.
آفتابش گردد از گرز گرانت منکسف
اخترانش یابد از شمشیر تیزت احتراق.
منوچهری.
بدان روزگار جوانی.... ریاضتها کردی چون... سنگهای گران برداشتن. (تاریخ بیهقی). فرمود تا وی را در خانه ای کردند سخت تاریک چون گوری و به آهن گران ببستند. (تاریخ بیهقی).
گران ساخت خاک و سبک آب پاک
روان کرد گردون بر افراز خاک.
اسدی (گرشاسبنامه).
گرانتر ز هر چیز بار گناه
کز او جان دژم گردد و دل سیاه.
اسدی (گرشاسبنامه).
نگه کن که چون کرد بی هیچ حاجب
بجان سبک جفت جسم گرانت.ناصرخسرو.
ور همچو ما خدای نه جسم است و نه گران
پس همچو ما چرا که سمیع است و هم بصیر.
ناصرخسرو.
و بباید دانست که از این چهار مایه [ عنصر ]دو سبک است و دو گران. سبک مطلق آتش است و سبک اضافی هواست و گران مطلق زمین است و گران اضافی آب. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و قفلهای گران بر آن زده. (مجمل التواریخ و القصص). چون مرد توانا و دانا باشد مباشرت کار بزرگ و حمل بار گران او را رنجور نگرداند. (کلیله و دمنه). هر دو یاقوت به خویشتن دارد و گران بار نگردد. (کلیله و دمنه).
از جفتی غم به یاد غصه
دل حاملهء گران ببینم.خاقانی.
اگرچه جرم او کوه گران است
ترا دریای رحمت بیکران است.نظامی.
پر شده گیر این شکم از آب و نان
ای سبک آنگاه نباشی گران.
نظامی.
که ز جو اندر سبو آبی برفت
کاین سبک بود و گران شد ز آب تفت.
مولوی.
پدر را به علت او سلسله در نای است و بند گران بر پای. (گلستان)... تا در این هفته که مژدهء سلامت حجاج برسید و از بند گرانم خلاص کرد. (گلستان). آسیاسنگ زیرین متحرک نیست لاجرم تحمل بار گران همی کند. (گلستان).
تو خود را چو کودک ادب کن به چوب
به گرز گران مغز دشمن مکوب.
سعدی (بوستان).
راهی بزن که آهی بر ساز آن توان زد
شعری بخوان که با او رطل گران توان زد.
حافظ.
می خور که هرکه آخِر کار جهان بدید
از غم سبک برآمد و رطل گران گرفت.
حافظ.
|| شدید. سخت :
بکردند هر روز جنگ گران
که روز یلان بود و رزم سران.فردوسی.
دو جنگ گران کرده شد در سه روز
چهارم سیاوخش لشکرفروز...فردوسی.
چنین گفت کاین بار رزمی گران
بسازید هم پشت یکدیگران.اسدی.
بپیوست رزم گران کز سپهر
مه از بیم گم گشت و بگریخت مهر(6).
اسدی.
|| کبیر. بزرگ. عظیم :
کنون خدایا عاصیت با گناه گران
سوی تو آمد و امید را ز خلق بکند.
ابوالحسن آغاجی.
اگر من گناهی گران کرده ام
وگر کیش اهریمن آورده ام.فردوسی.
اندردوید و مملکت او بغارتید
با لشکر گران و سپاه گزافه کار.منوچهری.
رای کرده ست که شمشیر زند چون پدران
که شود سهل به شمشیر گران شغل گران.
منوچهری.
چون گفت زنم زخم سبک تیغ گرانت
سوگند گرانش نبود جز بسر فتح.
مسعودسعد.
تو سوز مرا گران ببینی
من وهم ترا گران ببینم.خاقانی.
خصم بر کشتنم سبک برخاست
گفت صیدی عجب گران آمد.خاقانی.
از جود کف تو هر زمانی
یابد صلت گران دیگر.سعدی.
به کارهای گران مرد کاردیده فرست
که شیر شرزه درآرد به زیر خم کمند.
سعدی (گلستان).
|| در مقابل ارزان. (برهان). ضد ارزان و هر چیز که قیمت به نسبت دیگر اشیاء زاید داشته باشد. (غیاث اللغات). ثمین. قیمتی. پربها. باقیمت :
چو یاقوت باید سخن بی زیان
سبک سنگ لیکن بهایش گران.ابوشکور.
یکی اسب زرین ستام گران
بیامد دمان زنگهء شاوران.فردوسی.
همه بر سران افسران گران
به زر اندرون پیکر از گوهران.فردوسی.
بدان خوشی بدان نیکویی لب و دندان
اگر بجان بتوانی خرید نیست گران.فرخی.
بر سر شاهان نهادی تاجهای پرگهر
بر میان خسروان بستی گهرهای گران.
فرخی.
فرمود تا آن صلهء گران را روی پیش نهادند. (تاریخ بیهقی). و بوالقاسم رازی را دید بر اسبی قیمتی برنشسته و ساختی گران افکنده. (تاریخ بیهقی).
آن کاین سوی او بی بها و خوار است
فردا سوی ایزد گران از آن است.
ناصرخسرو.
چیزی به گران هیچ خردمند نخرد
هرگه که بیابد به از آن چیز به ارزان.
ناصرخسرو.
چون بخریدی مرا گران مشمر
دانی که بهر بهایی ارزانم.مسعودسعد.
آب نایافته گران باشد
چون بیابند رایگان باشد.سنائی.
|| انبوه. پر. بسیار. بیحد. فراوان :
بفرمود تا سخت بر هر دری
به جنگ اندر آید گران لشکری.فردوسی.
چو بشنید لهراسب با مهتران
پذیره شدش با سپاهی گران.فردوسی.
ز پادشاهان کس را دل مصاف تو نیست
که هیبت تو بزرگ است و لشکر تو گران.
فرخی.
آز را دیدهء بینادل من بود مدام
کور کردی به عطاهای گران دیدهء آز.فرخی.
مسعود با لشکری گران روی به ما نهاد. (تاریخ سیستان). و به لشکری گران و سالاری آنجا ایستادانیدن حاجت نیاید. (تاریخ بیهقی). یک اصفهبد را با لشکری گران از صوب صین فرستاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 45).
چون جرعه ها ز آبی گران باری بهش باش آن زمان
کز زیر خاک دوستان آواز عطشان آمدت.
خاقانی.
به غزو کافران لشکری گران می باید. (راحة الصدور راوندی). میخهای زرین و سپاهی گران با آلتی تمام گرد خیمه بگشتند. (تذکرة الاولیاء عطار). گفته که مصلحت در آن است که با لشکری گران بمدد خلیفه رویم. (ذیل جامع التواریخ رشیدی).
اگر آن گنج گران میطلبی رنج ببر
گل مپندار که بیزحمت خاری باشد.
اوحدی.
|| (اصطلاح موسیقی) ضرب گران. ضرب سنگین و ثقیل :
چون سماع آمد ز اول تا کران
مطرب آغازید یک ضرب گران.مولوی.
|| پرقوت. غلیظ. پرمایه : و شرابهای گران دادند. (تاریخ سیستان). و به آخر شرابی چند پیوسته تر و گران تر بخورد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هر امیری را از لشکر خود فرمود تا سرخیلی و مقدمی را به وثاق خود مهمان بردند و شرابهای گران دردادند. (راحة الصدور راوندی). || مشکل. طاقت فرسا. دشوار :
هرکه نمی خواهد از نخست جهان را
دل ننهد کارهای صعب و گران را.
منوچهری.
خونشان همه بردارد یکباره و جانشان
و اندرفکند باز به زندان گرانشان.
منوچهری.
کارم بساز دانم بر تو سبک نشیند
جانم مسوز دانم بر من گران برآید.خاقانی.
دل که بیمار گران است بکوشیم در آنک
روزن دیده به خوناب مگر بربندیم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 522).
|| مجازاً شخص ناگوار و مکروه طبع که حضور و صحبت او بر مردم مکروه و گران باشد. (غیاث) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). زشت و ناگوار. ناپسند :
گر راست بخواهید چو امروز فقیهان
بر خلق گرانند شما اهل ثنائید.ناصرخسرو.
گرانی نظر کرد در کار او
حسد برد بر روز بازار او.سعدی (بوستان).
ور خوری می به خانهء دگران
به حریفان مباش سرد و گران.اوحدی.
گرانتر از پوستین در حزیران است و شومتر از روز شنبه بر کودکان. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلن ص174).
من و هم صحبتی اهل ریا دورم باد
از گرانان جهان رطل گران ما را بس.حافظ.
سررشتهء میزان عدالت مده از دست
زنهار که با هرکه گران است گران باش.
صائب.
|| گوش خراش. ناهموار :
شکرند از سخن خوب و سبک شیعت را
به سخنهای گران ناصبیان را تبرند.
ناصرخسرو (دیوان ص 101).
|| ناگوار. دیرهضم. بطی الانهضام. ثقیل. || بطی ء، کند : و بدان مداراست که موازی اواند دیرتر و گرانتر نمی شود به اندازهء دوری مدار. (التفهیم). و اندر رجوع گران گردند. (التفهیم). || چاق. سمین. وزین. پرگوشت :
یکی جنگ میداشتند آن زمان
گرفتند یک ماده گور گران.فردوسی.
بس که در بحر طلب چون صبح شست افکنده ام
تا در آن شست سبک صید گران آورده ام.
خاقانی.
|| (اِ) دستهء گندم و جو دروکرده را گویند که با خوشه باشد. (برهان) (الفاظ الادویه) :
یک گران از کشت زار خویشتن
بهتر از صد خرمن از مال کسان.
غضایری (از آنندراج).
|| (ص) کریه. بدبو : و اندر میان او تریست [ اندر میان شکوفهء سقمونیا ] و بوی گراندارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || ناخوش. نامطبوع. ناراحت کننده :
گفتم که دارویی است مرا آن هلاهل است
دیدنش بس گران و نهادنش بس زبون.
سوزنی.
از آنکه دیدن رویش به خواب و بیداری
همی بداند کآید گران و دشوارم.سوزنی.
- خواب گران؛ خواب سنگین و طولانی :
گوئی همه زین پیش به خواب اندر بودند
زآن خواب گران گشتند ایدون همه بیدار.
فرخی.
شه چو سر از خواب گران برگرفت
آن دو سه تن را ز میان برگرفت.نظامی.
زین خلف جان پدر شاد است شاد
کاش کز خواب گران برخاستی.خاقانی.
هست اگر آسایشی زیر فلک در غفلت است
وای بر آن کس کزین خواب گران برخاسته ست.
صائب.
آن را که هست خواب گران شب دراز نیست
بدبخت نیست چشم دل هرکه باز نیست.
وحید قزوینی.
- دل گران داشتن؛ سرسنگین بودن. رنجیده خاطر شدن :
ای خواجه اگر نادره ای با تو بگوید
این بنده، نباید به دل از بنده گران داشت
خواهد که نگوید به تو بر نادره، لیکن
چون عطسه بود نادره کآن را نتوان داشت.
علی شطرنجی.
- دل گران کردن بر کسی؛ دل گران داشتن. سرسنگین بودن : اگر بنده در چنین بابها چیزی گوید [ خواجه احمد حسن ] باشد که موافق رای خداوند نیفتد و دل بر من گران کند. (تاریخ بیهقی). و دل سلطان با وی گران کرده بودند که خواجهء بزرگ با وی بد بود. (تاریخ بیهقی). امیرک بیهقی رسید و حالها بشرح بازنمود و دل سلطان با وی گران کرده بودند. (تاریخ بیهقی).
- روی گران کردن و گرفتن و داشتن؛ روی دژم کردن. روی عبوس کردن. روی درهم کشیدن :
چند از این تنگدلی ای صنم تنگ دهان
هر زمانی مکن ای روی نکو، روی گران.
فرخی.
سه بوسه زو بخریدم دلی بدو دادم
نداد بوسه و بر من گرفت روی گران.فرخی.
روی ندارد گران از سپه و جز سپه
مال ندارد دریغ از حشم و جز حشم.
منوچهری.
شاعری تو مدار روی گران
شاعران روی را گران نکنند.مسعودسعد.
- سرگران؛ متکبر. خودپسند :
جفا مکن که بزرگان به خرده ای زرهی
چنین سبک ننشینند و سرگران ای دوست.
سعدی (بدایع).
- || سرسنگین :
فتنه باشد شاهدی شمعی به دست
سرگران از خواب و سرمست از شراب.
سعدی.
یکی سرگران وآن دگر نیم مست
اشارت کنان این و آن را به دست.
سعدی (بوستان).
- سر گران داشتن؛ بی التفات بودن : هرچه به حق فرودآید و خداوند با من سر گران ندارد بدهم. (تاریخ بیهقی).
- سر گران داشتن و شدن و بودن (از خواب)؛سنگین شدن به علت خواب :
ترک مه روی من از خواب گران دارد سر
دوش می داده ست از اول شب تا به سحر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 143).
چو دوری چند رفت از جام نوشین
گران شد هر سری از خواب دوشین.نظامی.
سرها گران شود چو عنانش شود سبک
دلها سبک شود چو رکابش گران کند.
مسعودسعد.
- || سرسنگین. خواب آلود : پس شربت سوم [ از آب انگور مخمر ] بدو دادند بخورد و سرش گران شد و بخفت. (نوروزنامه).
ای دریغا گر شبی در بر خرابت دیدمی
سرگران از خواب و سرمست از شرابت دیدمی.
سعدی (بدایع).
- سرگران کردن؛ افاده فروختن. تکبر نمودن :
خداوند خرمن زیان میکند
که با خوشه چین سرگران میکند.
سعدی (بوستان).
- سوگند گران؛ قسم مغلظ. سوگند سخت :
بدیشان چنین گفت خسرو که من
پر از بیمم از شاه و از انجمن
مگر پیش آذرگشسب ای سران
بیائید و سوگندهای گران
خورید و مرا یکسر ایمن کنید
که پیمان من زین سپس نشکنید.فردوسی.
بخوردند سوگندهای گران
هر آن کس که بودند از ایران سران.
فردوسی.
بخوردند [ سپاه تورانی ] سوگندهای گران
که تا زنده ایم از کران تا کران
همه شاه را [ کیخسرو را ] چاکر و بنده ایم
همه دل به مهر وی آکنده ایم.فردوسی.
آن ملوک.... که ایشان را قهر کرد [ اسکندر ]... راست بدان مانست که در آن باب سوگند گران داشته است. (تاریخ بیهقی). و خدای را عز و جل چرا فروخت به سوگندان گران که بخورد و در دل خیانت داشت. (تاریخ بیهقی). نصر... سوگند سخت گران نسخت کرد... و ایشان را دستوری داد به شفاعت کردن. (تاریخ بیهقی).
بخوردند سوگندهای گران
بجان آفرین داور داوران.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بخوردند سوگندهای گران
که دارندم امروز همتای جان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بکلاه تو چرا خوردم سوگند گران
بر سر من که مرا از سر خود شرم گرفت.
سوزنی.
- فرسنگ گران؛ فرسخ سنگین. فرسنگ طویل و سخت :
چو کاووس کی شد به مازندران
رهی دور و فرسنگهای گران.فردوسی.
ز بزگوش تا شهر مازندران
رهی زشت و فرسنگهای گران.
فردوسی.
برفتم به تنها به مازندران
شب تار و فرسنگهای گران.
فردوسی.
- گران گشتن خواب؛ سنگین شدن خواب :
آدمی پیر چو شد حرص جوان می گردد
خواب در وقت سحرگاه گران می گردد.
صائب.
رجوع به گران گردیدن شود.
ترکیب ها:
- بندگران.؛ بوی گران. خواب گران. دل گران. رطل گران. رکاب گران. سپاه گران. سرگران. سلیح گران. سنگ گران. سوگند گران. عمود گران. گرز گران. لحن گران.
ترکیب وصفی مقلوب:
گرانبار. گران پایه. گرانجان. گران خواب. گران سر. گران سنگ. گران فروش. گران قیمت. گران گاز. گران گوش. گرانمایه. گران مقدار. رجوع به هر یک از مدخلها در ردیف خود شود.
- امثال: با گرانان به از گرانی نیست.
گران است ارزانش می کنم.
هیچ گرانی بی حکمت نیست و هیچ ارزانی بی علت.
(1) - garan.
(2) - gouru.
(3) - garu.
(4) - grana.
(5) - ghiran. (6) - ن ل: گریزنده شد ماه و گم گشت مهر.

گران.

[گِ] (اِخ) یکی از دهکده های توابع کجور است. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 28، 30، 109).

گران.

[گِ] (اِخ)(1) اولیس. ژنرال آمریکایی متولد در من پلیزنت(2). وی در جنگ سسسیون(3) ضد آمریکائیان جنوبی به فتوحاتی نائل آمد. وی از سال 1868 تا 1876 م. رئیس جمهوری آمریکا بود.
(1) - Grant, Ulysses.
(2) - Mount Pleasant.
(3) - Secession.

گران آمدن.

[گِ مَ دَ] (مص مرکب)ناگوار افتادن. ناگوار آمدن. دشوار افتادن. || گران آمدن گفتاری به کسی. برخوردن به او : مهر فیروز گفت که اگر بر تو گران نیاید مرا بدان مقام شما توانی برد. (تاریخ طبرستان ص 68).
یکی عیب است اگر ناید گرانت
که بویی در نمک دارد دهانت.نظامی.
که ملوک آن طرف قدر چنان بزرگوار ندانستند و بی عزتی کردند و بر ما گران آمد. (گلستان سعدی). مرا که پروردهء نعمت این خاندانم این سخن گران آمد. (گلستان سعدی).

گران آواز.

[گِ] (ص مرکب) کسی که آواز کلفت و بم دارد. جَهْوَریّالصوت. درشت آواز. مراد خشونت و غلظتی است که در صوت پدید آید، طبیعی یا عرضی.

گران آواز شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب) خشونت در صوت پیدا آمدن. درشت گردیدن آواز.

گران انجام.

[گِ اَ] (ص مرکب) عبارت ذیل در سندبادنامه آمده : روزی صیادان پیلی وحشی گرفتند از این سبک گامی، گران انجامی، بادپایی. (سندبادنامه چ احمد آتش ص 56). این ترکیب در جائی دیگر دیده نشده و مصحح در حاشیهء همین صفحه احتمال داده است که اصل کلمه گران اندام است.

گران اندام.

[گِ اَ] (ص مرکب)سنگین اندام. چاق. فربه. || خسته و کوفته از خواب یا اندوه.

گرانبار.

[گِ] (ص مرکب) کسی که بار گران دارد. سنگین بار. آنکه بار او سنگین است :
ساز سفرم هست و نوای حضرم هست
اسبان سبکبار و ستوران گرانبار.فرخی.
کیست که از بخشش تو نیست گران دخل
کیست که از منت تو نیست گرانبار.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 96).
همیشه سختی ره بر خر گرانبار است.
ظهیر فاریابی.
همه گرانبار دو اجر جزیل و دو ثواب جمیل با مساکن خویش رفتندی. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چه نیکو زده ست این مثل پیر ده
ستور لگدزن گرانبار به.سعدی.
چون گرانباران بسختی میروند
هم سبکباری و چستی خوشتر است.
سعدی.
|| سنگین. وزین. ثقیل. سنگین وزن :
آتش ز روی رفته و باد از سر
افتاده در متاع گرانبارش.خاقانی.
چنین گویند کاسب بادرفتار
سقط شد زیر آن گنج گرانبار.نظامی.
|| کنایه از انسان و حیوان آبستن هم هست. (برهان) (آنندراج). || چاق. فربه :
ترا گوسفندی از آن به بدی
که باری، گرانبار و فربه بدی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| مکلف. موظف :
چرا برآهو و نخجیر روزه نیست و نماز
چرا من و تو بدین کارها گرانباریم.
ناصرخسرو.
|| ناراحت، مکدر، دلتنگ :
به سعد و نحس کاین آید و دگر برود
گذشت مدتی و خاطرم گرانبار است.
خاقانی.
|| شخصی را گویند که مال و اسباب و بنه و غنایم بسیار داشته باشد. (برهان). کنایه از کسی است که غنایم بسیار کرده باشد. || کنایه از کسی که پیشهء بسیار داشته باشد. (انجمن آرای ناصری). || غیرقابل تحمل. تحمل ناپذیر. آنکه بودنش زائد باشد :
گرچه دلاله مبنی کار است
گاه خلوت ترا گرانبار است.سنایی.
|| باردار و بارور اعم از درخت و حیوان و انسان. (برهان) (آنندراج) :
چمن در چمن دید سرو سهی
گران بار شاخ ترنج و بهی.اسدی.
- ابر گرانبار؛ ابر باران آور :
در چهرهء او روز بهی بود پدیدار
در ابر گرانبار پدیدار بود نم.فرخی.
- زن گرانبار؛ زنی که به زادن نزدیک باشد.

گرانبار رفتن.

[گِ رَ تَ] (مص مرکب)بسنگینی رفتن. ناراحت رفتن :
بر عین غین گشته ز خجلت ز عین مال
چون حرف غین بین که گرانبار میروم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 652).

گرانبار شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب)سنگین بار شدن. دارای بار گران گشتن : پس به بلاد عبدالقیس شد و هر عرب که آنجا یافت همه را بکشت و هرکه بجست به ریگ بادیه بمرد و کس دست فراخواسته نکرد تا گرانبار نشود. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
سهی سروش از غم کمان وار شد
تهی گنجش از در گرانبار شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
شاهی که عطاهاش گران است ستوده ست
هرچند شوی زیر عطاهاش گرانبار.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص192).
و نیز اگر غذای بسیار بیکبار خورد طبیعت گرانبار شود و به هضم آن وفا نتواند کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| حامله شدن. آبستن گشتن :
گرانبار شد گوهر نازنین.نظامی.
|| مست گردیدن. سنگین شدن :
چو از باده سَرْشان گرانبار شد
سمن برگ هر دو چو گلنار شد.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| بارور شدن درخت و انسان و حیوان. رجوع به گرانبار شود.

گرانبارشده.

[گِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)رجوع به گرانبار شدن شود.

گرانبار کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)سنگین کردن بار. ثقیل کردن حمل. وزین نمودن بار :
بفرمود شه تا از آن خاک زرد
شتربان صد اشتر گرانبار کرد.نظامی.
|| بسیار بارور شدن درخت :
مهر تو بر دل من تا به جگر بیخ زده ست
شاخها کرده بلند و بارها کرده گران.فرخی.

گرانبار گردانیدن.

[گِ گَ دَ] (مص مرکب) و گرانبار گردیدن؛ سنگین گردانیدن و گردیدن. ثقیل نمودن و ثقیل شدن :
به لشکر مگو ورنه از بیم سیم
گرانبار گردند و یابند بیم.نظامی.

گرانبار گشتن.

[گِ گَ تَ] (مص مرکب)سنگین شدن. سنگین گردیدن :
تو خفته و پشتت ز بزه گشته گرانبار
با بار گران خفتن از اخلاق حمار است.
ناصرخسرو.
مرا کآیم از کاه برگی ستوه
چه باید گرانبار گشتن چو کوه.نظامی.
|| بارور شدن درخت و امثال آن و سنگین شدن :
پس چونکه سرافکنده و رنجور بمانده ست
هر شاخ که از میوه و گل گشت گرانبار.
مسعودسعد.

گرانباری.

[گِ] (حامص مرکب) سنگینی. ثقیل بودن :
چه سود از لوح کو ماند ز نقطه اولین حرفی
که از روی گرانباری ز ابجد حرف پایانی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 423).
چه آزادند درویشان ز آسیب گرانباری
چه محتاجند سلطانان به اسباب جهانبانی.
خاقانی.
گرانباری مال چندان مجوی
که افتد به لشکرگهت گفتگوی.نظامی.
از گرانباری خود ترسیدن
پس بیکبار به پیشان رفتن.عطار.
زاد این راه گرانباری بود و زاد آن راه سبکباری. (تفسیر ابوالفتوح).
|| صدمت، زحمت، رنج : اهالی آن را از تغلب و گرانباری برهاند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 69). و کلی تکلیفات و گرانباری را از ایشان برداشت. (ترجمهء محاسن اصفهانی ص 141). || سنگین بودن. ثقیل بودن.

گران بودن.

[گِ دَ] (مص مرکب) آبستن بودن. حامل بودن :
گران بود و اندر شکم بچه داشت
همی از گرانی بسختی گذاشت.فردوسی.
|| گران بودن بیمار کنایه از مشرف بودن بیمار بر مرگ. (آنندراج). کنایه از اشتداد بیماری که بیم مرگ در آن باشد. (مجموعهء مترادفات ص 71) :
پروانه تا دم صبح مشکل که زنده ماند
بیدار باش ای شمع بیمار ما گران است.
نصرت (از آنندراج).

گرانبها.

[گِ بَ] (ص مرکب) نفیس. قیمتی. ثمین. باارزش. سنگین قیمت :
وی ماه سبک عنان تر از عمر
چون عمر گرانبهات جویم.خاقانی.
ای درّ گرانبهاتر از روح
چون روح سبک لقات جویم.خاقانی.
گرچه گهری گرانبها بود
چون مه به دهان اژدها بود.نظامی.

گران پای.

[گِ] (ص مرکب) کنایه از مردم عالی قدر بلندمرتبه و بعضی گویند گران سایه کنایه از ذات فیاضی که زود انتقال نکند و از جا نرود و گویند کسی که حضور او مرغوب نباشد. (آنندراج)(1).
(1) - ظاهراً مؤلف فرهنگ «گرانسایه» را در موضعی دیده بوده و آن را «گران پایه» خوانده، سپس به گران پای بدل کرده است. رجوع به گرانسایه شود.

گران پایه.

[گِ یَ / یِ] (ص مرکب)گران قدر. بلندمرتبه. عالی مقام :
نشسته به در بر گران پایگان
به پرده درون جای پرمایگان.فردوسی.
از ایشان هر آن کس که پرمایه بود
به گنج و به مردی گران پایه بود.فردوسی.

گران پرواز.

[گِ پَرْ] (ص مرکب) آنکه پرواز بدیر کند. (آنندراج). دیرپرواز. دیرگذر :
در این بستان سرا خود را چنان صائب سبک کردم
که رنگ چهرهء گل را گران پرواز میدانم.
صائب (از آنندراج).

گران پشت.

[گِ پُ] (ص مرکب) کنایه از مردم قوی پشت و بارکش و حمال. (برهان) (آنندراج). کنایه از بارکش قوی پشت است. (انجمن آرا). || متکبر و خودبین و کاهل :
نیاید آدمی از هر گران پشت
نباشد اسب پالانی هنرور.
؟ (از شعوری ج2 ص308).

گرانتر.

[گِ تَ] (ص تفضیلی) رجوع به معانی گران شود.

گران تمکین.

[گِ تَ] (ص مرکب)گران وقار. وقور. سخت تمکین. آنکه دیر تمکین کند. آنکه بسنگینی امری یا دستوری را بپذیرد و دیر انجام دهد :
برس به داد من ای ساقی گران تمکین
که توبه منفعل از روی نوبهارم کرد.
؟ (از آنندراج).

گران تن.

[گِ تَ] (ص مرکب) رجوع به گران جسم شود.

گرانجان.

[گِ] (ص مرکب) کنایه از مردم سخت جان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بسیار مقاومت کننده در برابر چیزی. پوست کلفت. دیرپذیر : و بر کرسی گرانجان مباش و ترش روی. (قابوسنامه).
گرانی ببردم ز درگاهش ایرا
مرید سبکدل گرانجان نباشد.خاقانی.
شیطان را که خود را در تو میمالد چون سگ... و مخبط و گرانجان، و کاهلی میکندت از آن آب وضو اینها را بشوی. (کتاب المعارف بهاءولد).
باد سبکروح بود در طواف
خود تو گرانجان تری از کوه قاف.نظامی.
حریف گرانجان ناسازگار
چو خواهد شدن، دست پیشش مدار.
سعدی (گلستان).
|| مردم بسیار پیر و سالخورده و رعشه ناک. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).
گرانجانی که گفتی جان نبودش
به دندانی که یک دندان نبودش.نظامی.
|| مردم فقیر و بیمار از جان سیرآمده. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || آهار و پالوده. (برهان) (آنندراج). چه آن نیز مانند پیران لرزان و رعشه ناک است. || کاهل و سست مقابل سبکروح. (غیاث اللغات) (آنندراج). کاهل. (اوبهی) :
توبهء زهدفروشان گرانجان بگذشت
وقت رندی و طرب کردن رندان پیداست.
حافظ.
|| خسیس. لئیم. پست. بخیل :
تنی چند از گرانجانان که دانی
خبر بردند سوی شه نهانی.نظامی.
ای گرانجان خوار دیدستی ورا
زآنکه بس ارزان خریدستی ورا.
مولوی.
دربارهء گرانجانی گفته اند که گرانتر از پوستین در حزیران است و شوم تر از روز شنبه برکودکان. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلن ص 174).

گرانجانی.

[گِ] (حامص مرکب) سستی و کاهلی. (غیاث) (آنندراج). رجوع به گرانجان شود. || سخت جانی. رجوع به گرانجان شود.
باد با عزم او گرانجانی است
خاک با حلم او سبکباری است.
(جهانگشای جوینی).
|| پوست کلفتی. مقاومت. استقامت. || بخل. امساک. لئامت. || ثقیل بودن. سنگین بودن در معاشرت. ضد سبکروح :
مجلس انس و بهار و بحث شعر اندر میان
نستدن جام می از جانان گرانجانی بود.
حافظ.

گرانجانی کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) سخت جانی نمودن. دیر از جان گذشتن :
پیر چون گشتی گرانجانی مکن
گوسفند پیر قربانی مکن.شیخ بهائی.
|| استقامت ورزیدن. مقاومت کردن. سختگیری کردن :
سعدی نصیحت نشنود ور جان در این ره میرود
صوفی گران جانی ببر ساقی بیار آن جام را.
سعدی.
رجوع به گرانجان شود.

گران جسم.

[گِ جِ] (ص مرکب) گران تن. وزین. سنگین. عظیم الجثه. || کسی که گرانی در جسم او پدید آید بر اثر بیماری.

گران جنبش.

[گِ جُمْ بِ] (ص مرکب)سخت حرکت. آنکه دیر بجنبد. || دیرپرنده. دیرپرواز. پرنده ای که به کندی بپرد :
شبی تیره چو کوهی زاغ بر سر
گران جنبش چو زاغی کوه بر پر.نظامی.

گران چشم.

[گِ چَ / چِ] (ص مرکب)بزرگ چشم. (منتهی الارب). علی (بن ابیطالب) مردی بود معتدل قامت ضخم شکم سخت عظیم، سپید، سر و ریش بزرگ داشت چنانکه همهء سینه بپوشانیدی و گران چشم بود، اما نیکوروی بود و با هیئت و موی بسیار بود بر سینهء وی. (مجمل التواریخ و القصص). || بدچشم. (ناظم الاطباء). || مرادف ستورچشم. (آنندراج).

گران خاطر.

[گِ طِ] (ص مرکب) آزرده دل و رنجیده خاطر. (آنندراج).

گران خدیه.

[گِ خِ یَ / یِ] (اِ) یکی از عناصر چهارگانه است. (ناظم الاطباء). این ترکیب برساختهء دساتیر است.

گران خراج.

[گِ خَ] (ص مرکب)بسیارمالیات. آنچه خراج آن سنگین بود. آنچه مالیات آن بسیار باشد: زمینی گران خراج.

گران خرید.

[گِ خَ] (ص مرکب) مقابل ارزان خرید. آنچه به بهای بسیار خریده شود.

گران خریدن.

[گِ خَ دَ] (مص مرکب)چیزی را به بهای بسیار خریداری کردن. مقابل ارزان خریدن. اِرهان. مغالات. (تاج المصادر بیهقی).

گران خسب.

[گِ خُ] (نف مرکب) دیر بخواب رو. دیررونده به خواب :
صبح گران خسب سبک خیز شد
دشنه به دست از پی خونریز شد.نظامی.

گران خواب.

[گِ خوا / خا] (ص مرکب)کنایه از مردمی است که دیر به خواب رود و دیر هم بیدار گردد. (برهان) (انجمن آرا). آنکه خوابش سنگین باشد و دیر بیدار گردد. (آنندراج) :
امروز منم روز فرورفته و شب خیز
سرگشته از این بخت سبک پای گران خواب.
خاقانی.
چیست بدیوان عشق حاصل کارم جز اشک
عمر سبکپای گشت بخت گران خواب شد.
خاقانی.
مرغ گران خواب تر از صبحگاه
پای فلک بسته تر از دست ماه.نظامی.
ز دست بخت گران خواب و کار بی سامان
گرم بود گله ای رازدار خود باشم.حافظ.
این بخت گرانخوابم بیدار شود روزی
وین دولت سرمستم هشیار شود روزی.
حافظ.
رخسارهء گلرنگ تو هر دم به هوایی است
چون چشم گران خواب تو بیمار نباشد.
صائب (از آنندراج).

گران خوابی.

[گِ خوا / خا] (حامص مرکب) گران خواب بودن. دیر بیدار شدن. سنگین خوابی : صداع بلغمی هفت نوع است: یکی گرانی سر و چشم. دوم کسلانی و دیرکاری. سیم خفتن و گران خوابی... (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گران خوار.

[گِ خوا / خا] (نف مرکب)مردم خورنده و بسیارخوار و شکم پرست. (برهان). پرخور. سخت پرخور :
آن سبک روح همچو روح برفت
وین گران خوار همچو ریگ بماند.
(لباب الالباب جزء اول ص 180).

گران خواری.

[گِ خوا / خا] (حامص مرکب) پرخواری. (آنندراج). بسیارنوشی :
همچو خمار است درد تو که نگردد
جز به گران خواری شراب شکسته.
سیف اسفرنگ (از آنندراج).

گران خوی.

[گِ] (ص مرکب) کنایه از مخالف و ناساز و بر این قیاس گران بودن خوی :
از بس که تو را خوی به عشاق گران است
بیقدر متاع سر بازار تو جان است.
شیخ العارفین (از آنندراج).

گران خیز.

[گِ] (نف مرکب) به معنی گران پای. (آنندراج). دیربلندشونده و سخت از جای برخیزنده :
اگرچه شیرپیکر بود پرویز
ملک بود و ملک باشد گران خیز.نظامی.
از گران خیزان خواب صبح فصل گل مباش
میرسد خوابی که بیداری فراموشت شود.
رضی دانش (از آنندراج).

گراندبورگ.

[گِ] (اِخ)(1) حاکم نشین کرز(2) بخش گِرِه(3) نزدیگی گارتامپ(4)، دارای 2422 سکنه است.
(1) - Grand-bourg.
(2) - Creuse.
(3) - Gueret.
(4) - Gartempe.

گراندبورگ.

[گِ] (اِخ)(1) حاکم نشین ماری گالانت(2) (آنتیل فرانسه)، دارای 12800 سکنه و دارای بندری است.
(1) - Grand-bourg.
(2) - Marie-Galante.

گران دخل.

[گِ دَ] (ص مرکب) پردرآمد. دارنده. پربهره :
کیست که از بخشش تو نیست گران دخل
کیست که از منت تو نیست گرانبار.فرخی.

گران دست.

[گِ دَ] (ص مرکب) کنایه از کسی است که کارها را بسیار دیر و به تأنی و درنگ کند. (برهان). کسی که کارها را بدیر کند و این مقابل سبک دست است. (آنندراج) :
مهترند آنچه زآن گران دستند
کهترند آنچه زآن سبکپایند.مسعودسعد.
تو نکوتر کسی ایرا که سبک دست تری
خیز و برهان ز گران دستی اغیار مرا.
خاقانی.

گراندن.

[گِ دَ] (مص) نگریستن و نگاه کردن و دیدن. (ناظم الاطباء).

گران دو.

[گِ دَ / دُو] (ص مرکب) اسب آهسته رو. (ناظم الاطباء).

گران دود.

[گِ] (اِ مرکب) کنایه از ابر سیاه و تیره. (برهان) (آنندراج). || نِزم و آن بخاری باشد غلیظ و ملاصق زمین. (برهان).

گراندوک.

[گِ] (فرانسوی، اِ)(1) عنوان و لقبی است که بعض شاهزادگان مطلق العنان دارا بودند: گراندوک لیتوانی(2).
(1) - Grand-duc.
(2) - Le Grand-duc de Lituanie.

گراندهتل.

[گِ هُ تِ] (فرانسوی، اِ مرکب)مهمانخانهء بزرگ. هتل بزرگ.

گران رفتار.

[گِ رَ] (ص مرکب) کندرو. بطی ءالسیر. کسی که به کندی و سنگینی رود.

گران رفتار شدن.

[گِ رَ شُ دَ] (مص مرکب) کندرو شدن. بطی ءالسیر گشتن. به کندی رفتن.

گران رکاب.

[گِ رِ] (ص مرکب) کسی را گویند که در روز جنگ به حملهء خصم از جا نرود و ثابت قدم باشد و جای خود را نگاه دارد. (برهان) (آنندراج) (غیاث). || کنایه از مردم آرمیده و باتمکین. (برهان).

گران رکاب شدن.

[گِ رِ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از حمله بردن :
گران شد رکاب و سبک شد عنان.فردوسی.

گران رکابی.

[گِ رِ] (حامص مرکب)کنایه از حمله بردن است. عمل گران رکاب :
از ناله در آن گران رکابی
الحق سپه گران شکستم.خاقانی.
|| ثقیل و سنگین بودن :
حرارت سخطت با گران رکابی سنگ
ذبول کاه دهد کوههای فربی را.انوری.

گران رو.

[گِ رَ / رُو] (نف مرکب) کندرو. کند در رفتار. بطی ءالسیر : زیرا که فرودین سبک روتر بود و به گران روتر همی رسد. (التفهیم).
رخت رها کن که گران رو کسی
کز سبکی زود به منزل رسی.نظامی.
و چون ماه گران رو باشد... گویند که قمر تقصیر کرد و اگر قمر سبک رو باشد... (جهان دانش ص114).

گران روح.

[گِ] (ص مرکب) بدخوی. حِلقِد. (منتهی الارب).

گران روی.

[گِ رَ] (حامص مرکب) عمل گران رو. رجوع به گران رو شود.

گران ریش.

[گِ] (ص مرکب)بزرگ ریش: هِلَّوف؛ ریش سطبر. بسیارموی. کلان ریش. نعثل؛ مردی درازریش، کان یشبه به عثمان. (منتهی الارب).

گران زبان.

[گِ زَ] (ص مرکب) الکن. کسی که زبانش در سخن گفتن سنگین است و بسختی سخن ادا کند. طَبّاقاء. (مهذب الاسماء). رجوع به طباقاء شود. که زبانش سنگین است در سخن گفتن. فدم. (دستور اللغه). قتول. (مهذب الاسماء).

گرانژا.

[گِ] (اِخ)(1) محل اقامت تابستانی پادشاهان اسپانی. این قصر بوسیلهء فیلیپ پنجم به سبک قصر ورسای نزدیک سگوی(2)ساخته شده است.
(1) - Granja.
(2) - Segovie.

گران سایگی.

[گِ یَ / یِ] (حامص مرکب) عمل گران سایه. رجوع به گران سایه شود.

گران سایه.

[گِ یَ / یِ] (ص مرکب) کنایه از مردمی عالیرتبه و صاحب جاه و مرتبه. (برهان) (انجمن آرا). گران پایه. (آنندراج). ج، گران سایگان :
ز پهلو برفتند پرمایگان
سپهبدسران و گران سایگان.فردوسی.
چو دید آن دو مرد گران سایه را
به دانایی اندر سرمایه را.فردوسی.
دو گرد دلیر گرانمایه را
سرافراز شیر گران سایه را.فردوسی.
|| جاهل و متکبر. (آنندراج) (انجمن آرا) :
نشسته به در [ فریدون ] بر گران سایگان
به پرده درون جای پرمایگان.فردوسی.
|| خیلخانه دار. صاحب سپاه انبوه. (آنندراج) (انجمن آرا).

گران سر.

[گِ سَ] (ص مرکب) متکبر و مُدمّغ. (از برهان). کنایه از جاهل و متکبر. (آنندراج) :
اگر خسیسی بر من گران سر است رواست
که او زمین کثیف است و من سماء سنا.
خاقانی.
|| صاحب لشکر و سپاه انبوه که او را سپه سالار نیز خوانند. (برهان). || مست. مخمور. (از آنندراج) :
در قصب سه دامنی آستئی دو برفشان
پای طرب سبک برآر ارچه ز می گران سری.
خاقانی.
شاه گران سر ز می خوش اثر
باد و مباداش گرانی بسر.
امیرخسرو (از آنندراج).
|| غضبناک. خشمین. خشمن. رنجیده خاطر. آزرده خاطر :
شاه است گران سر ارچه رنجی
زین بندهء جان گران ندیده ست.خاقانی.

گران سرشت.

[گِ سِ رِ] (ص مرکب)سست. کاهل. (از برهان) (از انجمن آرا). کاهل. تنبل. (از آنندراج) (از مجموعهء مترادفات). || مردم متکبر و صاحب وقار و تمکین. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

گران سرین.

[گِ سُ] (ص مرکب) آنکه سرین کلان دارد.

گران سلیح.

[گِ سِ] (ص مرکب) آنکه سلاح او گران بود. سنگین سلاح. شجاع. گرد. دلاور :
میر بزرگ نامی گرد گران سلیحی
شیر ملک شکاری شاه جهان گشائی.فرخی.

گران سنج.

[گِ سَ] (ص مرکب)گران سنگ. وزین :
چو شاه آن متاع گران سنج دید
چو دریا یکی دشت پرگنج دید.نظامی.
رجوع به گران سنگ شود.

گران سنگ.

[گِ سَ] (ص مرکب) وزین. سنگین. ثقیل :
چو آن چامه بشنید بهرام گور
بخورد آن گران سنگ جام بلور.فردوسی.
ای هوا یافته از طبع لطیف تو مثال
ای زمین یافته از حلم گران سنگ تو سنگ.
فرخی.
و فاضل ترین جنسش (جنس اُملَج) آن است که اشهب باشد و گران سنگ و سخت. (الابنیه عن حقایق الادویه).
ترا گوسفندی از آن به بدی
که یاری گران سنگ و فربه بدی.
اسدی (از فرهنگ شعوری).
گلش هر زمان گشت بی رنگ تر
همان بار دُرّش گران سنگ تر.اسدی.
چون سخت شود جنگش با بارهء شب رنگش
کوپال گران سنگش درهم شکند مغفر.
امیرمعزی.
ای عجب دل سبک و درد گرانتر شودم
هرچه من رطل گران سنگ سبکتر رانم.
خاقانی.
که در پایان آن کوه گران سنگ
چمنگاهی است گردش بیشهء تنگ.نظامی.
ز گرز گران سنگ چالشگران
شده ماهی و گاو را سرگران.نظامی.
|| قانع. (برهان). || صابر. (برهان) (آنندراج). || کنایه از مردم با تمکین و وقار. (برهان) (غیاث). آهسته و بزرگوار و وزین :
از او شخصی فروافتد گران سنگ
ز بیم جان زند در کنگره چنگ.نظامی.
بود چون سبزه زیر سنگ از نشو و نما عاجز
زبان عرض حال ما ز تمکین گران سنگش.
صائب.
|| قیمتی. (شعوری ص310) :
بتارک برش تاج دستور شاه
ز گوهر گران سنگ و تابان و ماه.
نظامی (از شعوری ص 310).

گران سنگی.

[گِ سَ] (حامص مرکب)سنگینی. وقار داشتن. آهستگی. متانت. بردباری : و اگر از گران سنگی و آهستگی نکوهیده گردی، دوست تر دارم که از سبکساری و شتابزدگی ستوده گردی. (قابوسنامه).
کز گران سنگی گنجور سپهر آمد کوه
وز سبکساری بازیچهء باد آمد خس.
سنائی.
|| گرانی. گران قیمتی. بهاداری :
تنگ دل شد جهان از آن تنگی
یافت نان عزت گران سنگی.نظامی.
رجوع به گرانبها شود. || سنگینی. ثقیل بودن :
دید چیزی به گران سنگی چون باهوی کرد.
سوزنی.

گرانسی.

[گِ] (اِخ)(1) ژاک دُ. مارشال فرانسوی که بواسطهء بی باکیش شهرت یافته بود. (1603 - 1680 م).
(1) - Grancey, Jacque de.

گران سیر.

[گِ سَ / سِ] (ص مرکب) آنکه سیر او بدیر بود. (آنندراج). کندو. دیررو. آهسته رو :
نقرس گرفته پای گران سیرش
اصلع شده دماغ سبکسارش.خاقانی.
دو سنگ است بالا و زیر آسیا را
گران سیر زیر و سبک سیر بالا.خاقانی.
|| دیرنفوذکننده. به کندی نفوذکننده. بطی ءالتأثر :
کوشش جان برنیاید با گرانیهای جسم
آب در آهن گران سیر است چون آهن در آب.
صائب (از آنندراج).

گران شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب)ناگوار و نامطبوع گردیدن :
کنون گران شدم و سرد و نانورد شدم
از آن سبب که به خیری همی بپوشم ورد.
کسائی.
از بس که سر به خانهء هر کس فروکند
سرد و گران و بی مزه شد میهمان برف.
کمال الدین اسماعیل.
|| سنگین شدن سر پس از نشئه شراب. خمارآلودگی :
چو شد نوش خورده شتاب آمدش
گران شد سرش رای خواب آمدش.
فردوسی.
|| کنایه است از نزدیک شدن وضع حمل :
بر آن نیز بگذشت یکچند روز
گران شد فرنگیس گیتی فروز.فردوسی.

گران شدن رکاب.

[گِ شُ دَ نِ رِ] (مص مرکب) فشار آوردن بر رکاب تا اسب بسرعت بتازد. کنایه از به شتاب شدن :
گران شد رکاب یل اسفندیار
بغرید با گرزهء گاوسار.فردوسی.
گران شد رکاب و سبک شد عنان
به چشم اندر آورد رخشان سنان.فردوسی.

گران شدن عنان.

[گِ شُ دَ نِ عِ] (مص مرکب) کشیدن عنان اسب برای توقف دادن آن :
گران شد عنان و گران شد رکیب
سر سرکشان خیره گشت از نهیب.
فردوسی.

گران شده.

[گِ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)قیمتی شده. بهادارشده :
ز چیزهای جهان هرچه خوار و ارزان شد
گران شده شمر آن چیز خوار و ارزان را.
ناصرخسرو.

گران شکم.

[گِ شِ کَ] (ص مرکب)بزرگ شکم. برآمده شکم. اَثَطّ. (منتهی الارب).

گران عنان.

[گِ عِ] (ص مرکب) آنکه لگام اسب را بکشد در روز جنگ و جز آن تا اسب برجای ماند. (آنندراج). مقابل سبک عنان. || مردم کاهل و یا اسب کاهل. (ناظم الاطباء).

گران فروش.

[گِ فُ] (نف مرکب) آنکه متاع خویش را به قیمت گران فروشد. مقابل ارزان فروش. دندان گرد در تداول عامه. گران گاز. رجوع به گران گاز شود.

گران قدر.

[گِ قَ] (ص مرکب) گرانپایه. عالی قدر. باوقار. متین. (آنندراج) :
گران قدران نیامیزند صائب با سبک مغزان
به برگ کاه کی آهن ربا مایل تواند شد.
صائب (از آنندراج).
|| بسیار. افزون. پربها. قیمتی :
چه صلتهای گران قدر ستانند فزون
یکهزار و دوهزار و سه هزار و ده هزار.
فرخی.

گران قیمت.

[گِ مَ] (ص مرکب) گرانبها. پرارزش و عالی. مقابل ارزان قیمت.

گران کابین.

[گِ] (ص مرکب) زنی که مهر او بسیار باشد. زنی که با مهر افزون به شوی رود. گران مهر. سنگین مهر :
غریب باشد هم زشت و هم گران کابین.
رضی الدین نیشابوری.

گران کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)دشوار کردن. سخت کردن. مشکل کردن :
بدان ره که گفت او سپه را بران
مکن بر سپه کار رفتن گران.فردوسی.
|| سنگین کردن. ثقیل کردن. وزین کردن :
خون ریز این [ خزان ] قنینهء می را گران کند
خون ریز آن(1) ترازوی طاعت کند گران.
سوزنی.
(1) - مراد عید اضحی است.

گران کردن رکاب.

[گِ کَ دَ نِ رِ] (مص مرکب) سوار شدن. (آنندراج) (غیاث). || رکاب کشیدن. تاختن. حمله آوردن :
گران کرد رستم همانگه رکیب
ندانست لشکر فراز و نشیب.فردوسی.
باد شمال... رکاب گران کرده، درآمد. (کلیله و دمنه).

گران کردن سر.

[گِ کَ دَ نِ سَ] (مص مرکب) ترشروئی کردن. خشم آوردن. عتاب کردن :
خداوند خرمن زیان میکند
که بر خوشه چین سر گران میکند.سعدی.

گران کردن عنان.

[گِ کَ دَ نِ عِ] (مص مرکب) دهنه را کشیدن و سخت کردن :
سبک تیغ را برکشید از نیام
عنان را گران کرد و برگفت نام.فردوسی.
رجوع به گران عنان و گران کردن شود.

گران کردن نرخ.

[گِ کَ دَ نِ نِ] (مص مرکب) بالا بردن قیمت. افزودن بهای چیزی را. اِغلاء. (منتهی الارب) :
از من امروز کس سخن نخرد
بس که نرخ سخن گران کردم.
حسین ثنایی (از آنندراج).

گران کیسه.

[گِ سَ / سِ] (ص مرکب)کنایه از ممسک و بخیل. (آنندراج).

گران گاز.

[گِ] (ص مرکب) سخت گران فروش. دندان گرد. رجوع به گران فروش شود. || کسی که دندانهای درشت دارد.

گران گازی.

[گِ] (حامص مرکب)گران فروشی. رجوع به گران گاز شود.

گران گردیدن.

[گِ گَ دی دَ] (مص مرکب) سنگین شدن. ثقیل شدن :
آدمی پیر چو شد حرص جوان میگردد
خواب در وقت سحرگاه گران میگردد.
صائب.
|| مست شدن :
گاه آن آمد کز شادی پر گردد دل
وقت آن آمد کز باده گران گردد سر.فرخی.
|| بالا رفتن قیمت. ارزش چیزی زیاد شدن.

گران گرز.

[گِ گُ] (ص مرکب) آنکه گرز گران دارد. دارنده گرز سنگین :
گرفتش سنان و کمان و کمند
گران گرز را پهلو دیوبند.فردوسی.

گران گوش.

[گِ] (ص مرکب) مردمی را گویند که گوش ایشان سنگین باشد، یعنی دیر بشنود و کر را نیز گویند چه گران گوشی به معنی کری آمده است. (برهان). کر. اطروش. موقور. (مهذب الاسماء) : گران گوشی به قزوینی گفت: شنیدم زن کرده ای. گفت: سبحان الله تو که چیزی نشنوی این خبر از کجا شنیدی. (از منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلن ص163).
اگر راحت بخواهی در همه حال
بشو هر جا گران گوش و زبان لال.
میر نظمی (از شعوری ص 310).

گران گوش شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب) وقر. (دهار). کر شدن. و رجوع به گران گوش شود :
دشوار بود غیبت یاران شنیدنم
شد گوش من گران و به فریاد من رسید.
محسن تأثیر (از آنندراج).

گران گوشی.

[گِ] (حامص مرکب) کری. سنگین گوشی :
بد مشنو وقت گران گوشی است
زشت مگو نوبت خاموشی است.نظامی.
رجوع به گران گوش شود.

گران گیر.

[گِ] (نف مرکب) کنایه از دیرگیر و سخت گیر. || آنکه در کارها صبر و ثبات ورزد. (آنندراج).

گرانمایگی.

[گِ یَ / یِ] (حامص مرکب)بزرگی. ارجمندی. عزت و جلال :
سرنامه کرد آفرین از نخست
گرانمایگی جز به یزدان نجست.فردوسی.
سپهدار پس گیو را پیش خواند
به تخت گرانمایگی برنشاند.فردوسی.
وز آن پس سه فرزند خود را بخواند
به تخت گرانمایگی برنشاند.فردوسی.
رجوع به گرانمایه شود.

گرانمایه.

[گِ یَ / یِ] (ص مرکب) هر چیز بیش بها و قیمتی و به عربی نفیس. (برهان) (انجمن آرا). هر چیز نفیس. (آنندراج). نفیس. (مفاتیح) (مجمل اللغه). پرارزش. پرارج :
سخن گرچه باشد گرانمایه تر
فرومایه گردد ز کم پایه تر.ابوشکور.
درم خواست با زر و گوهر ز گنج
گرانمایه دیبای زربفت پنج.فردوسی.
گهر خواست از گنج و دینار خواست
گرانمایه یاقوت بسیار خواست.فردوسی.
بدین حجره رودابه پیرایه خواست
همان گوهران گرانمایه خواست.فردوسی.
آن سرافراز و گرانمایه گهر
وآن گرانمایهء پرمایه تبار.فرخی.
هر کس که تو را خدمت کرده ست بر او
چون جان گرانمایه عزیز است و مکرم.
فرخی.
حسین سپاهانی ساربان را به رسولی فرستادند تا مال و خراج مکران و قصدار را بیاورد و خلعتی سخت گرانمایه و منشوری به اوی دادند. (تاریخ بیهقی). هستند از این روزگار ما گروهی عظامی با اسب و استام زر و جامهای گرانمایه. (تاریخ بیهقی).
دریای محیط است در این خاک معانی
هم دُرِّ گرانمایه و هم آب مطهر.ناصرخسرو.
با دیگر تحفه و هدایای گران مایه بخراج از روم بستدی. (اسکندرنامه نسخهء سعید نفیسی). ملک او را مهلتی گرانمایه فرمود. (کلیله و دمنه). زاهدی را پادشاه روزگار... خلعتی گرانمایه داد. (کلیله و دمنه).
که دُرج دُرّ گرانمایه را به قوت طبع
بشکل مدح تو آرم به سوزن تنظیم.سوزنی.
زین گرانمایه نقد کیسهء عمر
حاصل الا زیان نمی یابم.خاقانی.
نوح بن منصور او را خلعتی گرانمایه بخشید و ساز و اهبت و آلت سپه داری و لشکرکشی با شعار خواجگی و وزارت جمع کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 51).
از شتر بارهای پر زر خشک
وز گرانمایه های گوهر و مشک.نظامی.
این گرانمایه باغ مینورنگ
که به خون دل آمده ست به چنگ.نظامی.
نقل است که در تقوی تا حدی بود که یک بار در منزلی فرودآمده بود و اسبی گرانمایه داشت، بنماز مشغول شد. اسب در زرع شد، اسب را همان جای بگذاشت و پیاده برفت. (تذکرة الاولیاء عطار). و از دارالخلافه به خلع گرانمایه مخصوص گشت. (جهانگشای جوینی).
غواص اگر اندیشه کند کام نهنگ
هرگز نکند دُرّ گرانمایه به چنگ.
سعدی (گلستان).
یکی را از ملوک پارس... نگینی گرانمایه بر انگشتری بود. (گلستان سعدی). || آنکه مایهء بسیار داشته باشد. (آنندراج). مجازاً بزرگ. عالی مقام. والاتبار. رئیس. نجیب. اصیل. مقابل فرومایه و پست :
بجای هر گرانمایه فرومایه نشانیده.
رودکی.
فرستاده گفت ای گرانمایه شاه
مبیناد بی تو کسی پیشگاه.فردوسی.
چو قیصر نگه کرد و آن نامه دید
ز لشکر گرانمایه ای برگزید.فردوسی.
برفت و گرانمایگان را ببرد
هر آن کس که بودند بیدار و گرد.فردوسی.
تبیره برآمد ز درگاه شاه
گرانمایگان برگرفتند راه.فردوسی.
از آن پس گرانمایگان را بخواند
بسی رازها پیش ایشان براند.فردوسی.
چو گودرز کشواد بر میسره
هجیر و گرانمایگان یکسره.فردوسی.
گرانمایگان را ز لشکر بخواند
وزین داستان چند گونه براند.فردوسی.
گرانمایگان را بدانسان که خواست
بفرمود رفتن سوی دست راست.فردوسی.
از سوی ناف و ز پشت دو گرانمایه شهند
عیبشان نیست گر آن مادرکانْشان سیهند.
منوچهری.
درخورد همت تو خداوند جاه داد
جاه بزرگوار و گرانمایه و هجیر.منوچهری.
بوالعسکر مردی گرانمایه گونه و با جثه ای قوی بود. (تاریخ بیهقی).
بدین لاله رخ گفته بود او نهفت
که شاهی گرانمایه باشدْتْ جفت.
اسدی (گرشاسب نامه ص23).
هر گرانمایه ای ز مایهء خویش
گفت حرفی بقدر پایهء خویش.نظامی.
مرد را اعتبار در هنر است
کان گرانمایه از پی گهر است.
کاشف شیرازی (از بهار و خزان).
|| مجازاً عزیز :
پسری داد گرانمایه که در طالع او
هر ستاره فلکی راست بنیکی نظری.
فرخی.
تن ما جهانی است کوچک روان
در او پادشاه این گرانمایه جان.
اسدی (گرشاسب نامه).
تن تو خادم این جان گرانمایه ست
خادم جان گرانمایه همی دارش.
ناصرخسرو (دیوان ص 121).
ای ز شب وصل گرانمایه تر
وز عَلَم صبح سبک سایه تر.نظامی.
عمر گرانمایه در آن صرف شد
تا چه خورم صیف و چه پوشم شتا.سعدی.
در اینان به حسرت چرا ننگرم
که عمر گرانمایه یاد آورم.سعدی.
افسوس بر این عمر گرانمایه که بگذشت
ما از سر تقصیر و خطا درنگذشتیم.
سعدی (طیبات).
غایب مشو که عمر گرانمایه ضایع است
الا دمی که در نظر یار بگذرد.
سعدی (طیبات).
عیان شدی که بها چیست خاکپایش را
اگر حیات گرانمایه جاودان بودی.حافظ.
صرف شد عمر گرانمایه به معشوقه و می
تا از آنم چه به پیش آید از اینم چه شود.
حافظ.
|| فراوان. انبوه. بسیار : پس از چهار ماه لشکری گرانمایه از زنگبار می آمدند. (مجمل التواریخ). و ملک الروم با پانصد کشتی سپاه گرانمایه بیامد و مسلمانان با چهل کشتی برفتند. (مجمل التواریخ). عمر، هرمزان بن عبدالله بن عبیدالله را با سپاهی گرانمایه بجانب اصفهان فرستاد. (مجمل التواریخ). و سپاهی عظیم گرانمایه جمع آمدند. (مجمل التواریخ).

گرانمایه.

[گِ یَ / یِ] (اِخ) لقب بلاش ساسانی. (مفاتیح).

گران مغز.

[گِ مَ] (ص مرکب) گران سر. (آنندراج).

گران نظر.

[گِ نَ ظَ] (ص مرکب) آنکه از روی ناز و تبختر از گوشهء چشم به مردم می نگریسته باشد. (آنندراج).

گران نعل.

[گِ نَ] (ص مرکب) دارای نعل سنگین. چهارپائی که نعل بزرگ دارد. || بزرگ سم. پهن سم و آن از محسنات اسب است :
قوی پشت و گران نعل و سبک خیز
به دیدن تیزبین و در شدن تیز.نظامی.

گران نورد.

[گِ نَ وَ] (نف مرکب) آهسته و بسیار رو :
سایه که نقیضه ساز مرد است
در طنزگری گران نورد است.نظامی.

گرانول.

[گِ] (فرانسوی، اِ)(1) حب های ریزی هستند به وزن 2 تا 5 سانتیگرم که محتوی آلکابوئیدها یا داروهائی است که مقدار استعمالشان خیلی کم و دقیق است. (بین یک دهم میلی گرم تا یک میلی گرم). گرانولهای اسید ارسینو و سولفات دو استریکنین هر یک محتوی یک میلی گرم و گرانول سولفات داسرویین محتوی یک چهارم میلی گرم تا یک میلی گرم و گرانولهای اکونیتین و دیژیتالین و استروفانتین هر یک محتوی یک میلی گرم است. (کتاب درمانشناسی ج 1). گرانولها را با گرد صمغ عربی و گرد لاکتوز و شربت ساده تهیه میکنند و دو نوع میباشند: 1- گرانولهائی که یک میلیگرم مادهء دارویی در بردارند و شامل: گرانولهای اسید آرسینو، سولفات آتروبین و سولفات استرکنین میباشند. 2- گرانولهایی که هر کدام یک دهم میلی گرم مادهء دارویی در خود دارد و آنها را با گردهای یک صدم تهیه میکنند و صورتی رنگ میباشند، مانند: گرانولهای ازتات اکونی تین، آکونی تین و دیژیتالین. برای تهیهء گرانولها، مادهء فعال دارویی را با کمی لاکتوز با دقت مخلوط میکنند و سپس بقیهء لاکتوز را می افزایند و خوب مخلوط مینمایند تا متحدالشکل شود، بعد گرد صمغ را اضافه میکنند و مقدار کافی شربت می افزایند تا تودهء خمیری شکلی حاصل شود، سپس آن را به صورت گرانول درمی آورند. (از کتاب کارآموزی داروسازی تألیف جواد جنیدی ص 105).
(1) - Granule.

گرانویل.

[گِ وی] (اِخ)(1) مرکز بخش مانش ناحیه داورانش(2). بندری است بر کنار مانش در مصب بسک(3) در 328هزارگزی اُ(4)از پاریس، دارای 10132 تن جمعیت است.
(1) - Granville.
(2) - d´Avranches.
(3) - Bosq.
(4) - O.

گرانه.

[گِ نِ] (اِخ)(1) فرانسوا ماریوس. نقاش فرانسوی متولد شده در اکس(2). او نتایج عکاسی واقعی نور در نقاشی را به دست آورد.
(1) - Granet, Francois Marius.
(2) - Aix.

گرانه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی (بلوک زرکان) بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 7هزارگزی شمال خاوری اهواز، کنار راه شوسهء اهواز به مسجدسلیمان. در دشت واقع است و محلی گرمسیر می باشد و سکنهء آن 800 تن است و آب آن از رودخانهء کارون تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرانی.

[گِ] (حامص) مقابل ارزانی در نرخ. گرانی بها: این روزها گرانی بیداد می کند. || سختی. دشواری :
چون چنین است مرا بی تو بقایی نبود
به بود گر بروم زود و گرانی ببرم.
سیفی نیشابوری.
رجوع به گران شود. || (حامص) مقابل سبکی در وزن. (آنندراج). سنگینی. وزین. وزن دار: برخفج؛ گرانی بود که در خواب بر مردم افتد. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
بامها را فرسب خرد کنی
از گرانیت گر شوی بر بام.رودکی.
گران بود اندر شکم بچه داشت
همی از گرانی بسختی گذاشت.فردوسی.
تو گفتی که گردون ببرد همی
زمین از گرانی بدرّد همی.فردوسی.
یار لاغر نه سبک باشد و فربه نه گران
سبکی به ز گرانی ز همه روی شمار.فرخی.
مجردیم و بی بنه و بکتغدی و سباش را آنچه افتاد از گرانی بنه افتاد. (تاریخ بیهقی). زبر آن گرمی و گرانی شکم مادر و زیر او انواع تاریکی و تنگی. (کلیله و دمنه).
هست در میزان حکمت بی گرانی بوقبیس
هست با میزان خشم تو جهنم بی قبس.
سوزنی.
یک جفا از خویش و از یار تبار
از گرانی هست چون سیصدهزار.مولوی.
|| مزاحمت. زحمت.
-گرانی بردن؛ رفع مزاحمت کردن :
چون چنین است مرا بی تو بقایی نبود
به بود گر بروم زود و گرانی ببرم.
سیفی نیشابوری.
|| فراوانی و استواری :
مر سفیهان را رباید هر هوی
زآنکه نبودشان گرانی قوی.مولوی.
|| مجازاً حاملگی. آبستنی :
گران بود اندر شکم بچه داشت
همی از گرانی بسختی گذاشت.فردوسی.
|| گرانی در طعام. ناگواردی. دیرهضمی. || مجازاً چیز ناگوار و مکروه. (از آنندراج). || اذیت. آزار. سرسنگینی. تکلف. مشقت : دل هارون بر برامکه بگشت و جعفر و یحیی را گران گرفت و یحیی هر روز از هارون گرانی میدیدی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
جوانی گسست و چیره زبانی
طبعم گرفت نیز گرانی.
رودکی (از معیار الاشعار خواجه نصیرالدین طوسی).
کز این پس مرا زندگانی بود
بزنهار رفتن گرانی بود.فردوسی.
اگرچه رهی را تو کمتر نوازی
بپرهیزی از دردسر وز گرانی.منوچهری.
بردل تو ضجرت و گرانی رسیده باشد. (منتخب قابوسنامه ص 31).
چون پند نپذرفت ز خود دور کنش زود
تا جان عزیزت برهانی ز گرانیش.
ناصرخسرو.
و این [ یعنی موشح ] بیشتر به قصیده ها اندر آید و بدین جایگاه قصیده آوردن گرانی بود ولکن بیتی چند چاره نباشد. (رادویانی). و این قصیده دراز است و لیکن از درازی و گرانی صیانت کردم. (موقری، از رادویانی). و آنچه از گشاده شدن ریش سینه افتد نخست اندر سینه گرانی و تمددی پدید آید و پس از دو روز دردها تولد کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اکنون مشتی خاک بر سرمن انداز تا گرانی ببرم. (کلیله و دمنه). بمهمانیت آوردم گرانی
مبادت دردسر زین میهمانی.نظامی.
تا ز بسیاری آن زر نشکهند
بی گرانی پیش آن مهمان نهند.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر 6 ص475).
تو نازک طبعی و طاقت نیاری
گرانیهای مشتی دلق پوشان.حافظ.
|| تکبر. خودخواهی :
حیف بردن ز کاردانی نیست
با گرانان به از گرانی نیست.(1)
سعدی (هزلیات).
|| کندی. بطوء : و گرانی ایشان اندر رجوع همی افزاید بحد ایستادن برجای رسد. (التفهیم ابوریحان).
(1) - التکبر مع المتکبر صدقه.

گرانی.

[گِرْ را] (اِخ) از بلوکات گروس، حد شمالی گرانی، شرقی پیرتاج، جنوبی سیلتان و غربی سیاه منصور، مرکز حسن آباد، عدهء قری 54، مساحت 8/8 فرسخ و جمعیت آن 11123 تن است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 450).

گرانیدن.

[گِ دَ] (مص) سنگین شدن و وزین شدن و ثقیل گشتن. (ناظم الاطباء) (شعوری). || سنجیدن و به گمان و حدس بیان کردن وزن چیزی را با دست. || گران کردن. افزودن بر قیمت چیزی. || عزیز داشتن و رفیع و عالی پنداشتن چیزی و ستودن آن. (از ناظم الاطباء).

گرانیدن.

[گُ دَ] (مص) وادار کردن کسی را در گرفتن یا نگاه داشتن چیزی. (ناظم الاطباء)

گرانیک.

[گِ] (اِخ) رودی است که آب آن نزدیک سیزیکوس(1)... به دریای مرمره میریزد. (تاریخ ایران تألیف سایکس ترجمهء فخر داعی ص 328). رجوع به ایران باستان ص1250 شود.
(1) - Cyzicus.

گرانیک.

[گِ] (اِخ) (جنگ...) جنگی که اسکندر مقدونی در 334 ق. م. با ایرانیان در کنار رود گرانیک کرده. در روایت دیودور چنین است که سپاه سواره نظام ایران شکست خوردند و پیاده نظام هم پای نیفشردند. روایت آریان هم مانند دیودور است، فقط راجع به بعض جدال اختلافی دیده میشود. جهات شکست قشون ایران در این جنگ این بود:
1- سرداران ایران در ابتدا سواره نظام را برای موفقیت کافی دیدند، ولی کافی نبود. چون سواره نظام شکست خورد پیاده نظام هم مرعوب شدند. 2- قشون اجیر یونانی در ابتدا به کار نیفتاد، ایرانیها هم چون اعتماد به سپاه یونانیها نداشتند مسئولیت را بتنهایی بعهده گرفتند. 3- ایرانیها در جهتی از رود گرانیک قرار گرفته بودند که برای دفاع مناسب بود نه حمله، از طرفی سپاه اسکندر در جهتی از رود قرار گرفته بودند که اگر فرار می کردند دیگر جان بدرنمی بردند. اسکندر هم این نکته را به سپاه خود گوشزد کرد. به این ترتیب قوت قلب حمله کننده بیش از مدافع بود. رجوع به ایران باستان صص 1249-1267 و فهرست آن شود.

گرانی کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)سنگینی کردن. تثاقل. (زوزنی). تثقیل. (تاج المصادر بیهقی) : و علامت خلط بلغمی آن است که ملازه دراز شود... و سپید و سوزش و گرمی نکند، لکن گرانی کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سرسنگینی. تکلف. مشقت. اذیت کردن :
هر آنگه که دینار بردی به کار
گرانی مکن هیچ بر شهریار.فردوسی.
در دهان دار تا بود خندان
چون گرانی کند بکن دندان.سنائی.
|| خودخواهی. خودپسندی. تکبر :
پیر بدو گفت جوانی مکن
درگذر از کار و گرانی مکن.نظامی.
|| گرانجانی. سخت جانی :
بطول قطعه گرانی نکردم از پی آن
کز این متاع در این عرضگاه ارزان است.
انوری (دیوان ص 351).
تو نه و من در جهان زندگان
راستی باید گرانی میکنم.
؟ (از سندبادنامه ص151).
بر او زین سپس گو سر خویش گیر
گرانی مکن جای دیگر بمیر.
سعدی (بوستان).
هرکه بی او زندگانی میکند
گر نمی میرد گرانی میکند.سعدی (طیبات).

گرانیگاه.

[گِ] (اِ مرکب)(1) مرکز ثقل. (فرهنگستان).
(1) - Centre de gravite.

گرانی گوش.

[گِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ثقل سامعه. وقر :
چون سبکبار گشت هزل فروش
درخور است آن زمان گرانی گوش.سنائی.
رجوع به گران گوش شود.

گراور.

[گِ وُ] (فرانسوی، اِ)(1) تصویر چیز کنده شده و حکاکی شده. شکل کنده شده. صورت کلیشه شده. نقش. رسم.
(1) - Gravure.

گراورساز.

[گِ وُ] (نف مرکب)(1) کنده کار. حکاک. نقار. آنکه گراور سازد.
(1) - Graveure.

گراورسازی.

[گِ وُ] (حامص مرکب) عمل گراور ساختن. قالب تصویر درست کردن. || (اِ مرکب) محل گراورسازی. رجوع به گراور شود.

گراور کردن.

[گِ وُ کَ دَ] (مص مرکب)قالب تصویر ساختن. گراور ساختن. رجوع به گراور شود.

گراوس.

[گِ وو] (اِ) چرخ روغن گیری. (جهانگیری). رجوع به گراووس شود.

گراوساند.

[گِ وِ] (اِخ)(1) ژاکب. (1688 - 1742 م.). دانشمند هلندی، مولد در بوا لُ دوک(2) و طبیعت هوش سرشاری به وی عطا کرده بود.
(1) - Gravesande, Jacob's.
(2) - Bois-le-Duc.

گراولت.

[گِ وِ لُ] (اِخ)(1) ناحیه ای از مُزِل(2)بخش متز کامپانْیْ(3) که دارای 365 تن جمعیت است و جنگ خونینی که در 16 اوت 1870 م. مابین فرانسه و آلمان صورت گرفته در این ناحیه بوده است.
(1) - Gravelotte.
(2) - Moselle.
(3) - Metz Campagne.

گراوند.

[گَرْ را وَ] (اِخ) شاخه ای از تیرهء پولادوند هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 76). رجوع به طایفه فولادوند شود.

گراوند.

[گَرْ را وَ] (اِخ) ایل کرد طرهان. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 65). رجوع به طرهان شود.

گراووس.

[گَ وو] (اِ) چرخ روغنگیری را گویند. با یک واو هم درست است همچو طاوس و کاوس. (برهان) (آنندراج). و رجوع به گراوس شود.

گراوینا.

[گِ] (اِخ)(1) ژان ونسان (1664 - 1718 م.). مشاور حقوقی (مستشار) ایتالیا، متولد در رگ ژیانو(2) یکی از مؤسسین آکادمی های مشهور آرکاد(3).
(1) - Gravina, Jean-Vincent.
(2) - Roggiano.
(3) - Arcades.

گراوینا.

[گِ] (اِخ)(1) (1758 - 1806 م.). سردار اسپانیولی، متولد در پالِرم(2). در ترافالگار(3) بطور خطرناکی زخمی شد.
(1) - Gravina, Carlos de.
(2) - Palerme.
(3) - Trafalgare.

گراه.

[گَ / گِ] (اِ) به معنی گرای که میل و قصد و رغبت باشد و امر به این معنی هم هست، یعنی میل کن و رغبت نمای و میل کننده را نیز گویند. (برهان) (آنندراج). مجازاً به معنی متمایل کننده و تسخیرکننده :
آنکه گردون را به دیوان برنهاد و کاربست
[ در وصف سلیمان یا جمشید از این نظر که آن دو تن را یک تن فرض کرده اند ]
وآن کجا بودش خجسته مهر آهرمن گراه.
دقیقی.
|| (اِمص) گراییدن. یازیدن. میل کردن. (فرهنگ اسدی). || بمعنی شبه و مانند هم آمده است، چنانکه اگر کسی به کسی شباهتی داشته باشد گویند: به فلانی میگراهد؛ یعنی بفلانی مینماید. (برهان) (آنندراج) :
ای دریغ آن حر هنگام سخا حاتم فش
ای دریغ آن گو هنگام وغا سام گراه.
رودکی.
نبوده چنان پهلوان پیش شاه
نیاورده گردون باورا گراه.
میر نظمی (از شعوری ص 325).

گراهش.

[گِ هِ] (اِمص) گرایش. شباهت.

گراهو.

[ ] (اِخ) یک فرسخی مشرقی طارم از بلوکات سبعه و از ناحیهء طارم است. (فارسنامهء ناصری ص 218).

گراهیدن.

[گَ / گِ دَ] (مص) شبیه بودن. مانستن به. رجوع به گراه شود.

گرای.

[گَ / گِ] (اِ) میل. رغبت. (از برهان) (از آنندراج). || حمله، یعنی چیزی را مانند چوب و سنگ و امثال آن برداشتن و بجانب کسی انداز کردن و نینداختن و یا دویدن بطرف کسی به قصد زدن و نزدن و امر به این معنی هم هست، یعنی میل نمای و قصد حمله کن و میل و قصد حمله کننده. || سنگین. ثقیل. گران. (از برهان). || قصد و آهنگ. || خواهش. || گرفتن دست و پای و دامن و کمر. (برهان) (آنندراج). || (نف) گرای با کلمات ذیل ترکیب شود و معانی متعدد دهد:
- اخترگرای؛ ستاره شناس. منجم. آنکه با ستاره سر و کار دارد. طالع شناس :
ستاره شمر مرد اخترگرای
چنین زد ترا اختر نیک رای.فردوسی.
چو زو ایستاده چه مانده بپای(1)
بدیدی به چشم سر اخترگرای.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 2880).
- بلندی گرای؛ بلندی طلب. متمایل به رفعت و ارتقاء :
سری کز تو گردد بلندی گرای
به افکندن کس نیفتد ز پای.نظامی.
- تیغ گرای؛ تیغ جنبان. تیغ بکاربر :
هم در آن مرکبان گورسرین
هم در آن سرکشان تیغ گرای.ابوالفرج رونی.
- دست گرای؛ مجازاً مطیع. مسخر :
ستاره را ز پی قدر کرده پای سپر
زمانه را به کف بخت کرده دست گرای.
مختاری.
بر سر جمع بگویند که ای قدر ترا
آسمان پای سپر گشته زمین دست گرای.
انوری.
قدر او را سپهر پای سپر
عزم او را زمانه دست گرای.انوری.
ای زمان بی عدد مدت دور تو قصیر
وی جهان بی مدد عدت تو دست گرای.
انوری.
- دل گرای؛ مائل. شائق. یازنده :
به سبزهء دمنی دل گرای کی گردد
کسی که یابد بوی بنفشهء چمنی.سوزنی.
ز خرمی بسوی باغ دل گرای شود
وجیه دین عرب قبلهء وجوه عجم.سوزنی.
- رخت گرای؛ کوچ کننده. حرکت کننده :
گشت از آن تخت رخت گرای
رفرف و سدره هر دو مانده بجای.نظامی.
- زندان گرای؛ زندان ماننده : هرگاه روحی از فضای حظائر قدس به تنگنای زندان گرای دنیا می آید اهل آسمانها بر او می نگرند و تأسف میخورند. (مرصاد العباد).
- سدره گرای؛ کوچ کننده :
رفرفش گرچه کرد سدره گرای
رفرف و سدره ماند هر دو بجای.
نظامی.
- سرگرای؛ مجازاً سرکوب کننده. نابودکننده :
چو من گرزهء سرگرای آورم
سرانْتان همه زیر پای آورم.فردوسی.
برانگیخت رخش دلاور ز جای
به جنگ اندرون نیزهء سرگرای.فردوسی.
پیاده پس پیل آمد به پای
ابا نه رشی نیزهء سرگرای.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 128).
در در آن رشته سرگرای بود
که کلیدش گره گشای بود.نظامی.
به زابل نبد ایچ زورآزمای
که آن چرخ کردی بزه سرگرای.
اسدی (گرشاسب نامه).
زمین از گرانی به بد سرگرای
که بیچاره گشت از پی چارپای.
اسدی (گرشاسب نامه).
در کف او به زخم فرعونان
نیزهء سرگرای ثعبان باد.مسعودسعد.
تا هیچ سرفراز نیابد به جان خلاص
گر پیش تو نشد به زمین بوس سرگرای.
سوزنی.
تن سپر کرده به پیش تیغهای جان سپر
سر فدا کرده به پیش نیزه های سرگرای.
سنائی.
- شادی گرای؛ شادی طلب :
بخفتند شادان دو شادی گرای
جوانمرد هر دم بجستی ز جای.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 1468).
- عنان گرای؛ روآور. متمایل. عازم : بر عزیمت تفرج و تصید به صوب کرمان عنان گرای شد. (سمط العلی ص12).
- غربت گرای؛ مقیم غربت. متمایل به غربت :
بیاور مریضان غربت گرای
کز ایشان نبینم یکی را بجای.نظامی.
- کشتی گرای؛ به کشتی رو. کشتی نشین. آهنگ کننده کشتی :
شه کاروان گشت کشتی گرای
فرومانده خاقان چین را بجای.نظامی.
- گردن گرای؛ گردنکش :
چنین تا زروسان گردن گرای
درآورد هفتاد تن را ز پای.نظامی.
- گوهرگرای؛ گوهرنما :
از آن کان چو گوهرگرای آمدند
چو گنجی روان بازجای آمدند.نظامی.
چو ماند این یکی رشته گوهر بجای
دگر ره شد آن رشته گوهرگرای.نظامی.
- میدان گرای؛ جنگنده. میل کننده به میدان :
شد از چنبر مهد میدان گرای
ز گهواره در مرکب آورد پای.نظامی.
- هرزه گرای؛ هرزه خواه. هرزه جو :
ای بحق سید و صدر همه آفاق جهان
که گزندت مرسد از فلک هرزه گرای.
انوری.
رجوع به هر یک از آنها در ردیف خود شود.
(1) - ن ل: چه رفته ز جای و چه مانده بپای.

گرای.

[گَرْ را] (ص، اِ) دلاک و سرتراش و حجام. (برهان). حجام. (مهذب الاسماء). گَرّا. موی سر تراش. موی پیرا :
اگر دو کله پوسیده برکشی ز دو گور
سر امیر که داند ز کلهء گرای.
(منسوب به منصوربن نوح سامانی).
|| بنده که در مقابل آزاد است. (برهان).

گرای.

[گَ / گِ] (اِخ) عنوان خاقان قریم (کریمه) بود و ایشان از خاندان طغا تیموری از اعقاب چنگیزخان هستند. اولین خان این سلسله حاجی گرای (حدود 823 - 871 ه . ق.) و آخرین آنان شاهین گرای (1191 - 1197 ه . ق.) است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به طبقات سلاطین اسلام لین پول ترجمهء عباس اقبال صص207 - 212 به نام خاقان قرم و قاموس الاعلام ترکی شود.

گرایان.

[گَ / گِ] (نف، ق) در حال گرائیدن. متمایل. مایل. گراینده :
ز شاه سرافراز و خورشیدچهر
مهست و به کامش گرایان سپهر.فردوسی.

گرایستن.

[گَ / گِ یِ تَ] (مص) (از: گرای + ستن، پسوند مصدری) گراییدن. جزو اول در اوراق مانوی به پارتی گری(1) (متمایل شدن. لیز خوردن. افتادن)(2). (حاشیه برهان قاطع چ معین). || میل و خواهش کردن. (برهان). رجوع به گرائیدن و گراییدن شود. || میل و رغبت کردن. (غیاث). رجوع به گرای، گرائیدن و گراییدن شود. || پیچیدن، که نافرمانی کردن باشد. || قصد و آهنگ کردن. (برهان).
(1) - gr'y.
(2) - Henning, A List of Middle Persian, BSOS.

گرایسته.

[گَ / گِ یِ تَ / تِ] (ن مف)متمایل شده. منحرف شده : و جوزا و حوت گرایسته بر پهلو همی برآیند. (التفهیم). و این حرکت دوم... لختکی از او (حرکت اول) گرایسته تر. (التفهیم).

گرایش.

[گَ / گِ یِ] (اِمص) (از: گرای + ش، اسم مصدر). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به اسم مصدر تألیف همین نگارنده شود. میل و خواهش. (برهان). میل. رغبت. (از غیاث) :
کنون من تو را آزمایش کنم
یکی سوی رزمت گرایش کنم.فردوسی.
نه گاه بسودن مر آن را نمایش
نه گاه گرایش مر آن را گرانی.فرخی.
گرایش نکردی به کار دگر
گهی پای کندی ز تن گاه سر.نظامی.
همان دین دیرینه را نو کنند
گرایش سوی دین خسرو کنند.نظامی.
به هر جا گرایش کند جان تو
بود نور و ظلمت به فرمان تو.نظامی.
گهی دل به رفتن گرایش کند
گهی خواب را سر ستایش کند.نظامی.
|| قصد و آهنگ. || پیچش باشد که از نافرمانی کردن است. (برهان).

گرایندگی.

[گَ / گِ یَ دَ / دِ] (حامص)عمل گرائیدن. میل. رغبت :
مکن جز به نیکی گرایندگی
که در نیکنامی است پایندگی.نظامی.

گراینده.

[گَ / گِ یَ دَ / دِ] (نف) مایل. متمایل :
فزایندهء نام و تخت قباد
گرایندهء تاج و شمشیر و داد.فردوسی.
اگر مهربان باشد او بر پدر
به نیکی گراینده و دادگر.فردوسی.
ای گراینده سوی این تلبیس
شعر من سوی تو چه کار آید.ناصرخسرو.
گراینده شد هر دو لشکر به خون
علم برکشیدند چون بیستون.نظامی.
که دایم به دانش گراینده باش
در بستگی را گشاینده باش.نظامی.
|| مجازاً سنگین و وزین : لاجرم کافهء انام، خاصه و عوام به محبت او گراینده اند.(1)(گلستان).
ار گراینده نباشد سیم او در جیب من
از سبکساری بناگه باد برباید مرا.سوزنی.
|| شیفته و مجازاً معتقد. مؤمن :
به یزدان کند پوزش او از گناه
گراینده گردد به آئین و راه.فردوسی.
گراینده باشد به یزدان پاک
از او دارد امید از او ترس و باک.فردوسی.
و با ترکیب های ذیل به معانی پیچاننده، تاباننده و جنباننده آید:
- گرایندهء تاج:گرایندهء تاج و زرین کمر
نشانندهء شاه بر تخت زر.فردوسی.
- گرایندهء تیغ:گرایندهء تیغ و گرز گران
فروزندهء نامدار افسران.فردوسی.
- گراینده گرز:که جویا بدش نام و جوینده بود
گرایندهء گرز و گوینده بود.فردوسی.
گراینده گرز و نماینده تیغ
به بخشش جهان را ندارد دریغ.فردوسی.
گراینده گرز و نماینده تاج
فروزندهء ملک بر تخت عاج.فردوسی.
رجوع به گرائیدن و گراییدن شود.
(1) - ن ل: گراییده اند.

گرایه.

[گَ یَ / یِ] (اِ) نای. گلو :
فراخ بوده گرایه چو نای نی زآنکه
صدا بلند درآید ز کرنای و نفیر.
ابوالمعالی (از شعوری ص 305).

گرایی.

[گَ / گِ] (حامص) عمل گراییدن. این کلمه تنها به کار نمی رود بلکه به صورت ترکیب های ذیل آید:
- دست گرایی؛ : هرکه فضل و قوت خویش بر ضعیفان بپسندد و بدان مغرور گردد و خواهد که دیگران را اگرچه از وی قوی تر باشند دست گرایی کند، هرآینه قوت او بر فضیحت و هلاک او دلیل کند. (کلیله و دمنه).
- سرگرایی؛ :
عاقبت عشق سرگرائی کرد
خاک در چشم کدخدائی کرد.نظامی.
رجوع به دست گرای، سرگرای و نظایر آنها شود.

گراییدن.

[گَ / گِ دَ] (مص) (از: گرای + یدن، پسوند مصدری). رغبت و خواهش و میل کردن. (از برهان). متمایل بودن و شدن :
چه نیکو سخن گفت دانش فزای
بدان کت نه کار است کمتر گرای.ابوشکور.
به کژی و ناراستی کم گرای
جهان از پی راستی شد به پای.ابوشکور.
همه به صلح گرای و همه مدارا کن
که از مدارا کردن ستوده گردد مرد.
ابوالفتح بستی.
تیزهش تا نیازماید بخت
به چنین جایگاه نگراید.دقیقی.
به آسایش و نیکنامی گرای
گریزان شو از مرد ناپاکرای.فردوسی.
ز ما هر زنی کو گراید به شوی
از این پس کس او را نبینیم روی.فردوسی.
گر آیی و این حال عاشق ببینی
کنی رحم در وقت و زی وی گرایی.زینبی.
من مر ترا پسندم تو مر مرا پسندی
من سوی تو گرایم تو سوی من گرایی.
فرخی.
به نیم خدمت بخشد هزار پاداشن
به صد گنه نگراید به نیم بادافره.فرخی.
به خدمت تو گراید همی ستاره و ماه
مرا ز خدمت تو بازداشته خذلان.فرخی.
آن کسی که خشم بر وی دست یابد و اندر آن خشم هیچ سوی ابقا و رحمت نگراید بمنزلت شیر است. (تاریخ بیهقی). و کار اصل ضبط کردن اولی تر که سوی فرع گراییدن. (تاریخ بیهقی).
دل آنجا گراید که کامش رواست
خوش آنجاست گیتی که دل را هواست.
اسدی.
ره دین گرد هرکه دانا بود
به دهر آن گراید که کانا بود.اسدی.
راه توزی خیر و شر هر دو گشاده ست
خواهی ایدون گرای و خواهی آندون.
ناصرخسرو.
اگر خون تیره باشد و به سیاهی گراید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر بیشتر وقتها زیتی تمام باشد و گاه باشد که به سرخی گراید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
اکنون نومید مباش بتوبه گرای. (کتاب المعارف).
درون رفتم تنی لرزنده چون بید
چو ذره کو گراید سوی خورشید.نظامی.
گراییدشان دل به افسون خویش
امان دادشان از شبیخون خویش.نظامی.
ملک زاده ز اندوه آن رنج سخت
سوی آن بیابان گرایید رخت.نظامی.
به بازار گندم فروشان گرای
که این جوفروش است و گندم نمای.
سعدی (بوستان).
اگر هوشمندی به معنی گرای
که معنی بماند نه صورت بجای.
سعدی (بوستان).
چاره جز آن ندانستند که با او به مصالحت گرایند. (گلستان سعدی). || مجازاً جای گرفتن. نشستن :
تیری که نه بر هدف گراید
آن به که ز جعبه برنیاید.امیرخسرو.
|| پیچیدن. نافرمانی کردن. (برهان). || پیچاندن :
عنان را بتندی یکی برگرای
برو تیز از ایشان بپرداز جای.فردوسی.
مبارز را سر و تن پیش خسرو
چو بگراید عنان خنگ و یکران.عنصری.
|| آهنگ کردن :
چون پند فرومایه سوی چوزه گراید
شاهین ستنبه به تذروان کند آهنگ.
جلاب بخاری.
|| حمله بردن. (برهان) :
حمله بردن بود گراییدن
کارزار است جنگ و کوشیدن.
(صاحب فرهنگ منظومه از حاشیه برهان قاطع چ معین).
|| جنباندن. تاب دادن. پیچاندن. (فهرست ولف) :
سر بی تنان و تن بی سران
گراییدن گرزهای گران.فردوسی.
گر تیغ علی فرق سری یکسره بشکافت
البرز شکافی تو اگر گرز گرایی.خاقانی.
|| پیچیدن. جنبیدن :
همه گوش دارید آوای من
گراییدن گرز سرسای من.
اسدی (گرشاسب نامه).
دودستی چنان میگرایید تیغ
کز او خصم را جان نیامد دریغ.نظامی.
- برگراییدن؛ امتحان کردن. آزمودن :
فرستاده روی سکندر بدید
بر شاه رفت آفرین گسترید
بدو گفت کاین مهتر اسکندر است
که بر تخت باگرز و باافسر است...
همی برگراید سپاه ترا
همان گنج و تخت و کلاه ترا
چو گفتِ فرستاده بشنید شاه
فزون کرد سوی سکندر نگاه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 1789 س 14).
|| چیزی را آویزان کردن و خم کردن. (شعوری ص 305).
- عنان برگراییدن؛ عنان پیچیدن. برگرداندن اسب :
عنان برگرایید و آمد چو باد
بزه بر خدنگی دگر برنهاد.فردوسی.
عنان برگرایید آمد چو شیر
به آوردگاه دو مرد دلیر.فردوسی.
عنان را چو گردان یکی برگرای
بر این کوه سرزین فزون تر مپای.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 853).
با پیشوند برآید و معانی متعدد دهد :
تا کی برآزمائیم ای دوست نیک نیک
تا چند برگراییم ای یار باربار.مسعودسعد.
نیکان که ترا عیار گیرند
بر دست بدانْتْ برگرایند.خاقانی.
نه شکیبی که برگراید سر
نه کلیدی که برگشاید در.نظامی.

گراییدنی.

[گَ / گِ دَ] (ص لیاقت) قابل گراییدن. لایق گراییدن. رجوع بگرائیدن و گرایستن شود.

گراییده.

[گَ / گِ دَ / دِ] (ن مف)متمایل شده : لاجرم کافهء انام از خواص و عوام به محبت او گراییده اند(1). (گلستان).رجوع به گرائیدن. گراییدن و گرایستن شود.
(1) - این عبارت در ذیل گراینده نیز آمده است.

گرباس.

[گَ] (اِ) چیزی مانند بیل که زمین را با آن زیر و رو کنند.

گرباک.

[گُ] (اِ) طبق پهن. (ناظم الاطباء).

گربال.

[گِ / گَ] (اِ) غربال است و بدان چیزها بیزند و بعضی گویند غربال معرب گربال است. (برهان). رجوع به غربال شود.

گربایگان.

[گَ یِ] (اِخ)(1) همان صحرای گرمابکان است. (فارسنامهء ناصری ص 25 فهرست) : او امیر اصفهان و کره و گربایگان بود. (کتاب النقض ص 320). سعید قداح برشکل طبیبان میگشت در نواحی اصفهان و کره و گربایگان. (کتاب النقض ص320).
(1) - احتمال میرود همان گلپایگان باشد.

گربز.

[گُ بِ / بُ] (ص) مکار. محیل. (از برهان) (از آنندراج). در زبان عربی با شواهد نوشته شده، ولی بعد از تحقیق معلوم شد که به کاف فارسی اصح است که در اصل گرگ و بز بود، یعنی گرگی خود را به لباس بز جلوه دهد.(1) (آنندراج) (غیاث) (فرهنگ رشیدی). طرار. (نسخه ای از لغت فرس اسدی) (صحاح الفرس). خبیث. (منتهی الارب). نادرست. معرب آن جربز. (ابن درید). قربز. (از فرهنگ رشیدی). آب زیر کاه :
گربزان شهر بر من تاختند
من ندانستم چه تنبل ساختند(2).رودکی.
مگر تا تو نپنداری که هرگز
بود پیروز بر من رام گربز.
(ویس و رامین).
دزی کان جای دیوان بود گربز
چرا بردند ماهم را در آن دز.
(ویس و رامین).
دیگر آن وقت آمد که سپاه سالار غازی گربزی بود که ابلیس علیه اللعنة او را رشته بر نتوانستی تافت. (تاریخ بیهقی). اسکندر مردی بود گربز و محتال. (تاریخ بیهقی). اما علی تگین گربز و محتال است و سی سال شد تا وی آنجا میباشد. (تاریخ بیهقی).
مطیع امر تو افلاک توسن
غلام حکم تو ایام گربز.وطواط.
مردمان این شهر بغایت گربز و محتال و زراق و مغتال اند. (سندبادنامه ص 303). عین الدوله خوارزمشاه که کاروان و سفیر گربز بود گفت. (کتاب النقض ص 414).
گر تحمل کرد گویی عاجز است
ور غیور آمد تو گویی گربز است.
مولوی (مثنوی).
عقل در دست نفس چنان گرفتار است که مرد عاجز با زن گربز. (گلستان سعدی).
که خود را نگه داشتم آبروی
ز دست چنان گربز یاوه گوی.سعدی.
|| زیرک. دانا. (از برهان). زیرک و بسیاردان و دوراندیش. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). داهی. باذکاوت. هوشیار. چاره گر :
یکی دانش پژوهی داشت گربز
به چرویدن نگشته هیچ عاجز.
شاکر بخاری.
هیچ مبین سوی او بچشم حقارت
زآنکه یکی جلد گربز است و نونده.
یوسف عروضی.
همی گوئیم دانائیم و گربز
بود دانا چنین حیران و عاجز.
(ویس و رامین).
جوابش داد مادر گفت هرگز
دو دست خود نبرّد هیچ گربز.
(ویس و رامین).
در این گیتی چه نادان و چه گربز
به کار خویش حیرانند و عاجز.
(ویس و رامین).
غازی شراب نخوردی... و از وی گربزتر و بسیاردان تر مردم نتواند بود. (تاریخ بیهقی). و احمدبن سهل مردی بارای بود و گربز و دانسته و زیرک. (زین الاخبار).
صدر مطلق کمال دین که چو تو
در جهان نیست داهی و گربز.
کمال اسماعیل.
تروندهء پالیزجان هر گاو و خر را کی رسد
این میوه های نادره زیرک دل گربز خورد.
مولوی.
یک برادر داشت آن دباغ زفت
گربز و دانا بیامد زود تفت.
مولوی (مثنوی).
|| دلیر. شجاع. (از برهان) :
خروش و نعرهء مردان گربز
همیشه تا به کیوان اندر آن دز.
(ویس و رامین).
سراسر گنجهای شاه گربز
نهاده بود یکباره در آن دز.(ویس و رامین).
|| بزرگ. (برهان). رجوع به جربز و قربز شود.
(1) - بر اساسی نیست.
(2) - ن ل: من بدانستم که تنبل ساختند.

گربزی.

[گُ بِ / بُ] (حامص) عاقلی. زیرکی. دانایی. (از برهان). بباید دانست که حکمت را دو طرف افراط و تفریط است طرف افراط گربزی و طرف تفریط خمود و بلاهت است. (برهان) (جهانگیری). علی گفت: ای ابن عم [ خطاب به عبدالله بن عباس ]تو و معاویه هر دو دعوی گربزی دارید، من از تو آن خواهم که با من مشورت کنی اگر فرمانتو نکنم فرمان من کنی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
آن خوری آنجا که با تو باشد از ایدر
جای ستم نیست آن و گربزی و فن.
ناصرخسرو (دیوان چ عبدالرسولی ص325).
گفت کآن گربزی و رایت کو
وآن درفش گره گشایت کو.نظامی.
|| خبث. ناپاکی. دستان. فسون. افسون. حیله :
وآن جان ترا همی کند تلقین
با کوشش مور و گربزی راسو.ناصرخسرو.
عارضی بر مال و ملک و تا رسی بر آب و نان
کشته ای بر خاک نادانی درخت گربزی.
ناصرخسرو.
که تاجمع کرد آن زر از گربزی
پراکنده شد لشکر از عاجزی.سعدی.
|| دلیری. || بزرگی. (برهان).

گربژ.

[گُ بُ] (ص) گربز. (ناظم الاطباء).

گربک.

[گُ بَ] (اِ مصغر) مصغر گربه. گربهء کوچک :
بیاورد پس گردیه [ خواهر بهرام چوبینه ] گربکی
که پیدا نبد گربه از کودکی.فردوسی.

گربکان.

[گُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرج بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 104000گزی خاور اردکان و در کنار راه فرعی پل خان به خانی من واقع شده است. هوای آن معتدل می باشد. 212 تن جمعیت دارد. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج و انجیر دیمی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گربکو.

[گُ بَ] (اِ) بیدمشک را گویند و آن گلی است معروف. (برهان). رجوع به گربه بید شود.

گربه.

[گُ بَ / بِ] (اِ) در پهلوی گوربک(1). جانوری است از تیرهء گربه از رستهء گوشتخواران که در غالب خانه ها هست. چنگالها، دندانها و نیش بسیار تیز دارد در هر آرواره ای دارای شش دندان پیشین، دو نیش و نیش آسیاست. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام حیوانی است معروف و به عربی سنور خوانند. (برهان) (آنندراج). هِرّ. هِرّه. دَله. دلق. خیطل. پوشک. قط. ابوغزوان. (دهار). ابوشماخ. ابوعروان. ابوالهیثم. ام خداش. (المرصع). پیچا. (در تداول دیلمان و گیلان) :
به گربه ده و بغلبه سپرز و خیم همه
وگر یتیم بدزدد بزنش و تاوان کن.کسائی.
همی گفت اگر ناودانی بجای
ببینم وگر گربه ای در سرای...فردوسی.
همی گربه از خانه بیرون کند
یکایک همه ناودان برکند.فردوسی.
چون گربه جز که فرزند چیزی دگرش خور نیست
آنراست نیکبختی کو را چنین پدر نیست.
ناصرخسرو.
گربه گرچه بزیر بنشیند
موش را سر بگردد اندر جنگ.
ناصرخسرو.
طمع کی گربه در انبان فروشد
که بخل امروز با سگ در جوال است.
انوری.
تو کشان زلف و من چو گربه بر آن
سنبل دلنواز می غلطم.خاقانی.
زادهء طبع منند اینان که خصمان منند
آری آری گربه هست از عطسهء شیر ژیان.
خاقانی.
من جسته چو باغبان پس این
نبشته چو گربه در پی آن.خاقانی.
از پی گربه دویدند و گریخت
کودک از ترس عتابش رنگ ریخت.مولوی.
یکی گربه در خانهء زال بود
که برگشته ایام و بدحال بود.سعدی.
گربهء مسکین اگر پر داشتی
تخم گنجشک از زمین برداشتی.
سعدی (صاحبیه).
مژدگانی که گربه عابد شد
عابد و زاهد و مسلمانا.عبید زاکانی.
ج، گربگان:
وز آن پس همه گربگان را بکشت
دل کدخدیان از او شد درشت.فردوسی.
ترکیب ها:
-پنجه گربه.؛ تره گربه. شترگربه. کله گربه (لقمهء بزرگ). گه گربه. مخمل گربه (نوعی مخمل با پود دراز).
|| نام گیاهی است. (برهان).
- امثال: به دعای گربهء سیاه باران نمی آید.
به گربه گفتند فضله ات درمان است به خاک کرد.
گربه آمد و دنبه ربود.
گربهء خانه هم باید مقبول باشد.
گربه در دکان شیشه گر : در سینهء عدوی تو کینت بتر بود زآن گربه ای که شیشه گر اندر دکان بود.
عمادی شهریاری (از امثال و حکم دهخدا).
گربه دستش به دنبه نرسید گفت گَنده است.
گربهء دنبه دیده. (جامع التمثیل).
گربه را بر موش کی بوده ست مهر مادری.
سنایی.
گربه را در حجله باید کشت (یا) گربه را پای حجله کشند.
گربه را سه تکه اندازهء گوشش.
گربه روغن میخورد و بی بی دهان مرا بو میکند.
گربه که به تنگنا افتد چشم آدمی را برآرد.
گربه گشنیز خورد گرسنه همه چیز. (شاهد صادق).
گربه هفت بار جای بچه هایش را عوض میکند.
گربه هفت جان دارد.
گربه همه شب به خواب بیند دنبه :
گفت در ره موسیم آمد به پیش
گربه بیند دنبه اندر خواب خویش.مولوی.
مثل گربه به روی کسی بُراق شدن.
مثل گربهء دزد.
مثل گربه عزیز بی جهت.
مثل گربه کوره.
مثل گربهء مرتضی علی از هر دست بیندازندش با پا به زمین می آید.
مثل گربهء نوروزی.
مثل موش و گربه.
همه شب گربه موش را به خواب بیند.
(1) - gurbak.

گربه.

[گُ بَ] (اِخ) در چهارفرسخی کمتر شمال احمدحسین است. (فارسنامهء ناصری ص280).

گربه.

[گُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر که در 34000گزی جنوب خاور دیلم و کنار راه فرعی گناوه به هندیجان و دیلم واقع شده است. منطقه ای گرمسیر و مالاریائی و دارای 326 تن جمعیت است. آب آن از چاه تأمین میشود و محصول آن غلات، سبزیجات و شغل اهالی آنجا زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گربه از بغل افکندن.

[گُ بَ / بِ اَ بَ غَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) گربه از دامان رها کردن. کنایه از ترک مکر و حیله و فریب کردن باشد. (برهان) (انجمن آرا) :
چو گربه خویشتن تا کی پرستی
رها کن گربه از دامان که رستی.
نظامی (از آنندراج).
|| افشای راز کردن :
عز ولیش را ازل گربه فکنده از بغل
عمر عدوش را اجل گرگ فکنده در گله.
فلکی شیروانی.

گربه بازی.

[گُ بَ / بِ] (حامص مرکب) با گربه بازی کردن. گربه را دوست داشتن و با او وررفتن.

گربهء باطلاقی.

[گُ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گربهء باطلاقی حیوانی است که در نواحی گیلان و طارم و مازندران یافت میشود.

گربهء براق.

[گُ بَ / بِ یِ بُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از گربه که مویهای بدنش به نسبت از گربه های دیگر بلندتر و براق باشد :
حریف شاهسواری که میتواند شد
که هست شیر فلک گربهء براق او را.
(از آنندراج).

گربه بید.

[گُ بَ / بِ یِ / گُ بَ / بِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیدمشک و بعضی گویند نوعی از بیدمشک است و آن از جملهء هفده بید است و گل آن به پنجهء گربه میماند و آن را بید طبری نیز گویند. (برهان). بهرامه. بهرامج. صدف بلخی. بان :
ز رشکش(1) گربه بید انجیر کرده
سرشکش تخم بید انجیر خورده.نظامی.
سر برآورد از کمینگه گربه بید از بهر صید
چون همی بینی که پای بط برآمد از چنار.
ابن یمین فریومدی.
نه کم ز گربهء بید است گربهء صیاد
که مرغ بیند و بر شاخ پنجه بگشاید.
امامی هروی.
گر دود بر سر هر شاخ دوصد گربهء بید
بلبل از مستی گل شیوهء رم نشناسد.
سلیم (از آنندراج).
گربهء بید از گل و لعل سپید
گربهء مشکین شده از مشک بید.
میرخسرو (از آنندراج).
عبیرافشانده از بس دلبر عطار من بر خود
شمیم گربهء بید از بن هر موش می آید.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).
|| چیزی باشد پشم دار، مانند سر گربه که از بیدمشک برآید و از آن عرق گیرند. || چیزی است مانند صمغ که از درخت بید بهم رسد. (آنندراج).
(1) - ن ل: ز بیدش.

گربه پای.

[گُ بَ / بِ] (ص مرکب) آنکه پای چون گربه دارد شکاف شکاف. آنکه پای پهن دارد :
پیسی و ناسورکون و گربه پای
خایه غر داری تو چون اشتردرای.رودکی.

گربه چشم.

[گُ بَ / بِ چَ / چِ] (ص مرکب) کسی که مردمک عمودی دارد. کاس. ازرق. زرقاء. زاغ چشم. کبودچشم : صالح گفت: چه خواهید؟ گفتند: آن خواهیم که از این کوه سنگ خارا شتری بیرون آوری ماده با بچهء سرخ موی و گربه چشم. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
ابا سرخ ترکی بدی گربه چشم
تو گفتی دل آزرده دارد به خشم.فردوسی.
و آن شتربان مردی سرخ مو و گربه چشم. (قصص الانبیاء ص 152). [به] بخت النصر گفتند چون هفت ساله شد به غایت باقوت بود ولیکن آبله رو و گربه چشم و بر سر مو نداشت. (قصص الانبیاء ص179).
دگر ره یکی روسی گربه چشم
چو شیران به ابرو درآورده خشم.نظامی.

گربه چشمی.

[گُ بَ / بِ چَ / چِ](حامص مرکب) کبودچشمی. زاغ چشمی. ازرقی. داشتن چشمی آنچنان گربه. رجوع به گربه چشم شود.

گربهء خلاف.

[گُ بَ / بِ یِ خِ / خَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) گربه بید. (آنندراج) :
گر پادشاه نامیه را تقویت کند
خون پلنگ چرخ خورد گربهء خلاف.
رکنای مسیح کاشی (از آنندراج).

گربه در انبان.

[گُ بَ / بِ دَ اَمْ] (اِ مرکب)مکر. حیله :
با این همه نگشتی هرگز فریفته
چون دیگران به گربه در انبان روزگار.انوری.
کنون بدانند آن چند موشخوار یقین
که کار نصرت تو نیست گربه در انبان.
رضی الدین نیشابوری.

گربه در انبان داشتن.

[گُ بَ / بِ دَ اَمْ تَ] (مص مرکب) کنایه از مکر کردن و حیله ورزیدن باشد. (برهان) (آنندراج) (غیاث) (فرهنگ رشیدی) :
شد آنکه دشمن تو داشت گربه در انبان
کنون گهی است که با سگ فروشود به جوال.
انوری (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گربه در بغل داشتن.

[گُ بَ / بِ دَ بَ غَ تَ] (مص مرکب) گربه در انبان داشتن. کنایه از مکر و حیله کردن. (غیاث اللغات). فریب دادن. (مجموعهء مترادفات ص264) :
بید ار نه سر خلاف دارد در سر
از بهر چه گربه در بغل میدارد.
کمال اسماعیل (از آنندراج).

گربه در زندان کردن.

[گُ بَ / بِ دَ زِ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بخل و نهایت خست باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). یعنی از غایت بخل گربه در زندان میکند تا طمع به خوراکیهای او نکند.

گربه در شلوار و تنبان کردن.

[گُ بَ / بِ دَ شَلْ وا رُ تُمْ کَ دَ] (مص مرکب) بید گربه در شلوار کردن. کنایه از رسوا کردن و مضطرب و سراسیمه گردانیدن. (از آنندراج). فاش و رسوا کردن. (مجموعهء مترادفات ص260). کیک در تنبان انداختن :
خار در کون خر لنگ وقارت ننهم
پیر زالی چو تو را گربه به تنبان نکنم.
حکیم شفایی (از آنندراج).
ملا علی در طلب کاه به ملا علاءالدین محمد شهرستانی نوشته :
کامکارا واجب العرض رهی را گوش کن
بین که چونم کرده آخر گربه در شلوار کاه.
(از آنندراج).

گربهء دشتی.

[گُ بَ / بِ یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است خوشبوی که آن را به عربی اذخر گویند. (برهان) (آنندراج). || نوعی از گربه است. ضیون. (مهذب الاسماء) (دهار). نوعی از گربه است که از پوست آن دم آهنگری درست میکنند، مانند پوست وشق که پوست آن لطیف است. (شعوری ج2 ص328).

گربه دله.

[گُ بَ / بِ دَ لَ / لِ] (اِ مرکب)راسو. (ناظم الاطباء).

گربه رقصاندن.

[گُ بَ / بِ رَ دَ] (مص مرکب) در کارها مانع بوجود آوردن. کاری را به تأخیر انداختن. تعلل و امروز و فردا کردن در ادای حقی. تعلل و مماطله در ادای حقی با دلیل های سست. گربه رقصانی. گربه رقصانی کردن.

گربه رقصانی.

[گُ بَ / بِ رَ] (حامص مرکب) رجوع به گربه رقصاندن شود.

گربه رقصانی کردن.

[گُ بَ / بِ رَ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به گربه رقصاندن و گربه رقصانی شود.

گربه رو.

[گُ بَ / بِ رَ / رُو] (اِ مرکب)سوراخی که گربه از آن تواند رفتن و آمدن. سوراخی به دیوار و غیره که گربه از آن تواند گذشتن. تنبوشه. || در اصطلاح ساختمان، سوراخهای هواکش که زیر کف اطاق ها سازند که رطوبت و ابخرهء زمین بیرون کنند.

گربهء روس.

[گُ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گربهء خانگی چرا که در ایران اکثر گربهء روس می پرورند. (غیاث) (آنندراج).

گربه روی.

[گُ بَ / بِ] (ص مرکب)ناسپاس :
جز بمادندر نماند این جهان گربه روی
با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا.رودکی.

گربهء زباد.

[گُ بَ / بِ یِ زَ / زُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) علامی در آئین اکبری نوشته که تراوش مستی جانوری است گربه آسا لختی بزرگتر از وی و پوز او درازتر از «سامترائی»(1) از جمع اقسام او گزیده تر بود و آن چکیده زردی آمیز است و آن جانور در زیر دم نافه دارد و به اندازهء جوز خرد :
به سیر مرتع جاه تو آهوان حرم
به دور سفرهء خلق تو گربه های زباد.
محمد عرفی (از آنندراج).
گربه چند نوع میباشد، اهلی و وحشی و از آنجمله گربهء زباد است و آن جانوری دم دراز و موی او مایل به سواد بود و گربه زباد در هند در بلاد مغرب بسیار باشد و چون خواهند که زباد از آن حاصل آید او را بر چوبی بندند و نه روز هر روز چند نوبت شیر دهند و در آن ایام آن گربه بر گرد آن چوب گردد و خود را در آن مالد و زباد مانند عرق از اعضایش ترشح کرده بر چوب نشیند و از غرایب احوال گربه اهلی گاهی سیاهی چشمش گرد و بزرگ و گاهی در غایت خردی و باریکی باشد، این اختلاف در یک روز بسیار دیده شده و سبب معلوم نیست. (اختتام حبیب السیر ص 420).
(1) - سامترا نام جائی از مضافات بندر ابن که واقع است مابین دهلی و آگره. (آنندراج).

گربه سان.

[گُ بَ / بِ] (ص مرکب) کنایه از محیل و مکار چه حیله هائی که گربه در گرفتن موش میکند مشاهده گردیده باشد. (آنندراج). محیل. مکار. فریب دهنده. (از برهان) (از آنندراج). به عقیدهء علامهء دهخدا صحیح کلمه «گربه شان» و صحیح گربه سانی، «گربه شانی» است، در فرهنگ رشیدی نیز «گربه شانه» به معنی محیل و مکار آمده: و آن را به حیلت بلا بندی توان کرد و گربه شانی توان به میدان آورد. (کلیله و دمنه). در کلیله های چاپی این تعبیر «گربه سان» و «گربه سانی» ضبط شده، ولی بر حسب اقرب احتمالات اصل «گربه شانی» است. (امثال و حکم دهخدا). گربه شاندن به قرائن استنباط میشود که شاندن مصدر جعلی شانه کردن است (رجوع شود به شاندن) و گربه شاندن و گربه شانگی بمعنی تملق و چاپلوسی کردن :
چو گربه شانگی کی لایق آید
چنین سلطان چنین شیر ژیان را؟
مولوی (از حاشیه برهان قاطع چ معین).

گربه شاندن.

[گُ بَ / بِ دَ] (مص مرکب)فریفته شدن :
هرگز به دروغ این فرومایه
جز جاهل و غمر گربه کی شاند.(1)
ناصرخسرو (از امثال و حکم دهخدا).
به حسرت جوانی به تو بازناید
چرا ژاژ خایی چرا گربه شانی.ناصرخسرو.
(1) - در دیوان ناصرخسرو چ تقوی ص 126: «جز جاهل و غمر و کرنه کی شاند» و در ذیل همان صفحه: «کرته که سْتاند».

گربه شانه کردن.

[گُ بَ / بِ نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) حیله به کار بردن. فریفتن. مکر کردن :
چگونه شود پارسا مرد جاهل
همی خیره گربه کنی تو به شانه.
ناصرخسرو.
چون دید خردمند روی کاری
خیره نکند گربه را به شانه.ناصرخسرو.
تنگ فرازآمده ست حالت رفتنت
سود نداردت کرد گربه به شانه.ناصرخسرو.

گربه شانی.

[گُ بَ / بِ] (حامص مرکب)فریفتگی. مکاری : و آن را به حیلت بلا بندی توان کرد و گربه شانی توان به میان آورد. (کلیله و دمنه)(1). رجوع به گربه شاندن شود.
(1) - در این عبارت کلیله و دمنه، گویا به معنی میانه را گرفتن و اصلاح ذات البین کردن به کار رفته باشد. (حاشیهء کلیله و دمنه چ مینوی ص163).

گربه شور کردن.

[گُ بَ / بِ کَ دَ](مص مرکب) رجوع به گربه شو کردن شود.

گربه شوری کردن.

[گُ بَ / بِ کَ دَ](مص مرکب) رجوع به گربه شو کردن شود.

گربه شو کردن.

[گُ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب) چیزی را پاک نشستن. چیزی را ناتمام شستن. کثیف پاک کردن. با کمی آب شستن. گربه شور کردن. گربه شوری کردن.

گربه صحرائی.

[گُ بَ / بِ یِ صَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) حیوانی است مخصوص به کویرهای جنوبی ایران.

گربهء کسی به انبان فروشدن.

[گُ بَ / بِ یِ کَ بِ اَمْ فُ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از کمال کامیابی او. (آنندراج) (غیاث).

گربهء کور.

[گُ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آدم محیل و فریبکار و حقه باز است. رجوع به گربه شود.

گربه کوره.

[گُ بَ / بِ رَ / رِ] (اِ مرکب)رجوع به گربه کور شود.

گربهء کوهی.

[گُ بَ / بِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حیوانی است که در جنگلهای شمالی یافت میشود.

گربه گون.

[گُ بَ / بِ] (ص مرکب)بمعنی گربه سان که کنایه از فریب دهنده و دغل باز و محیل باشد. (برهان) (غیاث). ظاهراً بقیاس گربه سان ساخته شده است :
از این گربه گون خاک تا چندچند
به شیری توان کردنش گرگ بند.نظامی.

گربهء مرتضی علی.

[گُ بَ / بِ یِ مُ تِ ضا عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ابن الوقت. کسی که نان به نرخ روز خورد.

گربهء مشکین.

[گُ بَ / بِ یِ مِ / مُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از گربه صحرائی که به عربی زباد گویند. (آنندراج) (غیاث). رجوع به گربهء زباد شود.

گربهء نوروزی.

[گُ بَ / بِ یِ نَ / نُو](ترکیب وصفی، اِ مرکب) در لهجهء بوشهریان، خونجو.

گربهء وحشی.

[گُ بَ / بِ یِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) حیوانی است که در بیابانهای جنوب شرقی زندگانی میکند. گربهء بیابانی، گربه ای که اهلی نباشد :
گربهء وحشی از سرشاخی
دید مرغی بکنج سوراخی.نظامی.

گرپا.

[گُ] (اِ)(1) یونجه و اسپرست. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: تصحیف کرپاست. رجوع به کرپا شود.

گرپاچ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کام فیروز بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 54000گزی خاور اردکان، کنار راه فرعی پل خان به خانی من. جلگه، معتدل مالاریائی و دارای 137 تن جمعیت است. آب آن از رود کر تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرپایگان.

[گُ یِ] (اِخ) گلپایگان(؟) : چون بحدود نهاوند و کره و گرپایگان و آن بقعه رسید جهل و کم مایگی و کم یقینی مشبهیان بدانست. (کتاب النقض ص 323). بایستی که به قم و کاشان بودی نه بکره و گرپایگان. (کتاب النقض ص 325). رجوع به گلپایگان شود.

گرپشت.

[گَ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. هوای آن گرمسیر و دارای 250 تن جمعیت است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، ذرت، خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرپ گرپ.

[گُ رُ گُ رُ] (اِ صوت) نقل صوت نعل اسب و مانند آن: دل من گرپ گرپ میزد.

گرت.

[] (اِخ) شهری است مابین دقوق و اربل. (تاریخ کرد رشیدیاسمی ص 131).

گرت.

[گِ رِ] (اِ)(1) درختی است که در حوالی بندرعباس و چاه بهار و لنگه به حال وحشی دیده میشود. (گااوبا).
(1) - Acacia arabica, Acacia nilotica, Mimosa arabica.

گرتم.

[گُ تُ] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان اشکوربالا از بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 50هزارگزی جنوب رودسر و 14هزارگزی خاوری پل. دارای 41 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرته.

[گَ تَ / تِ] (اِ) گرده. رجوع به گرده شود.

گرته.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شهرکی بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 15000گزی شمال خاوری سکوهه و 8000هزارگزی خاور شوسهء زاهدان به زابل. سکنهء آن 5 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرتین.

[گَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اندیکا از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز، واقع در 6هزارگزی خاور قلعه زراس. هوای آن معتدل و دارای 109 تن سکنه است. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و شغل مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گرج.

[گُ] (اِخ) ولایت گرجستان «به روسی گروزی جیا»(1)، فارسی و ترکی گورجستان(2)، به زبان گرجی «ساخارثولو»(3)و منسوب بدان را «گرجی» گویند: گرجستان بمعنی وسیع کلمه شامل ناحیهء ماوراء قفقاز غربی و مرکزی است که مسکن اقوامی است که بزبانهای «خارثولی»(4) تکلم میکنند از بحر اسود تا اندکی بیش از 100هزارگزی شمال تفلیس، و بمعنی اخص تقریباً شامل حکومت تفلیس است. رجوع به دائرة المعارف اسلام (ژئرژی)(5) شود. گرج به قوم ساکن گرجستان نیز اطلاق شده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام ولایتی است که آن را گرجستان میگویند. (برهان) (آنندراج) (غیاث). و آن را ارمن نیز گویند. (آنندراج) :
در هوا میکرد خود بالای برج [ اژدها ]
که هزیمت میشد از وی روم و گرج.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص 220).
(1) - Gruzija.
(2) - Gurdjistan. Gurdustan.
(3) - Sakharthwelo.
(4) - Kharthwelienne.
(5) - Georgie.

گرج آباد.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 16هزارگزی خاور مراغه و 6هزارگزی شمال راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. هوای آن معتدل و کوهستانی و دارای 603 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء مردق تأمین میشود. محصول آن غلات، کشمش، نخود و بادام است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرجان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 8هزارگزی باختر خوسف، کنار راه مالرو عمومی خوسف به خور. هوای آن گرمسیر و دارای 20 تن جمعیت است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرجان سو.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در 10هزارگزی شمال خاوری رودبار و خاور سفیدرود. دارای 43 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرجستان.

[گُ جِ] (اِخ)(1) گرجستان. گورجستان. نام ناحیهء بزرگی از بلاد قفقاز است که در ناحیهء کور در سواحل بحر خزر واقع شده است. گرجستان مابین چرکسستان، قرقای، داغستان، شیروان، ایالت ایروان، قارص و بحر سیاه قرار گرفته است. محل اصلی گرجستان نصف فوقانی حوزهء کور است، ولی گرجیها به آنجا قانع نشده تا سواحل قره قیز (بحر اسود) پیش رفته اند. در قرون وسطی، طوایف ترکمن در قسمت فوقانی حوزهء کور متوطن گردیده اند. دولت شوروی، قفقاز را به ایالتهای مختلف تقسیم و نام گرجستان را نیز مانند ایالات دیگر تغییر داد. اهالی ذاتاً ترکمن هستند و روز بروز عدهء روسها در این ایالت زیادتر میشود، گرجیها هم با سایر اقوام قفقاز بطور مختلط زندگی میکنند. و پایتخت گرجستان شهر تفلیس است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Georgie.

گرجستانی.

[گُ جِ] (ص نسبی) گرجی. منسوب به گرجستان. زبان گرجستانی.

گرجه پشت.

[گَ جِ پُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در هزارگزی جنوب خاوری رودسر. منطقه ای معتدل و مرطوب و دارای 308 تن سکنه است. محصول آن برنج، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. بقعه ای در این ده به نام سیدحسن وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرجی.

[گُ] (اِخ) نام قومی از اقوام قفقاز است که به نام محل خود خوانده میشوند. زنان گرجی به تناسب اندام، حسن جمال، ظرافت و لطافت مشهورند. زبانشان به دو قسمت تقسیم میشود: یکی زبان تحریری و ادبی که برای همگی یکسان است و زبان دیگری که نسبت به محل های مختلف تغییر یافته و به شش قسمت تقسیم میگردد. خط آنان از چپ به راست نوشته میشود و به سال 1802 م. روسیه، گرجستان را به تصرف خود درآورد. (از قاموس الاعلام ترکی) : و فرزندان ایشان شاهان گرجی و ملک زادگان. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص60).
زین گرجی طره برکشیده
شد روس چو طره سر بریده.نظامی.
از خاص و خرجی و خون دل مسلمان و گرجی. (نفثة المصدور از سبک شناسی بهار ج3 ص11).

گرجی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 20هزارگزی باختر الیگودرز و 6هزارگزی جنوب خاور شوسهء ازنا به دورود. هوای آن معتدل و دارای 1032 تن جمعیت است. آب آنجا از قنات و چاه است. محصول آن غلات، پنبه و چغندر میباشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گرجی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد، واقع در 3هزارگزی شمال خاوری مشهد، کنار راه مشهد به اندرخ. هوای آن معتدل و دارای 198 تن سکنه است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرجی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعهء نو شهرستان شاهرود، واقع در 13هزارگزی جنوب خاوری قلعهء نو و 3هزارگزی راه شوسهء شاهرود به گرگان. هوای آن معتدل و دارای 30 تن جمعیت است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی به راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرجی خیل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان راستویی بخش سوادکوه شهرستان شاهی، واقع در 36هزارگزی جنوب پل سفید و 4هزارگزی ایستگاه ورسک. هوای آن سردسیر و دارای 230 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات می باشد. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است و در زمستان گله داران به حدود دهستان کیاکلا میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرجی سرا.

[گُ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لنگا شهرستان شهسوار که در 26هزارگزی جنوب خاوری شهسوار و 1500گزی جنوب راه شوسهء شهسوار به چالوس واقع و دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرجی کلا.

[گُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسپیور و شوراب بخش مرکزی شهرستان ساری که در 5هزارگزی جنوب باختری ساری و پانصدگزی جنوب راه شوسهء ساری به شاهی دشت واقع است. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی و دارای 130 تن جمعیت است. آب آن از رودخانهء تجن تأمین میشود. محصول آنجا غلات، پنبه، کنف و کنجد و شغل اهالی زراعت است. و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرجی محله.

[گُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری که در 8هزارگزی باختر بهشهر و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء بهشهر به ساری واقع است. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 2500 تن جمعیت است. آب آن از قنوات تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات، مرکبات، پنبه، کنجد، صیفی و مختصر ابریشم است. شغل اهالی زراعت است و عده ای در کارخانهء بهشهر کارگرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرجی محله.

[گُ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سدن رستاق بخش کردکوی شهرستان گرگان که در یازده هزارگزی خاور کردکوی و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء گرگان به بندر ترکمن واقع است. هوای آن معتدل و مرطوب و دارای 180 تن جمعیت است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات، حبوبات و توتون سیگار است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرچ.

[گِ رَ] (اِ) مازندرانی گرچ(1). (فرهنگ نظام). گیلکی نیز گرچ. (حاشیهء برهان چ معین). گچ را گویند که بدان عمارت سازند و خانه سفید کنند و ترکان نیز به همین لفظ خوانند : منصور بفرمود تا آن کوشک [ کوشک سپید مردین را ] بازشکافتند و خشت پخته و گرچ به کشتی همی آوردند. (مجمل التواریخ و القصص).
ناید از خاک و گچ و سنگ اینچنین طاقی مگر
خاکش از مشک و گرچ کافور و سنگش گوهر است.
ابن یمین (از جهانگیری).
به هم در بپیوست فرزانه سنگ
در آنجا نبود از گرچ بوی و رنگ.
حکیم زجاجی (از آنندراج).
(1) - garc.

گرچ.

[گُ] (اِ)(1) در سیرا این نام را به زالزالک وحشی دهند. گویج. یمیشان.
(1) - Crataegus monogyna.

گرچ.

[گُ] (اِ) گلوی. (الفاظ الادویه ص 232).

گرچ.

[گُ] (اِ) شوشه، یعنی پارچه و قاش خربزه و هندوانه و غیره(1). || گرچ بالفتح، شکاف گریبان و گرته و پیراهن. (غیاث اللغات).
(1) - برهان و رشیدی کرج را بدین معنی ضبط کرده اند. رجوع به کرج شود.

گرچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ) گریچه است که تالار و خانهء کوچک باشد. || نقب و زیرزمین را نیز گویند. || چاه. || زندان. (برهان) (آنندراج).

گرختن.

[گُ رِ تَ] (مص) مخفف گریختن است. (برهان) (آنندراج). رجوع به گریختن شود.

گر خشک.

[گَ رِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از جرب است. جرب یابس. خصف. رجوع به جرب شود.

گرخوشاب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد، واقع در 48هزارگزی جنوب باختری کوهدشت و 48هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن کوهستانی، معتدل و مالاریائی و دارای 600 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء آدینه وند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرد.

[گِ] (اِ) دور و حوالی. اطراف. (از برهان). گرد و فراهم و دور چیزی. (آنندراج). پیرامون. پیرامن :
زنی پلشت و تلاتوف و اهرمن کردار
نگر نگردی از گرد او که گرم آیی.شهید.
تا کی دوم از گرد درِ تو
کاندر تو نمی بینم چربو.شهید.
ای لک ار ناز خواهی و نعمت
گرد درگاه او کنی لک و پک.رودکی.
گرد گل سرخ اندر خطی بکشیدی
تا خلق جهان را بفکندی به خلالوش.
رودکی.
گاهی چو گوسفندان در غول جای من
گاهی چو غول گرد بیابان دوان دوان.
بوشکور.
کردم روان و دل را بر جان او نگهبان
همواره گردش اندر گردان بوند و گاوان.
دقیقی.
از گرد وی [ شهر گور ] باره ای محکم است. (حدود العالم). و دیوار به گرد این همه درکشیده به یک باره و همه رباطها و دهها از اندرون این دیوار. (حدود العالم).
چون ملک الهند است آن دیدگانش
گردش بر خادم هندو دو دست.خسروی.
همه عشق وی انجمن گرد من
همه نیکویی گرد وی انجمن.شاکر بخاری.
کاشکی سیدی من آن تبمی
تا چو تبخاله گرد آن لبمی.خفاف.
برگیر کنند و تبر و تیشه و ناوه
تا ناوه کشی خارزنی گرد بیابان.خجسته.
فرزند من یتیم و سرافکنده گرد کوی
جامه وسخ گرفته و در خاک خاکسار.
کسایی.
به گرد جهان چار سالار من
که هستند بر جان نگهدار من.فردوسی.
گرد گرداب مگرد ارت نیاموخت شنا
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.
لبیبی.
تا نرگس شکفته نماید ترا به چشم
چون شش ستاره گرد مه و مه از آسمان.
فرخی.
تا توانی شهریارا روز امروزین مکن
جز به گرد خم خرامش جز به گرد دن دنه.
منوچهری.
چون سواران سپه را بهم آورده بود
گرد لشکر صدوشش میل سراپرده بود.
منوچهری.
عسجدی نام او تو نیز مبر
چه کنی خیره گرد او لک و پک.عسجدی.
هرکه خواهد که زنش پارسا ماند، گرد زنان دیگران نگردد. (تاریخ بیهقی). این گروهی مرد که گرد وی [ مسعود ] درآمده اند. (تاریخ بیهقی).
ز گردت مکن دور مردان مرد
که باشند از ایشان حصار نبرد.اسدی.
ای شده مشغول به ناکردنی
گرد جهان بیهده تا کی دنی.ناصرخسرو.
و این تعویذ که من به شاه دهم بخواند و آنجا فروآید خطی گرد بر گرد خویش کشد. (اسکندرنامهء نسخهء خطی سعید نفیسی). و آن را خانهء خودم نهادم تا گرد آن خانه طواف کنی. (قصص الانبیاء ص 23). پانزده هزار مرد قصد مدینه کردند و گرد مدینه را فروگرفتند. (قصص الانبیاء ص221).
آنکه شد یکبار زهرآلود از سوراخ مار
بار دیگر گرد آن سوراخ کی آرد گذر.
امیرمعزی.
چند پوئی به گرد عالم چند
چند کوبی طریق پویایی.عمعق.
آتش سنان نیزهء چون گردنای اوست
دشمن چو مرغ گردان بر گرد گردنا.سوزنی.
نواری پیسه بر گرد کمربسته ست و می لافد
که از انطاکیه قیصر فرستاده ست زُنارَم.
سوزنی.
تیر به آن پایه از او درگذشت
رخش به آن پویه به گردش نگشت.نظامی.
همه در گرد شیرین حلقه بستند
چو حالی برنشست او، برنشستند.نظامی.
تو دست به جان من فرابرده
من گرد جهان ترا همی جویم.عطار.
احاطة الخاتم بالاصبع، گرد در گرفتند. (نفثة المصدور).
او همی گرداندم بر گرد سر
نی به زیر آرام دارم نی ز بر.مولوی.
چون بر این عذر اعتمادی میکنی
گرد مار و اژدها برمی تنی.مولوی.
-گرد (به گرد) سر کسی رفتن.؛ رجوع به ترکیب «گرد سر کسی گردیدن (گشتن)» شود :
می روم گرد سرت گر بشنوی از من تمام
نیمه حرف مرا بشنو که خاطرخواه توست.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
گفتی نمی رود ز سر کوی او وحید
غوغا مکن به گرد سرت چون نمی رود.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
-گرد سر کسی گردیدن (گشتن)؛ صدقه و قربان شدن. (آنندراج). فدای او شدن. قربان و صدقه او رفتن. گرد سر کسی رفتن. دور کسی گردیدن :
چه می آری به گردش هر نفس آن چشم شهلا را
محرک نیست حاجت گرد سر گردیدن ما را.
صائب (از آنندراج).
-گرد کسی بودن؛ شیفته او، فدایی او و برخی او بودن :
داد چشمش یک دو سیب عشوه ای تا به شوم
گرد بیماری که مردم را طبیبی میکند.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
گرد آن طفل نوآموزم که در مشق جفا
تیر را بر سینه ام غیرمکرر میزند.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
|| (ص) پهلوی گرد(1) و نیز پهلوی «گرت»(2)(مدور) ارمنی عاریتی و دخیلی «گرتک»(3)(گرده نان) ظاهراً از «گیرتک»(4). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). مستدیر. چرخی :
بلند قد تو سرو است گرد روی تو ماه
نه سرو باغ چنان و نه ماه چرخ چنین.
فرخی.
دراز و گرد و آگنده دو بازو
درخت دلربایی گشته هر دو.
(ویس و رامین).
زآنکه سنگ گرد را هرچند چون لؤلؤ بود
گرش نشناسی تو بشناسدش مرد لؤلوی.
ناصرخسرو.
|| (اِ) خرگاه. || پارسی باستان احتمالاً «کرتا»(5)، پهلوی «کرت»(6) (قیاس شود با داراب کرت).(7) رجوع به کتاب اساس اشتقاق فارسی شود. اسّتی گراد، گرائیت(8). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). شهر و مدینه، همچو داراب گرد و سیاوش گرد که مراد از آن شهر داراب و شهر سیاوش است. (برهان) :
چو دیوار شهر اندر آورد گرد
ورا نام کردند داراب گرد.فردوسی.
ز ختلان و از ترمذ و ویسه گرد
ز هر سو سپاه اندرآورد گرد.فردوسی.
پس عضدالدوله بیرون از شهر جایی ساخت برای سپاهیان و آن را گرد فناخسرو نام نهاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 132). و امروز در اماکن ذیل بصورت مزید مؤخر مکانی باقی مانده است: دشت گرد، لاشگرد، لاسگرد، بروگرد، سوسن گرد، مهریگرد، خسروگرد، دارابگرد، سیاوش گرد، فیروزگرد و شاپورگرد.
(1) - g(i)rd.
(2) - girt.
(3) - grtak.
(4) - girtak.
(5) - krta.
(6) - kart.
(7) - Darabkart.
(8) - gorad, goraet.

گرد.

[گَ] (اِ) هندی باستان ورت، ورتات(1)(چرخیدن)، وخی عاریتی و دخیلی گرد(2)، منجی گارایی(3)، پهلوی ورت(4) (گرد، غبار). خاک، و خاک برانگیخته را خصوصاً گویند. (برهان) (آنندراج). غبار. خاک برخاسته : مه نیسان شبیخون کرد گویی بر مه کانون
که گردون گشت از او پرگرد و هامون گشت از او پرخون.
رودکی.
اسماعیل گفت: اگر فرونمی آیی همچنین سر فرودآور تا گرد و خاک از سر و رویت پاک کنم و بشورم. (ترجمهء طبری).
بخیزد(5) یکی تند گرد از میان
که روی اندر آن گرد گردد نَغام.دقیقی.
بیامد پس آزاده شیرو چو گرد
دلش گشت پرخون و رخسار زرد.
فردوسی.
سحرگه سواری بیامد چو گرد
سخنهای پیران همه یاد کرد.فردوسی.
چو لشکر بیامد ز دشت نبرد
تنان پر ز خون و سران پر ز گرد.فردوسی.
گویی که شنبلید همه شب زریر کوفت
تا برنشست گرد به رویش بر، از زریر.
منوچهری.
گردی بر آبی بیخته، زر از ترنج انگیخته
خوشه ز تاک آویخته، مانند سعدالاخبیه.
منوچهری.
الا وقت صبوح است، نه گرم است و نه سرد است
نه ابر است و نه خورشید، نه باد است و نه گرد است.
منوچهری.
کوه پرنوف شد هوا پرگرد
از تک اسب و بانگ و نعرهء مرد.عسجدی.
بیفتاد و گرد و خاک و دود آتش برآمد. (تاریخ بیهقی).
ز خون رخ به غنجار بند و دخور
ز گرد اندرآورد چادر به سر.
؟ (از فرهنگ اسدی).
اندر حصار من نرسد گرد روزگار
چشم زمانه خیره شد اندر غبار من.
ناصرخسرو.
بیا از گرد ره در دیده بنشین
که گرد راه بنشانم ز دیده.خاقانی.
از درش گردی که آرد باد صبح
سرمهء چشم جهان بین من است.عطار.
راستی را چه گرد برخیزد
با سخایش از این محقر خاک.
کمال الدین اسماعیل.
بر نمد چوبی اگر آن مرد زد
بر نمد کی چوب زد بر گرد زد.مولوی.
تو ز دوری می نبینی غیر گرد
اندکی پیش آ ببین در گرد مرد.مولوی.
خاکساران جهان را به حقارت منگر
تو چه دانی که در این گرد سواری باشد.
اوحدی.
از خاک وجود من شاید که گلی روید
جایی که بود گردی امید سواری هست.
ابن یمین.
- از گرد راه رسیدن؛ به محض رسیدن از جایی. به محض رسیدن از سفر :
به شهر فغنشور شد با سپاه
بزد خیمه گردش هم از گرد راه.اسدی.
ز گرد راه چو عنقا به آشیانهء باز
بسوی بنده خرامیده شاه بنده نواز.سوزنی.
- به گرد یا در گرد کسی رسیدن یا نرسیدن و -عدم وصول به گرد کسی؛ کنایه از درنیافتن کسی بسبب سرعت رفتن او یا نرسیدن به پایه و مقام او :
لیکن به گرد عسجدی او از کجا رسد
چون هست ترکتازی او با خران لنگ.
سوزنی.
از کفات ایام و دهات روزگار کس در گرد او نرسد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
به گرد او نرسد پای جهد من هیهات
ولیک تا رمقی در تن است میپویم.
سعدی (خواتیم).
به گرد پای سمندش نمیرسد مشتاق
که دست بوس کنم تا بدان دهن چه رسد.
سعدی (بدایع).
کمال فضل ترا من به گرد می نرسم
مگر کسی کند اسب سخن از این به زین.
سعدی.
گفتم عنان مرکب تازی بگیرمش
لیکن وصول نیست به گرد سمند او.
سعدی (بدایع).
گوئی از صحبت ما نیک به تنگ آمده بود
بار بربست و به گردش نرسیدیم و برفت.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 59).
- سر کسی را به گرد آوردن یا ز گرد آوردن؛کنایه از کشتن. سر او را جدا کردن. نابود کردن :
هر آن کس که با تو بجوید نبرد
سراسر برآور سرانْشْان به گرد.فردوسی.
جهاندار محمود کاندر نبرد
سر سرکشان اندرآرد به گرد.فردوسی.
گر او با تهمتن نبرد آورد
سر خویشتن را ز گرد آورد.فردوسی.
|| (اِمص) گردیدن. چرخ زدن. (برهان). گردش :
به بندوی و گستهم کرد آنچه کرد
نیاساید این چرخ گردون ز گرد.فردوسی.
ابرسیر و بادگرد و رعدبانگ و برق جه
کوه کوب و سیل بر و شخ نورد و راهجوی.
منوچهری.
|| (اِ) غم. اندوه. (از برهان) (از آنندراج) :
ز گیتی هر آن کس که او چون تو بود
سرش پر ز گرد و دلش پر ز دود.فردوسی.
همه سر پر از گرد و دیده پرآب
کسی را نبد خورد و آرام و خواب.
فردوسی.
سپه دید چون کوه آهن روان
همه سر پر از گرد و تیره روان.فردوسی.
|| شادی. بیغمی. (از برهان) (از آنندراج). || برق و آن شعله ای است که به وقت باریدن باران در هوا بهم میرسد. (برهان). || (نف) بمعنی گردنده است. (از حاشیهء برهان چ معین). گردنده. (آنندراج). و در این معنی به صورت صفت مرکب آید :
چه جوئیم از این گنبد تیزگرد
که هرگز نیاساید از کار کرد.فردوسی.
و رجوع به تیزگرد شود. || (اِ) جنسی از ابریشم و ابریشمینه. (برهان) (آنندراج). || یکی از نامهای آفتاب. (برهان). || بوی خوش. (برهان) (آنندراج) :
نی عجب ار جای برف گرد بنفشه ست از آنک
معدن کافور هست خطهء هندوستان.خاقانی.
|| نفع. فایده. منفعت. (از برهان) (از آنندراج). || گردون. فلک. (برهان). مجازاً آسمان و فلک. (حاشیهء برهان چ معین) :
که تا این زمان هرچه رفت از نبرد
به کام دل ما همی گشت گرد.فردوسی.
|| عکس. (برهان). جهانگیری این معنی را آورده و بیت ذیل را از انوری شاهد آن قرار داده :
گر خام نبسته ست صبا رنگ ریاحین
از گرد چرا رنگ دهد آب روان را؟
رشیدی پس از نقل قول جهانگیری گوید: «اما ظاهراً در این بیت، گرده باید خواند نه گرد». مؤلف سراج اللغه بر جهانگیری اعتراض کرده و گفته اگر رنگ چیزی خام باشد وقت شستن خود رنگ در آب میریزد نه عکس آن، پس معنی شعر این است که صبا رنگ ریاحین را خام بسته است که رنگ بشکل گرد در آب ریخته رنگین کرده است. در این معنی لفظ «گرد» در شعر مذکور بمعنی اول است. (از فرهنگ نظام). اما همین بیت در دیوان انوری چ تبریز ص2 و نیز در نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء دهخدا چنین آمده :
گر خام نبسته ست صبا رنگ ریاحین
از عکس چرا رنگ دهد آب روان را
و شاید مؤلف جهانگیری با تقابل نسخ، معنی مذکور را برای «گرد» استنباط کرده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - vart, vartate.
(2) - gard.
(3) - gharai.
(4) - vart. (5) - ن ل: برآید.

گرد.

[گُ] (ص، اِ) در پهلوی «گورت»(1)ظاهراً از ریشه «وورت»(2) و پارسی باستان «ورْتا»(3)، در لهجهء کاشانی «گوردی و گورد»(4)بلند، بلندی. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). || مبارز و دلاور. بهادر و شجاع. (از برهان) (از آنندراج) :
ایا خورشید سالاران گیتی
سوار رزم ساز و گرد نستوه.رودکی.
با نعرهء اسپان چه کنم لحن مغنی
با نوفهء گردان چه کنم مجلس گلشن.
ابوابراهیم اسماعیل بن نوح بن منصور سامانی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
گر او رفتی بجای حیدر گرد
به رزم شاه گردان عمرو و عنتر.دقیقی.
هزار و صد و شصت گرد دلیر
به یک حمله شد کشته در جنگ شیر.
فردوسی.
همان قارن گرد و گشواد را
چو برزین و پولاد و خراد را.فردوسی.
چون زند بر مهرهء شیران دَبوس شصت من
چون زند بر گردن گردان عمود گاوسار.
منوچهری.
به میدان مردی ز مردان گرد
بر اسب هنر گوی مردی ببرد.اسدی.
هر رگی از وی برخاسته چون نیزهء غز
سر او همچو سر گرز کی و رستم گرد.
سوزنی.
گر خصم تو ای شاه شود رستم گرد
یک خر ز هزار اسب تو نتواند برد.وطواط.
شمشیر کشید نوفل گرد
میکرد به حمله کوه را خرد.نظامی.
دانی که چه گفت زال با رستم گرد
دشمن نتوان حقیر و بیچاره شمرد.سعدی.
یکی مرد گرد استخوانی به دست
چنان میزدش [ خر را ] کاستخوان می شکست.
سعدی (بوستان).
راه زد کاروان و ده را گرد
شحنهء شهر و مال هر دو ببرد.اوحدی.
(1) - gurt.
(2) - vurt.
(3) - vrta.
(4) - gurdi, gurd.

گرد.

[گِ رَ] (فعل مضارع) مخفف گیرد. از مصدر گرفتن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
یک نیمهء گیتی ستد و سیر نباشد
تا نیمهء دیگر بگرد دیر نباشد.منوچهری.
ره دین گرد هرکه دانا بود
به دهر آن گراید که کانا بود.اسدی.
و رجوع به گرفتن شود.

گردآباد.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 10هزارگزی شمال ارومیه، در مسیر راه شوسهء ارومیه به سلماس. هوای آن معتدل و دارای 526 تن جمعیت است. آب آن از نازلوچای و چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، کشمش، چغندر و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. در این ده دبستان پنج کلاسه وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردآباد.

[گِ] (اِخ) نام شهر مدائن است و آن را طهمورث دیوبند که از جملهء پیشدادیان است بنا کرده بود و جمشید به اتمام رسانید. (برهان). آباد شده... و آن هفت شهر بوده که مدائن سبعه خوانده اند. قادسیه. رومیه. حیره. بابل. حلوان. نهروان و مدائن. جمشید بر دجلهء بغداد از سنگ پلی عظیم بسته بود، اسکندر آن پل را مانند تخت جمشید خراب کرد. (آنندراج). و رجوع به نزهة القلوب مقالة الثالثه ص 44 شود.

گردآباد.

[گَ] (اِخ) از چهل و یک پاره دیه است از ناحیه ماوین در همدان. (نزهة القلوب مقالة الثالثه ص 72).

گردآخر.

[گِ خُ] (اِ مرکب) آخُرِ گِرد. آخر مدور :
یک خر نخوانمت که یکی کاروان خری
گرد آخرت پر از علف کفر و زندقه.سوزنی.

گردآرنده.

[گِ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)مخفف گردآورنده. جمع کننده. جامع. رجوع به گرد آوردن و گردآورنده شود.

گرد آسیا.

[گَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)رجوع به غبارالرحی شود. || گرد آسیا خورده است؛ کنایه از آن است که مردم چشته خوار و حرام خوار است. (آنندراج).

گرد آفتاب.

[گَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غباری باشد که در پرتو آفتاب که از روزنه بر جایی افتد ظاهر گردد و آن را به عربی سعراره خوانند. (برهان).

گردآفرید.

[گُ فَ] (اِخ) نام دختر گژدهم است :
زنی بود بر سان گرد سوار
همیشه به جنگ اندرون نامدار
کجا نام او بود گردآفرید
که چون او به جنگ اندرون کس ندید.
فردوسی.

گردآفرین.

[گُ فَ] (اِخ) همان گردآفرید است : بختیاربن شاه فیروزبن بزفری(1)بن شیراوژن بن فرخ به(2)بن ماه خدای بن فیروزبن گردآفرین(3)بن پهلوان.... (تاریخ سیستان ص 8).
(1) - ظ: بزرفری، که اصل لغت فریبرز باشد احیاء، هرمزبن شیر ادمان.
(2) - متن: فرخ به.
(3) - ظ: گردآفرید احیاء، گودرزآفرین.

گردآلو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 4هزارگزی شمال خاوری قره آغاج و 24هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 149 تن جمعیت است. آب آن از چشمه سارها. محصول آنجا غلات، بزرک، زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردآلود.

[گَ] (ن مف مرکب) غبارآلوده. (آنندراج). مغبر. اغبر. خاک آلوده. به خاک آلوده. گرد و خاک گرفته :
چون زمین از گلیم گردآلود
سایهء گل بر آفتاب اندود.نظامی.
قبا بر قد درویشان چنان زیبا نمی آید
که آن خلقان گردآلود بر بالای درویشان.
سعدی (بدایع).
گرچه گردآلود فقرم شرم باد از همتم
گر به آب چشمهء خورشید دامن تر کنم.
حافظ.
سیل از ویرانه با رخسار گردآلود رفت
زود میمالد فلک روی ستمگر را به خاک.
صائب.
مشو از گردش مژگان گردآلود او غافل
که تیغ خاکساران سخت لنگردار می افتد.
صائب (از آنندراج).
-امثال: من از آسیا می آیم تو گردآلودی؟

گردآلود.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 14هزارگزی شمال فریمان و 6هزارگزی خاور راه شوسهء عمومی فریمان به مشهد. هوای آن معتدل و دارای 133 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن میباشد. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گردآلود شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب) خاک آلود شدن. به گرد آلوده گردیدن. اغبرار. (تاج المصادر بیهقی). اشعث. (تاج المصادر بیهقی).

گردآلودگی.

[گَ دَ / دِ] (حامص مرکب)اغبرار. خاک آلودگی. غبارآلودگی :
تو گمان کردی که گردآلودگی
در صفا غش کی هلد پالودگی.مولوی.
و رجوع به گردآلود شود.

گردآلوده.

[گَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) هر چیز غبارآلوده باشد. || کنایه از شخصی که اسباب و اموال دنیوی را حامل است. (برهان).

گردآلوده ساز.

[گَ دَ / دِ] (نف مرکب)کسی که اسباب و اموال دنیوی دهد به کسی. (از برهان).

گردآمدگی.

[گِ مَ دَ / دِ] (حامص مرکب)تجمع. عمل گرد آمدن. رجوع به گرد آمدن شود.

گرد آمدن.

[گِ مَ دَ] (مص مرکب)اجتماع کردن. فراهم آمدن. جمع شدن. جمع گشتن. انجمن شدن. فراهم شدن. تجوق. تقلص. تکمهل. (منتهی الارب). احتشاد. ازدلاف. (زوزنی) (منتهی الارب). حفل. محتفل. (منتهی الارب) : سبوح و مزکت بهمان گرفت و دیزه فلان
و ما چو گاوان گرد آمده به غوشادا.
ابوالعباس (از فرهنگ اسدی ص 117).
و خلق بر او گرد آمدند و گفتند چه خبر داری از محمد. (ترجمهء طبری بلعمی).
هفت سالار کاندرین فلکند
همه گرد آمدند در دو و داه.رودکی.
پزشکان فرزانه گرد آمدند
همه یک به یک داستانها زدند.فردوسی.
که گرد آمدن زود باشد بهم
مباشید از این رفتن من دژم.فردوسی.
وآن نارها بین ده رده بر نارون گرد آمده
چون حاجیان گرد آمده در روزگار ترویه.
منوچهری.
پیه اندر شکم گنجشک(1) نباشد اندر شکم گاو گرد آید. (تاریخ سیستان).
سپه گرد آمد از هر جای چندان
که دشت و کوه تنگ آمد بر ایشان.
(ویس و رامین).
هر برج که برابر امیر بود آنجا بسیار مردم گرد آمدندی. (تاریخ بیهقی).
فضل و خرد و مال گرد ناید
با زرق و خرافات و بدفعالی.ناصرخسرو.
از زمین تازیان نیز مردی بیرون آمده از بنی اسد، نامش طلحه. بر او گرد آمدند. (قصص الانبیاء ص234). باد او را [ عنبر را ]به کنار دریا برد و کرم بر وی گرد آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
مرا و او را از چشم و زلف گرد آید
ز مشک و لؤلؤ یک آستین و یک دامن.
مسعودسعد.
و گاه اسهال نگذارد که خلط به دور معده گرد آید. (نوروزنامه).
گرد آمده بودیم چو پروین یکچند
آمن شده از فراق و فارغ ز گزند.
؟ (سندبادنامه ص 162).
ز معروفان این رام زبون گیر
بر او گرد آمده یک دشت نخجیر.نظامی.
چرا نستانی از هر یک جوی سیم
که گرد آید ترا هر سال گنجی.
سعدی (گلستان).
حکایت کنند که عربی را درمی چند گرد آمده بود. (گلستان). بقالی را درمی چند بر صوفیان گرد آمده بود در واسط. (گلستان).
کس نبیند که تشنگان حجاز
به لب آب شور گرد آیند.سعدی (گلستان).
|| آرمیدن و مجامعت کردن با : و فساد بسیار کردندی و با غلامان گرد آمدندی، چنانکه با زنان گرد آیند [ قوم لوط ] . (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). اندر سرای هارون نیکوترین همه کس عباسه بوده از زنان بنده و آزاد و جعفر نیز بغایت خوب صورت بود و ایشان را هر دو با یکدیگر رای گرد آمدن بود از پنهان هارون، هر دو با یکدیگر گرد آمدند و عباسه از جعفر بار گرفت. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
به گرد آمدن چون ستوران شوند
تگ آرند و بر سان گوران شوند.فردوسی.
صورتهای الفیه کردند از انواع گرد آمدن با زنان همه برهنه. (تاریخ بیهقی). و این خانه را از سقف تا به پای صورت کردند... از انواع گرد آمدن مردان با زنان. (تاریخ بیهقی).
(1) - ن ل: بنجشگ.

گردآمده.

[گِ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)جمع شده. فراهم شده :
چو پردخته شد زآن دگر ساز کرد
در گنج گردآمده باز کرد.فردوسی.
رجوع به گرد آمدن شود.

گردآمون.

[گِ] (اِ مرکب) گرداگرد. پیرامون: الحماره؛ آنچه گردآمون حوض نهند تا آب نرود. (مهذب الاسماء).

گردآوا.

[گِ] (اِ مرکب) شب گرد. شب رو و عسس. (آنندراج). پاسبان شب. (ناظم الاطباء).

گردآور.

[گِ وَ] (نف مرکب) جمع کننده. فراهم آرنده. || (اِ مرکب) شب گرد و پاسبان شب. (ناظم الاطباء).

گرد آوردن.

[گِ وَ دَ] (مص مرکب) جمع کردن. فراهم آوردن. (از آنندراج) :
اگر بخشش و دانش و رسم و داد
خردمند گرد آورد با نژاد.فردوسی.
چو شد پادشا بر جهان یزدگرد
سپه را ز شهر اندرآورد گرد.فردوسی.
که هرچند گرد آورم خواسته
همان کاخ و هم گنج آراسته.فردوسی.
گرد آورم سپاهی دیبای سبزپوش
زنجیرزلف و سروقد و سلسله عذار.
منوچهری.
پس علما را جمع گرد آورد در سر و ایشان را گفت: من این سگ زندیق را به دست آوردم. (فارسنامهء ابن البلخی ص 64). از همه جهان مردم گرد آورد و عهدنامه نبشت. (نوروزنامه).
مور گرد آورد به تابستان
تا فراغت بود زمستانش.سعدی (گلستان).
ز هستی تهی آی سعدی صفت
که گرد آوری خرمن معرفت.
سعدی (بوستان).
یکی عدل تا نام نیکو برد
یکی ظلم تا مال گرد آورد.
سعدی (بوستان).
رجوع به گرد آوریدن شود.
- فهم گرد آوردن؛ حواس جمعی. در تداول امروز، توجه و دقت. تمرکز افکار :
جمله گفتندش که جانبازی کنیم
فهم گرد آریم و انبازی کنیم.مولوی.
فهم گرد آرید و جان را دل دهید
بعد از آن از شوق پا در ره نهید.مولوی.

گردآورنده.

[گِ وَ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)گردکننده. فراهم کننده. جامع : روایت کرد ابوالقاسم بن غسان گردآورندهء اخبار آل برمک. (تاریخ بخارا). رجوع به گرد آوردن شود.

گردآوری.

[گِ وَ] (حامص مرکب) عمل گردآوردن. جمع کردن... جمع و جوری. رجوع به گردآوردن شود.

گردآوریدن.

[گِ وَ دَ] (مص مرکب) گرد آوردن. جمع کردن. جمله کردن. فراهم آوردن. گرد کردن :
سپاهی که نوروز گرد آورید
همه نیست کردش ز ناگه شجام.دقیقی.
سپاهی از آن پس به گرد آورید
بگردید و یکسر جهان را بدید.فردوسی.
به کار آمد آنها که برداشتند
نه گرد آوریدند و بگذاشتند.
سعدی (بوستان).
رجوع به گردآوردن شود.

گردآوری کردن.

[گِ وَ کَ دَ] (مص مرکب) جمع کردن. گردآوردن. فراهم آوردن. و رجوع به گرد آوردن و گرد آوریدن شود.

گردا.

[گَ] (نف) گردان. (برهان) (اوبهی). گردنده. (آنندراج). مخفف گردان است. دَوّار. دورزننده :
کسی کز خدمتت دوری کند هیچ
بر او دشمن شده گردون گردا.عسجدی.
ما مانده شدستیم و گشته سوده
ناسوده و نامانده چرخ گردا.ناصرخسرو.
بنگر به چشم خاطر و چشم سر
ترکیب خویش و گنبد گردا را.ناصرخسرو.
|| (اِ) بادبدر، و آن چوبی باشد مخروطی که طفلان بر آن ریسمان پیچند و از دست رها کنند تا در زمین گردان شود. || حجت. (برهان).

گرداب.

[گِ] (اِ مرکب) (از: گِرد + آب) ورطه. (آنندراج). جرداب معرب گرداب است. (منتهی الارب). جرذاب. (دهار). غرقاب :
به آب اندر افکنده شاه دلیر
سرش گه ز بر بود و گاهی به زیر
که از مرغ آن کشته نشناختند
به گرداب ژرف اندر انداختند.فردوسی.
گرد گرداب مگرد اَرْت نیاموخت شنا(1)
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.
لبیبی.
به گرداب در غرقگان را دلیر
مگیر ار نباشی بدان آب چیر.اسدی.
صاحب رأی... پیش از آنکه در گرداب مخوف افتد خود را به پایاب تواند رسانید. (کلیله و دمنه).
بس زورقا که بر سر گرداب این محیط
سرزیر شد که ترة نشد این سبز بادبان.
خاقانی.
توبه کردم که نیز در این دریا خوض نکنم و در این گرداب غوطه نخورم. (سندبادنامه ص 270). و در این جوی گردابهای عمیق و آبگیرهای ژرف بود. (سندبادنامه ص 115).
چو افتاد اندر این گرداب کشتی
به ساحل بر از این غرقاب کشتی.نظامی.
پدید آمد از دور کوهی بلند
ز گرداب در کنج آن کوه بند.نظامی.
از آن شد کشتیم غرقاب و من بر پاره ای تخته
که در گرداب این دریای موج آور فروماندم.
عطار.
در این دریای پرگرداب حیرت
کس از عطار حیران تر میندیش.عطار.
چنین خواندم که در دریای اعظم
به گردابی درافتادند با هم.سعدی (گلستان).
ای برادر ما به گرداب اندریم
وآنکه شنعت میزند بر ساحل است.سعدی.
دو برادر به گردابی درافتادند. (گلستان).
سالها کشتی به خشکی رانده ام در بحر عشق
نیست امکان برون رفتن ز گردابم هنوز.
ابن یمین.
به گردابی چو می افتادم از غم
به تدبیرش امید ساحلی بود.حافظ.
کنون چه چاره که در بحر غم به گردابی
فتاده زورق صبرم ز بادبان فِراق.حافظ.
و معرب آن کرداب است که در این شعر ابوغالب آمده است:
ینساب کالا فعوان الصل مطرداً
و دور کردابه یحکی تلویها.
و صاحب آنندراج آرد از تشبیهات آن سفره. ناف. کاسهء چشم. عقده. (آنندراج) :
از بدایع که تو داری عجبی نیست اگر
واکنی عقدهء گرداب به دست مرجان.
میر محمد افضل (از آنندراج).
به دریا سرو قدش عکس اندازد از تابش
مثال طوق قمری خشک ماند چشم گردابش.
عبداللطیف (از آنندراج).
روشنم شد تنگ چشمی لازم جمعیت است
بر کف دریا چو دیدم کاسهء گرداب را.
صائب (از آنندراج).
به طفلی دایهء گردون در آن آب
بریده ناف او با ناف گرداب.
محمدقلی (از آنندراج).
مژگان من وظیفه ز خوناب میخورد
غواص خون ز سفرهء گرداب میخورد.
محمدقلی (از آنندراج).
|| یکی از کائنات و آن برآمدن آب دریا است، چون ستونی مانند گردباد در خشکی(2). و رجوع به کائنات الجو شود.
(1) - ن ل: گرد گرداب مگرد ای بت نامخته شنا.
(2) - Trombe.

گرداب.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان فلارد بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 40هزارگزی خاور اردکان و 25هزارگزی راه عمومی لردگان به پل کوه. هوای آن معتدل است و 126 تن جمعیت دارد. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرداب.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان منگرهء بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد، واقع در 36هزارگزی شمال باختری حسینیه و 15هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک. هوای آن معتدل و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، انار، انجیر و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش بافی است. بقعه ای به نام سیدتاج الدین در آنجا وجود دارد. ساکنین آن از طایفهء میرعالی خانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرداب.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان لنگا شهرستان تنکابن، واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری تنکابن و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء تنکابن به چالوس. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است. دارای 110 تن سکنه میباشد. آب آن از رودخانهء کاظم رود تأمین میشود. محصول آنجا برنج، مرکبات، لبنیات و عسل است. شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیهء زغال است. راه آن مالرو است. اهالی آن تابستان به حدود ییلاق لنگا میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرداب.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان پی رجه سورتیجی، واقع در بخش چهاردانگهء شهرستان ساری و 54هزارگزی شمال کیاسر. هوای آن کوهستانی و معتدل، مرطوب و مالاریایی و دارای 105 تن جمعیت است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و مختصر برنج. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرداب.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قنقری بالا (علیا) از بخش بوانات و سرجهان شهرستان آباده، واقع در 54000گزی شمال باختری سودیان، کنار راه فرعی ده بید به بوانات. دارای 25 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گرداب.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 14هزارگزی شمال خاوری لنده مرکز دهستان و 61هزارگزی خاوری راه شوسهء بهبهان به اهواز. هوای آن معتدل و دارای 120 تن جمعیت است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالی، قالیچه، جوال و پارچه بافی است. ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گرداب.

[گِ] (اِخ) نام ایستگاه راه آهن از دهستان علا از بخش مرکزی شهرستان سمنان. سومین ایستگاه از سمنان به دامغان که در 50هزارگزی واقع است. سکنهء آنجا همان کارمندان ایستگاه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرداب.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع تنکابن. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 105).

گرداب بیگدلی.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهور و میلاتی بخش خشت شهرستان کازرون، واقع در 48000گزی شمال کنارتخته. هوای آن گرمسیری و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گردابر.

[گَ اَ] (اِ مرکب) ابری که از بسیاری گرد پدید شود :
رخ مه ز گردابر، برچین گرفت
سر باره از نیزه پرچین گرفت.
اسدی (گرشاسب نامه).

گردابش.

[گِ بِ] (اِ)(1) اندیشه و تأمل. تعمق و تفحص. || آشفتگی. || دلیل. برهان. (از ناظم الاطباء).
(1) - ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است.

گردابه.

[گِ بَ / بِ] (اِ مرکب) ورطه. (آنندراج). گرداب :
خداوندا چو آید پای بر سنگ
فتد کشتی در آن گردابهء تنگ.نظامی.
غم بیشتر از قیاس خورده ست
گردابه فزون ز قد مرد است.نظامی.
|| طوفان :
از این گردابه چون باد بهشتی
به ساحل گاه قطب آورده کشتی.نظامی.

گردار.

[گَ] (نف مرکب) مبتلا به گر و جرب. مبتلا به خارش. (از ناظم الاطباء).

گردار گودوسگل.

[] (اِ) از جمله داروهایی است که بیشینه یک خوراک آنها یک گرم و بیشتر است. از یک گرم تا 5 گرم. (کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص249 و 250).

گرداس.

[گُ] (ص) ستمگر. ظالم. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (انجمن آرا) :
اگر حال رعیت هم بر این آئین شود فردا
ز جمع زادگانش پر شود بازار نخاسان
خدایا بی زبان بگذاشتی این بی زبانان را
مگر هم تو از ایشان بازداری شر گرداسان.
حکیم نزاری قهستانی (از جهانگیری).

گرداسپر.

[گِ اِ پَ] (اِ مرکب) نوعی از سپر باشد که تا اواخر قرن شانزدهم میلادی رایج بوده است.

گر داشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)جوششی داشتن. جرب داشتن. مبتلا به گَر بودن :
شکم چو بیش خوری بیش خواهد از تو طعام
به خور مخارش ایرا که معده گر دارد.
ناصرخسرو.

گرداشه.

[گِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 28هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 22هزارگزی خاور راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن سردسیر و دارای 56 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء قلعه تاسیان است. محصول آن غلات، حبوبات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گرد افشاندن.

[گَ اَ دَ] (مص مرکب) پاک کردن غبار از چیزی. صیقلی کردن :
گیتی امید به اقبال تو میدارد
که از او گرد به شمشیر بیفشانی.
ناصرخسرو.
پیاپی بیفشان از آیینه گرد
که صیقل نگیرد چو زنگار خورد.
سعدی (بوستان).

گردافشانی.

[گَ اَ] (حامص مرکب) غبار افشاندن. || در تداول گیاه شناسی، عبارت از دوره ای است که دانهء گرده از بساک خارج شده و برای رشد و نمو خود روی کلالهء مناسبی قرار گیرد. گردافشانی به دو طریق مستقیم و غیرمستقیم صورت میگیرد. رجوع به گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص483 - 490 شود.

گردافشانی کردن.

[گَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) تکاندن. تکان دادن چیزی : چون فقها درمی آمدند و نمد را برمیداشتند تا گردافشانی کنند درمها ریخته میشد حیران میشدند. (افلاکی).

گردافکن.

[گُ اَ کَ] (نف مرکب)پهلوان زمین زننده. پهلوان. دلیر. شجاع مردافکن. گرداوژن :
منم گفت گردافکن و شیرگیر
کمند و کمان دارم و گرز و تیر.فردوسی.
برآشفت گردافکن تاج بخش
ز دنبال هومان برانگیخت رخش.فردوسی.
عنان پیچ و گردافکن و گرزدار
چو من کس نبیند به گیتی سوار.فردوسی.
خسرو شیردل پیلتن دریادست
شاه گردافکن لشکرشکن دشمن مال.فرخی.
به پنجم پسر باز گردافکنی
بود اژدهاکش هژبرافکنی.اسدی.
چو جام گیرد بدره ده است و بنده نواز
چو تیغ گیرد گردافکن است و خصم شکن.
سوزنی.
رجوع به گرداوژن شود.

گرداگ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصرقند شهرستان چاه بهار، واقع در 9000گزی شمال قصرقند، کنار راه مالرو قصرقند به چانفسا. منطقه ای گرمسیر مالاریائی و دارای 250 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرداگرد.

[گِ گِ] (اِ مرکب) اطراف. جوانب. (از برهان) (از آنندراج). دور تا دور. پیرامون. پیرامن. حول. اطراف. اکناف. اطراف چیزی را فراگرفتن. حریم. حرم. (دهار) : یکی باره دارد که سوار بر سر وی گرداگرد وی بگردد. (حدود العالم). مکه شهری است بر دامنهء کوه نهاده و گرداگرد وی کوههاست. (حدود العالم). سلمان فارسی گفت که رأی من آن است که گرداگرد مدینه را خندق کنیم. (قصص الانبیاء ص 221). پس بفرمود کوشکی راست کردند گرداگرد آن کوشک را آب بود. (قصص الانبیاء ص 166). خدای تعالی جبرئیل را فرستاد تا محمد را آگاه کند و ایشان گرداگرد مصطفی خفته، خواب بر ایشان مستولی شد. (قصص الانبیاء ص218). و پشت را از هر سوی بتواند پیچیدن و گرداگرد خویش بتواند گردیدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). شاه تخم را به باغبان خویش داد و گفت در گوشه ای بکار و گرداگرد او پرچین کن. (نوروزنامه).
جهانداران شده یکسر پیاده
به گرداگرد آن مهد ایستاده.نظامی.
به گرداگرد تخت طاقدیسش
دهان تاجداران خاک لیسش.نظامی.
به گرداگرد آن ده سبزه نو
بر آن سبزه بساط افکنده خسرو.نظامی.
آن شغالان آمدند آنجا به جمع
همچو پروانه به گرداگرد شمع.مولوی.

گرداگرد.

[گَ گَ] (نف مرکب) پی درپی و همیشه در گردش باشد. (برهان) (آنندراج) :
بودش این زن عفیفه جوهرنام
یافت از حسن و زیب بهر تمام
شهر بگذاشت عزم صومعه کرد
قانع از حکم چرخ گرداگرد.
سنایی (حدیقه).
زین مرتبت و جلال و زین بردابرد
ایمن منشین ز دولت گرداگرد.
بدری غزنوی.

گرداگلان.

[گِ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد، واقع در 22هزارگزی جنوب باختری بوکان و 13هزارگزی باختر راه شوسهء بوکان به سقز. هوای آن معتدل و دارای 476 تن جمعیت است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردان.

[گَ] (نف) گردنده. چرخنده. دوار. متحرک به حرکت دوری :
آئین جهان چونین تا گردون گردان شد
مرده نشود زنده و زنده به ستودان شد.
رودکی.
ای منظرهء کاخ برآورده به خورشید
تا گنبد گردان بکشیده سر ایوان.دقیقی.
کی کردار بر اورنگ بزرگی بنشین
می گردان که جهان یافه و گردانستا.دقیقی.
می نبینی که ز پیری و ضعیفی گشته ست
پشت من چفته و تن کاسته و سر گردان.
جوهری هروی.
سرش گشت گردان و دل پرنهیب
بدانست کآمد بتنگی نشیب.فردوسی.
چو دارندهء چرخ گردان بخواست
که آن پادشا را بود کار راست.فردوسی.
دل چرخ گردان همه چاک شد
همه کام خورشید پرخاک شد.فردوسی.
همیشه تا که بود زیر پا زمین گردان
چنانکه از برِ چرخ است گنبد دوار.فرخی.
چو گردان گشته سیلابی میان آب آسوده
چو گردان گردبادی تند گردی تیره اندروا.
فرخی.
من و تو غافلیم و ماه و خورشید
بر این گردون گردان نیست غافل.
منوچهری.
چو از تو بود کژی و بی رهی
گناه از چه بر چرخ گردان نهی.
اسدی (گرشاسب نامه).
هزاران گوی سیم آکنده گردان
که افکند اندر این میدان اخضر.
ناصرخسرو.
در این بام گردان و این بوم ساکن
ببین صنعت و حکمت غیب دان را.
ناصرخسرو.
من بر سر میدان تو گردانم چون گوی
و اندر کف هجران تو غلطانم چون گوز.
سوزنی.
فلک را کرده گردان بر سر خاک
زمین را جای گردشگاه افلاک.نظامی.
نه خورشید جهان کاین چشمهء خون
بدین کار است گردان گرد گردون.نظامی.
گفتم: ای فرزند! دخل، آب روان است و عیش(1)، آسیای گردان. (گلستان). || به مجاز، متغیر. متحول. متلون :
تن ما نیز گردان چون جهان است
که گه زو پیر و گاهی زو جوان است.
(ویس و رامین).
بدان که بیشتر خائفان از سوء خاتمت ترسنده اند برای آنکه دل آدمی گردان است و وقت مرگ وقتی عظیم است. (کیمیای سعادت). این دو حالت گردان است. (کتاب المعارف). هرگاه بدین درگاه باشی، مستوجب و نامزد خلعت باشد ترا و اگر گردان می باشی و نامزد خلعت تو گردان می باشد تا پایان بر یکی مقرر مانی. (کتاب المعارف).
زجر استادان به شاگردان چراست
خاطر از تدبیرها گردان چراست؟مولوی.
-زبان گردان به چیزی؛ به مجاز، گویا. ناطق :
کنون تا در این تن مرا جان بود
زبانم به مدح تو گردان بود.
اسدی (گرشاسب نامه).
و رجوع به گردانیدن و گردیدن شود.
(1) - ن ل: خرج.

گردان.

[گَ] (اِ) نوعی از کباب است و آن چنان باشد که گوشت مرغ یا گوسفند را در آب بجوشانند و بعد از آن آن را پر از داروهای گرم کرده به سیخ کشند و کباب کنند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
شود سنانش چون بابزن در آتش حرب
بجای مرغ مبارز شده بر او گردان.سوزنی.
(گردان با «سر» ترکیب شود و به معنی، مات و مبهوت و متحیر آید) :
آن عجب نیست که سرگشته بود طالب دوست
عجب آن است که من واصل و سرگردانم.
سعدی (خواتیم).
چشم همت نه به دنیا که به عقبی نبود
عارف عاشق شوریدهء سرگردان را.سعدی.
ز بانگ مشغلهء بلبلان عاشق مست
شکوفه جامه دریده ست و سرو سرگردان.
سعدی.
ترکیب ها:
- آب گردان.؛ آتش گردان. آفتاب گردان. آهوگردان.آینه گردان. انگشتری گردان. بازی گردان. بلاگردان. پل گردان. تریاک برگردان. تعزیه گردان. تنخواه گردان. چرخ گردان. حال گردان. دست گردان. روگردان. سیل برگردان. سیل گردان. شبیه گردان. صحنه گردان. طاس گردان. فلک گردان. کارگردان. کاسه گردان (همچو لوطی کاسه گردان). کوزه گردان (رجوع به جدارک در برهان شود). مجمره گردان. نمایش گردان. واگردان. یخه برگردان. رجوع به ذیل هر یک از مدخل ها و گرداندن و گردانیدن شود.

گردان.

[] (اِخ) ایستگاه میان کرج و هشتگرد، واقع در خط راه تهران به تبریز و در 85هزارگزی تهران است. رجوع به کردان شود.

گرداندام.

[گِ اَ] (ص مرکب) فربه و مایل به تدویر. کوتاه و فربهی مطبوع. گرد و غند. مقابل درازاندام. درچیده. کُبکُب. (منتهی الارب).

گرداندن.

[گَ دَ] (مص) تغییر دادن. عوض کردن. دگرگون کردن :
وین که بگرداند هزمان همی
بلبل نونو بشگفتی نواش.ناصرخسرو.
بدان کاین مال ما و حال این چرخ
نگرداند جز آنکش چرخ چاکر.
ناصرخسرو.
سیمرغ گفت: به خدا ایمان آرم، اما آنچه بنده تواند کرد و قضا بگرداند، گفت: توانی قضا بگردانی؟ گفت: بلی. (قصص الانبیاء ص 173). اگر بودنی است و خدای تعالی در آن حکمی نهاده است کس نتواند که آن را بگرداند. (مجمل التواریخ و القصص). کار دین و شریعت به دست مجبران نیست تا چنانکه خواهند بگردانند. (کتاب النقض ص 306).
خطاب خسرو انجم کنون بگردانند
که مصلحت نبود خسروی به انبازی.ظهیر.
ز هر یادی که بی او لب بگردان
ز هرچ آن نیست او مذهب بگردان.نظامی.
چو مردم بگرداند آئین و حال
بگردد بر او سکه ملک و مال.نظامی.
گفت: این پیراهن از بهر خدای پوشیده بودم، نخواهم که از برای خلق بگردانم و همچنان بگذشت. (تذکرة الاولیاء عطار).
مطرب آهنگ بگردان که دگر هیچ نماند
که از این پرده که گفتی بدرافتد رازم.
سعدی (طیبات).
|| از کسی گرفتن : منصور... سفاح را گفت بشتاب بکار بومسلم و اگر نه این کار از ما بگرداند و هرچه خواهد تواند کردن با این شوکت و عظمت که من او را می بینم. (مجمل التواریخ و القصص). || گاه با کلمه های دیگر، چون: عاجز، غافل، بیمار... ترکیب شود و به معنی کردن آید : و گفت: یگانگی او بسیار مردان مرد را عاجز گرداند و بسی عاجز را به مردی رساند. (تذکرة الاولیاء عطار). || چرخاندن. حرکت دادن. به دور درآوردن. به گردش درآوردن :
کی دل بجای داری پیش دو چشم او
گر چشم را به غمزه بگرداند از وریب.
شهید.
بیامد بمانند آهنگران
بگرداند رستم عمود گران.فردوسی.
خدا جبرئیل را بفرستاد که ایشان را از آن پهلو به آن پهلو بگرداند. (قصص الانبیاء ص 200).
ای خوبتر از لیلی بیم است که چون مجنون
عشق تو بگرداند در کوه و بیابانم.
سعدی (طیبات).
چو هر ساعتش نفس گوید بده
به خواری بگرداندش ده به ده.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص56).
|| بمجاز، دور کردن. دفع کردن :
تو این داد بر شاه کسری بدار
بگردان ز جانش بد روزگار.فردوسی.
به تخت و سپاه و به شمشیر و گنج
ز کشور بگردانم این درد و رنج.فردوسی.
مرا روی تو محراب است در شهر مسلمانان
وگر جنگ مغل باشد نگردانی ز محرابم.
سعدی (بدایع).
دعای زنده دلانت بلا بگرداند
غم رعیت درویش بردهد شادی.سعدی.
- بازگرداندن؛ برگرداندن. مراجعت دادن :
وگر بازگردانم از پیش زال
برآرد بکردار سیمرغ بال.فردوسی.
- پای گرداندن؛ پای جدا کردن. پای برداشتن از... :
به نام جهان آفرین یک خدای
که رستم نگرداند از رخش پای.فردوسی.
و رجوع به گردانیدن شود.
- دل گرداندن؛ تغییر رأی و عقیده دادن :
به کاووس گفت ای جهاندیده شاه!
تو دل را مگردان ز آئین و راه.فردوسی.
- روی گرداندن؛ اعراض کردن :
چنین داد پاسخ که با یاد اوی
نگردانم از تیغ پولاد روی.فردوسی.
- زبان گرداندن؛ سخن گفتن. تکلم کردن :
مگردان زبان را بتندی به روی
مبادا کز آن رنجت آید به روی.فردوسی.
مرو پیش او جز به بیگانگی
مگردان زبان جز به دیوانگی.فردوسی.
و رجوع به گردان شود.
- سخن گرداندن؛ سخن را عوض کردن. بحث دیگری به میان آوردن. به مسئلهء دیگری پرداختن :
که با این سران هرچه خواهی بکن
و زین پس ز مزدک مگردان سخن.
فردوسی.
- سر گرداندن؛ به سر گرداندن. مجازاً چرخاندن :
من سر ز خط تو برنمیگیرم
ور چون قلمم بسر بگردانی.
سعدی (طیبات).
- عنان گرداندن؛ رو آوردن و برگشتن :
سوی شهر ایران بگردان عنان
وگرنه زمانت سر آرد سنان.فردوسی.
- || بازگشتن و اعراض کردن :
گر تو از من عنان نگردانی
من به شمشیر رو نگردانم.سعدی.
چرا به سرکشی از من عنان بگردانی
مکن که بیخودم اندر جهان بگردانی.
سعدی (بدایع).
رجوع به گردانیدن و هر یک از اینها شود.

گرداندن لباس.

[گَ دَ نِ لِ] (مص مرکب) عوض کردن آن. تغییر دادن آن.

گردانده.

[گَ دَ / دِ] (ن مف) رجوع به معانی گرداندن شود.

گردان سپهر.

[گَ سِ پِ] (اِ مرکب) چرخ. فلک. آسمان. روزگار. سپهر گردنده :
چنین نیز یک سال با داد و مهر
همی گشت بی رنج گردان سپهر.فردوسی.
به گردان سپهر اندر آری سرم
سپارم به تو دختر و افسرم.فردوسی.
چنین است کردار گردان سپهر
نخواهد گشادن همی بر تو چهر.نظامی.
زمین را به هر دم برآراست چهر
کمر بست گردش ز گردان سپهر.نظامی.
به فرمان من نیست گردان سپهر
نه من داده ام گردش ماه و مهر.نظامی.

گردان ستاره.

[گَ سِ رَ / رِ] (اِ مرکب)کوکب سیار. (ناظم الاطباء).

گردان شاه بن سلغر.

[گَ هِ نِ سُ غُ](اِخ) شانزدهمین سلطان از جمله سلاطین هرموز مطابق شاهنامهء تورانشاهی. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص 225 شود.

گردان شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب) به راه افتادن. جریان یافتن. رونق گرفتن :البتگین ترکی خردمند بود و ممیز او را عزیز کرد و دیوان رسالت بدو تفویض فرمود و کار او گردان شد. (چهارمقاله).

گردانک.

[گَ نَ] (اِخ) نام دو ستاره در دب اکبر. (ناظم الاطباء).

گردان کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) به دور انداختن جام و غیره. گرداندن جام و جز آن :
ساقیا پیش آر زود آن آب آتش فام را
جام گردان کن ببر غمهای بی انجام را.
سوزنی.

گرد انگیختن.

[گَ اَ تَ] (مص مرکب)گرد بر هوا افشاندن در اثر حرکت تند و سریع. گرد کردن. اهباء. اغبار. (تاج المصادر بیهقی). || مجازاً کاری انجام دادن :
آهی کن و از جای بجه گرد برانگیز
کخ کخ کن و برگرد و بدربر پس ایزار.
حقیقی صوفی.
|| مجازاً به معنی حمله بردن. پیکار کردن :
دین پرور اعداشکن
روزی ده و دشمن شکن
چون شیر ایزد بوالحسن
در روز گرد انگیختن.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص 550).

گردانگیز.

[گَ اَ] (نف مرکب) غبارانگیزنده. آنکه گرد انگیزد: ریاح معاجیح؛ بادهای تند گردانگیز. هبوب؛ باد گردانگیز. (منتهی الارب).

گرداننده.

[گَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه میگرداند. مقلب. محول. مدبر :
بلی در طبع هر داننده ای هست
که با گردنده گرداننده ای هست.نظامی.
بی تکلف پیش(1) هر داننده هست
آنکه با گردنده گرداننده هست.مولوی.
(1) - ن ل: بی تفکر نزد.

گردانه.

[گِ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 71هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 23هزاروپانصدگزی باختر راه شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن کوهستانی و سردسیر و دارای 260 تن جمعیت است. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) حلقهء آهنی است که بدان چیزها آویزند. || گِردانه، نوعی گردون خردی است که طفلان رفتار از آن آموزند. (آنندراج).

گردانی.

[گَ] (حامص) صفت فاعلی بعلامت (ان)+ ی حاصل مصدر که بصورت پساوند یا جزء دوم کلمه مرکب آید و به معانی مختلف گردیدن، گرداندن و گردانیدن به کار رود و این ترکیب ها و نظایر آنها از آن آمده است.
ترکیب ها:
- آهوگردانی.؛ تعزیه گردانی. رخ گردانی. روگردانی. زبان گردانی. سرگردانی. شبیه گردانی. و رجوع به هر یک از مدخل ها و گرداندن و گردانیدن شود.

گردانیا.

[گَ] (اِ) نام نوایی از موسیقی. (ناظم الاطباء).

گردانیدن.

[گَ دَ] (مص) تغییر دادن. تبدیل کردن. تعویض : گفت: یا عرب این دشمن شماست و از آن بتان و این دین شما بگرداند و بتان را نگونسار کند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). و کسی قضای آسمانی نشاید گردانیدن. (تاریخ سیستان). خطبه به نام من کنید و مهر [ درم ] بگردانید. (تاریخ سیستان). یعقوب بدید، راه بگردانید. (تاریخ سیستان). تو مرا بر نوری نتوانست دید تا راه بگردانیدی. (تاریخ سیستان).
چو پیروزه بگردانی همی رنگ
چو آهن هر زمان پیدا کنی زنگ.
(ویس و رامین).
و حیلتها ساختند تا رای نیکوی او را در باب ما بگردانید. (تاریخ بیهقی). جامه بگردانید و تر و تباه شده بود و برنشست و بزودی به کوشک آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص16). سلطان برخاست و به گرمابه رفت و جامه بگردانید. (تاریخ بیهقی). حقا ثم حقا که دو هفته برنیامد و از هرات رفتن افتاد که آن قاعده بگردانیده بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص61). ... اگر رأی عالی بیند باید که هیچکس را زهره نباشد و تمکین آن که یک قاعده را از آن بگرداند که قاعده همه کارها بگردد. (تاریخ بیهقی).
طلایه دلاور کن و مهربان
بگردان بهر پاس شب پاسبان.
اسدی (گرشاسب نامه).
پس خدای تعالی مار را لعنت کرد که ابلیس را در بهشت برد و صورت آن بگردانید. (قصص الانبیاء). هارون گفت: با برادر اول به خانه رویم و جامه بگردانیم. (قصص الانبیاء ص 98). ... و سخن میگفت از قضا و قدر که به هیچ چیز نگردد. سیمرغ گفت: یا نبی الله! مرا بدین اعتقادی نیست سلیمان گفت: دعوی بزرگی کردی چگونه توانی گردانید؟ گفت: من بگردانم. (قصص الانبیاء ص 170). و عادت خفتن از پس طعام و شام خوردن بباید گردانید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نخست استفراغها باید کردن و دماغ پاک کردن و عادت طعام بشب خوردن بگردانیدن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). پس معاویه زیادبن ابیه را به سبب کفایت و عقل به برادری بپذیرفت و نسب او به بوسفیان گردانید. (مجمل التواریخ و القصص). تا ابراهیم را نکشتند، منصور از سر مصلی برنخاست و جامه نگردانید. (مجمل التواریخ و القصص). چون بامداد شد امیر ماضی راه بگردانید و به راه دیگر به دروازهء شهر رفت. (تاریخ بخارا نرشخی ص 106). بوریحان از آن پس سیرت بگردانید. (چهارمقاله). دختر گفت مگر پادشاه نیت بگردانیده است. (راحة الصدور راوندی).
برای مجلس انست گلی فرستادم
که رنگ و بوی نگرداندش شهور و سنین.
سعدی.
گر راه بگردانی و گر روی بپوشی
من مینگرم گوشهء چشمی نگرانت.سعدی.
خانه تاریک و وقت بیگاه است
ره بگردان که چاه در راه است.اوحدی.
حافظ ز خوبرویان بختت جز اینقدر نیست
گر نیستت رضایی حکم قضا بگردان.
حافظ.
و چندانکه به ابتدای عهد طریق عدل میسپرد بعاقبت سیرت بگردانید. (فارسنامهء ابن البلخی ص107). اسکندر آن رود را بگردانید و در شهر افکند. (فارسنامهء ابن البلخی ص137).
|| منصرف کردن. انصراف :
همی گفت کاین رسم کهبد نهاد
از این دل بگردان که بس بد نهاد.بوشکور.
رعایا و اعیان آن نواحی در هوای ما مطیع وی گشته بسیار لشکر بگردانیده و فرازآورده. (تاریخ بیهقی). || دفع کردن. دور کردن :
بگردان ز جانش نهیب بدان
بپرداز گیتی ز نابخردان.فردوسی.
همی گفت [ زال زر ] کای داور کردگار
بگردان تو از ما بد روزگار.فردوسی.
خدای عزوجل از تنش بگرداناد
مکاره دو جهان و وساوس خناس.
منوچهری.
مضرت شراب ریحانی به کافور و گلاب و بنفشه و نقل میوه های ترش گردانند. (نوروزنامه). به اخلاص دعا کردند خدای تعالی عذاب از ایشان بگردانید. (مجمل التواریخ و القصص). نذر کن که صدقه وصلت به درویشان و مستحقان دهی که خدای تعالی چنین بلا از ما بگردانید. (سندبادنامه ص109).
میسوزم از فراقت روی از جفا بگردان
هجران بلای ما شد یارب بلا بگردان.
حافظ.
دوران همی نویسد بر عارضش خطی خوش
یارب نوشتهء بد از یار ما بگردان.حافظ.
|| مجازاً ورق زدن. برگرداندن : به ابتدا که این حالت روی نمود و این حدیث بر ما گشاده گشت، کتابها داشتیم و جزوه ها داشتیم و یک یک میگردانیدیم و میخواندیم. (اسرار التوحید ص 33). || عوض و تحریف کردن :گروهی مذهب دیگر گرفتند بخلاف یکدیگر. و توریة را بگردانیدند و جهود شدند. (قصص الانبیاء ص 130). ملحدان... نقیض قرآن میکنند و تفسیر آن میگردانند و آن را تأویل میگویند. (فارسنامهء ابن البلخی ص62). || نقل کردن. ترجمه کردن : رنج بردم و جهد و ستم بر خویشتن نهادم و این را به پارسی گردانیدم به نیروی ایزد عزوجلّ. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). سهو ناقلان از زبانی و لفظی که به دیگری گردانیده از خطاها افتاده است. (مجمل التواریخ و القصص). || متعدی گردیدن. بمعنی شدن مرادف کردن. قرار دادن. تصیر. (تاج المصادر بیهقی) :گردانید او را به پاکی فاضل تر قریش از روی حسب. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 308). و گوهر خاک را... مجاور مرکز گردانید. (سندبادنامه ص 2). || باژگونه کردن. معکوس کردن. قلب کردن. وارونه کردن. غلطانیدن. چرخاندن :
و آب وی [ آب رود جیرفت ] چندان است که شست آسیا بگرداند. (حدود العالم).
همی تا بگردانی انگشتری
جهان را دگرگون شده داوری.فردوسی.
همچنان سنگی که سیل آن را بگرداند ز کوه
گاه زآن سو گاه زین سو گه فراز و گاه باز.
منوچهری.
مرغان گردانیدن گرفتند و خایه و کواژه و آنچه لازم روز مهرگان است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 511). اندر آب جست و آب سخت قوی میرفت فتح را بگردانید. (قابوسنامه).
آب در دیدگان بگردانید
خویشتن در میان شادی دید.
سعدی (هزلیات).
|| دور گردانیدن. طواف دادن :
صنما گرد سرم چند همی گردانی
زشتی از روی نکو زشت بود گر دانی.
منوچهری.
و ما را [ خیلتاشان مسرعی را که مژده انتخاب مسعود فرستاده بودند ] بگردانیدند. (تاریخ بیهقی). و فرمود تا بوق و دهل زدند و مبشران را بگردانیدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 40).
مرغول را برافشان یعنی برغم سنبل
گرد چمن بخوری همچون صبا بگردان.
حافظ.
|| مجازاً بازستدن. گرفتن :
من این تاج و این تخت و گرز گران
بگردانم از شاه مازندران.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 347).
اگر این درخواهد کی ملک از تو بگرداند به یک ساعت تواند کردن. (فارسنامهء ابن البلخی ص 19). || شوراندن. تحریک کردن: هارون او را گفت: ای دشمن! خدای تو و برادرت... خراسان بر من بگردانیدید تا مرا بدین ناتوانی بدین راه دراز بایستی آمدن. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
-بازگردانیدن؛ مراجعت دادن : دیگر اختیار آن بود تا وی را بسزاتر بازگردانیده شود. (تاریخ بیهقی). حاجب اینجا به هرات به خدمت آمد و وی را بازگردانیده می آید. (تاریخ بیهقی).
دم سرد از دهان بر آه جگر
بازگردان که باد همدم نیست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص751).
- پای گردانیدن؛ بمعنی پای نهادن و سوار شدن : او و غلام هر دو پای به اسب و استر گردانیدند و روی به آموی نهادند. (چهارمقاله چ معین ص116). او خوش طبع پای در اسب گردانید و روی به بخارا نهاد. (چهارمقاله چ معین ص115).
- || پای برداشتن. پیاده شدن. روزی شیخ ما در نشابور برنشسته بود... جماعتی گفتند ای شیخ! ایشان ترا می باید که ببیند. شیخ حالی پای بگردانید. (اسرار التوحید ص 172).
- || منحرف شدن. کج روی کردن : و گردانیدن پای از عرصهء یقین. (کلیله و دمنه).
- رخ گردانیدن؛ اعراض :
ز کوی مغان رخ مگردان که آنجا
فروشنده مفتاح مشکل گشایی.حافظ.
- روی گردانیدن؛ سر برگرداندن. مجازاً نافرمانی کردن. اعراض : ابراهیم گفت آیا این چه حالی است روی از آهو بگردانید. (تذکرة الاولیاء عطار). پدر گفت: ای پسر! بمجرد این خیال باطل نشاید روی از تربیت ناصحان بگردانیدن و علما را به ضلالت منسوب کردن. (گلستان).
شنیدم کآن مخالف طبع بدخوی
به بیشرمی بگردانید از او روی.
سعدی (صاحبیه).
رجوع به رخ برگردانیدن شود.
- زبان گردانیدن؛ سخن گفتن. حرف زدن :
من چون زبان به قول بگردانم
اندر سخن پدید شود جانی.ناصرخسرو.
رجوع به زبان گردانیدن شود.
- ضایع گردانیدن؛ تباه کردن. فاسد کردن.
اگر قیمتی گوهری غم مدار
که ضایع نگرداندت روزگار.
سعدی (بوستان).
|| مطیع گردانیدن. به فرمان درآوردن : و پیل و اشتر و یوز را مطیع گردانید. (نوروزنامه).
- سر گردانیدن؛ در تداول عامه، معطل کردن کسی را. مماطله در کار کسی.
- || از حکم کسی سرپیچی کردن. نافرمانی کردن :
هر آن کسی که سر از حکم تو بگرداند
بر آب دیدهء او آسیا بگردانی.امیرمعزی.
رجوع به هر یک از ترکیب های فوق شود.

گردانیده.

[گَ دَ / دِ] (ن مف) تغییرداده. رجوع به گردانیدن شود. || (اِ) به معنی گردان است و آن کبابی باشد که گوشت آن را اول در آب جوشانند و بعد از آن به سیخ کشند. (برهان).

گردانیه.

[گَ یَ / یِ] (اِ) نام پرده ای از موسیقی. (آنندراج) (غیاث).

گرداوژن.

[گُ اَ / اُو ژَ] (نف مرکب)گردافکن. پهلوان. دلیر. شجاع. رجوع به گردافکن شود.

گرداوژند.

[گُ اَ ژَ] (اِخ) نام مرد مبارزی بوده است. (برهان) (آنندراج).

گرد اوژندیدن.

[گُ اَ / اُو ژَ دی دَ](مص مرکب) گرد افکندن. رجوع به اوژندیدن شود.

گردباد.

[گِ] (اِ مرکب) آن باد بود که برمثال آسیایی گردد. بادی گرد. بادی باشد که خاک را بشکل مناری بر آسمان برد و با لفظ پیچیدن استعمال شود. بهندی بگوله نامند. (غیاث) (آنندراج). صرصر. زوبعه. اعصار. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) :
چو گردان گشته سیلابی میان آب آسوده
چو گردون گردبادی تند گردی تیره اندروا.
فرخی.
ز بیم تیغ تو تا چین ز ترکان ره تهی گردد
اگر زین سوی جیحون گردبادی خیز از میله.
فرخی.
همی گرفت به ببر و همی گرفت به یوز(1)
چو گردباد همی گشت بر یمین و یسار.
فرخی.
گردبادی شود و دامن صحرا گیرد
گر به دیوار فتد سایهء دیوانهء ما.صائب.
جلوه ها میدهد از شاخ غزالان خیال
گردبادی که به دشت دل ما می پیچد.
بیدل (از آنندراج).
(1) - ن ل: همی فکند به تیر و همی گرفت به یوز.

گردبادآسا.

[گِ] (ص مرکب) مانا به گردباد و مانند گردباد. (ناظم الاطباء).

گردباده.

[گِ دَ / دِ] (اِ مرکب) گردباد و آن بادی باشد که خاک را بشکل مناری بر آسمان برد. (برهان) :
کسی باید آنگه که تو باد خوردی
که آرد سوی مرز تو گردباده.سوزنی.
تدبیر کارسازت بی دست برد حیلت
اندر غبار شبهت مانند گردباده.
سیف اسفرنگی.

گردبازو.

[گِ] (ص مرکب) آنکه پری گوشت در وی بمثابه ای بود که پستی و گوی دست و پایش نمودار نباشد گویا آن را با چرخ خراط درست کرده اند. (آنندراج) :
سیه کوله و گردبازو منم
گران کوه را همترازو منم.نظامی.

گردبازو.

[گِ] (اِخ) پادشاه مازندران پسر علی شهریار وفات او به محرم سال 537 ه . ق. بوده است. (حبیب السیر چ تهران ص 365) : و از خواجگان حبشی که مشیران ملک... بودند چون شریف الدین گردبازو و... همه حنفیان معتمد بودند. (کتاب النقض ص487).

گردباسک.

[گِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 54هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 44هزارگزی باختر راه شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن کوهستانی، معتدل و سالم و دارای 180 تن جمعیت است. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. و محصول آن توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردباف.

[گِ] (اِ مرکب) حاشیه باف. (ناظم الاطباء).

گردبال.

[گِ] (اِ) مصحف گردباد است. (شعوری ج 2 ص 311).

گردبالش.

[گِ لَ / لِ] (اِ مرکب) بالش کوچک و مدور که به وقت خواب زیر رخساره نهند و به هندی گل تکیه گویند، میتواند که گل تکیه بضم اول باشد مخفف گول تکیه و لفظ گردبالش بر همین دال است و بعضی اهل لغت قایلند که ماقبل شین بالش کسره و فتح هر دو صحیح است. (غیاث) (آنندراج) :
سر سفله را گردبالش منه
سر مردم آزار بر سنگ به.سعدی (بوستان).
... و دهل زنان متکا و گردبالش و... (نظام قاری ص154).

گردبالین.

[گِ] (اِ مرکب) همان گردبالش است :
دارد آرام دل به درد جنون
پنبهء داغ گردبالین است.
سراج المحققین (از آنندراج).

گردبان.

[گَ] (اِ) درختی در بهشت. || آنکه با دستی خورد و با دستی منع کند(1). || پیشوا. فرمانده. رئیس. || کندهء چوبینی مر صنعتکاران را که بر زمین نشانند برای جلا دادن کارهای خود. || گریبان پیراهن و گردن و سینهء پیراهن. (ناظم الاطباء). || کوهان شتر :
رحم آمد مر شتر را گفت هین
برجه و بر گردبان من نشین.مولوی.
(1) - بی آنکه ضبط کلمه معلوم باشد فیش به خط مؤلف بدین معنی آمده است.

گردبر.

[گِ بُ] (اِ مرکب) افراز نجاران که بدان چوبها را سوراخ کنند و آن ترجمهء مثقب است. (آنندراج). بیرم، سکنه، اسکنه. عتله. (زمخشری). برما. مته. برماه. برماهه. برمای :
توان چو اره تمنای پای بوسش کرد
اگرچه گردبر او بود دو سر ما را.
سیفی (از آنندراج).
|| دست افزاری باشد که چرم دوزیها خیمه را بدان سوراخ نمایند تا طناب از آن بگذرد. (جهانگیری).

گرد برآمدن.

[گِ بَ مَ دَ] (مص مرکب)به تلاش و تفحص گرداگرد چیزی گردیدن. (آنندراج) (غیاث). طوف. طواف. (تاج المصادر بیهقی). جولان. جول. (منتهی الارب).

گرد برآمدن.

[گَ بَ مَ دَ] (مص مرکب)گرد بلند شدن. غبار برآمدن. گردانگیخته شدن :
سرمست اگر درآیی عالم به هم برآید
خاک وجود ما را گرد از عدم برآید.
سعدی (بدایع).

گرد برآوردن.

[گَ بَ وَ دَ] (مص مرکب)غبار انگیختن. گرد بلند کردن. || گرد افشاندن. صیقلی کردن. پاک کردن گرد از چیزی :
بفرمود شه تا برآرند گرد
ز تمثال آن پیکر سالخورد.نظامی.
|| کنایه از پایمال کردن و نابود ساختن باشد. (برهان). پایمال کردن و هلاک ساختن. همان خاک برآوردن از چیزی. (آنندراج). ویران کردن. خراب کردن :
مدیح او برساند سر یکی به سها
هجای او ز سر دیگری برآرد گرد.
مؤیدی شاعر.
ترا پاک دادار بر پای کرد
بدان تا برآری از آن مرد گرد.فردوسی.
برآریم گرد از شهنشاهتان
سرافشان کنیم از بر ماهتان.فردوسی.
همان نیز پور سپهبد چه کرد
از ایران و توران برآورد گرد.فردوسی.
بس اندک سپاها که روز نبرد
ز بسیار لشکر برآورد گرد.اسدی.
به دیگر بزرگان نگر تا چه کرد
برآرد همان از تو یکروز گرد.اسدی.
گر بیابند ز تقلید حصاری به جهالت
از تن خویش و سر این حکما گرد برآرند.
ناصرخسرو.
گردش این گنبد و مکر و دهاش
گرد برآورد هم از اولیاش.ناصرخسرو.
گرچه به صد دیده به جیحون درم
از سرم این چرخ برآورد گرد.مسعودسعد.
مرد نادان چو قصد دانا کرد
از تن خویشتن برآرد گرد.
سنایی (حدیقه ص284).
وگر جای خالی کنیم از نبرد
ز گیتی برآرند یکباره گرد.
نظامی (شرفنامه ص105).
از صومعه رختم به خرابات برآرید
گرد از من و سجاده و طامات برآرید.
سعدی (غزلیات).
نه از لات و عزی برآورد گرد
که توریة و انجیل منسوخ کرد.
سعدی (بوستان).
به اسبان تازی و مردان مرد
برآر از نهاد بداندیش گرد.سعدی (بوستان).
مبین به چشم حقارت بهیچ خصم ضعیف
که پشه گرد برآورد از سر نمرود.صائب.

گرد برانگیختن.

[گَ بَ اَ تَ] (مص مرکب) غبار برآوردن. گرد پراکندن. اغبار. (منتهی الارب). ایقاظ. (تاج المصادر بیهقی). اعتکاب. (منتهی الارب) :
برانگیختم گرد هیجا چو دود
چو دولت نباشد تهور چه سود.
سعدی (بوستان).
|| نیست و نابود کردن. دمار از روزگار کسی برآوردن :
تو با شاه چین جوی ننگ و نبرد
ز کشورخدایان برانگیز گرد.فردوسی.

گرد برخاستن.

[گَ بَ تَ] (مص مرکب)گرد بلند شدن. غبار برآمدن. غبار بلند شدن. هَبو. (تاج المصادر بیهقی). اِعتکاب. (منتهی الارب). || اندوه و غم آشکار شدن :
برفتند با سوگواری و درد
ز درگاه کی شاه برخاست گرد.فردوسی.

گرد بر خاطر دیدن.

[گَ بَ طِ دی دَ](مص مرکب) گرد بر خاطر نشستن. غمگین شدن. اندوهناک شدن :
دوم چون مرکبت را پی بریدند
وز آن بر خاطرت گردی ندیدند.
نظامی (خسرو و شیرین).

گردبرگ.

[گِ بَ] (ص مرکب) گیاهها که برگ نزدیک به تدویر دارند، چون: خطمی و پنیرک و جز آن دو.

گرد برگرد.

[گِ بَ گِ] (ق مرکب) دور تا دور. همهء اطراف :
عنکبوت بلاش بر دل من
گرد بر گرد برتنید انفست.خسروی.
چو با تاج شاهی مرا دشمن است
همه گرد بر گردم اهریمن است.فردوسی.
یکی نامور شاه را تخت ساخت
گهر گرد بر گرد او برنشاخت.فردوسی.
همه گرد بر گرد او موبدان
سخنگوی بوزرجمهر و ردان.فردوسی.
امیر گرد بر گرد قلعت بگشت. (تاریخ بیهقی). این خادم و غلامان به وثاقها که گرد بر گرد درگاه بود فرودآمدند. (تاریخ بیهقی). گرد بر گرد آن درختان، بیست نرگس دانها نهاده. (تاریخ بیهقی). و گفت نیکو فرزندی است که خدا به من داده است، گرد بر گرد آن سنگ و ریگ جمع میکرد. (قصص الانبیاء ص 50). فاطمه و حسنین (ع) گرد بر گرد سید عالم نشسته و سید عالم بر نهالی که از لیف خرما بافته بودند. (قصص الانبیاء ص 442). و این قلعه است که گرد بر گرد کوه آن بیست فرسنگ باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 158). به حکم آنکه فیروزآباد در میان آخره نهاده است که پیرامون آن کوهی گرد بر گرد درآمده است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 137). و سوری استوار گرد بر گرد شهر [ شیراز ] در کشید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 133).
دیده بگشاد بر نظارهء راه
گرد بر گرد خویش کرد نگاه.نظامی.
گرد بر گرد او چو حور و پری
صد هزاران ستارهء سحری.نظامی.
باغ در باغ گرد بر گردش
خلد مولا و روضه شاگردش.نظامی.
همچنین شیبان راعی میکشید
گرد بر گرد رمه خطی پدید.مولوی.
و گرد بر گرد امام علیه السلام برمی آمدند. (تاریخ قم ص 202). گرد بر گرد او قفسهای قمریان و مرغان نهاده بودند. (تاریخ قم ص 217).

گرد برگشتن.

[گِ بَ گَ تَ] (مص مرکب) دور زدن. گردیدن. جولان. طوف. طواف. (ترجمان القرآن). تدویم. تداوم. (منتهی الارب) :
به بیشه درون گرد برگشت شاه
همه کرد هر جای لختی نگاه.فردوسی.
اندرآمد به باغ باد خزان
گرد برگشت گرد شاخ رزان.فرخی.
خرامیدن لاجوردی سپهر
همان گرد برگشتن ماه و مهر.نظامی.

گرد بریدن.

[گِ بُ دَ] (مص مرکب)چیزی را دایره ای بریدن. تقویر. (منتهی الارب).

گردبند.

[گُ بَ] (نف مرکب) آنکه پهلوانان را بند کند. شجاع. دلیر :
چون برآئین نشسته بود بر او
آن شه گردبند شیرشکر.فرخی.

گردبندان.

[گِ بَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 8هزارگزی شمال دهدز. هوای آن کوهستانی و معتدل و دارای 97 تن جمعیت است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گردبندن.

[گَ بَ دَ] (اِ مرکب) گردن بند. (برهان) (آنندراج) :
بزرگان جهان چون گردبندن
تو چون یاقوت سرخ اندر میانه.رودکی.

گردبیشه.

[گِ شَ] (اِخ) رجوع به ستی شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گردبیشه.

[گِ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خانمیرزا بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 27هزارگزی شمال خاوری لردگان، متصل به راه عمومی لردگان به پل کوه. هوای آنجا معتدل و کوهستانی و دارای 95 تن جمعیت است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گردبینی.

[گِ] (ص مرکب) آنکه بینی وی سپس رفته باشد و سر بینی او اندکی بلند باشد. اخنس.

گردپاچ.

[گَ] (نف مرکب، اِ مرکب) رجوع به گردپاش شود.

گردپاش.

[گَ] (نف مرکب) گردپاشنده. آنکه یا آنچه گرد پاشد.

گردپاش.

[گَ] (اِ مرکب) اسبابی که گرد پاشد. اسبابی است که از یک لولهء کائوچویی مجوف با گلوله یا بدون گلوله از همان نوع و بوسیلهء آن لوله، گرد یا مواد دیگری را برای زینت کردن یا برای لحیم کردن پخش میکنند. ماشینی که بوسیلهء آن سموم گردگونه را به مزارع و درختان برای دفع انگلها پاشند.

گردپای.

[گِ] (اِ مرکب) پیرامون تخت و اطراف. (برهان) (آنندراج). این کلمه را در بیت ذیل از فردوسی :
جهان از بدیها بشویم به رای
پس آنگه کنم درگهی گردپای(1).
بمعنی مذکور گرفته است، ولی احتمال دارد که بمعنی سوم باشد. از سوی دیگر نسخه بدل مصراع دوم چنین است:
پس آنگه ز گیتی گنم گردپای.
رجوع بمعنی آخر شود و همین اصح بنظر میرسد. || جای نشستن. (برهان) (آنندراج). جای اقامت. || مربع. || (ص مرکب) چهارزانو. || گردپای کردن. پای گرد کردن. مربع نشستن. چهارزانو نشستن.
(1) - شاهنامهء چ بروخیم ج 1 ص 20.

گرد پای حوض گشتن.

[گِ دِ یِ حَ / حُو گَ تَ] (مص مرکب) گرد حوض گردیدن :
از سر جوی عشوه آب ببند
بیش از این گرد پای حوض مگرد.انوری.
تشنه را خود شغل چبود در جهان
گرد پای حوض گشتن جاودان.مولوی.
|| سردرگم و مبهم در جایی گشتن بواسطه ساختن کاری و به دست آوردن مطلبی. (برهان) (آنندراج) :
بیش از این گرد پای حوض مگرد
که من امروز رند و میخوارم.
مولوی (از آنندراج).
پی یک بوسه گرد پایهء حوض
بسی گشتم، تو دریادل نگردی.
مولوی (از آنندراج).
|| رسوا گردیدن. (آنندراج). رجوع به پای و پایهء حوض شود.

گردپای نشستن.

[گِ نِ شَ تَ] (مص مرکب) چهارزانو نشستن. مربع نشستن. احتباک. (منتهی الارب) :
بنشست گردپای و حریفان فرونشاند
پیش کنیزکان و غلامان بر قطار.سوزنی.

گردپستان.

[گِ پِ] (ص مرکب) آنکه پستان او گرد باشد. مُفَلِّک. (منتهی الارب).

گردپوش.

[گَ] (نف مرکب) آنچه گرد بخود میگیرد و مانع شود رسیدن گرد را به اشیاء و اثاثه: حبس الفراش؛ پوشیدن فرش به گردپوش. مِحبَس. (منتهی الارب). جامهء گردپوش. پردهء گردپوش :
فغان که مرهم کافور در جراحت ما
برهنه میرود و گردپوش می آید.
طالب آملی (از آنندراج).

گردپیچ کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)جمع کردن و در قبض و تصرف درآوردن. (آنندراج). || محاصره کردن مکانی دائره وار :و لشکرهای دیگر از جوانب بهم پیوستند و آن قلعه را گردپیچ کردند. (جهانگشای جوینی).

گردتاج.

[گَ] (اِ مرکب) گردانیدهء کباب که مرغ یا گوشت گوسپند و دیگر حیوانات در آب بجوشانند و میانش به ادویه حاره برگردانیده کباب کنند. (الفاظ الادویه).

گرد توتیا.

[گَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)سودهء توتیا. و آن گردی است که از سنگ توتیا گیرند و چشم را بدان درمان کنند :
اگرت چشم تیرگی دارد
رهت از گرد توتیا بخشد.عطار.
رجوع به توتیا شود.

گردجلفا.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت میان قلعه سرا و رشت در 338000گزی طهران.

گرد چیزی گردیدن.

[گِ دِ گَ دی دَ](مص مرکب) دور چیزی گشتن. تطویف. طوف. عَکف. (منتهی الارب) :
گرد گرداب مگرد ای بت نامخته شنا
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.
لبیبی.
و رجوع به گرد چیزی گشتن شود.

گرد چیزی گشتن.

[گِ دِ گَ تَ] (مص مرکب) گرد چیزی گردیدن. طوف. تطویف :
گفتم اگر خشم تو از نرد نیست
بوسه بده گرد بهانه مگرد.فرخی.
و چنین اتفاق نادر افتد و بر نادر حکم نتوان کرد، زنهار تا بدین طمع گرد ولع نگردی. (گلستان). و رجوع به گرد چیزی گردیدن شود.

گرد خاستن.

[گَ تَ] (مص مرکب) زیان داشتن. باک داشتن :
گل را چه گرد خیزد از ده گلاب زن
مه را چه ورغ بندد از صد چراغدان.
؟ (از کلیله و دمنه).

گردخوان.

[گِ خوا / خا] (اِ مرکب) سفرهء گرد. (شعوری). خوان مدور :
ما جمله بر آن گردخوان نشسته
جویان شده نان پارهء جدا را.سوزنی.
رجل اجراد و نان خشک بر او
گردخوان من و کباب من است.انوری.
خورشید نان به حاشیهء گردخوان ما
مانند آفتاب همی تازد از فلک.
بسحاق اطعمه.
هر طرف چون آسمان صد گردخوان است
چون گدایی درگهش خوان گستران است.
ظهوری (از آنندراج).
دل خوردن است قسمتم از گردخوان چرخ
از مرکز خود است چو پرگار دانه ام.
صائب (از آنندراج).
جز زهر نداد در نواله
گردون که بشکل گردخوانی است.
زیاد اصفهانی.
|| میز گرد. (ناظم الاطباء). || کنایه از آسمان است که مدور و گرد است :
خلق از این گردخوان دیرینه
خورده سیلی و هیچ سیری نه.سنایی.
ز گردخوان نگون فلک مدار توقع
که بی ملالت صد غصه یک نواله برآید.
حافظ.

گرد خوردن.

[گَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) گردآلود شدن. (آنندراج) :
میخورد گرد عبث محمل لیلی در دشت
نیست جز عشق تمنای دگر مجنون را.
صائب (از آنندراج).
آزادگان بجای رسیدند و ما همان
زآن رهروان که گرد پس کاروان خورند.
نظیری (از آنندراج).

گرددندان.

[گِ دَ] (ص مرکب) دندان گرد. بخیل. خسیس. لئیم.

گرد دندان.

[گَ دِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گردی که مخصوص دندان است. گردی که برای شستن و یا درمان دندانها به کار رود.

گردر.

[گَ دَ] (اِ) زمین سخت که در دامن کوه واقع است. || زمین پشته پشته و کوه و دره. (برهان) (آنندراج) :
تا مغز مخالفانْشْ بینی
خرمن خرمن به کوه و گردر.
عمادی (از سندبادنامه ص16).
|| شهر و قصبه. (برهان) (آنندراج). جهانگیری و انجمن آرا این بیت فرخی را شاهد آورده اند :
درازتر سفر او بدان رهی بوده ست
که ده ز ده نگسسته ست و گردر از گردر.
(در دیوان چ عبدالرسولی ص 68 کردر از کردر آمده، محمد معین). ولی در این بیت هم همان معنی اول (زمین سخت و دامن کوه) مراد است. (فرهنگ نظام) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گردران.

[گِ] (اِ مرکب) استخوان ران را گویند که بر آن گوشت بسیار باشد. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). قسمت پرگوشت ران گوسفند، گاو و مانند آن. لمبر :
بَرِ ماده شد تیز و بگشاد دست(1)
بَرِ شیر با گردرانش بخست.فردوسی.
دست بر رانش نهادم مشت زد بر گردنم
این مثل با یادم آمد گردران با گردن است.
سوزنی.
همه ساله نباشد سینه بر دست
به هر جا گردرانی گردنی هست.نظامی.
چون قضا دیدی صفا را هم ببین
گردران با گردن آمد ای امین.
مولوی (مثنوی).
حکمت این اضداد را بر هم ببست
ای قصاب این گردران با گردنست.مولوی.
-امثال: گردران با گردن است ؛ یعنی قصاب باید گردران را بر گردن ضم کرده بفروشد تا تفاوتی در فروش پدید نیاید؟
|| کنایه از عیش و رفاهیت هم هست. (برهان) (آنندراج).
(1) - ن ل: شست.

گردرحمت.

[گِ رَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 56هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 1500گزی مهاباد به سردشت. هوای آن معتدل است و 85 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرد رزی.

[] (اِخ) تیره ای از ایل بویراحمدی کوه کیلویهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص818).

گردرنگ.

[گَ رَ] (ص مرکب) آنچه رنگ آن به گرد ماند. برنگ گرد.

گرد رو.

[گِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)اطراف و دور رو. (از برهان) (از آنندراج) :
گلشن حسن تو از آب گهر سیراب است
گرد رو چاه زنخدان ترا دولاب است.
سعید اشرف (از آنندراج).
|| تسبیحی از مروارید که زنان بجهت خوش آیندگی بر گرد روی خود بندند. (برهان) (آنندراج). عقدرو که هر دو طرف رو بندند. (فرهنگ رشیدی). زینتی از گل طبیعی یا مصنوعی به زیر گلوی تا بناگوش و به گرد روی عروس و جز آن استوار کنند :
ز جزعش رشتهء لؤلؤ گسسته
ز گوهر گرد رو بر روی بسته.
محمد عصار (از فرهنگ رشیدی).

گردروب.

[گَ] (نف مرکب) گردروبنده. || (اِ مرکب) جاروب.

گردروبی.

[گَ] (حامص مرکب) جاروب کردن. گرد روبیدن.

گردرودبار.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 43هزارگزی جنوب بابل. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است و 245 تن سکنه دارد. آب آن از سجادرود تأمین میشود. محصول آنجا برنج، غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گردروی.

[گِ] (ص مرکب) آن که روی مدور دارد : مردمانش گردروی اند [ مردمان خمدان مستقر مغفور چین ] و پهن بینی. (حدود العالم). حلیت (او) [ یزیدبن عبدالملک ] مردی بود دراز، ضخم و گردروی. (مجمل التواریخ و القصص).
رُقاق تنک کردهء گردروی
ز گرد سراپرده تا گرد کوی.نظامی.
چو آن گردروی آهن سخت پشت
بنرمی درآمد ز خوی درشت.نظامی.
|| در چراغ هدایت بمعنی آئینهء فولادی که مدور باشد. (غیاث).

گردریش.

[گِ] (ص مرکب) آنکه ریش مدور دارد. آنکه ریش گرد دارد.

گرد زابل.

[گُ دِ بُ] (اِخ) کنایه از رستم زابل است که رستم زال باشد. (برهان). رجوع به گرد زابلی شود.

گرد زابلی.

[گُ دِ بُ] (اِخ) کنایه از رستم زابلی است که رستم زال باشد. (آنندراج). رجوع به گرد زابل باشد.

گردزاد.

[گُ] (ن مف مرکب) دلیرزاده. پهلوان زاده. کسی که او را گرد زائیده باشد :
پس از باره رودابه آواز داد
که ای پهلوان بچهء گردزاد.
فردوسی.

گردزدگی.

[گَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)گردآلوده شدن. دچار گرد گردیدن. مبتلا گردیدن انگور و یا میوهء دیگر به گرده. رجوع به گرده شود.

گرد زمرد.

[گَ دِ زُ مُرْ رُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سبزهء نورسته. || خط نودمیدهء خوبان. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

گردزن.

[گِ زَ] (اِ مرکب) زنی میانه نه دراز و نه کوتاه.

گردزنخ.

[گِ زَ نَ] (ص مرکب) آنکه زنخ گرد دارد. آنکه چانهء او مدور است :
زمانی که بی آن گردزنخ باشم ماهی است
شبی کز بر آن خال جدا مانم سالی است.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 399).

گرد زوال.

[گَ دِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از نیست شدن. نابود شدن. معدوم گشتن :
بسته بر حضرت تو راه خیال
بر درت نانشسته گرد زوال.نظامی.

گردساعد.

[گِ عِ] (ص مرکب) آنکه ساعد گرد دارد. کسی که ساعدی فربه و متمایل به تدویر دارد :
کنگی بلندبینی، کنگی بزرگ پای
محکم سطبرساقی، زین گردساعدی.
عسجدی.

گردسپیان.

[گِ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 44هزارگزی باختر مهاباد و 8هزارگزی خاور راه شوسهء خانه به نقده. هوای آنجا معتدل و دارای 229 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء جلدیان تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردسر.

[گِ سَ] (ص مرکب) آنکه سری گرد دارد :
ز دستهاشان پهنه ز پایها چوگان
ز گردسرها گوی اینت شاه و اینت جلال.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 219).
رجل مُصَعْلَکُ الرأس؛ مرد گردسر. مُکَربَس الرأس. (منتهی الارب).

گردسرین.

[گِ سُ] (ص مرکب) آنکه سرین گرد دارد. چاق و فربه سرین :
درازگردن و کوتاه پشت و گردسرین
سیاه شاخ و سیه دیده و نکودیدار.فرخی.

گردسم.

[گِ سُ] (ص مرکب) چهارپائی که سم گرد دارد :
تیزگوشی پهن پشتی ابلقی
گردسمی خردمویی فربهی.منوچهری.
سخت پای و ضخم ران و راست دست و گردسُم
تیزگوش و پهن پشت و نرم چرم و خردموی.
منوچهری.

گردسوز.

[گِ] (نف مرکب، اِ مرکب) قسمی لامپا که فتیلهء آن گرد است و بر گرد لوله برآمده. چراغ گردسوز که فتیلهء آن بر گرد استوانه ای پیچیده است و شعلهء مستدیر دارد. || سوزندهء گِرد (شهر). سوزندهء شهر :
چغانی چو فرطوس لشکرفروز
گهار گهانی گو گردسوز.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 919).

گردش.

[گَ دِ] (اِمص) گردیدن که چرخ زدن است. (برهان) (آنندراج). سیر. حرکت دورانی. دور زدن :
به یک گردش به شاهنشاهی آرد
دهد دیهیم و طوق و گوشوارا.رودکی.
فاخته گون شد هوا ز گردش خورشید
جامهء خانه به تبک فاخته گون شد.رودکی.
مکن امید دور و آز دراز
گردش چرخ بین چه کرمند است.خسروی.
از این زمانهء جافی و گردش شب و روز
شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف.
کسایی.
گر ایدون که بر ابر ساید سرم
هم از گردش آسمان نگذرم.فردوسی.
دگر گفت کز گردش آسمان
پژوهنده مردم شود بدگمان.فردوسی.
گشته از گردش این چنبر دولابی
رخ او چون رخ آن زاهد محرابی.
منوچهری.
چو گردش های گردون را بدیدند
ز آذرماه روزی برگزیدند.(ویس و رامین).
خزان و زمستان تموز و بهار
همه ساله در گردشند این چهار.اسدی.
به سنگ آسیا ماند به گردش
فروآید همی چون سنگ بر سر.
ناصرخسرو.
اگر ز گردش جافی فلک همی ترسی
چنین بسان ستوران چرا همی خفتی.
ناصرخسرو.
مسعودسعد گردش و پیچش چرا کنی
در گردش حوادث و در پیچش عنا.
مسعودسعد.
تا کی ز گردش فلک آبگینه رنگ
بر آبگینه خانهء طاعت زنیم سنگ.سوزنی.
بهر گردشی با سپهر بلند
ستیزه مبر تا نیابی گزند.نظامی.
از این گردنده گنبدهای پرنور
بجز گردش چه شاید دیدن از دور.نظامی.
بیغرض نبود به گردش در جهان
غیر جسم و غیر جان عاشقان.مولوی.
گردش اورا نه اجر و نی عقاب
کاختیار آمد هنر وقت عتاب.مولوی.
هرگز از درد زمان ننالیده ام و روی از گردش آسمان در هم نکشیده... (گلستان). عجب تر آنکه زاغ هم از مجاورت طوطی بجان آمده بود و لاحول کنان از گردش گیتی همی نالید. (گلستان).
سیر سپهر و دور قمر را چه اختیار
در گردشند بر حسب اختیار دوست.حافظ.
|| حرکت :
پامال ز یک گردش مژگان تو گردم
مپسند که محتاج به جولان تو گردم.
میرزا رضی دانش (از آنندراج).
به یک کرشمه جهانی اسیر درد نماند
به گردش نظر او ز روزگار چه نیست.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
|| تصریف. صرف. صروف دهر. تحول :
دلش شادمانه چو خرم بهار
تن آزاد از گردش روزگار.فردوسی.
بپرسید و بگرفتش اندر کنار
ز فرزند و از گردش روزگار.فردوسی.
سیاوش بنالید بر کردگار
که ای برتر از گردش روزگار.فردوسی.
نه رنگ او تباه کند تربت زمین
نه نقش او فروسترد گردش زمان.فرخی.
چو میروک را پاک گردد هزار
برآرد پر از گردش روزگار.عنصری.
به فرمان وی است سبحانه و تعالی گردش اقدار و حکم او راست. (تاریخ بیهقی).
برآرد جهان سرکشان را ز کار
کند نرمشان گردش روزگار.اسدی.
تا روز و شب آینده و رونده است از گردش حالها شگفت مدار. (قابوسنامه). و گردش زمان، عیش ربیع او را به طیش خریف مبدل نکند. (گلستان). || تغیر. (برهان) (دانشنامه علایی) :
چشم بیمار کجا ذوق عیادت دارد
گردش رنگ بود گردش بالین امشب.
عبداللطیف خان (از آنندراج).
|| جریان. سیلان :
ز کشته پشته ای شد زعفرانی
ز خون رودی به گردش ارغوانی.
(ویس و رامین).
|| پیچ و خم. شکن: و صورت دیگر [ از صور فلکی ] نهر است سی وچهار کوکب است، شکل جوئی باریک با گردشهای بسیار. (جهان دانش). || آب گردش؛ تقسیم آب در هفته یا ماه. || تفرج و تفریح. رجوع به گردش کردن شود.

گردش آسمان.

[گَ دِ شِ سْ / سِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) تقدیر. پیش آمد. قضا و قدر :
بدو گفت کز گردش آسمان
بگو آنچه دانی به پرسش ممان.فردوسی.
چنین گفت کز گردش آسمان
نیابد گذر مرد نیکی گمان.فردوسی.

گرد شاربن.

[گَ دِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گردی است که برای بیرنگ کردن فرآورده های دارویی به کار میرود. رجوع به کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص 137 و 138 شود.

گرد شب.

[گَ دِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سیاهی شب است. (برهان) (آنندراج).

گردش بالین.

[گَ دِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تغییر جا. تغییر منزل. مؤلف آنندراج آرد: رسم ولایت است که شب جمعه به حرم سرا میباشند و اصلاً بیرون نمی خوابند بل آن را شگون بد دانند :
مرو ز میکده بیرون اگرچه می نه کشی
که رسم نیست شب جمعه گردش بالین.
شفیع اثر.

گردش چشم.

[گَ دِ شِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حرکت چشم. گرداندن چشم. بگریستن :
ز چرخ آتشین جولان شکستم زود می آید
به خرمن دانه ام را گردش چشم آسیا باشد.
اسحاق شوکت (از آنندراج).

گردش خون.

[گَ دِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دوران دم. گردیدن خون در رگها. رجوع به دوران دم شود.

گردش دادن.

[گَ دِ دَ] (مص مرکب)گرداندن چیزی یا کسی را. به حرکت درآوردن چیزی را بحالت دورانی.

گردش دایره.

[گَ دِ شِ یِ رَ / رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) محیط دایره :پیشینگان نمی پنداشتند که گردش دایره سه بار چند قطر است. (التفهیم ابوریحان بیرونی).

گرد شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب) جمع شدن. گرد آمدن. تجمع کردن. مجتمع شدن. اجتماع کردن. فراهم آمدن : رأس العین شهری است خرم و اندر وی چشمه هاست بسیار، و از آن چشمه ها پنج رود برخیزد و به یک جای گرد شود. آن را خابور خوانند و آنگه اندر فرات افتد. (حدود العالم).
چراغ و شمع سپاهی و بر تو گرد شده ست
ز نیکویی و ملاحت هزار گونه سپاه.فرخی.
و جادودان با او گرد شدند. (تاریخ سیستان). این مجلس سلطان را که اینجا نشسته ایم به هیچ حرمت نیست، ما کاری را اینجا گرد شده ایم. (تاریخ بیهقی). استداره. ترحی. (زوزنی). مدور گشتن.

گردش رفتن.

[گَ دِ رَ تَ] (مص مرکب) به سیر و تنزه به صحرا شدن. بیرون شدن از مکان به باغ و بستان یا دیگر جا برای تفریح و تفرج.

گردش روزگار.

[گَ دِ شِ زْ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مجازاً بمعنی تقدیر. قضا. بازیهای چرخ. حوادث نامطلوب :
ببینیم کز گردش روزگار
چه بندد بدین بند نااستوار.فردوسی.
ز یزدان بترس و ز ما شرم دار
نگه کن بدین گردش روزگار.فردوسی.
این برنا را که از فرزندان ملوک است و گردش روزگار او را دریافته است ببر و بدانچه خدا ترا داده است انباز کن. (تاریخ بخارا).

گردش قرعه.

[گَ دِ شِ قُ عَ / عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از غلطیدن قرعه است. (آنندراج) :
غافل مگشای چشم پرشنگ
بر گردش قرعه های نیرنگ.
شیخ ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).

گردش کردن.

[گَ دِ کَ دَ] (مص مرکب)تفریح کردن. تفرج کردن. رجوع به گردش شود.

گردشکم.

[گِ شِ کَ] (ص مرکب) آنکه شکم گرد دارد. مدورشکم. || مجازاً بمعنی اسب. (مجموعهء مترادفات ص 36).

گردشکن.

[گِ شِ کَ] (نف مرکب)شکستگی استخوان که بالتمام از یکدیگر جدا شود نه به درازا و وریب.

گردش کنان.

[گَ دِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) تفرج کنان. تماشاکنان. رجوع به گردش شود.

گردشکن شدن.

[گِ شِ کَ شُ دَ] (مص مرکب) شکستن بطور گرد. مدور شکستن. گردشکن شدن استخوان یا بازو و یا ران از پهنا.

گردشگاه.

[گَ دِ] (اِ مرکب) جای گردش. محل گردش :
کجا پرگار گردش ساز گردد
به گردشگاه اول بازگردد.نظامی.
فلک را کرده گردان بر سر خاک
زمین را جای گردشگاه افلاک.نظامی.
رجوع به گاه شود. || تماشاگاه. تفرج گاه. جائی که برای تفریح بدانجا شوند چون باغ، بستان و غیره.

گردشنده.

[گِ شَ دَ / دِ] (اِ)حشرات الارض را گویند، یعنی جانورانی که در زیر زمین خانه سازند. (برهان) (آنندراج). قسمی از حیوانات فقری خون سرد، مانند: مار، سوسمار، سنگ پشت و جز آن که به اصطلاح حیوان شناسی رتیل گویند. (ناظم الاطباء). برساخته دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین).

گردشوان.

[گِ شُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 11500گزی خاور راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و سالم و دارای 47 تن جمعیت است. آب آن از رودخانهء آواجیر و محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردشی.

[گَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 30هزارگزی جنوب ساری. بین دو رودخانهء گرم رود با چهاردانگه و سیاه رودبار دودانگه در سینهء ارتفاعات واقع شده و دارای 290 تن سکنه است. هوای آن معتدل و آب آنجا از رودخانهء تجن تأمین میشود. محصول آنجا برنج، غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. برنج در کنار رودخانهء تجن کشت میشود. گله داران که اکثر سکنهء آنجا هستند، تابستان به ییلاق برنت سوادکوه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گردشیطان.

[گِ شَ] (اِخ) دهی از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 54هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 44هزارگزی باختر راه شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن معتدل و دارای 128 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردشیلان.

[گِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 55هزارگزی جنوب مهاباد و 11هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن معتدل و سالم و دارای 60 تن جمعیت است. آب آنجا از رود خورخوره تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرد غوره.

[گَ دِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گردی است که از غورهء انگور گیرند و بر روی غذا پاشند.

گردفام.

[گَ] (ص مرکب) اغبر. برنگ گرد.

گردفرامرز.

[گُ فَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان یزد، واقع در 6هزارگزی شمال یزد، کنار خاور راه شوسهء یزد به اردکان. هوای آنجا معتدل و دارای 1246 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی نساجی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گردفرسا.

[گَ فَ] (ن مف مرکب) آنچه گرد آن را فرسوده کرده باشد :
بسا درجا که بینی گردفرسای
بود یاقوت یا پیروزه را جای.نظامی.

گرد فروگرفتن.

[گَ فُ گِ رِ تَ] (مص مرکب) دور چیزی را گرد گرفتن. آلوده شدن چیزی به گرد. گردناک شدن. احاطه به گرد شدن.

گرد فشاندن.

[گَ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) گرد پراکندن :
کسی را ندانم که روز نبرد
فشاند بر اسب من از باد گرد.فردوسی.
|| گرد پاک کردن. زدودن گرد از :
چون قصه شنید قصد آن کرد
کز چهرهء گل فشاند آن گرد.نظامی.
خانقه خالی شد و صوفی نماند
گرد از رخت آن مسافر میفشاند.مولوی.

گردفشانی.

[گَ فَ / فِ] (حامص مرکب)گرد پراکندن. گرد افشاندن.

گردفناخسرو.

[گَ فَنْ نا خُ رَ / رُو] (اِخ)عضدالدوله بیرون شهر [ شیراز ] جایی ساخت و آن را گردفناخسرو نام نهاد و بازاری نیکو در میان ایشان بساخت، چنانکه ارتفاع آن از طیارات و غیر آن شانزده هزار دینار بوده به دیوان عضدی میرسید و پس چنان خراب شد که این گردفناخسرو اکنون مزرعتی است که عبرت آن دویست وپنجاه دینار است و موجود دخلش همانا صدوبیست دینار بیشتر نباشد. (فارسنامهء ابن البلخی چ سیدجلال الدین تهرانی ص 108).

گردک.

[گِ دَ] (ص مصغر) مصغر گرد باشد. (برهان) (آنندراج). (از: گرد + ک، پسوند تصغیر). (حاشیهء برهان چ معین). || (اِ) خرگاه که خیمهء بزرگ مدور است. و بعضی خیمهء کوچک را گویند که مخصوص پادشاه باشد. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
دو گردک داشتی خسرو مهیا
برآموده به گوهر چون ثریا.نظامی.
در این گردک نشسته خسرو چین
در آن دیگر فتاده شور شیرین.نظامی.
ز گردکهای دورادور بسته
مه و خورشید چشم از نور بسته.نظامی.
|| حجله که بجهت عروس بیارایند. (برهان) :
گرفتش دست بنشاندش بر آن دست
برون آمد در گردک بر او بست.نظامی.
آمد از حمام در گردک فسوس
پیش او بنشست دختر چون عروس.
مولوی (از آنندراج).
- شب گردک؛ کنایه از شب زفاف است. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). کردی گردک(1)(شب زفاف، ماه عسل). (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
آن شب گردک نه ینگا دست او
خوش امانت دادش اندر دست تو.مولوی.
بجز بانگ دفت نبود نصیبی
که هستی چون خصی در روز(2) گردک.
مولوی.
|| ترجمهء جمله هم هست. (برهان). || لغز. چیستان. (از برهان) (از فرهنگ رشیدی). آن را به هندی پهیلی گویند. (غیاث) (جهانگیری). بردک. (جهانگیری). || نانی که درون آن را پر از حلوای قند و مغز بادام و پسته و غیره کنند و پزند و آن را در خراسان کلنبه گویند. (برهان). کلیچه که اندرون آن از قند و مغز بادام پر کنند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). و آن را کلنبه گویند. (فرهنگ رشیدی). کلیه (ظ: کلنبه) خوانند. (جهانگیری).
(1) - gherdek. (2) - ن ل: دور.

گردک.

[گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج، واقع در 40000 گزی جنوب پاوه، کنار رودخانهء لیله و 10000 گزی باختر قلعهء جوانرود. هوای آن سردسیر و دارای 128 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون، توت و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرد کار گشتن.

[گِ دِ گَ تَ] (مص مرکب) مباشر کاری شدن. (آنندراج). مرتکب گشتن :
شبی گرد آمیغ خوبان مگرد
که تن را کنند سست و رخسار زرد(1).
؟ (انجمن آرای ناصری).
(1) - شاهد مربوط به کلمه نیست (!).

گردکاشان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه، واقع در 8هزارگزی خاور اشنویه. راه ارابه رو به اشنویه دارد. هوای آنجا سردسیر و سالم و دارای 205 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه. محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است و در تابستان از راه شوسهء اشنویه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گرد کافور.

[گَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از موی سفید است :
اندوده رخش زمان بزرآب
آلوده سرش به گرد کافور.ناصرخسرو.

گردکان.

[گِ دِ] (اِ) آن را در رودسر و طوالش گردگان، در رامیان قز، در آمل اقوز، در رامسر و طوالش و لاهیجان آقوزدار، در شفارود، ووز میخوانند. این درخت را در همه جا به نام گردو میشناسند و در خراسان و بعضی نقاط دیگر به نام جوز نیز خوانده میشود. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص217). گردو که آن را چهارمغز گویند. (انجمن آرای ناصری). جوز. گوز. چارمغز :
منه دل بر این سالخورده مکان
که گنبد نپاید بر گردکان.سعدی (بوستان).
اصل بد نیکو نگردد آنکه بنیادش بد است
تربیت نااهل(1) را چون گردکان بر گنبد است.
سعدی.
میل کودک بگردکان و مویز
بیش باشد که بر خدای عزیز.اوحدی.
در سفر با گردکانم هم جوال
میکشم از کلکل او قیل و قال.
بسحاق اطعمه.
(1) - ن ل: نااصل را.

گردکان بر گنبد بودن.

[گِ دِ بَ گُمْ بَ دَ] (مص مرکب) کنایه از ناپایداری و بی ثباتی است. (آنندراج) :
پرتو نیکان نگیرد آنکه بنیادش بد است
تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است.
سعدی.

گردکان دار.

[گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 54000گزی جنوب خاوری کرمانشاهان و 12000گزی سراب به فیروزآباد. هوای آن سردسیر و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء بالاوند تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری و تهیهء هیزم زغال است. راه آن مالرو است. و تابستان از طریق ماهیدشت اتومبیل میتوان برد. مردم آنجا از طایفهء بالاوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردکانه.

[گِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 26000 تا 33000 گزی شمال سنقر، کنار راه سنقر به قروه. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر، دارای 1720 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. در دو محل بفاصلهء 6000 گزی واقع به علیا و سفلی مشهور و سکنهء علیا 1115 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردکانه.

[گِ نَ / نِ] (اِخ) رجوع به نام فعلی آن «سورکه» شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گردکانه.

[گِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش شهرستان کرمانشاهان، واقع در 9هزارگزی شمال کنگاور. هوای آن معتدل و دارای 312 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و آبی، حبوبات و انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم و جوال بافی است. راه آن مالرو است و از خسروآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردکانه.

[گِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان آب سردهء بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 23هزارگزی شمال خاوری چقلوندی و 4هزارگزی باختر راه شوسهء فرعی چقلوندی به بروجرد. منطقه ای کوهستانی و سردسیر و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی سیاه چادربافی است. ساکنین آن از طایفهء بیرالوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گردکانه.

[گِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 36هزارگزی شمال خاوری نورآباد و 2هزارگزی کنار باختری راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 120 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء ای تیوند هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گردکان هندی.

[گِ دِ نِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جوز هندی. نارگیل. رجوع به نارگیل شود.

گرد کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب)(1) از جمله کارهای داروسازی یکی گرد کردن است و آن عبارت از تقسیم جامد به قسمت های کوچک است. قبل از گرد کردن اجسام را خوب و بد کرده(2) خشک میکنند و سپس آنها را با قیچی و یا کارد و یا ماشین های مخصوص به قطعات کوچکی درمی آورند(3) و با یکی از روشهای زیر آنها را گرد میکنند: الف- کوبیدن. ب- سائیدن. پ- آسیا کردن. ت- مالش روی الک. ث- پرفیریزاسیون(4) ج- لویگاسیون(5) چ- گرد کردن به کمک واسط(6). رجوع به کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی صص39 - 42 شود.
(1) - Pulverisation.
(2) - Mondation.
(3) - Section.
(4) - Porphyrisation.
(5) - Levigation.
(6) - Intermede.

گرد کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) جمع کردن. (آنندراج). فراهم آوردن. عَش. غَلث. (منتهی الارب). تدویر. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). ابسال. (ترجمان القرآن). وسق. لم. تحصیل. تجمیع. جبایة. جمع. حشر. الفغدن :
کنون گر کند مغزم اندیشه گرد
بگویم جهان جستن یزدگرد.فردوسی.
گشادند از آن پس در گنج باز
کجا گرد کرد او به روز دراز.فردوسی.
سران سپه را همه گرد کرد
بسی درد و تیمار لشکر بخورد.فردوسی.
شتاب شاهان باشد به گرد کردن زر
شتاب میر به خشنود کردن زوار.فرخی.
پس بفرمود شاه تا همه را
گرد کردند پیش او یکسر.فرخی.
مالی یافت صامت و ناطق و کاغذها و دویت خانهء سلطانی گرد کردند. (تاریخ بیهقی).
بگفت این و لشکر همه گرد کرد
بزد کوس و برخاست صف نبرد.
اسدی (گرشاسب نامه).
داد گسترده شود گرد کند دامن جور
باز شیطان به زمین آید باز از پرواز.
ناصرخسرو.
خرمنی گرد کرد و پاک بسوخت
هرکه پرهیز و علم و زهد فروخت.
سعدی (گلستان).
مال از بهر آسایش عمر است نه عمر از بهر گرد کردن مال. (گلستان).
جهان گرد کردم نخوردم برش.سعدی.
زر را به رای صرف کند سکه دار پهن
لعنت بر آن کسی که ورا گرد میکند.؟
|| فرازآوردن. || مدور کردن. گرد کردن. گلوله کردن. || فربه کردن. فربه کردن بدانسان که به تدویر گراید :
گرد کردند سرین محکم کردند رقاب
رویها یکسره کردند به زنگار خضاب.
منوچهری.
- عنان گرد کردن؛ اسب را آمادهء حرکت کردن :
همه جنگ را گرد کردن عنان
ز بالا به دشمن نمودن سنان.فردوسی.
همه نیزه داران زدوده سنان
همه جنگ را گرد کرده عنان.فردوسی.

گرد کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) غبار انگیختن. || کار برجسته و جالب نظری کردن. کاری بانام و بزرگوار انجام دادن :
آنچنان علم خود چه گرد کند
که نه زر بر دل تو سرد کند.اوحدی.
عاشق بی طلب چه گرد کند
مرد باید که کار مرد کند.اوحدی.
در فیش دیگر بخط مؤلف این شعر به سنایی نسبت داده شده است. || بلند رفتن تیر است. (آنندراج) (غیاث) :
چنین که سرکشی از شست من برون رفته
به حیرتم که چه سان گرد میکند تیرم.
صائب (ازآنندراج).

گردکرغ.

[گِ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 192هزارگزی جنوب خاوری قاین. هوای آن گرم و دارای 29 تن جمعیت است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گردک سرای.

[گِ دَ سَ] (اِ مرکب) جایی که برای نوعروس و داماد سازند و به عربی حجله گویند :
هر طرف آرامگاه شاه دامادی است شوخ
هر طرف گردک سرای نوعروسی دلبری است.
واعظ قزوینی (از آنندراج).
رجوع به گردک شود.

گردکشانه.

[گِ کَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 50هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 10هزارگزی شمال باختری راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و دارای 135 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء آواجیر تأمین میشود. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردکل.

[گِ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان کران بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در هزارگزی جنوب نوشهر. هوای آن معتدل و دارای 50 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء چشمه گردوک تأمین میشود. محصول آنجا برنج و لبنیات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گردکننده.

[گِ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)جمع کننده. فراهم آورنده. رجوع به گرد کردن شود.

گردکوره.

[گِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 23هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 3هزارگزی راه شوسهء مهاباد به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 213 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و چغندر، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردکولان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 65هزارگزی باختر مهاباد و 11هزارگزی باختر راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن سرد و دارای 29 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء لاوین تأمین میشود. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردکوه.

[گِ] (اِخ) نام کوهی است در ولایت مازندران. (برهان). نام کوهی است از کوههای دامغان گرد و پهن و بر بالای آن دژ بوده. وقتی ملاحده در آنجا اجتماعی داشتند و فساد میکردند بالاخره قلع و قمع شدند. (آنندراج). نام کوهی است در نواحی ری. (غیاث). در جنوب قریهء «گلیجان» نزدیک کوه «لیمرز». (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 20). گردکوه آن را دزگنبدان گفته اند. سه فرسنگ است به دامغان پیرامون او منصورآباد و مهات و رستاق است. زراعات و محصول بسیار دارد. (نزهة القلوب ص161). یکی از قلاع مستحکم اسماعیلیان، یعنی گردکوه یا دزگنبدان را که تا دامغان سه فرسخ فاصله است محصور نمود. (تاریخ مفصل ایران ج1 ص1714) : بعد از این گشتاسب اسفندیار را بند برنهاد و به دزگنبدان بازداشتش و آن گردکوه است(1). (مجمل التواریخ و القصص ص52).
هر یکی چون ملحدان گردکوه
کارد میزد پیر خود را بی ستوه.مولوی.
او را [ اسفندیار را ] محبوس کرد به قلعهء گردکوه که آن را مرزگنبدان خوانند. (تاریخ گزیده ص97). و رجوع به تاریخ گزیده ص498، 518 و 527 شود.
سرین شاه سمنان در بزرگی
تو گویی گردکوه دامغان است.
؟ (از آنندراج).
(1) - گردکوه برجستگی از البرز مشرف بر ناحیهء دامغان که دزی بر آن بوده از قدیم و در عهد اسلامی یکی از قلاع اسماعیلیان بوده است و اکنون بنایی در آن نیست و متروک است. (از حاشیهء مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص52).

گردگاه.

[گِ] (اِ مرکب) اطراف. کمر. میان. لگن خاصره :
دریغ آن کمربند و آن گردگاه
دریغ آن کئی برز و بالای شاه.فردوسی.
دلیران به خوردن نهادند سر
چو آسوده شد گردگاه از کمر.فردوسی.

گردگرد.

[گِ گَ] (نف مرکب) گردگردنده. دائره زننده. دوران پیداکننده :
کابوک را نشاید و شاخ آرزو کند
وز شاخ سوی بام شود باز گردگرد.
ابوشکور.
جهان فریبندهء گردگرد
ره سود بنمود و خود مایه خورد.فردوسی.
چرا(1) چون آسیاب گردگردی
بیاکنده به آب و باد گردی.(ویس و رامین).
چو چرخ است کردارشان گردگرد
یکی شاد از ایشان یکی پر ز درد.اسدی.
وآن کز او روشنی پدید آید
روشن و گردگرد و نوّار است.ناصرخسرو.
او راست بنای بی ستونی
این گنبد گردگرد اخضر.ناصرخسرو.
چرا گردد این گنبد گردگرد
بر آن سان که گویی یکی آسیاست.
ناصرخسرو.
دوش که این گردگرد گنبد مینا
آبله گون شد چو چهر من ز ثُریا.قاآنی.
(1) - ن ل: جهان.

گردگردان.

[گِ گَ] (نف مرکب)حرکت کنندهء دورانی. چرخان. دوار :
جهان همیشه چنین است و گردگردان است
همیشه تا بود آئینش گردگردان بود(1).
رودکی.
پس از اختر گردگردان سپهر
که اخترشناسان نمودند چهر.فردوسی.
ببینم که تا گردگردان سپهر
از این پس همی بر که گردد به مهر.
فردوسی.
بدار و بپوش و بیارای مهر
نگه کن بدین گردگردان سپهر.فردوسی.
برآرندهء گردگردان سپهر
همو پرورانندهء ماه و مهر.عنصری.
چو تندر همه بیشه بانگ هژبر
شده گردشان گردگردان چو ابر.اسدی.
زمین ایستاده به باد سپهر
همی گردگردان شده ماه و مهر.اسدی.
شب سیاه و چرخ تیره من چو مور
گردگردان اندر این پرقیر دن.ناصرخسرو.
گردگردان و فریبانت همی برد چو گوی
تا چو چوگانت بکرد این فلک چوگان باز.
ناصرخسرو.
ملک میراث گردگردان است
ملک شمشیر ملک مردان است.
سنایی (حدیقه ص540).
(1) - ن ل: آئین گردگردان بود.

گردگردی.

[گِ گَ] (حامص مرکب) عمل گِرد گردیدن. دَوَران. گردش مستدیر. رجوع به گردیدن شود.

گرد گردیدن.

[گِ گَ دی دَ] (مص مرکب) چرخیدن گردوار. چرخ زدن. چرخ خوردن. تطوف. تطواف :
چونکه گردی گرد، سرگشته شوی
خانه را گردنده بینی وآن تویی.عطار.

گرد گرفتن.

[گِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گرد کسی یا چیزی را گرفتن. اطراف و جوانب او را گرفتن. محاصره کردن. اِغتفاق. (از منتهی الارب) :
گسست و به خاک اندر آمد سرش
سواران گرفتند گرد اندرش.فردوسی.

گرد گرفتن.

[گَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) از چیزی گرد ستردن. پاک کردن گرد. زدودن گرد.

گردگریبان.

[گِ گِ] (اِ مرکب) پیراهن و یک تهی باشد و آن را به عربی سربال خوانند. (برهان). کرته. (جهانگیری). || پیراهن که گریبان آن را گرد بریده باشند :
ما باده ایم و گردگریبان ما خم است
داریم نشئه ای که دو عالم در او گم است.
غزالی مشهدی (از حاشیه برهان چ معین).
کرته نیز خوانند. (جهانگیری).

گرد گشتن.

[گِ گَ تَ] (مص مرکب)دوران. (ترجمان القرآن). || جمع شدن. فراهم آمدن. انباشته شدن :
مال تو از شهریار شهریاران گرد گشت
ورنه اندر ری تو سرگین چیده ای از پارگین.
منوچهری.

گردگن موی.

[گَ گِ] (ص مرکب)اشعث. (دستور اللغهء نطنزی) (منتهی الارب). گردآلوده موی.

گردگون.

[گَ] (ص مرکب) اغبر. برنگ گرد. گردآلود : بنگ سیاه باشد و سرخ و سپید و گردگون. (الابنیه عن حقایق الادویه).

گردگه.

[گِ گَهْ] (اِ مرکب) گِردگاه کمر. میان. تهیگاه :
میان تنگ و باریک همچون پلنگ
چنان گردگه برکشد روز جنگ.فردوسی.
به گردان بفرمود تا همچنین
ببستند بر گردگه بند کین.فردوسی.

گردگیر.

[گُ] (نف مرکب) شجاع و دلاور گیرنده. (برهان) :
یکی مرد بُد نام او اردشیر
سواری گرانمایهء گردگیر.دقیقی.
دریغ آن هژبرافکن گردگیر
دلیر و جوان و سوار و هژیر.فردوسی.
دلیر است و اسب افکن و گردگیر
عقاب اندرآرد ز گردون به تیر.فردوسی.
چنین گفت کاین مرد جنگی به تیر
سوار کمندافکن و گردگیر.فردوسی.
از آن ره برهمن یکی مرد پیر
به آواز گفت ای یل گردگیر.اسدی.
یل اژدهاکش به گرز و به تیر
سوار هژبرافکن گردگیر.اسدی.
فرستاد با نامه ای بر حریر
به گرشاسب گردنکش گردگیر.اسدی.

گردگیر.

[گُ] (اِخ) نام پسر افراسیاب. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

گردگیری.

[گَ] (حامص مرکب) ستردن غبار از روی اسباب و آلات. گرفتن گردهای خانه و اثاث آن. عمل گرفتن گرد.

گردگیری کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) ستردن غبار و گرد از ظرف، کاخال و مانند آن. رجوع به گردگیری شود.

گردل.

[گِ دِ] (ص) خرد. گرد خرد.
-گردل گردل راه رفتن؛ کنایه از خوش و خوب و محبوب راه رفتن.

گردلاخ.

[] (اِخ)(1) قشلاق شجاع الدین خورشید گورشت(2) شهر بزرگ بوده و اکنون خراب است. (نزهة القلوب ص 71).
(1) - ن ل: کزو ملاخ.
(2) - ن ل: لورشت.

گردل مردل.

[گِ دِ مِ دِ] (ص مرکب، از اتباع) خرد و کوچک. رجوع به گردل شود.

گرد لیکوپد.

[گَ دِ کُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گردی است که از سنبله های به هم فشرده هاگدانها است. در داروسازی مورد استفاده است و مورد استعمال آن در خشک کردن زخم ها و برای ساختن حب های دارویی است، یعنی حب های دارویی را برای آنکه به هم نچسبند با پودر لیکوپد می آلایند. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص173 شود.

گردمان.

[ ] (اِخ) نام موضعی از شروان. (آنندراج) (غیاث).

گردمانه.

[گِ نَ / نِ] (اِ مرکب) گرم دانه که نوعی از تخم مازریون باشد. معرب آن جردمانق است. (برهان) (آنندراج).

گردماه.

[گِ] (اِ مرکب) بدر. ماه تمام. ماه شب چهارده. ماه چارده. مه چارده. مجازاً بمعنی صورت است :
روی هر یک چون دو هفته گردماه
جامه شان غفه سمورینشان کلاه.رودکی.
همی بود تا چرخ پوشد سیاه
ستاره پدید آمد و گردماه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص 2177).
خرمی از نوبهار و تازگی از سرخ گل
نیکویی از گردماه و روشنی از آفتاب.
فرخی.
|| رخسار. چهره. صورت :
همی گفت وز نرگسان سیاه
ستاره همی ریخت بر گردماه.اسدی.
|| زیبا. خوش صورت :
گمانی برم گفت کآن گردماه
که روشن بدی زو همیشه سپاه.دقیقی.
نشسته به آرام در پیشگاه
چو سرو بلند از برش گردماه.فردوسی.

گردم خانه.

[گِ دِ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 56هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 12هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و دارای 81 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء بادین آوا تأمین میشود. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردمرد.

[گِ مَ] (اِ مرکب) مردی میانه نه دراز نه کوتاه. متوسط القامة. میانه بالا.

گردمشت.

[گِ مُ] (ص مرکب، اِ مرکب)قبضه مدور. مشت گرد. || هر چیز گرد، مانند: قبضه مشت :
بود لیقه اش با سیاهی(1)درشت
دواتش زند بر قلم گردمشت(2).
ملاطغرا (از آنندراج).
|| مجازاً نوعی از قبضه کمان و گرفتن آن. (آنندراج) :
اگر قبضهء شه بود گردمشت
دهد ناوکش داد خصم درشت.
ملاطغرا (از آنندراج).
(1) - با صراحی. (آنندراج).
(2) - همین شعر را آنندراج برای قبضه کمان شاهد آورده است.

گردمه.

[گِ مَهْ] (اِ مرکب) مخفف گردماه. گردماه. ماه تمام. بدر :
با رخی رخشان چون گردمهی بر فلکی
بر سماوات عُلی برشده زیشان لهبی.
منوچهری.
رجوع به گردماه شود.

گردمهره.

[گِ مُ رَ / رِ] (ص مرکب)گردوغند. دارای مهرهء گرد. درچیده اندام :
به ماه چهره بودی رشک زهره
به رنگ و قد سفید و گردمهره.کاتبی.

گردمیران.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 52000گزی جنوب خاوری سنندج و 24000گزی جنوب راه شوسهء سنندج به همدان از دهکلان. هوای آن سردسیر و دارای 1000 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. در دو محل بفاصلهء 3000گزی واقع، به گردمیران بالا و پائین معروف و سکنهء بالا 570 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردن.

[گَ دَ] (اِ) پهلوی گرتن(1)، کردی گردن(2)، افغانی و بلوچی گردن(3)، وخی و شغنی گردهن(4) و سریکلی گردهان(5). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). معروف است و به عربی جید و عنق خوانند. (برهان). ج، گردنها. رَقَبَه. مَطنَب. عَطَل. (منتهی الارب). یال. (فرهنگ اسدی). مَراد. (منتهی الارب) :
زلفینک او نهاده دارد
بر گردن ماروت زاولانه.رودکی.
تا بگویند که خدای عز و جل یکی است و بجز او خدای نیست، چون بگویند تیغ از گردن ایشان بیوفتاد. (ترجمهء تفسیر طبری).
آهو همی گرازد گردن همی فرازد
گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا.
کسایی.
برون آمد از در بکردار باد
به گردن برش گرز و سر پر ز داد.فردوسی.
به خاک اندر افکند مر تنش را
به یک گرز بشکست گردنش را.فردوسی.
رویت ز در خنده و سبلت ز در تیز
گردن ز در سیلی و پهلو ز در لت.لبیبی.
آن خجش ز گردنش بیاویخته گویی
خیکی است پر از باد بیاویخته از بار.لبیبی.
مر ورا گشت گردن و سر و پشت
سر بسر کوفته به کاج و به مشت.عنصری.
فکندش به یک زخم گردن ز کفت
چو افکنده شد دست عذرا گرفت.عنصری.
پشیمان شوم و چه سود دارد که گردن ها زده باشند. (تاریخ بیهقی).
غژغاودم گوزن سرین و غزال چشم
پیل زرافه گردن و گور هیون بدن.لامعی.
هر کو به گرد این زن پرمکر گشت
گر ز آهن است نرم کند گردنش.
ناصرخسرو.
سر خاقان اعظم از تفاخر
بدین نسبت یکی گردن بیفزود.خاقانی.
دو شخص ایمنند از تو کآیی بجوش
یکی نرم گردن یکی سفته گوش.نظامی.
گر آهو یک نظر سوی من آرد
خراج گردنم بر گردن آرد.نظامی.
نه خود را بر آتش به خود میزنم
که زنجیر شوق است در گردنم.
سعدی (بوستان).
چون نرود در پی صاحب کمند
آهوی بیچاره به گردن اسیر.
سعدی (طیبات).
گردن و ریش و پای و قد دراز
از حماقت حدیث گوید باز.اوحدی.
- از گردن افکندن؛ ذمهء خود را فارغ ساختن. مسئولیت را از عهدهء خود خارج کردن. خود را از مسئولیت کاری و عملی آزاد گردانیدن :من این نذر را از گردن بیفکنم. (تاریخ بیهقی).
چون که بپرهیز و بتوبه سبک
نفکنی از گردن بار گران.ناصرخسرو.
و رجوع به ترکیب از گردن بیرون کردن شود.
- از گردن بیرون کردن؛ وظیفهء خود را ادا کردن. خود را از مسئولیت چیزی رهاندن. ذمهء خویش فارغ ساختن : و حق محاورهء ولایت از گردن خویش بیرون کردم آنچه صلاح خود در آن دانید میکنید. (تاریخ بیهقی). و رجوع به ترکیب از گردن افکندن شود.
- بر گردن افتادن؛ سرنگون شدن. نابود شدن :
دشمنش اندیشه تنها کرد و بر گردن فتاد
اوفتد بر گردن او کاندیشهء تنها کند.
منوچهری.
و رجوع به گردن افتادن شود.
- به گردن افتادن و به گردن درافتادن؛واژگون شدن. سرنگون گشتن :
بلرزیدی زمین از زلزله سخت
که کوه اندرفتادی زو به گردن.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ2 ص87).
میان بست مسکین و شد بر درخت
وز آنجا به گردن درافتاد سخت.
سعدی (بوستان).
دگر زن کند گوید از دست دل
به گردن درافتاد چون خر به گل.
سعدی (بوستان).
به گردن فتد سرکش تندخوی
بلندیت باید بلندی مجوی.سعدی (بوستان).
و رجوع به ترکیب بر گردن افتادن شود.
- به گردن ماندن و بر گردن بودن؛ به عهده بودن. در ذمه بودن و شدن :
بماند به گردَنْتْ سوگند و بند
شوی خوار مانده پَدرْت ارجمند.فردوسی.
که اعتقاد دارم که بجا آرم آن را و آن لازم است بر گردن من. (تاریخ بیهقی).
نه شب عیش و باده خوردن توست
کآبروی جهان به گردن توست.اوحدی.
- پالهنگ در گردن انداختن؛ مطیع ساختن. به فرمان درآوردن :
آهوی پالهنگ در گردن
نتواند به خویشتن رفتن.سعدی (گلستان).
- || کنایه از اظهار عبودیت کردن. تذلل و خشوع نشان دادن : حضرت خواجه فرمودند ما نیز امشب پالهنگ در گردن اندازیم و از حضرت عزت جلت قدرته درخواهیم. (انیس الطالبین ص 118). و رجوع به پالاهنگ و پالهنگ شود.
- خون کسی به گردن کسی بودن؛ دیت و خونبهای آن بر عهده وی بودن :
گردیده بد است رهنمون دل من
در گردن دیده باد خون دل من.
اسدی (از سندبادنامه).
خون ریختن خربزه در گردن من
لیکن دیت خربزه در گردن تو.سوزنی.
ای که درین کشتی غم جای توست
خون تو در گردن کالای توست.نظامی.
خون دل عاشقان مشتاق
در گردن دیدهء بلاجوست.سعدی.
گفتم از جورت بریزم خون خویش
گفت خون خویشتن در گردنت.سعدی.
- در گردن بودن؛ در ذمه بودن. در عهده بودن. مسئول بودن. در عهدهء کسی کردن. مقصر شدن و بودن :
همه پاک در گردن پادشاست
وز او ویژه پیدا شود کژ و راست.فردوسی.
- در گردن کردن کسی را؛ او را مسئول دانستن. او را مقصر شمردن : و خیر و شر این بازداشته را در گردن وی کردن. (تاریخ بیهقی).
- دست در گردن کردن و بودن؛ هم آغوش شدن :
چه خوش بود دو دل آرام دست در گردن
بهم نشستن و حلوای آشتی خوردن.سعدی.
تا چه خواهد کرد با من دور گیتی زین دو کار
دست او در گردنم یا خون من در گردنش.
سعدی.
- کاری به گردن کسی انداختن؛ او را مسئول کردن. کاری را به کسی واگذاردن :
کار در گردن ایشان کن تا من بکنم
نارسانیده به یک بندهء تو هیچ ضرر.فرخی.
- گردن خاریدن؛ مماطله و دفع الوقت کردن. و رجوع به امثال و حکم و مدخل خاریدن شود.
ترکیب ها:
- گردن آزاد.؛ گردن افراختن. گردن برافراختن. گردن پیچیدن. گردن دراز. گردن زدن. گردن کسی گذاشتن. گردن گرفتن. و رجوع به هر یک از این مدخلها در ردیف خود شود.
- امثال: با گردن کج آمدن ؛ کنایه از با حالت تضرع و خواری آمدن.
به گردن آنها که میگویند ؛ العهدة علی الراوی.
سرش به گردن زیادتی کردن ؛ سخنان نابجا گفتن یا کار ناروا کردن، چنانکه کشتن را مستوجب باشد.
گردران با گردن است : دلبری داری به از جان نیست غم گو جان مباش گردرانی هست فربه گو بر او گردن مباش.
سنایی.
و رجوع به گردران شود.
گردن خم را شمشیر نبرد .
گردن ما از مو باریکتر و شمشیر شما از الماس برنده تر است؛ یعنی ما مطیع و فرمانبرداریم.
گردن من در مقابل قانون از مو باریکتر است.
مثل گردن قاز؛ منظور از شخص گردن دراز است.
(1) - gartan.
(2) - gerdan.
(3) - gardan.
(4) - gardhan.
(5) - gardhan.

گردن آزاد کردن.

[گَ دَ کَ دَ] (مص مرکب) آزاد کردن. از بندگی رهاندن :
گرد کسی گردم کز بند جهل
طاعتش آزاد کند گردنم.ناصرخسرو.

گردن آمدن.

[گَ دَ مَ دَ] (مص مرکب) با حرکت گردن دلال و غنج کردن.

گردن آور.

[گَ دَ وَ] (ص مرکب) پهلوان. دلیر. شجاع : این کرمانی مردی بود ضخم و گردن آور... (ترجمهء طبری بلعمی). بگتغدی را فرمود هزار غلام گردن آورتر زره پوش را نزد من فرست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 587). غلامان گردن آورتر از مرگ خوارزم شاه شمه یافته بودند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 385).

گردنا.

[گَ دَ] (اِ) مطلق سیخ اعم از سیخ چوبی و آهنی که بدان کباب کنند یا نان را از تنور برآرند. (برهان) :
گر دشمنت ز ترس برآرد چو مرغ پر
آخر چو مرغ گردد گردان به گردنا.
مسعودسعد.
ریگ اندرو چو آتش و گرد اندرو چو دود
مردم چو مرغ و باد مخالف چو گردنا.
امیرمعزی.
آتش سنان نیزهء چون گردنای اوست
دشمن چو مرغ گردان در گرد گردنا.
سوزنی.
|| کبابی که اول گوشت آن را در آب جوشانند و بعد از آن ادویهء حاره بر آن پاشند و بر سیخ کشیده کباب کنند و معرب آن کردناج. (برهان). مرغی یا چیز دیگر که آن را بر آتش گردانند تا بریان شود. (صحاح الفرس). مرغی بود که با پر بریان کنند. (فرهنگ اسدی) :
دلی را کز هوا جستن چو مرغ اندر هوا یابی
به حاصل مرغ وار او را به آتش گردنا یابی.
کسائی.
|| گوشهء عود، رباب و امثال آن که تار بر آن بندند و بگردانند تا ساز آهنگ شود. (برهان). گردانک رباب. (آنندراج) :
شاخ امرود گویی و امرود
دسته و گردنای طنبور است.ابوالفرج رونی.
حربهء بهرام بشکسته ز لطفش قبضه گاه
بربط ناهید را بشکسته قهرش گردنا.سنایی.
در جهان بیغم نبینی دل که از دست رباب
گردن خود بی رسن هرگز نبیند گردنا.
شمس فخری.
ز شکل گردنای و صورت عود
اگر فکرت کند مرد مفکر
همان هیات که از امرود و شاخش
بخاطر آید آیدشان بخاطر.
(از تاج المآثر).
|| بادبر هم آمده و آن چوبی باشد مخروطی که طفلان ریسمانی بر آن پیچند و از دست گذارند تا در زمین به چرخ درآید. (برهان). گیلکی گردلو(1) (به همین معنی). (از حاشیهء برهان چ معین). چوبی مدور چون گوی که یک سرش باریک باشد و اطفال ریسمان در آن پیچند و بر زمین کشند و سر باریک آن بر زمین آید و گردان شود و به عربی دَوّامَه گویند. (آنندراج). || آلتی که از چوب سازند و به دست اطفال دهند تا بدان راه رفتن آموزند. (برهان). روروک. و رجوع به گردنای شود. || گل سرخ. (برهان). و رجوع به گردنای شود. || آینهء زانو. کندهء زانو، کاسهء زانو. زانو که به عربی رضفه خوانند. (برهان): و بر سر زانو که بندگاه ران است یا ساق یک پاره استخوان است آن را رضفه گویند و بپارسی گردنای زانو گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || پیرامون چیزی که خراسانیان گردوا گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). || چوب چرخ چاه که گردد و طناب دلو بدان پیچند و از آن گشایند: الصریف؛ جرست گردنای بکرهء چاه. (تاج المصادر بیهقی). بکره بزبان پارسی گردنا باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - gardalu.

گردناج.

[گِ دِ] (اِ) گردانیده و آن کبابی باشد که گوشت آن را در آب جوشانیده باشند بعد از آن به سیخ کشند و کباب کنند و بهترین آن مرغ جوان فربه باشد. (برهان) (انجمن آرا). و رجوع به گَردَنا شود.

گردناک.

[گَ] (ص مرکب) پرگرد. مُغَبَّر. اَغبَر :
جهان کرد ز آشوب خود گردناک
ز بهر چه از بهر یک مشت خاک.نظامی.
تو نیز ای به خاکی شده گردناک
بده وام و بیرون جه از گرد و خاک.نظامی.
همان قسمت چارمین هست خاک
ز سرکوب گردش شده گردناک.نظامی.
مردی بود که سفرهای دراز کند و اشعث و اغبر و گردناک شود. (تفسیر ابوالفتوح). رسول علیه السلام اشعث و اغبر و رسول (ص) کالیده موی و گردناک. (تفسیر ابوالفتوح ج 2 ص 191).
روبه افتد پهن اندر زیر خاک
بر سر خاکش حبوب گردناک.مولوی.
یافت به ره آینهء گردناک
ساخت به دامان رخش از گرد پاک.جامی.

گردناکی.

[گَ] (حامص مرکب) آلودگی به گرد. خاک آلودگی. غبره. (دهار). || به رنگ خاک. خاکی رنگ بودن : مشتری در لونها دلالت دارد بر گردناکی و سپیدی آمیخته به زردی. (التفهیم).

گردنامه.

[گِ مَ / مِ] (اِ مرکب) دعائی است که بر اطراف کاغذپاره نویسند و نام غلام و کنیزکی که گریخته باشد در میان آن مرقوم سازند و در زیر سنگ نهند یا در خاک دفن کنند. گاهی بر ستون خانه هم آویزند و بعضی گویند در میان سورهء یوسف باید گذاشت، البته آن گریخته بجایی نتواند رفت و به دست آید. (برهان) (جهانگیری) :
گیج کرد این گردنامه روح را
تا بیابد فاتح و مفتوح را.مولوی.
به گردنامهء لطفم به شهر بازآورد
خیال دوست به اکراه اختیارآمیز.
مولوی (از جهانگیری).
و آنچه در نسخه میرزا مینویسد پس از تتبع بسیار ظاهر شد، مربعی است که از آیات و ادعیه بر کاغذی وضع کنند برای باز آمدن گریخته ظاهراً بی پایه است. || چیزی است که در قدیم نامهء توزیع و امروز آن را دایره گویند. و آن سؤال و تقاضائی است از طرف شاهی یا بزرگی و یا غیر آنان در نامه ای از عده ای از اغنیای محلی در اعانت فقیری که نامهای اغنیا را چون دایره ای در ذیل آن نویسند و از دایره کردن اسامی مراد آن است که اغنیا از تأخر اسم خویش خشم نیارند و چون در دائره هیچ نقطه را پیشی نیست، هر یک چون برابر و مساوی دیگران به شمار آید. سپس آن نامه را نزد هر یک از آن مالداران برند و آنان هر یک در زیر نام خود مبلغی تعهد کنند :
گردنامه است که شه اهل هنر را کرده است
شکل تدویر که بر دایرهء دینار است.
رضی نیشابوری.
|| معنی ترکیبی این لغت، شهرنامه است چه به زبان پهلوی شهر را گرد گویند. (برهان) (جهانگیری). || سکه و نقش نگین را هم گفته اند. (برهان).

گردنان.

[گَ دَ](1) (اِ) جِ گردن :
مهرهء ناچخ بکوبد مهره های گردنان
نشتر ناوک بکاود عرقهای سهمگین.
منوچهری.
|| بزرگان و صاحب قدرتان و سران باشند. (برهان) (آنندراج) : خداوند گردنان را که وی از ایشان بارنج بود گرفت و به بند می آورد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 476).
آن از همه گردنان سر نامه
وآن از همه سرکشان سر دفتر.مسعودسعد.
خسروان در رهش کله بازان
گردنان بر درش سراندازان.سنایی.
دست زربخشت دو چشم فتح از آن روشن شده ست
از برای گوشمال گردنان آمد بدید.
مجیر بیلقانی.
هزار بار فزون گوشمال رای تو خورد
مه منیر که از گردنان گردون است.
مجیر بیلقانی.
در گردن گردنان خزران
افکنده کمند خیزران را.خاقانی.
بسا یوسفان را که در چاه بست
بسا گردنان را که گردن شکست.نظامی.
سر گردنان شاه گردون گرای
ز پرگار موکب تهی کرد جای.نظامی.
بدین ره گر گریبان را طرازی
کنی بر گردنان گردن فرازی.نظامی.
تا بگوید که گردنان را من
چون شکستم به سروری گردن.
؟ (جهانگشای جوینی).
تا گردنان روی زمین منزجر شدند
گردن نهاده بر خط فرمان ایلخان.سعدی.
بنازند فردا تواضع کنان
نگون از خجالت سر گردنان.
سعدی (بوستان).
که گردنان اکابر نخست فرمانش
نهند بر سر و پس برنهند بر فرمان.سعدی.
سروران را بی سبب می کرد حبس
گردنان را بی خطر سر میبُرید.حافظ.
(1) - در غیاث ضبط کلمه به ضم «گ» است.

گردنان.

[گَ دِ] (اِ) گوشتی که بر آتش گردانند تا بریان شود. و رجوع به گردنا شود.

گردنان نظم.

[گَ دَ نِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شعرای نامدار است. (برهان) (آنندراج).

گردنای.

[گَ / گِ] (اِ) چوبی را گویند که بر آن غلطکی نصب سازند و به دست طفلان دهند تا راه رفتن را بیاموزند. (برهان). رجوع به گردنا شود. || چوبی باشد امرودی که طفلان ریسمان بر آن بپیچند و نوعی بر زمین اندازند که تا دیرزمان در گردش باشد و به عربی آن را دوامه خوانند. (برهان). آن را به هندی لبتو خوانند. (جهانگیری). || گل سرخ. (برهان). و رجوع به گردنا شود.

گردنای چرخ.

[گَ یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آسمان. (برهان) (آنندراج) :
پاکا منزها تو نهادی به امر خویش
در گردنای چرخ سکون و بقای خویش.
خاقانی.

گردن از مو باریکتر داشتن.

[گَ دَ اَ تَ تَ] (مص مرکب) کنایه از عذر و کراهت نداشتن در قبول آنچه گویند. مطیع بودن. منقاد بودن :
در طینت ملایم من نیست سرکشی
باریکتر ز موی میان است گردنم.
صائب (از آنندراج).

گردن اشتر.

[گَ دَ نِ اُ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کیسه ای که از پوست گردن شتر سازند حفظ کردن زر را. (حاشیهء دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص 60) :
گردن اشتران دهی پرزر
به کسانی که سرور هنرند.خاقانی.
و رجوع به گردن شتر شود.

گردن افراختن.

[گَ دَ اَ تَ] (مص مرکب) قدرت از خود نشان دادن. خودنمایی کردن. مقاومت. ایستادگی :
ببردیم بر دشمنان تاختن
نیارست کس گردن افراختن.فردوسی.
هرکه بیهوده گردن افرازد
خویشتن را به گردن اندازد.سعدی.
بلندآواز نادان گردن افراخت
که دانا را به بیشرمی بینداخت.
سعدی (گلستان).
میفراز گردن به دستار و ریش
که دستار پنبه ست و ریشت حشیش.
سعدی (بوستان).
و رجوع به گردن افراشتن شود.

گردن افراخته.

[گَ دَ اَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) گردن کشیده. سربلند :
بر قیصر آمد سپه تاخته
به پیروزی و گردن افراخته.فردوسی.
چون گردنت افراخته وآن عاجز مسکین
بنهاده ز اندوه، زنخ بر سر زانوش.
ناصرخسرو.
|| به مجاز، بالیده. نموکرده. رشدکرده :
کدویی است او گردن افراخته
ز ساق گیایی رسن ساخته.نظامی.

گردن افراز.

[گَ دَ اَ] (نف مرکب) متکبر. خودپسند :
بازی کن و چابک و طرب ساز
مالیده سرین و گردن افراز.نظامی.
|| گردنکش :
در این سودا که با شمشیر تیز است
صلاح گردن افرازان گریز است.نظامی.
|| سربلند. نیرومند. قوی :
شبان آنچنان گردن افراز گشت
که آن پادشاهی بدو بازگشت.نظامی.

گردن افراشتن.

[گَ دَ اَ تَ] (مص مرکب) گردن بلند کردن. || گردن کشیدن. طغیان. سرکشی :
هرکه گردن به دعوی افرازد
دشمن از هر طرف بدو تازد.سعدی.
|| امتداد و برابری و مقابله در بلندی :
قزل ارسلان قلعه ای سخت داشت
که گردن به الوند برمیفراشت.
سعدی (بوستان).

گردن افکندن.

[گَ دَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) گردن زدن. || مطیع بودن. تسلیم گشتن. فرمانبرداری کردن :
که ما شاه را چاکر و بنده ایم
همان باژ را گردن افکنده ایم.فردوسی.

گردن انداختن.

[گَ دَ اَ تَ] (مص مرکب) سر عجز فروآوردن و این مقابل گردن تافتن بود. (آنندراج).

گردن باریک.

[گَ دَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ملایم و مطیع. منقاد. (غیاث). کنایه از ملایم و هموار. (آنندراج) :
حسن فولاد بود گردن باریک اینجا
تیزی تیغ به جوهر چه تواند کردن؟
صائب (از آنندراج).

گردن باریک داشتن.

[گَ دَ نِ تَ](مص مرکب) کنایه از کمال اطاعت. و با لفظ داشتن در مقام عدم اعتذار و اکراه(1) مستعمل است. (آنندراج) :
بکش گو تیغ برگیر و رگ گردن تماشا کن
ز مو باریکتر در زیر تیغش گردنی دارم.
ظهوری (از آنندراج).
گردنی داریم از موی میان باریکتر
سر نمی پیچیم گر بر دار ما را میکشی.
صائب (از آنندراج).
ثابت و سیار باشد حکم کش سیاره را
گردن باریک دارد رشته پیش جوهری.
میر الهی (از آنندراج).
(1) - ظ: اعتذار و عدم اکراه.

گردن بر.

[گَ دَ بُ] (اِ مرکب) آلتی است که نجاران بدان چوبها سوراخ کنند.

گردن برآوردن.

[گَ دَ بَ وَ دَ] (مص مرکب) گردن افراختن. سرافراز شدن.

گردن برافراشتن.

[گَ دَ بَ اَ تَ] (مص مرکب) طغیان کردن : اهل جملهء آن ولایات گردن برافراشته تا نام ما بر آن نشیند و به ضبط ما آراسته گردد. (تاریخ بیهقی).

گردن بند.

[گَ دَ بَ] (اِ مرکب) آنچه گردن را بندند. آنچه به دور گردن حلقه شود. غُلّ. مِخْنَقَة. (منتهی الارب). || گلوبند. عِقد. نام زیوری. (آنندراج). قِلادَة. (ترجمان القرآن). وِشاح. (دهار). سِمط. لُعطَة. مِعنَقَه. طَوق. عِصمة یا عَصمة. (منتهی الارب) : گفت من از هودج بیرون آمدم و به وضو ساختن مشغول شدم و باز به هودج شدم، دست به گردن بند کردم نیافتم. (قصص الانبیاء ص 227).

گردن به.

[؟ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کازرون، واقع در 54000گزی شمال کنارتخته. منطقه ای کوهستانی و گرمسیر و دارای 96 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، نارنج و سیب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گردن به شمشیر خاریدن.

[گَ دَ بِ شَ دَ] (مص مرکب) کنایه از اقرار کشته شدن به خود دادن باشد. (برهان). اقرار به کشته شدن خود دادن. (آنندراج). || کشته شدن :
غرور جوانی بر آن آردت
که گردن به شمشیر من خاردت.
نظامی (از آنندراج).

گردن به ناخن خاریدن.

[گَ دَ بِ خُ دَ] (مص مرکب) کنایه از بهانه آوردن و درنگ کردن. (آنندراج) :
گره تا میتوانی باز کرد از کار محتاجان
چو بیکاران به ناخن گردن خود را مخار اینجا.
صائب (از آنندراج).

گردن پیچیدن.

[گَ دَ دَ] (مص مرکب)اطاعت نکردن. اعراض کردن. سر باززدن :
نژادی از این نامورتر کراست
خردمند گردن نپیچد ز راست.فردوسی.
بکردار شیر است آهنگ اوی
نپیچد کسی گردن از چنگ اوی.فردوسی.
چو گردن بپیچی ز فرمان شاه
مرا تابش روز گردد تباه.فردوسی.
نپیچد کسی گردن از رای تو
سر ما و پائینگه پای تو.نظامی.
مپیچ ای پسر گردن از عدل و رای
که مردم ز دستت نپیچند پای.
سعدی (بوستان).
تو هم گردن از حکم داور مپیچ
که گردن نپیچد ز حکم تو هیچ.
سعدی (بوستان).
مکن گردن از شکر یزدان مپیچ
که روز پسین سر برآری به هیچ.سعدی.
اگر هوشمندی ره حق بسیچ
ز تعلیم و تنبیه گردن مپیچ.
نزاری قهستانی (دستورنامه چ روسیه ص73).

گردن تافتن.

[گَ دَ تَ] (مص مرکب) سر باززدن. اعراض. عَجر. عَجران. (منتهی الارب) :
گردن از طوق آن کمند بتافت
طوق زرین چنین توان دریافت.نظامی.

گردن تل.

[گَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 2هزارگزی شمال باختری قلعه کلات مرکز دهستان و 42هزارگزی شمال راه شوسهء بهبهان به آرو. دارای 50 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گردن چرب کردن.

[گَ دَ چَ کَ دَ](مص مرکب) گردن انداختن. (آنندراج). مطیع کردن. رام نمودن :
گردن رعنا غزالان را کند خط چرب و نرم
نی به ناخن میکند مور ضعیفی شیر را.
صائب (ازآنندراج).
و رجوع به گردن نرم کردن شود.

گردن خاریدن.

[گَ دَ دَ] (مص مرکب)کنایه از عذر آوردن و بهانه کردن باشد. کنایه از بهانه آوردن و درنگ کردن است. (آنندراج). اظهار تفکر و تحیر. (غیاث) :
ز تیغی کآنچنان گردن گذارد
چه خارد خصم اگر گردن نخارد.نظامی.
پس از صد وعده کم دادی ترا امروز می بینم
بیاور بوسه ای، گردن چه میخاری چه میگویی؟
اوحدی.
گره تا میتوانی باز کن از کار محتاجان
چو بیکاران به ناخن گردن خود را مخار اینجا.
صائب.
|| ستیزیدن و درافتادن با کسی :
با خود مرا به خشم میار ای چرخ
گردن مخار ضیغم غضبان را.قاآنی.

گردن خرد.

[گَ دَ خُ] (ص مرکب)گردن شکسته. و در تداول و مخاطبات عامه نکوهشی است مخاطب را.

گردن خم کردن.

[گَ دَ خَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از گردن انداختن. (آنندراج). تواضع کردن. فروتنی :
میتراود می گلگون ز رگ و ریشه ما
پیش خم گردن خود خم نکند شیشه ما.
صائب (از آنندراج).

گردن دادن.

[گَ دَ دَ] (مص مرکب)اطاعت کردن. مطیع شدن. تسلیم شدن. منقاد شدن. اذعان. (منتهی الارب) :
ز مادر همه مرگ را زاده ایم
بناچار گردن بدو داده ایم.فردوسی.
ایا آز را داده گردن به مهر
دوان پیش او هر زمان تازه چهر.اسدی.
همه داده گردن به علم و شجاعت
وضیع و شریف و صغار و کبارش.
ناصرخسرو.
همچو بیژن بسیه چاه درون مانی
ای پسر گر تو به دنیا بدهی گردن.
ناصرخسرو.
گشته گردون به حلم(1) تو گردان
داده گردن به امر تو اختر.مسعودسعد.
با سلطان قوی کس برنیاید و کسی با او تاب ندارد الا به گردن دادن او را. (اسرارالتوحید ص203).
(1) - ن ل: به حکم تو. (دیوان چ نوریان ج1 ص325).

گردن داده.

[گَ دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)منقاد. مطیع. تسلیم شده :
که از گردنکشان کشور ستانی
به گردن دادگان کشور سپاری.عنصری.
و رجوع به گردن دادن شود.

گردن دراز.

[گَ دَ دِ] (ص مرکب)کسی که گردن او بلند و دراز باشد. اَجیَد. || کنایه از شتر است: خالهء گردن دراز آمده است؛ منظور شتر است. رجوع به گردن شود.

گردن درازی کردن.

[گَ دَ دِ کَ دَ](مص مرکب) گردن کشیدن :
اشتر حرامی گردنا
دانم چه دانی کردنا
با پنبه بازی میکنی
گردن درازی میکنی.عبدالواسع جبلی.
|| از حد خود تجاوز کردن.

گردندگی.

[گَ دَ دَ / دِ] (حامص) تغییر. تحول :
بتری گراینده شد گوهرش
که گردندگی دور بود از برش.نظامی.
درست آن شد که این گردش بکاری است
در این گردندگی هم اختیاری است.نظامی.
و رجوع به گردیدن و گردنده شود.

گردنده.

[گَ دَ دَ / دِ] (نف) چرخنده. گردان. حرکت کننده. دوار : و گردنده اند از بر چراگاه و گیاخوار تابستان و زمستان. (حدود العالم).
که آن آفرین باز نفرین شود
وز او چرخ گردنده پرکین شود.فردوسی.
که بر آسمان اختران بشمرد
خم چرخ گردنده را بنگرد.فردوسی.
شادیانه بزن ای میر که گردنده فلک
این جهان زیر نگین خلفای تو کند.
منوچهری.
جهان چون آسیایی گرد گرد است
که دادارش چنین گردنده کرده ست.
(ویس و رامین).
ای گنبد گردندهء بی روزن خضرا
با قامت فرتوتی و با قوت برنا.ناصرخسرو.
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده ست
گردنده فلک ز بهر کاری بوده ست.خیام.
گردنده و رونده بفرمان حکم اوست
گردون مستدیر و مه و مهر مستنیر.سوزنی.
فلک باد گردنده بر کام او
مگرداد از این خسروی نام او.نظامی.
گر تو برگردی و برگردد سرت
خانه را گردنده بیند منظرت.مولوی.
بی تکلف نزد هر داننده هست
آنکه با گردنده گرداننده هست.مولوی.
|| متحرک. از جایی بجایی رونده : و گروهی از ایشان [ از مردم سودان ] گردنده اند هم اندر این ناحیت خویش و هر جایی که رگ زر بیشتر یابند فرودآیند. (حدود العالم).
بر طریق راست رو چون باد گردنده مباش
گاه با باد شمال و گاه با باد صبا.
ناصرخسرو.
چه گردنده گشت آنچه بالا دوید
سکونت گرفت آنچه زیر آرمید
از آن جسم گردندهء تابناک
روان شد سپهر درخشان پاک.نظامی.
شه از نیرنگ این گردنده دولاب
عجب درماند و عاجز شد درین باب.
نظامی.
بسختی همی گشت بر ما سپهر
شد از مهر گردنده یکباره مهر.نظامی.
|| متغیر. متحول :
گیتیت چنین آمده گردنده بدینسان
هم باد برین آمد و هم باد فرودین.رودکی.
چنین است آیین گردنده دهر
گهی نوش بار آورد گاه زهر(1).فردوسی.
کیوان که از نحوست گردنده رای او
اهل زمین برند نفیر اندر آسمان.سوزنی.
(1) - ن ل: گهی نوش یابی گهی گاه زهر.

گردن زدن.

[گَ دَ زَ دَ] (مص مرکب)گردن بریدن. کشتن. سر جدا کردن. سَبت. (دهار) (منتهی الارب) :
بفرمود تا هرکه را یافتند
به گردن زدن تیز بشتافتند.فردوسی.
بدین بد کنون گردن من بزن
بینداز در پیش این انجمن.فردوسی.
شمشیر برکشد و... گردن بزند. (تاریخ بیهقی). بزرگان طنز فرانستانند و بر آن گردن زنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 392). اگر پس از این، در پیش من جز در حدیث عرض سخن گویی، گویم گردنت بزنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 326).
پیش چشمش مرغ را کشتن که یارستی که او
گر بدیدی شمع در گردن زدن بگریستی.
خاقانی.
ظلم صریح خاصگیان را تن زدن است و عامیان را گردن زدن. (مجالس سعدی).
دزد از قفای شحنه چه فریاد میکند
کو گردنش نمیزند الا جفای خویش.
سعدی (طیبات).
بزاری به شمشیرزن گفت زن
مرا نیز با جمله گردن بزن.
سعدی (بوستان).
پادشا گو خون بریز و شحنه گو گردن بزن
بهر جانی ترک جانان مذهب احباب نیست.
امیرخسرو.

گردن زن.

[گَ دَ زَ] (نف مرکب) سیاف که در عرف حال جلاد گویند. (آنندراج) :
خاک همان خصم قوی گردن است
چرخ همان ظالم گردن زن است.نظامی.
چنان زد که از تیغ گردن زنش
سر دشمن افتاد در دامنش.نظامی.
تو نیز ار نهی بار گردن ز دوش
ز گردن زنان برنیاری خروش.نظامی.

گرد نشانیدن.

[گَ نِ دَ] (مص مرکب) زائل ساختن. برطرف کردن. در بیت زیر از نظامی به معنی جامه کبود عزا را به جامه سرخ شادی تبدیل کردن است :
به مرجان ز پیروزه بنشاند گرد
طلایی زر افکند بر لاجورد.
نظامی (از آنندراج).

گردن شتر.

[گَ دَ نِ شُ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عنق جمل. (حاشیه برهان قاطع چ معین). || کنایه از همیان پرزر باشد. (برهان) :
به گردن شتر اندر شراب زر بخشی
به پای پیل گه خشم خصم فرسایی.
مجیر بیلقانی.
و رجوع به گردن اشتر شود.

گردن شخ.

[گَ دَ شَ] (ص مرکب) کنایه از متکبر و سرکش. (آنندراج) :
ز گردن شخیهای مینا چه غم
که خواهد ملایم شد این زیر و بم.
ملاطغرا (از آنندراج).
و رجوع به گردن شق شود.

گرد نشستن.

[گِ نِ شَ تَ] (مص مرکب)چهارزانو نشستن : ملوک را نشاید که کاغذ بر سر زانو گیرند و دبیروار نشینند تا چیزی نویسند، بلکه ایشان را گرد باید نشست و کاغذ معلق باید داشت. (نوروزنامه).

گرد نشستن.

[گَ نِ شَ تَ] (مص مرکب)گردآلود شدن. چرکین شدن. || مجازاً نقصان یافتن. زیان رسیدن :
گر جملهء کائنات کافر گردند
بر دامن کبریاش ننشیند گرد.
خواجه عبدالله انصاری.
خاک نعلین تو ای دوست غبارم شد
تا بر آن دامن عصمت ننشیند گردم.
سعدی (خواتیم).
گفت در راه دوست خاک مباش
نه که بر دامنش نشیند گرد.سعدی (بدایع).

گردن شق.

[گَ دَ شَ] (ص مرکب)گردنکش. متکبر. خودپسند. و رجوع به گردن شخ شود.

گردن شقی.

[گَ دَ شَ] (حامص مرکب)تکبر. گردنکشی. ایستادگی در مقابل فرمانی. و رجوع به گردن شقی کردن شود.

گردن شقی کردن.

[گَ دَ شَ کَ دَ](مص مرکب) گردنکشی کردن. تکبر کردن. و رجوع به گردن شقی شود.

گردن شکستن.

[گَ دَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) گردن خرد کردن. وقص. (تاج المصادر بیهقی). افتراس. (منتهی الارب).

گردن شکسته.

[گَ دَ شِ کَ تَ / تِ](ن مف مرکب) آنکه استخوانهای گردن وی شکسته باشد. || نفرینی است. دشنامی است: من گردن شکسته چرا این کار را کردم! من گردن شکسته چرا فلان چیز را گفتم!

گردن شکن.

[گَ دَ شِ کَ] (نف مرکب)اطلاق آن بر سیّاف و غیرسیّاف نیز آمده. (آنندراج).

گرد نعلین.

[گِ نَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در45500گزی جنوب باختری مهاباد و 32هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن سردسیر و سالم و دارای 99 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گردن غنچه کردن.

[گَ دَ غُ چَ / چِ کَ دَ] (مص مرکب) گردن انداختن. سر عجز فروآوردن. (آنندراج).

گردن فراز.

[گَ دَ فَ] (نف مرکب) کنایه از متکبر و سرکش. (آنندراج). سربلند. سرافراز. شریف. منیع :
بدین ایستادند و گشتند باز
فرستاده و شاه گردن فراز.فردوسی.
نوشت اندر آن نامه های دراز
که ای مهتر گرد گردن فراز.فردوسی.
ز زورآزمایان گردن فراز
بسا کس شد و گشت نومید باز.
اسدی (گرشاسب نامه).
چو گردون کند گردنی را بلند
به گردن فرازان درآرد کمند.نظامی.
به زر و به گوهر ندارد نیاز
که گیتی فروز است و گردن فراز.نظامی.
ز گردن فرازان تواضع(1) نکوست
گدا گر تواضع کند خوی اوست.سعدی.
سر پادشاهان گردن فراز
به درگاه او بر زمین نیاز.سعدی.
نماند از وشاقان گردن فراز
کسی در قفای ملک جز ایاز.
سعدی (بوستان).
|| گردن بلند. گردن دراز :
زمانه خصم ترا گردران بسنگ نیاز
شکست اگرچه که گردن فراز بد چو هیون.
ابن یمین.
و رجوع به گردن دراز شود.
(1) - ن ل: تواضع ز گردن فرازان.

گردن فرازی.

[گَ دَ فَ] (حامص مرکب)سرافرازی. سربلندی. مناعت :
بگردن فرازی و مردانگی
برای هشیوار و فرزانگی.فردوسی.
توانم که گردن فرازی کنم
بشمشیر با شیر بازی کنم
ز نخجیر و گردن فرازی و رزم
ز مهر دل و کین و شادی و بزم.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| سرکشی. خودپسندی :
درآمد که گردن فرازی کند
بدان آتش تیز بازی کند.نظامی.
تو خود دانی که در شمشیربازی
هلاک سر بود گردن فرازی.نظامی.

گردن کج کردن.

[گَ دَ کَ کَ دَ] (مص مرکب) فروتنی. التماس. عجز. لابه :
پیش دریا چه خرد راست کنم گردن کج
من که قانع به دم آب چو شمشیر شوم.
صائب تبریزی (از آنندراج).

گردنکش.

[گَ دَ کَ / کِ] (نف مرکب)کنایه از مردم با قوت و قدرت. (برهان). شجاع. قوی. دلیر :
یکی تاختن کرد با صدهزار
سواران گردنکش و نامدار.فردوسی.
بونصر طیفور... و تنی چند از گردنکشان غلامان سرایی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 271). امیران گردنکش ما همت بلند همه از آن بوده اند... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 391). بردبار بود و گردنکش بود. (قصص الانبیاء ص1203). چنانکه هشتاد پادشاه گردنکش هلاک کرده بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص60).
نیست یک شیر تند گردنکش
که ترا رام و نرم گردن نیست.مسعودسعد.
بسا شیران گردنکش بسا پیلان گردون وش
همه کوشنده چون آتش همه جوشنده چون طوفان.
عبدالواسع جبلی (دیوان ص307).
چو فرمود سالار گردنکشان
که هر کس دهد زآنچه دارد نشان.نظامی.
سپهدار و گردنکش و پیلتن
نکوروی و دانا و شمشیرزن.
سعدی (بوستان).
|| نافرمان. (برهان). سرکش. (فرهنگ رشیدی). یاغی. طاغی :
به بهرام گردنکش آواز داد
که اکنون ز مردی چه داری بیاد.فردوسی.
هر کجا اندر جهان گردن کشی سر برکشید
تو برآوردی بشمشیر از تن و جانش دمار.
فرخی.
راست گفتی مخالفان بودند
پیش گردنکشان این لشکر.فرخی.
مرا در پیرهن دیوی منافق بود و گردنکش
ولیکن عقل یاری داد تا کردم مسلمانش.
ناصرخسرو.
فلک در نیکویی انصاف دادت
سر گردنکشان گردن نهادت.خاقانی.
دلها بر متابعت و مطاوعت او قرار گرفت و گردنکشان جهان سر بر خط فرمان او نهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی). || گردن فراز. (آنندراج). سرفراز و مشهور. معروف : حال این مرد دیگر است و حال خدمتکاران دیگر، او مردی گردنکش و مهتر شده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص229).
سر سرفرازان و گردنکشان
ملک عزدین قاهر شه نشان.نظامی.
|| جبار. (مهذب الاسماء) :
به پیش از تو گردنکشان داشتند
دمی چند بودند و بگذاشتند.
سعدی (بوستان).
|| متکبر. (السامی).

گردنکشان نظم.

[گَ دَ کَ / کِ نِ نَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شاعران صاحب قدرت و شعرای نامدار و غرا باشد. (برهان) :
کس دانم از اکابر گردنکشان نظم
کو را صریح خون دو دیوان به گردن است.
انوری.

گردنکشی.

[گَ دَ کَ / کِ] (حامص مرکب) تکبر. غرور. سرکشی. (آنندراج). خودستایی. خودخواهی. تمرد. عظمة. عظموت. عظامه. (منتهی الارب). عُتو. (منتهی الارب) :
جز از کهتری نیست آئین من
مباد آز و گردنکشی دین من.فردوسی.
چو من شادمانم تو شادان بزی
که شادی و گردنکشی را سزی.فردوسی.
... و پیغمبران ما را خوار دارند و گردنکشی نمایند یکی را گردنکش تر بر ایشان... (قصص الانبیاء ص179).
غفلت اندر طاعت سلطان و حق گردنکشی است
گردن گردنکشان را تیغ باید یا طناب.
سوزنی.
ای شاه اولوالامر که شاهان جهان را
گردنکشی از طاعت تو عین گناه است.
سوزنی.
آه از این دل کز سر گردنکشی
خون خاقانی به گردن میکند.خاقانی.
ندیدم در تو بوی مهربانی
بجز گردنکشی و دل گرانی.نظامی.
اگر گردنکشی کردم چو میران
رسن در گردن آیم چون اسیران.نظامی.
چو گردن برآرم به گردنکشی
نه ز آبی هراسم نه از آتشی.نظامی.
چو با سفله گویی به لطف و خوشی
فزون گرددش کبر و گردنکشی.
سعدی (بوستان).
چو کاری برآید به لطف و خوشی
چه حاجت به تندی و گردنکشی.
سعدی (بوستان).
که تا چند از این جاه و گردنکشی
خوشی را بود در قفا ناخوشی.
سعدی (بوستان).

گردن کشیدن.

[گَ دَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) دراز کردن گردن چون کسی که مغاکی یا بالایی را دیدن خواهد. دراز کردن گردن برای دیدن چیزی. || نافرمانی. طغیان. عصیان. سر برآوردن. اطاعت نکردن :
چو دیوان بدیدند کردار او
کشیدند گردن ز گفتار او.فردوسی.
هر که از شما بزرگتر باشد وی را بزرگتر دارید و حرمت وی نگاه دارید و از او گردن مکشید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 339).
اگر در همه علم گردن کشیم
به تأویل احلام بی دانشیم.
شمسی (یوسف و زلیخا).
زین پس من و خاکبوس پایت
گردن نکشم ز حکم و رایت.نظامی.
هر امیری که کشد گردن بگیر
یا بکش یا خود همی دارش اسیر.مولوی.
پلنگی که گردن کشد بر وحوش
به دام افتد از بهر خوردن چو موش.
سعدی (بوستان).
چو گردن کشید آتش هولناک
به بیچارگی تن بینداخت خاک.
سعدی (بوستان).

گردنکشی کردن.

[گَ دَ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) استکبار کردن. مخالفت کردن. تکبر. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تطاول. (دهار) (منتهی الارب). اباء. (دهار) (زوزنی) (مجمل اللغه). تبدخ. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب).

گردن کلفت.

[گَ دَ کُ لُ] (ص مرکب)سطبرگردن. آنکه گردن سطبر دارد. ارقب. (منتهی الارب). || دشنامی است: این گردن کلفت ها را به اینجا راه ندهید. || بزرگ باقدرت. || قلدر. زورگو.

گردن کلفتی.

[گَ دَ کُ لُ] (حامص مرکب) زورگویی. قلدری. و رجوع به گردن کلفت شود.

گردنگ.

[گَ دَ] (ص) دیوث.(1) (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) :
غفلت اندر طاعت سلطان حق گردنکشی است
گردن گردنگ آن را تیغ باید یا طناب.
سوزنی.
|| ابله. (آنندراج). احمق. (برهان). || بی اندام. (آنندراج).
(1) - شک نیست که جهانگیری و به تبع او مؤلف برهان، کلمهء گردنکشان را در مصراع دوم شعر سوزنی غلط خوانده است و این معنی زشت را از پیش خود جعل کرده. صحیح مصراع این است «گردن گردنکشان را تیغ باید یا طناب». (دیوان سوزنی ص24) (یادداشت لغت نامه).

گردنگاه.

[گَ دَ] (اِ مرکب) راهی که بر بلندی کوه واقع شود و آن را گردنه نیز خوانند. (آنندراج) :
چو پا بر سایهء گردن نهاده
بگردنگاه راهش اوفتاده.
ابوطالب کلیم (در مذمت اسب از آنندراج).
از در گوشت دل حسرت نصیبان خسته است
راه گردنگاه رخ را این حرامی بسته است.
محسن تأثیر (آنندراج).

گردنگاه.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان منصوری بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در 30000گزی جنوب خاوری شاه آباد و 7000گزی قلعهء چقاجنگه. هوای آنجا سردسیر و دارای 471 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء راوند تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و عده ای از گله داران گرمسیر به شیروان چرداول میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردن گرفتن.

[گَ دَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) اذعان. اقرار. مقر آمدن. || متعهد شدن. بعهده گرفتن. تعهد کردن. پذیرفتن : خدا چنانکه داناست بر آنکه من آن را گردن گرفته ام و داناست بر آنکه وفا خواهم کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 317).

گردن گشاد.

[گَ دَ گُ] (ص مرکب)گردن کلفت. نیرومند :
چو خصمی قوی دید گردن گشاد
به یک ضرب او نیز گردن نهاد.نظامی.

گردنگل.

[گَ دَ گَ] (ص) گردنگ که ابله و احمق باشد. || دیوث. (برهان) (آنندراج). به کاف تازی هم آمده است. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به گردنگ شود.

گردن گلابی.

[گَ دَ گُ] (ص مرکب) آنکه گردنی دراز و باریک دارد. || سخت نحیف، لاغر و نزار.

گردن گیر شدن.

[گَ دَ شُ دَ] (مص مرکب) مجبور به اعتراف دعوی بی اصل شدن. مجبور به تحمل رنجی شدن.

گرد نماندن.

[گَ نَ دَ] (مص مرکب) گرد نماندن از...، کنایه از اثر نماندن. (آنندراج) :
چنان خواهم بمستی کام از لعل لبت گیرم
که گردی از نمک باقی نماند از نمکدانت.
کلیم (از آنندراج).

گردن مینا.

[گَ دَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قسمت باریک و بالای مینا یا ظرف شراب :
بخاک افتم ز تخت سلطنت چون در نماز افتم
چو آید گردن مینا به کف مالک رقابم من.
صائب (از آنندراج).

گردن نرم داشتن.

[گَ دَ نَ تَ] (مص مرکب) اطاعت کردن. منقاد بودن : تا رعیت باشد به ظلم گردن نرم دارد و چون والی شود دست به ظلم دیگران دراز کند. (تفسیر ابوالفتوح).

گردن نرم کردن.

[گَ دَ نَ کَ دَ] (مص مرکب) گردن انداختن. (آنندراج). مطیع و رام کردن. مطیع و منقاد کردن :
روی مرا هجر کرد زردتر از زر
گردن من عشق کرد نرم تر از دخ.
شاکر بخاری.
چه کنم گر سفید را گردن
نتوان نرم کردن از داشن.لبیبی.
همچنین باد کار او که مدام
نرم کرده زمانه را گردن.
فرخی.
نگاه باید کرد تا احوال ایشان [ شاهان غزنوی ] بر چه جمله رفته است و میرود در... نرم کردن گردنها. (تاریخ بیهقی).
گردن نکند نرم به فریاد به زاری
او را ز چپ و راست به اکراه بگیرد.
اوحدی (از آنندراج).
کرده ام نرم بفرمان تو گردن چون شمع
چه کنم من که بفرمان تو سر دربازم.
خواجه سلمان (از آنندراج).

گردن نهادن.

[گَ دَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) فروتنی کردن و فرمانبرداری. اطاعت نمودن. (از برهان). گردن انداختن. (آنندراج). منقاد شدن. انقیاد. تن دردادن. تسلیم شدن. گردن دادن. اِعطاء. دین. (منتهی الارب). استسلام. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی) (منتهی الارب) : همه پادشاهان را ذلیل کرد [ عمر ] عرب را و عجم را و همهء عرب گردن بنهادند و فرمانبردار شدند. (ترجمهء طبری بلعمی).
چنانکه بینی تا دل نکرده کار هگرز
بچوب رام شود یوغ را نهد گردن.
اورمزدی.
خروشی برآمد ز ایران سپاه
نهادند گردن به فرمان شاه.فردوسی.
گرچه گردن به بندگی ننهی
نیست از بندگیت جای گریغ.
فردوسی (در یکی از نسخه های لغت نامهء اسدی).
واجب کرده بر هر یک که گردن نهند فرمانهای او را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 309). بدین درجه رسید که پوشیده نیست میخواهی که ترا [ فضل ] گردن نهد و همچنان باشد که اول بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 135). رفیع و شریف او را گردن نهند و مطیع و منقاد باشد. (تاریخ بیهقی).
گردن ننهد جز مر اهل دین را
این زال فریبندهء زوالی.ناصرخسرو.
مردم چو پذیرای دانش آمد
گردنش نهادند مرغ و ماهی.ناصرخسرو.
گر ترا گردن نهم از بهر مال
پس خطا کرده ست لابد مادرم.ناصرخسرو.
نموده اند به ایوانش سروران طاعت
نهاده اند به فرمانش خسروان گردن.
مسعودسعد.
گردن منه ار خصم بود رستم زال
منت مکش ار دوست بود حاتم طی.
خاقانی.
همگنان مقدم او را گردن نهادند و همداستان شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). همه ریاست او را گردن نهادند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
نهاده گردن آهو گردنش را
به آب چشم شسته دامنش را.نظامی.
سیاست بر زمین دامن نهاده
زمانه تیغ را گردن نهاده.نظامی.
چه کند بنده که گردن ننهد فرمان را
چه کند گوی که عاجز نشود چوگان را.
سعدی.
گردن نهم بخدمت و گوشت کنم بقول
تا خاطرم معلق آن گوش و گردن است.
سعدی.
گردن چرا نهیم جفای زمانه را
راضی چرا شویم بهر کار مختصر.
خواجه سیمین گرای سربدار.
سعدی به هرچه آید گردن بنه که شاید
پیش که دادخواهی از دست پادشاهی؟
سعدی (بدایع).
گر تیغ بارد در کوی آن ماه
گردن نهادیم الحکم لله.حافظ.
چون بر ایشان غلبه و انبوهی کردندی گردن نهادند به خواری و مذلت. (تاریخ قم ص 161).

گردن نهاده.

[گَ دَ نَ / نِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مطیع. منقاد. فرمانبردار. و رجوع به گردن نهادن شود.

گردنو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان جیگران (گرمسیر ولد بیگی) بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان، واقع در 7000 گزی خاور سرقلعه، کنار راه فرعی سر پل ذهاب به ازگله. منطقه ای است دشت، هوای آن گرمسیری و دارای 300 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء سراب دزکده تأمین میشود. محصول آنجا غلات، حبوبات، دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گردنه.

[گَ دَ نَ / نِ] (اِ) وردنه است و آن چوبی باشد سرها باریک و میان کنده که بدان گلولهء خمیر نان را پهن سازند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). آن را جوجه نیز خوانند. (جهانگیری). || گردنه کوه. (آنندراج). کتل. گریوه. راهی تنگ میان دو کوه رو به فراز، که عبور از آن دشوار است و در قدیم گردنه ها جایگاه راهزنان بوده است: مثل دزد سر گردنه. مگر سر گردنه است.

گردنه.

[] (اِخ) از دیه های قاسان. (تاریخ قم ص138).

گردنه.

[گَ دَ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 12000گزی شمال مسکون و 1000گزی راه شوسهء بم به سبزواران. دارای 10 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردنهء آب باریک.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) نام گردنه ای در راه جهرم به لار میان جلیل آبادنو و دهرا، واقع در 294000گزی شیراز.

گردنهء آب قنبر.

[گَ دَ نَ یِ بِ قَمْ بَ](اِخ) گردنه ای است بین اراک و نمک کور.

گردنهء آریز.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه سنندج و مریوان میان آره نان و آریز، واقع در 19000هزارگزی سنندج.

گردنهء آستانه.

[گَ دَ نَ یِ نَ] (اِخ)گردنه ای است در راه کازرون به بهبهان میان گردنهء شلالدان و امام زاده جعفر، واقع در 130660گزی کازرون.

گردنهء آوج.

[گَ دَ نَ یِ وَ] (اِخ) گردنه ای است که مابین همدان و قزوین واقع است.

گردنهء اردکان.

[گَ دَ نَ یِ اَ دَ / دِ] (اِخ)گردنه ای است میان اردکان و سه چاه در راه اردکان به تل خسروی که در 101000گزی شیراز واقع است.

گردنهء الرد.

[گَ دَ نَ یِ ؟] (اِخ) گردنه ای است در تبریز به اهر میان قره قپه و الرد، واقع در 61200گزی تبریز.

گردنهء امیرآباد.

[گَ دَ نَ یِ اَ] (اِخ)گردنه ای است در راه سنندج و ساوجبلاغ میان چاپار و مناجات که در 162000گزی سنندج واقع است.

گردنهء باباحسن.

[گَ دَ نَ یِ حَ سَ] (اِخ)گردنه ای است در راه اردکان به تل خسروی میان گردنهء سفید و سنگ منگ که در 158000گزی شیراز واقع است.

گردنه بر.

[گَ دَ نَ / نِ بُ] (نف مرکب) دزد. راه زن.

گردنهء بزن.

[گَ دَ نَ یِ بِ زَ] (اِخ) اول گردنهء بزن در 261000گزی شیراز و آخر آن در 267000گزی شیراز، کنار راه جهرم و لار میان رزک و منصورآباد واقع است.

گردنه بند.

[گَ دَ نَ / نِ بَ] (نف مرکب)دزد که راه گردنه ها را بندد و عابران را لخت کند.

گردنهء تلو.

[گَ دَ نَ یِ تَ / تِ] (اِخ)گردنه ای است در راه تهران به شمشک میان تلو و لشکرک که در 26000گزی تهران واقع است.

گردنهء جهانیان.

[گَ دَ نَ یِ جَ] (اِخ)گردنه ای است کنار جادهء تبریز به سراب میان ارشتناب و کردکندی، واقع در 51800گزی تبریز.

گردنهء چشمه.

[گَ دَ نَ یِ چَ مَ] (اِخ)گردنه ای است در راه قم و سلطان آباد میان صالح آباد و ابراهیم آباد، واقع در 230700گزی تهران.

گردنهء چشمه گل.

[گَ دَ نَ یِ چَ مَ گَ](اِخ) گردنه ای است در راه اردکان به تل خسروی میان گردنهء سه چاه و کمهر، واقع در 121000گزی شیراز.

گردنهء حاجی امیر.

[گَ دَ نَ یِ اَ] (اِخ)گردنه ای است در راه اردبیل و آستارا میان اریانیه و حیران، واقع در 242000گزی تبریز.

گردنهء حسن آباد.

[گَ دَ نَ یِ حَ سَ] (اِخ)گردنه ای است در راه تهران و قم میان عبداللهآباد و کنارگرد که در 32500گزی تهران واقع است.

گردنهء خاکی.

[گَ نَ یِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

گردنهء خرپل.

[گَ دَ نَ یِ خَ پُ] (اِخ)گردنه ای است در راه کازرون به بهبهان میان امام زاده جعفر و دوگنبدان، واقع در 104660گزی کازرون.

گردنهء خروسه.

[گَ دَ نَ یِ خُ سَ] (اِخ)گردنه ای است در راه سنندج و مریوان میان تودار و خروسه، واقع در 31500گزی سنندج.

گردنهء خزینه.

[گَ دَ نَ یِ خَ نَ] (اِخ) از جمله گردنه های سرحد غرب ایران است. رجوع به جغرافیای غرب ایران ص 136 شود.

گردنهء خور.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه لار به بستک میان خور و سه نخود، واقع در 393500گزی شیراز.

گردنهء خونسار.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه اصفهان به خونسار میان دمنه و خونسار، واقع در 141300گزی اصفهان.

گردنهء دمچل.

[گَ دَ نَ یِ ؟] (اِخ)گردنه ای است در راه خرم آباد به دزفول میان قلعهء سراب جهانگیر و قلعهء فنی، واقع در 683800گزی تهران.

گردنهء دیسار.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه سنندج و همدان میان دیسار و داشلاق، واقع در 12700گزی سنندج.

گردنهء دیوان دژ.

[گَ دَ نَ یِ دی دِ] (اِخ)گردنه ای است در راه بیستون به خرم آباد میان پل کاکارضا و تنگ رباط، واقع در 139000گزی بیستون.

گردنهء رازان.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه بروجرد و خرم آباد میان رازان و رنگرزان، واقع در 492700گزی تهران.

گردنهء زاغ.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه خرم آباد و بروجرد.

گردنه زن.

[گَ دَ نَ / نِ زَ] (نف مرکب) دزد. راه بر. گردنه بر. گردنه بند.

گردنهء ساردوئیه.

[گَ دَ نَ یِ یَ] (اِخ)گردنه ای است در کرمان.

گردنهء سارمساقلو.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ)گردنه ای است در راه زنجان و میانج میان زنجان دنیگچه، واقع در 340000گزی تهران.

گردنه سرخ.

[گَ دَ نَ سُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 1000گزی مسکون و سر راه شوسهء بم به سبزواران. دارای 8 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردنهء سفید.

[گَ دَ نَ یِ سَ] (اِخ)گردنه ای است در راه اردکان به تل خسروی میان قلعهء عباسعلی خانی و گردنهء باباحسن، واقع در 151000گزی شیراز.

گردنهء سنگ منگ.

[گَ دَ نَ یِ سَ مَ](اِخ) گردنه ای است در راه اردکان به تل خسروی میان گردنهء باباحسن و تل خسروی، واقع در 176000گزی شیراز.

گردنهء سه چاه.

[گَ دَ نَ یِ سِ] (اِخ)گردنه ای است در راه اردکان به تل خسروی میان گردنهء اردکان و گردنهء چشمه گل، واقع 109000گزی شیراز.

گردنهء شبلی.

[گَ دَ نَ یِ شِ] (اِخ)گردنه ای است در راه تبریز و سراب میان سعیدآباد و قهوه خانهء یوسف آباد، واقع در 32000گزی تبریز.

گردنهء شبلی.

[گَ دَ نَ یِ شِ] (اِخ)گردنه ای است در راه میانج و تبریز میان یوسف آباد و سعیدآباد، واقع در 596000گزی تهران.

گردنهء شلالدان.

[گَ دَ نَ یِ ؟] (اِخ)گردنه ای است در راه کازرون به بهبهان میان بوستان باشت و گردنهء آستانه، واقع در 120360گزی کازرون.

گردنهء شمشیر.

[گَ دَ نَ یِ شَ] (اِخ)گردنه ای است در راه کرمانشاه به نوسود میان گردنهء کریوه و شمشیر، واقع در 119000گزی کرمانشاه.

گردنهء شوراب.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه قم و کاشان میان شوراب و دهنا، واقع در 199500گزی تهران.

گردنهء طاق سنگی.

[گَ دَ نَ یِ سَ] (اِخ)گردنه ای است در راه یزد و سورمق میان فراغه و سورمق، واقع در 245000هزارگزی یزد.

گردنهء طرق.

[گَ دَ نَ یِ طَ] (اِخ) گردنه ای است در راه نطنز به مورچه خورت میان طرق و دوراه اصفهان، واقع در 40900گزی نطنز.

گردنهء عباس آباد.

[گَ دَ نَ یِ عَبْ با](اِخ) در راه تهران و شاهی میان رباط و دزد دره، واقع در 157300گزی تهران.

گردنهء عرفه.

[گَ دَ نَ یِ ؟] (اِخ) نام گردنه ای است در راه شیراز به جهرم میان برج چنار و بیدک، واقع در 103500گزی شیراز.

گردنهء علی آباد.

[گَ دَ نَ یِ عَ] (اِخ)گردنه ای است در جادهء تهران و قم میان قلعهء محمدعلیخان و علی آباد، واقع در 76000هزارگزی تهران.

گردنهء قلاچه.

[گَ دَ نَ یِ ؟] (اِخ) گردنه ای است در راه شاه آباد به مهران میان پل گوآدر و سرچله، واقع در 40000 گزی شاه آباد.

گردنهء کاران.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه سنندج و مریوان میان داشبلاغ و مریوان که در 87000گزی سنندج واقع است.

گردنهء کریوه.

[گَ دَ نَ یِ کَ ری وَ] (اِخ)گردنه ای است در راه کرمانشاه به نوسود میان قشلاق و گردنهء شمشیر، واقع در 114000گزی کرمانشاه.

گردنهء کشور.

[گَ دَ نَ یِ کِ وَ] (اِخ)گردنه ای است در راه بیستون به خرم آباد میان هرسین و چای چراغعلی، واقع در 30000گزی بیستون.

گردنهء کلاخان.

[گَ دَ نَ یِ کَ] (اِخ)گردنه ای است در راه سقز و بانه میان میرده و بانه، واقع در 49500گزی سقز.

گردنهء کوچ.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) گردنه ای است در راه اصفهان به سلطان آباد میان وارچین و حسن آباد، واقع در 250900گزی اصفهان.

گردنهء گاوکش.

[گَ دَ نَ یِ کُ] (اِخ) کنار راه بیستون به خرم آباد میان کوه قلندر و تنگ فیروزآباد، واقع در 93000گزی بیستون.

گردنهء گلچهره.

[گَ دَ نَ یِ گُ چِ رَ] (اِخ)گردنه ای است در راه شیراز به جهرم میان برم شور و برج سنگ طویله، واقع در 265000گزی شیراز.

گردنهء گلگون.

[گَ دَ نَ یِ گُ] (اِخ)گردنه ای است در راه کازرون به بهبهان میان چنار شاهی جان و شایجو، واقع در 39075گزی کازرون.

گردنهء گوران.

[گَ دَ نَ یِ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 55000گزی جنوب خاوری مسکون و 6500گزی جنوب راه مالرو مسکون به کردک. دارای 4 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گردنهء مرغ.

[گَ دَ نَ یِ مَ] (اِخ) گردنه ای است در اصفهان و اراک مابین سعیدآباد گلپایگان و چشمه سفید، واقع در 202200گزی اصفهان.

گردنهء مروارید.

[گَ دَ نَ یِ مُرْ] (اِخ)گردنه ای است کنار راه سنندج و کرمانشاه میان لائبین و مروارید، واقع در 74500گزی سنندج.

گردنهء نطنز.

[گَ دَ نَ یِ نَ طَ] (اِخ)گردنه ای است در راه کاشان و نطنز میان ده چلو و نطنز، واقع در 324000گزی تهران.

گردنهء نعل شکن.

[گَ دَ نَ یِ نَ شِ کَ](اِخ) گردنه ای است در راه کازرون به بهبهان میان گنبدان و کج سنبلی، واقع در 166430گزی کازرون.

گردنهء نوآب.

[گَ دَ نَ یِ] (اِخ) نام گردنه ای است در کاشان و نطنز میان نوآب و چاله قره، واقع در 278000گزی تهران.

گردنهء همه کس.

[گَ دَ نَ یِ هَ مَ کَ] (اِخ)گردنه ای است در راه سنندج به همدان میان داشلاق و همه کس، واقع در 130700گزی سنندج.

گردنی.

[گَ دَ] (ص نسبی، اِ) پی سر. پشت گردنی. پس گردنی. ضربتی که با کف بر پشت گردن زنند :
جمله خلقان را مدان جز گلخنی
خورده از حمامی تن گردنی.
عطار (مظهرالعجائب).
|| (اِ) قلاده که به گردن اسب کنند از چوب چرم گرفته. قسمتی از یراق اسب چون نیم دایره از چوب به چرم گرفته. || (حامص) کنایه از ریاست و شجاعت. (آنندراج) :
زنی کاینچنین گردنیها کند
فرشته بر او آفرینها کند.
نظامی (از آنندراج).

گردنی زدن.

[گَ دَ زَ دَ] (مص مرکب)نوعی ضرب دست که بر گردن زنند. (از آنندراج) :
پیش مرغان گر به آن قد سرو را نسبت کنند
طوق قمری بشکند از بس زنندش گردنی.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

گردنی کردن.

[گَ دَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از سرکشی و نافرمانی کردن باشد. (برهان) :
بار خدائی(1) به سرت اندر است
مردم را گر نکنی گردنی.ناصرخسرو.
(1) - ظ: باد خدایی.

گردن یکسو کشیدن.

[گَ دَ یَ / یِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) نافرمانی کردن. سر باززدن. سر پیچیدن :
از امر تو و نهی تو گردون و زمانه
یکسو نکشد گردن و بیرون ننهد گام.
مسعودسعد.
و رجوع به گردن کشیدن شود.

گردو.

[گِ] (اِ) (از: گرد + و، پسوند تصغیر، سازندهء اسم از صفت). (از حاشیهء برهان چ معین). گردکان. (برهان) (آنندراج). درختی است از تیرهء ژوگلانداسی(1) و از جنس ژوگلان(2) بوته ای که بومی ایران است ژ - رژیا(3) میباشد. این درخت در جنگلهای کرانهء دریای مازندران بویژه در ناحیهء پونل و جنگلهای آستارا و گلیداغی بطور وحشی موجود است. در پیرامون دهات و همچنین در نقاط کوهستانی ایران نیز به فراوانی کاشته شده است. آن را در رودسر و طوالش گردکان، در رامیان قز، در آمل آقوز، در رامسر، طوالش و لاهیجان آقوزدار و در شفارود ووز میخوانند. این درخت را در همه جا به نام گردو میشناسند و در خراسان و بعضی نقاط دیگر به نام جوز نیز خوانده میشود. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص217). جوز. گوز. چهارمغز. چارمغز :
گفتم از گردو درون میخواهم از خرما برون
گفت کم کن قصه کاینجا گردران با گردن است.
بسحاق اطعمه.
چو در پناه پنیریم و سایهء گردو
بغیر نان جو و رشته نیست درخور ما.
بسحاق اطعمه (دیوان چ شیراز ص 34).
و رجوع به گردکان شود.
-امثال: با دُمِ خود گردو می شکند ؛ سخت شاد است.
خانهء قاضی گردو بسیار است، لیکن شماره دارد ؛ هر کاری حسابی دارد.
دست و پایش را در پوست گردو گذاشته اند؛او را محدود و محصور کرده اند.
هر گردویی گرد است، اما هر گردی گردو نیست.
(1) - Juglandaceae.
(2) - Juglans.
(3) - J. Regia.

گردو.

[گِ دِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 14هزارگزی شمال ناصری سی سخت و 13هزارگزی باختری راه اتومبیل رو سی سخت به شیراز. منطقه ای کوهستانی و دارای 250 تن جمعیت است. آب آن از رود کیک کیان تأمین میشود. محصول آن غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان قالی، جوال و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. ساکنین از طایفهء بویراحمد پایین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گردو.

[] (اِخ) دیهی است که از یزدخواست تا این دیه هشت فرسنگ و از او تا کوشک زرد هفت فرسنگ فاصله است. رجوع به نزهة القلوب مقالهء سوم ص 185 شود.

گردو.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت خاک بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 25000گزی شمال باختری زرند و 15000گزی خاور فرعی راور به زرند. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 6000گزی شمال خاوری بندرعباس و 3000گزی جنوب راه مالرو شمیل. منطقه ای است گرمسیری و دارای 500 تن سکنه. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان ببرگان بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 45هزارگزی شمال باختر اردل و 24هزارگزی راه فارسیان به باحیدر در 24هزارگزی راه کوهرنگ. هوای آن معتدل و دارای 115 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، پشم، روغن و کتیراست. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گردوار.

[گِرْدْ] (اِ) پاس شب. || حفظ. محافظت. || تفتیش. (ناظم الاطباء).

گردواری.

[گِرْدْ] (حامص) عمل پاسبانی و شبگردی و تفتیش. (ناظم الاطباء).

گردوان.

[گِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانا از شهرستان ارومیه، واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و 4هزارگزی خاور راه ارابه رو زیوه به ارومیه. در دامنه قرار گرفته، هوای آن معتدل و دارای 175 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد که اتومبیل هم از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردوباز.

[گِ] (نف مرکب) آنکه با گردو بازی کند. و رجوع به گردوبازی شود.

گردوبازی.

[گِ] (حامص مرکب) عمل گردوباز. قسمی بازی گردو است. و آن چنان است که دو گردو را پهلوی یکدیگر می نهند یا چند گردو را دو به دو به فاصلهء معین می چینند، سپس طرف بازی گردویی را که با کنار هر دو سبابهء خود بطرف گردو غلطاند، اگر به گردوی طرف بخورد برنده است و اگر از آن گذشت نوبت بطرف دیگر میرسد که همین عمل را انجام میدهد.

گردو بالا.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان تنگ گزی بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 60هزارگزی شمال باختر اردل و 12هزارگزی جادهء کوهرنگ. هوای آن معتدل و دارای 177 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و روغن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. زیارتگاهی در آن محل وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گردو پائین.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان تنک گزی بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 62هزارگزی شمال اردل و 12هزارگزی جادهء کوهرنگ. هوای آن معتدل و دارای 153 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، روغن و تنباکو است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گردوچوب.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 3000گزی باختر ساردوئیه و 2000گزی شمال راه فرعی راین به ساردوئیه. دارای 17 تن سکنه است. ساکنین از طایفهء محمدی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردو چوب.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 41000گزی جنوب خاوری ساردوئیه و سر راه مالرو ساردوئیه به دارزین. 7 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردوچین.

[گِ] (اِخ) نام یکی از زنان امیر چوپان. رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد براون (از سعدی تا جامی) ج3 ترجمهء علی اصغر حکمت ص62 شود. رجوع به گردون چین بیک شود.

گرد و خاک.

[گَ دُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) غبار. گرد. و رجوع به گرد و غبار شود.

گرد و خاک کردن.

[گَ دُ کَ دَ] (مص مرکب) غبار کردن. گرد افشاندن. || مجازاً برآشفتن. سخن به درشتی گفتن. غضبناک شدن.

گرد و خاکی.

[گَ دُ] (ص نسبی مرکب)آلوده به گرد و خاک. گردآلود.

گردوزار.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 27000 گزی جنوب ساردوئیه و 24000گزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. 140 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردوس.

[گِ رِ دُ] (اِخ)(1) (سیرا دُ) سلسله جبالی است در اسپانیا که دره های تاج(2) و دورو(3) را از هم جدا میکند و از غرب بشرق کشیده شده و طول آن 90 کیلومتر است. (از قاموس الاعلام).
(1) - Sierra de Gredos.
(2) - Tage.
(3) - Douro.

گردوستان.

[گِ سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرمشک بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 47000گزی شمال باختری ساردوئیه و 14000گزی شمال راه مالرو بافت. 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردوسرا.

[گِ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم، واقع در 63000گزی جنوب خاوری راین و 7000گزی خاور راه شوسهء بم به جیرفت. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرد و غبار.

[گَ دُ غُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گرد و خاک. عکاب و عَکوب. قَتان. (منتهی الارب). رجوع به گرد و خاک شود. || (ص مرکب) رند. لغت محلی شوشتر. (نسخهء خطی).

گرد و غلنبه.

[گِ دُ غُ لُمْ بَ / بِ] (ص مرکب) گرد و قلنبه. میانه بالای. چاق و چله. رجوع به گرد و قلنبه شود.

گرد و غنبلی.

[گِ دُ غُمْ بُ] (ص مرکب)میانه بالا. متوسط القامه :
نه پردراز و نه کوتاه گرد و غنبلیم
غلام حضرت موسی الرضا، علی قلیم.؟

گرد و غند.

[گِ دُ غَ] (ص مرکب) گرداندام. درچیده اندام. فربهی نزدیک به کوتهی. و رجوع به گرد و غنبلی شود.

گردوفروش.

[گِ فُ] (نف مرکب)فروشندهء گردو. آنکه گردوفروشی کند. آنکه پیشهء او گردوفروشی است.

گرد و قلنبه.

[گِ دُ قُ لُمْ بَ / بِ] (ص مرکب) گرد و غلنبه. میانه بالای فربه. چاق و چله. خپل. و رجوع به گرد و غلنبه شود.

گرد و قنبلی.

[گِ دُ قُمْ بُ] (ص مرکب)گرد و غنبلی. میانه بالا. متوسط القامه. و رجوع به گرد و غنبلی شود.

گردوک.

[گِ] (اِ) گردو. چهارمغز. گردکان. جوز : و مزغ آن خوردن را شاید چون گردوک و بادام و فندق و فستق و آنچه بدین ماند. (ترجمهء تفسیر طبری).

گردوکرچ.

[گِ کِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 4000گزی خاور ساردوئیه و 6000گزی شمال راه مالرو دارزین به ساردوئیه. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرد و کوران.

[گِ دُ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 50هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 9هزارگزی خاور راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و دارای 890 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء لاوین تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردون.

[گَ] (اِ) (از: گرد، گردیدن + ون، پسوند فاعلی) گردان. پهلوی، ظاهراً گرتون، گرتن، ورتون، ورتن(1). و رجوع به اساس اشتقاق فارسی ص904 گردنده. چرخ. ارابه. کالسکه. آسمان فلک. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). فلک. (غیاث) (دهار) (منتهی الارب). آسمان. گنبد لاجوردی. گنبد مینا. سپهر :
مرده نشود زنده، زنده به ستودان شد
آئین جهان چونان تا گردون گردان شد.
رودکی.
بخندد لاله بر صحرا بسان چهرهء لیلی
بگرید ابر بر گردون بسان دیدهء مجنون.
رودکی.
چو هامون دشمنانت پست بادند
چو گردون دوستان والا همه سال.رودکی.
بینی آن نقاش و آن رخسار اوی
از بر خو همچو بر گردون قمر.خسروانی.
برافروز آذری ایدون که تیغش بگذرد از بون
فروغش از بر گردون کند اجرام را اخگر.
دقیقی.
بفرمود تا خلعتش ساختند
سرش را به گردون برافراختند.فردوسی.
چو گردنده گردون به سر بر بگشت
شد از شاهیش سال بر سی و هشت.
فردوسی.
گردون ز برق تیغ چو آتش لپان لپان
کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان.
فرخی.
جلالش برنگیرد هفت گردون
سپاهش برنتابد هفت کشور.عنصری.
کسی کز خدمتت دوری کند هیچ
بر او دشمن شود گردون گردا.عسجدی.
تا بیقرار گردون اندر مدار باشد
و اندر مدار گردون کس را قرار باشد.
منوچهری.
الا که به کام دل او کرد همه کار
این گنبد پیروزه و گردون رحایی.
منوچهری.
من و تو غافلیم و ماه و خورشید
بر این گردون گردان نیست غافل.
منوچهری.
اگر سنگی ز گردون اندرآید
همانا عاشقان را بر سر آید.(ویس و رامین).
ز فریادت نترسد حکم یزدان
نگردد بازپس گردون گردان.
(ویس و رامین).
ز گردون به گردون شده بانگ و جوش
جهان از ورای جرس پرخروش.
اسدی (گرشاسب نامه).
چه گویی در آنجای گردنده گردون
روان است یا ایستاده بدین سان.
ناصرخسرو.
نگیرد هرگز اندر عقل من جای
که گردون گردد اندر خیر یا شر.
ناصرخسرو.
ز هیچ گردون چون رای او نتافت نجوم
ز هیچ دریا چون کف او نخاست بخار.
مسعودسعد.
مسافران نواحی هفت گردونند
مؤثران مزاج چهار ارکانند.مسعودسعد.
چو کور است گردون چه خیر از هنر
چو کر است گردون چه سود از فغان.
مسعودسعد.
خورشید از زحل بسه گردون فروتر است
او از زمیست تا به زحل برتر از زحل.
سوزنی.
نگاری که فتنه ست بر قد و خدش
یکی سرو بستان دگر ماه گردون.سوزنی.
نقد شش روز از خزانهء هفت گردون برده ام
گرچه در نقب افکنی چل شب گران آورده ام.
خاقانی.
به گردون درافتد صدا ارغنون را
مگر گوش شاه جهانبان نماید.خاقانی.
بخدایی که کرد گردون را
کلبهء قدرت الهی خویش.خاقانی.
غنچه بخون بسته چو گردون کمر
لالهء کم عمر ز خود بی خبر.نظامی.
گرد تو گیرم که به گردون رسم
تا نرسانی تو مرا چون رسم.نظامی.
من بصفت چون مه گردون شوم
نشکنم ار بشکنم افزون شوم.نظامی.
هرچه از گردون گردان میرسد
از طفیل جان مردان میرسد.عطار.
گرچه در مجلس گردون شب و روز
مه به ساغر خورد و هور به جام
خاک را نیز به هر حال که هست
هم نصیبی بود از کاس کرام.
اثیرالدین اومانی.
آه دردآلود سعدی گرز گردون بگذرد
در تو کافردل مگیرد ای مسلمانا نفیر.
سعدی (طیبات).
گاو گردون بر کهکشان چون گاو گردون در وی نعمت نشان. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 10).
گرچه این قصرها طربناک است
چون به گردون نمی رسد خاک است.اوحدی.
|| ارابه که به هندی گاری گویند و بمعنی رته و بهل نیز باشد. (آنندراج) (غیاث). کالسکه. دوچرخه. بارکش. عرابه. عراده. عَجَلَه. (منتهی الارب) : ملک را گردونی بود که آن را به چهل گاو کشیدندی، ملک بفرمود تا بر آن گردون شمشیرها و کاردها و درفشها دربستند و او را [ جرجیس را ] در زمین به میخ بدوختند و آن گردون بیاوردند و گاوان در آن بستند و به جرجیس راندند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). پس برفتند و پنجاه گردون بساختند و ببردند با گاوان قوی هیکل و محکم و قوی چنگالیان بدان استخوانی از پهلویان عوج اندربستند و بکشیدند و در بغداد آوردند و جسر کردند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
وآنکه گردون را به دیوان برنهاد و کار بست
وآن کجا بودش خجسته مُهر آهرمن گراه.
دقیقی.
به گردون سرش نزد شنگل کشید
چو شاه این سر اژدها را بدید.فردوسی.
بفرمود تا گاو و گردون برند
ز بیشه تنش را به هامون برند.فردوسی.
یکی نغز گردون چوبین بساخت
به گرد اندرش تیغها درنشاخت.فردوسی.
شمار پیاده نیامد پدید
به گردون همی گنج پیلان کشید.فردوسی.
صدوبیست گردون همه تیغ و ترک
دوچندان سپرهای مدهون کرک.
اسدی (گرشاسب نامه).
چون موسی در آن نعمت بنشست، آورده اند که خوشه های انگور آن شهر را به گردون آوردندی. (قصص الانبیاء ص122). گفتند بیائید تا این تابوت را بر گردون نهیم. (قصص الانبیاء ص141). طالوت بر گردون بنشست و آن تابوت پیش بنی اسرائیل آورد. (قصص الانبیاء ص143).
همچنانکه گردون کشان و خراسبانان جایگاه گردش چوب گردون را و میل خراس را به روغن چرب کنند تا حرکت آن بنرمی بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و گویند آن فریشته که گردون آفتاب کشد به صورت اسبی است الوس نام دارد. (نوروزنامه). پس گردونی بساختند... و دو مرد با سلاحها در زیر گردون رفتند و گردون در نقب راندند. (مجمل التواریخ و القصص). مرا چندین خرج شده است بر این ستون و چندین گردون برده ام... تا این ستون را اینجا آورده ایم. (اسرار التوحید ص191).
|| در گناباد خراسان، چرخی مخصوص که با آن گندم را کوبند. || تار عنکبوت. (ناظم الاطباء).
(1) - gartun, garton, vartun, varton.

گردون.

[گُ دُ وِ] (اِخ)(1) اسم ولایت کردوک ها را در زمان اشکانیان و ساسانیان کُردون و گردون ضبط کرده اند و چون «اِن»(2)را که از تصرفات خارجی است حذف کنیم همان کردو یا گردو میماند که اصل لفظ است. (تاریخ ایران باستان ص 1544).
(1) - Gordovene.
(2) - ene.

گردون.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 32000گزی جنوب خاوری ساردوئیه و 8000گزی باختر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. این ده 7 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردون.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان کرمان، واقع در 53000گزی جنوب خاوری ساردوئیه، سر راه مالرو ساردوئیه به دارزین. این ده 303 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردون.

[گَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 26000گزی جنوب خاور زرقان، کنار راه فرعی بند امیر به سلطان آباد. هوای آن معتدل و مالاریائی و دارای 161 تن سکنه است. آب آنجا از رود کر تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گردونا.

[گَ] (اِ) حال. گردونچهء کودک.

گردون اقتدار.

[گَ اِ تِ] (ص مرکب)فلک منزلت و صاحب قدرت. (آنندراج). کسی که قدرت وی مانند آسمان است. (ناظم الاطباء).

گردون برین.

[گَ نِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
ای از شرف و رتبت خاک قدم تو
گردون برین سافل و درگاه تو عالی.سوزنی.

گردون پایی.

[گَ] (حامص مرکب)مؤلف آنندراج نویسد: گردون پایی، تبختر و خرام :
بی نیازی ز بزرگی نتوان حاصل کرد
طی این ره نتوان کرد به گردون پایی.
درویش واله هروی.
خان آرزو میفرمایند در این نظر است بوجوه: اول آنکه این لفظ با گوش ما بسیار ناآشنا است، گویی زبان مغل باشد. دوم آنکه اگر بمعنی متکبر مأخوذ باشد بیت مستند بی معنی محض میشود هرچند فی حد ذاته معنی ندارد، مگر وقتی که گردون پای بمعنی گردون پایگی بود که کنایه از بلندرتبگی و بزرگی است، لیکن بدین معنی هم جای تردد است. (آنندراج)(1).
(1) - انتقاد خان آرزو صحیح است چه بیت شاهد برای گردون پایی است نه گردون پای.

گردون پناه.

[گَ پَ] (ص مرکب) آنکه گردون پناه دهندهء اوست یا آنکه گردون به او می پناهد :
پادشاه ملک پرور داور گردون پناه
سایهء یزدان، شکوه سلطنت، دل شاد شاه.
خواجه سلمان (از آنندراج).

گردون پیکر.

[گَ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)آسمان پیکر. || مجازاً موقر و کارگر و برنده یا تابنده و رخشان :
با تیغ گردون پیکرش گردون شده خاک درش
وز رای گیتی داورش گیتی نمودار آمده.
خاقانی.

گردون پیمای.

[گَ پَ / پِ] (نف مرکب)آسمان پیماینده : و خورشید عالم آرای گردون پیمای که شاه ستارگان و خسرو سیارگان است. (سندبادنامه ص184).

گردون تک.

[گَ تَ] (ص مرکب) مرکب تیزتک. (آنندراج). اسب تیزرو. (ناظم الاطباء) :
کرد گزین زآن همه گردون تکان
پنجهزار از صدوپانصد گران.
میرخسرو (از آنندراج).

گردونچه.

[گَ چَ / چِ] (اِ مصغر) گردانه کودک. (ناظم الاطباء). ارابهء خرد برای سواری کودکان. گردونچهء بچه: حال؛ گردونچهء کودک. (منتهی الارب).

گردون چین بیک.

[گَ] (اِخ) نام یکی از خانان خوارزم است. رجوع به ذیل تاریخ رشیدی حافظ ابرو ص131، 132 و 134 و گردوچین شود.

گردون رکاب.

[گَ رِ] (ص مرکب) در صفت پادشاهان. (آنندراج). پادشاه توانا. (ناظم الاطباء).

گردون سای.

[گَ] (نف مرکب) سایندهء بر فلک. (ناظم الاطباء) :
جلوه گاه طایر اقبال باشد هر کجا
سایه اندازد همای چتر گردون سای تو.
حافظ.

گردون سرشت.

[گَ سِ رِ] (ص مرکب)کنایه از مردم صاحب عجب و تکبر و با وقار و تمکین. (برهان) (آنندراج). متوقر. (انجمن آرا). || کاهل. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || ناموافق. (برهان) (آنندراج). || خون ریز. (انجمن آرا). || دون نواز. (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی).

گردون سریر.

[گَ سَ] (ص مرکب) در صفات پادشاهان. (آنندراج). پادشاه توانا. (ناظم الاطباء). گردون رکاب.

گردون سوار.

[گَ سَ] (ص مرکب)مسافر در آسمانها. (ناظم الاطباء) :
نماند بر زمین هر کس به طینت خاکسار آمد
که عیسی از ره افتادگی گردون سوار آمد.
صائب (از آنندراج).

گردون سیر.

[گَ سَ / سِ] (ص مرکب)مسافر در آسمانها. (ناظم الاطباء). گردون سوار.

گردون شتاب.

[گَ شِ] (ص مرکب) کنایه از تندرو. سریع السیر :
من آن بادرفتار گردون شتاب
ز بهر شما دوش کردم کباب.
سعدی (بوستان).

گردون شکاف.

[گَ شِ] (نف مرکب)چیزی که گردون را بشکافد، و این ادعاست. (آنندراج). || بانگ شیپوری که گردون را بشکافد. (ناظم الاطباء) :
ز غریدن کوس گردون شکاف
زمین را درافکند پیچش به ناف.
نظامی (از آنندراج).

گردون شکوه.

[گَ شُ] (ص مرکب) کنایه از بلند و رفیع :
شنیدم که بود اندر آن خاره کوه
مقرنس یکی طاق گردون شکوه.نظامی.

گردون شناس.

[گَ شِ] (نف مرکب)منجم. ستاره شناس. آگاه به امور آسمان و کاینات و جو :
همیدون دور گردون زین قیاس است
شناسد هرکه او گردون شناس است.نظامی.

گردون کش.

[گَ کَ / کِ] (نف مرکب)ارابه کش. عراده برنده :
ابا پیل گردون کش و رنگ و بوی
ز خاور بر ایران نهادند روی.فردوسی.
ز گاوان گردون کشان چل هزار
کرنج آورند آن که آید به کار.فردوسی.
ز گاوان گردون کش و بارکش
خورش گونه گون بار صد بار شش.
اسدی (گرشاسب نامه).
همچنان که گردون کشان و خراسبانان جایگاه گردش چوب گردون را و میل خراس را به روغن چرب کنند تا حرکت آن بنرمی بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
آنگه که بدی به نور رخ مه را خویش
جستی و ز تو نیافتم بهرهء خویش
اکنون آیی که گشت کونت ای درویش
چون گردن پیر گاو گردون کش ریش.
سوزنی.

گردون کشان.

[گَ کَ] (اِخ) نام محله ای است در بخارا. (اشعار و احوال رودکی تألیف سعید نفیسی ص391).

گردون کمان.

[گَ کَ] (ص مرکب) کمان همچون آسمان در خمیدگی. صاحب آنندراج آرد: در صفات پادشاهان مستعمل است :
گر از سیم سیاره و دور گردون
گهی مرگ باشد گهی زندگانی
تو گردون سیاره در دست داری
که سیاره تیری و گردون کمانی.
میرمعزی (از آنندراج).

گردون گذار.

[گَ گُ] (نف مرکب)آسمان پیما :
لیک چندان زیب دارد کژمژی دندان او
کآن نیابی در هزاران کوکب گردون گذار.
سنائی.

گردون گرای.

[گَ گَ] (نف مرکب)پیچندهء آسمان و کنایه از توانا و کسی که آسمان را مسخر کند. و صاحب آنندراج آرد: کنایه از طالب علو ترقی یا اینکه گردون به کام او گردد. (آنندراج) :
سر گردنان شاه گردون گرای
ز پرگار موکب تهی کرد پای.نظامی.
|| مردم خوشبخت. (ناظم الاطباء).

گردون مینا.

[گَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان).

گردون نورد.

[گَ نَ وَ] (نف مرکب)آسمان پیما. صاحب آنندراج آرد: در صفت ماه و سیارات :
بشبرنگ مه نعل گردون نورد
درآمد برافراخت گرز نبرد.
اسدی (گرشاسب نامه).
درخشنده خورشید گردون نورد
ز باد خزان نیش عقرب نخورد.نظامی.
هرچند پایهء تو بلند اوفتاده است
غافل مشو ز نالهء گردون نورد من.
صائب (از آنندراج).

گردون وش.

[گَ وَ] (ص مرکب)آسمان گونه. مانند آسمان :
وآن چنگ گردون وش سرش ده ماه نو خدمتگرش
ساعات روز و شب درش مطرب مهیا داشته.
خاقانی.

گردونه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) بمعنی گردون است. (برهان). ارابه. عراده. چرخ. گاری :
به گردونه ها بر چه مشک و عبیر
چه دیبا و دینار و مشک و حریر.فردوسی.

گردونهء داود.

[گَ نَ / نِ یِ وو] (اِخ)نعش و بنات النعش کبری.

گردونه کش.

[گَ نَ / نِ کَ / کِ] (نف مرکب) کشندهء ارابه و گردونه.

گردون همت.

[گَ هِمْ مَ] (ص مرکب)کنایه از بلندهمت است. (آنندراج) :
موج ممکن نیست بی دریا شود صورت پذیر
هالهء آغوش گردون همتان بی ماه نیست.
صائب (از آنندراج).

گردونی.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاهو بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 70000گزی شمال خاوری بندرعباس، سر راه مالرو سیاهو به قلعه قاضی. هوای آن گرمسیر و دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردوی.

[گَ] (اِخ) نام برادر بهرام چوبین است :
چو گردوی و شاپور و چون اندیان
سپهدار ارمینیه رادمان.فردوسی.

گردوی کنک.

[گَ یِ ؟] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه از گردو را که مغزش به دشواری درآید گردوی کنک و سوزنی گویند. (فهرست لغات دیوان بسحاق) :
باز میویز فراوان به تنقل میخور
آن زمان از سر گردوی کنک مغز درآر.
بسحاق اطعمه (دیوان چ شیراز ص 13).

گردویه.

[گُ یَ] (اِخ) خواهر بهرام چوبین :و خواهر بهرام را زن کرده، نام وی گردویه بود. (فارسنامهء ابن بلخی).

گرده.

[گِ دَ / دِ] (اِ) هر چیز مدور گرد. || پارچهء زرد مدوری که یهودان بر کتف جامه خود دوزند بجهت امتیاز از مسلمانان خصوصاً و آن را به عربی غیار خوانند. (برهان) (آنندراج) :
گرده بر دوش راهب دیرم
حلقه در گوش ساجد لاتم.
نزاری قهستانی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
|| همه و مجموع. || نگاه. (برهان) (آنندراج). || بالش گرد. (برهان) (جهانگیری). || یک نوع برنج مایل به تدویر است و این برنج در گیلان و مازندران زراعت میشود. || نان غیرتنک. (برهان). نوعی از نان باشد. (جهانگیری). نوعی از نان که به تازی رغیف خوانند و جردقه معرب آن است. (آنندراج). کلیچه. (انجمن آرا). شُوایَه: سَلائط؛ گرده های نان کلان. (منتهی الارب) :
نان کشکینْت روا نیست نیز
نان سمد(1) خواهی گردهء کلان.رودکی.
به نیم گرده بروبی بریش بیست کنشت
به صد کلیچه سبال تو شوله روب نرفت.
عماره.
گولانج(2) و گوشت و گرده و گوزآب و گادنی
گرمابه و گل و گل و گنجینه و گلیم.لبیبی.
نعم الرغفان رغفان الشعیر...
نیکا گرده ها که گرده های جو بود.
(نوروزنامه).
که از این مهره ها چه میخواهی
گفت یک گرده و دو تا ماهی.سنائی.
و با ایشان از وجه زاد و توشه گرده ای بیش نبود. (سندبادنامه ص 49).
بره و مرغ و زیربای عراق
گرده ها و کلیچه ها و رقاق.نظامی.
ورم پهلوی پهلوانان به تیغ
خورم گردهء گردنان بیدریغ.نظامی.
همان قرصهء شکرآمیخته
چو کنجد بر آن گرده ها ریخته.نظامی.
به یک دو گرده قناعت کن و بحق پرداز
که کس بحق نشود از گزاف برخوردار.
عطار.
گرده ای بیرون آورد و دو نیمه کرد. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانه مؤلف ص 217).
بخوان اطعمه حلوای گرم و گردهء خاص
بچشم گرسنه جان میدهد ز روی خواص.
بسحاق اطعمه.
(1) - ن ل: شمند.
(2) - گولاج.

گرده.

[گُ دَ / دِ] (اِ) عضو مخصوص. (انجمن آرا). میان دو کتف که سنگینی کوله بر روی آن افتد. میان دو شانه. پائین گردن از پشت.
- کار از گردهء کسی کشیدن؛ بنفع خود او را بکار واداشتن.
|| کلیه. (فرهنگ رشیدی) (دهار) (منتهی الارب). کُلوَه (به لغت اهل یمن). قلوه :
برد حالی زنش ز خانه به دوش
گرده ای چند و کاسه ای دو سپار.دقیقی.
عصیب و گرده برون کن تو زود برهم کوب
جگر بیازن و آگنج را بسامان کن.کسائی.
دو ساق و زهره و دو گرده. (التفهیم).
گفتم که عضوهای رئیسه دل است و مغز
گفتا سپرز و گرده و زهره است و پس جگر.
ناصرخسرو.
پیش از طعام خوردن تا من گردهء آن بخورم. خوانسالار همچنان کرد. سلیمان هر دو گرده با پیه در یکی نانی می پیچید و میخورد تا سی گردهء بره سپری کرد. (مجمل التواریخ و القصص).
روده در است و گرده کن
گردسر و درازتن.سوزنی.
گرده گاه فلک شکافته باد
که یکی گرده بی جگر ندهد.انوری.
احمد مرسل که کرد از طپش زخم تیغ
تخت سلاطین زگال، گردهء شیران کباب.
خاقانی.
تا کی ز دست ناکس و کس زخمها زنند
بر گرده های ناموران گرده های نان.خاقانی.

گرده.

[گَ دَ / دِ] (اِ) (از: گرد (به فتح) + ه، پسوند نسبت). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). خاکهء نقاشان باشد و آن زغال سوده است که در پارچه بسته اند و بر کاغذهای سوزن زده طراحی کرده مالند تا از آن طرح و نقش بجای دیگر نشیند و آن کاغذ سوزن را نیز گویند. (برهان). چربهء چیزی که از آن چیزی دیگر بعینه بردارند. (انجمن آرا). طرح. بیرنک. || در تداول مردم خراسان، آفتی است که به انگور میرسد بدانسان که دانه هایش به گرد آلوده میشود و سیاه میگردد. در گلپایگان آن را انگور گرته زده گویند بدانسان که دانه های انگور ریز و سیاه میماند. || تنبان پهلوانان. (آنندراج).

گرده.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش نمین شهرستان اردبیل، واقع در 25هزارگزی شمال خاوری اردبیل و 3هزارگزی شوسهء اردبیل به آستارا. هوای آن معتدل است و 649 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اصطهبانات شهرستان فسا، واقع در 12000گزی باختر اصطهبانات و 2000گزی شوسهء فسا به اصطهبانات. هوای آن معتدل و دارای 380 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، انجیر و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. پاسگاه ژاندارمری و راه فرعی دارد. این قریه را اردال نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرده آلو.

[گِ دَ / دِ] (اِ مرکب) آلوگرده باشد و آن میوه ای است شبیه به زردآلو. (برهان) (آنندراج).

گرده بازو.

[] (اِخ) موفق... بزرگترین امرای دورهء سلطان سلیمانشاه بن محمد بن ملکشاه بن الب ارسلان بن جغر بیک بن میکائیل بن سلجوق بود. رجوع به تاریخ گزیده ص 469 و 471 شود.

گرده بالش.

[گِ دَ / دِ لَ / لِ] (اِ مرکب)گردبالش. (آنندراج). بالش گرد و مدور. بالین مدور. و رجوع به گردبالش شود.

گرده بالین.

[گِ دَ / دِ] (اِ مرکب) متکای گرد مانند بالش گرد کوچک. (شعوری). و رجوع به گرده بالش و گردبالش شود.

گرده بان.

[گِ دَ / دِ] (ص مرکب) نگهبان، چه گرده بمعنی نگاه هم آمده است. (برهان) (آنندراج). جردبان معرب گرده بان است. (منتهی الارب). || بخیل. ممسک. لئیم.

گرده بر.

[گِ دَ / دِ بُ] (اِ مرکب) همان گردبر است. (آنندراج). برماه. برماهه. برمای. مته. مثقب. سکنه. اسکنه.

گرده برداشتن.

[گَ دَ / دِ بَ تَ] (مص مرکب) طراحی کردن. نوعی عکس برداری با خاکهء زغال و جز آن :
شد غبارآلوده خط روی چون گلنار تو
حسن گویی گرده برمیدارد از رخسار تو.
سعید اشرف (از آنندراج).
[ گر ] از خاک مانی قلم داشتی(؟)(1)
ز دشت نجف گرده برداشتی.
ملاطغرا (از آنندراج).
(1) - افتادگی دارد. ظ: تو (وی) از خاک مانی.

گرده بردان.

[گِ دَ / دِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 9هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن معتدل دارای 137 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده بلج.

[گِ دَ / دِ بِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان ترگور بخش سلوانا شهرستان ارومیه، واقع در 23هزارگزی شمال سلوانا و 5 هزارگزی شمال باختری راه ارابه رو موانا. هوای آن منطقه کوهستانی و سردسیر و دارای 153 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده بن.

[گِ دَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 40هزارگزی باختر مهاباد و 18هزارگزی خاور شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و دارای 203 تن جمعیت است. آب آنجا از رودخانهء قلعه تاسیان تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده بیشه.

[گِ دِ شَ] (اِخ) دهی است از بخش دهلران شهرستان ایلام، واقع در 30000گزی باختر دهلران، کنار راه مالرو دهلران به نصریان. منطقه ای کوهستانی، گرمسیر و سکنهء آن 135 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء بابوئی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرده پز.

[گِ دَ / دِ پَ] (نف مرکب) آنکه نان گرد پزد. نان پز که نانهای او گرد باشد :
همان گردهء نرم چون لیف خز
کز او پخته شد گردهء گرده پز.نظامی.

گرده پزی.

[گِ دَ / دِ پَ] (حامص مرکب)عمل پختن نان گرد. رجوع به گرده پز شود.

گرده پوشیدن.

[گَ دَ / دِ دَ] (مص مرکب) مالیدن خاک زمین زورخانه بر بدن به هنگام کشتی. (غیاث). در وقت کشتی گرفتن خاک مالیدن بر بدن، و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته :
گرده پوشید دگر شیرصفت آهویی
باز هنگامهء کشتی است، حریفان هویی (؟).
میر نجات (از آنندراج).

گرده پیچ.

[گِ دَ] (اِ) گول خوردن. || گول زدن. || چیزی را در مقابل نان گرفتن. (از شعوری). || (ن مف مرکب) دورزده. احاطه شده. محاصره شده. (از ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) تخم گیاهی است موسوم به «آشجیلر». (شعوری). بذور معطر و خوشبوئی که در غذاها طبخ کنند. (ناظم الاطباء).

گرده پیه.

[گُ دَ / دِ] (اِ مرکب) پیهی باشد بر روی کلیه ها. فروقه. (منتهی الارب).

گردهء تصویر.

[گَ دَ / دِ یِ تَصْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خاکهء تصویر. (آنندراج). رجوع به گرده شود.

گرده جا.

[گِ دَ / دِ] (اِ مرکب) ساحتی مدور. فضایی کوچک تر از میدان. جای گرد.

گرده چرخ.

[گِ دَ / دِ یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). || ماه را نیز گویند. (برهان).

گرده ده.

[گِ دَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 15هزارگزی شمال خاور مراغه و 20هزارگزی شمال خاوری راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. هوای آن معتدل و دارای 481 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء مردق تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده ده.

[گِ دَ دهْ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 7هزارگزی جنوب بخش و 5هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز. هوای آن معتدل و دارای 70 تن سکنه است. آب آنجا از سرچشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گرده رش.

[گِ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه که در 20هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 12هزارگزی شمال راه شوسهء میاندوآب به مهاباد واقع است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 275 تن است. آب آن از سیمین رود و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده رش.

[گِ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 31هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 5000گزی جنوب راه شوسهء مهاباد به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 178 تن سکنه است. آب آن از سیمین رود و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گرده زایلو.

[گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 29هزارگزی کلیبر و 29هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. هوای آن معتدل و دارای 113 تن سکنه است. آب آن از دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده سنگ.

[گِ دَ / دِ سَ] (اِخ) دهی از دهستان دیگلهء بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 23500گزی جنوب هوراند و 3هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. هوای آن معتدل و دارای 301 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده سور.

[گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 63هزارگزی باختر مهاباد و 9هزارگزی باختر راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن سرد و دارای 156 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء لاوین تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده شین.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 7500گزی شمال خاوری خوی و 2500گزی باختر راه شوسهء خوی به جلفا. هوای آن معتدل و دارای 534 تن سکنه است. آب آنجا از رود قودوخ بوغان و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه ارابه رویی به نام گوهران دارد و اتومبیل از آن می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده قیط.

[گِ دَ / دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه، واقع در 24هزاروپانصدگزی شمال خاوری نقده و هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به ارومیه. هوای آن معتدل و دارای 352 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است و اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده کوه.

[گِ دَ] (اِخ) نام کوهی است در کردستان (ناظم الاطباء). کوهی به کردستان که سکنهء آن اکثر ملحد و بیدین اند. (شعوری ج 2 ص 313 الف). و ظاهراً همان گردکوه دامغان است. رجوع به گردکوه شود.

گرده کوه.

[گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مهریز شهرستان یزد، واقع در 28هزارگزی خاور مهریز و 20هزارگزی خاور راه شوسهء یزد به اصفهان. هوای آن کوهستانی و معتدل و دارای 611 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، شغل مردان زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرده گاه.

[گُ دَ / دِ] (اِ مرکب) آنجای که گرده بدانجاست. آنجای از درون انسان یا حیوان که گرده (قلوه) بدانجاست. قلوه گاه :
بزد نیزه بر گردگاه(1) دو گرد
برآورد و زد بر زمین کرد خرد.اسدی.
بدین یال و گردی برو گرده گاه(2)
چه سنجد به چنگال او کینه خواه.اسدی.
و خرقه های با آب یخ سرد کرد بر گرده گاه می نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گرده گاه فلک شکافته باد(3)
که یکی گرده با جگر ندهد.انوری.
ولف در فهرست شاهنامه گرده گاه (به ضم اول) و گرده گه (به ضم اول) (مخفف آن را) به معنی قد و قامت دانسته و به فرهنگ عبدالقادر هم ارجاع کرده است.
(1) - ن ل: گردگاه (به کسر اول).
(2) - ن ل: گردگاه (به کسر اول).
(3) - ن ل: گرده گاه جهان گداخته باد.

گردهء گردون.

[گِ دَ / دِ یِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گردهء چرخ است که کنایه از آفتاب و ماه باشد. (برهان).

گرده گل.

[گِ دَ / دِ گُ] (اِخ) دهی از دهستان دشت بیل بخش اشنویهء شهرستان ارومیه، واقع در 15هزارگزی شمال خاوری اشنویه و 1500گزی جنوب راه ارابه رو واقبلاغ. این ده در دره قرار دارد. هوای آن سالم و دارای 83 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده گل.

[گِ دَ / دِ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یافت هوراند شهرستان اهر، واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری هوراند و 29هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. هوای این منطقه کوهستانی و معتدل و دارای 36 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء قره سو و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، پنبه، انگور و توت و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. این ده محل سکونت ایل حسینکلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرده گه.

[گُ دَ / دِ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گرده گاه. || قد و قامت. (ولف). و رجوع به گرده گاه شود.
- گرده گه برکشیدن؛ کنایه از بلندبالا شدن. کشاله کردن :
ز پستی و کندی به مردی رسید
توانگر شد و گرده گه برکشید.فردوسی.
میان تنگ و باریک همچون پلنگ
کجا گرده گه برکشد روز جنگ.فردوسی.
و رجوع به گرده گاه شود.

گرده لاین.

[گَ دَ / دِ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان گله بوز بخش مرکزی شهرستان میانه، واقع در 19هزارگزی جنوب میانه و 5هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز. هوای آن معتدل و دارای 88 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گرد هم آمدن.

[گِ دِ هَ مَ دَ] (مص مرکب) فراهم آمدن. با هم اجتماع کردن :
بیا سوته دلان گرد هم آئیم
که قدر سوته دل دلسوته دونه.باباطاهر.

گردی.

[گِ] (حامص) تدویر. (ناظم الاطباء). استداره. کرویت.

گردی.

[گَ] (اِ) بدبختی و زوال جاه، همچون: پادشاه گردی و اشراف گردی. (آنندراج). || (ص نسبی) سخت باریک و نازک. سخت لطیف و نازک (جامه).

گردی.

[گُ] (حامص) پهلوانی. دلاوری. رشادت. شجاعت :
چنین گفت کز عهد شاهان داد
به گردی نخوانمت خسرونژاد.فردوسی.
ندیدم سواران گردنکشان
به گردی و مردانگی زین نشان.فردوسی.
ز مردی و گردی به ما ننگرد
از این مرز کس را به کس نشمرد.فردوسی.
از خاندان خویش بزرگ آمد و شریف
آموخته ز اصل و گهر گردی و گوی.فرخی.
به شبرنگ شولک درآورد پای
گرایید با گرز گردی ز جای.اسدی.
مران اژدها را به گردی و برز
شنیدی که چون کوفت گردن به گرز.اسدی.

گردی.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری هرسم و جنوب خاوری شاه آباد. در دامنه قرار گرفته و دارای 180 تن سکنه است. آب آنجا از زه آب رودخانهء باقرآباد تأمین میشود. محصول آن غلات، دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. تابستان را از طریق هرسم اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردیال.

[گَ دِ] (اِ) نوعی خرما در بم. قسمی خرما در جیرفت.

گردیان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند، واقع در 32000گزی شمال باختری نهاوند و 7000گزی جنوب باختری راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. هوای آن سردسیر و دارای 804 سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، چغندر و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. رودخانهء تویسرکان در دوهزارگزی این ده به رودخانه گاماسیاب متصل میشود. دارای دبستان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گردیان.

[گِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای 7 گانهء بخش سلماس شهرستان خوی در جنوب باختری بخش واقع و یک منطقهء کوچک کوهستانی میباشد. دهستان گردیان از شمال محدود است به دهستان چهریق و شینطال، از جنوب به صومای و شپیران، از خاور به صومای و حومه و از باختر به شینطال و شپیران. آب و هوای آن تقریباً معتدل و سالم و ساکنین آن مسلمانند. اهالی این منطقه از طایفهء شکاک میباشد. آب این دهستان بوسیلهء رود یله زی - که از دهستان شپیران سرازیر میشود پس از خروج از این منطقه به نام زولا معروف است - تأمین میگردد. غیر از این رودخانه، چشمه های گوارا که آب آشامیدنی اهالی از آنها تأمین میشود وجود دارد. دهستان گردیان از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمع نفوس آن در حدود 930 نفر و قرای مهم آن بشرح زیر است: گردیان (مرکز دهستان)، الیاس و شیوا. در راههای این دهستان تمام پیاده رو و مالرو بوده، فقط یک راه ارابه رو در درهء شیرانی دارد که آن هم قابل اتومبیل رانی نمیباشد. محصولات عمدهء آن غلات و محصولات دامی است. صادرات آنها غلات، روغن، پشم و گوسفند است. ارتفاعات مهم این دهستان کوه یونجه لیق است که در قسمت خاوری دهستان واقع شده و ارتفاع آن تقریباً به 2580هزار گز میرسد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گردیان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان گردیان بخش سلماس شهرستان خوی، واقع در 25500 گزی جنوب باختری سلماس (مرکز دهستان). هوای آن سرد و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردیانوس.

[گُ] (اِخ)(1) مارکوس آنتونیوس. امپراطور روم. وی در سال 157 م. در رم متولد و در سال 238 م. در کارتاژ (قرطاجنه) وفات یافت. او مسرف، ملایم و شریف بود. وی شهرت و وجاهت بسیار به دست آورد. در هر ماه در نمایشی از گلادیاتورها میداد و آنان را برابر مردم پیش حیوانات درنده رها میکرد. دو دفعه به کنسولی رسید و نیز مأمور جمع آوری مالیات مردم آفریقا گردید. گردیانوس در سن 24سالگی به نام امپراطور خوانده شد و مجلس سنا و مردم او را به رسمیت شناختند. او در قرطاجنه از طرف کاپلیانوس(2) مورد حمله قرار گرفت. پیش از آنکه بتواند از خود دفاع کند، پسر وی مغلوب و مقتول گردید. آنگاه گردیانوس خود را خفه کرد.
(1) - Gordien, Marcus Antonius.
(2) - Capellianus.

گرد یتیمی.

[گَ دِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آبداری و صفایی مروارید است. (آنندراج) :
در نقطهء خاک است نهان گر خبری هست
در پردهء این گرد یتیمی گهری هست.
صائب (از آنندراج).

گردی چاه.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه دوراهی حرمک به زابل میان دوراهی حرمک و تاسوکی، واقع در 32500هزارگزی دوراهی حرمک.

گردیچو.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 1000گزی شمال ساردوئیه، سر راه مالرو ساردوئیه به بافت. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردیدگی.

[گَ دی دَ / دِ] (حامص) عمل گردیده. رجوع به گردیدن و گردیده شود.

گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص) پهلوی گرتیتن(1)، وشتن(2)، اوستا «ورت»(3)، هندی باستان «ورتت»(4)، ورت(5) [ گردیدن، چرخیدن ]، کردی «گروان»(6). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). تطوف. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). دَوَران. (منتهی الارب). گشتن. دور زدن. استداره. چرخیدن :
در کوی تو ابیشه همی گردم ای نگار
دزدیده تا مگرت ببینم به بام بر.
شهید بلخی.
و شهر حلب یکی باره دارد که سوار بر سر وی گرداگرد وی بگردد. (حدود العالم).
خوی هر کسی در نهان و آشکار
بگردد چو گردد همی روزگار.
اسدی (گرشاسب نامه).
کاین سفله جهان بگرد آن گردد
کو روی ز روی او بگرداند.ناصرخسرو.
گرم سنگ آسیا بر سر بگردد
دل آن دل نیست کز دلبر بگردد.نظامی.
بگرد بر سرم ای آسیای دور زمان
بهر جفا که توانی که سنگ زیرینم.سعدی.
شاید که آستینت بر سر زنند سعدی
تا چون مگس نگردی گرد شکردهانان.
سعدی (طیبات).
-سر کسی گردیدن؛ قربان و صدقه او رفتن. بلاگردان او شدن. دور کسی گردیدن.
رجوع به ترکیب «گرد سر کسی گردیدن (گشتن)» ذیل «گر» شود :
سرت گردم ای مطرب خوبروی
که مرغوله مویی و مرغوله گوی.
ظهوری (از مجموعه مترادفات ص298).
|| گشتن. گردش. حرکت کردن. سپری کردن :
بر اینگونه گردد همی چرخ پیر
گهی چون کمان است و گاهی چو تیر.
فردوسی.
چو پیروز گشتی بترس از گزند
که یکسان نگردد سپهر بلند.فردوسی.
از جود در جهان بپراکند نام تو
گردد همی سپهر سعادت به کام تو.
منوچهری.
|| راه پیمودن : پس یکسال میگردیدند [ تا ]آنجا که امروز بغداد است اختیار کردند. (مجمل التواریخ و القصص).
چه دانی که گردیدن روزگار
به غربت بگرداندش در دیار.سعدی.
|| شدن. گشتن :
آتشی بنشاند از تن تفت و تیز
چون زمانی بگذرد گردد کمیز.رودکی.
بخیزد یکی تند گرد از میان
که روی اندر آن گرد گردد نفام.دقیقی.
کجا تو باشی گردند بی خطر خوبان
جمست را چه خطر هر کجا بود یا کند.
شاکر بخاری.
خردمند گوید که در یک سرای
چو فرمان دو گردد نماند بجای.فردوسی.
که ز تأثیر چشمهء خورشید
سنگ خارا به کوه زر گردد
گرچه آب است قطرهء باران
چون به دریا رسد گهر گردد.
عبدالواسع جبلی.
|| برگشتن. دور شدن. اعراض. انحراف حاصل کردن. منحرف شدن :
سیاوش بدو آفرین کرد سخت
که از گوهر تو مگرداد بخت.فردوسی.
نداریم چاره در این بند سخت
همانا که از ما بگردید بخت.فردوسی.
نهانی چرا گفت باید سخن
سیاوش ز پیمان نگردد ز بن.فردوسی.
ز پیمان بگردند و از راستی
گرامی شود کژی و کاستی.فردوسی.
بگردند یکسر ز عهد و وفا
به بیداد یازند و جور و جفا.فردوسی.
نباید که گردی تو ای خوب کیش
ز پیمان و عهد و ز گفتار خویش.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نگردم از تو تا بی سر نگردم
ز تو تا در نگردم برنگردم.نظامی.
ترا که گفت که سعدی نه مرد عشق تو باشد
گر از وفات بگردم درست شد که نه مردم.
سعدی (طیبات).
من اگر چنانکه نهی است نظر به دوست کردن
همه عمر توبه کردم که نگردم از مناهی.
سعدی (طیبات).
|| تغییر یافتن. تحول. تقلب. دیگرگون شدن :... و از پس آن کاری از آن بزرگتر نیفتاد که تاریخ بگردانیدی و هرگز نباشد که این تاریخ بگردد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
ای دوست بصد گونه بگردی بزمانی
گه خوش سخنی گیری و گه تلخ زبانی.فرخی.
گوشت فربه زود به صفرا گردد. (الابنیه عن حقایق الادویه). اخلاص ورزم و شکست نیارم و بر یک حال باشم و نگردم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 317). و تمکین آن باشد، که یک قاعده را از آن بگرداند که قاعدهء همهء کارها بگردد. (تاریخ بیهقی).
بدان کز همه چیزها آشکار
سبکتر بگردد دل شهریار.اسدی.
همی گرددت هر زمان رنگ روی
ز پیراهنت بردمیده ست موی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو در تحدید جنبش را همی فعل و مکان گوئی
و یا گردید از حالی به حالی دون یا والا.
ناصرخسرو.
و سخن میگفت از قضا و قدر که به هیچ چیز نگردد. (قصص الانبیاء ص 170). بشر حافی گفتی ای قرّایان سفر کنید تا پاک شوید که آب که یکجای ماند بگردد. (کیمیای سعادت).
اگر سپهر بگردد ز حال خود تو مگرد
وگر زمانه نسازد تو با زمانه بساز.
مسعودسعد.
هرگز حروف و کلماتش از حال خویش بنگردد. (نوروزنامه). وزیر گفت من به یک حاجت آمده بودم، اما مسئله بگردید و حاجت به سه شد. (مجمل التواریخ و القصص). چون هارون بخواند [ نوشتهء یحیی بن خالد را ] لونش بگردید. (مجمل التواریخ و القصص).
چو مردم بگرداند آیین و حال
بگردد بر او سکهء ملک و مال.نظامی.
یکی صورتی دید صاحب جمال
بگردیدش از شورش عشق حال.سعدی.
طالب آن است که از شیر نگرداند روی
تا نباید که به شمشیر بگردد رایت.سعدی.
از طعنهء رقیب نگردد عیار من
چون زر اگر برند مرا در دهان گاز.حافظ.
|| فاسد شدن : و گفت: عارف آن است که هرگز طعام وی نگردد، هر دم خوشبوی تر بود. (تذکرة الاولیاء عطار). || منتقل شدن. از جایی به جایی شدن. سفر کردن :
در این گیتی سراسر گر بگردی
خردمندی نیابی شادمانه.شهید بلخی.
و ایشان [ تغزغزیان ] به تابستان و زمستان از جای بجای همی گردند بر گیاه خوارها و هواهایی که خوشتر بود. (حدود العالم). و میگردند [ خرخیزبان ] بر آب و گیاه و هوا و مرغزار... (حدود العالم).
گفتا مرا چه چاره که آرام هیچ نیست
گفتم که زود خیز و همی گرد چام چام.
منجیک.
قزل گفت چندین که گردیده ای
چنین جای محکم کجا دیده ای.
سعدی (بوستان).
|| سیر و گردش کردن. تفرج. تماشا :
میان باغ حرام است بی تو گردیدن
که خار با تو مرا به که بی تو گل چیدن.
سعدی.
|| منقسم شدن. منشعب شدن. مشتق شدن : و شمشیر چهارده گونه است: یکی یمانی، دوم هندی... و باز این انواع به دیگر انواع بگردد که گر همه یاد کنیم دراز گردد. (نوروزنامه).
|| سرنگون شدن. سرازیر شدن :
نماند به فرزند من نیز تخت
بگردد ز تخت و سر آیدْشْ بخت.فردوسی.
و طایر اقبال تو مکسورالقلب و مقصوص الجناح از اوج مطامح همت در نشیب نایافت مراد گردید. (مرزبان نامه). || پیچیدن. لغزیدن :
چون بگردد پای او در پایدان
آشکوخیده بماند همچنان.رودکی.
|| روی آوردن. متوجه شدن :
چنین گفت رستم که گردان سپهر
ببینیم تا بر که گردد به مهر.فردوسی.
خدای تعالی... بر خلق روی زمین واجب کرده که بدان دو قوه بباید گردید و بدان راه راست ایزدی بدانست. (تاریخ بیهقی).
توحید تو تمام بدو گردد
دانستی ار تو واحد یکتا را.ناصرخسرو.
|| جستجو کردن. تفحص کردن :
یکی را پسر گم شد از راحله
شبانگه بگردید در قافله.سعدی (بوستان).
|| تصفح. ورق ورق زدن اوراق کتاب را.
- از فرمان کسی گردیدن؛ سر پیچیدن. نافرمانی. رو تافتن :
کسی گو بگردد ز فرمان ما
بپیچد دل از رای و پیمان ما.فردوسی.
-بازگردیدن؛ مراجعت کردن. برگشتن : و آن کارها مانده است و اندیشه مند بودند که بازگردد یا نه. (تاریخ بیهقی). که وی [ آلتونتاش ] را به بلخ برده آید... تا سوی خوارزم بازگردد. (تاریخ بیهقی).
کز در بیدادگران بازگرد
گرد سراپرده این راز گرد.نظامی.
هرکه طلبکار اوست روی نتابد ز تیغ
وآنکه هوادار اوست بازنگردد به تیر.
سعدی.
- || منتهی شدن. انجامیدن :
بدو هفت گردد تمام و درست
بدان بازگردد که بود از نخست.فردوسی.
گفتم... که چه میباید نبشت، گفت [ مسعود ] ... آنچه به فراغ دل بازگردد. (تاریخ بیهقی).
- با هم بگردیدن؛ با یکدیگر جنگ کردن و گلاویز شدن : تو هم این ساعت از لشکر خویش بیرون آی تا با هم بگردیم تا دست که را بود. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). فردا میعاد است که بیائیم و هر دو لشکر برابر بایستند و من و تو هر دو با هم بگردیم تا خود بخت و دولت کرا مساعدت کند. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). بیرون آی تا من از میان لشکر بیرون آیم و هر دو با هم بگردیم. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
- برگردیدن؛ اعراض. تجاوز. میل :
من هم اول روز گفتم جان فدای روی تو
شرط مردی نیست برگردیدن از گفتار خویش.
سعدی.
- در دل گردیدن یا گذشتن؛ خطور کردن :گفت: بر دلم میگردد شکر این چندین نعمت را که تازه گشت بی رنجی که رسید و یافتنه که بپای شد، غزوی کنیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص384).
هرچه در سر نباشدش آن نیست
هرچه در دل بگرددش آن باد.مسعودسعد.
- دل گردیدن؛ متنفر شدن. مکدر شدن : و دیگران... و حدیث عباسه... تا رشید را دل بگردید. پس رشید همه را بفرمود گرفتن و جعفر را بکشت. (مجمل التواریخ و القصص).
- روزگار برگردیدن؛ تحول و تغییر زمانه. بخت برگشتن :
کس این کند که ز یار و دیار برگردد
کند هرآینه چون روزگار برگردد.سعدی.
- سر گردیدن؛ گیج خوردن. گیج افتادن :
دلش نگیرد از این دشت و کوه و بیشه و رود
سرش نگردد از این آب کند و کورهء خر.
عنصری.
سر همی گرددم ز اشک دو چشم
همه تن در میان در دور است.مسعودسعد.
- گرد کسی و چیزی گردیدن؛ در اطراف آن گشتن :
کسی کو نهد دل به مشتی گیا
نگردد به گرد تو چون آسیا.نظامی.
- || متوجه و ملازم آن بودن.
به گرد دروغ ایچگونه مگرد
چو گردی بود بخت را روی زرد.فردوسی.
- گردیدن زبان یا زبان گردیدن؛ گردش زبان. سخن گفتن. || مجازاً توانا بودن و برنگردیدن زبان؛ قادر به سخن گفتن نشدن :
چو کوشیدم که حال خود بگویم
زبانم برنگردید از نیوشه.بخاری.
سخنوران و ستایشگران گیتی را
همی نگردد جز بر مدیح خواجه زبان.
فرخی.
(1) - gartitan.
(2) - vashtan.
(3) - varet.
(4) - vartate.
(5) - vart.
(6) - gheruan.

گردیدنی.

[گَ دی دَ] (ص لیاقت) (از: گردیدن + ی، پسوند لیاقت) لایق گردیدن. مناسب گشتن. و رجوع به معانی گردیدن شود.

گردیده.

[گَ دی دَ / دِ] (ن مف) گشته. رجوع به معانی گردیدن شود.

گردیز.

[گَ] (اِخ) نام قصبه و قلعه ای از غزنین بر یک منزلی آن از سوی شرق و معرب آن جردیز است. گردیز یک منزلی مشرق غزنین است. (تاریخ مغول تألیف اقبال ص 62). ولایتی بین غزنه و هند. (از معجم البلدان) (مراصدالاطلاع ص 338). گردیز، حمزة بن عبدالله الشاری کرد. (تاریخ سیستان ص24).

گردیزدی.

[گَ دِ یَ] (اِ) نوعی پارچه برای البسه است :
معجر ز گردیزدی مفکن ز پیشوازت
میترسم از نشستن بر دامن تو گردی.
نظام قاری (دیوان، در وصف البسه ص 108).

گردیزی.

[گَ] (ص نسبی) منسوب به گردیز. رجوع به گردیز شود.

گردیزی.

[گَ] (اِخ) رجوع به ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود شود.

گردیس.

[گُ] (اِخ) مردی از مردم افروغیا که به پادشاهی رسید. رجوع به گردیوس شود.

گردیک.

[گُ یَ] (اِخ)(1) خواهر بهرام چوبینه است. (تاریخ ایران در زمان ساسانیان ص348 و 467). رجوع به گردیه شود.
(1) - Gurdiyagh.

گردیک.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانا از شهرستان ارومیه، واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و 2هزارگزی باختر راه ارابه رو زیوه به ارومیه. هوای آن سرد و سالم است. دارای 173 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردیک.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 28هزارگزی شمال باختری خوی و هزارگزی شمال راه شوسهء سیه چشمه به خوی. هوای آن سردسیر و سالم و دارای 842 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. در 3هزارگزی جنوب خاوری قریه چشمهء آب معدنی وجود دارد. در دو محل بفاصله 4هزارگزی به نام گردیک بالا و پائین مشهور است و سکنهء گردیک پائین 381 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گردین.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 6000گزی خاور ساردوئیه. کوهستانی و سردسیر است. 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردین.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 24000گزی شمال خاوری مسکون و 4000گزی شمال راه مالروی کروک به مسکون. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گردیوس.

[گُ یُسْ] (اِخ)(1) پادشاه کاپادوکیه که مهرداد ششم و تیگران او را بر تخت نشانده بودند. (ایران باستان ص 2274). گره گردیوس مثلی است و آن چنین بوده است که ارابه ای از زمان گردیوس باقیمانده و قید آن ترکیب یافته بود از گره هایی که ماهرانه یکی را روی دیگری زده بودند و کسی نمیتوانست این گره ها را باز کند. غیب گویی گفته بود که هر کس این گره ها را باز کند آسیا از آن او خواهد بود تا اینکه اسکندر داوطلب شد ولی از باز کردن آنها عاجز ماند و شمشیر خود را کشیده رشته ها را برید و گفت: تفاوت نمیکند این هم یک نوع گشودن است. این قضیه ضرب المثل شده؛ در مواردی که کسی مسئلهء غامض و لاینحلی را حل نکند، ولی زود با تردستی آن را از میان بردارد، گویند: «گره گردیوس را برید». و رجوع به ایران باستان ص 1284 شود.
(1) - Gordios.

گردیوم.

[گُ] (اِخ)(1) نام شهری است در فریگیه که سابقاً پادشاهی بوده است. (ایران باستان ص 1184).
(1) - Gordium.

گردیه.

[گُ یَ] (اِخ)(1) نام خواهر بهرام چوبینه است و مریم دختر قیصر که مادر شیرویه بود و گردیه خواهر بهرام چوبین که زن او (خسروپرویز) هر دو را به مداین نشاند به دارالملک. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیدن ص 108). و رجوع به امثال و حکم دهخدا ص1580 شود.
(1) - ولف در فهرست شاهنامه بدین شکل Gurdyeضبط کرده است.

گردیهود.

[گِ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 27500گزی شمال مهاباد و 7هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء مهاباد به ارومیه. هوای آن معتدل و مالاریائی و دارای 492 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء مهاباد تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرز.

[گُ] (اِ) پهلوی وزر(1)، اوستا وزرا(2)، معرب آن جُرز، ارمنی ورز(3)، هندی باستان وجره(4) (گرز رعد [ ایندرا ]، کردی گورز(5). و رجوع به گرزه شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). عمود آهنین. (برهان). کوپال و لخت. (از فرهنگ اسدی). عمود باشد و گرز گاوسار گویند آن را که فریدون داشت. (اوبهی). لت. دبوس :
سری بی تن و پهن گشته به گرز
تنی بی سر افکند بر خاک بُرز.ابوشکور.
به تیغ طرّه ببرد ز پنجهء خاتون
به گرز پست کند تاج بر سر چیپال.منجیک.
یکی گرز زد ترک را بر هَباک
کز اسب اندرآمد همانگه به خاک.فردوسی.
اگر خسرو آید به ایران زمین
نبیند بجز گرز و شمشیر کین.فردوسی.
فروکوفتند آن بتان را به گرز
نه شان رنگ ماند و نه فر و نه برز.عنصری.
تیغ او و رمح او و تیر او و گرز او
دست او و جام او و کلک او و پالهنگ.
منوچهری.
به یکی زخم شکسته سر هفتاد سوار
گرز هفتادمن قلعه گشای تو کند.منوچهری.
همه تیغ بر پای و ناخن زنش
مر او را فکن گرز بر گردنش.اسدی.
شب تار و شبرنگ در زیر من
که تابد بر گرز و شمشیر من.اسدی.
به شیب مقرعه اکنون نیابت است ترا
ز گرز سام نریمان و تیغ رستم زال.
امیرمعزی.
شیر فلک از نهیب گرزت
چون گاو زمین جبان ببینم.خاقانی.
گرز او در قلعهء البرز زلزال افکند
چتر او در قبهء افلاک نقصان آورد.خاقانی.
گرز با خود از محاکاة پتک و سندان حکایت میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 161). || کنایه از قضیب هم هست که آلت تناسل باشد. (برهان). || دستهء هاون. (برهان) (انجمن آرا). || چماق چوب. (برهان).
(1) - vazr.
(2) - vazra.
(3) - varz.
(4) - vajra.
(5) - gurz.

گرز.

[گْرُ / گِ رُ] (اِخ)(1) ژان باتیست. نقاش فرانسوی، متولد در تورنوس (1725-1805 م.) (سون و لوار)(2). وی در ساختن صحنه های خانوادگی و تصاویر اشخاص مهارت داشت و آثار عمدهء او عبارتند از: نامزد دهکده(3)، لعنت پدری(4)، پسر تنبیه شده(5)، پرنده مرده(6)، سبوی شکسته(7)، مهر فرزند(8) و غیره.
(1) - Greuze Jean-Baptiste.
(2) - Saone-et-Loire.
(3) - L'Accordee de village.
(4) - La Malediction paternelle.
(5) - Le Fils puni.
(6) - L'Oiseau mort.
(7) - La Cruche cassee.
(8) - La Piete filiale.

گرزالدین خیل.

[گُ زِدْ دی خِ] (اِخ)دهی است از دهستان راستویی بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع در 22 هزارگزی جنوب پل سفید و سه هزارگزی ایستگاه سرخ آباد. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر. دارای 180 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین می شود و محصول آن غلات، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرزبان.

[گُ] (ص مرکب) گرزدار. دارندهء گرز :
چو میلاد با آرش مرزبان
چو پیروز اسب افکن گرزبان.فردوسی.

گرزبردار.

[گُ بَ] (نف مرکب) فرقه ای خاص که گرز سلاطین با خود دارند. (آنندراج).

گرز بلوط.

[گُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلان شهرستان شاه آباد واقع در 2500گزی شمال باختر گیلان کنار شوسه گیلان به قصر شیرین. منطقه ای است گرمسیری. آب آنجا از رودخانه گیلان تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و توتون و تریاک و حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی از طایفهء کلهر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرزپیکر.

[گُ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)بشکل گرز. همانند گرز. دارندهء پیکری چون گرز :
جهانجوی پرکار بگرفت زود
وز آن گرزپیکر بدیشان نمود.فردوسی.

گرز خشخاش.

[گُ زِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غوزهء خشخاش که از آن تریاک گیرند. میوه خشخاش را گویند که کوکنار نیز نامیده می شود. رجوع به کوکنار و خشخاش شود. رمان السعال.

گرزدار.

[گُ] (نف مرکب) دارندهء گرز. مجازاً، شجاع. دلیر :
فراز آورم لشکر گرزدار
از ایران و ایرج برآرم دمار.
فردوسی.
خروشی برآمد ز درگاه شاه
که ای گرزداران ایران سپاه.
فردوسی.
مر آن صورت رستم گرزدار
ببردند نزدیک سام سوار.
فردوسی.

گرزدمن.

[گَ رَ دَ مِ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند بمعنی دشمن و غنیم باشد. (برهان) (آنندراج). هزوارش، گرزدمن(1)، گروژدمن(2)، کرزدیمن(3) پهلوی اشکمب(4)، «یونکر ص 112». (حاشیه برهان قاطع چ معین).
(1) - garazdaman.
(2) - grujdhmn.
(3) - karzdiman.
(4) - ashkamb.

گرزدن.

[گُ رَ دَ] (مص) چاره کردن و علاج نمودن باشد. (برهان) (آنندراج). مصحف گزردن. گزریدن. (حاشیهء برهان چ معین).

گر زدن.

[گُ زَ دَ] (مص مرکب) الو گرفتن. مشتعل شدن. گرازه کشیدن. گره زدن (در تداول مردم قزوین).

گرزده.

[گَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مبتلا به گری و خارش.

گرزش.

[گَ زِ] (اِمص) تظلم و دادخواهی و تضرع و زاری نمودن و با کاف تازی هم بنظر آمده. (برهان) (آنندراج). تظلم. (صحاح الفرس) :
بده داد من زآن لبانت وگرنه
سوی خواجه خواهم شد از تو بگرزش.
خسروانی یا خسروی.
مرحوم اقبال در لغت فرس (ص 213) «گرزش» به ضم اول و کسر سوم ضبط کرده. مرحوم دهخدا در حاشیهء نسخهء لغت فرس چ اقبال نوشته اند: «گزرش است از گزاردن، عرضه کردن» مخفف گزارش. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین «گرزش» شود. || تشنیع. (فرهنگ نعمة الله) :
زمانه کرد مرا مبتلا به گرزش او
گهی بپای کلوبه(؟)(1) گهی بپای کنیب.طیان.
مگر سرگرانی گرزش تواند
که بردارد از مملکت رسم گرزش.
شمس فخری (از جهانگیری).
(1) - ن ل: کلوته.

گرز عصبی.

[گُ زِ عَ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از نرینهء حیوانات. (آنندراج). آلت نرینهء جانوران. رجوع به گرز شود.

گرزکل.

[گُ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، واقع در 4 هزارگزی جنوب خاوری چقلوند و 5 هزارگزی جنوب خاوری اتومبیل رو خرم آباد به چقلوند. دارای تپه ماهور است و 90 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه ها تأمین میشود و محصول آن غلات و صیفی و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرزگ.

[گَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان خواشید بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع در 26 هزارگزی جنوب ششمد، منطقه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل، دارای 124 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، زیره، و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرز گاوچهر.

[گُ زِ چِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزی که هیأت آن بشکل گاو باشد:
شود شیران میدان را ز گرز گاوچهر او
سواد چشم در کله چو سنگ سرمه در هاون.
سیف اسفرنگ (از جهانگیری).

گرزم.

[گُ رَ] (اِ) تبر هیزم شکن. (از شعوری ج 2 ورق 300)(1).
(1) - مأخذ شعوری معلوم نشد.

گرزم.

[گُ رَ] (اِخ) برادر اعیانی اسفندیار است و او بدگویی اسفندیار را پیش گشتاسب کرد و گشتاسب اسفندیار را بند فرمود. (برهان) (آنندراج). || نام یکی از قهرمانان تورانی. (ولف) :
به هرجا که بودم برزم و ببزم
پر از درد و نفرین بدی بر گرزم.
فردوسی (از جهانگیری).
بفرمایمش نیز رفتن به رزم
سپه را سپارم به فرخ گرزم.فردوسی.
یکی پهلوان بود نامش گرزم
ز توران سپه پیشش آمد به رزم.فردوسی.

گرزمان.

[گَ رَ / گَ زَ] (اِ) آسمان را گویند. (برهان). شعرا گویند آسمان است. (لغت فرس اسدی) :
مه و خورشید با برجیس و بهرام
زحل با تیر و زهره بر گرزمان
همه حکمی بفرمان تو رانند
که ایزد مر ترا داده ست فرمان.
دقیقی (از فرهنگ اسدی).
تا بود خورشید و مه بر گرزمان
تا بود در کان عقیق و بهرمان
پیش تیغ خسرو آفاق باد
کوه خارا با مثال بهرمان.
شمس فخری (از جهانگیری).
|| عرش اعظم را نیز گفته اند که فلک الافلاک باشد. (برهان) (جهانگیری). کلمهء پارسی (مستعمل زرتشتیان)، فارسی گرزمان(1)(آسمان). این کلمه در اوستا گرودمانا(2) و گرونمانه(3)، پازند گروثمان،(4) سغدی غردمن(5)، پارتی گردمان(6)، اوراق مانوی به پارسی میانه گراسمان(7). و کلمهء پارسی - فارسی گرزمان(8) تلفظ متأخر و کلمهء مغلوط است به معنی آسمان علیین، عرش خدا یا به معنی وسیعتر، آسمان، بهشت. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.
(1) - garzman.
(2) - garo - demana.
(3) - garo nmana.
(4) - garothman.
(5) - ghardhman.
(6) - gardman.
(7) - garasman.
(8) - garzman.

گرزن.

[گَ زَ] (اِ) تاج مرصع که در قدیم بالای سر پادشاهان عجم آویختندی. (انجمن آرا) (آنندراج). تاج مرصعی بود کیان را بسیار بزرگ و سنگین و آن را بر بالای تخت محاذی سر ایشان با زنجیر طلا می آویختند. گویند در آن صد دانه مروارید بود هر یک بقدر بیضهء گنجشکی و آن به انوشیروان رسید و عربان آن را قنقل بر وزن منقل گفتندی و قنقل کیله و پیمانهء بزرگ را گویند. (جهانگیری) (برهان). نیم تاجی بود از دیبا بافته و جواهر در او نشانده. (نسخه ای از فرهنگ اسدی) :
او شاه(1) نیکوان جهان است و نیکویی
تاج است سال و ماه مر او را و گرزن است.
یوسف عروضی.
تاجی از ورد بافته با گل سوری بیاراسته بر سر نهاده و پای کوفت و ندیمان و غلامانش پای کوفتند با گرزنها بر سر. (تاریخ بیهقی).
شبی گیسو فروهشته به دامن
پلاسین معجر و قیرینه گرزن.منوچهری.
چو بشنید این سخن را خواجه از من
مرا بر سر نهاد از فخر گرزن.
(ویس و رامین).
برافراز گرزن ز یاقوت و زر
یکی نغز طاوس بگشاده پر.اسدی.
ز یاقوت سیصد کمر بیغوی
ز گوهر چهل گرزن خسروی.اسدی.
بنام و ذکرش پیراست منبر و خطبه
به فر و جاهش آراست یاره و گرزن.
مسعودسعد.
موافقان ترا روزگار دولت تو
ز شادکامی بر فرق سر نهد گرزن.سوزنی.
ای پادشا که گرزن و تختت بکار نیست
آن تاج را مگیرش و زین تخت مفکنش.
سوزنی.
(1) - ن ل: او میر.

گرزن.

[گَ زَ] (اِ) از جملهء مهمترین انواع گل آذین ها گرزن است. گرزن که هر دم گل آن به یک گل ختم میشود از یک طرف یا دو طرف آن دم گلهای دیگر بیرون می آید که به گلی ختم میشود و گرزن یک طرفی یا دو طرفی میسازد و ممکن است متناوباً یک دم از گلی از راست و یکی از چپ خارج شود. (گیاه شناسی گل گلاب ص 176). رجوع به گل آذین شود.

گرزو.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان السین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع در 5000گزی شمال باختر بندرعباس و 3000گزی شمال راه مالرو ضمیر به بندرعباس دارای 30 تن سکنه است. مزرعهء صندل و گلستان جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرزه.

[گَ زَ / زِ] (اِ) نوعی از مار است و بعضی گویند ماری باشد سبزرنگ و پرخط و خال و زهر او زیاده از مارهای دیگر است و هیچ تریاقی به زهر او مقاومت نکند. (جهانگیری) (برهان). ماری که سرش چون گرز بزرگ باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). کفچهء مار بزرگ. (غیاث) (آنندراج). افعی. (دستوراللغه) : مریخ دلالت دارد بر شیران... و ماران گرزه. (التفهیم ابوریحان).
مرد باید که مار گرزه بود
نه نگار آورد چو ماهی شیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص 382).
بدی مار گرزه است از او دور باش
که بد بدتر از مار گرزه گزد.ناصرخسرو.
گرد گردن زه گریبانش
آتشین طوق و گرزه مار شود.مسعودسعد.
تقدیر آسمانی شیر... را گرفتار سلسله گرداند و مار گرزه را اسیر سله. (کلیله و دمنه). و بباید دانست که انواع افعی بسیار است. آنچه در تریاق بکار آید مارگیران آن را به پارسی گرزه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ...از مزاج طبایع اربعه برخیزد و مار گرزه از لعاب نوش دهد. (راحة الصدور راوندی). و مار گرزه از لعاب نوش دهد و ماهی جوشن و کشف برگستوان بیرون کند. (سندبادنامه ص 343). آلت از میان گوشت چون گرزه مار از پوست برآمد. (سندبادنامه ص 167).
ناگه سپهی شتر سواری
بگذشت بر او چو گرزه ماری.نظامی.
نز پی صهباست این کاسه که دارد آسمان
نز پی حلواست این کفچه که دارد گرزه مار.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
|| موش. (اوبهی). و در بعضی از ولایت دارالمرز(1) موش را گرزه میگویند. (جهانگیری) (برهان) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
آهو از دام اندرون آواز داد
پاسخ گرزه بدانش بازداد.رودکی.
|| (ص) مهیب. (غیاث).
(1) - مراد گیلان است. در لاهیجان و حوالی آن garzaبمعنی موش است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گرزه.

[گُ زَ / زِ] (اِ) گرز که عربان عمود گویند. (برهان) :
چو من گرزهء سرگرای آورم
سرانتان همه زیر پای آورم.فردوسی.
خنجر بیست منی گرزهء پنجاه منی
کس جز او کار نبسته ست مگر رستم زر.
فرخی.
ارزنی باشد به پیش حمله اش ارژنگ دیو
پشه ای باشد به پیش گرزه اش پور پشنگ.
منوچهری.
هم اکنون بدین گرزهء صدمنی
برآرمش از آن چرم آهرمنی.اسدی.
برو حمله ای برد چون شیر مست
یکی گرزهء شیرپیکر بدست.نظامی.
لگد کوبهء گرزهء هفت جوش
برآورده از گاو گردون خروش.نظامی.

گرزهء گاوپیکر.

[گُ زَ / زِ یِ پَ / پِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرز فریدون را گویند چه آن را بهیأت سر گاومیش از فولاد ساخته بودند. (جهانگیری) (برهان) :
یکی گرزهء گاوپیکر سرش
زدی هر که آمد همی در برش.فردوسی.
خروشان از آنجایگه برنشست
یکی گرزهء گاوپیکر بدست.فردوسی.
چهارم بتخت کئی برنشست
یکی گرزهء گاوپیکر بدست.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوچهر و گرزهء گاوسار و گرزهء گاورنگ و گرزهء گاوروی شود.

گرزهء گاوچهر.

[گُ زَ / زِ یِ چِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزهء گاوپیکر است که گرز فریدون باشد. (جهانگیری) (برهان) :
همیگشت [ اسفندیار ] بر سان گردان سپهر
بچنگ اندرون گرزهء گاوچهر.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوپیکر و گرزهء گاورنگ و گرزهء گاوسار و گرزهء گاوسر شود.

گرزهء گاورنگ.

[گُ زَ / زِ یِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزهء گاوچهر. گرزی که سر آن به شکل سر گاو بود :
چنین تا لب رود جیحون ز جنگ
نیاسود با گرزهء گاورنگ.فردوسی.
بیامد خروشان بدان دشت جنگ
بچنگ اندرون گرزهء گاورنگ.فردوسی.
دمان پیش ضحاک رفتی به جنگ
زدی بر سرش گرزهء گاورنگ.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوپیکر و گرزهء گاوچهر و گرزهء گاوروی و گرزهء گاوسار و گرزهء گاوسر و گرزهء گاومیش شود.

گرزهء گاوروی.

[گُ زَ / زِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزی که سر آن بشکل گاو است. گرزهء گاوچهر :
زند بر سرت گرزهء گاوروی
ببندت درآرد از ایوان به کوی.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوچهر و گرزهء گاورنگ و گرزهء گاوپیکر و گرزهء گاوسار و گرزهء گاوسر و گرزهء گاومیش شود.

گرزهء گاوسار.

[گُ زَ / زِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزهء گاوچهر است که عمود فریدون باشد. (برهان). گرزهء گاوپیکر است. (جهانگیری) :
نشست از بر تخت گوهرنگار
ابا تاج و با گرزهء گاوسار.فردوسی.
کمر بستن و رفتن شاهوار
به چنگ اندرون گرزهء گاوسار.فردوسی.
همیرفت [ گشتاسب ] با گرزهء گاوسار
چو سرو بلند از لب جویبار.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوچهر و گرزهء گاورنگ و گرزهء گاوپیکر و گرزهء گاوروی و گرزهء گاوسر و گرزهء گاومیش شود.

گرزه گاوسر.

[گُ زَ / زِ یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزهء گاوسار است که گرز فریدون باشد. (برهان). گرزهء گاوپیکر است. (جهانگیری). گرزهء گاوچهر و گاوپیکر و گاوسار و گاوسر، همه گرز فریدون بود. (انجمن آرا) (آنندراج) :
برآویخت [ گیو ] با دیو [ پولادوند ] چون شیر نر
زره دار و با گرزهء گاوسر.فردوسی.
یکی گرزهء گاوسر برگرفت
جهانی بدو ماند اندر شگفت.فردوسی.
ابا یاره و گرزهء گاوسر
ابا طوق زرین و زرین کمر.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوچهر و گرزهء گاوپیکر و گرزهء گاورنگ و گرزهء گاوروی و گرزهء گاوسار و گرزهء گاومیش شود.

گرزهء گاومیش.

[گُ زَ / زِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزهء گاوسر است که گرز فریدون باشد و آن را مانند سر گاومیش از فولاد ساخته بودند. (برهان). گرزهء گاوپیکر است. (جهانگیری) :
به هر یک ز ما بود پنجاه بیش
سرافراز با گرزهء گاومیش.فردوسی.
رجوع به گرزهء گاوپیکر، گرزهء گاوچهر، گرزهء گاوسر، گرزهء گاوسار، گرزهء گاوروی و گرزهء گاورنگ شود.

گرزه مار.

[گَ زَ / زِ] (اِ مرکب) مار زهردار بود :
چه کردی زبان بر بدی کامکار
چه در آستین داشتی گرزه مار.سنایی.
ز من بگذر که من خود گرزه مارم
بلی مارم که چون او مهره دارم.نظامی.
رجوع به گرزه شود.

گرزیدن.

[گُ رَ دَ] (مص) بضم اول و فتح ثانی بر وزن سنجیدن (؟) بمعنی گرزدن باشد که چاره و علاج کردن است. (برهان) (آنندراج). کلمهء مورد بحث مصحف «گزریدن» (گزردن) است. رجوع به گرزدن و گرزیدن در حاشیهء برهان چ معین شود. || یاری و معاونت نمودن. (ناظم الاطباء).

گرز یک زخم.

[گُ زِ یَ / یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرزی که به یک زخم آن کار تمام شود. (آنندراج) :
من آن گرز یک زخم برداشتم
سپه را همان جای بگذاشتم.فردوسی.

گرزین.

[گِ] (اِ) تاج کیانی را گویند و آن را مرصع ساخته از بالای تخت محاذی سر ایشان با زنجیر طلا آویخته بوده اند. (برهان) (آنندراج). گرزن. (جهانگیری). رجوع به گرزن شود. || زنبیل. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج). || تیر پیکان دار. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج).

گرژال.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در بیست هزاروپانصدگزی شمال سردشت و 11 هزارگزی از باختر شوسهء سردشت به مهاباد است. خطه ای است کوهستانی و معتدل. دارای 57 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء سردشت و محصول آن غلات توتون و مازوج کتیرا، و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرژان.

[گُ] (اِخ) گرژان یا گرزان نامی است که در دورهء ساسانیان به گرجستان میداده اند. رجوع به گرجستان شود.

گرژیاس.

[گُ] (اِخ)(1) جرجیاس. غرغیاس(2). فیلسوف سوفسطایی و خطیب یونانی در لئونیوم(3) (صقلید) در حدود 470 ق. م. متولد شده و در حدود سال 370 در لاریسا(4) (تسالی) درگذشته. وی در سال 427 به سفارت آتن رفت تا ضد مردم سیراکوس مدد طلبد. فصاحتش موجب گمراهی مردم آتن گردید. او درس معانی و بیان داد و در خطبای آتیک(5) و همچنین توسیدید(6) تأثیری بسزا کرد. وی تألیفات متعددی منتشر کرده است از جمله رساله ای است راجع به طبیعت - عدم - در این کتاب شکاکیت خود را بیان کرده است. افلاطون او را مکرر مورد تمسخر قرار داده است، مخصوصاً در رساله ای که بنام وی مشهور است.
(1) - Gorgias. (2) - رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص 89 شود.
(3) - Leontiume.
(4) - Larissa.
(5) - Attique.
(6) - Tucyedide.

گرس.

[گُ] (اِ) گورس. رجوع شود به گرسنه، گشنه، کاشانی وش(1) وشه(2) وش(3)وشگی(4)، پهلوی گورسک(5) گورسیکه(6)گورسیتین(7)، کردی ورسی(8) ورسیگی(9)وشه(10)، بلوچی گوشنگ(11)، شغنی گوشنه(12)ظاهراً شکل پارسی باستان ورسه(13) ورسنه(14). (هوبشمان 907). رجوع به گرسنه شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گرسنگی را گویند که در مقابل سیری است. (جهانگیری) (غیاث) (برهان) (آنندراج) :
گرس از دلم ببرد غم زلف و خال دوست
جان با خیال رشته فتاد از خیال دوست.
بسحاق اطعمه (از آنندراج).
بگشت از گرس حالم حالم این است
بتنگ آمد شکم احوالم این است.
احمد اطعمه.
|| چرک و ریم جامه و بدن. (برهان) (آنندراج). شوخ. وسخ. || موی پیچیده و موی پیچه که موباف زنان باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - vesh.
(2) - vesha.
(3) - veshe.
(4) - veshegi.
(5) - gursak.
(6) - gursakih.
(7) - gursitan.
(8) - vursi.
(9) - vursigi.
(10) - vasha.
(11) - gushnag.
(12) - gushna.
(13) - vrsa.
(14) - vrsna.

گرست.

[گَ رَ] (صِ) سیاه مست باشد که بعربی طافح گویند. (برهان) (آنندراج) :
باز رسید مست ما، داد قدح بدست ما
گر دهدی بدست تو شاد و خوشی و گرستی.
مولوی.
بنابر این بیت ضبط لغت [ گَ سَ ] است از حاشیهء برهان چ معین). || (اِ) به زبان علمی اهل هند فروبردن لقمه و امثال آن که عربان بلع خوانند. (برهان) (آنندراج).

گرستن.

[گِ رِ تَ] (مص) مخفف گریستن است که گریه کردن باشد. (غیاث) (برهان) (آنندراج) :
کسی را که در دل بود درد و غم
گرستنش درمان بود لاجرم.فردوسی.
خروشید و بگرست و نالید زار
تو گفتی شدش دیده ابر بهار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
هیچ چشمی نشناسم که نه از بهر تو کرد
مجلس محتشمی را بگرستن طوفان.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 306).
مرا گویند مگری کز گرستن
چو مویی شد بباریکی ترا تن.
(ویس و رامین).
همیشه جای بی انبوه جستی
که بنشستی به تنهایی گرستن.
(ویس و رامین).
گرستن بهنگام با سوک و درد
به از خندهء نابهنگام سرد.اسدی.
منگر اندر بتان که آخر کار(1)
نگرستن گرستن آرد بار.سنایی.
و از گرستن رطوبات زجاجی و ملحی به حکم قوت حرارت غریزی منحل و مضمحل شد. (سندبادنامه ص 291).
چون نیک بدیدم که نداری سر سعدی
بر بخت بخندیدم و بر خود بگرستم.
سعدی (طیبات).
- برگرستن؛ بگریستن. گریستن. گریه کردن :
گرفتند مر یکدگر را کنار
بدرد جگر برگرستند زار.فردوسی.
- گرستن گرفتن؛ گرستن آغازیدن :
گرستن گرفت از سر صدق و سوز
که ای یار جان پرور دلفروز.
سعدی (بوستان).
پسر چند روزی گرستن گرفت
دگر با حریفان نشستن گرفت.
سعدی (بوستان).
(1) - ن ل: در بتان کم نگر که آخر کار.

گرستودن.

[گَ رَ دَ] (اِ) کپان و آن ترازومانندی است که بسته ها و تنگهای بار را بدان سنجند. (برهان) (آنندراج). قپان. ظاهراً مصحف «گرستون» و «کرستون» است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گرستون شود.

گرستون.

[گَ رَ] (اِ) بمعنی گرستودن است که قپان باشد. (برهان) (انجمن آرا) :
خواهی به حسابش ده و خواهی به گزافه
خواهی به ترازو ده و خواهی به گرستون.
مولانا زرین (از شعوری ج 2 ص 302).
|| کیل و پیمانهء بزرگ، و معرب آن قرسطون است. (برهان). رجوع به کرستون و قرسطون شود.

گرسکان.

[گَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان قره باغ بخش مرکزی شهرستان شیراز، واقع در 12000گزی جنوب شیراز. هوای آن معتدل است و 400 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی به شیراز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرسمان.

[گِ رِ] (اِخ) عالم الهیات و از دانشمندانی که در مسئلهء بابل و تورات تحقیقات دارد. رجوع به ایران باستان ص 64 شود.

گرسنگان.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ] (اِ) جِ گرسنه :خدای عزوجل تواند دانست که به گرسنگان چه رسد و چه رسید از نعمت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 263).

گرسنگی.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ] (حامص) مقابل سیری است. (آنندراج). اشتهای طعام پس از هضم طعام پیش. اِستِجاعَة. وَبنَه. هُنبُغ؛ گرسنگی سخت. تَقَع. مخمصه و خَمصَة. جُلبَة. وَأج. هِلَّکَس. نَکَظ. هَمج. هِلقَس، گرسنگی سخت. قَیس. (منتهی الارب). سَغب. (دهار). تَغب. جوع. عَوَق. (منتهی الارب) :
از تشنگی و گرسنگی دارد راحت
سیری شمرد خیر و همه گرسنگی شر.
ناصرخسرو.
چون نیابد به گه گرسنگی کبک و تذرو
چه کند گر نخورد شیر ز مردار کباب.
ناصرخسرو.
از گرسنگی چون میخراشم
صمغی ز درخت میتراشم.نظامی.
با گرسنگی قوت پرهیز نماند
افلاس عنان از کف تقوی بستاند.سعدی.
یکی از حکما پسر را نهی کرد از بسیار خوردن که سیری مردم را رنجور کند گفت ای پدر گرسنگی خلق را بکشد. (گلستان).
- تن به گرسنگی نهادن؛ گرسنگی را تحمل کردن : تن به بیچارگی و گرسنگی بنه و دست پیش سفله مدار. (گلستان).
- گرسنگی خوردن؛ گرسنگی کشیدن. گرسنه ماندن. گرسنه بودن :
نه تشنگی و گرسنگی باید خورد
نوبت گرسنگی خوردن بردیم بسر.فرخی.

گرسنه.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ] (ص) به ضم اول و کسر دوم و چهارم (در لهجهء مرکزی) و نیز به ضم اول و دوم و فتح چهارم و در شعر بضرورت به ضم اول و سکون دوم و فتح سوم و چهارم. پهلوی، گورسک و گورسکیه(1)، تهرانی، گشنه(2)، گیلی، ویشته(3). مخفف آن «گرس»، «گسنه»(4) کسی که محتاج بخوردن غذاست. آن که احساس احتیاج بخوردن کند. (حاشیهء برهان چ معین). ترجمهء جائع و در این ترکیب برای نسبت نباشد مثل تش و تشنه و گرسنه و بفتح دوم نوعی از تصرف است و مخفف آن گسنه است. (آنندراج). کسی که او را اشتهای طعام باشد. مقابل سیر. (غیاث اللغات). ناهار. (صحاح الفرس): سَغبان؛ مرد گرسنه. (دهار). عَلهان؛ مرد گرسنه. طَلَنفَح. عَجوز. وَبِد. (منتهی الارب) :
اشتر گرسنه کسیمه (کتیره؟) خورد
کی شکوهد ز خار چیره خورد.رودکی.
گرسنه روباه شد تا آن تبیر
چشم زی او بود مانده(5) خیرخیر.رودکی.
چو بنهاد آن تل سوسن به پیش من چنان بودم
که پیش گرسنه بنهی ثرید چرب بهتانه.
ابوشکور.
جهودیست درویش و شب گرسنه
بخسپد همی بر زمین برهنه.فردوسی.
بدین تخت شاهی نهاده ست روی
شکم گرسنه مرد دیهیم جوی.فردوسی.
بیامد یکی دیو و گفتا منم
که با گرسنه شیر دندان زنم.فردوسی.
نه شغب کردند آن بچگکان و نه نفیر
بچهء گرسنه دیدی که ندارد شغبی.
منوچهری.
بمرند این همه از گرسنه بر خیر همی
بیم آن است که دیوانه شوم ای عجبی.
منوچهری.
روی نیارم سوی جهان که نیارم
کاین بسوی من بتر ز گرسنه مار است.
ناصرخسرو.
هرزمان بدتر شود حال رمه
چون بود از گرسنه گرگان رعات.
ناصرخسرو.
گرسنه مردمان و کسری سیر
سگ بود این چنین امیر نه سیر.سنایی.
هر که همت او برای طعمه است در زمرهء بهایم معدود گردد و چون سگی گرسنه که به استخوانی شاد شود و به نان پاره ای خشنود. (کلیله و دمنه).
گرگ گرسنه چو یافت گوشت نپرسد(6)
کاین شتر صالح است یا خر دجال.سعدی.
آنکه در راحت و تنعم زیست
او چه داند که حال گرسنه چیست.
سعدی (گلستان).
گرسنه چون سیر شود رگ فضول در وی بجنبد. (تاریخ سلاجقهء کرمان).
- امثال: آدم گرسنه ایمان ندارد.
آدم گرسنه سنگ را هم میخورد.
آدم گرسنه نان خواب می بیند.
قدر نان را گرسنه میداند . (جامع التمثیل).
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
(1) - gursak, gursakih.
(2) - gushna.
(3) - vishta. (4) - در گلپایگان gosnaو goshna.
(5) - ن ل: چشم زی او بربمانده...
(6) - در نسخه فروغی به این صورت آمده است:
چون سگ درنده گوشت یافت، نپرسد
کین شتر صالحت یا خر دّجال.
که در اینصورت شاهد نیست.

گرسنه بودن.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ دَ] (مص مرکب) احتیاج به طعام داشتن. میل شدید به طعام داشتن :
وزان پس بیامد سوی میمنه
چو شیر ژیان کو بود گرسنه.فردوسی.
خشم تو چون ماهی فرزند داود نبی
کو بیوبارد جهان گوید که هستم گرسنه.
منوچهری.

گرسنه چشم.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ چَ / چِ] (ص مرکب) کنایه از بخیل و ممسک باشد. (برهان) (غیاث) (انجمن آرا). حریص :
مرغیم گنگ و مور گرسنه چشم
کس چو من مرغ در حصار نکرد.خاقانی.
ز من مرنج چو بسیار بنگرم سویت
گرسنه چشمم و سیری ندارم از رویت.
سعدی.
این گرسنه چشم بی ترحم
خود سیر نمیشود ز مردم.سعدی.
ز گرم خوردن حلوای بوسه معذورم
گرسنه چشم نیارد از این نواله گذشت.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| مردم فقیر و گدا. (برهان) (غیاث) (انجمن آرا). || کنایه از مردمی هم هست که از قحط و غلا برآمده باشند. (برهان) :
این گرسنه چشمان که نگشتند ز تو سیر
خون باد هر آن لقمه که از خوان تو گیرند.
باقر کاشی (از آنندراج).

گرسنه چشمان کنعان.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ چَ / چَ نِ کَ] (اِخ) کنایه از برادران یوسف علیه السلام است. (برهان) (آنندراج) :
بر سر چاه شوق از تشنگان صف صف چنانک
پیش یوسف گرسنه چشمان کنعان دیده اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 97).

گرسنه چشمی.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ چَ / چَ] (حامص مرکب) حرص و گدایی. (آنندراج) (غیاث) :
چون خوانچه کنی تا ز سر گرسنه چشمی
از خوانچه گردون نکنی زله گدایی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 442).
فغان که کاسهء زرین بی نیازی را
گرسنه چشمی ما کاسهء گدایی کرد.
صائب.
رجوع به گرسنه چشم شود.

گرسنه داشتن.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ تَ] (مص مرکب) اِجاعَة. تَجَوُّع. تَعصیب. تَنَحُّسْ. (منتهی الارب).

گرسنه دل.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ دِ] (ص مرکب) حسود و رشکین. (ناظم الاطباء) :
طعمهء گرسنه دلان سخن
استخوان ریزه های خوان من است.
حسین ثنایی (از آنندراج).
|| منتظر و مشتاق بودن. (مجموعهء مترادفات ص343).

گرسنه شدن.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) احتیاج به طعام پیدا کردن. اشتها پیدا کردن. گرسنه گشتن. اِنهقاع. تَقَع. تَنَحُّس. جوعة. عَلَة. هَیع. هَفوَة. هَجف. (منتهی الارب).

گرسنه گردیدن.

[گُ رِ / رُ نَ / نِ / گُ سَ / سِ نَ / نِ گَ دی دَ] (مص مرکب) گرسنه شدن. گرسنه بودن. مَجاعة. تَجَوُّع. سغب. سغابة. سغوب. لَتح. غَرث. (منتهی الارب).

گرسنیا.

[گُ رِ] (حامص) گرسنگی : بیم آن بود که از گرسنیا و تشنیا بمیرد. (کیمیای سعادت). سهل تستری گوید عمل به اخلاص آن وقت توان کرد که از چهار چیز نترسی: گرسنیا، و برهنیا و درویشی و خواری. (کیمیای سعادت). یکی از انبیا بیست سال به گرسنیا و تشنیا و برهنیا و... مبتلا بود. (کیمیای سعادت).

گرسیان.

[] (اِ) نوعی از سنگ باشد و آن در هندوستان بهم میرسد و در صنعت کیمیا به کار آید. (برهان) (آنندراج).

گرسیوز.

[گَ سی وَ] (اِخ) کرسیوز، در اوستا کرسوزده(1) (از دو جزء: کرسه(2)، لاغر و اندک، و زده(3)، قوت، پایداری) به معنی استقامت و پایداری کم دارنده. نام برادر افراسیاب است. (یشتها پورداود ج 1 ص211) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام برادر افراسیاب است که در قتل سیاوش ساعی بود. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
ز دیگر سو افراسیاب و سپاه
چو پیران و گرسیوز کینه خواه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 629).
به گرسیوز آن داستانها بگفت
نهفته برون آورید از نهفت.
فردوسی (ایضاً ص 629).
و گرسیوز برادرش [ و ] پیروزی آغش را بود. (مجمل التواریخ والقصص ص 49). و اندر عهد افراسیاب پهلوان او پیران ویسه و برادر افراسیاب گرسیوز... (مجمل التواریخ والقصص ص 90). رجوع به حماسه سرائی در ایران تألیف دکتر صفا ص 582 شود.
(1) - Keresavazda.
(2) - keresa.
(3) - vazda.

گرش.

[گِ رِ] (اِ) نگاه عشق آمیز و کرشمه. (ناظم الاطباء).

گرشاسب.

[گِ] (اِ) احتلام. (ناظم الاطباء). و آن مصحف گوشاسب (= بوشاسپ) است. رجوع به گوشاسب و گوشاسپ و بوشاسب و بوشاسپ شود.

گرشاسب.

[گَ] (اِخ) نام یکی از اجداد رستم زال است و او پسر اترد باشد که از نبائر جمشید است. (جهانگیری) (برهان). معاصر فریدون بود. ترکستان و خطا را مسخر کرده. حکیم اسدی طوسی فتوحات او را منظوم نموده و به گرشاسب نامه موسوم است. (آنندراج) : اما بنا کردن سیستان به دست گرشاسب بن اثرت(1)بن شهربن کورنگ بن بیداسب بن توربن جمشیدالملک... (تاریخ سیستان ص 2). نام گرشاسب جهان پهلوان در اوستا بارها یاد شده و او در کتاب مقدس مزدیسنا به منزلهء رستم در شاهنامه یا هرقل یونانیان است. این نام در اوستا به صورت کرساسپه(2)، سانسکریت کرساسوه(3) آمده و مرکب است از دو جزء: جزء اول کرسه(4) به معنی لاغر و جزء دوم همان اسب پارسی است و مجموعاً به معنی «دارندهء اسب لاغر، کسی که اسبش لاغر است» میباشد. بنابراین اصح آن کرشاسب با کاف تازی است و چون در نسخ خطی قدیم میان کاف (تازی) و گاف (پارسی) در نوشتن امتیازی نمی نهادند ممکن است که گویندگان باستانی ما هم در عهد خویش کرشاسب با کاف (تازی) استعمال کرده باشند و حتی ابوالفدا آن را (کرشاسف) ضبط کرده، از اینرو ممکن است قائل شد که گویندگان ایرانی او را گرشاسپ و نزدیک به لغت اوستایی میخواندند(5).
نسب گرشاسب: نام پدر گرشاسب در اوستا ثریته(6) آمده است، گاهی به اسم خاندانش سام گرشاسب خوانده شده (فروردین یشت بندهای 61 و 136)، حتی در کتب پهلوی هم گاهی فقط به نام خاندانش (سام) نامیده شده است. در فرگرد 20 وندیداد، در بندهای اول و دوم چنین آمده است: «زرتشت از اهورمزدا پرسید: کیست در میان پرهیزکاران و دانایان و کامکاران و توانگران و رایومندان و تهمتنان (دیوان) و پیشدادیان نخستین مردی که ناخوشی را بازداشت، مرگ را بازداشت (زخم)، نیزه پران را بازداشت، حرارت تب را از تن مردم باز- داشت؟ اهورامزدا در پاسخ گفت: ای سپنتمان زرتشت ثریته در میان پرهیزکاران و دانایان و کامکاران و توانگران و رایومندان و تهمتنان (دلیران) و پیشدادیان، نخستین مردی است که ناخوشی را بازداشت، مرگ را بازداشت، (زخم) نیزه پران را بازداشت، حرارت تب را از تن مردم بازداشت». بنا بر این قول ثریته در اوستا نخستین پزشک نوع بشر و به منزله اسکلپسیوس(7) یونانیان و آسکلابیوس(8)رومیان است. در یسنای 9 بند 10 نیز در طی پرسش و پاسخ زرتشت با ایزدهوم از ثریته نام برده شده است. هوم در پاسخ به زرتشت گوید «سوم کسی که مرا مهیا ساخت ثریته از خاندان سام است(9) که از نیک خواه ترین [مردم] است و در عوض خداوند به او دو پسر داد: یکی اورواخشیه(10) که زاهد و قانونگزار بوده و دیگری گرشاسب که دلیر و نام آور بود.» اما ثریته اوستا همان است که در گرشاسب نامهء اسدی اثرط شده:(11)
زشم(12) زان سپس اثرط آمد پدید
وزین هر دو(13) شاهی به اثرط رسید
بزور و تن و چهره و برز و یال
شد این اثرط از سروران بیهمال
از اورواخشیه اطلاعاتی در دست نیست. فقط از بند 28 زامیادیشت برمی آید که هیتاسپ او را کشت و برادرش گرشاسب از او انتقام کشید. در بند 41 زامیادیشت هم کشته شدن هیتاسپ زرین تاج به دست گرشاسب برای خونخواهی برادرش اورواخشیه مسطور است. مندرجات کتاب بندهش نیز با اوستا مطابق است چه در آن نسب گرشاسب چنین آمده: «گرشاسب و اوروخش(14) دو برادر بودند از پسران اترت پسر سام پسر تورگ پسر سپانیاسپ(15) پسر دورشاسپ(16) پسر تورگ پسر فریدون.» و در گرشاسب نامهء اسدی از اینقرار آمده: «گرشاسب و گورنگ(17) دو برادر بودند از پسران اثرط پسر شم پسر طورگ پسر شیدسب پسر تور پسر جمشید(18)» که چون این دو سلسله را در دو کتاب با یکدیگر بسنجیم و از تغییرات جزیی که به مرور زمان پدید آمده چشم پوشیم شباهت آنها نیک هویداست(19).
صفات و کارهای گرشاسب: خود گرشاسب در اوستا جوان دلیر نامیده شده است. این صفت در کتاب مقدس نئیرمناو(20) آمده یعنی «نرمنش» و مردسرشت یا بعبارت دیگر دلیر و پهلوان. همین صفت است که به مرور زمان تبدیل به «نریمان» گردید و جزو نامهای خاص شد و اکنون، سام گرشاسب نریمان یا سام نریمان گوئیم(21). دیگر از صفاتی که در اوستا برای او آمده است گئسو(22) میباشد یعنی گیسودارنده یا دارای گیس(23). صفت دیگر او کذوره(24) یعنی دارنده گرز گدهه(25) و چنانکه در گرشاسب نامهء اسدی خوانده میشود بیشتر فتحهای جهان پهلوان با همین گرز صورت گرفته است. بیشتر کارهای گرشاسب در مواضع مختلف اوستا ذکر شده است از آن جمله در آبان یشت بند 27 آمده است: «گرشاسب نریمان (دلیر) در کنار دریاچه پیشیننگه(26) فدیه نیاز اردویسور ناهید کرد از او درخواست که وی را بشکست دادن گندروه(27) در ساحل دریای فراخکرت موفق سازد».
باید دید که پیشیننگه کجاست؟ بندهش در فصل 29 بند 11 نویسد: «دشت پیشیانش در کاولستان واقع است، گویند در کاولستان پشتهء پیشیانسی عجیب ترین کشور است، آنجا بسیار گرم است، در بلندترین محل آنجا گرم نیست. امروز این دشت بنام «پیشین» دشت بسیار وسیعی است که پهنای آن متجاوز از 50 کیلومتر و درازای آن 80 کیلومتر و دارای چراگاههای مرغوب است. قسمتی از رود لورا که از طرف جنوب غربی آن میگذرد بنام این دشت خوانده می شود و در بلوچستان به دریاچه یا باطلاق (آب ایستاده) میریزد(28). اما گندروه که به دست گرشاسب کشته شد، در بند مذکور از آبان یشت به صفت زرین پاشنه(29) نامیده شده است. در کتب متأخران او را «کندرب زره پاشنهء او بود» خوانده اند بمعنی «کسی که آب دریا تا پاشنهء او بود». در این قول کلمهء زئیری اوستایی را که به معنی زرین است با کلمهء دیگر اوستایی زریا(30) که به معنی دریاست مشتبه ساخته اند. در شاهنامه نیز گندروه نام وزیر ضحاک است(31). فردوسی گوید:
چو کشور ز ضحاک بودی تهی
یکی مایه ور بد بسان رهی
که او داشتی گنج و تخت و سرای
شگفتی بدلسوزی کدخدای
ورا «کندرو» خواندندی بنام
بکندی زدی پیش بیداد گام.
از این بیت برمی آید که فردوسی آن را با کاف تازی خوانده است. در مجمل التواریخ والقصص نیز در باب العاشر (اندر عهد ضحاک) آمده(32): «وکیلش را کندروق گفتندی». کندرو مناسبتی با آب و دریا دارد، در کتب متأخران نیز جای او در میان دریا تصور شده چنانکه در آبان یشت گرشاسب تمنا میکند که او را در کنار دریای فراخکرت بکشد. در بند 50 از فصل 27 مینوخرد، او «دیوی آپیک کندرو» نامیده شده است. دیگر از جاهائی که در اوستا ذکری از گرشاسب بمیان آمده یسنای 9 بند 10 میباشد که در آن از ثریته، پدر گرشاسب و از اورواخشیه برادرش اسم برده شده. در بند 11 که متمم بند پیش است از اعمال گرشاسب چنین سخن رفته است: «گرشاسب اژدر شاخدار را که اسبها و مردم را میدرید و زهر زردرنگی بضخامت یک بند انگشت از او جاری بود کشت. گرشاسب بر پشت آن (اژدر) در میان دیگ فلزی غذای ظهر خود می پخت. به این جانور گرما اثر کرد و بنای عرق ریختن گذاشت. آنگاه از زیر دیگ بجست و آب جوشان را فروریخت. گرشاسب از آن هراسیده خویش به کنار کشید(33). در زامیادیشت (بند 38 - 44) نسبةً مفصلتر از گرشاسب گفتگو شده، گوید: «سومین بار که فر از جمشید جدا شد بصورت مرغی به گرشاسب رسید(34) و او از پرتو فر در میان دلیران دلیرترین گردید. او اژدر شاخدار زهرآلود را کشت...» و در اینجا بعینه آنچه در یسنای 9 بند 11 آمده (که ذکرش گذشت از قبیل کشتن کندرو زرین پاشنه و غیره) تکرار میشود. از بند 41 که متمم بندهای قبل است فتح های دیگر گرشاسب از اینقرار ذکر میشود: «نه پسر از خاندان پثنیه(35) و پسران خانوادهء نیویکه(36) و پسران خانوادهء داشتیانه(37)و هیتاسپه(38) زرین تاج و ورشوه(39) از خاندان دانه(40) و پیتونه(41) و ارزوشمنه(42) و سناویذکه(43) را کشت».
از این اشخاص که به دست گرشاسب کشته شده اند اطلاعی درست در دست نیست. همین قدر میدانیم که آنان از دیویسنان بوده اند. در کتب متأخران بنام بعض آنان اشاره ای شده است مث نه پسر از خاندان پثنیه در روایت هفت راهزن شده اند و مرغ کمک را که در کتاب متأخران به دست گرشاسب کشته شده است با ورشوه اوستا یکی دانسته. معنی لفظی برخی از این نامها نیز معلوم است: در اسم پثنیه کلمه پثنه(44) که بمعنی پهن است دیده میشود. هیستاسپه یعنی دارندهء اسب یراق شده، اسب بگردونه بسته. در گرشاسب نامهء اسدی از کسان مزبور نامی در میان نیست. دیگر از جاهائی که از گرشاسب اطلاع میدهد بند اول فرگرد نهم وندیداد است که گوید: در هفتمین کشوری که من آهورمزدا بیافریدم واکرته(45) میباشد اهریمن بدکنش در آنجا خنه ثئیتی(46) پری را که به گرشاسب پیوست بیافرید. واکرته اسم قدیم کشور کابل است. در گزارش پهلوی اوستا این کلمه بکاپول ترجمه گردیده اما لفظ خنه ثئیتی بقول بارتولومه ایرانی نیست و نمی دانیم معنی لغوی آن چیست. فقط اطلاع داریم که یکی از پتیاره های کابلی است که گرشاسب فریفتهء او شده بود و در بند 5 از فرگرد 19 وندیداد نیز از او یاد شده است. در اوستا بجایی میرسیم که دلیل سرآمدن روزگار گرشاسب است. در بند 61 فروردین یشت آمده: ما به فروهرهای مقدس نیک و توانای پاکدینان درود میفرستیم که 999، 99 تن از آنان به پاسبانی جسد سام گرشاسب مجعدموی (گیسوان دارنده) و مسلح به گرز گماشته هستند. باز در بند 136 همین یشت آمده: «ما به فروهر پاک سام گرشاسب مجعد موی و مسلح به گرز درود میفرستیم تا بر ضد بازوان قوی دشمن و لشکرش و سنگر فراخش و درفش برافراشته اش آن مقاومت توانیم کرد تا بتوانیم در برابر راهزنان پایداری کنیم». گفتیم که در بند 37 آبان یشت آمده است که گرشاسب در کنار دریای پیشین فدیه نیاز ناهید کرده است. از اینجا معلوم میشود که گرشاسب از زابلستان میباشد. بقول سنت هم اکنون گرشاسب در پیشین که در زابلستان، در جنوب غزنه و خاور قندهار واقع است به خواب رفته است. در بند 7 از فصل 29 از بندهش چنین آمده: «سام [ مقصود خود گرشاسب میباشد نه پدر بزرگ رستم ] گفته شده یکی از جاودانان است اما بواسطهء بی اعتنائی وی به آئین مزدیسنا یک تورانی موسوم به تیهاک (ینهاوونیاک نیز خوانده شده) او را در دشت پیشانی با یک تیر زخم زده، خواب غیرطبیعی بوشاسب را بر او مسلط داشته است. فراز آسمان بالای او ایستاده است تا روزی که ضحاک دگرباره زنجیر گسیخته و بنای ویرانی گذارد، او بتواند از خواب برخاسته ضحاک را هلاک کند. ده هزار فروهر پاکان بپاسبانی گماشته شده اند.» بنا براین قول گرشاسب از جملهء یاران موعود زرتشتی است که در نوساختن جهان و برانگیختن مردگان و آراستن رستاخیز سوشیانس همراهی خواهد کرد.(47) (مزدیسنا تألیف دکتر معین چ 1 صص 415 - 422) :گرشاسب برفت، با نبیرهء خویش نریمان بن کورنگ بن گرشاسب سوی افریدون شد. (تاریخ سیستان ص5). پس گرشاسف از اثرط بزاد و گرشاسپ را از دختر ملک روم نریمان بزاد. (مجمل التواریخ والقصص ص 25).
چو گرشاسب گردنکش تیغ زن
چو سام نریمان یل انجمن.فردوسی.
مردانش را ذلیل چو گرشاسب و روستم
راعیش را رهی چو بلیناس و دانیال.
ناصرخسرو (دیوان ص 254).
سهم تو قطران کند نطفهء سهراب و زال
تیغ تو زیبق کند زهرهء گرشاسب و شم.
خاقانی.
(1) - نام «اثرت» در زیر سطر با مرکبی تازه افزوده شده است و این در گرشاسب نامهء اسدی و سایر تواریخ (اثرط) با طاء بنظر رسیده است و اسدی در گرشاسب نامه نسب گرشاسب را بدین طریق آورده است: «گرشاسب بن اثرط بن شم بن طورک بن شیدسب بن توربن جمشید» و کورنگ را این کتاب جد سوم گرشاسب میداند لیکن اسدی وی را زن جمشید دانسته است. (گرشاسب نامه خطی ص 23). و ظاهراً در متن «شهر» مصحف «شم» و کورنگ مصحف «طورک» و بیداسب مصحف «شیدسپ» میباشد. (حاشیهء ص 2 تاریخ سیستان).
(2) - Keresaspa.
(3) - Krsasva.
(4) - keresa. (5) - گرچه تبدیل کاف به گاف در زبانهای ایرانی معمول است.
(6) - Thrita.
(7) - Asklepsios.
(8) - Aesculapius. (9) - در بندهش نیز گرشاسب را از خاندان سام محسوب داشته اند چنانکه در بالا گذشت.
(10) - Urvaxshaya. (11) - گرشاسب نامه اسدی چ یغمایی ص 49.
(12) - نام پادشاه کابل، جد گرشاسب.
(13) - یعنی از تورگ و شم (پدر و پسر) پادشاهان کابل.
(14) - Aurvaxsh.
(15) - Spaenyasp.
(16) - Duroshasp. (17) - در گرشاسب نامه ص 328 آمده: گرشاسب،
برادر یکی داشت جوینده کام
گوی شیردل بود گورنگ نام
همان سال کاثرط برفت از جهان
شد او نیز در خاک تاری نهان.
(18) - خلاصهء آنچه در گرشاسب نامه دربارهء اجداد گرشاسب آمده چنین است: جمشید دختر گورنگ (که با برادر گرشاسب نباید اشتباه شود) پادشاه کابل را تزویج کرد:
دل و جان جم گشت ازو شادکام
نهاد آن دلفروز را تور نام (ص 42)
تور با زنی از تخمهء خویش ازدواج کرد:
پسر بُدْش از آن زن یکی مه نژاد
ببد شاد و شیدسب نامش نهاد (ص 44)
او نیز:
یکی پورش آمد ز تخمی بزرگ
برسم نیا نام کردش طورگ. (ص 44)
سپس:
یکی پورش آمد بخوبی چو جم
نهاد آن دلارام را نام شم. (ص 49)
ز شم زان سپس اثرط آمد پدید
وزین هر دو شاهی به اثرط رسید. (ص 49)
ازو گرشاسب بوجود آمد:
چو بختش به هر کار منشور داد
سپهرش یکی نامور پور داد
بدان پورش آرام بفزود کام
گرانمایه را کرد گرشاسب نام. (ص 49)
(19) - رک: یشتها ج 1 صص 195 - 207 و مقدمهء گرشاسب نامه چ یغمایی ص 3 به بعد.
(20) - Naire - manaw. (21) - و بنابراین حقیقت، کلمه نریمان لقب و صفت گرشاسب است نه نام پدرش و بنابراین کسرهء گرشاسب علامت صفت است نه اضافت (بنوت). در گرشاسب نامه «نریمان» نام برادرزادهء گرشاسب و پسر گورنگ گردید (ص 328):
همان سال کاثرط برفت از جهان
شد او (گورنگ) نیز در خاک تاری نهان
از او کودکی ماند مانند ماه
چو مه لیک نادیده گیتی دو ماه
نریمان پدر کرده بد نام اوی
ز گیتی همان بد دلارام اوی.
(22) - Gaesu. (23) - Gaesa. داشتن گیس علامت دلیری و رادمردی است. پیکر فلزی یکی از بزرگان اشکانی که در ایذج به دست آمده و زینت بخش موزهء تهران است به گیسو مزین است.
(24) - Gadhavara.
(25) - Gadha.
(26) - Pishinan(g)h.
(27) - Gandareva.
(28) - Ostiranische Kulture, von Geiger. 169. S.
(29) - Zairi pashnem.
(30) - Zraya. (31) - چون ضحاک (آژی دهاک) از نژاد سامی تصور شده و در این داستان نیز وی گنج و تخت خود به گندرو میسپرد ظاهراً باید او نیز نزد راویان داستانهای ملی از نژاد بیگانه (ایذان) تصور شود و از این جهت با روایت اوستا نزدیک است.
(32) - ص 89 .
(33) - یشتها ج 1 ص 201.
(34) - اشاره بدانکه گرشاسب از نسل جمشید بود.
(35) - Pathanaya.
(36) - Nivika.
(37) - Dashtyana.
(38) - Hitaspa.
(39) - Vareshava.
(40) - Dana.
(41) - Pitona.
(42) - Arezoshamana.
(43) - Snavidhka.
(44) - Pathana.
(45) - Vaekereta.
(46) - Xnathaiti. (47) - در بهمن یشت این مسئله تأیید شده. رک: یشتها ج 1 ص 203.

گرشاسب.

[گَ] (اِخ) گرشاسپ نام زو پسر طهماسب است. او در حیات پدر در جنگ اسفندیار کشته شد. (جهانگیری) (برهان). نام پسر زوبن طهماسب که بدست افراسیاب کشته شد. صاحب تاریخ پارسی نوشته که مادر او نبیرهء بن یامین بن یعقوب بوده است. (آنندراج).

گرشاسب.

[گَ] (اِخ) آخرین پادشاه پیشدادیان است. (نخبة الدهر دمشقی) (مفاتیح). در شاهنامه نام برده شده و او پسر زو (زاب) و دهمین پادشاه پیشدادی بوده و نه سال پادشاهی کرد. فردوسی گوید:
پسر بود زو را یکی خویش کام
پدر کرده بودیش گرشاسب نام
بیامد نشست از بر تخت گاه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه
چو بنشست بر تختگاه پدر
جهان را همی داشت با زیب و فر.
در این هنگام تورانیان خبر یافتند که زو درگذشته است. افراسیاب به ایران لشکر کشید و:
چنین تا برآمد بر این روزگار
درخت بلا حنظل آورد بار
بدان سال گرشاسب زو درگذشت
ز گیتی همان بد هویدا بگشت(1).
گرشاسب قهرمان کتاب (گرشاسب نامه) همان گرشاسب نخستین و جد رستم پور زال میباشد نه گرشاسب دوم که به پادشاهی ایران رسیده و از جهت زمان (در روایات ملی) بسیار متأخر بوده است. (مزدیسنا چ 1 ص 415).
(1) - شاهنامهء بروخیم ج 1 ص 282.

گرشاسب نامه.

[گَ مَ / مِ] (اِخ) کتابی است حماسی تألیف حکیم ابونصر علی بن احمد اسدی طوسی و مؤلف لغت فرس از شاعران بنام قرن پنجم متوفی 465 ه . ق. مهمترین اثر اسدی همان گرشاسب نامه میباشد که پس از شاهنامهء فردوسی در میان حماسه های ملی ایران پس از اسلام دارای رتبت نخستین است. رجوع به مزدیسنا تألیف دکتر معین و حماسه سرایی در ایران صص 269 - 275 و تاریخ ادبیات دکتر صفا ج 1 ص 130 و 323 شود.

گرشاسف.

[گَ] (اِخ) گرشاسب است که نام پسر اترد و نام پسر طهماسب باشد. رجوع به گرشاسب شود. (برهان).

گرشاسف.

[گَ] (اِخ) گرشاسف ابوکالنجار دوم. علاءالدوله امیر خاصبک ملقب به حسام امیرالمؤمنین. رجوع به ابوکالنجار در همین لغت نامه شود.

گرشال.

[گُ] (اِ مرکب) جانوری است که از گرگ و شغال حاصل میشود و از هر دو نصیبی دارد و بعضی به کسر اول گفته اند و جانوری را نام برده اند که از خرس و شغال تولد کند. (برهان) (آنندراج). مخفف «گرگ شغال». (حاشیهء برهان چ معین).

گرشاه.

[گَ] (اِخ) رجوع به کیومرث و رجوع به گلشاه شود.

گرشسپ.

[گَ شَ] (اِخ) همان گرشاسب که پسر اترد است. (برهان). رجوع به گرشاسب شود.

گرشسپ.

[گَ شَ] (اِخ) رجوع به گرشاسب (اول) و رجوع به برهان شود.

گرشسپ.

[گَ شَ] (اِخ) نام پسر طهماسب است. (برهان). رجوع به گرشاسب (دوم) شود.

گرشمه.

[گِ رِ مَ / مِ] (ص) غنج و ناز و دلال باشد(1). (صحاح الفرس). لغتی در کرشمه. رجوع به کرشمه شود.
(1) - صحیح آن «کرشمه» است.

گرشن.

[گِ شَ] (اِخ) جیوانی فرانچسکو باربیری (ژان فرانسوا)(1) (1591 - 1666 م). نقاش ایتالیایی که صحنه های قابل ملاحظه ای بوسیلهء رنگ آمیزی و سایه روشن بوجود آورده. از جملهء آثار او تشییع جنازهء سنت پترونی(2) میباشد.
(1) - Guerchin, Giovanni Francesco Barbieri.
(2) - Sainte Petronille.

گرشول.

[گَ] (اِخ) نام محلی است در کنار راه آباده و شیراز میان قادرآباد و سعادت آباد واقع در 762700گزی طهران.

گرصدف.

[گَ صَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین واقع در 12000گزی خاور خسروی، کنار رودخانه الوند. گرمسیر است و 200 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانهء الوند، محصول آن غلات دیم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. در دو محل نزدیک بهم واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرغست.

[گَ غَ] (اِ) رستنی باشد خودروی شبیه به اسفناج که در غله زارها و کنارهای جوی آب روید و در عوض اسفناج در آش و شله کنند. (برهان) (آنندراج).

گرف.

[گُ] (اِ) قیر یا سیم یا مس سوخته. (شرح احوال رودکی چ سعید نفیسی ص 1307) :
زرگر فرونشاند گرف سیه به سیم
من باز برنشانم سیم سیه به گرف.
کسائی مروزی (از احوال و اشعار رودکی نفیسی ج 3 ص1207).
ظاهراً این کلمه کرف است و بمعنی قیر سوخته و یا سیم سوخته را گویند و آن بمعانی دیگر نیز آمده است. رجوع به کرف شود.

گرفت.

[گِ رِ] (مص مرخم، اِمص) لرزانیدن انگشت و دست باشد در سازهای ذوی الاوتار تا نغمهء موج دار و جوهردار بر گوش خورد. || مؤاخذت. (برهان). اخذ(1). نقد. اعتراض. ایراد. گرفت و گیر :
مسلمانان مسلمانان بترسید از گرفت حق
که چون بگرفت پیش آید هزاران کار مستنکر.(2)
سیدحسن غزنوی.
رجوع به گرفت و گیر شود. || اخذ. گرفتن :
دست کوته کن از گرفت حرام
بر سر آرزوی خود زن گام.سنایی.
(از فیه مافیه چ فروزانفر ص 303). || غرامت و تاوان. (برهان) :
تو همچو آفتابی و بدخواه شب پره
نبود بر آفتاب ز خصمی او گرفت.
شمس فخری.
آب حیوان گرفتی از ساغر
این گرفت از تو بر سکندر ماند.
ظهوری (از آنندراج).
|| خسوف و کسوف که ماه گرفتن و آفتاب گرفتن باشد. (برهان) :
ستارگان همه در گردشند بر گردون
گرفت نیست از آن جمله جز که بر مه و خور.
سلمان ساوجی.
|| جرم و جنایت. || طعنه که زدن نیزه باشد. || سخنی را گویند که بعنوان سرزنش گفته شود. (برهان) :
از گرفت من ز جان اسپر کنید
گرچه اکنون هم گرفتار منید.
مولوی (از قول سلیمان (ع) به رسولان بلقیس، بنقل حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - فاخذناهم اخذ عزیز مقتدر. (قرآن 54/42).
(2) - در دیوان سیدحسن غزنوی چ مدرس رضوی ص 83 : مشکلتر.

گرفتار.

[گِ رِ] (ن مف) اسیر. مبتلا. دربند :
کجا یافت خواهی تو آرامگاه
از آن پس کجا شد گرفتار شاه.فردوسی.
چو خاقان ز نخجیر بیدار شد
به دست خزروان گرفتار شد.فردوسی.
هر روز مرا از تو دگرگونه بلائیست
من مانده به دست تو همه ساله گرفتار.
فرخی.
خواجه بوسهل زوزنی چند سال است تا گذشته شده است و به پاسخ آنکه از وی رفت گرفتار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 175).
ای بهوی و مراد این تن غدار
مانده بچنگان باز آز گرفتار.ناصرخسرو.
ای حجت خراسان در یمگان
گرچه به بند سخت گرفتاری.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 490).
حاسد ز دولت تو گرفتار آن مرض
کز مس کند به روی وی آهنگر آینه.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 394).
هر کس بقدر خویش گرفتار محنت است.
ابوالفرج سگزی.
گشت از دم یار چون دم مار
یعنی به هزار غم گرفتار.نظامی.
عشق دل خواهد و زینم چاره نیست
دل بدادم چون گرفتارم بجان.عطار.
گفته ای کم گیر جان در عشق من
کم گرفتم چون گرفتار توم.عطار.
کی اسیر حبس آزادی کند
کی گرفتار بلا شادی کند.مولوی.
سعدی نرود بسختی از پیش
با قید کجا رود گرفتار.سعدی (طیبات).
هر کس بتعلقی گرفتار
صاحب نظران به روی منظور.
سعدی (طیبات).
کس ندانم که در این شهر گرفتار تو نیست
مگر آن کس که بشهر آید و غافل برود.
سعدی (طیبات).
شکر اینکه به مصیبتی گرفتارم نه به معصیتی. (گلستان).
باز پرسید ز گیسوی شکن در شکنش
کاین دل غمزده سرگشته گرفتار کجاست.
حافظ.
گر مسلمانی نظر کن بر گرفتاران برحمت
کافر است آن کس که رحمی بر گرفتارش نباشد.
اوحدی.
|| عاشق. دلباخته. پای بند. شیفته :
مستی بهانه کردم و بیحد گریستم
تا کس نداندم که گرفتار کیستم.حافظ.

گرفتار آمدن.

[گِ رِ مَ دَ] (مص مرکب)اسیر شدن. مبتلا شدن. گیر افتادن :
چنین بود ماهوی را رای و راه
که آید بدانسان گرفتار شاه.فردوسی.
گرفتار آمد صد و شصت گرد
دگر غرقه گشتند و کس جان نبرد.
اسدی (گرشاسب نامه).
تو قیمت این روز ندانی مگر آنگاه
کایی به یکی بدتر از این روز گرفتار.
ناصرخسرو.
چون گرفتار آمدی در دام او
چون شدی اندر قفس ناکام او.مولوی.
بهمه حال اسیری که ز بندی برهد
خوشترش دان ز امیری که گرفتار آید.
سعدی (گلستان).
هر که بتأدیب دنیا راه صواب نگیرد بتعذیب عقبی گرفتار آید. (گلستان). گفت [ روباه ]خاموش که اگر حسودان بغرض گویند شتر است و گرفتار آیم... (گلستان).
|| عاشق شدن. شیفته گردیدن.

گرفتار بودن.

[گِ رِ دَ] (مص مرکب) اسیر بودن. مبتلا بودن. دربند بودن. دچار بودن :
گرفتار فرمان یزدان بود
وگر چند دندانش سندان بود.فردوسی.
ز لشکر بسی نیز بیکار بود
بدان تنگی اندر گرفتار بود.فردوسی.
بسا کسا که گرفتار تنگدستی بود
ز برّ و بخشش او سیم و زر نهاده به تنگ.
فرخی.
خونشان همه بردارد یکباره و جانشان
داند که بدان خون نبود مرد گرفتار.
منوچهری.
سه ماه شمرده نبرد نام و نشانشان
داند که بدان خون نبود مرد گرفتار.
منوچهری.
|| عاشق بودن. شیفته بودن :
نه گرفتار بود هر که فغانی دارد
نالهء مرغ گرفتار نشانی دارد.مجمر اصفهانی.

گرفتار شدن.

[گِ رِ شُ دَ] (مص مرکب)اسیر شدن. مبتلا شدن. درماندن. دچار شدن :
بی اندازه زیشان گرفتار شد
سترگی و نابخردی خوار شد.فردوسی.
دو فرزند او هم گرفتار شد
ازو تخمهء آرشی خوار شد.فردوسی.
عیب تن خویش ببایدت دید
تا نشود جانت گرفتار خویش.ناصرخسرو.
و هیچکس از آن عرب خلاص نیافتند الاّ همه یا کشته یا گرفتار شدند. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیدن ص 68).
سعدی چو گرفتار شدی تن به قضا ده
دریا دُر و مرجان بود و خوف و مخافت.
سعدی.
تنها نه من بدانهء خالت مقیدم
این دانه هر که دید گرفتار دام شد.سعدی.
هر که بدی کرد و ببد یار شد
هم ببد خویش گرفتار شد.
(از جامع التمثیل).
|| عاشق شدن. شیفته گردیدن :
نگهبانان بترسیدند از آن کار
کز آن صورت شود شیرین گرفتار.نظامی.
چرا نخل رطب بر دل خورد خار
مگر کو هم به شیرین شد گرفتار.نظامی.

گرفتار کردن.

[گِ رِ کَ دَ] (مص مرکب)اسیر کردن. در بند کردن. مقید کردن :
آن را که به کین جستن تو دست همی سود
سلطان جهان کرد به دست تو گرفتار.
فرخی.
کس دل به اختیار بمهرت نمیدهد
دامی نهاده ای و گرفتار میکنی.سعدی.
هرجا که سروقامتی و موی دلبریست
خود را بدان کمند گرفتار میکنم.
سعدی (خواتیم).
گر گرفتارم کنی مستوجبم
ور ببخشی عفو بهتر کانتقام.
سعدی (گلستان).

گرفتار گشتن.

[گِ رِ گَ تَ] (مص مرکب)دچار شدن. مبتلا گشتن :
کنون چون زمانه درآمد بسر
گرفتار گشتم به دست پسر.فردوسی.
بعلتهای مزمن و دردهای مهلک گرفتار گشته. (کلیله و دمنه).
وگر قانع و خویشتن دار گشت
بتشنیع خلقی گرفتار گشت.
سعدی (بوستان).
|| اسیر گشتن. اسیر شدن : تابوت را در پیش آوردندی و آن دشمنان همه هزیمت شدندی و گرفتار گشتندی. (قصص الانبیاء ص 146). || شکار شدن. صید گشتن :
چو آهو زین غزالان سیر گشتی
گرفتار کدامین شیر گشتی.نظامی.
گرفتار سگان گشتن به نخجیر
به از افسوس شیران زبونگیر.نظامی.

گرفتار ماندن.

[گِ رِ دَ] (مص مرکب)اسیر شدن. اسیر گشتن. مقید شدن. گرفتار گردیدن :
کس با تو عدو محاربت نتواند
زیرا که گرفتار کمندت ماند.
سعدی (رباعیات).

گرفتاری.

[گِ رِ] (حامص) مؤاخذه :
هر کو به شبی صدره عمرش نه همی خواهد
بی شک به بر ایزد باشدش گرفتاری.
منوچهری.
|| ابتلاء. اسیری. بیچارگی. درماندگی :
اگر به صید روی وحشی از تو نگریزد
که در کمند تو راحت بود گرفتاری.سعدی.

گرفت کردن.

[گِ رِ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از اعراض کردن باشد. (برهان). || مالش دادن ساز، یعنی کاری کردن که نغمه ای لرزان به گوش آید. (برهان). رجوع به گرفت شود.

گرفت گرفتن.

[گِ رِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) نکته. عیب گرفتن. خرده گرفتن. غلط گرفتن بر... :
بر وی بهانه می جستند که از زبان وی چیزی بهانه گیرند و بر وی گرفت گیرند که بدان سبب او را ملزم گردانند. (دیاتسارون ص 114).
کسی گرفت نگیرد حدیث مستان را
نهان کشیده چه منصور را بدار عبث.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

گرفتگی.

[گِ رِ تَ / تِ] (حامص) ملولی. اندوهگنی. دل تنگی که آثار آن بر روی پیدا باشد. انقباض، در مقابل انبساط :
روزی گشاده باشی و روزی گرفته ای
بنمای کان گرفتگی از چیست ای پسر.
فرخی.
|| سد شدن. بستن : و حیض بسته و گرفتگی بول بگشاید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
با ترکیبات ذیل آید و معانی متعدد دهد:
- گرفتگی آسمان؛ ابری و مهی بودن آن.
- گرفتگی آواز؛ همهمه. (منتهی الارب) :سپستر گرفتگی در آواز پدید آید و آن گرفتگی را به تازی غنه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- گرفتگی بینی؛ سدّه. (زمخشری).
- گرفتگی تنبوشه؛ بستن آب راهه.
- گرفتگی خورشید؛ کسوف.
- گرفتگی دریا؛ مه آلود بودن آن.
- گرفتگی دل؛ اندوه و غم داشتن.
- گرفتگی زبان؛ ترته. (منتهی الارب).
- گرفتگی زغال؛ حالتی است که از زغال سرخ نشده دست دهد.
- گرفتگی سینه؛ راه تنفس بسته شدن و به سختی نفس کشیدن.
- گرفتگی قلب؛ کنایه است از در نهایت غم و اندوه بودن.
- گرفتگی کوه؛ آنگاه که ابر و بخار در کوه پیچیده و کوه ناپدید شود.
- گرفتگی ماه؛ خسوف : یا او را [ ماه را ] بر آن حال گرفتگی مکث باشد، ای درنگ مدتی یا نبود. (التفهیم).
- گرفتگی هوا؛ مه آلود بودن آن. ابری بودن هوا.

گرفتگی.

[گِ رِ تَ / تِ] (حامص) ملولی. اندوهگنی. دل تنگی که آثار آن بر روی پیدا باشد. انقباض، در مقابل انبساط :
روزی گشاده باشی و روزی گرفته ای
بنمای کان گرفتگی از چیست ای پسر.
فرخی.
|| سد شدن. بستن : و حیض بسته و گرفتگی بول بگشاید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
با ترکیبات ذیل آید و معانی متعدد دهد:
- گرفتگی آسمان؛ ابری و مهی بودن آن.
- گرفتگی آواز؛ همهمه. (منتهی الارب) :سپستر گرفتگی در آواز پدید آید و آن گرفتگی را به تازی غنه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- گرفتگی بینی؛ سدّه. (زمخشری).
- گرفتگی تنبوشه؛ بستن آب راهه.
- گرفتگی خورشید؛ کسوف.
- گرفتگی دریا؛ مه آلود بودن آن.
- گرفتگی دل؛ اندوه و غم داشتن.
- گرفتگی زبان؛ ترته. (منتهی الارب).
- گرفتگی زغال؛ حالتی است که از زغال سرخ نشده دست دهد.
- گرفتگی سینه؛ راه تنفس بسته شدن و به سختی نفس کشیدن.
- گرفتگی قلب؛ کنایه است از در نهایت غم و اندوه بودن.
- گرفتگی کوه؛ آنگاه که ابر و بخار در کوه پیچیده و کوه ناپدید شود.
- گرفتگی ماه؛ خسوف : یا او را [ ماه را ] بر آن حال گرفتگی مکث باشد، ای درنگ مدتی یا نبود. (التفهیم).
- گرفتگی هوا؛ مه آلود بودن آن. ابری بودن هوا.

گرفتن چراغ.

[گِ رِ تَ نِ چِ] (مص مرکب) خاموش کردن آن. (آنندراج) (غیاث).

گرفتن خاطر.

[گِ رِ تَ نِ طِ] (مص مرکب) رنجیدن خاطر. (غیاث). آزرده شدن. آزردگی. رجوع به گرفته خاطر شود.

گرفتن دل.

[گِ رِ تَ نِ دِ] (مص مرکب) به تنگ آمدن. (آنندراج). غمگین شدن. ملول شدن :
دلش نگیرد زین کوه و دشت و بیشه و رود
سرش نپیچد زین آبکند و لوره و خر.
عنصری (دیوان ص 336).
دارد گرهی زلف تو پیوسته به ابرو
گویی دلت از صحبت احباب گرفته ست.
خواجه کمال خجندی (از آنندراج).
- || برگرفتن دل و برداشتن خاطر از چیزی. (آنندراج). طمع بریدن. ترک گفتن.

گرفتن دندان.

[گِ رِ تَ نِ دَ] (مص مرکب) برکندن دندان. (آنندراج) :
گرچه از افتادن دندان شود گفتار سست
چون تو دندان طمع گیری سخن گوئی درست.
شفیع اثر (از آنندراج).

گرفتن رقم.

[گِ رِ تَ نِ رَ قَ] (مص مرکب) منقش شدن آن. (آنندراج). نقش بستن. نوشته شدن :
چو من به چرب زبانی سخن کنم تحریر
ز چربی سخن من رقم نمیگیرد(1).
ملاشانی تکلو (از آنندراج).
(1) - در فهم معنی این بیت باید بدین نکته توجه داشت که اگر کاغذ چرب باشد مرکب در آن نقش نمی بندد و خط بریده میشود.

گرفتن نمک.

[گِ رِ تَ نِ نَ مَ] (مص مرکب) به جزای نمک حرامی گرفتار آمدن. (آنندراج).

گرفت و گیر.

[گِ رِ تُ] (اِمص مرکب، از اتباع) مؤاخذه. بازپرسی : چون پارس بگشادند خود مدتی قتل و غارت و گرفت و گیر بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 170).
در ده و شهر جز نفیر نبود
سخنی جز گرفت و گیر نبود.نظامی.

گرفته.

[گِ رِ تَ / تِ] (اِ) طعنه. (غیاث). طعنه است که زدن نیزه و گفتن سخنان به طریق سرزنش باشد. (برهان) (آنندراج). با لفظ زدن مستعمل است. (آنندراج) :
شبیخون برشکسته چند سازی
گرفته با گرفته چند بازی.نظامی.
شاه با او تکلفی درساخت
بتکلف گرفته ای می باخت.نظامی.
|| تاوان و غرامت. || مزد کار و اجرت پیشی. || لاف و گزاف. (برهان).

گرفته.

[گِ رِ تَ / تِ] (ن مف) مجذوب. مفتون. مبتلا. گرفتار :
روندگان مقیم از بلا بپرهیزند
گرفتگان ارادت بجور نگریزند.
سعدی (طیبات).
نه بخود میرود گرفتهء عشق
دیگری می برد بقلابش.سعدی (بدایع).
|| اسیر و گرفتار. || مردم خسیس و بخیل و ممسک. || هرچیز که راه آن مسدود شده باشد. || دلتنگ و غمگین و ملول و ناخوش. (آنندراج) :
روزی گشاده باشی و روزی گرفته ای
بنمای کان گرفتگی از چیست ای پسر.
فرخی.
هرگاه خداوند مالیخولیا... ترش روی و غمگین و گرفته و گریان باشد و خلوت گزیند... (ذخیرهء خوارزمشاهی). ترش روی و گرفته و اندوهمند باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
یارب چه گل شکفته ز مکتوب ناله باز
باد صبا ملول و کبوتر گرفته است.
سلیم (از آنندراج).
- خاطر گرفته؛ ملول. رنجیده خاطر:
با خاطر گرفته کدورت چه میکند
با کوه درد سنگ سلامت چه میکند.
صائب (از آنندراج).
|| تیره از لحاظ رنگ، مقابل باز و روشن :رنگی گرفته دارد. و تابستان گرفته و ابرناک. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
در ترکیبات ذیل آید و معانی متعدد دهد: الفت گرفته. آتش گرفته. آرام گرفته. اجل گرفته. جن گرفته. چادرگرفته. خون گرفته. دل گرفته. دم گرفته. روگرفته. سرگرفته. ماه گرفته (منخسف). آفتاب گرفته (منکسف). هواگرفته.

گرفته چهر.

[گِ رِ تَ / تِ چِ] (ص مرکب)رنجیده خاطر. مکدر. محزون. اندوهناک.

گرفته چهری.

[گِ رِ تَ / تِ چِ] (حامص مرکب) رنجیده خاطری. اندوهگینی. تکدّر :
لیلی ز سر گرفته چهری
دیدی سوی او بسردمهری.نظامی.

گرفته خاطر.

[گِ رِ تَ / تِ طِ] (ص مرکب) رنجیده خاطر و ملول و ناخوش. (آنندراج).

گرفته دل.

[گِ رِ تَ / تِ دِ] (ص مرکب)غمگین. اندوهناک. متألم :
اگر گرفته دلی از جهانیان صائب
ز خویش خیمه برون زن جهان دیگر باش.
صائب (از آنندراج).
رجوع به گرفتن دل شود.

گرفته دم.

[گِ رِ تَ / تِ دَ] (ص مرکب)نفس تنگ. تنگ نفس. بستن دم در موقع حرکت و دویدن.

گرفته زبان.

[گِ رِ تَ / تِ زَ] (ص مرکب)آنکه بر سخن گفتن قادر نباشد. (آنندراج).

گرفته زدن.

[گِ رِ تَ / تِ زَ دَ] (مص مرکب) نیزه و طعنه زدن. (برهان) (آنندراج) :
هست فلک را بطبع خاصه بر اهل هنر
رسم گرفته زدن خوی دغا باختن.
سنایی غزنوی (از حاشیهء برهان چ معین).
ز مهرم مکش سوی پیکار خویش
گرفته مزن بر گرفتار خویش.نظامی.
|| کنایه از لاف زدن و گزاف گفتن باشد. (برهان) (آنندراج) :
گرفته مزن در حریف افکنی
گرفته شوی گر گرفته زنی.نظامی.
|| سرزنش کردن. (برهان).

گرفته سخن.

[گِ رِ تَ / تِ سُ خَ] (ص مرکب) آنکه سخن او به آسانی نتوان دانست.

گرفته شدن.

[گِ رِ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) اسیر شدن :
بجنگ ار گرفته شود نوش زاد
بدو زین سخنها مکن هیچ یاد.فردوسی.
-گرفته شدن آواز؛ غلیظ شدن آواز، نیکو برنیامدن صدا : آواز او [ خداوند علت جذام ]درشت و گرفته شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گرفته لب.

[گِ رِ تَ / تِ لَ] (ص مرکب)کنایه از مردم خاموش باشد. (برهان) :
دید مرا گرفته لب آتش پارسی ز تب
نطق من آب تازیان برده به نکتهء دری.
خاقانی (دیوان عبدالرسولی ص 429).

گرفج.

[گَ فَ] (اِ) همان عرفج، گیاهی که بدان آتش افروزند و به عربی ابوسریع نامند بواسطه زود گرفتن آتش در آن. (رشیدی). در انجمن آرای ناصری به غلط گرمج ضبط شده است و در برهان کرفج است.

گرفم.

[گَ فَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت، واقع در 6 هزارگزی رشت، کنار شوسهء رشت به بندر انزلی. هوای آن معتدل و مرطوب است. دارای 505 تن سکنه است. آب آنجا از نهر خمام رود از سفیدرود تأمین میشود. محصول آن برنج و ابریشم و صیفی و شغل اهالی زراعت است و دارای 6 باب قهوه خانه و دکان کنار راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرفنگ.

[گَ فَ] (اِخ) نام دهی است از دهستان کوهسار. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 172).

گرفهلیان.

[گَ فَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 2500خاور فهلیان و کنار شوسهء کازرون به بهبهان است. هوای آن گرم و دارای 154 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء فهلیان تأمین میشود و محصول آن غلات و برنج و حبوبات و تریاک است. شغل اهالی زراعت، در نزدیکی آن پل خرابه ای روی رودخانهء فهلیان موجود است که بنایش خیلی قدیمی میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرک.

[] (اِ) در الجماهر 37 (فهرست) به کاف فارسی مابین گاوزون و گرک یزد ضبط شده ولی در صفحات 215 و 216 متن که سنگ سفید معنی کرده به کاف آورده است. دزی در ذیل کلمهء حجر، حجرالکزک آورده و متذکر شده که در نسخهء دیگری با «ر» آمده است. رجوع به حجرالکزک شود.

گرک.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 30000گزی جنوب کهنوج و 4000گزی باختر راه فرعی کهنوج به میناب و دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرک.

[گِ رِ] (اِخ)(1) یونان. رجوع به یونان شود.
(1) - Grec.

گرکاب.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوربخش ساردوئیه شهرستان کرمان، واقع در 42000گزی جنوب خاوری ساردوئیه، سر راه مالرو ساردوئیه به دارزین، دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرکان.

[گَ] (اِ) نوعی گز در راه کرمان به بندرعباس.

گرکان.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوک بخش شهداد شهرستان کرمان، واقع در 105000گزی جنوب شهداد، سر راه فرعی گوک به شهداد، دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرکان.

[گَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 23 هزارگزی شمال باختری اشتر و 4 هزارگزی باختر جادهء اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. منطقه ای است سردسیر و مالاریائی. دارای 540 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء کهمان تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء یوسف وند هستند. این آبادی در دو محل بفاصلهء 2 هزار گز دور از هم واقع شده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرکباغی.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه، واقع در 36 هزارگزی شمال باختری ساوه و 6 هزارگزی راه عمومی کوهستان. هوای آن معتدل و دارای 178 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء چناقچی تأمین میشود و محصول آنجا غلات آبی و دیمی و سیب زمینی یونجه و قلمستان و گردو است. شغل اهالی زراعت و گله داری و برخی برای تأمین معاش به تهران میروند و جاجیم و گلیم بافی نیز میکنند در بهار ایل شاهسون به حدود این ده می آیند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرکدو.

[گَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 39000جنوب خاور فهلیان و 33000گزی شوسهء کازرون به فهلیان. هوای آن معتدل و دارای 411 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرکش.

[گَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان لند بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 63 هزارگزی شمال باختری خوی و در مسیر راه ارابه رو بله سور است. هوای آن سرد و دارای 95 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. 4 هزار گز مرز ایران و ترکیه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گر کشیدن.

[گُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)شعله ور شدن.

گرکلا.

[گَ کِ / کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلارستاق، جزء قسمت بیرون بشم است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 145).

گرکم.

[گُ کَ] (ص) سطبر و بزرگ. (آنندراج).

گرکمان.

[گَ رَ] (اِ) یونجهء سیاه که آن را خندقوق نیز گویند. (شعوری ج 2 ص 302).

گرکن.

[گَ کَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش فلاورجان شهرستان اصفهان است که حدود و مشخصات آن بشرح زیر است:
از شمال به دهستان اشترجان و از جنوب به دهستان حومهء بالا و پائین شهرضا از خاور به شاهکوه (که خط الرأس آن حد طبیعی این دهستان با دهستان کرارج بخش مرکزی اصفهان است). از باختر به رودخانهء زاینده رود و کوه موسی و کوه جوجی.
وضع طبیعی: دو رشته ارتفاع در این دهستان در جهت جنوب خاور به شمال باختر کشیده است. 1- رشتهء ارتفاعات شاهکوه در قسمت خاوری این دهستان که بلندترین قلهء آن 2340 هزار گز است و گردنهء آب نیل در انتهای شمال باختری این کوه واقع شده و راه شوسهء اصفهان به دهستان گرکن از این گردنه میگذرد. 2- کوههای منفرد: سنگان، جوچی در امتداد هم در قسمت باختری دهستان به موازات شاهکوه واقع و جلگهء دهستان در وسط این دو رشته ارتفاع قرار گرفته است. بطور کلی هوای آن معتدل و سالم و آب قراء آن از رودخانه زاینده رود و چاهها تأمین میشود. محصول عمدهء آن عبارت از غلات حبوبات پنبه و جزئی تریاک و شغل عمدهء اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی محلی کرباس و قالیبافی است. راه شوسهء اصفهان به دهستان گرکن در جهت شمال و جنوب خاوری از کنار دامنهء جنوبی شاهکوه میگذرد. این راه در آبادی دهسرخ به راه شوسهء اصفهان به مبارکه که از تنگ لاشتر میگذرد ملحق میشود. در بیشتر آبادیهای این دهستان در تابستان اتومبیل میتوان برد. معدن سرب و قلع در آب نیل و معدن گچ در قراء بروزاد و جوچی و شهاب وجود دارد ولی از معدن سرب هنوز بهره برداری نشده است. این دهستان از 53 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن 17653 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرکو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت. واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری سبزواران و 2 هزارگزی خاور راه فرعی سبزواران به کهنوج. در جلگه واقع شده و منطقه ای است مالاریائی و دارای 99 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرکوگان.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش بزمان شهرستان ایرانشهر واقع در 18 هزارگزی جنوب بزمان و 12 هزارگزی باختر راه مالرو بزمان به ایرانشهر که دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرکوند.

[گَ کِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان آشیان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 20 هزارگزی جنوب فلاورجان و یکهزارگزی شوسهء مبارکه به سفید دشت. هوای آن معتدل و دارای 1804 تن سکنه است. آب آنجا از زاینده رود تأمین میشود محصول آن غلات و برنج و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرکه.

[] (اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد ایران است که تقریباً 100 تن میشوند و در کلیائی و سنقر سکونت دارند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 59 شود.

گرک یراق.

[گَ رَ یَ] (ترکی، ص مرکب، اِ مرکب) حامی. پشتیبان. دافع از کسی.

گرگ.

[گُ] (اِ) پارسی باستان ورکانا(1)، اوستایی وهرکه(2) (گرگ)، پهلوی گورگ(3)، هندی باستان ورکه(4) (گرگ)، ارمنی گل(5)، کاشانی ور، ورگ، ورگ(6)، مازندرانی وُرگ(7)، کردی ورگ(8)، افغانی لوگ(9)، اُسّتی برق یا بیرق، بیرنق(10)، بلوچی گورگ، گورک(11)، یودغاورگ(12)، یغنابی ارک(13) جانوری است وحشی از تیرهء گربه سانان از راستهء گوشتخواران که در روسیه و نروژ و امریکای شمالی فراوان است و در ایران نیز هست. جانور خطرناکی است و به چارپایان و انسان به هنگام گرسنگی حمله میکند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). معروف است، گویند اگر گرگی را بنزدیک دهی در زیر خاک کنید هیچ گرگ جانب آن ده نگاه نکند، اگر سر گرگ را در برج کبوتر آویزند هیچ حیوان موذی گرد آن برج نگردد، و اگر در جائی که گوسفندان میخوابند دفن کنند همه گوسفندان بتدریج بمیرند، و اگر دم او را در جائی که علف خوار گاو باشد بیاویزند آن گاو علف نخورد هرچند گرسنه باشد، و اگر سرگین او را در جایی بخور کنند موشانی که در آن توابع باشند همه آنجا جمع شوند، و اگر زنی بر بالای شاش گرگ بشاشد هرگز آبستن نشود(14). (برهان) (آنندراج). ابن الارض. ابن والدن. (المرصع). اَرسَنج. (منتهی الارب). اَبوعُسَیلَه. (المرصع). اَبوعَسلَه. (المزهر). ابوجاعده. ابوجعده. اَبوجَعدَه. (السامی). ابورعله [ اَ رَ / رُ لَ ] . (منتهی الارب). اَبوسِلعامَه. رجوع به همین مدخل شود. اَبُوالغَطَلَّس. رجوع به همین مدخل شود. اَبوکاسِب. رجوع به همین مدخل شود. اَبومُعطَه. رجوع به همین مدخل شود. تِبن. (منتهی الارب). خَیدَع. خَیعَس. خَنیتَعُور. خاطِف. خِمع. خَیلَع. خَلیعَة. خَولَع. دَلهَم. دَعلَج. دَأل. ذَألان. ذُألَة. ذُعبان. ذِئب. رِئبال. سَمَیدَع. سَرحان. سِلقامَة. سِمام. سِبد. شَیمُذان. شَیذَمان. طُلو. طُهی. طِبس. عَمَرَد. عِلوش. عَولَق. عَسوس. عَسعَس. عَسعاس. عَجوز. عَسلَق. جمع آن عسالق. قَلوب. قِلّیب. قاعِب. کِساب. کُتَع. لَعلَع. لَعین. لَذلاذ. لَغوَس. لَوشَب. مُرَّخ. مُلاذ. نُشبَه. نَهشَل. وَلاّس. وَرقاء. هَملَع. هُلَبَع. هِطل. (منتهی الارب). هُلابِع :
گرگ را کی رسد صلابت شیر
باز را کی رسد نهیب شخیش.رودکی.
چنانکه اشتر ابله سوی کنام شده
ز مکر روبه و زاغ و ز گرگ بی خبرا.
رودکی.
به بازی و خنده گرفتن نشست
شغ گاو و دنبال گرگی به دست.فردوسی.
جهاندار محمود شاه بزرگ
به آبشخور آرد همی میش و گرگ.
فردوسی.
کجا نبرد بود درفتد میان سپاه
چو گرگ گرسنه اندر فتد میان غنم.فرخی.
ابله آن گرگی که او نخجیر با شیران کند
احمق آن صعوه که او پرواز با عنقا کند.
منوچهری.
سماع مطربان بگرد او درون
زئیر شیر و گرگ پر عوای او.منوچهری.
به حقیقت بدانید که این رمه را شبانی آمد که ضرر گرگان و ددگان بسته گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 385).
مانده بچنگال گرگ مرگ شکاری
گرچه ترا شیر مرغزار شکار است.
ناصرخسرو.
گرنه گرگی بر ره گرگان مرو
گوسپندت را مران سوی ذئاب.ناصرخسرو.
شد آن لشکر بوش(15) پیش طورگ
دوان چون رمهء میش در پیش گرگ.اسدی.
گرگ با میش در بیابان جفت
عدل بیدار گشت و فتنه بخفت.سنایی.
یوسف از گرگ چون کند نالش
که بچاهش برادر اندازد.خاقانی.
یوسف من گرگ مست باده بکف صبح فام
وز دو لب باده رنگ سرکه فشان از عتاب.
خاقانی.
تویی که در حرم دولتت بنقل طباع
موافقت دهد ایام گرگ را با میش.
ظهیر فاریابی.
گرگ اگر با تو نماید روبهی
هین مکن باور که ناید روبهی.مولوی.
عاقبت گرگ زاده گرگ شود
گرچه با آدمی بزرگ شود.سعدی.
گر از چنگال گرگم درربودی
چو دیدم عاقبت گرگم تو بودی.سعدی.
با عدل او شبان نتواند که گرگ را
در حفظ گوسفند کند از سگ امتیاز.
ابن یمین.
- امثال: از گرگ شبانی نیاید.
با شبان گله می برد و با گرگ دنبه میخورد.
به گرگ گفتند تو را چوپانی داده اند، بگریست.گفتند: چرا گریی؟ گفت، ترسم دروغ باشد.
توبهء گرگ مرگ است.
دنبه را به گرگ سپردن.
گرگ در لباس میش ؛ به ظاهر آراسته به باطن پلید.
گرگ دهن آلوده و یوسف ندریده ؛ کسی که بدون تقصیر متهم شده باشد.
گرگ دیدن مبارک است، ندیدن مبارکتر.
گرگ را گرفتند پندش دهند گفت سرم دهید گله رفت.
گرگ میزبان کلاغ است.
گرگ همیشه گرسنه است.
گفت در ره موسیم آمد به پیش گرگ بیند دنبه اندر خواب خویش.
جلال الدین رومی.
مثل گرگ یوسف ؛ کنایه از متهم بی گناه :
شها تو شیر خدایی من آن سگ در تو
که بی گناه تر از گرگ یوسفم حقا.
مجیر بیلقانی.
ز گفتار بدگوی چون گرگ یوسف
ز تلبیس بدخواه چون شیر مادر.
عمعق بخاری.
ناید از گرگ پوستین دوزی : از بدان نیکوئی نیاموزی ناید از گرگ پوستین دوزی.
نصیب گرگ بیابان شود چنین دختر.
(1) - varkana.
(2) - vehrka.
(3) - gurg.
(4) - vrka.
(5) - gail.
(6) - var, varg, verg.
(7) - vurg.
(8) - varg.
(9) - lug.
(10) - beragh, biragh, baraegh.
(11) - gvark, gurk.
(12) - vurgh.
(13) - aurak. (14) - بر اساسی نیست.
(15) - ن ل: گشن.

گرگ.

[گَ] (ص) حیوانی را گویند که گر داشته باشد یعنی جرب داشته باشد و آن جوششی است با خارش بسیار. (برهان) (آنندراج). با اول مفتوح کسی را و چهارپائی را گویند که «گر» برآورده باشند. (جهانگیری).

گرگ.

[گَ رَ] (اِ) آن دو قطعه ریسمان باشد هر کدام به شکل چنبر که چهارسر آن را بهم متصل کرده اند به سقف آویزند و خربزه و یا هندوانه بدان بیاویزند (لهجهء قزوین و گیلان).

گرگ.

[گُ] (اِ) بهیریا. (الفاظ الادویه). بهیریا همان بلیله است که دوایی است قابض و طبیعت آن سرد و خشک است در دویم و سیم و معرب آن بلیلج است. رجوع به بلیله شود.

گرگ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز، واقع در 8 هزارگزی جنوب رامهرمز و 4 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو رامهرمز به خف آباد. منطقه ای است گرمسیری و مالاریائی دارای 120 تن سکنه. آب آن از رودخانه رامهرمز تأمین میشود و محصول آن غلات و برنج و کنجد و بزرک است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین آن از طایفهء جلالی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرگ.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 14000شمال باختری سکوهه و 10000گزی شوسهء زاهدان به زابل. هوای آن معتدل و دارای 300 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگ.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی از بخش نصرت آباد شهرستان زاهدان، واقع در 51000گزی جنوب باختری نصرت آباد و کنار شوسهء زاهدان به بم. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگ.

[] (اِخ) منزل اول از شیراز تا دیه گرگ از نواحی شیراز است. (فارسنامهء ابن البلخی). از فول نو تا دیه گرگ پنج فرسنگ، از او تا شهر شیراز پنج فرسنگ. (نزهة القلوب ص 185).

گرگ آباد.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 62000گزی جنوب خاوری ساردوئیه. و 2000گزی شمال راه مالرو دارزین به ساردوئیه دارای 12 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگ آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهبخش اشنویه شهرستان ارومیه، واقع در 4 هزارگزی خاور اشنویه و پانصدگزی شمال شوسهء اشنویه. هوای این منطقه جلگه سردسیر است و دارای 192 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء اشنویه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگ آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در ده هزارگزی شمال سردشت و پانصدگزی باختر شوسهء سردشت به مهاباد. کوهستانی و جنگلی، هوای آن معتدل و سالم، دارای 76 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء سردشت تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه شوسه دارد. در تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگ آبی.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 5000گزی شمال خاوری کامیاران و 30000گزی مامی. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگ آشتی.

[گُ] (اِ مرکب) صلح به نفاق و مکر و حیله و فریب. (برهان). کنایه از صلح به نفاق و آشنایی به نفاق. (آنندراج). بنابر مصلحت خود بطریق فریب بظاهر با دشمن صلح کردن. (غیاث) : صواب آن است که گرگ آشتی کنیم و بازگردیم که نباید خطائی افتد. (تاریخ بیهقی). امروز نماز دیگر گفت که رسولی فرستد و به این قوم گرگ آشتی کند. (تاریخ بیهقی).
نادیدن او همی مرا بگزاید
گرگ آشتئی کنیم تا چون آید.فرخی.
این غارت جان چیست خود این جنگ تو با کیست
گرگ آشتئی کن مکن این گرگ ربائی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 444).
روز و شب گرگ آشتی کردند و اینک مهر و ماه
بر شه یوسف رخ مصر آستان افشانده اند.
خاقانی (دیوان ص 116).
گر تو ز گناه من خبر داشتئی
چون گرگ عزیز مصر پنداشتئی
من گرگ عزیز مصرم ای صدر بکن
با گرگ عزیز مصر گرگ آشتئی.
عزالدین اصفهانی (مستوفی ممالک سلطان سنجر).
گر زانکه تو تخم کینه کم کاشتئی
در جنگ نصیب صلح بگذاشتئی
اکنون که زمانه پایدار است مرا
بی بهره نماندتی ز گرگ آشتئی.
قوام الدین ابوالقاسم (وزیر سنجر در جواب عزالدین مستوفی اصفهانی).
باد که با خاک به گرگ آشتی است
ایمن ازین راه ز ناداشتی است.نظامی.
امان که یافت از گرگ دغل باز
که با روبه کند گرگ آشتی باز.عطار.
با تو گر این سگ کند عزم به گرگ آشتی
بازی برمیدهد تا کندت خوک بند.عطار.
چکند بره با حمایت تو
گرگ آشتی سگ شبان را.سیف اسفرنگ.
ای صبا درد دل یوسف مگو یعقوب را
آشتی کردند یارانش ولی گرگ آشتی.آصفی.
گرگ آشتی لطف عتاب آشنای او
این آن عنایت است که یکرو نمیکند.
شفائی.
از دل برون نکرد خیال جفا هنوز
گرگ آشتی است یوسف ما را به ما هنوز.
سلیم.
پیراهن یعقوب اگر صلح کند
گرگ آشتی نکرده را جنگی نیست.
محسن تأثیر (از آنندراج).

گرگ آشنایی.

[گُ] (حامص مرکب)کنایه از آشنایی و دوستی بفریب و نفاق و مکر و حیله باشد. (برهان) :
مکن قصد جفا گر باوفائی
ز سگ طبعی بود گرگ آشنائی.ناصرخسرو.

گرگاب.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان برخوار بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 26 هزارگزی شمال اصفهان و 500راه امیرآباد به اصفهان. هوای آن معتدل و دارای 1222 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول غلات، پنبه، صیفی، روناس، خربزه فراوان، پشم، روغن. شغل اهالی زراعت و گله داری است و صنایع دستی زنان کرباس بافی. راه شوسه دارد. یک دبستان و در حدود 10 باب دکان و قلعه نوساز دارد. خربزهء گرگاب به خوش طعمی و شیرینی معروف است و به شهرستانها صادر میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرگابی.

[گُ] (اِ) قسمی از پای افزار و از نعلین. (ناظم الاطباء). گرگاو. (آنندراج). رجوع به گرگاو شود.

گرگابی.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 16000گزی شمال کوزران و 5000خاور راه فرعی کوزران به ثلاث. هوای آن سرد، دارای 140 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات، دیم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه آنجا مالرو است. تابستان میتوان اتومبیل برد. دو محل نزدیک هم واقع شده به علیا و سفلی مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگارینیدا.

[] (اِ) جانورانی از جملهء سپرداران. این جانوران انگل بی مهرگان هستند و در اوائل زندگی خود بحال ثابت و بیحرکتی بین سلولها و بعداً بحالت آزاد در لولهء گوارش بندپائیان و کرمها زندگی میکنند ولی آزاری به آنها نمیرسانند. این جانوران از راه تولیدمثل جنسی زیاد میشوند. هاگها به عدهء زیادی در کیست هایی تولید میشوند که هر یک حاوی دو جانور هستند. از این جانوران ستیلورنکوس لونگی کولیس(1) را بعنوان نمونه نام میبریم. (جانورشناسی سیستماتیک اسماعیل آزرم ص 86).
(1) - Stylorhynchus longicollis.

گرگاس.

[گُ] (اِ) گیاهی است که در گندم زار روید و دانه های آن گرد و سیاه و تلخ است. هرگاه در گندم داخل و آسیا شود نان را نهایت تلخ کند. این گیاه در بعض شهرهای ایران منجمله گلپایگان به نام فوق خوانده میشود. برهان کرکاس ضبط کرده است. تلخه. زوان.

گرگان.

[گُ] (اِ) دشت و بیابان. (برهان).

گرگان.

[گُ] (اِخ) پهلوی آن ورکان(1) = هیرکانیا(2). رک: مارکوارت. شهرستانها ص 12 ح 17: اونوالا 92. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام شهری است در دارالملک استرآباد، معرب آن جرجان است. (برهان). گرگان به اطلاق عام شامل ایالت استراباد است که از شمال به بحر خزر و از شرق به خراسان و از مغرب به طبرستان میکشد. (معجم البلدان از حاشیهء برهان قاطع چ معین). شهری است که در دارالملک استراباد بود و گرگین میلاد ساخته و معنی ترکیبی گرگان آن گرگ که آن گرگ به کسر نون مفهوم آن است(3) و معرب آن جرجان است. یکی از فصحا گفته :
ز تیغ شیرشکارت هنوز تا گرگان
بسان پیرهن یوسف است خون آلود.
هدایت گفته :
چو گرگ یوسف در من فتاده این گرگان
گناهم اینکه نه زین خطه ام ز گرگانم.
اکنون گرگان نمانده و استرآباد شهری در حوالی رود گرگان آباد است که گویند محل استران گرگین بوده است. (آنندراج). شهری است به دیلمان، مر او را ناحیتی بزرگ است و سوادی خرم و کشت و برز بسیار و نعمت فراخ و سرحد میان دیلمان و خراسان و مردمانی اند درشت صورت و جنگی و پاک جامه و بامروت و میهمان دار و این شهر بدو نیم است: شهرستان است و بکرآباد و رود هرند کز طوس برود بمیان این هر دو نیمه بگذرد و مستقر پادشاه طبرستان است و از وی جامهء ابریشم سیاه خیزد و وقایه و دیبا و قزین. (حدود العالم چ تهران ص84). شهرستان گرگان یکی از شهرستانهای استان دوم کشور، حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: حدود: از طرف شمال به شهرستان گنبد قابوس، از جنوب خط الرأس سلسلهء جبال البرز، از خاور دهستان مزدین از بخش میامی و شهرستان بجنورد، از باختر بخش بهشهر و چهاردانگه از شهرستان ساری.
موقعیت طبیعی شهرستان: شهرستان گرگان را میتوان در دو قسمت تشریح نمود. اول قسمت کوهستانی، دوم قسمت دامنه و دشت:
آ - قسمت کوهستانی، سلسله جبال البرز در جنوب شهرستان واقع در این قسمت جهت آن تقریباً خاور باختری است و خط الرأس سلسلهء مذکور حد طبیعی بین این شهرستان و شهرستان شاهرود است. ابتدای کوهستان و نقاط کمتر از هزار متر ارتفاع دارای هوای معتدل و مرطوب و جنگل است. از هزار متر به بالا به تدریج از انبوه جنگل و رطوبت هوا کاسته شده قلل ارتفاعات عاری از جنگل و بهترین مراتع تابستانی گوسفندداران شهرستان محسوب میگردد. مرتفعترین قلل کوههای شهرستان موسوم به شاه کوه در جنوب گرگان به ارتفاع 3767 متر و قلعهء شاه در خاور تاش به ارتفاع 3910 و قله کوه ابر واقع در جنوب بخش کتول به ارتفاع 2875 متر و قله واقع در جنوب باختری خوش ییلاق 2802 متر است. رودهای کوتاه و کوهستانی متعددی از قلل سلسله جنوبی سرچشمه گرفته در دشت گرگان برخی به رودخانهء گرگان و برخی به رودخانهء قره سو منتهی میشوند که بترتیب از خاور عبارتند از:
1- رودخانهء اوغان: سرچشمهء ارتفاعات شمالی نردین و ارتفاعات دانیال است که پس از پیوستن با رودهای کوچک فارسیان فرنک در اراضی بایر گامشلی به رودخانهء گرگان ملحق میشود. 2- رودخانهء خرخر: سرچشمهء ارتفاعات دوزین بوده پس از مشروب نمودن برخی از قراء مینودشت در اراضی ساری به رودخانهء گرگان میریزد. از این رود نهری به شهر گنبد قابوس منشعب شده است. 3- رودخانهء حاجی لر: از اتصال دو رودخانهء چهل چای و نرم آب که از کوههای قلعه قافه و مارکوه سرچشمه گرفته در جنوب قصبهء مینودشت یکی شده پس از مشروب نمودن برخی از قراء جلگهء مینودشت در خرابه های جرجان به رودخانهء گرگان میریزد. 4- رودخانهء نوده رود: سرچشمهء ارتفاعات خوش ییلاق بوده پس از مشروب نمودن برخی از قراء دهستان فندرسک در اراضی خوجم لی به رودخانهء گرگان متصل میشود. 5- رودخانهء قره سو: سرچشمهء آن از کوه قلعه ماران و ارتفاعات النگ بوده قسمتی از قراء درهء رامیان را مشروب و در شمال بخش رامیان به طرف باختر منحرف از شمال دهستان کتول و بخش مرکزی دهستانهای سدن رستاق، استراباد رستاق، کردکوی گذشته بین بندرشاه و بندرگز به خلیج گرگان منتهی میشود. 6- رودخانهء زرین گل: سرچشمهء دره های شمالی کوه ابر است و پس از مشروب نمودن برخی از قراء علی آباد کتول به رودخانه قره سو متصل میشود. 7- رودخانهء کفشگیری: سرچشمه ارتفاعات سیاه مرزکوه بوده در حدود محمدآباد از کوهستان خارج قراء فاضل آباد و گلستان را مشروب، فاضل آب آن بقره سو منتهی میشود. 8- رودهای کوچک دیگر به نام مایان زیلان، جزولی، خاصه رود، نوچمن شوریان چقر، زواردشت، شیرداربن، بالاجاده که عموماً از کوههای جنوبی سرچشمه گرفته پس از مشروب نمودن برخی از قراء به رودخانه قره سو منتهی میشوند. محصول عمدهء قراء کوهستانی غلات لبنیات و ابریشم است. و اکثر مردان در زمستان برای کارگری به قسمت دشت آمده تابستان مراجعت مینمایند.
ب - قسمت دامنه و دشت: قسمت دامنه و دشت شهرستان گرگان بین آخرین قسمت ارتفاعات و رودخانه های قره سو و گرگان واقع حاصلخیزترین قسمت شهرستان محسوب می شود، مخصوصاً برای کشت غلات، برنج و توتون و سیگار بسیار مساعد است و قسمت عمدهء قراء مهم شهرستان در این منطقه واقع شده است. هوای آن منطقه معتدل و مرطوب میباشد. محصول برنج این قسمت از آب رودهای مذکورهء بالا تأمین میشود. غلات و توتون سیگار بطور دیم بعمل می آید.
خلیج: خلیج گرگان در شمال بخش بندرگز به طول 65 و عرض 8 الی 12 هزار گز و عمق آن 2 الی 5 متر واقع و بوسیلهء تنگه ای بین شبه جزیره آشوراده و ساحل خواجه نفس به دریای مازندران متصل میشود. راه: از شهر گرگان سه راه شوسه بشرح زیر منشعب میشود:
راه شوسهء شمالی به طول 19 هزار گز به پهلوی دژ است. راه خاوری بطول 76 هزار گز به شاه پسند و از این نقطه بطول 18 هزار گز به گنبد قابوس و بطول 126 هزار گز از طریق گردنه خوش ییلاق به شاهرود منتهی میشود. در 4 هزارگزی شاه پسند راه فرعی بطول 6 هزار گز به قصبه رامیان و از گنبد قابوس به طول 18 هزار گز به قصبه مینودشت وجود دارد. از باختر شهر گرگان بطول 87 هزار گز از طریق کردکوی به بهشهر و نقاط دیگر مازندران منتهی و از این راه در 14 هزارگزی گرگان بطول 12 هزار گز به بندرشاه متصل میشود. و به اکثر قراء مهم از شوسه های بالا راه فرعی منشعب میگردد.
سازمان شهرستان: بخشهای تابعه شهرستان گرگان بشرح زیر است:
شهر گرگان 1 آبادی 25000 تن
بخش مرکزی 98 " 33500 "
« کردکوی 19 « 20000 «
« بندر گز 19 « 20700 «
« کتول 39 « 14500 «
« رامان 64 « 14000 «
« مینودشت 87 « 18500 «
« بندرشاه 5 « 9000 «
بنابر آمار فوق، شهرستان گرگان از 323 آبادی تشکیل شده جمعیت آن در حدود 155200 تن است. زبان مادری سکنهء شهرستان به استثنای برخی از قراء رامیان و مینودشت و بندر شاه فارسی و مذهب عموم مسلمانان اثنی عشری است. شهر گرگان مرکز شهرستان و نام قدیم آن استراباد بوده است. این شهر در دامنه سلسله جبال البرز در 138 هزارگزی خاور ساری واقع و مختصات جغرافیایی آن بشرح زیر است:
طول 54 درجه و 26 دقیقه و 30 ثانیه و عرض 36 درجه و 49 دقیقه. اختلاف ساعت آن با تهران 12 دقیقه است وقتی تهران ساعت 12 باشد گرگان ساعت 12 و دوازده دقیقه است. از فلکه مرکزی شهر چهار خیابان تقریباً در چهار جهت اصلی منشعب میگردد. خیابان شمالی که به جادهء پهلوی دژ منتهی میشود به خیابان پهلوی دژ و خیابان خاور و باختری که به راه گنبد قابوس و بندر گز منتهی میشود به خیابان پهلوی و خیابان جنوبی خیابان کاخ نامیده میشود. کلیه ادارات دولتی شهرستان و قسمت عمدهء مغازه و دکاکین شهر در طول این چهار راه خیابان واقع شده است. آب شهر از رودخانه خاصه رود گرفته شده که پس از به کار انداختن چندین آسیاب در جنوب وارد خیابان و سربازخانه میشود. آب آن گل آلود و به املاح مختلفه آلوده است و قابل شرب نیست. آب آشامیدنی اهالی از قنوات سرخواجه و سرچشمه تأمین میشود که بوسیلهء مجرای زیرزمینی به نقاط مختلف منتقل و بوسیلهء بشکه حمل میگردد. ساختمانهای جدید شهر تقریباً همان بناهای طرفین خیابان ها است. در 17 فروردین 1323 شهر گرگان دچار زلزلهء سختی شد و اکثر بناهای آن شکست برداشته است. جمعیت شهر گرگان در حدود 25 هزار نفر است. روشنایی شهر بوسیلهء مولد برق کوچکی تأمین میگردد. یک کارخانه برنج کوبی و یک آسیاب موتوری دارد. در این شهر یک باب دانشسرای مقدماتی دو دبیرستان پسران و دختران و 7 دبستان و یک بیمارستان 40 تختخوابی دارد. تلفن های شهر یکصد و بیست شماره است. از بناهای شهر قدیم گرگان بنای امام زاده نور واقع در کوی بازار نعلبندان و بنای مسجد گلشن در کوی درب نو و چند تکیه در نقاط مختلف شهر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3) :
دهستان و گرگان و این بوم و بر
بگیرد برآرد بخورشید بر.فردوسی.
چون قصد کیا کرد بگرگان و به آمل
بگذاشت کیا مملکت خویش و کیایی.
منوچهری.
شهر گرگان نماند با گرگین
نه نشابور ماند با شاپور.ناصرخسرو.
مقصد آمال ز آمل شناس
یوسف گم کرده به گرگان طلب.خاقانی.
تحقیقات علمی و کشفیاتی که بعمل آمده است مسائل زیادی را در مورد گرگان نشان میدهد. ظروف کشف شده در گرگان نشان میدهد که مردم آنجا آنها را در زیر خاک پنهان میکردند و پس از برگشت از ییلاق آنها را بیرون می آورده اند. این حفریات خدمت بزرگی به تاریخ ظروف سفالین اسلامی ایران نموده است. ظروف سفالین گرگان بچند دسته تقسیم میشود ولی سبک مخصوصی ندارد که بتوان آنها را از ظروف دیگر مجزا نمود. بسیاری از ظروف جنبهء تزیینی و تخمینی دارد. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 1، 3، 7، 15، 53، 71 و 72، 77، 94، 96، 100، 129، 131، 132، 137، 138، 141، 148، 150، 151، 157، 161، 163، 165 و ایران باستان صص 1421 - 1443 و صص 1630 - 1650 و ص 1797 و 1864، 1885، 1900، 1917، 2208، 2204، 2226، 2198، 2210 و تاریخ بخارای نرشخی ص 109، 110، 112 و 117 و جغرافیای سیاسی کیهان از ص 303 ببعد و رجوع به لغت نامه ذیل کلمهء استراباد و تاریخ بیهقی ص 202، 206، 129 و التفهیم ابوریحان بیرونی ص 170، 174، 199، 335 و 336 و رجوع به جرجان شود.
(1) - Vurkan (Gurgan).
(2) - Hyrcania (3) - بر اساسی نیست.

گرگان.

[گُ] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان پشت بسطام قلعه نو شهرستان شاهرود، واقع در 17 هزارگزی جنوب خاوری قلعه نو. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرگان.

[گُ] (اِخ) از رستاق ساوه و جزستان. (تاریخ قم ص 116).

گرگان.

[گُ] (اِخ) از رستاق فراهان. (تاریخ قم ص119).

گرگان.

[گُ] (اِخ) از طسوج و ناحیهء رود آبان است. (تاریخ قم ص 113).

گرگان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در پنجهزار و پانصدگزی شمال باختری خوی و 13 هزارگزی شمال شوسهء خوی به سیه چشمه. هوای آن سردسیر و دارای 120 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. در سه هزار و پانصدگزی شمال قریه مقبره ای به نام باباگرگان وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان درزاب بخش حومه وارداک شهرستان مشهد، واقع در 35 هزارگزی شمال مشهد، و 6 هزارگزی خاور راه مشهد به وارداک. هوای آن معتدل دارای 27 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرگان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه، واقع در 68000گزی شمال باختر کرمانشاه و 3000گزی باختر شوسهء سنندج. هوای آن سرد و دارای 360 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه الک تأمین میشود. محصول آن غلات حبوبات و لبنیات و چغندرقند، توتون و شغل اهالی زراعت است. از طریق قره ویس اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگان.

[گُ] (اِخ) نام قصبه ای کنار راه ملایر به همدان میان مهرآباد و پیرمستان، واقع در 13000گزی ملایر و دارای پستخانه است.

گرگانج.

[گُ نَ] (اِخ) نام دارالملک ولایت خوارزم است. (برهان) (غیاث اللغات). معرب آن جرجانیه و ترکان ارگنج خوانند. (برهان). شهری است که دارالملک خوارزم و مرکز حکومت خوارزمشاهیان بوده به اورگنج مشهور شده و در دولت سلطان محمد خوارزم شاه کمال آبادی داشته و در فتنهء چنگیزخان به دست سپاه تاتار مسخر و قتل عام و خراب شده و بعد از تسخیر هر نفری از تاتار بست وچهار(1) نفر را کشتند و آن سپاه هشتاد هزار نفر بوده که شیخ نجم الدین کبری نیز بشهادت رسیده. معرب گرگانج جرجانیه بود از گرگان رود قریب به استرآباد تا گرگانج و شهرها داشته و ابریشم بعمل می آورده دیبا و حریر نیکو می بافته اند. (آنندراج). جرجانیه، قصبه ای است در بلاد خوارزم معرب گرگانج. (منتهی الارب). شهری است [ از حدود ماوراءالنهر ] که اندر قدیم آن ملک خوارزم شاه بودی و اکنون پادشائیش جداست. و پادشای او را امیر گرگانج خوانند. و شهری است با خواستهء بسیار و در ترکستان و جای بازرگانان و این دو شهر است شهر اندرونی و شهر بیرونی و مردمان وی معروفند به جنگ و تیراندازی. و شهرک خیر از گرگانج است. (حدود العالم).
تو داری از کنار گنگ تا دریای آبسکون
تو داری از در گرگانج تا قزدار و تا مکران.
فرخی.
وگر چو گرگ نپوید سمندش از گرگانج
کی آرد آن همه دینار و آن همه زیور.
عنصری.
حاجب (آلتونتاش) از گرگانج به کرمان آمد. (تاریخ بیهقی).
آخر ای خاک خراسان داد یزدانت نجات
از بلای غیرت خاک ره گرگانج و کات.
انوری (دیوان چ مدرس رضوی ص 36).
(1) - = 24.

گرگان رود.

[گُ] (اِخ) از بلوکات طوالش گیلان. عدهء قری 26، مساحت 15 فرسخ و مرکز بازار گرگانرود است. حد شمالی آستارا و بحر خزر، شرقی بحر خزر، جنوبی ییلاقات اردبیل و غربی اسالم و محلات اردبیل. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 29). ناحیه ای است کوهستانی. طول از شمال به جنوب 48 و عرض 33 هزار گز، مرکز آن شهر ریگ است که به گرگان رود معروف است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 280).

گرگان رود.

[گُ] (اِخ) از جبال آلاداغ در حدود بجنورد سرچشمه گرفته به سمت مغرب جاری است و شعبات متعددی مانند جاجرم و پشت بسطام ضمیمه آن گردیده با پیچ و خم زیادی از کوه ها گذشته و از صحرای کوکلان و شهر قدیم گرگان و دشت ترکمن و شمال استرآباد میگذرد و دو شعبه شده یکی در خواجه نفس و دیگری در جنوب آن وارد خلیج استراباد میشود. شعبات مهم آن عبارت است از: رودمزدین که از جاجرم سرچشمه گرفته چمن کالپوش را مشروب میکند و رود کارولی به آن متصل گردیده در مشرق شهر گرگان به رود گرگان میریزد، دیگر رود آب گرم که از سنگر گذشته وارد گرگان میشود و رود نوده و چقالی که فندرسک را مشروب کرده به گرگان متصل میگردد. طول گرگان 300 کیلومتر و عرض متوسطش قریب 15 متر و عمق آن نسبةً زیاد و هرساله مجرای آن عمیقتر میشود. (جغرافیای طبیعی کیهان ص 72).

گرگانه.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 48 هزارگزی خاور سنندج و 2 هزارگزی جنوب باختر قادرمز. هوای آن سرد و دارای 240 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گرگانی.

[گُ] (ص نسبی) منسوب به گرگان :
آن دو گرگانی و دو رازی و دو ولوالجی
سه سرخسی و سه کاندر سغد بوده معتکن.
منوچهری.
و رجوع به شرح احوال رودکی سعید نفیسی ص1136 و رجوع به گرگان شود.

گرگانی.

[گُ] (اِخ) مرحوم قزوینی نوشته اند: ابوالقاسم گرگانی معاصر سلطان محمود غزنوی بود، به وقت وفات فردوسی شاعر که او را در گورستان مسلمانان دفن میکردند منع کرد و گفت او مادح گبران و کافران بود پیغمبر (ص) فرمود: من تشبه بقوم فهو منهم. همان شب فردوسی را بخواب دید، حلهای روحانیون پوشیده، تعجب کرد. فردوسی گفت: «خدای تعالی به من رحمت کرد و فرمود اگر مردود گرگانی گشتی، مقبول منی بدین بیت که در توحیدم گفتی:
جهان را بلندی و پستی توئی
ندانم چه ای هرچه هستی توئی.
در اسرارنامهء عطار همین داستان با جزئی تغییر بنظم درآمده:
شنیدم من که فردوسی طوسی
که کرد او در حکایت بی فسوسی
به بیست و پنجسال(1) از نوک خامه
بسر میبرد نقش شاهنامه
به آخر چون که شد عمرش به آخر
ابوالقاسم که بد شیخ اکابر
اگرچه بود پیری پر نیاز او
نکرد از راه دین بر وی نماز او
چنین گفت او که «فردوسی بسی گفت
همه در مدح گبری ناکسی گفت
به مدح گبرکان عمری بسر برد
چو وقت مردن آمد بی خبر مرد(2)
مرا در کار او برگ ریا نیست
نمازم بر چنین شاعر روا نیست»
چو فردوسی مسکین را ببردند
بزیر خاک تاریکش سپردند
در آن شب شیخ او را دید در خواب
که پیش شیخ آمد دیده پر آب
زمردرنگ تاجی سبز بر سر
لباسی سبزتر از سبزه در بر
به پیش شیخ بنشست و چنین گفت
که «ای جان تو با نور یقین جفت!
نکردی آن نماز از بی نیازی
که می ننگ آیدت زین نانمازی
خدای من جهان پرفرشته
همه از فیض روحانی سرشته
فرستاد او ز لطف و کارسازی
که تا کردند بر خاکم نمازی
خطم دادند بر فردوس اعلی
که فردوسی به فردوس است اولی
خطاب آمد که ای فردوسی پیر
اگر راندت ز پیش آن طوسی پیر
مشو نومید از فضل الهی
مده بر فضل ما بخلی گواهی.
(چهارمقالهء نظامی عروضی چ معین صص 245 - 246).
(1) - رجوع شود به متن چهارمقاله چ معین ص 75 و تعلیقات آن ص 235.
(2) - قس کتاب النقض عبدالجلیل قزوینی چ محدث، تهران 1331 صص 34 - 36 متن و حاشیه.

گرگانی.

[گُ] (اِخ) ابوزراعه معمری. ابوزراعه معمری گرگانی از شاعران اواخر زمان سامانیان و در اواخر قرن چهارم بوده است. رجوع به شرح احوال رودکی سعید نفیسی ص 1140، و رجوع به مدخل ابوذراعه شود.

گرگانی.

[گُ] (اِخ) ابوسلیک گرگانی را از شاعران دورهء عمروبن لیث صفاری (265 - 299 ه . ق.) دانسته اند و از این قرار وی از قدیمترین شاعران زبان فارسی بوده و در قرن سوم میزیسته است. رجوع به شرح احوال رودکی سعید نفیسی ص 1139 و رجوع به مدخل ابوسلیک شود.

گرگانی.

[گُ] (ص نسبی) ابومنصور بهمنیار... از جملهء شعرای مداح صاحب بن العباد است. رجوع به صاحب بن عباد شود.

گرگانی.

[گُ] (اِخ) (ملا) اوحدالدین. از شعرای ایران از اهل گرگان بود این شعر ازوست:
میان آن رخ و خورشید فرق نتوان کرد
چو سر برآورد از مشرق گریبانش.
(قاموس الاعلام ترکی ص 3845).

گرگانی.

[گُ] (اِخ) فخرالدین اسعد. از شعرای نامی قرن پنجم معاصر دورهء سلجوقی است. رجوع به فخرالدین شود.

گرگاو.

[گُ] (اِ) نوعی از پای افزار است که شاطران و پیاده روان پوشند و به گرگابی شهرت دارد. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا) :
کهنه گرگاو در(1) برابر داشت
کرد در پا و گرگ دو برداشت.
جامی (از جهانگیری).
بجستجوی تو گردون چو عزم راه کند
ز خام ثور کند پای ماه را گرگاو.
شیخ آذری طوسی (از انجمن آرا).
(1) - آنندراج ذیل کلمهء گرگ دو شاهد آورده و گرگاویی ضبط کرده است.

گرگ اجل.

[گُ گِ اَ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مرگ، عزرائیل، ملک الموت است :
گرگ اجل یکایک از این گله می برد
وین گله را ببین که چه آسوده میچرد.
اوحدی.

گرگ باران دیده.

[گُ گِ دی دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آزموده کار و گرم و سرد روزگار دیده. (غیاث اللغات). ظاهر آن است که گرگ بچه از باران میترسد و در وقت باران از سوراخ خود برنمی آید هرچند گرسنه و تشنه باشد اما چون گرگی بیرون خانهء خود باشد و از اتفاقات او را باران درگیرد و ببیند از او آفتی و ضرری نمیرسد، بار دیگر دلیر می شود و از باران خائف نمیگردد، و این کنایه از مردم آزموده کار و گرم و سرد عالم چشیده است و در محل ذم مستعمل است :
نیست دیگر از زر قلبی که در کارش کنند
یوسف بی طالع ما گرگ باران دیده است.
میرزا صائب.
گفتم از اشکم مگر گردون بپرهیزد ولی
نیست بیم از گریه ام این گرگ باران دیده را.
محمدقلی سلیم.
کی ز هجوم تر شوند این گله سگ
زانکه اینها گرگ باران دیده اند.
میریحیی کاشی.
کی همچو تو نوگلی بهاران دیده است
یا در چمنی چشم هزاران دیده است
ترک رخ تو نمیکند با صد طعن
این مردم دیده گرگ باران دیده است.
مسیح کاشی.
پس تقلید رشیدی که گرگ باران دیده غلط است و صحیح «بالان دیده» (است) و بالان گله و رمه را گویند، غلط باشد؛ صحیح پالان دیده به بای فارسی مرادف آن است چه بازیگران ولایت گرگ را پالان بندند چنانچه از اهل زبان شنیده شده و بتحقیق پیوسته. (آنندراج) :
با تریهای فلک با چشم گریانم چه باک
در فراق یوسف خود گرگ باران دیده ام.
مخلص کاشی (از مجموعهء مترادفات ص 9).
کی ز آه و اشک مظلومان دلش آید به رحم
گرگ باران دیده باشد ظالم روباه باز.
شریف (از مجموعهء مترادفات ص 9).
در امثال و حکم دهخدا آمده: گرگ باران دیده بودن؛ مجرب و آزموده بودن :
دوش میرفتم به کوی یار بارانم گرفت
در میان عاشقان من گرگ باران دیده ام.
از تریهای فلک با چشم گریانم چه باک
در فراق یوسف خود گرگ باران دیده ام.
کی ز آه اشک مظلومان دلش آید برحم
گرگ باران دیده باشد ظالم روباه باز.
همانا گرگ باران دیده باشی
تو خیلی پاردم سائیده باشی.ایرج میرزا.
چرخ روبه باز را از اشک گلنارت چه باک
بر سر آن گرگ از این باران فراوان آمده.
کاتبی.
نظیر: گرم و سرد روزگار چشیده. پست و بلند دنیا دیده. رجوع به شتر که چار دندان شود... شود. (امثال و حکم دهخدا ص 1300).رجوع به باران و بالان دیده شود.

گرگ بازی.

[گُ] (حامص مرکب)گرگ باز. رجوع به گرگ باز شود.
گرگ باز.
[گُ] (حامص مرکب) گرگ باز و گرگ بازی. در کاشان متعارف است که گرگ را سر میدهند و مردم از پیش او میگریزند :چندانکه باز یوسف مشغول ترکتاز است
در خاطر زلیخا غوغای گرگ باز است.
میرزا طاهر وحید (آنندراج).

گرگ بالان دیده.

[گُ گِ دی دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به گرگ باران دیده شود.

گرگ بچه.

[گُ بَ چَ / چِ / گُ بَچْ چَ / چِ](اِ مرکب) بچهء گرگ. گرگ زاده. سِمع. قُصعُل. جُرموز. (منتهی الارب).
-امثال: از گرگ نزاید جز گرگ بچه.

گرگ بند.

[گُ بَ] (ص مرکب) کنایه از گرفتار و اسیر. (برهان) :
گرگ را گرگ بند باید کرد
رقص روباه چند باید کرد.نظامی.
کین سگ بسته مستمند چراست
شیرخانه است گرگ بند چراست.نظامی.
|| اسیر و زبون و خفیف باشد. (برهان). رجوع به گرگ بندی شود. || (حامص مرکب) در هفت پیکر نظامی چ وحید ص 321 بمعنی دوختن دهن و بستن دست و پای آمده. رجوع به گنجینهء گنجوی ص334 شود.

گرگ بند کردن.

[گُ بَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از زبون و خفیف و اسیر کردن باشد. (برهان) (آنندراج). از ترس از جای خود نجنبیدن. (فرهنگ نظام) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
از این گربه گون خاک تا چند چند
بشیری توان کردنش گرگ بند.نظامی.

گرگ بندی.

[گُ بَ] (حامص مرکب)مؤلف آنندراج از خیرالمدققین آرد: گرگ بندی آن است که چون آدمی در میان هفت گرگ واقع شود بنوعی احاطه اش میکنند که هرچند دلاور هم باشد از دست آنها رهایی نمیتواند یافت چه هرگاه متوجه بدفع یکی میشود آن بقیه بر او بتازند، چون بدیگری از آنها رو نهد تتمه بر او مسلط شوند تا آنکه او را هلاک گردانند و در عرف هند این را ساتاردهن گویند. (آنندراج).

گرگ پا.

[گُ] (اِ مرکب)(1) نوعی از گیاه است. پنجهء گرگ. (گیاه شناسی گل گلاب ص 172) :
خجسته را بجز از خردپا ندارد گوش
بنفشه را بجز از گرگ پا ندارد پاس.
منوچهری.
(1) - Lycopode.

گرگ پا.

[گُ] (اِخ) از جملهء کوهستانها و ییلاقات شاه کوه و ساور مازندران میباشد. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 169).

گرگ پالان دیده.

[گُ گِ دی دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گرگ بالان دیده و باران دیده است :
با کمند مهربانی برنمی آید ز چاه
یوسف ما ای عزیزان گرگ پالان دیده است.
سالک یزدی (از آنندراج).
رجوع به گرگ باران دیده و بالان دیده شود.

گرگ پوی.

[گُ] (نف مرکب) گرگ دو. دونده چون گرگ :
شیرگام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری.
گورساق و شیرزهره یوزتاز و غرم تک
پیل گام و گرگ سینه رنگ تاز و گرگ پوی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص111).

گرگ پیکر.

[گُ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)گرگ منظر. || درفشی که به هیأت گرگ باشد :
یکی گرگ پیکر درفش از برش
به ابر اندر آورده زرین سرش.فردوسی.
به پیش اندرون گرگ پیکر یکی
یکی ماه پیکر ز دور اندکی.فردوسی.
ز تیغ دلیران هوا شد بنفش
نه پیداست آن گرگ پیکر درفش.فردوسی.

گرگ تاج.

[گُ] (اِخ) دهی است از چهاردانگه تابع هزار جریب. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استراباد رابینو ص 166).

گرگ تاز.

[گُ] (نف مرکب) آنکه یا آنچه چون گرگ تازد. آنکه به هروله رود : صیادی سگی معلم داشت از این پهن بری... گرگ تازی، نهنگ یازی چون صرصر در صحرا. (سندبادنامه ص 200).

گرگ تپه.

[گُ تَ پَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 8 هزارگزی شمال باختر ورامین سر راه آهن و یکهزارگزی راه شوسهء ورامین به تهران. هوای آن معتدل دارای 483 تن سکنه است. شغل اهالی زراعت و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرگ تج.

[گُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان هزار جریب، بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 40000گزی شمال خاوری کیاسر. هوای آن معتدل و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، عسل، لبنیات، ارزن و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرگ تیغ.

[گُ] (اِ مرکب) درختچه ای است از جنس لیسیوم(1) که سه گونهء آن در ایران نام برده شده است:
1- بارباروم(2) که در نقاط خشک جنگل های کرانهء دریای مازندران میروید و گرگ تیغ خوانده میشود. 2- روتانیکوم(3) که در شوره زارهای مردآباد (جنوب کرج) دیده شده است و آن را قورت تیکان یعنی گرگ تیغ میخوانند. 3- تور کمانیکوم(4) که در نقاط خشک کوهستانی البرز نزدیک جنگل میروید. گرگ تیغ درختچه ای است زینتی که دارای گلهای بنفش پشت گلی، زرد و یا سفید است و در خاکهای سبک و خشک در کنار جنگلها میروید. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 267 و 268).
(1) - Lycium.
(2) - Barbarum.
(3) - Ruthenicum.
(4) - Turcomanicum.

گرگج.

[گَ گَ] (اِ) سرکوبی را گویند که به جهت گرفتن قلعه از سنگ و گل و چوب سازند. (برهان).

گرگ حیدر.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند، واقع در 15000گزی جنوب نهاوند و 6000گزی جنوب شوسهء نهاوند به ملایر و بروجرد. هوای آن سرد، دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و تریاک و توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگ دان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان نودان بخش کوه همره نودان شهرستان کازرون واقع در 9000گزی شمال خاور نودان و در دامنه. دارای 181 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و قالی و گلیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرگ در.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش اسدآباد شهرستان همدان، واقع در 21000گزی شمال اسدآباد و 3000گزی شمال خاور پیرملو. هوای آن سرد و دارای 160 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و انگور است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگ در پیرهن داشتن.

[گُ دَ هَ تَ](مص مرکب) کنایه از صحبت با ناجنس داشتن. (آنندراج) :
ناسازگاریی هست در خوی گلعذاران
کو یوسفی که گرگی در پیرهن ندارد.
صائب (از آنندراج) (بهار عجم).

گرگ درق.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری بخش و 9 هزارگزی شوسهء میانه و تبریز. هوای آن معتدل، دارای 906 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگ در گله افکندن.

[گُ دَ گَ لَ / لِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از فنا و هلاک کردن گله بود. (آنندراج). رجوع به گربه از بغل افکندن شود.

گرگ دم.

[گُ دُ] (اِ مرکب) عمودالصبح. ذنب السرحان. دم گرگی. صبح کاذب.

گرگ دو.

[گُ دَ / دُو] (اِ مرکب) کنایه از دویدن آهسته و بسرعت رفتن و پویه کردن و قطره زدن باشد و به عربی هروله گویند. (برهان). گرگ پوی. گرگ تاز :
کهنه گرگاویی برابر داشت
کرد در پای و گرگ دو برداشت.
جامی (از آنندراج).

گرگ دیزه.

[گُ زَ / زِ] (ص مرکب)گرگ رنگ باشد چه دیزه بمعنی رنگ و لون هم آمده است، لیکن رنگ بسیاهی مایل که خاکستری باشد. (برهان) (آنندراج). || (اِ مرکب) جامهء اطلس. (برهان). اطلس. (مهذب الاسماء).

گرگر.

[گِ گِ] (اِ) غله ای باشد گرد و سیاه رنگ از نخود کوچکتر و بعضی گویند نوعی از باقلاست و معرب آن جرجر باشد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). و آن را بصفاهان گرگر گویند. (آنندراج). دانه ای است سیاه و گرد که در گندم زارها روید و در گلپایگان «گرگر» گویند.

گرگر.

[گُ گُ] (اِ) سخنی از خشم و غضب به زیر لب گویند و آن را غرغر نیز خوانند و دندنه نیز گویند چرا که زیر لب و دندان پنهان مانده. (آنندراج). سخنی را گویند که کسی آهسته زیر لب گوید. (برهان). || صدای آب رودخانه که از فراز سوی نشیب ریزد. (آنندراج) (انجمن آرا). || (ق) بسیار و پی درپی. به کثرت و پیوسته: گرگر آب می آید.
- گرگر پول خرج کردن؛ پول بسیار مصرف کردن.
- گرگر سوختن؛ سوختن با شعله بلند و با آواز خاصی مشتعل شدن آتش.
-امثال: ما که خوردیم سیر و پر، مرگی بیفتد توی لر، قجر بمیرد گرگر.

گرگر.

[گَ گَ] (ص، اِ) نامی است از نام های خدای تعالی و معنی آن صانع الصنائع باشد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (غیاث)(1) :
چو بیچاره گشتند و فریاد جستند
بر ایشان ببخشود یزدان گرگر.دقیقی.
برآمد ز کوه آنکه آرام و جنبش
بدو داد در دهر یزدان گرگر.ناصرخسرو.
|| تخت پادشاهان را نیز گویند. (برهان) (غیاث) (جهانگیری) (آنندراج) :
وز پی تعظیم سکه اش را ز روهینای هند
شاه چین را چینیان دیهیم و گرگر ساختند.
خاقانی.
اگر... کر و کر گروگر گرگر گردون پایه اش را بر گردون نیفراختی... (درهء نادره چ سید جعفر شهیدی ص 38).
(1) - رجوع به برهان قاطع چ معین و رجوع به گروگر شود.

گرگر.

[گَ گَ] (اِخ) رود کارون از درخزینه تا محل دیگری که به بندقیر موسوم است. این رود به دو شعبه تقسیم میشود، یکی از شعب آن را شعبهء کوچک یا گرگر گویند. این شعبه مصنوعی است و ظاهراً در زمان اردشیر ایجاد شده است. رجوع به جغرافیای غرب ایران بهمن کریمی ص 43 و جغرافیای طبیعی کیهان ص 76 شود.

گرگر.

[گِ گِ] (اِخ) دهی از دهستان گاورود بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 54000گزی شمال خاور کامیاران و 12000گزی جنوب خاور امیرآباد. هوای این منطقه کوهستانی و سردسیر است و دارای 840 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است در دو محل به فاصلهء دو کیلومتر واقع مشهور ببالا و پائین است. سکنهء بالا 570 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگر.

[گَ گَ] (اِخ) نام یکی از ایستگاه های راه آهن اهواز و بندرشاهپور از بخش شادگان شهرستان خرم شهر. این ایستگاه در 888 هزارگزی تهران و 40 هزارگزی شمال باختری بندرشاهپور واقع است و ساکنین آن فقط کارمندان راه آهن هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرگر.

[گَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان علمدار گرگر بخش جلفا شهرستان مرند واقع در 44 هزارگزی شمال مرند و 3 هزارگزی شوسهء جلفا به تبریز. هوای آن معتدل و دارای 3855 تن جمعیت است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگر.

[گَ گَ] (اِخ) نام قصبه ای است از ولایت آذربایجان. (برهان). شهری است به اران (آذربایجان) نزدیک بیلقان. ابن الاثیر گوید کرکر حصنی است نزدیک ملطیه، و نیز کرکر ناحیه ای است از بغداد، و نیز حصنی است بین سمیساط و حصن زیاد، و آن قلعه ای بود که خراب شده. (معجم البلدان) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به کرکر شود.

گرگر.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز، واقع در 40 هزارگزی باختر سراسکند و 25 هزارگزی به خط آهن مراغه و میانه. هوای آن معتدل و دارای 178 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و رودخانه تأمین میشود و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگر.

[گَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادکان شهرستان خرمشهر، واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری شادکان و 2 هزارگزی راه آهن ایستگاه گرگر. هوای آن گرم و مالاریائی است. دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء جراحی تأمین میشود. محصول آنجا غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. صنایع دستی آنان عبابافی و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء عشیره مقدم هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرگران.

[گُ گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 30000گزی جنوب حاجی آباد و 2000گزی باختر راه شوسهء کرمان به بندرعباس. دارای 35 تن جمعیت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8). قریه ای است در دوفرسنگی کمتر میانهء جنوب و مشرق طارم. (فارسنامهء ناصری ص 218).

گرگ ربائی.

[گُ رُ] (حامص مرکب)ربودن بسان گرگ. مانند گرگ حمله بردن. || مجازاً، غارت. تاراج : قبایل ترکان... از اطاعت و انقیاد او منخلع شده و تعرض می رسانیده و بر حواشی و مواشی او می زده و گرگ ربائی میکرده. (جهانگشای جوینی).

گرگر سوختن.

[گُ گُ تَ] (مص مرکب)شعله کشیدن پی درپی. شعله زدن چنانکه آواز گرگر از آن شنوده شود. رجوع به گرگر شود.

گر گرفتن.

[گُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)مشتعل شدن.

گرگرناصر.

[گِ گِ صِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگوز بخش سلوانا شهرستان ارومیه، در 16 هزارگزی جنوب خاوری سلوانا و هزارگزی خاور راه ارابه رو زیوه به ارومیه، در دره واقع و سردسیر سالم، دارای 25 تن سکنه است. آب آنجا از درهء ناری و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگ رود.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان تنکابن است. (ترجمه سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص143). ناحیتی است خرد به دیلمان از دیلم خاصه. (حدوداالعالم).

گرگری.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گدارچیتی بخش هندیجان شهرستان خرمشهر واقع در 38 هزارگزی شمال خاوری هندیجان و 3 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو بهبهان به دشت. هوای آن گرم و دارای 562 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء زهره تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه آن در تابستان اتومبیلرو است. ساکنین از طایفهء شریفات هستند و این آبادی در دو محل بفاصلهء دو هزارگزی واقع شده اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرگز.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان، واقع در 28000گزی شمال خاور همدان و 4000گزی شاهبداق. هوای آن سرد، دارای 108 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگز.

[گُ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 30000گزی شمال کرمان، سر راه مالرو شهداد به کرمان. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگ زاده.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) بچهء گرگ. زائیده شده از گرگ :
عاقبت گرگ زاده گرگ شود
گرچه با آدمی بزرگ شود.سعدی.

گرگزی.

[گِ رُ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع، در 24000گزی شمال باختر برازجان و 7000گزی رود حله. هوای آن گرم دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء شاپور تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و صیفی و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرگسار.

[گُ] (ص مرکب) گرگ مانند. (آنندراج) :
ز گرگ آنچنان کم گریزد گله
کز آن گرگ ساران سگ مشغله.نظامی.

گرگسار.

[گُ] (اِخ) نام پهلوانی ترکستانی بتقلید صاحبان فرهنگ و برهان در کاف عربی مرقوم شده و به تحقیق کاف عجمی است. (آنندراج). نام سپاه سالار ارجاسب که اسفندیار او را به کمند گرفت :
یکی ترک بد نام او گرگسار
ز لشکر بیامد بر شهریار.فردوسی.
یکی ترک بد نام او گرگسار
گذشته برو بر بسی روزگار.فردوسی.
رجوع شود به مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 349 و 362 و یشتها تألیف پورداود جلد 2 ص278.

گرگساران.

[گُ] (اِخ) قریه ای از بلخ و عرب آن را جرجسار تعریب کرده اند :
بتوران زمین اندر آرم سپاه
کنم کشور گرگساران تباه.دقیقی.
سوی کشور گرگساران رسید
به فرمان یزدان مر او را بدید.فردوسی.
چون سام به گرگساران بازرفت، افراسیاب روی به زمین ایران نهاد. (مجمل التواریخ والقصص ص44).

گرگستان.

[گُ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 18 هزارگزی جنوب بیرجند. منطقه ای است کوهستانی، دارای 7 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرگستان.

[گُ گِ] (اِخ) به نام اصلی آن «گزستان» مراجعه شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرگستان.

[گُ گِ] (اِخ) همان گرجستان است. (تاریخ ایران باستان ص 2459). رجوع به گرجستان شود.

گرگ سگ.

[گُ سَ] (اِ مرکب) سگی که از نسل گرگ باشد(1). سگی که گرگ مانند باشد :
زان گرگ سگان اژدهاروی
نازرده بر او یکی سر موی.نظامی.
زان گرگ سگان استخوان خوار
کس را نه به استخوان او کار.نظامی.
(1) - Chien loup.

گرگ سیمین سم.

[گُ گِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از مردم غالب و قوی و پرزور و زیادتی کننده باشد. (برهان) (انجمن آرا). || کنایه از دنیا و آسمان. (آنندراج).

گرگ فتنه گر.

[گُ گِ فِ نَ / نِ گَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا است. (مجموعهء مترادفات ص165).

گرگ فسونگر.

[گُ گِ فُ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از دنیا و عالم است. || آسمان. (برهان) (آنندراج).

گرگ کهن.

[گُ گِ کُ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آزموده کار. (مجموعهء مترادفات ص 9).

گرگم.

[ ] (اِ) در فرهنگ شعوری ج 2 ص 321 این کلمه به معنی زردچوبه که آن را زرده چاو نیز میگویند آمده و با حرف گاف مضموم ضبط داده شده ولی صحیح آن کرکم است. رجوع به کرکم شود.

گرگ مست.

[گُ مَ] (ص مرکب) کنایه از معشوق جفا و ستم کننده و آزار رساننده باشد. (برهان) (آنندراج). مست طافح :
یوسف روز جلوه کرد از دم گرگ و میکند
یوسف گرگ مست ما دعوی روزپیکری.
خاقانی (دیوان ص 326).
مؤلف آنندراج گوید: «جناب خان آرزو میفرمایند معشوق را گرگ مست گفتن به این معنی و به این اسلوب بسیار نامناسب است. در این صورت لفظ شیرمست مناسب است». (آنندراج).

گرگ مست.

[گُ گِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گرگی که مست شده باشد. گرگ مست طافح :
آهوکا، سگ توام برجه و گرگ مست شو
خواب پلنگ نه ز سر گرچه پلنگ گوهری.
خاقانی.

گرگ مسیحادم.

[گُ گِ مَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از صبح است. (از برهان) (غیاث).

گرگ میش.

[گُ] (ص مرکب) منافق که ظاهر خوب و باطن بد دارد. (آنندراج) :
این عزیزان در لباس گرگ، میشی میکنند
یوسفم یوسف، بسی زین گرگ میشان دیده ام.
سالک یزدی (از آنندراج).

گرگ میش شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) تاریک و روشن شدن هوا.

گرگ میشی.

[گُ] (حامص مرکب) ظاهر خوب و باطن بد داشتن، همچون منافقان. (از آنندراج). رجوع به گرگ میش شود.

گرگن.

[گَ گِ] (ص مرکب) مخفف گرگین. شخصی را گویند که صاحب گر باشد، یعنی علت جرب داشته باشد چه گن به معنی صاحب هم آمده است. (برهان) (آنندراج). اَجرَب. (لغت نامهء حریری). جرباء. (بحر الجواهر) :
گر نخواهی رنج گر از گرگنان پرهیز کن
جهل گر است ای پسر پرهیز کن زین زشتگر.
ناصرخسرو.
رجوع به گرگین شود.

گرگن.

[گُ گُ] (اِ) دلمل باشد و آن غله ای است که هنوز خوب نرسیده و گاهی در آتش بریان کنند و خورند. (برهان) (آنندراج). رجوع به کَرکَن شود.

گرگن.

[گُ گُ] (اِ) ضابطه ولایت را گویند. (جهانگیری). || (اِخ) نام پهلوانی بود که افراسیاب به یاری پیران برای جنگ طوس و رستم فرستاد. (جهانگیری).

گرگ نا.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان نودان بخش کوهمره نودان شهرستان کازرون واقع در 27000گزی خاور نودان. هوای آن معتدل و دارای 175 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و قالی و گلیم بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرگنج.

[گُ گَ] (اِخ) ارکنج است که دارالملک خوارزم باشد. و با جیم فارسی هم بنظر آمده است(1). (برهان) (آنندراج) :
برزم اندرون شیده برگشت ازوی
سوی شهر گرگنج بنهاد روی.فردوسی.
وانکه او را سوی دروازهء گرگنج برند
سرنگون باد گران از سر پیلان آونگ.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 207).
(1) - مخفف گرگانج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گرگنی.

[گَ گِ] (حامص مرکب) جرب. (دستوراللغه) (بحر الجواهر). نقیب. (منتهی الارب).

گرگنی.

[گُ گُ] (اِخ)(1) خواهر قدیس گریگوریوس نازیانزی است که در حدود 370م. متولد شده است. مثال کامل و باهری از مادرش بوده است. برادر او پس از مرگش وصف او را با مرثیه بیان کرده است. (اعلام المنجد ص 368).
(1) - Gorgonie.

گرگو.

[گُ] (اِخ) قصبه ای است در کلار. نصیرالدوله شهریاربن کیخسرو (717 - 725 ه . ق.) قصبه و قصری و بازاری در گرگو ساخت که لابد همان کرکو است که در 850 ه . ق. اقامتگاه ملک اویس بن کیومرث در کرگوگردن بود و بدون شک همان کرکو یا گرگو است. (ترجمه مازندران و استرآباد رابینو ص 206).

گرگوار.

[گِ رِ] (اِخ)(1) گرگوار اول که او را گرگوار بزرگ نیز میگویند، در 540م. در رم متولد شد و از سال 590 تا 604م. دارای مقام پاپی بود. وی موجد لیترچای(2) و مناسک گرگواری(3) میباشد، نمازی که بیاد فدا شدن خون عیسی در کلیسیا خوانده میشود. || گرگوار دوم در رم بسال 669م. متولد شده و از سال 715 تا 731م. مقام پاپی را عهده دار بوده است. || گرگوار سوم از سال 731 تا 741م. مقام پاپی را دارا بود. || گرگوار چهارم از سال 824 تا 844م. پاپ بود. || گرگوار پنجم از سال 996م. تا 999 پاپ بود. || گرگوار ششم از 1044 به مقام پاپی رسید و در سال 1046م. کناره گیری کرد ولی من غیرمستقیم تا سال 1048م. عهده دار مقام پاپی بود. || گرگوار هفتم در سوانا (تسکان)(4)مابین سال 1015 و 1020 م. متولد شد و از 1073 تا سال 1085م. مقام پاپی داشت. او یکی از بزرگترین کشیشان رم بود و بواسطهء مبارزه ای که علیه امپراطور آلمان هانری چهارم کرد مشهور شد. || گرگوار هشتم در سال 1187م. به مقام پاپی رسید. || گرگوار نهم در انای(5) در حدود 1145م. متولد شد و از سال 1227 تا سال 1241م. مقام پاپی داشت. || گرگوار دهم در سال 1229م. در پایزانس(6)متولد شد و از سال 1271 تا سال 1276م. پاپ بود. || گرگوار یازدهم در سال 1331م. در لیموژ(7) متولد شد و از سال 1370 تا سال 1378م. پاپ بود. || گرگوار دوازدهم در سال 1327م. در ونیز(8) متولد شد و از سال 1406 تا سال 1415م. پاپ بود. || گرگوار سیزدهم در سال 1502م. در بُلُنْی(9) متولد شد و از سال 1572 تا سال 1585م. پاپ بود و تقویم مسیحی را او اصلاح کرد. || گرگوار چهاردهم بسال 1535م. در سوما(10) متولد شد و از سال 1590 تا 1591 م. پاپ بود. || گرگوار پانزدهم در سال 1554 در بُلُنْی(11) متولد شد و از سال 1621 تا سال 1623م. پاپ بود. || گرگوار شانزدهم در سال 1765 در بلون(12)متولد شد و از سال 1831 تا 1846م. پاپ بود. او کوشید که تشکیلات کلیسا را با جنبش آزادیخواهی همآهنگ سازد.
(1) - Gregoire.
(2) - Liturgie.
(3) - Le rite gregorien.
(4) - Soana (Toscane).
(5) - Anagni.
(6) - Palaisance.
(7) - Limoges.
(8) - Venise.
(9) - Bologne.
(10) - Somma.
(11) - Bololgne
(12) - Bellune.

گرگوار.

[گِ رِ] (اِخ)(1) (آبه...) از مشاهیر سیاستمداران و مؤلفان فرانسه است. وی بسال 1750م. در نزدیکی «لونوبل» متولد شد و بسال 1831م. درگذشت. وی هرچند منسوب به گروه راهبان بود بسال 1789م. به وکالت مجلس عمومی انتخاب شد و پس از آن از مدافعان جدی افکار جدید گردید و مدتی بعد به عضویت انجمن بزرگ معارف انتخاب گشت ولی بسبب نطقهائی که در مجالس گوناگون ایراد کرد رؤسای روحانیون با وی مخالف شدند و پس از مرگ اجازه ندادند جنازهء او با مراسم مذهبی دفن شود. آثار متعددی که از وی بجای مانده بسیار متین و جالب توجه است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - L'abbe Gregoire.

گرگوار ایلومیناتر.

[گِ رِ تُ] (اِخ)(1)غریغوریوس منور. از جمله مبلغین مسیحی است که از سال 294م. در ارمنستان مشغول تبلیغ بود و مردم را به دین عیسوی دعوت میکرد. رجوع به یشتها تألیف پورداود ج 1 ص 176 شود.
(1) - Gregoire l'illuminateur (Gregory illuminator).

گرگور.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساحلی بخش اهرم شهرستان بوشهر، واقع در 24000گزی باختر اهرم، کنار راه فرعی ساحل دریا به چغادک. منقطه ای است گرمسیر و مالاریائی. دارای 248 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود و محصول آن غلات و خرما است و جزئی تنباکو دارد. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرگوراس.

[گِ رِ گُ] (اِخ)(1) (نیکفور...) بسال 1295 م. متولد و بسال 1365م. درگذشت. وی از مشاهیر مورخان روم است. در قسطنطنیه به تدریس پرداخت و گروه زیادی در حلقهء درس او فراهم آمدند و مورد توجه آندرونیک امپراطور قرار گرفت. آثار بسیاری ازو بجای مانده است. گرانبهاترین آنها «تاریخ قسطنطنیه» است که شامل 38 کتاب یا فصل میباشد و مکرر به چاپ رسیده و به زبانهای اروپائی ترجمه شده است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Gregoras.

گرگوری ایلومیناتر.

[گِ رِ گُ تُ](اِخ)(1) رجوع به گرگوار ایلومیناتر شود.
(1) - Gregory Illuminator.

گرگوریوس.

[گِ رِ گُ] (اِخ)(1) اسقف نوسا از قدیسین نصرانی (ولادت در حدود 330 و وفات در حدود 400م.) که آثار متعددی از وی در دست است و از جملهء آثار وی کتاب طبیعة الانسان را در مآخذ عربی ذکر کرده اند. (تاریخ علوم عقلی دکتر صفا ج 1 ص 100). رجوع به غرغوریوس شود.
(1) - Gregoire de Nysse.

گرگوز.

[گَ / گُ] (اِ) ضابط ولایت را نیز گویند. (برهان). جهانگیری این نام را «گرکند» ضبط کرده است لیکن اشتباه است.

گرگوز.

[گُ] (اِخ) نام پهلوانی است که افراسیاب او را به یاری پیران ویسه فرستاده بود.(1) (برهان) (آنندراج). جهانگیری این نام را گرکند ضبط کرده است لیکن اشتباه است.
(1) - چنین نامی در فهرست ولف نیامده. مصحف «گرگوی» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گرگوز.

[ ] (اِخ) یکی از امرای جنتمور است و جنتمور حدود سال 633 ه . ق. وی را برای عرض گزارش حوزهء حکومتی خود نزد اوکتای قاآن فرستاد و بهاءالدین جوینی صاحب دیوان را همراه او کرد... گرگوز اصلاً اویغور و یکی از دبیران جوجی بوده که بمناسبت اطلاع بر خط و زبان اویغوری و آداب کتاب و بلاغت در نزد او محترم میزیسته موقعی که جنتمور بحکومت خوارزم منصوب بگردید گرگوز نیز با او همراه شد و چون روزبروز از او آثار کفایت و حسن خدمت بظهور میرسید، جنتمور او را بحاجبی و نیابت خود سرافراز نمود. گرگوز از سال 637 تا 641 ه . ق. حکومت کرد. رجوع به تاریخ مغول از تاریخ مفصل ایران تألیف اقبال صص 166 - 168 شود.

گرگول.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 72 هزارگزی باختر مهاباد و 20 هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به ارومیه. هوای آن سرد، دارای 175 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء نقده تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. در دو محل بفاصله 4 هزار گز بنام گرگول بالا و پائین مشهور، سکنهء گرگول پائین 120 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرگ و میش.

[گُ گُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) تاریک و روشن. و این ترکیب در مورد هوا بکار میرود.
-گرگ و میش بودن هوا؛ تاریک و روشن بودن هوا.
-امثال: گرگ و میش با هم از یکجا آب میخورند؛ عدل و امنی به کمال است : و شهر غزنین چنین شد که بمثل گرگ و میش همی آب خورد. (زین الاخبار گردیزی).
رجوع به امثال و حکم دهخدا ج 3 از ص 1302 ببعد شود.

گرگ وند.

[گُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 16000گزی باختر صحنه و 15000گزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان. هوای آن سرد، دارای 250 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء گاماسیاب تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و چغندرقند و حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگوی.

[گَ] (اِخ)(1) نام پهلوانی بوده تورانی که خود بمدد افراسیاب آمده بود و افراسیاب او را به نزدیک پیران ویسه به جنگ طوس و رستم فرستاد. (برهان) (آنندراج). نام پهلوان ایرانی(2). (ولف) :
چو گرگوی جنگی سوی میسره
بیامد چو خور بیش برج بره.فردوسی.
رجوع به گرگوز شود.
.(فهرست ولف)
(1) - Gargoy .(فهرست ولف)
(2) - Gargoy

گرگ ویزه.

[گُ زَ / زِ] (ص مرکب) چیزی به رنگ گرگی و آن خاکستری است.(1)(آنندراج).
(1) - این ضبط غلط است و صحیح آن گرگ دیزه است. رجوع به گرگ دیزه و دیزه شود.

گرگه.

[گُ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 11000گزی شمال باختر رزاب و 1000گزی خاور اتومبیل رو مریوان به رزاب. هوای آن سرد، دارای 220 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگه.

[گُ گَ] (اِخ) تیره ای از کورکور هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 73).

گرگه بیشه.

[گُ گِ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 8000گزی شمال صحنه، کنار راه مالرو صحنه به سنقر. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر دارای 263 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء محلی و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و آبی و تریاک و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. در دو محل واقع است مشهور به گرگه بیشه علیا و سفلی. سکنه علیا 152 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگه چقا.

[گُ گِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. واقع در 19000گزی شمال باختر کرمانشاه و 3000گزی شمال راه فرعی سراب نیلوفر. هوای آن سرد، دارای 109 تن سکنه است. آب آنجا از سراب نیلوفر تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات دیمی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگه لان.

[گُ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 10000گزی شمال صحنه. کنار راه مالرو صحنه بسنقر. هوای آن سرد. دارای 126 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگه مندرک.

[گُ گِ مَ دِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان شیان بخش مرکزی شهرستان شاه آباد بین آبادی مندرک و کمرزرد واقع است و در حدود 155 تن سکنه دارد. شغل اهالی زراعت دیمی و گله داری است. در زمستان کلیه مردم به گرمسیر نفت شاه سومار میروند و آنها چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگی.

[گُ] (حامص) گرگ بودن. عمل گرگ کردن. درندگی :
به گرگی ز گرگان توانیم رست
که بر جهل جز جهل نارد شکست.نظامی.
شبانی پیشه کن بگذار گرگی
مکن با سربزرگان سربزرگی.نظامی.

گرگی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری فدیشه. هوای آن معتدل. دارای 43 تن سکنه است. محصول آن غلات و تریاک. آب آنجا از قنات تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و مالداری و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرگیاس.

[گُ] (اِخ) رجوع به گرژیاس(1)شود.
(1) - Gorgias.

گرگیج.

[گِ] (اِخ) نام شهری است از شهرهای عالم و عربان شهر را مدینه خوانند. (برهان) (آنندراج). چنین نامی در کتب جغرافیایی یافته نشد ظاهراً مصحف «گرگنج» = «گرگانج» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گرگیدر.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج واقع در 7000گزی خاور روانسر و 2000گزی شمال قلاین. هوای آن سرد دارای 226 تن سکنه است. آب آنجا از روانسر تأمین میشود. محصول آن غلات لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. تابستان از روانسر ممکن است اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگیس.

[گِ] (اِخ)(1) از جملهء فرماندهان عمدهء دورهء خشیارشا که عده ای پیاده نظام در تحت فرمان خود داشت. گرگیس پسر آریز(2)بود. (تاریخ ایران باستان ص 738، 751).
(1) - Gergis.
(2) - Arize.

گرگیلی دز.

[گِ دِ] (اِخ) در آنندراج آمده: ببالای درند کولا براه آرم نام دژی است محکم در مازندران از ابنیهء منوچهرشاه که طاقی بزرگ در کوه داشته و دری از یکپاره سنگ بر آن بوده که پانصد کس برگرفتندی و پانصد برنهادندی و چون آن در زیر آن طاق برنهادند معلوم نگردید که در آنجا محلی و مأمنی و طاقی و دزی است. لشکر اعراب در زمان ملک الجبال مازندران این طاق را محاصره کردند تا پس از هفت سال آن طاق را گشودند. به عربی آن را حصن الطاق نامیده اند. (به اختصار از آنندراج). رجوع به طاق در همین لغت نامه شود.

گرگین.

[گَ] (ص مرکب) (از: گر + گین پسوند اتصاف) مخفف آن گرگن است. (حاشیهء برهان چ معین). شخصی را گویند که صاحب گر باشد یعنی جرب داشته باشد چه گین بمعنی صاحب هم آمده است. (برهان) (آنندراج). اجرب. (لغت نامهء مقامات حریری) (زمخشری). جرباء. (بحر الجواهر): معرورة؛ شتر گرگین. موقوس. (منتهی الارب) :
سوار رخشم و اسفندیار روئین تن
چرا که با خر گرگین همی روم به چرا.
سوزنی.
بوجهل را از سگ گرگین کمتر دانم. (کتاب النقض ص 145).
چشم را این نور حالی بین کند
چشم عقل و روح را گرگین کند.
مولوی (مثنوی).
خاک گرگین را کرم آسیب کرد
ده گهر از نور حس در جیب کرد.
مولوی (مثنوی).
صد کس از گرگین همه گرگین شوند
خاصه آن گرّ خبیث عقل بند.
مولوی (مثنوی).
ای سگ گرگین زشت از حرص و جوش
پوستین شیر را بر خود مپوش.
مولوی (مثنوی).
بر تو گر از صبر نگشاید دری
از سگ گرگین گبران برتری.شیخ بهایی.

گرگین.

[گُ] (اِخ) نام پهلوانی است ایرانی. (برهان). نام پهلوانی بوده پسر میلاد نام ایرانی که آن را گرگین میلاد میگفته اند و به گرگ منسوب داشته اند یعنی به حدت و قوت گرگ است و در جنگ گرازان با بیژن گیو غدر کرده اما وقتی از جانب پادشاه ایران به حکمرانی اراضی خوارزم مأمور شد چنانکه مرقوم شده در آن حدود شهری بنام خود بساخت و به گرگان موسوم شد. (آنندراج). پسر میلاد. رجوع به فهرست ولف شود. میلاد بقول نلدکه (حماسهء ملی ایران ص 7) محرف مهرداد(1)(نام پادشاه اشکانی) است. اما گرگین بدرستی معلوم نیست تحریف چه نامی است. رجوع به حماسه سرایی در ایران تألیف دکتر صفا چ 1 صص 544 - 545 و حاشیهء برهان قاطع چ معین شود :
به طوس و به گودرز گشوادگان
به گیو و به گرگین از آزادگان.فردوسی.
چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
چو گرگین و بیژن چو رهام شیر.
فردوسی (شاهنامهء چ خاور ج 3 ص 115).
نبیره جهانجوی گرگین نیم
همان آتش تیز برزین نیم.
فردوسی (شاهنامهء بروخیم ص 2697).
شهر گرگان نماند با گرگین
نه نشابور ماند با شاپور.ناصرخسرو.
چه خوش گفت گرگین بفرزند خویش
چو فرمان پیکار بربست و کیش.
سعدی (بوستان).
(1) - Mihrdad.

گرگین.

[گُ] (اِخ) یکی از امرای شاه منصور (از خاندان آل مظفر) که در موقعی که به یزد حمله کرد مقتول شد. (تاریخ عصر حافظ ج 1 چ غنی ص 424).

گرگین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان خبر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 72000گزی جنوب باختری بافت و 3000گزی جنوب راه فرعی دشت آب و دشت بر. هوای آن سرد و دارای 250 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان واقع در 1000گزی جنوب خاوری رفسنجان و کنار شوسهء رفسنجان به کرمان. هوای آن سرد و دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پسته و تریاک و پنبه و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار واقع در 15000گزی جنوب خاور حسن آباد سوگند و 3000گزی شمال راه فرعی بیجار - زنجان. هوای آن سرد و دارای 590 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و دیم و انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگین.

[ ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین واقع در 16 هزارگزی قزوین. هوای آن سردسیر و دارای 248 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه در بهار و از رود محلی تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی انگور و بادام بنشن و شغل اهالی زراعت و گلیم و جاجیم و جوراب بافی و راه تا ارسی آباد 8 هزار گز است و از ده فرعی ماشین میتوان برد، بقیه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرگین آباد.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان واقع در 87000گزی شمال باختری راور، کنار راه فرعی راور به یزد. دارای 3 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرگین خان.

[گُ] (اِخ) گرگین خان گرجی ملقب به شاه نوازخان در زمان شاه سلطان حسین به حکومت قندهار منصوب شد و در آنجا سوءسلوک از خود نشان داد. مردم قندهار و طایفهء افغان از سوءسلوک او بستوه آمدند. میرویس افغان به وکالت افاغنهء قندهار برای شکایت به دربار شاه سلطان حسین آمد ولی او را ندید. کسی هم بگفتهء او توجهی نکرد. پس به قندهار برگشت و بر حاکم آنجا شوریده گرگین خان را مقتول نمود و خود بر سریر حکومت بنشست. رجوع به روضة الصفای ناصری و تاریخ ادبیات ادوارد براون ترجمهء رشید یاسمی صص 99 - 100 و 101 شود.

گرگین در.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان واقع در 38000گزی شمال سنقر و کنار راه فرعی سنقر به قروه. هوای آن سرد و دارای 135 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و تریاک و قلمستان و توتون و میوه جات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرگین شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب) گر پیدا کردن. جرب گرفتن. عر. عرور. (منتهی الارب).

گرگین لاری.

[گُ نِ] (اِخ) از حکام ولایات اطراف کرمان که گویند از نسل گرگین میلاد است. وی بندگی و فرمانبرداری امیرتیمور را پذیرفت. (از تاریخ عصر حافظ دکتر غنی ج 1 ص 385).

گرگینه.

[گُ نَ / نِ] (اِ مرکب) مطلق پوستین را گویند. (برهان) (غیاث). نوعی از پوستین. (آنندراج) :
ز باران کجا ترسد آن گرگ پیر
که گرگینه پوشد بجای حریر.نظامی.
صیدگاهش ز خون دریاجوش
گاه گرگینه گه پلنگی پوش.نظامی.

گرگینه چرم.

[گُ نَ / نِ چَ] (اِ مرکب) چرم که از پوست گرگ سازند و بر طبل کشند :
دهلهای گرگینه چرم از خروش
درآورده مغز جهان را بجوش.نظامی.
چو آن طبل روئین گرگینه چرم
به ماهی رساند یک آواز نرم.نظامی.
همان کوس روئین و گرگینه چرم
نه دل بلکه پولاد را کرد نرم.نظامی.

گرگینه دوز.

[گُ نَ / نِ] (نف مرکب)پوستین دوزنده. آنکه پوستین دوزد :
دمه دم فروگیر چون چشم گرگ
شده کار گرگینه دوزان بزرگ.نظامی.

گرگیو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمد سردسیر بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان واقع در 68 هزارگزی شمال خاوری بهبهان و 29 هزارگزی شمال شوسه آرو به بهبهان. هوای آن معتدل. دارای 125 تن سکنه. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم بافی. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه بویراحمدی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرگ یوسف.

[گُ گِ سُ] (اِخ) گرگی که برادران یوسف آن را به خوردن یوسف متهم کردند. و داستان آن چنان است که فرزندان یعقوب بر برادر خود حسد میبردند. از پدر خواستند تا یوسف را بگردش ببرند. یعقوب گفت ترسم او را ببرید و تنها گذارید گرگ وی را بدرد. برادران به پدر اطمینان دادند که در نگهبانی وی بکوشند. یوسف با برادران به صحرا رفت و برادران او را به چاهی افکندند سپس بپدر گفتند یوسف را بر کالای خویش گماشتیم و چون از او دور شدیم گرگ وی را بدرید. برای شرح بیشتر رجوع به قصص الانبیاء و تفاسیر قرآن و سورهء یوسف شود :
بخون زرق مرا پیرهن بیالودند
وگر نه پاکتر از گرگ یوسفم ز گناه.انوری.

گرلسپه سر.

[گَ لَ پَ سَ] (اِخ) از ییلاقات سخت سر است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 203).

گرم.

[گَ] (ص) پارسی باستان گرما
(1) [ در پادا:(2) گَرما ]، اوستا گرما(3)، پهلوی گَرم(4)، هندی باستان غرما(5) (گرمی)، ارمنی جرم(6)، جرمن(7) (تب)، کردی و بلوچی گَرم، افغانی غرما(8)، استی غرم،(9) کرم(10)، شغنی گَرم، سریکلی زهورم(11)، گورم(12). (حاشیهء برهان چ معین). مقابل سرد. (برهان) (آنندراج). سُخُن. (منتهی الارب) : و پیغمبر را علیه السلام گفت تو اندر میانه بنشین تا گرمت نبود. (ترجمهء طبری بلعمی).
رفیقا چند گویی کو نشاطت
بنگریزد کس از گرم آفروشه.رودکی.
گرانمایه خوانی بیاورد مرد
برو خوردنیها ز گرم و ز سرد.فردوسی.
نه گرماش گرم و نه سرماش سرد
همه جای شادی و آرام و خورد.فردوسی.
بجوشیدش از دیدگان خون گرم
به دندان همی کند از تنش چرم.عنصری.
پس بساروج بیندود همه بام و درش
جامه ای گرم بیفکند پلاسین ز برش.
منوچهری.
شرابی که بترشی زند، مردمانی را که معده ها و جگرهای گرم دارند، شاید. (نوروزنامه). || شتاب و تعجیل. (برهان). جلد و شتاب. (غیاث). جلد و تیز و مفرط. (آنندراج) :
اسپیک آمد همانگه نرم نرم
تا برد مر اسب او را گرم گرم.رودکی.
بسی کرد خواهش که ایدر بایست
چنین گرم رفتی(13) ترا روی نیست.فردوسی.
پس اندر همی راند بهرام نرم
برو بارگی را نکرد ایچ گرم.فردوسی.
پس اندر سواران برفتند گرم
که بر شیر جنگی بدرند چرم.فردوسی.
آن ملاعین گرم درآمدند و نیک نیرو کردند. (تاریخ بیهقی).
رهی به پیش خود اندر گرفت و گرم براند
به زیر رایت منصور لشکر جرار.فرخی.
ای قافله سالار چنین گرم چه رانی
آهسته که در کوه و کمر بازپسانند.سعدی.
|| سختی. شدت. مقابل رخا. سرد :
سخن زهر و پازهر و گرم است و سرد
سخن تلخ و شیرین و درمان و درد.
ابوشکور.
سواری گرانمایه نامش کهرم
رسیده بسی بر سرش سرد و گرم.دقیقی.
|| تند. تندخو. مستبد :
نباید بود ازینسان گرم و خودکام
بقدر پای خود باید زدن گام.نظامی.
|| محکم. سخت. بنیرو : از آن پتکها برگرفتی و بر سر وی [ بر سر نمرود آنگاه که پشه در مغز او جای گرفته بود ] همی زدندی و هر که گرم تر زدی گفتی من از شما خشنودترم. (ترجمهء طبری بلعمی). || سخت. شدید : دیگر سلاحها کار بفرمودند تیربارانی صعب بکرد[ ند ] و حمله های گرم آوردند، آن مردم حشری هزیمت کردند. (تاریخ سیستان). || خوب. بامحبت. دوستانه. باحرارت. بالطف. بامهربانی :
یکی نامه را گرم پاسخ نوشت
بیاراست قرطاس را چون بهشت.فردوسی.
بگفتار گرم و به آواز نرم
فرستاده را راه دادی بشرم.فردوسی.
برستم چنین گفت [ گیو ] کای بافرین
گزین همه مهتران زمین
چنان شاد گشتم به دیدار تو
برین پرسش گرم و گفتار تو
که بی جان شده باز یابد روان
و یا پیرسر مرد گردد جوان.فردوسی.
چو دیدم من این خوب چهر ترا
همین پرسش گرم و مهر ترا.فردوسی.
بفرمودشان تا نوازند گرم
نخوانندشان جز به آواز نرم.فردوسی.
بلکاتکین گفت فرمانبردارم و میان ایشان سخت گرم بود. (تاریخ بیهقی).
یاد از آن حجرهء حکیم شریف
و آن حریفان گرم خوش خنده.سوزنی.
همچو سروی بر پای خاست و بخرامید و پیش مأمون بازآمد و خدمتی نیکو بکرد و عذری گرم بخواست. (چهارمقالهء عروضی). || جزم. بی تخلف :
تهمتن چو بشنید شرم آمدش
برفتن یکی رای گرم آمدش.فردوسی.
|| تیز. پرمشتری. بارونق. روا :
اگر چون میر یک تن بود از ایشان
نه چندان بد مر او را گرم(14) بازار.فرخی.
رجوع به گرم بازار و بازار گرم شود.
- آب گرم؛ اشک :
عنان تکاور همی داشت نرم
همی ریخت از دیدگان آب گرم.فردوسی.
به آب گرم درمانده ست پایم
چو در زلفین در انگشت ازهر.
- بازار گرم؛ بازار بارونق. بازار پرمشتری :
هین در این بازار گرم بی نظیر
کهنه ها بفروش و ملک نقد گیر.مولوی.
- پذیرایی گرم؛ پذیرایی مهمانان با لطف و محبت.
- پیغام گرم؛ پیغام بامهر، بامحبت، دوستانه :
بسی گرم پیغامها داده بود
ز چیزی که پیشش فرستاده بود.فردوسی.
- خون گرم؛ کسی که با مردم بسیار معاشرت کند.
- دل گرم؛ مستظهر. قوی دل.
- دم گرم؛ دهن گرم. گفتار شیرین. زبان چرب.
- سخن گرم؛ گفتار گیرنده. سخن دلپذیر، نغز :
بشد منذر و شاه را کرد نرم
بگسترد پیشش سخنهای گرم.فردوسی.
چو بشنید شاه آن سخنهای گرم
ز گردان چینی به آواز نرم.فردوسی.
بیازید و بگرفت دستش بشرم
بسی گفت شیرین سخنهای گرم.اسدی.
- سلاح گرم؛ اسلحهء آتشین چون تپانچه.
- گفتار گرم؛ سخن گرم :
برفتند زی ماه رخسار پنج
ابا گرم گفتار و دینار و گنج.فردوسی.
دگر می گسارد به آواز نرم
همی دل ستاند بگفتار گرم.فردوسی.
- مجلس گرم؛ مجلس دوستانه.
- هنگامهء گرم؛ ازدحام. شلوغی :
بر چارسوی عنصر هنگامه ای است گرم
پرهیز کن ز جیب شکافان بی نشان.
اثیر اخسیکتی.
(1) - garma.
(2) - pada.
(3) - garema.
(4) - garm.
(5) - gharma.
(6) - jerm.
(7) - jermn.
(8) - gharma.
(9) - gharm.
(10) - qarm.
(11) - Zhurm.
(12) - gurm. (13) - ن ل: تیزرفتن و در این صورت شاهد نیست.
(14) - چنین است در نسخهء خطی، و طبق نسخهء چ عبدالرسولی ص 164: تیز بازار.

گرم.

[گُ] (اِ) غم و اندوه و زحمت سخت و گرفتگی دل و دلگیری باشد. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) :
گر درم داری گزند آرد بدین
لیکن او را گرم درویشی گزین.رودکی.
بدین زاری و خواری و گرم و درد
پراکنده بر تارکش خاک و گرد.فردوسی.
همه گرم و در دست تیمار و رنج
بر این است رسم سرای سپنج.فردوسی.
گهی با می و رود و رامشگران
گهی با غم و گرم و رنج گران.فردوسی.
امیر شاد و بدو بندگان همه شاد
مخالفان همه با گرم و انده و تیمار.فرخی.
کامران باش و شادمانه بزی
دشمنانت اسیر گرم و حزن.فرخی.
تو شیری و شیران بکردار غرم
برو تا رهانی دلم را ز گرم.عنصری.
بشد رامین روان بر کوه چون غرم
روانش پرنهیب و دل پر از گرم.
(ویس و رامین).
گریزندگان نزد فغفوز باز
رسیدند با رنج و گرم و گداز.
اسدی (گرشاسب نامه).
که را بیش بخشد بزرگی و ناز
فزونتر دهد رنج و گرم و گداز.اسدی.
بلای خیری و درد شقایق را پزشک آید
غم نسرین و گرم یاسمن را غمگسار آید.
لامعی.
تو همه ساله به شادی و طرب
مانده اعدای تو در گرم و زحیر.
زان باده که با بوی گل و گونهء لعل است
قفل در گرم است و کلید در شادی.
(اسرارالتوحید).
هر که در خدمت او گشت رهی گشت رها
از غم و رنج و عنا و تعب و گرم و اسف.
سوزنی.
گر تو کور و کر شدی ما را چه جرم
ما در این رنجیم و در اندوه و گرم.مولوی.
با دل خود گفت [ نصوح ] کز حد رفت جرم
از دل من کی رود آن ترس و گرم.مولوی.
|| گرفتن اندک از جملهء طلب بسیار. (برهان) (آنندراج) (اشتینگاس). || قوس قزح. (برهان). || در نسخهء میرزا بمعنی زخم آمده است. || کمان رستم. (رشیدی).

گرم.

[گُ] (اِ) در لهجهء عوام، میان دو دوش و گوشت پس گردن نزدیک به مازه را گویند.

گرم.

[گِ رَ] (فرانسوی، اِ)(1) گرام. واحد اوزان مستعمله در بیشتر ممالک متمدنه و عبارت است از وزن یک سانتیمتر مکعب آب مقطر با چهار درجه حرارت در تحت فشار طبیعی 57 سانتی متر آتمسفر و تقریباً معادل است با پنج نخود و خمس نخود و کمی افزون از ماشه میباشد. (ناظم الاطباء). واحد وزن دستگاه متری فرانسه که بسیاری از ممالک آن را پذیرفته اند. 1 - اضعاف گرام عبارت است از: دکاگرام. هکتوگرام. کیلوگرام. میرایاگرام. 2 - اجزاء گرام: دسی گرام. سانتی گرام. میلی گرام. رجوع به گرام شود.
(1) - Gramme.

گرم.

[گَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های دوگانهء بخش ترک از شهرستان میانه در خاور بخش و شمال خاوری شهرستان میانه. از شمال به جبال بزکش، از جنوب به شهرستان زنجان و از خاور به هروآباد و از باختر به دهستان کندوان محدود میباشد.
قراء این دهستان در دامنهء شمالی کوه بزکش و دامنه های کوه میداندغی واقع و بطور کلی کوهستانی و دارای آب و هوای سردسیر و ییلاقی میباشد. آب قراء واقع در سمت شمال و باختر دهستان از رود گرم و قراء جنوبی از سفیدرود تأمین میشود و محصولات عمدهء آن غلات و حبوبات و اشجار غیرمثمر (تبریزی و چنار) میباشد. مرکز دهستان چشمه کش و از 58 آبادی بتعداد نفوس 16470 تن تشکیل یافته است. قراء عمده آن عبارتند از: خویستان، ارمودان، ینگجه، دلیکانلو، چتاب حسنخان و حاجی یوسفلو میباشد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرم.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 90000 هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 11000گزی شمال راه مالرو سبزواران کروک. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی بدون نقشه و راه آن مالرو است. مزارع گرم ریز و کنارپز جزء این ده است. طایفهء رئیسی در زمستان در این ده ساکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرم.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل واقع در 8 هزارگزی شمال باختری ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان. هوای آن معتدل. دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرم آب.

[گَ] (اِ مرکب) آب گرم معدنی.

گرم آب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومه وارداک شهرستان مشهد واقع در 61 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و دارای 9 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرم آب.

[گَ] (اِخ) نام ایستگاه راه آهن از دهستان علابخش مرکزی شهرستان سمنان است. دومین ایستگاه سمنان به دامغان واقع در 36500گزی. سکنهء آن همان کارمندان ایستگاه راه آهن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرم آب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 52000گزی شمال باختری صحنه و 5000گزی خلیل الله. هوای آن سرد. دارای 210 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و حبوبات و قلمستان و تریاک و توتون. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرم آب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 11000گزی شمال خاوری کامیاران و 8000گزی خاور شوسهء کرمانشاه به سنندج و هوای آن سرد. دارای 107 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرم آباد.

[گَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرم آب بالا.

[گَ] (اِخ) مزرعه ای است از دهستان خار و طوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود. سکنهء آن 35 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرم آب پائین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خاروطوران بخش بیارجمند شهرستان شاهرود، واقع در 19000گزی جنوب خاوری بیار و 91000گزی جنوب شوسهء شاهرود به سبزوار. دشت و شن زار و هوای آن معتدل و خشک است. دارای 170 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن تنباکو و غلات و لبنیات و بادام. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو. سنگسری و کرد قوچانی زمستان جهت تعلیف احشام خود حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرم آب سر.

[گَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان جمع آبرود بخش حومهء شهرستان دماوند، واقع در 34 هزارگزی جنوب خاور دماوند و 12 هزارگزی جنوب راه شوسهء تهران به مازندران. هوای آن کوهستانی و سردسیر. دارای 516 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی کاری و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. مزرعهء بوردبلاغ جزء این ده است. راه آن مالرو صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرم آلت.

[گَ لَ] (اِ) رجوع به گرمالت شود.

گرما.

[گَ] (اِ) مقابل سرما. حرارت. حرّ: تَهم، سختی گرما. حَمیم، گرمای سخت. دِف ء، دفأ، سَهام؛ شدت گرما. صَیهَب، شدت گرما و روز گرم. صَیهَد، شدت گرما. وَعک؛ سختی گرما. (منتهی الارب) : سپاه گرد آمده بود آنجا و گرمائی گرم بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
بانگ زله کرد خواهد کر گوش
و ایچ ناساید به گرما از خروش.
رودکی (سعید نفیسی ص 1079).
نه گرماش گرم و نه سرماش سرد
همه جای شادی و آرام و خورد.فردوسی.
رنجه ز گرمای تموز آن و این
خفته و آسوده بزیر ظلال.ناصرخسرو.
علم چون گرماست نادانی چو سرما در قیاس
هر که از سرما گریزد قصد زی گرما کند.
ناصرخسرو.
شیرین و سرخ گشت چنان خرما
چون برگرفت سختی گرما را.ناصرخسرو.
در این گرما که باد سرد باید
دل آسان است، با دل درد باید.نظامی.
تو خفته خنک در حرم نیمروز
غریب از برون گو به گرما بسوز.
سعدی (بوستان).
بنالید کای طالع بدلگام
به گرما بپختم درین زیر خام.
سعدی (بوستان).
ایشان را سخت می آمد در گرمای گرم روزه داشتن. (تفسیر ابوالفتوح).

گرمائی شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب)بیمار شدن بعلت گرمی هوا. گرمازده شدن. || مبتلا به اسهال یا قی شدن در اثر حرارت هوا.

گرمائیل.

[گَ] (اِخ) گرمایل. ارمائیل. ارمایل. ازمائیل. رجوع به هریک از این مدخلها شود.

گرماب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان طاغنکوه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور، در 12 هزارگزی شمال فدیشه واقع است. هوای آن معتدل است و دارای 1106 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. آب معدنی و دفتر ازدواج و طلاق دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرماب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بارمعدن بخش سرولایت شهرستان نیشابور، واقع در 42 هزارگزی جنوب باختری چکنه بالا. هوای آن معتدل و دارای 206 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه آن مالرو است. دارای آب معدنی است. مزار شاهزاده حسین اصغر در کوه فیروز نزدیک این ده واقع است. گدار سی سرباز در شمال این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرماب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ربعشامات بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع در 62 هزارگزی جنوب ششتمد. هوای آن سرد و منقطه ای است کوهستانی دارای 10 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرماب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چری بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 36 هزارگزی شمال باختری قوچان. هوای آن سرد، دارای 66 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرماب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا بخش بانه شهرستان سقز، واقع در 26000گزی جنوب باختری بانه و 3000گزی مرز ایران و عراق. هوای آن سرد، دارای 220 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و گزانگبین و ماذوج، قلقاف، کتیرا و محصول جنگلی. شغل اهالی زراعت و زغال فروشی است. راه آن مالرو است. پاسگاه مرزبانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرمابان.

[گَ] (اِ مرکب) حمام که آن را گرمابه نیز گویند. (جهانگیری) (برهان) (آنندراج) :
ببانگ ماهی بریان و ریش بزغاله
بحرمت رسن و دلو چاه گرامابان.
بدیع سیفی (از جهانگیری).
|| گرمابه بان هم هست که استاد حمامی باشد. (برهان) (آنندراج). از بیت فوق به اندک تکلفی این معنی را نیز میتوان فهمید. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گرمابه بان شود.

گرماب بالا.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری صالح آباد. هوای آن معتدل، دارای 605 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرماب پائین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری صالح آباد. هوای آن معتدل، دارای 150 تن سکنه است. دارای رودخانه است و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمابدر.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار قصران بخش افجهء شهرستان تهران، واقع در 29 هزارگزی شمال باختر گلندوک و 9 هزارگزی خاور راه شوسهء تهران به شمشک. هوای آن سرد. دارای 593 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سار و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات، ارزن، جزئی قلمستان و عسل. شغل اهالی زراعت و کارگری در معادن زغال سنگ است. دو معدن زغال سنگ و چشمه های متعدد دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرماب سر.

[گَ سَ] (اِخ) از جمله دهات لاریجان. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص154).

گرماب قلعه.

[گَ قَ عَ] (اِخ) در شمال خط سرحدی ایران و ترکستان و در درهء رودی که اراضی ماوراء بحر خزر را مشروب میکند واقع است و دولت ایران متعهد گردیده بود که قلعهء مزبور و قلعهء قلقلاب را که باز در شمال آن خط واقع است تا یکسال تخلیه کند و ضمناً حق داشته که در ظرف آن مدت سکنهء آنها را به ایران مهاجرت دهد بشرطی که دولت روس در نقاط مزبوره استحکامات نسازد. (طبق قراداد 1299 ه . ق. با دولت روسیه). در جنوب شرقی کوه کوپت داغ واقع است و خط سرحد ایران با ترکستان از نزدیکی آن عبور میکند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص25 شود.

گرمابک.

[گَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیرون بشم، بخش کلاردشت شهرستان نوشهر، واقع در 20000گزی جنوب خاوری حسن کیف و 2000گزی باختر مرزن آباد. هوای آن معتدل دارای 120 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء چوب و زغال است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرمابه.

[گَ بَ / بِ] (اِ مرکب) حمام. (دهار) (غیاث) (برهان) (آنندراج). گرمابان. (جهانگیری) :
شد به گرمابه درون استاد غوشت
بود فربی و کلان و خوب گوشت.رودکی.
یک روز به گرمابه همی آب فروریخت
مردی بزدش لج بغلط بر در دهلیز.منجیک.
ایستاده میان گرمابه
همچو آسغده در میان تنور.معروفی.
اندر تفلیس یک چشمهء آب است سخت گرم که گرمابه ها بر وی ساخته اند و دائم گرم است بی آتش. (حدود العالم).
بدو گفت بابک به گرمابه شو
همی باش تا خلعت آرند نو.فردوسی.
وز آنجای [ زندان ] با چاکر و یار چند
به گرمابه شد [ اسفندیار ] با تن دردمند.
فردوسی.
همه شهر گرمابه و رود و جوی
بهر برزنی رامش و رنگ و بوی.فردوسی.
آواز دادم بخدمتکاران تا شمع برافروختند، به گرمابه رفتم و دست و روی بشستم. (تاریخ بیهقی). خواجه بفرمود تا وی را به گرمابه بردند و جامه پوشانیدند. (تاریخ بیهقی).
میری بود آنکو چو بگرمابه درآید
خالی شود از ملکت و از جاه و جلالش؟
ناصرخسرو.
صورت خوب بسی باشد بی حاصل
بر در و درگه گرمابه و دیوارش.
ناصرخسرو.
و از پس استفراغ اندر آب گوگرد نشاندن و گرمابهء خشک نافع باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دیوان را مطیع خویش گردانید و بفرمود تا گرمابه ساختند. (نوروزنامه). هر که خدمت... کسی را کند که قدر آن نداند همچنان آن کس است که... بصورت گرمابه به هوس تناسل عشق آرد. (کلیله و دمنه).
دل شه چون ز عجز خونابه است
او نه شاه است نقش گرمابه است.سنایی.
حایض او، من شده بگرمابه
ماهی او، من طپیده در تابه.سنایی.
همچو پیل و شیر شادروان و گرمابه شوند
پیش تیغ و نیزهء تو پیل مست و شیر نر.
عبدالواسع جبلی.
گاه روز او چو بخت من برخاست
ساز گرمابه کرد یک یک راست.نظامی.
چو باید شد بدان گلگونه محتاج
که گردد بر در گرمابه تاراج.نظامی.
نیم شبی پشت بهم خوابه کرد
روی در آسایش گرمابه کرد.نظامی.
عقل با نقش نگاران پریروی چگل
قسمت از صورت گرمابه چرا برگیرد.
سیف اسفرنگ.
خود بدانی چون بر من آمدی
که تو بی من نقش گرمابه بدی.
مولوی (مثنوی).
ترا سهمگین روی پنداشتند
به گرمابه در زشت بنگاشتند.
سعدی (بوستان).
شنیدم که وقتی سحرگاه عید
ز گرمابه آمد برون بایزید.سعدی (بوستان).

گرمابه بان.

[گَ بَ / بِ] (ص مرکب، اِ مرکب) حمامی. آنکه گرمابه را اداره کند. گرمابه دار. حمامچی : چون از در دررفتیم گرمابه بان و هر که آنجا بودند همه بر پای خاستند. (سفرنامهء ناصرخسرو). رجوع به گرمابان و گرماوان شود.

گرمابه بها.

[گَ بَ / بِ بَ] (اِ مرکب) مزد حمام. اجرت گرمابه. || انعام. بخشش : نزلها بیاوردند از حد و اندازه گذشته و بیست هزار درم سیم گرمابه بها. (تاریخ بیهقی).

گرمابه دشت.

[گَ بَ دَ] (اِخ) از جمله کوهستانها و ییلاقات شاه کو و ساور (نزدیک معبر قزلق). (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص169).

گرمابه زدن.

[گَ بَ / بِ زَ دَ] (مص مرکب) حمام رفتن. استحمام :
گرمابه زد و لباس پوشید
آرام گرفت و باده نوشید.نظامی.
کرده هر هفت سر هفته و گرمابه زده
عرق و آب چکانش چو گلاب از رخ و موی.
اوحدی.

گرمابه سرا.

[گَ بَ سَ] (اِخ) از جملهء دهات استراباد که در چهارفرسخی شرقی استراباد است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص171).

گرمابه وان.

[گَ بَ / بِ] (ص مرکب، اِ مرکب) حمامی. (زمخشری). رجوع به گرمابه بان شود.

گرماپشته.

[گَ پُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم آباد شهرستان شهسوار، واقع در 12000گزی جنوب شهسوار و 3000گزی جنوب بلده. هوای آن معتدل و مرطوب دارای 160 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه سه هزار ولمرود تأمین میشود. محصول آن برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. اکثر تابستان به ییلاق میروند. دبستان دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرماپیما.

[گَ پَ / پِ] (اِ مرکب) آلتی از شیشه که درجات دارد و بجهت دانستن مرتبهء گرمی هوای تابستان جیوه در آن کنند و هرچه هوا گرمتر شود جیوه ببالاتر می آید و درجهء گرمی هوا معلوم میگردد و آن را گرماسنج نیز میگویند و به زبان یونانی آن را ترمومتر گویند، و همچنین برای امتحان هوا چیزی درست کرده اند که صافی و ناصافی و آمد ریاح و باران از آن معلوم میشود و آن را بارومتر یعنی هواپیما گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به گرماسنج شود.

گرماج.

[ ] (اِخ) اسم طایفه ای از ایلات کرد است که در کرکوک سلیمانیه شهردوز سنجاق کوی حریر ساوجبلاغ مکری بانه مسکن دارد. این طایفه را بابان هم میگویند. (جغرافیای سیای کیهان ص57).

گرما خوردن.

[گَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) مقابل سرما خوردن. (آنندراج). دچار گرما شدن :
اگر روی عرقناک تو در مد نظر باشد
چو آب زندگی گرمای محشر میتوان خوردن.
میرزا صائب (از آنندراج).

گرمادوز.

[گَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانه بخش کلیبر شهرستان اهر است. این دهستان در شمال خاوری بخش کلیبر و مابین رودخانهء ارس و درآورد واقع و آب و هوای آن در قسمت جنوبی نسبتاً معتدل و در قسمت شمال مخصوصاً در کنار رود ارس و درآورد گرمسیر و محل قشلاقات ایل چلیپانلو بوده و آب قراء تابعه عموماً از چشمه ها و رودخانهء ارس و درآورد و سلین چای و گوی آغاج میباشد. مرکز دهستان آبادی آبش احمد و از 136 آبادی بزرگ و کوچک و قشلاق تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 17490 تن است. قراء مهم آن اوتوکندی. پیره ماشان. خالدن. عربشاه خان. عربشاه خرشان مولدن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4). و رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص 165 شود.

گرمارود.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان الموت بخش معلم کلایه شهرستان قزوین، واقع در 27 هزارگزی خاور معلم کلایه و 67 هزارگزی راه عمومی. هوای آن سرد و دارای 624 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء شاهرود و الموت تأمین میشود. محصول آن غلات و سیب زمینی و لبنیات و اشجار گردو و میوه جات سردسیری. شغل اهالی زراعت است و بیشتر آنان برای تأمین معاش به تنکابن میروند. قالی و گلیم و کرباس بافی دارد و دبستان نیز دارد و آثار قلعه خرابه بنام نوذر بالای تپهء مجاور دیده میشود. راه به هر طرف مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرمارودین.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایه شهرستان قزوین، واقع در 12 هزارگزی باختر معلم کلایه و 48 هزارگزی راه عمومی. هوای آن سرد، معتدل و دارای 273 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و برنج و مختصر پنبه و بنشن و شغل اهالی زراعت چادرشب و کرباس بافی است و راه به هر طرف مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گرمازدگی.

[گَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)گرمائی شدن. بیمار شدن بر اثر حرارت بسیار. رجوع به گرمائی شدن شود : و باز استاد ما گفتی خمار بنشاند و گرمازدگی را نیک بود [ یعنی فقاع و شلماب ] و دیگر نفعتی نیست از او. (هدایة المتعلمین ربیع بن احمدالاخوینی).

گرمازده.

[گَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه گرما و حرارت سخت در وی اثر کرده باشد. (ناظم الاطباء): مدعص؛ گرمازده. (منتهی الارب) : یعنی محروران بحران یرقان ظلم و گرمازدگان جور و تشنگان تموز بیمرادی در سایهء رأفت و ساحهء معدلت او قرار گیرند. (سندبادنامه ص 6).

گرماسنج.

[گَ سَ] (اِ مرکب)(1) اسبابی است که برای اندازه گرفتن درجهء هوا به کار میبرند. گرماسنج سانتیگراد به صد درجه تقسیم میشود. درجهء صفر مطابقت دارد با آب در حالت یخ بندان و صد درجه که برابر است با آب جوشان. گرماسنج رئومور(2) آلتی است که به 80 درجه تقسیم شده بین آب منجمد و حرارت بخار آب جوشان. و دیگر گرماسنج فارنهایت(3) که به 180 درجه تقسیم میشود که بین 32 درجه است که مطابقت دارد با آب منجمد و 212 که مطابقت دارد با حرارت بخار آب جوشان.
(1) - Thermometre.
(2) - Thermometre reaumur.
(3) - Thermometre fahrenheit.

گرماسی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد، واقع در 7 هزارگزی شمال خاوری صالح آباد. هوای آن معتدل دارای 82 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرماسیر.

[گَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بالابخش الوار گرم سیری شهرستان خرم آباد واقع در 3 هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 24 هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک. منطقه ای است گرم سیری. دارای 196 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء بلارود تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بردکی قلاوند بوده زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرماش.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 15000گزی باختر سنندج و 4000گزی جنوب شوسهء سنندج به مریوان. هوای آن سرد. دارای 480 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و رودخانه محلی تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و توتون و حبوبات جالیز و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. مسجد هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرمافزای.

[گَ فِ / فَ](1) (نف مرکب) از گرما + فزای (فزاینده). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). افزون کنندهء حرارت. || (اِ مرکب) نام ماه سوم از سال ملکی است. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج).
(1) - در برهان قاطع بکسر فاء آمده.

گرماگرم.

[گَ گَ] (ص مرکب، ق مرکب)در حال گرمی. سرد نشده. گرم. داغ: ضماد را گرماگرم روی دمل گذاشتن.

گرمالت.

[گَ لَ] (اِ) در بعضی نواحی گیلان فلفل سیاه را گویند که در غذاها مصرف کنند. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده).

گرماله.

[گَ لَ] (اِ) دوایی باشد به رنگ مردار سنگ و در مرهمها بکار برند گوشت را برویاند، و اگر به آب بسایند و در زیر بغل و هرجا که عرق آن بدبو باشد بمالند بوی آن را ببرد و به یونانی مولویدانا خوانند. (برهان). و به یونانی مولیدانا خوانند. (آنندراج).

گرمامیر.

[گَ] (اِخ) به بالارود مراجعه شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرمامیر پائین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بالا بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع در 44هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 16هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء بالارود تأمین میشود محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه قیلاوند بوده قسمتی چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرمامیر حاجعلی.

[گَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع در 45 هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و کنار راه آهن اهواز به تهران. منطقه ای است کوهستانی و گرمسیر، دارای 160 تن سکنه. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کارگری راه آهن میباشد. صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه عشایر لر هستند. دبستان و تلفن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران، ج 6).

گرمان کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول خانگی، گرهی سخت با درد کم یا بسیار که در زیر بغل یا کش ران و امثال آن پیدا شود به علت مرضی که در جای دیگر بدن است مانند آماس کش بعلت سوزاک. آماس که بر یکی از دو جانب گلو یا بیغوله های ران و زیر بغل و مانند آن پیدا آید و در درون ریم باشد. سخت شدن ماده ای در درون تن چنانکه در زیر گلو پشت گوش یا جای دیگر.

گرمانیان.

[گِ] (اِخ) از جملهء شش طایفهء ایران باستان که متمدن و شهرنشین بوده اند و تصور کرده اند که همان کرمانیان باشند. (تاریخ ایران باستان ص 227).

گرمانیه.

[گِ یَ] (اِخ) در بعض نسخ دیوان منوچهری این بیت آمده :
بر فرخی و بر مهی گردد ترا شاهنشهی
این بنده را گرمان دهی و آن بنده را گرمانیه.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 81).
در دیوان چ کازیمیرسکی مصراع دوم چنین است:
این بنده را کرمان دهی وان بنده را کرمانیه
(دیوان چ کازیمیرسکی ص 107).
کازیمیرسکی در ترجمه فرانسه (ص 232) منظور از موضع اوّل را «کرمان» معروف و دوم را «کرمانیه» نوشته و در ص 380 گوید: کرمانیه در یاقوت یاد نشده امّا در مادهء «سمرقند» کرمانیه ذکر شده و آن یکی از نواحی این شهر بزرگ است. شاعر میخواهد ناحیتی عظیم مانند کرمان را با محلی کوچک مانند کرمانیه مقایسه کند.

گرماوش.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان آلان بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 18هزاروپانصدگزی جنوب باختری سردشت و 17 هزارگزی جنوب راه ارابه رو بیوران به سردشت. منطقه ای است کوهستانی و معتدل دارای 130 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و توتون و مازوج کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. در دو محل پانصد گز بفاصله بنام گرماوش بالا و پائین مشهور و سکنهء گرماوش بالا 70 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرماوک.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلارستاق. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 145).

گرماوه.

[گَ وَ / وِ] (اِ مرکب) گرمابان. (جهانگیری). گرمابه که حمام است. (برهان) :دیوان را سخره گرفت (جمشید) تا گرماوه ساختند و هرچه اندر دریا گهر بود دیوان از بهر او برآوردند. (ترجمهء طبری بلعمی). و کوشکهای سترگ قلعه متصل به گرماوه... پسندیده و اصطبل کشیده و مشتمل بر میدان و ایوان فراخ بلند و باغ و بستان نزه و دلبند. (ترجمهء محاسن اصفهان). و گرماوه ابتدا او ساخت [جمشید] و زورق که بنگارگری بکار برند او فرمود. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیدن ص 32). و فضولیه ابن خراسویه مادر ملک منصور بگرفت و در گرماوه ای گرم کرد بی آب تا در آنجا هلاک شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 166). در آن کوه گرماوه کنده ست در سنگ خارا با حوضها و پیوسته گرم باشد. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیدن ص 127). و آن روز در گرماوه رفت و حجامت کرد و همان روز این کسان جای خالی یافتند، در گرماوه رفتند او را بکشتند و بگریختند. (مجمل التواریخ والقصص). و بروایتی گویند که او را در گرماوه ای کردند تا بمرد به سامره. (مجمل التواریخ والقصص). و بر هر زمین که رسند نماز کنند الا بطهارت جای یا گرماوه یا گورستان. (تفسیر ابوالفتوح). تا وقتی اتفاق افتاد که به گرماوه روند و استحمامی کنند. (سندبادنامه چ احمد آتش ص 294). روزی پسر حسن به گرماوه شد و مدتی بماند، و بعد از آن به مسلخ گرماوه آمد. (تاریخ طبرستان).
اگر ناطقی طبل پریاوه ای
و گر خامشی نقش گرماوه ای.
سعدی (بوستان).

گرماوه بان.

[گَ وَ / وِ] (ص مرکب، اِ مرکب) گرمابه وان. حمامی : در مواضی ایام و سوالف دهور و اعوام در شهر قنوج گرماوه بانی بود معروف و مذکور به آلت و ثروت. (سندبادنامه ص 173). گرماوه بان متفحّص وار از شکاف در نظاره میکرد. (سندبادنامه ص 178).

گرماهی.

[گَ] (اِ) نوعی از ماهی است. (آنندراج).

گرمایل.

[گَ یِ] (اِخ) همان گرمائیل است که با کاف تازی نیز آورده اند :
یکی نامش ارمایل پاکدین
دگر نام گرمایل پیش بین.فردوسی.
رجوع به ارمائیل و ارمایل و گرمائیل شود.

گرم افتادن در کار کسی.

[گَ اُ دَ دَ رِ کَ] (مص مرکب) بجد مشغول شدن در کار وی :
بار دیگر باز گرم افتادم اندر کار او
باز نشکیبم همی یک ساعت از دیدار او.
امیر معزی (از آنندراج).

گرم اوفتادن.

[گَ دَ] (مص مرکب)جابجا افتادن. فی الحال افتادن :
چو زنبورخانه بیاشوفتی
گریز از محلت که گرم اوفتی.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 316).

گرم ایستادن.

[گَ دَ] (مص مرکب) کاملاً گرم شدن. نهایت گرم گردیدن : میان هر دو لشکر مسافت [ لشکر محمود و مسعود ] نیم فرسنگ بود و هوا سخت گرم ایستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص118). امیر به گرگان رسید و هوا سخت گرم ایستاده بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 476).

گرمب.

[گُ رُ] (اِ صوت) آواز افتادن چیزی گران و ثقیل از جائی بلند.

گرم باد.

[گَ] (اِ مرکب) باد گرم باشد. || مجازاً سموم.

گرم بازار.

[گَ] (اِ مرکب) بازار گرم، بارواج، پررونق، پرمشتری :
نهانی شده سوی پیکار کک
که بر هم زند گرم بازار کک.فردوسی.
رجوع به گرم شود.

گرمباگرنب.

[گُ رُ گُ رُمْبْ] (اِ صوت)پی درپی کوفتن و زدن: هفت شبانه روز گرمباگرنب (گرمب) عروسی کردند.

گرم بودن.

[گَ دَ] (مص مرکب) به رونق بودن. با آب بودن. بشکوه بودن :
گرم است با جمالت بازار خوبرویان
بگذر که نیم جانی بهر نثار دارم.سعدی.

گرم پدا.

[گَ مَ پَ] (اِ) یکی از ماههای فرس و از جملهء نه ماهی است که در کتیبهء بیستون آمده است. رجوع به یسنا ص 104 و خرده اوستا ص 207 و تاریخ ایران باستان ص 1499 شود.

گرم پرسیدن.

[گَ پُ دَ] (مص مرکب)احوال پرسی از روی شوق و علاقه داشتن تمام :
ور نیستی آگه که بمن هجر چه کرد
برخیز و بیا گرم بپرس از دم سرد.
ابوالحسن طلحه.
بپرسید گرم و گرفتش ببر
بمادرش گفت آن یل نامور.فردوسی.
چو آمد بدان بارگاه بلند
بپرسید ازو گرم شاه بلند.فردوسی.
امیر [ مسعود ] وی را گرم پرسید. [ خواجه احمدحسن را ] . (تاریخ بیهقی). مأمون خلیفه شب به دیدار وی [ حضرت رضا ] آمد و فضل سهل با وی بود و یکدیگر را گرم بپرسیدند. (تاریخ بیهقی).

گرمتاب.

[گَ] (نف مرکب) تابنده با حرارت بسیار. تابندهء گرم :
بجشن همایون میمون تو
چو گشت آفتاب از حمل گرمتاب
همائی شود عدل تو کز هوا
شود سایه دار سر شیخ و شاب.سوزنی.

گرمتاز.

[گَ] (نف مرکب) تند در تاخت و تاز. تند تازنده. بشتاب تازنده :
پیش خوانپایهء سلیمانی
سخن مور گرمتاز فرست.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 574).

گرمتازی.

[گَ] (حامص مرکب) تندی در تاخت و تاز.

گرم تمام ده.

[گَ تَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع در 43 هزارگزی شمال خاوری شوسف و 3 هزارگزی خاور شوسهء مشهد به زاهدان. هوای آن گرم دارای 954 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری. راه آن مالرو است. مزرعه گرم دارو جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمجان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوغائی بخش حومه شهرستان قوچان واقع در 36 هزارگزی جنوب قوچان و 10 هزارگزی جنوب جاده شوسهء عمومی قوچان به مشهد. هوای آن معتدل دارای 160 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و تریاک، شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمجوان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 24 هزارگزی خاور مراغه و 5 هزارگزی شمال راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. هوای آن معتدل دارای 837 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء لیلان و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، نخود بادام، زردآلو، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرم جوشی.

[گَ] (حامص مرکب) محبت و اختلاط کردن. (آنندراج) (غیاث). اختلاط بسیار کردن. (مجموعهء مترادفات ص 29). || تپاک نمودن. (آنندراج) (غیاث). اضطراب. بی قراری.

گرم جوشیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)بسیار محبت کردن. || تپاک کردن. (آنندراج) (غیاث). بی قراری کردن.

گرم جه.

[گَ جِهْ] (نف مرکب) چشمه ای که آب گرم از آن فوران کند. جائی که آب گرم از آن بجهد.

گرمخان.

[گَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش حومهء شهرستان بجنورد. محدود است از شمال به دهستان تکمران و گیفان از جنوب به کوه باباموسی، از مشرق متصل به خاک زعفران لو. موقعیت دهستان کوهستانی. هوای آن معتدل و محصول عمده آنجا غلات و تریاک. باغات و محصول دامی بحد کافی دارند. ساکنین از طوایف پیچرانلو میباشند که شغل آنها عموماً زراعت و گله داری است. این دهستان از 36 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و در حدود 7971 تن جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرم خان.

[گَ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان گرمخان بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری بجنورد. سر راه شوسهء عمومی بجنورد به قوچان. هوای آن معتدل، دارای 329 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و بنشن و تریاک و باغات انگور دارد. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. دفتر ازدواج و طلاق دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرم خانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه ای که در زیر زمین برای سکونت ایام سرما سازند. (آنندراج). || گلخانه. محلی که برای پرورش گل و گیاه در آفتاب رو با شیشه ها میکنند و با طرزی خاص بوسیلهء پهن یا بخاری یا لولهء آب گرم حرارت بدانجا میدهند. محل پرورش گل در زمستان. رجوع به گلخانه شود. || آنجای از حمام که زیر آن خالی است و در آن آتش می افروزند. || حجره ای مر دواسازان را که داروها در آن میخشکانند. (ناظم الاطباء).

گرمخانه.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد، واقع در سیزده هزاروپانصدگزی جنوب باختری هروآباد و 4هزارگزی شوسهء هروآباد - میانه. هوای آن معتدل، دارای 205 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرم خانی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 22000گزی جنوب خاوری قروه و 9000گزی شوسهء قروه به همدان. هوای آن سرد دارای 195 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و میوه جات و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرم خانی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان یک بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، واقع در 17000گزی باختر هرسین و 7000گزی جنوب شوسهء هرسین به کرمانشاهان. هوای آن معتدل دارای 192 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و پنبه و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. تابستان از چهر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرم خانی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان روانسر شهرستان سنندج، واقع در 1000گزی باختر روانسر، بین راه پاوه و سنجابی. هوای آن سرد و دارای 114 تن سکنه است. آب آنجا از سراب روانسر تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرم خو.

[گَ] (ص مرکب) تندخو. (آنندراج) :
آن گرم خو بسوز دل ما رسیده بود
خوناب این کباب بر آتش چکیده بود.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).

گرم خون.

[گَ] (ص مرکب) کنایه از بسیاردوست و بامحبت و اختلاط کننده. (برهان) (آنندراج) (غیاث) :
شب نه در خوابم که بینی چشم حیرانم بهم
کز سرشک گرم خون چسبیده مژگانم بهم.
محمدسعید (از آنندراج).

گرم خویان چمن.

[گَ نِ چَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلها و ریاحین :
شرمساریم از سلوک گرم خویان چمن
برگ گل دارد زبان خار در آزار ما.
دانش (از آنندراج).

گرم خیز.

[گَ] (نف مرکب) کنایه از مردم سحرخیز و زود بیدارشونده. (برهان) (آنندراج). رجوع به گرم خیزی شود. || سبکروح و جلد و چابک و تیزرو. (برهان) (آنندراج) :
برانگیخت پس چرمهء گرم خیز
بیفکند بر هندوان رستخیز.(گرشاسب نامه).
محابا رها کرد و شد گرم خیز
زبان کرد بر پاسخ شاه تیز.نظامی.
کشیدند بر یکدگر تیغ تیز
ز گرمی شده چون فلک گرم خیز.نظامی.
رجوع به گرم خیزی شود. || صوفی که جهت نوافل شب زود برخیزد. || نمازشب کن. (برهان) (آنندراج).

گرم خیزی.

[گَ] (حامص مرکب) کنایه از زود بیدار شدن و سحرخیزی :
ور سوخته ای ز گرم خیزی
از سوختگان چرا گریزی؟نظامی.
رجوع به گرم خیز شود. || جلدی. چابکی. تیزتکی :
پری را میگرفت از گرم خیزی
بچشم دیو درمیشد ز تیزی.نظامی.
رجوع به گرم خیز شود.

گرم دار.

[گُ] (نف مرکب) غم خوار :
گرمدارانت ترا گوری کنند
کشکشانت در تگ گور افکنند.
مولوی (مثنوی).
رجوع به گُرم شود.

گرم داشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)اختلاط چسپان داشتن. (آنندراج). || دلجویی کردن. به کسی تسلی دادن :
اول دل من گرم همی داشتی و من
دل بر تو فروبسته بدان شیرین گفتار.فرخی.

گرم داغ.

[گَ مِ] (اِ مرکب) مرحوم وحید دستگردی در گنجینهء گنجوی آرد: مانند گرم زخم کنایه از اشتیاق مفرط است که بدان سبب از داغ بی خبر است :
هنوز از عشق بازی گرم داغ است
هنوزش شور شیرین در دماغ است.
نظامی (از گنجینهء گنجوی ص 132).

گرم دان.

[گَ] (اِ) قسمی از میوه باشد. (آنندراج).

گرم درآمدن.

[گَ دَ مَ دَ] (مص مرکب)سخت مقاومت کردن. دلیری کردن. پایداری سخت : جنگ سخت آنجای بود... آن ملاعین گرم درآمدند خاصه در مقابلهء امیر. (تاریخ بیهقی).

گرم دره.

[گَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان تنگ گزی بخش ارول شهرستان شهرکرد، واقع در 15 هزارگزی شمال باختر ارول و 50 هزارگزی تا راه عمومی کوهستانی. هوای آن معتدل، دارای 160 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات پشم و روغن و کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرم دره.

[گَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد، واقع در 36 هزارگزی شمال شهرکرد و 6 هزارگزی راه موسی آباد به نجف آباد. هوای آن معتدل و دارای 290 تن سکنه است. آب آنجا از زاینده رود تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرم دره.

[گَ دَ رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 8 هزارگزی جنوب خاور کرج. هوای آن معتدل. دارای 290 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء کرج تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن و صیفی و چغندرقند میوه و قلمستان است. شغل اهالی زراعت است و کاروانسرا و چند قهوه خانه سر راه دارد. در کنار راه ماشین رو تهران به کرج واقع شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرم دره.

[گَ دَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در چهل هزاروپانصدگزی شمال باختری خوی و سه هزاروپانصدگزی جنوب باختری شوسهء خوی به سیه چشمه. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر سالم و دارای 2490 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی است و از راه ارابه رو میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرمدشت.

[گَ دَ] (اِخ) نام یکی از ایستگاههای راه آهن بین اهواز و خرمشهر از بخش مرکز شهرستان خرمشهر است. این ایستگاه در 101 هزارگزی جنوب باختری اهواز و 20 هزارگزی شمال خرمشهر واقع، ساکنین آن عبارتند از کارمندان راه آهن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرم دل.

[گَ دِ] (ص مرکب) کنایه از عاشق سوخته. (آنندراج). در برهان بصورت جمع گرم دلان آمده است. عاشقان و دلسوختگان. || قوی دل. پشت گرم :
تسکین جان گرم دلان را کنیم سرد
چون دم برآوریم بدامان صبحگاه.خاقانی.
چونکه نعمان بدین طلبکاری
گرم دل شد ز نار سمناری...نظامی.

گرم دماغ.

[گَ دِ] (ص مرکب) معربد. مست : و آخر زمانیان را سکر حرام شد زیرا که ضعیفتر به عضو و گرم دماغتر بودند از خوردن می. (کتاب المعارف). رجوع به گرم شود.

گرم دماغی.

[گَ دِ] (حامص مرکب) کنایه از تکبر باشد. (غیاث) (آنندراج). غرور. نخوت. (مجموعهء مترادفات ص 256). || عربده. مستی. رجوع به گرم دماغ شود.

گرم ران.

[گَ] (نف مرکب) تیزران. (آنندراج). چابک و تیزرو.

گرم راندن.

[گَ دَ] (مص مرکب) تند راندن. سریع رفتن :
رهی به پیش خود اندرگرفت و گرم براند
به زیر رایت منصور لشکری جرار.فرخی.

گرم رفتار.

[گَ رَ] (ص مرکب) زودخیز. (آنندراج). گرم رو. سالک :
در این صحرای وحشت خضر دلسوزی نمی بینم
مگر هم گرم رفتاری چراغم پیش پا دارد.
صائب (از آنندراج).

گرم رفتن.

[گَ رَ تَ] (مص مرکب) تند رفتن. سریع رفتن :
برفت گرم و به دستور گفت کز پی من
تو لشکر و بنه را رهنمای باش و بیار.
فرخی.

گرم رو.

[گَ رَ / رُ] (نف مرکب) شتاب رو. (رشیدی). تعجیل و شتاب کننده. (برهان). تیزرو. (آنندراج). آنکه بشتاب رود :
اگر دیر شد گرم رو باش و چست
ز دیرآمدن غم ندارد درست.سعدی.
قلم بیمن یمینش چو گرم رو مرغیست
که خط بروم برد دمبدم ز هندوبار.سعدی.
در سیر و سلوک گرم رو باش
خرمن میسوز و دانه میپاش.
نزاری قهستانی.
گر کمیت اشک گلگونم نبودی گرم رو
کی شدی روشن به گیتی راز پنهانم چو شمع.
حافظ.
|| عاشق بی صبر. (برهان) (آنندراج) :
ای دریغا عاشقان گرم رو در راه دین
تیر ایشان دیده دوز و عشق ایشان سینه مال.
سنایی.
|| سالک چالاک. (برهان) (آنندراج). سالک طریقت :
ای مرد گرم رو چه روی بیش از این به پیش
چندان مرو به پیش که پیشان پدید نیست.
عطار.
چنان گرم رو در طریق خدای
که خار مغیلان نکندی ز پای.
سعدی (بوستان).
|| با حرارت و شهامت طی طریق کننده :
گرم رو چون جسم موسی کلیم
تا به بحرینش چو پهنای گلیم.مولوی.

گرم رود.

[گَ] (اِخ) از جملهء دهات تنکابن است که آن را رمک هم میگویند. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 144).

گرم رود.

[گَ] (اِخ) از جملهء دهات ساری است. (ترجمهء سفرنانهء مازندران و استراباد رابینو ص 162).

گرم رود.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 18500گزی جنوب خاوری ساری، شمال درهء زارم رود. منطقه ای است کوهستانی و جنگلی هوای آن معتدل و دارای 190 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء زارم رود تأمین میشود، محصول آن برنج، غلات، لبنیات، میوه جات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. گله داران تابستان به ییلاق چهاردانگه میروند. دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرمرود.

[گَ] (اِخ) در جنوب سراب در آذربایجان واقع شده و رود قرانقو از آن میگذرد. رجوع به جغرافیای غرب ایران دکتر کریمی ص 39 شود. گرمرود ولایتی است، درو صد پاره دیه بود و هوایش خوش تر از میانج بود و پنبه و انگور و برنج و دیگر حبوبات باشد و آبش از آن کوهها جاری است و فضلاتش در سفیدرود ریزد و مردمش سفیدچهره و ترک اخلاقند. حقوق دیوانیش بیست وپنجهزاروهشتصد دینار است. (نزهة القلوب چ لیدن ص86).

گرمرود.

[گَ] (اِخ) رودی است که از سراب برمیخیزد و به ولایت گرم رود به آب میانج جمع میشود و به سفیدرود میریزد و طولش دوازده فرسنگ باشد. (نزهة القلوب چ لیدن ص 223).

گرم رودپی.

[گَ پَ] (اِخ) دهی از دهستان آمل. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استراباد رابینو ص 85 و 152).

گرم روی.

[گَ رَ] (حامص مرکب)تندروی. سرعت :
گر نفسش گرم روی هم نکرد
یک نفس از گرم روی کم نکرد.نظامی.

گرم ریز.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 90000گزی جنوب خاوری مسکون و 15000گزی شمال راه مالرو کروک به سبزواران و دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرمسار.

[گَ] (اِخ) قصبه مرکز بخش گرمسار تابع شهرستان دماوند، نام قدیم قشلاق، واقع در 109 هزارگزی خاور تهران و 2 هزارگزی جنوب شوسهء تهران، خراسان و 3 هزارگزی جنوب ایستگاه گرمسار. هوای آن معتدل و دارای 2375 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء حبله رود و محصول آن گندم و جو، پنبه، بنشن، خربزه، انگور، انار و انجیر و شغل اهالی زراعت و کسب. در حدود 70 دکان مختلفه دارد. ادارات دولتی گرمسار عبارتند: از بخشداری، شهرداری و نمایندگی بانک ملی و کشاورزی، دستهء ژاندارمری، پست و تلگراف و تلفن، دبیرستان 9 کلاسه پسران و دبستان 6 کلاسه دختران، محضر رسمی، تلفن شهری. کارخانهء تصفیهء پنبه و عدل بندی آن در اراضی ساروزن بالا متصل به گرمسار واقع و در سال 3 ماه کار میکند و در حدود 35 تن کارگر دارد. از آثار قدیمهء آن آب انبار نصرالله است. راه فرعی به جادهء شوسه دارد. سابقاً راه شوسهء تهران خراسان از این قصبه میگذشته و در بهبود اقتصادی آن دخیل بوده. فعلاً راه از دوهزارگزی قصبه میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرمستان.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 19000گزی جنوب خاوری ساری و 2000گزی قهوه خانهء هولار. منطقه ای است کوهستانی جنگلی و معتدل دارای 270 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء تجن تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو. دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرمسرمحله.

[گَ سَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) از جملهء محلات ناحیهء آمل است. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استراباد رابینو ص 153).

گرم سوت.

[گَ] (اِ) نوعی از جامه ها و این هندی است و اصلش گرب سوت. گرب به معنی میان و سوت بمعنی ریسمان یعنی جامهء ابریشمی که پود آن ریسمان بود. ظاهراً فارسیان بجهت قرب مخرج «با» را به میم بدل کرده اند یا غلط ایشان است(1). محسن تأثیر :
سخن تند از قماش لفظ بی مضمون نمیگردد
که گرمی از لباس گرم سوت افزون نمیگردد.
و له:
همچو مهر از دل گرم است تن آسانی ما
گرم سوت است به تن جامهء عریانی ما.
(آنندراج).
(1) - این وجه اشتقاق مورد تأمل است.

گرمسیر.

[گَ] (اِ مرکب) زمینی که بالخاصة بسیار گرم باشد. مقابل سردسیر. (آنندراج). منطقهء گرم. جائی که آب و هوای آن در زمستان سرد نیست : و بعضی از وی [ از ناحیت تبت ] گرمسیر است و بعضی سردسیر. (حدود العالم). و از وی [ ناحیت پارس ]هرچه به دریا نزدیک است گرمسیر است و هرچه به بیابان نزدیک است سردسیر است. (حدود العالم). و این [ ناحیت عرب ] ناحیتی است عظیم و گرم سیر. (حدود العالم). امیر به گرگان رسید و هوا خاصه آنجای که گرم سیر بود... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 476). گفت [ امیر محمد ] بوبکر دبیر بسلامت رفت سوی گرمسیر تا از راه کرمان به عراق و مکه رود. (تاریخ بیهقی).
زرّ است علم عمر بدین زر بده
در گرمسیر برف بزر داده به.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص 395).
و بر آن نواحی ساخته بعضی نواحی سردسیر و بعضی گرمسیر و غله بوم است. (فارسنامهء ابن البلخی چ لیدن ص 128).
پیل [ را ] کز گرمسیر هند بیرون آورند
در خزر بستن به سرما برنتابد بیش از این.
خاقانی.
زمستانش به بردع میل چیر است
که بردع را هوای گرمسیر است.نظامی.

گرمسیر.

[گَ] (اِخ) نام ولایتی است در سواحل خلیج فارس. رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد برون و جامع التواریخ رشیدی شود.

گرمسیر.

[گَ] (اِخ) نام ولایتی است از ولایت بست و داور: خبر آمد که چنگیزخان به طالقان بلخ رسیده است و دو سه هزار مغول از راه گرمسیر بطلب. (تاریخ جهانگشای جوینی ج 2 ص 194). او به جانب گرمسیر که اردوی او آنجا بود مراجعت نمود. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص 88). بعضی از سکان ولایات گرمسیر و غزنی(1) که با ملک غیاث الدین دوستی داشتند بدو انهاء کردند. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص 90). رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد برون از سعدی تا جامی و ذیل جامع التواریخ رشیدی صص 62 - 89 - 11 - 112 و جهانگشای جوینی ج 1 ص 108 شود.
(1) - ن ل: عربی.

گرمسیر.

[گَ] (اِخ) یکی از دهستانهای چهارگانهء شهرستان اردستان. این دهستان در سازمان آمار به نام زواره منظور شده. دهستان مزبور در شمال شهرستان اردستان واقع حدود و مشخصات آن به شرح زیر است:
حدود: از شمال به دشت کویر، از جنوب به دهستان بالا و پائین، از خاور به بخش انارک شهرستان نائین، از باختر به کاشان. این دهستان مسطح بوده و هیچگونه عارضه ای در آن دیده نمیشود و در قسمت شمالی زمین های آن شنزار میباشد. هوای دهستان بواسطهء مجاورت با کویر گرم بوده و آب زراعتی قراء از قنوات تأمین میشود. محصول عمده آن غلات و مختصری صیفی جات و شغل اهالی زراعت و صنعت دستی محلی قالی و گلیم و عبابافی است. در قصبه زواره صنعت آهنگری معمول است. قراء مهم آن عبارتند از زواره (مرکز دهستان)، مهاباد، مغار، ملک آباد. معدن نمک در شمال دهستان موجود است. در این دهستان 8 باب دبستان و یک باب دبیرستان دایر است. قصبه زواره در زمان هلاکوخان مغول محاصره و قنوات آن کوبیده شده که قسمتی از آن هنوز هم مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرمسیری.

[گَ] (ص نسبی) منسوب به گرمسیر :
اگر چه جای باشد گرمسیری
نشاید کرد با سرما دلیری.نظامی.
گرمسیری ز خشکساری بوم
کرده باد شمال را بسموم.نظامی.

گرمش.

[گَ مِ] (اِمص، اِ) گرمی و حرارت. || تب. (آنندراج).

گرمشت.

[گَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار، واقع در 150000گزی باختر لار و جنوب رودخانهء قره آغاج. هوای آن گرمسیر و دارای 230 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما، تنباکو، کنجد و شغل اهالی زراعت و قالی و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرمشت.

[گَ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش سیمکان شهرستان جهرم، واقع در 11000گزی شمال کلالی کنار راه مالرو سیمکان به خفر و میمند. منطقه ای است کوهستانی و گرم. دارای 308 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات، برنج، خرما و مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغبانی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرم شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب) گرما یافتن. حرارت پذیرفتن. سُخُن. (دهار) (منتهی الارب). سُخونَت. اِصطِلاء. (منتهی الارب) :
بچند روز دگر آفتاب گرم شود
مقر عیش بود سایه بان و سایهء بان.
سعدی (قصاید چ فروغی ص 55).
|| حَرّ. (دهار). حرارت. (دهار).
|| مجازاً سرحال آمدن. تحریک شدن :
چنان گرم شد رخش آتش گهر
که گفتی برآمد ز پهلوش پر.فردوسی.
چو مغزش شد از بادهء سرخ گرم
هم آنگه بخفت از بر ریگ نرم.فردوسی.
چو آگاه گشت آن نصیحت گزار
که از پند او گرم شد شهریار.نظامی.
شه چون سخنی شنید ازین دست
شد گرم و ز بارگی فروجست.نظامی.
|| شهرت پیدا کردن. مشهور شدن. شیوع یافتن :
در جهان گرم شد که شاه جهان
روی کرد از سپاه و ملک نهان.نظامی.
|| خشمگین شدن : پس بایستی که رسول خدای (ص) جبرئیل را باورداشتی و سخن منافقان را قبول نکردی و گرم نشدی و عایشه را با خانهء بوبکر نفرستادی. (کتاب النقض ص 432). بعد از آن چون منافقان دروغ بر عایشه نهادند... رسول (ص) گرم شد و او را با خانهء پدرش فرستادند. (کتاب النقض ص 432).
- گرم شدن از مهر؛ از محبت مشتعل شدن. بسیار باعلاقه شدن :
گرم شو از مهر وز کین سرد باش
چون مه و خورشید جوانمرد باش.نظامی.
- گرم شدن بازار؛ کنایه از بهم آمدن مردم. (آنندراج). رونق یافتن. فراوان شدن داد و ستد :
بازار شوق گرم شد آن شمع رخ کجاست
تا جان خود بر آتش رویش کنم سپند.
حافظ.
رجوع به گرم شود.
- گرم شدن بکار؛ سخت مشغول شدن.
- گرم شدن چشم؛ بخواب رفتن. بخواب آغازیدن.
- گرم شدن در سخن و به سخن؛ گرم صحبت و گفتگو شدن. سخن گفتن چنانکه بهیچ چیز دیگر نپردازد :
چون بسخن گرم شود مرکبش
جان به لب آید که ببوسد لبش.نظامی.
یکروز در نشابور شیخ ما ابوسعید بر منبر مجلس می گفت چون در سخن گرم شد و حالی خوش پدید آمد. (اسرارالتوحید ص 166).
- گرم شدن سجده؛ هنگامهء سجده. (آنندراج). اشتغال ورزیدن کسان بسجده و عبادت :
چون سجدهء بت گرم شود ناصیه سوزم
چون تیغ صنم کند شود بیهده میرم.
عرفی (از آنندراج).
- گرم شدن سر به...؛ مشغول شدن.
- || مست شدن :
نه نرم شود دلت به صد لابه
نه گرم شود سرت به صد مینا.مسعودسعد.
- گرم شدن مجلس؛ برونق آمدن. بشکوه آمدن.
- گرم شدن نظر؛ سخت نظر کردن :
دل بی تاب من از شوق تماشا سوزد
پیش از آنم که به روی تو نظر گرم شود.
طاهر وحید (از آنندراج).
- گرم شدن هنگامه؛ متوجه شدن تماشاچیان. بسیار شدن شنوندگان :
هنگامهء ارباب سخن چون نشود گرم
صائب سخن از مولوی روم درافکند.
صائب.

گرم شکمی.

[گَ شِ کَ] (حامص مرکب)شکمخوارگی. اکول بودن : به حرص و گرم شکمی منسوب شوم. (کلیله و دمنه).

گرم شهوت.

[گَ شَهْ وَ] (ص مرکب)شهوت پرست. پرشهوت :
گفتن افسانه های مهرانگیز
که کند گرم شهوتان را تیز.نظامی.

گرم عهدی.

[گَ عَ] (حامص مرکب) در عهد استوار بودن. در محبت پایدار بودن : به هندوستان خواجه [ احمد حسن ] را به زندان خدمتها کرده بود [ بونصر بستی ] و گرم عهدی نموده در محنتش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 153).

گرمک.

[گَ مَ] (اِ) باقلای در آب جوشانیده. (غیاث) (برهان) (آنندراج) :
باقلی را بسنده کن در راه
چند از این باقلی تو گرمک خواه.
سنایی (از جهانگیری).
|| نوعی از خربزهء پیش رس و آن سفیدرنگ و شیرین و معطر باشد. (غیاث) (برهان) (آنندراج). نوعی از این میوه را طالبی نیز گویند :
آل برمک در کرم گرمک فروش این درند
این سخن نرمک نمی گویم که هست این مشتهر.
بسحاق اطعمه (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
سرشاری جود آب گرمک
صد طعنه زند بر آل برمک.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| (ص مصغر) مصغر گرم هم هست. (غیاث) (برهان) (آنندراج).

گرمک.

[گَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین، واقع در 15هزارگزی جنوب باختری آوج و یکهزارگزی راه عمومی. هوای آن سرد و دارای 473 تن سکنه است. آب آنجا از رود محلی تأمین میشود و محصول آن غلات مختصر انگور و عسل، شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی است. در تابستان ایل بغدادی بحدود این ده می آیند. راه آن مالرو است و ماشین نیز میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرمک.

[گَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان شقان بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 78 هزارگزی شمال باختری اسفراین و 20 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به شقان. هوای آن سرد دارای 349 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات تریاک بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمک.

[گَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خواشید بخش ششتمد شهرستان سبزوار، واقع در 24 هزارگزی جنوب ششتمد. هوای آن معتدل و دارای 260 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمک.

[گَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایه شهرستان قزوین، واقع در 28 هزارگزی شمال باختر معلم کلایه و 540 هزارگزی راه عمومی. هوای آن سرد دارای 91 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و لوبیا و گردو و عسل و شغل اهالی زراعت، مکاری و کرباس بافی. راه به هرطرف مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

گرمک.

[گَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کسبایر بخش حومه شهرستان بجنورد، واقع در 40 هزارگزی باختر بجنورد و 5 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی بجنورد به اینحه. هوای آن معتدل و دارای 305 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و بنشن و تریاک و انگور. شغل اهالی زراعت و مالداری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرم کار بودن.

[گَ مِ دَ] (مص مرکب) با کوشش و علاقه به کاری مشغول بودن. رجوع به گرم کار شدن شود.

گرم کار شدن.

[گَ مِ شَ دَ] (مص مرکب) با جد به کاری پرداختن. به کاری با کوشش و علاقه مشغول گشتن. رجوع به گرم کار بودن شود.

گرم کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) به آفتاب یا آتش و غیره: تسخین. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). اِحماء. حرارت دادن :
ملک را گرم کرد آن آتش تیز
چنانک از خشم شد بر پشت شبدیز.نظامی.
|| کنایه از شتاب کردن و تعجیل نمودن. (برهان) (آنندراج). || تند راندن. به جولان درآوردن :
پس اندر همی راند بهرام نرم
بر او بارگی را نکرد ایچ گرم.فردوسی.
چو با مهتران گرم کرد اسب شاه
زمین گشت جنبان و پیچان سپاه.فردوسی.
شاه [ اسکندر ] چشم بر ملکاناسوت [ پادشاه مصر در میدان جنگ ] نهاده بود، اسب از دنبال او گرم کرد و او را به کمند گرفت. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). شاه اسکندر اسب گرم کرد با سواری هزار. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
چو مرکب گرم کرد از پیش یاران
برون افتاد از آن هم تک سواران.نظامی.
|| به قهر و غضب درآوردن. (برهان) (آنندراج) :
چه باید خویشتن را گرم کردن
مرا در روی خود بیشرم کردن.نظامی.
ملک را چنان گرم کرد این خبر
که جوشش برآمد چو مرجل بسر.
سعدی (بوستان).
|| حریص ساختن. (برهان). || کنایه از افزون کردن. (آنندراج). با اسم ترکیب شود و معانی خاص دهد:
- جای گرم کردن؛ کنایه از نشستن یا خفتن، یا ساکن شدن در جائی :
از آن سرد آمد این کاخ دلاویز
که تا جا گرم کردی گویدت خیز.نظامی.
- چشم گرم کردن؛ کمی خفتن. چشم روی هم نهادن برای خواب. خواب گونه :
فرودآمد از بارگی شاه نرم
بدان تا کند بر گیا چشم گرم.فردوسی.
- || یکدیگر را سیر نگریستن. تیز به روی هم نگاه کردن :
زمانی بهم چشم کردند گرم
از آن پس گرفتند رو نرم نرم.اسدی.
- دل کسی را گرم کردن و داشتن؛ با او مهر ورزیدن. دوستی کردن. بجای او نیکوئی کردن :
دل پهلوانان همی گرم دار
به گفتار با هرکس آزرم دار.فردوسی.
دل مهتران را بدو گرم کرد
همه داد و بیداد آزرم کرد.فردوسی.
او کند بر همه احوال دل سلطان گرم
او رسد ممتحنان را بر سلطان فریاد.فرخی.
- دیگ را گرم کردن؛ ته ماندهء خوراکی را که در دیگ مانده است بر آتش نهادن تا گرم شود :
سفله دارد ز بهر روزی بیم
نخورد دیگ گرم کرده کریم.سنائی.
- سرگرم کردن؛ مشغول داشتن.
- گرم کردن مجلس؛ مجلس آرائی با سخنان نیکو و بجا و مناسب گفتن چنانکه مجلسیان را مجذوب کند.
- گرم کردن معرکه؛ داستانهای شیرین و جالب گفتن چنانکه معرکه نشینان را مجذوب سازد. رجوع به معرکه شود.
- مژه گرم کردن؛ چشم گرم کردن.
- هنگامه را گرم کردن.؛ رجوع به بازار گرم کردن شود.

گرم کین.

[گَ] (ص مرکب) کنایه از دشمن قوی. (آنندراج). آنکه کینه اش قوی بود :
سردنفس بود سگ گرم کین
روبه از آن دوخت مگر پوستین.نظامی.
شکایت کرد پیش هم نشینان
که بد باشد جفای گرم کینان.
امیرخسرو (از آنندراج).

گرم کینه.

[گَ نَ / نِ] (ص مرکب) کنایه از دشمن سخت. گرم کین :
مگر در پای دور گرم کینه
شکسته گردد این سبز آبگینه.نظامی.
رجوع به گرم کین و گرم کینی شود.

گرم کینی.

[گَ] (حامص مرکب) دشمنی سخت :
چو با کژدمی گرم کینی کند
مبین خردش ار خرده بینی کند.نظامی.
رجوع به گرم کین و گرم کینه شود.

گرم گاه.

[گَ] (اِ مرکب) میان روز باشد که هوا در نهایت گرمی است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). هاجِره. (منتهی الارب). غائِره. (ملخص اللغات حسن خطیب). هَجیرَه. (منتهی الارب) :
تنش زرد و گوش و دهانش سیاه
ندیدی کس او را مگر گرمگاه.فردوسی.
چو تشنه گشته و گم بوده مردمی بودم
بطمع آب روان گرمگاه سوی سراب.فرخی.
یک روز گرمگاه در سراپرده به خرگاه بود به صحرای بست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 458). یک گرمگاه این غلامان و مقدمان محمودی مستنکر با بارانیهای کرباسین و دستارهای در سر گرفته پیاده بنزدیک امیر مسعود آمدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 134).
بروز دگر ناگهان گرمگاه
رسیدند در لشکر کینه خواه.(گرشاسب نامه).
یکی را بر جنازه ای برنهادند و بدان بهانه بسیاری بهم برآمدند و به گرمگاهی سوی هاشمیه رفتند. (مجمل التواریخ والقصص).
به گرمگاه بدشت ار بیفکنی یاقوت
چنان گداخته گردد که نقره اندر گاه.ازرقی.
گرمگاهی که چو دوزخ بدمد باد سموم
تف با حورا چون نکهت حورا بینند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 91).
گرمگاهی کافتاب استاده در قلب اسد
سنگ و ریگ ثعلبیه بید و ریحان دیده اند.
خاقانی.
او [ علی علیه السلام ] گفت یک روز به گرمگاه نزدیک رسول صلوات الله علیه شدم. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
روز دیگر گرمگاه سلطان در خرگاه خویش آسایش داده بود. (راحة الصدور راوندی). در راه در گرمگاه در سایهء درختی تکیه کردم. (انیس الطالبین نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص 131). روزی در وقت گرمگاه در فصل تموز از قصر عارفان بطرفی میرفتم. (انیس الطالبین ایضاً ص 29).

گرمگاهان.

[گَ] (اِ مرکب، ق مرکب)هنگام گرمای روز.

گرم گرفتن.

[گَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گرم گرفتن با...؛ بدوستی و مهربانی با کسی رفتار کردن. معاشرت کردن.

گرم گرم.

[گَ گَ] (ص مرکب، ق مرکب)گرماگرم. رجوع به گرماگرم شود.

گرم گشتن.

[گَ گَ تَ] (مص مرکب) تاب و حرارت پیدا کردن و یافتن : و آن زیرزمین گرم گشت و براحت افتادند. (مجمل التواریخ والقصص ص 101). || مشغول شدن به. پرداختن به :
چو بشنید ماهوی بی آب و شرم
بر آن آسیابان سرش گشت گرم.فردوسی.
|| دل به کسی گرم گشتن. امیدوار شدن. نیرو یافتن. قوی دل گشتن :
دل پهلوانان بدو گرم گشت
سر طوس نوذر بی آزرم گشت.فردوسی.

گرم گوی.

[گَ] (نف مرکب) گویندهء سخنان نرم و ملایم. آنکه سخنی دلفریب گوید. گویندهء سخنان شیوا و دلچسب. ملیح :
چو کافور موی و چو گلبرگ روی
دلش رزمجوی و زبان گرم گوی.فردوسی.
چو کافور گرد گل سرخ موی
زبان گرم گوی و دل آزرم جوی.فردوسی.

گرمگه.

[گَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گرمگاه :
چرخ از سموم گرمگه، زاده وبا هر چاشتگه
دفع وبا را جام شه یاقوت کردار آمده.
خاقانی (چ سجادی ص 291).
بس زار که بگذاشتیم روز
چون گرمگهش بود بامداد.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص99).
رجوع به گرمگاه شود.

گرم ماندن.

[گَ دَ] (مص مرکب) رائج ماندن. روائی داشتن :
ای زبردست زیردست آزار
گرم تا کی بماند این بازار.سعدی (گلستان).
رجوع به گرم و گرم بازار شود.

گرم مزاج.

[گَ مِ] (ص مرکب)شدیدالغضب. تندخوی. عصبانی: رجلٌ مَابوت؛ مرد گرم مزاج. (منتهی الارب). || دارای طبع گرم، مقابل سردمزاج. محرور :مردم گرم مزاج را بخوردن این شراب با آب و گلاب ممزوج کنند. (نوروزنامه). شرابی که نه تیره بود و نه تُنُک... مردمان گرم مزاج را زیان دارد. (نوروزنامه). و مردم گرم مزاج را زکام و نزله کمتر از آن افتد که مردم سردمزاج را. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گرم مزاجی.

[گَ مِ] (حامص مرکب)تندخویی. عصبانیت. عصبی مزاج بودن : او را بسته پیش سلطان اعظم بردند و گفت سیدی چون می بینی خویشتن را و در دل سلطان بود که او را هلاک کند. او را از سر تهور و مزاج گرمی گفت خویشتن را چنان می بینم که حسین بن علی را. سلطان از آن سخن در طیره شد، فرمود تا سرش برداشتند. (تاریخ طبرستان).

گرمن.

[گَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو و شهرستان شاهرود، واقع در 2000گزی قلعه نو 3000گزی شوسهء شاهرود به گرگان. هوای آن معتدل و دارای 900 تن سکنه است. آب آنجا از قنات، شغل اهالی زراعت غلات، بنشن، و گله داری و مکاری. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرم ناب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان لیشه پاره بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 17هزاروپانصدگزی باختر کلیبر و 18هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. هوای آن معتدل، دارای 9 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرمنجان.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز، در 59000گزی جنوب خاور زرقان. کنار راه فرعی بند امیر به سلطان آباد. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 191 تن سکنه. آب آنجا از رود کر. محصول آن غلات، برنج، تریاک. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرمند.

[گَ مَ] (اِ) عجله. (شعوری ج 2 ص 294)(1). || جلد و شتاب. (ناظم الاطباء). || (ص) عجول. (شعوری ج 2 ص 294). چالاک و تند. (ناظم الاطباء) :
مکن بر وعده از وصل تو مغبون(2)
نمی بینی چه گرمند است گردون.
استاد لطیفی (از شعوری).
|| آماده. (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی درست نمی نماید و صحیح عجول و جَلد است.
(2) - شعر مخدوش است.

گرم نفس.

[گَ نَ فَ] (ص مرکب) آنکه دم گیرا دارد. (آنندراج). آنکه دارای نفس قوی و گیرا باشد. (ناظم الاطباء) :
در هر جگری شوری از این گرم نفس هست
چون صبح مرا حق نفس بر همه کس نیست.
صائب (از آنندراج).

گرمو.

[گَ] (اِخ) دهی است از براکوی کاخک گناباد که دارای آب گرم معدنی است.

گرموئیه.

[گَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 40000گزی شمال خاوری زرند و 6000گزی باختر راه مالرو زرند و راور. هوای آن سرد و دارای 99 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و تریاک و شغل اهالی زراعت است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرم و تر.

[گَ مُ تَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) چیزی را که در وی مایهء هوائی بیشتر باشد گویند گرم و تر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گرم و خشک.

[گَ مُ خُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) چیزی را که در وی مایهء آتشی بیشتر باشد گویند گرم و خشک است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گرمورت.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سماق بخش چگنی شهرستان خرم آباد، واقع در 17 هزارگزی شمال باختری سراب دوره و 9 هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن مالرو و مزرعه گوزان چم جزو این آبادی میباشد. ساکنین از طایفه دلفان بوده قسمتی چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرموژ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شینال بخش شاهپور شهرستان خوی، واقع در 24 هزارگزی جنوب باختری شاهپور و 6 هزارگزی شمال ارابه رو چهریق به شاپور. هوای آن سرد و دارای 71 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرم و سرد.

[گَ مُ سَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) حار و بارد. رجوع به گرم و رجوع به سرد شود. || کنایه از حوادث زمان. (آنندراج). کنایه از محنت و راحت و سخت و سست و شدت و رخا و بدی و نیکی و امثال اینها. (برهان).
- گرم و سرد روزگار چشیدن؛ باتجربه شدن. تجربه آموختن. ورزیده شدن. مجرب گشتن. تطورات روزگار را دیدن : مرد باخردی تمام بود [ خواجه حسن ]. گرم و سرد روزگار چشیده و کتب باستان خوانده. (تاریخ بیهقی). اما ایاز از بس بناز و عزیز برآمده است هر چند عطسهء پدر ماست و از سرای دور نبوده است و گرم و سرد نچشیده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 265). رجوع به گرم و سرد چشیدن شود.

گرم و سرد آزمودن.

[گَ مُ سَ دَ زْ / زِ](مص مرکب) مجرب شدن. تجربه آموختن. جهاندیده گردیدن :
خردمند باشد جهاندیده مرد
که بسیار گرم آزموده است و سرد.
بوستان (سعدی).

گرم و سرد چرخ.

[گَ مُ سَ دِ چَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب. || کنایه از ماه. (برهان) (انجمن آرا). || کنایه از حوادث فلکی. (برهان). کنایه از نیک و بد است که از افلاک رسد. (انجمن آرا). رجوع به گرم و سرد شود.

گرم و سرد چشیدن.

[گَ مُ سَ چَ / چِ دَ] (مص مرکب) خوب و بد زمانه را دیدن. تلخی و شیرینی روزگار را دیدن.

گرم و سرد چشیده.

[گَ مُ سَ چَ / چِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کارآزموده. مجرب. جهاندیده : در خدمت وی گرم و سرد چشیده. (تاریخ بیهقی). پروردهء جهان دیده آرمیده گرم و سرد چشیده. (گلستان).
واقعات زمانه دیده بسی
گرم و سرد جهان چشیده بسی.امیرخسرو.

گرم و سرد دیدن.

[گَ مُ سَ دی دَ](مص مرکب) آزموده کار شدن. مجرب بودن. رجوع به مجموعهء مترادفات ص 9 و 245 شود. || شیرینی و تلخی روزگار را چشیدن :
اگر خود نزادی خردمند مرد
ندیدی ز گیتی چنین گرم و سرد.فردوسی.

گرموش.

[گَ] (اِ) موشی است که مزروعات را از ساقه میبرد و آن را تباه میکند و بغایت مضر است. (شعوری ج 2 ص 298).

گرموک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومه شهرستان بیرجند، واقع در 32 هزارگزی شمال خاوری بیرجند. هوای آن معتدل، دارای 62 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بادام عناب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعهء کربلائی حسن میری و چشمه گل خوار جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرموک.

[گَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرم و گداز.

[گُ مُ گُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) درد و رنج. غم و اندوه :
همه مهتران پیش باز آمدند
پر از درد و گرم و گداز آمدند.فردوسی.
پس آگاهی آمد بسوی گراز
کزو بود خسرو به گرم و گداز.فردوسی.
بدان تا بآرام بر تخت ناز
نشینیم بی رنج و گرم و گداز.فردوسی.
چو یزدان بدارد ز تو دست باز
همیشه بمانی به گرم و گداز.فردوسی.
ز انچه داری نصیب نیست ترا
جز شب و روز رنج و گرم و گداز.
ناصرخسرو.
پیشت بپای صد صنم چنگساز باد
دشمنت سال و ماه به گرم و گداز باد.
منوچهری.
که را بیش بخشد بزرگی و ناز
فزونتر دهد رنج و گرم و گداز.
(گرشاسب نامه).

گرم و نرم.

[گَ مُ نَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) موافق و دلخواه. مورد پسند.

گرمه.

[گَ مَ / مِ] (اِ) هر میوهء پیش رس را گویند عموماً و خربزهء پیش رس را خصوصاً. (برهان). خربزهء پیش رس و کم حلاوت که آن را گرمک گویند و به عربی ملیون خوانند. (آنندراج). رجوع بگرمک شود. || باقلای در آب ریخته. (آنندراج) (انجمن آرا).

گرمه.

[گَ مِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ماهیدشت پائین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه نزدیک به حاجی آباد علیا. دارای 70 تن سکنه است. در آمار جزء حاجی آباد علیا منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرمه.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاجم بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 102 هزارگزی باختر اسفراین سر راه شوسهء عمومی میان آباد به جاجرم. هوای آن معتدل، دارای 3638 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمه.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری اسفراین. هوای آن گرم و دارای 129 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، بنشن، پنبه، تریاک، زیره و میوه جات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی. راه آن مالرو است. دبستان دارد. در تابستان به کوه ساری و کوه سیاه خانه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمه.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جندق بیابانک بخش خور بیابانک شهرستان قائین، واقع در 27 هزارگزی جنوب خور متصل براه خور به نارک. هوای آن گرم و دارای 164 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن ماشین رو است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گرمه.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 18 هزارگزی جنوب باختری فریمان. هوای آن معتدل دارای 235 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات بنشن و تریاک و میوه جات و شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمه.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 75000گزی شمال اردکان و 22000گزی راه فرعی پل خان به خانی من. هوای آن معتدل و دارای 99 تن سکنه است. محصول آنجا غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مردم آن در دو محل گرمهء بالا و پائین سکونت دارند. جمعیت بالائی 201 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گرمه بیز.

[گَ مَ / مِ] (اِ مرکب) غربال سوراخ تنگ را گویند. (برهان). گرمه ویز با واو بهمین معنی است. (آنندراج). منخل. آردبیز. (مهذب الاسماء).

گرمه چشمه.

[گَ مِ چَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش نمین شهرستان اردبیل، واقع در 22هزارگزی خاور اردبیل و 15هزارگزی راه اردبیل به آستارا. هوای آن معتدل، دارای 503 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء سقرچی و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرمه خانی.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد، واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری کوهدشت و 5 هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل، دارای 180 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه ها تأمین میشود و محصول آن غلات تریاک و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادر و طناب بافی و راه آن اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء سادات بوده چادرنشین هستند. در این آبادی امام زاده ای به نام داودرش وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرمه خانی.

[گَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 30 هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد، دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه ها تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه اولاد قباد بوده زمستان را به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

گرمه شو.

[گَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نام گونهء دوم از زیندار (هفت کول) است که در ارسباران بدین نام خوانده میشود. رجوع به جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 ص 269 و رجوع به زیندار شود.

گرمه ویز.

[گَ مَ / مِ] (اِ مرکب) گرمه بیز است که غربال سوراخ تنگ را گویند. (برهان). رجوع به گرمه بیز شود.

گرمه ویزا.

[گَ مَ / مِ] (اِ مرکب) همان گرمه ویز است. رجوع به گرمه بیز شود.

گرمی.

[گَ] (حامص) حرارت. (دهار) (آنندراج). مقابل سردی: سُعر، سُعار؛ گرمی آتش. صِلاع؛ گرمی آفتاب. شَواظ، سواظ؛ گرمی آفتاب. (منتهی الارب) :
زمینش ز گرمی همی بردمید
ز پوست ددان خاک شد ناپدید.فردوسی.
نخستین که آتش ز جنبش دمید
ز گرمیش پس خشکی آمد پدید.فردوسی.
گرمی و سردی ترا هر دو مثال است از ستم
ز آن همی هر یک جهان را زشت و نازیبا کند.
ناصرخسرو.
گرمی را سردی ساز و سردی را گرمی. (کیمیای سعادت). پس از روزگار جوانی مزاج او [ مردم ] گرم و خشک باشد و این گرمی که جوانان را باشد همان گرمی است که اندر طفلی و کودکی بوده باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
سعدی از گرمی بخواهی سوختن
بس که شیرینی تو از حد میبری.
سعدی (طیبات).
|| مجازاً بمعنی تندی. حدت. شدت. گفتار سخت. عتاب. خشم :
بنرمی چو گردون نهد روزگار
درشتی و گرمی نیاید بکار.ابوشکور.
ای بدیدن کبود و خود نه کبود
آتش از طبع و در نمایش دود
ای دو گوش تو کر مادرزاد
با توام گرمی و عتاب چه سود.
منصوربن نوح بن منصور سامانی.
از این در فراوان سخن یاد کرد
تهی شد دل یوسف از خشم و درد
شدش گرمی از مغز یکسر برون
چو گل گشت رویش که بد همچو خون.
شمسی (یوسف و زلیخا).
جهاندار چون نامه را کرد گوش
دماغش ز گرمی درآمد بجوش.نظامی.
ترا با چنین گرمی و سرکشی
نپندارم از خاکی از آتشی.
(گلستان چ مصفا ص 127).
شتاب گیرد و گرمی بوقت پاداشن
صبور گردد و آهسته گاه بادافراه.فرخی.
- گرمی هنگامه؛ شدت آن:
گرمی هنگامه و زر هیچ نه
زحمت بازار و دیگر هیچ نه.نظامی.
|| کنایه از جلدی و تیزروی. (آنندراج). زودی. بالفور. شتاب. تعجیل : گفت برادرم محمد را آنجا به کوه تیز بباید داشت و یا جای دیگر که اکنون بدین گرمی به درگاه آوردن روی ندارد. (تاریخ بیهقی).
به گرمی کار عاقل به نگردد
به تک دانی که بز فربه نگردد.نظامی.
به آهستگی کار عالم برآر
که در کار گرمی نیاید بکار.نظامی.
ز گرمی ره بکار خود نداند
ز خامی هیچ نیک و بد نداند.نظامی.
|| اخلاص و محبت. (آنندراج). نزد صوفیه حرارت محبت را گویند. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
تو خوش میباش با حافظ برو گو خصم جان میده
چو گرمی از تو می بینم چه باک از خصم دم سردم.
حافظ.
|| «سرشار» از صفات اوست. (آنندراج).
- گرمی بازار؛ رواجی :
اولین کس که خریدار شدش من بودم
مایهء گرمی بازار شدش من بودم.
وحشی بافقی.
با ترکیبات ذیل آید و معانی مختلف دهد:
دهن گرمی. دل گرمی. دهان گرمی. خون گرمی.

گرمی.

[گَ] (اِخ) محمدقاسم کاشانی. از احفاد اهلی شیرازی است و طبعش مفطور به سخن پردازی. از باب ظرافت به لابه در بزم خود او را می بردند و به ملا گربه مخاطبش میکردند:
تنها ز تو بر گرد درت میگردم
گرد دل بیدادگرت میگردم
رنجیده ام و بطلعتت میمیرم
بیزارم و بر گرد سرت میگردم.
(صبح گلشن چ هند ص 348).

گرمی.

[گَ] (اِخ) از اهل بروجرد است. در واقع مولانا شخصی شوخ و گرم آمیزش است. این مطلع از اوست:
دل بیقرار دارد گله بینهایت از تو
شده وقت آنکه آید بزبان شکایت از تو.
(مجمع الخواص ص 296).

گرمی.

[گِ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش گرمی در صدوسی هزارگزی خاوری شهرستان اردبیل واقع است. منطقه ای کوهستانی دارای هوای گرم و مختصات جغرافیائی آن چنین است: طول 39 درجه و یک دقیقه، عرض 48 درجه و 3 دقیقه و 35 ثانیه، اختلاف ساعت با تهران 53 دقیقه و 32 ثانیه یعنی ساعت 12 گرمی، ساعت 12 و 53 دقیقه و 32 ثانیهء طهران است. جمعیت خود قصبهء گرمی 5100 تن است. آب آن از رودخانه های درآورد و بالخارود و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم و قالی بافی میباشد و دارای ادارات، بخشداری، پست و تلگراف، ادارهء فرهنگ، آمار، ثبت اسناد، ژاندارمری، شهرداری، شهربانی میباشد. قصبهء گرمی در حدود صد باب دکان از کسبهء مختلفه و دبستان داشته و در دهستان های آن نیز مدارس چهارکلاسه موجود است که هر یک در جای خود شرح داده شده است. بوسیلهء تلفن و تلگراف با سیم و بی سیم و پست زمینی با سایر شهرستان ها ارتباط دارد. نام یکی از بخشهای چهارگانه شهرستان اردبیل است. این بخش از شمال به اتحاد جماهیر شوروی، از باختر توسط رودخانهء درآورد از محال ارسباران (اهر) جدا میشود و از جنوب به شهر (دهستان ارشق)، از خاور به رودخانهء بالخارود مرز شوروی محدود میشود. موقعیت طبیعی آن کوهستانی و موقعیت مغان جلگه هوایش گرمسیر میباشد. این بخش از پنج دهستان بشرح زیر تشکیل یافته: دهستان مغان شامل 96 آبادی، جمعیت آن 12043 تن است، دهستان اجارود شامل 88 آبادی، جمعیت آن 19564 تن است، دهستان برزند شامل 34 آبادی، جمعیت آن 3818 تن است، دهستان انگوت شامل 56 آبادی، جمعیت آن 15678 تن است، دهستان خروسلو شامل 55 آبادی، جمعیت آن 5304 تن است. جمع قراء بخش 329 آبادی و جمعیت آن در حدود 56497 تن است. دارای راه شوسه به اردبیل میباشد. در این راه یک شعبه به بیله سوار منتهی میشود. شرح دهستانهای مربوطه بخش در جای خود ذکر شده است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرمی.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 24هزارگزی گرمی و 10هزارگزی ارابه رو گرمی به پیله سوار هوای آن گرم، دارای 209 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرمیان.

[گُ] (اِخ) یکی از حکومتهای موقتی است که در جهت غربی آناطولی پس از پایان تسلط سلجوقیان روم تأسیس یافت. دیار گرمیان شامل نواحی کوتاهیه و قره حصار صاحب بود و از شمال به ناحیهء قره سی و خداوندگار و از مغرب به صاروخان و آیدین و منتشا و از جنوب به حمید و قره مان و از مشرق به خیمانه و مجرای سقاریه محدود بود. چون امرای گرمیان با دولت عثمانی رفتار خصمانه ای نداشتند پادشاهان عثمانی نیز متعرض آنان نبودند و در زمان سلطان مرادخان ثانی بسال 831 ه . ق. یعقوب بگ از امرای گرمیان بی آنکه فرزندی داشته باشد مرد و ملک خود را به دولت عثمانی محول کرد، و از این تاریخ دیار ایشان ضمیمهء ممالک عثمانی شد و مرکز آن کوتاهیه تعیین گردید ولی گرمیان به ولایت خداوندگار ملحق شده نام اصلی آن بکلی متروک گردید. (از قاموس الاعلام ترکی).

گرمیانک.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان یک بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان، واقع در 15000گزی باختر هرسین. و 1000گزی قلعه محمدعلی خان کنار رود هرسین هوای آن سرد و معتدل، دارای 212 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات و تریاک و پنبه و زردآلو و شغل اهالی زراعت است و تابستان از چهر اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرمیج.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاله آباد، بخش مرکزی شهرستان بابل، واقع در 9000گزی جنوب باختر بابل و 15000گزی شمال شوسه بابل به آمل. هوای آن معتدل و مرطوب، دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه کاری تأمین میشود. محصول آن برنج، مختصر غلات، صیفی، کنف، پنبه، نیشکر. شغل اهالی زراعت. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

گرمیج کلا.

[گَ کَ] (اِخ) که آن را گرمیش کلا هم میگویند، دهی است از دهستان بارفروش. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 159).

گرمیخ.

[گُ] (اِ مرکب) میخ بزرگ چوبین یا آهنین که بر دو سر طویله بر زمین فروبرند و ریسمانی بر آنها بسته اسبان را بدان ریسمان بندند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). در تداول عامه آن را گل میخ گویند. (حاشیهء برهان چ معین).

گرمی خونابه.

[گَ یِ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از بسیاری و شتاب و تعجیل در گریه باشد. (برهان) (آنندراج).

گرمی دار.

[گَ] (نف مرکب) دارندهء مزاج گرم :
ز گرمی کآن هوا در کار او بود
هوا گفتی که گرمی دار او بود.نظامی.
و مردم گرمی دار را [ گوشت خرگور ] زیان دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گرمیدانه.

[گَ نَ / نِ] (ص) بسیار گرم و گرم زننده. || گستاخ. (ناظم الاطباء).

گرمیدر.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 24 هزارگزی شمال بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 68 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن عناب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرمیدن.

[گَ دَ] (مص) گرم شدن. (آنندراج). تابدار گشتن. || افزون شدن گرما. (ناظم الاطباء).

گرمی سنج.

[گَ سَ] (اِ مرکب) آلتی است که برای تعیین مقدار حرارت یک جسم بکار میرود. واحد مقدار حرارت کالری است. رجوع به گرماسنج شود.

گرمیش کلا.

[گَ کَ] (اِخ) رجوع به گرمیج کلا شود.

گرمی کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب)محبت ورزیدن. مهر و علاقه از خود نشان دادن :
میر با تو ز خوی نیک به دل گرمی کرد
گرچه در سرما با میر نرفتی بسفر.فرخی.
وگر با همه خلق نرمی کند
تو بیچاره ای با تو گرمی کند.
سعدی (بوستان).
رجوع به گرمی نمودن شود. || خشمگین شدن. (مجموعهء مترادفات ص 142). خشم نمودن.

گرمی کلا.

[گَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بارفروش. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 157).

گرمی نمودن.

[گَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) گرمی کردن. مهربانی کردن :
هزاران لطف کرد و گرمی نمود
ابر مهر دوشین فراوان فزود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
فراوان بپرسید و گرمی نمود
دلش را بدو مهربانی فزود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بشد مرد و بسیار گرمی نمود
بجا آورید آنچه فرموده بود.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو آمد برش تنگ برخاست زود
فراوان بپرسید و گرمی نمود.اسدی.

گرمینه.

[گَ نَ] (اِخ) نام شهرکی است در شرقی بخارا و ولایتی فسیح و عریض است و اکثر پسر امیر بخارا در آنجا به حکومت می نشیند و سالی پنجاه هزار دینار منافع دیوانی دارد و تا بخارا یازده فرسنگ است. (آنندراج). نام ناحیتی به دوازده فرسنگی شهر بخارا. (از بخاری). || نام بلده ای است در هفت فرسنگی گرمینه و در طرف شمالی آن واقع است و یاقوت حموی در معجم البلدان(1)گفته است از نواحی سغد است در میانهء سمرقند و بخارا و تا بخارا هیجده فرسخ مسافت دارد و منسوب بدانجا را گرمینی گویند. (آنندراج). رجوع به حدود العالم و کرمینه شود.
(1) - این کلمه در معجم البلدان کرمینه و در حدود العالم چ تهران ص 65 کرمینه با کاف تازی آمده است.

گرمینی.

[گَ] (ص نسبی) منسوب به گرمینه است. شیخ خسرو گرمینی از آنجاست.

گرنا.

[گَ] (اِ) نوعی از ریواس. (شعوری ج 2 ص291).

گرنا.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا لاریجان، بخش لاریجان شهرستان آمل، واقع در 30000گزی شمال رینه هوای آن سرد. دارای 245 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات. راه آن اتومبیل رو است. زیارتگاهی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). و رجوع به ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 156 شود.

گرناد.

[گِ رِ] (اِخ)(1) ایالتی است در اسپانیا. رجوع به غرناطه و قرناطه شود.
(1) - Grenade.

گرناد.

[گِ رِ] (اِخ)(1) رجوع به کلمبیا شود.
(1) - Nouvelle Grenade.

گرناده.

[گِ دَ] (اِخ) یکی از جزایر آنتیل انگلیس. دارای 76000 تن جمعیت است و مردم آن فرانسوی و انگلیسی هستند. حاکم نشین آن سنت ژرژ(1) است.
(1) - Saint - Georges.

گرنادین.

[گِ رِ] (اِخ)(1) جزایر کوچکی است جزء جزایر آنتیل، واقع در شمال جزیرهء گرناد و به آن پیوسته است و تابع انگلیس است. 600 کیلومتر مربع وسعت دارد. (قاموس الاعلام ترکی ص3268).
(1) - Grenadines.

گرناگان.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر، واقع در 12000گزی شمال خاوری سرباز و 7000گزی شمال راه مالرو سرباز به زابلی. هوای آن گرم و مالاریائی است. دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه سرباز هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرنام.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 26000گزی جنوب خاوری بهشهر و 2000گزی جنوب رودخانه نکا. هوای آن معتدل، دارای 450 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، ارزن. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان، شال و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3). رجوع به ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 160 شود.

گرنام.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد، واقع در 67 هزارگزی شمال باختری مانه، هوای آن گرم، دارای 176 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات بنشن و تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرناوه شور.

[گَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاین بخش کلات شهرستان مشهد، واقع در 67 هزارگزی شمال خاوری کبودگنبد دره. هوای آن گرم، دارای 53 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرناوه شیرین.

[گَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاین بخش کلات شهرستان مشهد، واقع در 68 هزارگزی شمال باختری کبودگنبد. هوای آن گرم، دارای 60 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرناویک.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 54 هزارگزی جنوب باختری خوی و 4هزارگزی خاور راه ارابه رو ترس آباد بقطور هوای آن سرد و دارای 327 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و دره گفل تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است (ساکنین از ایل شکاک میباشند). (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گرنباگرنب.

[گُ رُمْبا گُ رُمْبْ] (اِ صوت)پی در پی زدن و کوفتن طبل و دهل و دیگر آلات موسیقی: هفت شبانه روز گرنباگرنب عروسی کردند. رجوع به گرمباگرنب شود.

گرنبل.

[گِ رِ نُ] (اِخ)(1) حاکم نشین ناحیت ایزر(2) در ساحل ایزر و دراک(3)، دارای 116400 تن جمعیت است و در 557 هزارگزی جنوب شرقی پاریس واقع شده. آنجا اسقف نشین و دارای دادگاه استان و آکادمی، دانشگاه، دانشکدهء حقوق، ادبیات و علوم است و کارخانهء دستکش بافی، بافندگی و سیمان سازی دارد. و در آنجا استخراج و تصفیهء فلزات میشود، و مصنوعات مکانیکی و الکتریکی و صنایع غذایی ایجاد میکند. زادگاه هوگ لیونی(4) و کاردینال دُ تانسن(5) و کندیاک(6) و بارناو(7) و استاندال(8) و فانتن لاتور(9) و غیره است.
(1) - Grenoble.
(2) - Isere.
(3) - Drac.
(4) - Hugues de Lionne.
(5) - Cardinal de Tencin.
(6) - Condillac.
(7) - Barnave.
(8) - Stendhal.
(9) - Fantin Latour.

گرنج.

[گُ رِ] (اِ) چین و شکنج. || کنج و گوشه و بیغولهء خانه. (برهان). || باز شکاری. (ناظم الاطباء).

گرنج.

[گُ رَ / رِ] (اِ) برنج خوردنی که به عربی ارز خوانند. (الفاظ الادویه) (برهان). و به هندوی چاول گویند :
زبانش برون کرد همرنگ صنج
برآنسان که از پیش خوردی گرنج.
فردوسی.
و آن گرنج و آن شکر برداشت پاک
وندر آن دستار آن زن بست خاک.
رودکی (سعید نفیسی ص 1077).
مشتری دلالت دارد بر... گندم و جو و گرنج و ذرت و نخود و بادام و کنجید. (التفهیم ابوریحان). زن دیگ برنهاد و از بهر او گرنج پخت. (سندبادنامه ص 290). اگر من در گرنج خواستن الحاح کردم گرنج زیادت گرفتم. (سندبادنامه ص 291).

گرنجار.

[گُ رِ] (اِ مرکب) (از: گرنج + جار = زار پسوند مکان). (حاشیهء برهان چ معین). برنج زار و شالی زار. (برهان). شالی پایه نیز گویند. (جهانگیری) (آنندراج).

گرنج بشیر.

[گُ رَ / رِ بِ] (اِ مرکب)شیربرنج است و آن شله ای باشد که با شیر پزند. (برهان) (آنندراج) :
کوهان ثور روغن کرده ست تا پزد
خوان ترا گرنج بشیر اندر آسمان.
سوزنی (از آنندراج).

گرنج خانه.

[گُ رِ نَ / نِ] (اِ مرکب)زایشگاه. جای زادن بچه. (از فرهنگ شعوری ج 2 ص 325). || بازخانه و قفس باز. (ناظم الاطباء).

گرنچن.

[گَ رِ چَ نُ] (هندی، اِ) رستنیی است مانند گرز: و محرم علیه بالنص خمسة اصناف من النبات... و اصل نبات کالجزر یسمی گرنچن... (تحقیق ماللهند ابوریحان ص 270).

گرندلیا.

[گِ رَ دِ] (اِ)(1) تیره سینانتره، قسمت قابل مصرف آن سرشاخه های گلدار است مادهء مؤثر: رزین. و موارد استعمال وی تنطور و عصارهء مایع گرندلیا است. (کارآموزی داروسازی جنیدی ص 216).
(1) - Grindelia ...

گرنده.

[گُ رِ دَ] (اِ) لیف جولاهگان و شویمالان باشد و آن جاروب مانندی است که بدان آش و آهار بر تار جامه مالند و بعربی شوکة الحایک خوانند. (برهان) (آنندراج). غراوشه. (جهانگیری).

گرنک.

[گِ رِ نَ] (اِ) فلرز. فلرزنگ. فلغز. بدرز. بتوزه. لارزه. دستار. دستمال. (یادداشت بخط مؤلف).

گرنگ.

[گَ رَ] (اِ) لشکرگاه. || جنگ گاه. (برهان) (آنندراج). رجوع به کرنک شود.

گرنگ.

[گِ رِ] (ص) درهم شکسته باشد. (برهان) (آنندراج).

گرنگ.

[گُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 20 هزارگزی شمال باختری خوسف و 3 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی خوسف به خور. هوای آن گرم، دارای 17 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرنگ.

[گَ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوشک بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 70000گزی جنوب خاوری بافت و سر راه فرعی بافت به اسفندقه. دارای 80 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرنگر.

[گِ رَ گُ] (اِخ)(1) پیر، شاعر نمایشنامه نویس و هجاگوی فرانسوی. متولد در سال 1475م. در کان(2) و متوفی 1538م. از شاهکارهای او بازی های امیر ابلهان است که در ال (1512) نوشته شده. لویی دوازدهم از او این نمایشنامه را علیه ادعاهای پاپ ژول دوم(3) خواسته بوده است.
(1) - Gringore, Pierre.
(2) - Caen.
(3) - Jules.

گرنل.

[گِ رِ نِ] (اِخ)(1) قدیمی ترین کمون ایالت سن(2). در سال 1860م. به پاریس ضمیمه شده است. دوازدهمین بخش است.
(1) - Grenelle.
(2) - Seine.

گرنه.

[گُ نَ] (اِ) نام گیاهی است. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری).

گرنی.

[گَ] (اِخ)(1) از بلاد قدیم ارمنستان و جنوب دریاچهء سوان(2) (گوگیهء حالیه).
(1) - Garhni.
(2) - Sevan.

گرنیکا.

[گِ] (اِخ)(1) شهری است در اسپانیا (بیسکای)(2) و 6400 تن سکنه دارد و شهر مشهوری است در تاریخ. بیزکای(3)فردیناند(4) و ایزابل دکاستل (کاستیلی)(5) در آنجا برای احترام آزادی با سگها سوگند یاد کردند. این شهر بوسیلهء هواپیماهای آلمانی در موقع جنگ داخلی 1938 خراب شده است. رجوع به غرنیقه شود.
(1) - Guernica.
(2) - Biscaye.
(3) - Biscaye.
(4) - Ferdinand.
(5) - Isabelle de Castille.

گرنینگ.

[گِ رُ] (اِخ)(1) در زبان هلندی بنام گرونینگن(2)، شهری است در هلند حاکم نشین ایالت و دارای 140500 تن جمعیت است. در آنجا منسوجات، مصنوعات، لبنیات و قندسازی و تنباکو وجود دارد.
(1) - Groningue.
(2) - Groningen.

گرو.

[گِ رَ / رُو] (اِ) ارمنی گرو(1) (رهن)، پهلوی گرو(2) [ نوشته میشود گروبو(3) ](رهن)، ظاهراً از پارسی باستان گرابا(4). گروگان فارسی از همین ماده است. افغانی گرو(5) (رهن) «هوبشمان ص 92». پول یا مال یا چیزی دیگر که قرض گیرنده نزد قرض دهنده (یا امیر و پادشاه مغلوب و زیردست نزد پادشاه غالب و زبردست) گذارد تا پس از ادای قرض (یا اجرای تکالیف) مسترد شود. رهن. مرهون. (حاشیهء برهان چ معین). چیزی که به گرو گذارند. گروگان. (آنندراج). رهن (مهذب الاسماء) (غیاث) (ترجمان القرآن). رهینة. (دهار) (ترجمان القرآن) :
مده زر بی گرو گر پادشاهی
که دشمن گرددت گر بازخواهی.
ناصرخسرو.
زو چه ستانم که جوی نیستش
جز گرویدن گروی نیستش.نظامی.
این گنبد فرشته سلب کآدمی خور است
چون دیو پیش جم گرو خدمت من است.
خاقانی.
هفت دریا گرو چشم من است
من یتیمم به بیابان چه کنم.خاقانی.
دلم به عشق گرفتار و جان بمهر گرو
درآمد از درم آن دلفروز جان آرام.
سعدی (طیبات).
شاید که اسبم بی جو بود و نمدزین به گرو. (گلستان).
هین مکن خود را خصی رهبان مشو
زانکه عفت هست شهوت را گرو.مولوی.
به پیش پیر مغان آن قدر گرو جمع است.
مولوی.
ـ جان در گرو چیزی یا کسی کردن :
کیفیّت لبهای تو تا بافت دلم
جان در گرو شراب لب شیرین کرد.
یحیی کاشی (از آنندراج).
|| مقامره. (منتهی الارب). مال القمار. شرط و مالی که بر آن شرط بندند. آنچه برای قمار یا شرط مسابقه و امثال آن در میان نهند و برنده را باشد : ابوبکر برفت و گرو افزون کرد (در شرط غلبهء رد بر عجم در بضع سنین) و روزگار افزون... پس اجل نه سال کردند و شتر صد کردند به گرو و ابی ابن خلف گفت شرم داشت از دروغ خویش و این گرو ایشان پیش از آن بود که قمار و گرو حرام گردد. (ترجمهء طبری بلعمی). و سکیت و آن آخرین اسبی باشد که در گرو بتازند. (یواقیت العلوم).
مده ای خواجه بی گرو زنهار
ترک را جبه کرد را دستار.اوحدی.
در اسب دوانیدن اگر گرو از یک جانب بود روا بود و اگر از هر دو جانب بود روا نبود. (راحة الصدور راوندی). گرو در مسابقت درست آید و در شطرنج و نرد درست نیاید. (راحة الصدور راوندی). || مجازاً بمعنی قید و مقید. (غیاث). این کلمه با افعال مختلف ترکیب شود و معانی متعدد دهد: گرو بردن، در گرو بودن، گرو گرفتن، گرو خواستن، گرو دادن، گرو بستن، گرو ستدن، گرو کردن، بگرو گذاشتن. رجوع بهریک از این کلمات شود.
(1) - grav.
(2) - grav.
(3) - grobu.
(4) - graba.
(5) - grav.

گرو.

[گِ] (اِ) بستوی که آن را لعاب کاشی داده اند.

گرو.

[گَرْوْ] (ص) دندانی که درون آن خالی باشد. دندان پوسیده. (شعوری ج 2 ورق 303) :
سزد که بگسلم از یار سیم دندان طمع
سزد که اوفکند طمع پیر دندان گرو.
کسائی (از شعوری ایضاً).
به کار خصم فروبرد کین او دندان
چنانکه کرد برون از دهانش یکسره گرو.
شمس فخری (از شعوری ایضاً).
شعوری در ذیل حرف گاف آورده ولی اصل و صحیح آن کرو است. رجوع به کرو شود.

گرو.

[گَرْ رو] (اِخ) (کوه...) از جمله قله های کوه پرو که در مغرب بروجرد و نهاوند امتداد دارد. ارتفاع این کوه مانند چهل نابالغان است ولی وسعتش کمتر است و بین این دو کوه گردنه ای به ارتفاع سه هزار متر واقع شده که نهاوند را به دشت خاوه مربوط میکند ولی در زمستان عبور از آن غیرممکن است. رجوع به جغرافیای طبیعی کیهان ص 50 و 51 و جغرافیای تاریخ غرب ایران تألیف دکتر کریمی ص 29 شود.

گرو.

[گِ رُ] (اِخ) دهی است از دهستان کبودگنبد بخش کلات شهرستان دره گز، واقع در 27 هزارگزی کبودگنبد. هوای آن معتدل و دارای 15 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گرو.

[گِ رُ] (اِخ)(1) ژان آنتوآن بارن. نقاش فرانسوی متولد در پاریس (1771 - 1835). او بزرگترین نقاش محاربات دورهء امپراطوری است. از پرده های مشهور وی طاعون زدگان یافا(2) و میدان مبارزهء اِلو(3) است.
(1) - Gros, Jean Antoine Baron.
(2) - Pestiferes de Jaffa.
(3) - Champ de bataille d'Eylau.

گرواآن.

[گِ] (اِخ) محلهء بزرگی است به اصفهان و ابوعلی عبدالرحمن بن محمد بن الخطیب بن رسته منسوب بدانجا است. (این محله را اکنون در اصفهان گراوون گویند). رجوع به جرواآن در معجم البلدان شود.

گرواده.

[گِ دَ] (اِ) عمارت و بنیاد. (از فرهنگ شعوری ج 2 ورق 305). رجوع به مادهء ذیل شود.

گرواره.

[گَ رَ / رِ] (اِ) عمارت و بنیاد. (شعوری ج 2 ورق 305). رجوع به مدخل فوق شود و محتمل است که هر دو مصحف برواره یا پرواره باشند.

گروازجان.

[] (اِخ) پنج فرسخ و نیم جنوبی جشنیان است. (فارسنامهء ناصری ص 215).

گروئلند.

[گِ رُ ءِ لَ] (اِخ)(1) جزیره ای است در شمال آمریکا. قسمت اعظم آن از برف پوشیده شده است. دارای 2180000 کیلومتر مربع مساحت و 204000 تن سکنه است.
(1) - Groenland.

گروان.

[گَرْ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 60000گزی جنوب خاور اردکان و 5000گزی راه فرعی بیضا به زرقان. هوای آن معتدل و دارای 52 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، چغندر و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گروانکه.

[گِ رِ کِ] (روسی، اِ) وزنی تقریباً معادل پنج سیر که فقط در چای استعمال شود.

گروانیدن.

[گَ رَ دَ] (مص) به گرویدن واداشتن. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 312). بسکون راء نیز جائز است و متعدی گرویدن میباشد. (فرهنگ شعوری). || رهن گردانیدن. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 312).

گروئیه.

[گَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان، واقع در 20000گزی جنوب شوسهء رفسنجان و 35000گزی جنوب رفسنجان به کرمان. هوای آن سرد، دارای 112 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گرو باختن.

[گِ رَ / رُو تَ] (مص مرکب)چیزی را که بر آن گرو بسته اند به حریف باختن. مغلوب شدن در بازی. مغلوب شدن در شرط : و بوصیت دعاگوی هرگز بگرو (شطرنج) نبازد تا قمار نشود و کراهیت شرع لازم نیاید. (راحة الصدور راوندی).
چه خواهی ز چندین سر انداختن
بدین گوی تا کی گرو باختن.نظامی.
|| گرو گذاشتن : تا بتوانی گرو مباز. (قابوسنامه).

گرو بازستدن.

[گِ رَ / رُو سِ تَ دَ] (مص مرکب) فک کردن مورد رهن. مورد رهن را گرفتن. ستدن آنچه نزد کسی به گرو نهاده است در مقابل پرداخت وام. اِفتِکاک. (تاج المصادر بیهقی).

گرو بردن.

[گِ رَ / رُو بُ دَ] (مص مرکب)پیروز شدن در شرط بندی چنانکه مستحق گرفتن گرو شود. سبق بردن. پیشی گرفتن. غلبه کردن :
کنون چون گرو برد پیمان ور است
چه خواهم زمان زو که فرمان ور است.
(گرشاسب نامه).
ز گور آن تک ربودم در دویدن
گرو بردم ز مرغان در پریدن.نظامی.
بدان نرگس که از نرگس گرو برد
بدان سنبل که سنبل پیش او مرد.نظامی.
گفت هان ای محتسب بگذار و رو
از برهنه کی توان بردن گرو.مولوی.
جمالی گرو برده از آفتاب
ز شوخیش بنیاد تقوی خراب.
سعدی (بوستان).
چو از چابکان در دویدن گرو
نبردی هم افتان و خیزان برو.
سعدی (بوستان).
گر فراقت نکشد جان بوصالت ندهم
تو گرو بردی اگر جفت و اگر طاق آید.
سعدی.
زاغ بدو گفت که پرواز کن
گر گرو از من ببری ناز کن.(زهر الریاض).
چشم بد دور ز خال تو که در عرصهء حسن
بیدقی راند که برد از مه و خورشید گرو.
حافظ.

گرو بستن.

[گِ رَ / رُو بَ تَ] (مص مرکب)شرط. نذر. مراهنه. با کسی گرو بستن. رهان. (زوزنی). خَطَر؛ و آنچه در میان کنند چون در چیزی گرو بندند. تخاطر. (منتهی الارب) :
با که گرو بست زمین کز میان
باز گشاید کمر آسمان.نظامی.

گروبندی.

[گِ رَ / رُو بَ] (حامص مرکب)شرط بندی. رهان.

گرو بودن.

[گِ رَ / رُو دَ] (مص مرکب)برهن بودن. در مورد رهن قرار گرفتن. || وابسته بودن. علاقه مند بودن :
مهر از آنکس که بمهر تو گرو نیست ببر
دولت از خانهء آن کس که ترا نیست ببر.
فرخی.
چون نیی همچو مه بنور گرو
همچو خورشید باش تنهارو.سنایی.
تا بدکان و خانه در گروی
هرگز ای خام آدمی نشوی.
سعدی (گلستان).
بوی بهشت میدمد ما بعذاب در گرو
آب حیات میرود ما تن خویشتن کشان.
سعدی (طیبات).
آسودگی به کنج قناعت نشستن است
سیر بهشت در گرو چشم بستن است.
صائب.
مردان عنان بدست توکل نداده اند
تو سست عزم در گرو استخاره ای.صائب.
- در گرو بودن؛ مورد رهن بودن. در معرض رهان بودن.
|| علاقه مند بودن. عشق داشتن. جهانگیری در ذیل «کرو» آن را بمعنی کشتی و جهاز کوچک آورده و این معنی را جهانگیری از شعر سعدی استنباط کرده است:
جوانی پاک باز و پاک رو بود
که با پاکیزه رویی در کرو بود
شنیدستم که در دریای اعظم
به گردابی درافتادند با هم.
رشیدی گوید او در این معنی منفرد است معنی مزبور درست نیست، چه از بیت دوم تلویحاً بودن آنان در کشتی استنباط میشود و صحیح «در گرو بود» است یعنی عاشق او بود و مشهور هم همین است. رجوع کنید به فرهنگ نظام و گلستان چ قریب ص 155. (حاشیهء برهان چ معین ذیل کلمهء کرو). فروغی هم این شعر را در کلیات سعدی ص 145 «گرو» آورده است.

گروپ نا.

[گِ] (اِخ)(1) او را لروبنای رهایی (ادسی)(2) هم گفته اند. موسی خورن مورخ ارمنستان اسم این نویسنده را گروپ نا یا لروب نا ذکر کرده و او را نویسندهء شامی که در قرن اول میلادی میزیسته معرفی کرده و گفته از اهل سوریه بود و پسر آپ شاتار(3) معاصر آبگار (اکبر) اوخاما(4) پادشاه ادس (ادس یا اورفه پای تخت دولتی بود که خسرون نام داشت و پادشاهان خسرون دست نشاندهء اشکانیان بودند) لروبنا تاریخ آبگار و پسرش را که سندروگ مینامیدند نوشت. این نویسنده در قرن اول میلادی میزیسته و بعضی او را از شاگردان باردسن میدانند. عقیدهء اکثر علماء بر این است که نوشته های او گم شده ولی تقریباً در 60 سال قبل در کتابخانهء پاریس نوشته هایی پیدا شده که مطابق مندرجات آن نسبتش را به لروبنا دادند، زیرا اطلاعاتی که موسی خورن میدهد، با نوشتهء او موافق است. این نوشته شرح مکاتبه ای است که آبگار با مسیح علیه السلام کرده. نقادان ارامنه این نوشته را از سر تا پا غیرمعتبر میدانند و گویند از لروبنا نیست. رجوع به ایران باستان ص 2181 و 2182 و 2599 شود.
(1) - Gheroupna.
(2) - Leroubna d'Edesse.
(3) - Apschatar.
(4) - Abgar Ouchama.

گروت.

[گِ رُ] (اِخ)(1) ژورژ. مورخ انگلیسی، متولد در کلای هیل(2)(1794-1871م.). مؤلف یکی از بهترین و قابل توجه ترین کتب درباب تاریخ یونان.
(1) - Grot, George.
(2) - Clay Hill.

گروت فند.

[گِ رُ تِ فَ] (اِخ)(1) از جملهء دانشمندانی است که دو کتیبه ای را که «نی بور» نقاشی کرده بود مورد مداقه قرار داده است. (تاریخ ایران باستان ص 44).
(1) - Grotefend.

گروتک.

[گَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار، واقع در 23000گزی شمال قصرقند، کنار راه مالرو قصرقند به چانف. دارای 45 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گروته.

[گُ تَ / تِ] (اِ) نوعی خار است. (از فرهنگ شعوری ج 2 ورق 325).

گروچه.

[گُ چِ] (اِ) غضروف و پی و عصب. (ناظم الاطباء).

گروچی.

[گُ] (اِ) گلو. (الفاظ الادویه).

گرو خواستن.

[گِ رَ / رُو خوا / خا تَ](مص مرکب) شیئی را به رهن قبول کردن. استرهان. (تاج المصادر بیهقی) :
چون بکاری جو، نروید غیر جو
قرض تو کردی، ز که خواهی گرو؟مولوی.

گرو دادن.

[گِ رَ / رُو دَ] (مص مرکب)شیئی را به رهن سپردن. || ضمانت دادن. || قول دادن :
گهی خورشید بردی گوی و گه ماه
گهی شیرین گرو دادی و گه شاه.نظامی.

گرودزیادز.

[گِ] (اِخ)(1) این شهر را به آلمانی گراودنتز(2) گویند. از جملهء شهرهای لهستان کنار ویستول(3). دارای 56000 تن جمعیت و مصنوعات فلزی است.
(1) - Grudziadz.
(2) - Graudenz.
(3) - Vistule.

گرودک.

[گِ رُ دِ] (اِخ)(1) شهری است در لهستان که در ناحیهء گلیسی واقع است و سکنهء آن 10740 تن میباشد.
(1) - Grodek.

گرودنچ.

[گَ دِ] (اِخ) تلفظ ترکی گرودنز. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و گرودزیادز شود.

گرودنو.

[گِ رُ نُ] (اِخ)(1) شهری است در روسیهء غربی، کرسی حکومت گرودنو، و در ملتقای رودخانهء نیمن(2) و رودخانهء گودیمچانکا(3) واقع است و دارای 147000 تن سکنه است.
(1) - Grodno.
(2) - Niemen.
(3) - Godimtchanka.

گرور.

[گِرْ وَ] (ص) واجب که در مقابل ممکن است باشد. (برهان) (آنندراج). این کلمه برساختهء دساتیر (فرهنگ دساتیر ص 263) و مخفف و مصحف «گروگر» است. (حاشیهء برهان چ معین).

گرور.

[گَرْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان نعلین بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 32هزارگزی شمال باختری سردشت و 14هزاروپانصدگزی شمال باختری شوسهء سردشت به مهاباد. هوای آن کوهستانی و معتدل و دارای 216 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آنجا غلات و توتون و مواد جنگلی و شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گروران.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 49000گزی شمال باختری کرمانشاه و 3000گزی باختر شوسهء سنندج. هوای آن سرد و دارای 220 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء رازآور. تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و چغندر و قند و برنج و تریاک و توتون و شغل اهالی زراعت است و تابستان از گروران اتومبیل میتوان برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گروران.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 5000گزی جنوب مرزبانی کنار رودخانهء رازآور هوای آن سرد و دارای 120 تن سکنه است. آب آنجا از نهر چم داشتی تأمین میشود. محصول آن غلات حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. راه آن در فصل خشکی اتومبیل رو است. در دو محل نزدیک بهم واقع به علیا و سفلی مشهور است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گرو رفتن.

[گِ رَ / رُو رَ تَ] (مص مرکب)گرو رفتن کالائی یا چیزی، در مقابل گرفتن وامی سپرده شدن. رجوع به گرو شود.

گرورفرتاش.

[گِرْ وَ فَ] (اِ مرکب) این لغت مرکب است از گرور و فرتاش بمعنی واجب الوجود. چه گرور بمعنی واجب و فرتاش بمعنی وجود باشد(1). (برهان) (آنندراج).
(1) - برساختهء دساتیر. (فرهنگ دساتیر ص 263) (حاشیهء برهان چ معین).

گروز.

[گِ] (اِخ) ژان باتیست. رجوع به گِرُز شود.

گروزه.

[گُ زَ / زِ] (اِ) جمع و گروه مردم. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی). دکتر معین نوشته اند: جهانگیری (و بنقل رشیدی) به معنی جمع و گروه مردم آورده اند بدون شاهد، و ظاهراً مصحف «گروه» است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گروزی.

[گُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) انگور فرنگی از تیرهء ساکسی فراگاسه(2). میوهء آن مصرف شدنی است و شیرهء مرکب آن مورد استعمال است. (از کارآموزی داروسازی جنیدی ص 202).
(1) - Groseile.
(2) - Saxifragacees.

گروس.

[گُ] (اِ) موی پیچه و موی باف زنان. (برهان) (آنندراج) :
چو آورد چرخ از ستاره سپاه
شب قیرگون شد گروس سیاه.
اسدی.
(در گرشاسب نامهء اسدی چ حبیب یغمایی بصورت «گروس» آمده. رجوع به فهرست آن کتاب ص 491 شود). رجوع به کرس شود. || چرک و ریم جامه و بدن. (برهان) (آنندراج). رجوع به کرس شود. || گرسنگی. (برهان) (آنندراج). مخفف آن گرس است.

گروس.

[گَ] (اِخ) از نام طایفهء گادوز یا کادوس که در آن محل رحل اقامت انداختند و اسم خود را به این ناحیه دادند گرفته شده و کادوس کم کم گروس شده. (التدوین فی احوال جبال شروین).

گروس.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 15000گزی جنوب خاور صحنه و 8000گزی جنوب شوسهء کرمانشاه به همدان. هوای آن معتدل، دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء گاماسیاب تأمین میشود. محصول آن غلات، تریاک و حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. امامزاده ای دارد. در دو محل بفاصلهء دو هزارگزی واقع به علیا و سفلی مشهور، سکنهء علیا 150 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).
ناحیهء گروس: از مشرق به قزوین، از شمال به خمسه و افسار، از جنوب به همدان یعنی در مشرق کردستان اردلان قرار گرفته. اراضی آن نسبةً مسطح تر از ناحیهء اصلی کردستان میباشد، شامل مراتع وسیع و گله داری آن مهم است. ناحیه گروس شامل 7 بلوک و 300 قریه و 50 فرسنگ مربع مساحت و 10000 خانوار است که بطور تقریب 5000 سکنه میباشد. بلوکات معروف آن کرانی سیلتان، سیا منصور نجف آباد، خسروآباد، پیرتاج و بیجار است. از بلوکات مذکوره در فوق دو بلوک معتبر و قابل ذکر است یکی سقز و دیگر بانه. (جغرافیای غرب ایران کریمی ص 71 و 72).

گروس.

[گَ ر ر] (اِخ) دهی است از دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند، واقع در 26 هزارگزی جنوب خاوری مرند و 4 هزارگزی شوسه و خط آهن مرند به تبریز. هوای آن جلگه معتدل و دارای 693 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گروس.

[گَرْ رو] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 57 هزارگزی جنوب باختر قره آغاج و 23هزاروپانصدگزی جنوب باختری شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 350 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء جیران تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گروس.

[گَرْ رو] (اِخ) به احمدآباد معروف است. و احمدآباد از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد رجوع شود. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گروسان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرگاه بخش ویسبان شهرستان خرم آباد، واقع در 4 هزارگزی شمال باختری ماسور و 2 هزارگزی شمال شوسهء خرم آباد به اندیمشک. هوای آن معتدل و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه خرم آباد و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، تریاک، برنج، صیفی، حبوبات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بهاروند هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گرو ستدن.

[گِ رَ / رُو سِ تَ دَ] (مص مرکب) چیزی را بگرو پذیرفتن. چیزی را به رهن قبول کردن. کالائی یا چیزی دیگر را در مقابل وام به وثیقه گرفتن :
گرو بستان نه پایندان و سوگند
که پایندان نباشد همچو پابند.
سعدی (صاحبیه).
گر شوند آگه از اندیشهء ما مغبچگان
بعد از این خرقهء صوفی به گرو نستانند.
حافظ.

گروسه.

[گِ سِ] (اِخ)(1) رنه مورخ فرانسوی متولد در گرنوبل(2) (1885 - 1952م.). تألیفات ارجمندی راجع به تاریخ و تمدن شرق و جنگهای صلیبی دارد.
(1) - Grousset, Rene.
(2) - Grenoble.

گروسی.

[گَرْ رو] (اِخ) ملقب به فاضل، از نویسندگان و شعرای عهد فتحعلی شاه قاجار است که اندکی از عهد محمدشاه را نیز درک کرده و اصلش از طایفهء بایندری ترکمان و مولد او ناحیهء گروس از اعمال همدان بوده و از اوست:
دل دیوانه کجا بند پذیرد مگرش
شکن زلف بتی نام کنم زندان را
گرنه از آتش دل خشک شده دیدهء تر
خلق را گفتمی آماده شدن طوفان را
شاید ار دیدهء گریان مرا عذر نهد
هر که بیند نظری آن دهن خندان را.
و در سال 1252 ه . ق. در پنجاه وچهارسالگی درگذشت و کتاب انجمن خاقان که تذکرهء شعرای عهد فتحعلی شاه است از اوست. (از ریحانة الادب ج 2 ص 70).

گروسیوس.

[گِ رُ] (اِخ)(1) هوگو دُ گروت. مشاور حقوقی و دیپلمات هلندی، متولد در دلفت(2) (1583 - 1645م.). وی مصنف کتاب حقوق جنگ و صلح است.
(1) - Grotius, Hugo de Groot.
(2) - Delft.

گروش.

[گِ رَ وِ] (اِمص) عملِ گرویدن. ایمان آوردن : نخست خود را هست کنم و عقد کنم و موجود کنم از گروش، که: آمنوا... (کتاب المعارف بهاءولد).

گروش کردن.

[گِ رَ وِ کَ دَ] (مص مرکب) ایمان آوردن. گرویدن : از پس که مؤمن گروش کند پاره پاره بیند الله را... اما معتزلی چون کمال گروش نداشت هیچ نبیند. (کتاب المعارف بهاءولد).

گروشی.

[گِ] (اِخ)(1) امانوئل دو. مارشال فرانسوی متولد در قصر ویلت سنت اِتواز(2)، متولد 1766 و متوفی 1847م. او با ناپلئون در محاربات عمدهء وی شرکت داشت. در سال 1815 در جنگ واترلو(3) وی نتوانست بموقع خود را به امپراتور برساند و در نتیجه از الحاق سپاهیان ولینگتن(4) و بلوخر(5) جلوگیری کند و امپراتور را از مخمصه نجات دهد.
(1) - Grouchy, Emmanuel de.
(2) - Willette, Seine et Oise.
(3) - Waterloo.
(4) - Wellington.
(5) - Blucher.

گروشی.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار، واقع در 24000گزی شمال قصرقند و کنار راه قصرقند به چانف. هوای آن گرمسیر و مالاریائی، دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و خرما و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروغ.

[گُ] (اِ) دروغ که به عربی کذب گویند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) :
یکی دیگری زن برین هم نشان
گروغ از گناه است بر سرکشان.
فردوسی (از جهانگیری).
این کلمه در فهرست ولف نیامده و ظاهراً مصحف «دروغ» است. (حاشیهء برهان چ معین).

گروک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 60000گزی جنوب میناب و 4000گزی خاور راه مالرو جاسک به میناب. هوای آن گرم، دارای 1000 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. صنایع دستی آنان پارچه بافی و راه آن مالرو است. مزارع پوشگاه، شاالدینی، تومان احمد و بنه گازان جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 150000گزی جنوب کهنوج و سر راه مالرو انگهران به میناب. هوای آن گرم، دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو و مزرعه آبشور نورگان، گاوخورشید جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروک.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 6000گزی باختر راه فرعی کرمان به راور. هوای آن سرد، دارای 85 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود محصول آن غلات و حبوبات، تریاک و شغل اهالی زراعت است و راه فرعی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسگل آباد بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 35000گزی شمال خاش به زاهدان. هوای آن گرم و دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروکان.

[گِ رَ / رُو] (ص مرکب، اِ مرکب)صورتی و تلفظی از گروگان. رجوع به گروگان (بهمهء معانی) شود.

گرو کردن.

[گِ رَ / رُو کَ دَ] (مص مرکب)برهن دادن. اِسبال. (تاج المصادر بیهقی). اِرهان. (منتهی الارب) :
نبرد دیو آرزوم از راه
آرزو را گرو کنم بگناه.نظامی.
یا فلک آنجا گذر آورده بود
سبزه به بیجاده گرو کرده بود.نظامی.
گروکن بعمر ابد جام را
گروگیر کن بادهء خام را.نظامی.
مراین صوفیان بین که می خورده اند
مرقع بسیلی گرو کرده اند.سعدی (بوستان).
رجوع به گرو شود.

گروکرده.

[گِ رَ / رُو کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) رهین. (دهار). به رهن داده. به گرو نهاده. رجوع به گرو و گرو کردن شود.

گروکشی.

[گِ رَ / رُو کَ / کِ] (حامص مرکب) رجوع شود به گروکشیدن.

گرو کشیدن.

[گِ رَ / رُو کَ / کِ دَ] (مص مرکب) به گرو نگاه داشتن چیزی را تا وام در موعد مقرر ادا گردد. چیزی را بتصرف خود آوردن تا ملک آن وام خود را بپردازد یا بوعدهء خود وفا کند.

گروکشی کردن.

[گِ رَ / رُو کَ / کِ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به گرو کشیدن شود.

گروکننده.

[گِ رَ / رُ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) مرتهن. کسی که چیزی را به وام دهد و در مقابل گرو گیرد.

گروگان.

[گِ رَ / رُو] (ص مرکب، اِ مرکب)مرهون. (برهان) (رشیدی) (آنندراج)(1)(انجمن آرای ناصری) (جهانگیری). رهینه. (مهذب الاسماء). شی ء یا شخصی که در مقابل وام یا برای اطمینان خاطر به رهن گذارند. چیزی که به گرو گذاشته میشود : ولیکن مرا گروگانی بده تا من صبر کنم. (ترجمهء طبری بلعمی).
گروگان و این خواسته پرشتاب
برم تازیان نزد افراسیاب.فردوسی.
نواها که از شهرها یادگار
گروگان ز ترکان چینی هزار.فردوسی.
گروگان و این خواسته هر چه هست
ز دینار و از تاج و تخت نشست.فردوسی.
مرا دلی است گروگان و عشق چندین جای
عجب تر از دل من دل نیافریده خدای.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 386).
ولکن با احمد احکامها باید بسوگند و پسر را باید به گروگان اینجا یله کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 268).
دل به گروگان این جهان ندهم
گرچه دل تو به دهر مرهون شد.
ناصرخسرو.
نان از دگری چگونه بربایی
گر تو بمثل به نان گروگانی.ناصرخسرو.
هزاران هزاران گروگان شده
به آتش بدین جاهلانه مقال.ناصرخسرو.
از محنت بازخر مرا یک ره
گر چند به دست غم گروگانم.مسعودسعد.
من که مسعودسعد سلمانم
در کف جود تو گروگانم.مسعودسعد.
هرچه اندوختم این طایفه را رشوه دهم
بو که در راه گروگان شدنم نگذارند.خاقانی.
کاین طلب در تو گروگان خداست
زآنکه هر طالب به مطلوبی سزاست.مولوی.
|| بنده و عبد هم بنظر آمده. (برهان). || مال که در میان نهند مسابقه و جز آن را که هر کس سبقت گیرد او را باشد. || محبوس، زندانی :
کعبه در شامی سلب چون قطره در تنگی صدف
یا صدف در بحر ظلمانی گروگان آمده.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 380).
(1) - در بعضی نسخ: گروکان (دوم با کاف تازی).

گروگان.

[گُ] (اِ) آلت تناسل. (برهان). قضیب. (آنندراج). کیر و لند. (جهانگیری). کیر. نره مرد که آلت تناسل باشد :
چیزی بر من نیست ز دو چیز عجب تر
هرچند عجبهای جهان است فراوان
از پیر جهان گشتهء ناگشته مهذب
وز کودک می خوردهء ناخورده گروگان.
دهقان علی شطرنجی.
ای پسر تا به میان پای تو درنگرستم
جز بیک چشم گروگان بتو برنگرستم.
سوزنی (از آنندراج).
ای که به یک تیز تو به نیمشب اندر
چشم گروگان خفته گردد بیدار.سوزنی.
گروگان خوهی سرخ و مرغول رومه
بسختی چو خاره به تیزی چو خاده.
سوزنی.
من به کنجی در پست خفته بودم سرمست
در گروگان زده دست از برای جلقو.سوزنی.

گروگان بردن.

[گِ رَ / رُو بُ دَ] (مص مرکب) چیزی را به گرو همراه خود بردن. شخصی را بعنوان گروگان همراه خویش بردن :
بشد زنگه با نامور شهریار
گروگان ببرد از در شهریار.فردوسی.

گروگان خواستن.

[گِ رَ / رُو خوا / خا تَ] (مص مرکب) چیزی را به رهن طلبیدن. تقاضای رهن کردن. کسی را طلبیدن تا به گرو نزد خود نگاه دارند :
گروگان همی خواهد از شهریار
چو خواهی که برگردد از کارزار.فردوسی.

گروگان دادن.

[گِ رَ / رُو دَ] (مص مرکب) چیزی را به گرو سپردن. چیزی را به رهن کسی دادن :
بیک تن ده از روم تاوان دهی
روان را و جان را گروگان دهی.فردوسی.

گروگان فرستادن.

[گِ رَ / رُو فِ رِ دَ](مص مرکب) چیزی را به رهن برای کسی فرستادن :
چو هر سه بدین نامدار انجمن
فرستی گروگان بنزدیک من.فردوسی.
وز آن پس که آن کرده باشیم نیز
گروگان فرستیم و هر گونه چیز.فردوسی.
رجوع به گرو شود.

گروگان کردن.

[گِ رَ / رُو کَ دَ] (مص مرکب) به گرو سپردن چیزی یا کسی را :
همان نیز با باژ فرمان کنیم
ز خویشان فراوان گروگان کنیم.فردوسی.
از من خسیس تر که بود در جهان
گر تن به نان چو گربه گروگان کنم.
ناصرخسرو.
تو آن جوادی شاها که آز گیتی را
سخاوت تو به دست فنا گروگان کرد.
مسعودسعد.
- دل را گروگان کردن؛ دل دادن. توجه کامل کردن :
سخن هرچه گویدش فرمان کند
بفرمان او دل گروگان کند.فردوسی.
به نیکی گرائیم و پیمان کنیم
به داد و دهش دل گروگان کنیم.فردوسی.
- زبان را گروگان کردن؛ سوگند خوردن :
یکی با شما باز پیمان کنم
زبان را به یزدان گروگان کنم.فردوسی.
- زبان خود را به گرو گذاشتن:بخواهم من او را و پیمان کنم
زبان را به نزدت گروگان کنم.فردوسی.
- سر گروگان کردن؛ سر خود را به گرو گذاشتن :
بدو گفت بهرام پیمان کنم
بدین رنجها سر گروگان کنم.فردوسی.

گروگاه.

[گَ] (اِخ) قریه ای است در نیم فرسنگی میانهء جنوب و مشرق خشت. (فارس نامهء ناصری گفتار دوم ص 195).

گروگذار.

[گِ رَ / رُو گُ] (نف مرکب)راهن. گرودهنده. آنکه چیزی را به رهن سپارد.

گرو گذاشتن.

[گِ رَ / رُو گُ تَ] (مص مرکب) چیزی را در گرو نهادن. گرو سپردن. رهن دادن.

گروگر.

[گَ گَ] (اِخ)(1) یکی از نامهای خدای تعالی است. (برهان) (آنندراج) :
بغلطید پیش گروگر بخاک
همی گفت کای دادفرمای پاک.اسدی.
گر این کام بدهد گروگر ترا
ز شاهی مرا نام و دیگر ترا.اسدی.
فرزند تو امروز بود جاهل و عاصی
فردات چه فریاد رسد پیش گروگر.
ناصرخسرو.
|| (ص) قاهر و قادر و غالب و در صفت صانع و خالق استعمال میشود. (آنندراج). مرادبخش. (برهان) :
گذر کردم ز آب و شکر گفتم
بسجده پیش یزدان گروگر.عنصری.
آنی تو که ملک وقف کرده ست
بر نام تو ایزد گروگر.مسعودسعد.
از مصطفی خلیفه و چون آدم صفی
از خود خلیفه کرد خدای گروگرش.خاقانی.
(1) - گرگر. رجوع شود به برهان قاطع چ معین.

گروگر.

[گُرْ رُ گُ] (ق) رجوع به گرگر شود.

گروگرد.

[گِ گِ] (اِخ) نام شهری بود واقع در ساحل جیحون(1) :
بتندی براه اندر آورد روی
بسوی گروگرد شد جنگجوی.فردوسی.
سپهبد چو لشکر برو گرد شد
از آتش براه گروگرد شد.فردوسی.
گروگرد بودی نشست تژاو
سواری که بودیش با شیر تاو.فردوسی.
(1) - رجوع بفهرست ولف شود.

گرو گرفتن.

[گِ رَ / رُو گِ رِ تَ] (مص مرکب) چیزی را یا شخصی را به رهن گرفتن. چیزی را در مقابل وامی از وام گیرنده به گرو خواستن.

گرو گشتن.

[گِ رَ / رُو گَ تَ] (مص مرکب) گرو گردیدن. رهان مالی شدن :
بهر لقمه گشت لقمانی گرو
وقت لقمان است ای لقمه برو.مولوی.

گروگو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 36 هزارگزی شمال بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 15 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گروگیر.

[گِ رَ / رُو] (نف مرکب)رهن گیرنده. کسی که از دیگری چیزی را به رهن ستاند مقابل وام یا تعهدی دیگر :
عارف و عامی بودند گروگیر از تو
تو از آن هر دو گروگیر به فریاد و نفیر.
سوزنی.

گروگیر کردن.

[گِ رَ / رُو کَ دَ] (مص مرکب) به رهن گرفتن. به رهن خود درآوردن :
گرو کن به عمر ابد جام را
گروگیر کن بادهء جام را.نظامی.

گرومباتس.

[گِ تِ] (اِخ)(1) از جملهء پادشاهان خیونیتهاست که مردی عاقل بود و بواسطهء فتوحاتی که کرد شهرت یافت. رجوع به یسنای پورداود ج 1 ص 63 شود.
(1) - Grumbates.

گرومورت.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 184000گزی جنوب کهنوج و 5000گزی جنوب راه مالرو رمشک به مارز. دارای 4 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گرون.

[گِ رِ وَ] (اِخ)(1) ژاک، طبیب و شاعر فرانسوی متولد در کلرمونت آن بووزی(2)(حدود 1538 - 1575م.). مصنف کمدیها و تراژدیها است.
(1) - Grevin, Jacques.
(2) - Clermont en Beauvaisis.

گرون.

(اِخ) رئیس هیئت اعزامی آلمانی که در سال 1902 - 1903م. برای کشفیات به تورفان رفته است. (سبک شناسی بهار ج 1 ص 39).

گرونبرگ.

[گِ رومْ بِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در ایالت سیلیزی واقع در پروس.
(1) - Grunberg.

گروندگی.

[گِ رَ وَ دَ / دِ] (حامص) عمل گرویدن. ایمان. اعتقاد.

گرونده.

[گِ رَ وَ دَ / دِ] (نف) آنکه گرود. مؤمن. متدین. معتقد.

گرونویوس.

[گِ رُ نُ] (اِخ)(1) ژان فردریک گرونو، بشردوست و منتقد هلندی متولد در هامبورگ(2). (1611 - 1671 م).
(1) - Gronovius, Jean Frederic Gronov.
(2) - Hambourg.

گرو نهادن.

[گِ رَ / رُ نِ / نَ دَ] (مص مرکب) رهن گذاشتن. گروگان کردن :
گفت همره را گرو نه پیش من
ورنه قربانی تو اندر کیش من.مولوی.
هدیهء شاعر چه باشد شعر نو
پیش محسن آرد و بنهد گرو.مولوی.
رجوع به گرو شود.

گروه.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد، واقع در 58 هزارگزی شمال باختری مشهد و 5 هزارگزی باختر راه مشهد به ارداک. هوای آن سرد و دارای 171 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گروه.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومه وارداک شهرستان مشهد، واقع در 108هزارگزی شمال باختری مشهد و 20هزارگزی شمال خاوری رادکان. هوای آن سرد و دره است. دارای 462 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و چغندر، شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گروه.

[گُ] (اِ) پهلوی، گره(1) (دسته، گروه). ارمنی، گره(2) (ملت، جمعیت). بلوچی، گرف(3). ایرانی باستان، ظاهراً گروثوه(4). کردی، کوروه(5) (اجتماع اشخاص). (حاشیهء برهان چ معین). جماعت مردم را گویند و به عربی قوم خوانند. (غیاث) (برهان). جماعة از مردم و غیره از سایر حیوانات. (آنندراج). جماعت مردم و غیر آن. (انجمن آرا). طائفه. جمعیت. دسته. امت. ثله. رهط. زمره. حزب. فرقه. فریق. فئه. عصبه. فوج. قبیله : و مغرب وی گروهی از خرخیزیانند. (حدود العالم). و کوفیانند و ایشان هفت گروهند و هر گروهی را مهتری است. (حدود العالم).
ای خواجه چرا جداشده ستی ز گروه
چونانکه ز جمع تره ها خود خروه.
ابوعلی صاحبی.
یکی غار بود اندر آن برزکوه
بدو سخت نزدیک و دور از گروه.فردوسی.
همانگاه سیمرغ برشد به کوه
بمانده برو چشم سام و گروه.فردوسی.
مرا گفت رو تا به البرز کوه
قباد دلاور ببین با گروه.فردوسی.
گروه دیگر گفتند نه که این بت را
برآسمان برین بود جایگاه آور.فرخی.
شده بنفشه بهر جایگه گروه گروه
کشیده نرگس بر گرد او قطار قطار.فرخی.
دلم یکی و در او عاشقی گروه گروه
تو در جهان چو دل من دلی دگر بنمای.
فرخی.
به هر تلی پر از کشته(6) گروهی
به هر غفجی پر از فرخسته پنجاه.عنصری.
نبید خور که به نوروز هر که می نخورد
نه از گروه کرام است و نز عداد اناس.
منوچهری.
در باغها نشاند، گروه از پس گروه
در راغها کشید، قطار از پس قطار.
منوچهری.
اما چنانکه بروی کار دیدم گروهی مردم که گرد وی درآمده اند... (تاریخ بیهقی). و از آن گروهی بی سر وپا که با تست بیمی نیست. (تاریخ بیهقی).
چلیپاپرستان رومی گروه
چنانند از او وز سپاهش ستوه.اسدی.
ز بس کشته کآمد ز هر دو گروه
ز خون خاست دریا و از کشته کوه.اسدی.
با گروهی که بخندند و بخندانند
چون کنم چون نه بخندم نه بخندانم.
ناصرخسرو.
منگر سوی گروهی که چون مستان از خلق
پرده بر خویشتن از بی خردی می بدرند.
ناصرخسرو.
چون خدای تعالی آسمان و زمین و آفتاب و ماه و ستارگان و فرشتگان را بیافرید همه از نور و یک گروه فرشته از آتش بیافرید. (قصص الانبیاء ص17). و مردم دو گروهند: حازم و عاجز. (کلیله و دمنه).
در آن انجمنگاه انجم شکوه
که جمع آید از هفت کشور گروه.نظامی.
صف زنده پیلان بیکجا گروه
چو گرد گریوه کمرهای کوه.نظامی.
ای گروه مؤمنان شادی کنید
همچو سرو و سوسن آزادی کنید.مولوی.
دست گدا بسیب زنخدان این گروه
مشکل رسد که میوهء اول رسیده اند.سعدی.
گروهی همنشین من خلاف عقل و دین من
گرفته آستین من که دست از دامنش بگسل.
سعدی.
خانه ای بس بود گروهی را
چون کشی بر سپهر کوهی را.اوحدی.
- گروه شدن؛ گرد آمدن. اجتماع کردن. جمع شدن :
ز هر کشوری دانشی(7) شد گروه
دو دیوار کرد از دو پهنای کوه.فردوسی.
(1) - groh.
(2) - groh.
(3) - grof.
(4) - gravathva.
(5) - kuruh. (6) - ن ل: خسته.
(7) - دانشمند، عالم.

گروه.

[گُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای هشتگانهء بخش ساردوئیه جیرفت که در شمال ساردوئیه واقع است. حدود آن بشرح زیر است:
از شمال به دهستان راین، از خاور به دهستان مرغک، از جنوب به دهستان ساردوئیه، از باختر به دهستان هنزل. موقعیت آن کوهستانی است. هوای آن سردسیر و محصولات عمدهء آنجا غلات و لبنیات است. آب مشروبی از چشمه ها و رودخانه ها دارد. راه آن مالرو است. از 36 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. جمعیت آن در حدود 1500 تن است. مرکز دهستان قریه گروه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروه.

[گُ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان گروه بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 18000گزی شمال ساردوئیه و 10000گزی باختر راه مالرو ساردوئیه به راین. هوای آن سرد. دارای 360 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروه.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سرباز شهرستان ایرانشهر، واقع در 5000گزی جنوب سرباز و کنار راه فرعی سرباز به شهرستان ایرانشهر. هوای آن گرم و مالاریائی است. دارای 55 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات خرما و برنج، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء سرباز هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروه.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 6000گزی باختر مسکون و 4000گزی باختر شوسهء بم به سبزواران. هوای آن سرد و دارای 350 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع یشته ساوندان و سنگستان جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروه آمدن.

[گُ مَ دَ] (مص مرکب) جمع شدن. گرد آمدن :
که لشکر به یک جا گروه آمدند
شدند از خصومت ستوه آمدند.نظامی.

گروها گروه.

[گُ گُ] (ق مرکب) گروه از پس گروه. دسته دسته. فوج فوج :
وز آن سوی هومان به کردار کوه
بیاورد لشکر گروها گروه.فردوسی.
رسیدند گردان میان دو کوه
سپاه اندرآمد گروها گروه.فردوسی.
همی رفت لشکر گروها گروه
چو دریا بجوشید هامون و کوه.فردوسی.
گریزان سپاهش گروها گروه
نهادند سر سوی دریا و کوه.
(گرشاسب نامه).
گریزندگان را گروها گروه
همی خواند از هر رهی سوی کوه.
(گرشاسب نامه).
دد و دام را از بیابان و کوه
دوانید بر خود گروها گروه.
نظامی (اقبالنامه ص 89).
رجوع به گروه شود.

گروهبان.

[گُ] (ص مرکب، اِ مرکب)نگاهبان گروه. مسئول تعلیم گروه سرباز و این درجه ای است بالاتر از سرجوخه. و گروهبانی دارای سه رتبت است: گروهبان سوم، که مسئول گروه است، گروهبان دوم که مسئول دسته است و گروهبان یکم یا سرگروهبان که مسئول گروهان است. علامت گروهبان سومی نواری بوده است بصورت رقم 8 بر بازوی چپ و علامت گروهبان دوم دو نوار و علامت گروهبان یکم سه نوار.

گروه بندی.

[گُ بَ] (حامص مرکب) به دسته دسته تقسیم کردن. || به دسته ها تقسیم کردن واحدهای نظامی را.

گروه فاشکوه.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 48000گزی جنوب خاوری مسکون و 25000گزی خاور راه شوسهء بم به سبزواران. دارای 4 تن سکنه است. مزارع سگبی، تنک تل و سمند جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گروه گروه.

[گُ گُ] (ق مرکب)گروهاگروه. گروه پس گروه. دسته دسته. فوج فوج :
دلم یکی و در او عاشقی گروه گروه.فرخی.
زر فروریخت پشته پشته چو کوه
تا کنند آن زمین گروه گروه.نظامی.
رجوع به گروه و گروها گروه شود.

گروه گشتن.

[گُ گَ تَ] (مص مرکب)جمع شدن. اجتماع کردن. فراهم آمدن :
دد و مرغ و نخجیر گشته گروه
برفتند ویله کنان سوی کوه.فردوسی.
خور و خواب و آرام بر دشت و کوه
برهنه به هر جای گشته گروه.فردوسی.
رجوع به گروه شود.

گروه گیری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل کندو جدا کردن از کندوی اصلی، یعنی از زنبورهای جوان کندوی دیگری کردن.

گروهه.

[گُ هَ / هِ] (اِ) گلوله خواه گلولهء ریسمان باشد و خواه گلولهء توپ و تفنگ و گلولهء بازی و گلولهء خمیر نان و پنبه و گلولهء کمان گروهه و امثال آن و بعربی جلاهق خوانند. (برهان) (آنندراج). گلولهء کمان گروهه و امثال آن و بعربی جلاهق خوانند. (برهان) (آنندراج). گلولهء ریسمان که عورات می ریسند و آن را فرموک و دستگی نیز میگویند. (جهانگیری). بُندُق. (غیاث) (آنندراج) :
گره به روی و میان پای پر گروههء هار.
مختاری.
بگوه کودک یک ماهه ریده جلق زدی
بگوی لخلخه برداشتی گروههء هار.سوزنی.
هر غنیمتی که می افتد از اندک و بیش تا گروههء ریسمانی یا پارهء پشم، هیچکس سوزنی تصرف نکردی. (ترجمهء تاریخ اعثم کوفی ص 32). || حلوایی باشد که عربان کعب الغزال گویند. (برهان) (جهانگیری) (انجمن آرا). و آن را کلیچه گویند. (انجمن آرا). کریچه. (جهانگیری). || گلولهء خمیر. (آنندراج). زواله. (جهانگیری) :
چون تو ترتیب نان و خوان سازی
سه گروهه سپهر لاک تو باد(1).
؟ (آنندراج).
گروهه چو شد پهن باز از تنور
برآمد چو خور گفتم از بیخودی.
احمد اطعمه (از فرهنگ سروری ج3 ص1233).
|| گروه و جماعت مردم. (برهان). رجوع به گروه شود.
(1) - ن ل: مه گروهه سپهر لاوک باد.

گروهه.

[گِ هَ / هِ] (اِ) دکچی باشد و آن گلولهء ریسمانی است که در وقت رشتن بر دوک پیچد و بعربی نصیله خوانند. (برهان). دوکچی و بتازی وشیعه. (انجمن آرا). بباید دانست که لفظ نصیله بمعنی دکچی در کتب متعارفهء لغت عربی بنظر نرسیده اما نصل بمعنی ریسمانی که از دوک برآید نوشته اند، و این بمعنی مطلوب یعنی دکچه صریح نیست و بدین معنی آنچه در لغت عرب موضوع و در کتب متداوله مسطور گشته لفظ وشیعه و دجاجه است چنانکه بر متتبع پوشیده نیست. (حاشیهء برهان چ معین از حاشیهء برهان چ کلکته) : آمد یک بیوه زن مسکینی درویش و دو گروهه ریسمان انداخت. (ترجمهء دیاتسارون، انجیل مرقس باب 12 ص 270).

گروی.

[گِ رُ] (ص نسبی) شیئی که به گرو داده شده. چیزی که به مورد رهن سپرده شده. مال مرهونه. رهین. رهینه. مرهون. مُرتَهَن. (منتهی الارب). رجوع به گِرَو شود.

گروی.

[گُ] (اِخ) نام یکی از خویشان افراسیاب است که در کشتن سیاوش مکرها کرد و حیله ها انگیخت و او را گروی زره نیز گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به فهرست ولف شود :
نهادند پس گیو را با گروی
که همزور بودند و پرخاشجوی.فردوسی.
و رجوع به گروی زره شود.

گروی.

[گِ رِ] (اِخ)(1) ژول. وکیل دادگستری و سیاستمدار متولد در من سوودری(2) (1807 - 1891م.) سومین رئیس جمهوری فرانسه که از سال 1879 تا 1887 این سمت را داشت.
(1) - Grevy, Jules.
(2) - Mont - sous - Vaudrey.

گرویدگی.

[گِ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل گرویدن. ایمان. رجوع به گرویدن شود.

گرویدن.

[گِ رَ دَ] (مص) پهلوی، ویرویستن(1) (از ویراو(2) باور کردن. گمان کردن)، پازند، وروئیستن(3) (از اوستا، ور(4)). (حاشیهء برهان چ معین). ایمان آوردن. (برهان) (آنندراج). ایمان آوردن. تصدیق نمودن و قبول و اذعان کردن. (رشیدی). تصدیق. (دانشنامهء علایی) : وراقیل را نیز گفتند تو نیز به خدای تعالی بگرو و مسلمان شو اگرنه تو نیز هلاک گردی. (ترجمهء طبری بلعمی). مکن و با ابراهیم بگرو و اگرنه ترا بدست ضعیف ترین خلق تباه گردانم. (ترجمهء طبری بلعمی). پس موسی گفت [ فرعون را ]به من بگرو تا من خدای را دعا کنم تا ترا جوانی بازدهد. (ترجمهء طبری بلعمی).
از رودکی شنیدم استاد شاعران
کاندر جهان به کس مگرو جز بفاطمی.
معروفی بلخی.
اگر بگروی تو بروز حساب
مفرمای درویش را شایگان.شهید بلخی.
به آیین پیشینگان مگروید
بدین سایهء سروبن بگروید.دقیقی.
بگوئید و هم زو سخن مشنوید
مگر خود بگفتار او بگروید.فردوسی.
که آن را که خواهد دهد نیکوی
نگر جز به یزدان به کس نگروی.فردوسی.
به که باید گرویدن ز پس از احمد؟
چیست نزد تو برین حجت و برهانی؟
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص 436).
اگر بادیده ای نادیده مشنو
تو برهان خواه و بر تقلید مگرو.
ناصرخسرو.
رسول عجب داشت گفت ایشان امت من اند و بمن گرویده اند. (قصص الانبیاء ص 59). یا عیسی خدا میفرماید من فرستم مائده را، هر که نگرود او را عذابی کنم. (قصص الانبیاء ص 206). در سجود افتادند [ قوم یونس ] و گفتند بار خدایا بتو گرویدیم. (قصص الانبیاء ص 136). گفت این محمد حق است، بدو بگرو و ایمان آور. (مجمل التواریخ والقصص).
پیمبری به سخا گر کسی کند دعوی
ز دوستی سخا شاید ار بوی گروی.سوزنی.
بدو باید که دانا بگرود زود
که جنگ او زیان شد، صلح او سود.نظامی.
هست این را خوش جواب ار بشنوی
بگذری از کفر و بر دین بگروی.مولوی.
سحرست چشم و زلف و بناگوششان دریغ
کین مؤمنان بسحر چنین بگرویده اند.
سعدی (بدایع).
از آن بمن گرویدند طائران حرم
که هر نوا که شنیدم شناختم ز کجاست.
عرفی (از آنندراج).
|| سر به اطاعت نهادن. (برهان) (آنندراج) :
گر مردمی نبوت گردد جهان بتو
یکرویه بگروند و به کس تو بنگروی.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص 403).
زو چه ستانم که جوی نیستش
جز گرویدن گروی نیستش.نظامی.
|| بر دل محبت و اطاعت شخصی را گره بستن. (برهان) (آنندراج) : نزدیک قاضی شیراز بوالحسن آمد و بدو بگروید. (تاریخ بیهقی). || پذیرفتن. (برهان) (آنندراج) : هر که... اخبار گذشتگان بخواند و بگرود و کار زمانهء خویش نیز نگاه کند. (تاریخ بیهقی).
(1) - virravistan.
(2) - virrav.
(3) - varoistan.
(4) - var.

گرویدنی.

[گِ رَ دَ] (ص لیاقت)ایمان آوردنی. اعتقادکردنی. درخور ایمان. قابل اعتقاد. لایق گرویدن.

گرویده.

[گِ رَ دَ / دِ] (ن مف) مؤمن. معتقد.

گرویر.

[گِ یِ] (اِخ)(1) قصبه ای است در سویس که در ناحیهء فریبورک قرار دارد و پنیر آنجا مشهور است و دارای 1500 تن سکنه است.
(1) - Gruyeres.

گروی زره.

[گُ یِ زِ رِهْ] (اِخ)(1) نام یکی از خویشان افراسیاب است که در کشتن سیاوش مکرها کرد و وسیله ها انگیخت :
سیاوش ز گفت گروی زره
برو پر ز چین کرد و رخ پرگره.فردوسی.
نیوشنده بودند و لب با گره
بپاسخ بیامد گروی زره.فردوسی.
گروی زره را گره تا گره
بفرمود تا برکشیدند زه.فردوسی.
رجوع به فهرست ولف و گروی شود.
(1) - Guroi - Zirih.

گروی نامه.

[گِ رُ مَ / مِ] (اِ مرکب)رهن نامه. (ناظم الاطباء).

گره.

[گِ رِهْ] (اِ) پهلوی، گره(1) کردی، گری(2)(گره، عقد ازدواج) ظاهراً از پارسی باستان، گرثه(3). سانسکریت، گرث(4) (بستن). (حاشیهء برهان چ معین). معروف است اعم از اینکه در ریسمان باشد یا درخت و امثال آن و از جایی برآمده باشد و به عربی عقده گویند. (برهان). بند و انگله باشد. (صحاح الفرس) :
و چوب وی... نرم بود چنانکه بر او گره توان افکندن. (حدود العالم).
و دیگر که دارد همان او زره
کجا گیو زد بر گریبان گره.فردوسی.
برزم اندرآید بپوشد زره
یکی جوشن از بر ببندد گره.فردوسی.
بیاورد خفتان و خود و زره
بفرمود تا برگشاید گره.فردوسی.
چون زلف خوبان بیخ او پرگره
چون جعد خوبان شاخ او پرشکن.فرخی.
در شکن زلف هزاران گره
در گره جعد هزاران شکن.فرخی.
بنگر چگونه بست ترا آنکه بست
اندر چهار رشته بچندین گره.ناصرخسرو.
از تب چو تار موی مرا رشتهء حیات
و آن موی همچو رشتهء تب بر بصد گره.
خاقانی.
مرا زبان به ثنا گفتن تو خود گره است
زبان نابغه باید ثنای نعمان را.ادیب صابر.
گره عهد آسمان سست است
گره کیسهء عناصر سخت.انوری.
مگو از زر و صاحب زر که به
گره بدتر از بند و بند از گره.نظامی.
پس کرم کن عذر را تعلیم ده
برگشا از دست و پای من گره.مولوی.
|| قفل :
دگر گنج برگستوان و زره
چو گنجور ما برگشاید گره.فردوسی.
|| لکنت زبان : و این گره از زبان من بردار. (قصص الانبیاء ص 97). رجوع به گره زبان شود. || چین و شکنج :
سیاوش ز گفت گروی زره
برو پر ز چین کرد و رخ پر گره.فردوسی.
چین در ابرو بسرم آمدن ای بدخو چیست
گر سر جنگ نداری گره ابرو چیست.
؟ (از لغت اوبهی).
|| مشکل، چه گره گشا بمعنی مشکل گشا باشد. (برهان) :
اگر مر این گره سخت را تو بگشایی
حقت بجان و بدل بنده وار بگزاریم.
ناصرخسرو.
گرهی را که دست یزدان بست
کی تواند کسی که بگشاید.ناصرخسرو.
رجوع به گره گشا شود. || محل اتصال برگ و جوانهء محوری را در روی ساقهء نبات، گره(5) و فاصلهء دو برگ متوالی یا دو گره متوالی را میان گره(6) مینامند. (گیاه شناسی ثابتی ص 225): جَوزات؛ گرههای میان دو پوست درخت. (منتهی الارب). عُجرَة، گره چوب و جز آن. (منتهی الارب) :
ای نیزهء تو همچو درختی که مر او را
در هر گرهی از دل بدخواه تو باریست.
فرخی.
بر درختی که پر گره شد و زشت
ور زنند آتش و کنند انگشت...اوحدی.
ترکیب ها:
- گره بر آب زدن، گره بر ابرو افتادن، گره بر -ابرو کردن، گره بر ابرو زدن، گره بباد زدن، گره -بر گره، گره در گره، گره بر باد زدن، گره بر -جبین زدن، گره بر کمر زدن، گره بر گوش -زدن، گره بر روی زدن، گره بسایه زدن، گره در -کار افتادن، گره در گلو زدن، گره در گلو -شکستن.؛ رجوع به هر یک از این مدخلها شود.
- از گره رفتن؛ مثل از کیسه رفتن و صاحب مصطلحات گوید که این ترجمه محاورهء هندی است و بعضی قید چیزی که در گره بسته باشد چون سیم و زر و مانند آن نیز کرده. از امیرخسرو علیه الرحمه :
جان میرود ز من چو گره میزند به زلف
مردن مراست از گره او چه میرود.
لیکن بنا بر مشهور مصرع اول چنین است:
او میرود ز ناز و گره میزند به زلف.
جناب سراج المحققین میفرمایند این مثل هندی است در محلی که کاری کنند و شخصی بی نقصان خود مزاحمت رساند میگویند از گره او چه میرود و معنی زر نقد و امثال آن را درآن دخلی نیست. فقیر مؤلف می گوید این بیجا بلکه هر دو فارسی صحیح (است). صائب گوید:
خون میچکد ز غنچهء منقار بلبلان
این نقد تازه کز گره روزگار رفت.
(آنندراج).
- پرگره؛ پرچین و شکنج. رجوع به پر گره شود.
- گره گشا؛ گره گشای. حلال مشکلات :
ره مراد نبندد بر آن شهی کو را
گره گشای ممالک سر سنان باشد.
اثیرالدین اومانی.
- لب با گره؛ در حال گزیدن دندان. مجازاً با ترس و تعجب :
نیوشنده بودند و لب با گره
بپاسخ نیامد گروی زره.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 3 ص 634).
کبر یک سو نه اگر شاهد درویشانی
دیو خوشروی به از حور گره پیشانی.
سعدی.
- امثال: گره کز دست بگشاید چرا آزار دندان را؛ کاری را که به طریق آسانتر و یا بی جنگ و خصومت توان کرد، گرفتن راه دشوار یا با جدال و نزاع انجام کردن آن از خرد نیست. (امثال و حکم دهخدا).
(1) - grah.
(2) - ghiri.
(3) - gratha.
(4) - grath.
(5) - Noeud.
(6) - Entre - noeud.

گره.

[گِ رِهْ] (اِ) تخم خاری است که بدان پوست را دباغت کنند و آن را به عربی قرط خوانند. || دل را گویند که عربان بال خوانند. (برهان).

گره.

[گِ رِهْ] (اِ) ربع چارک ذرع است و چهار گره یک چارک و چهار چارک یک ذرع است و هر گره دو بهر است. طول یک متر معادل است با پانزده گره و چهار عشر :
فراوان بگشتند گرد زره
ز میدان ز ره برنشد یک گره.فردوسی.
چنان زد بر او ناچخ نه گره
که هم کالبد سفته شد هم زره.نظامی.

گره.

[گَ رَ / رِ] (اِ) سبو را گویند و آن ظرفی باشد بجهت آب آوردن. (برهان) (جهانگیری). معرب آن جرق (= جره) است. (جهانگیری).

گره.

[گَ رَ] (اِ) زنگ و زغار. (ناظم الاطباء).

گره.

[گُ رُهْ] (اِ) مخفف گروه بمعنی جمع، دسته :
بدند اندر آن روز مهمان سام
بدیدار سام آن گره شادکام.فردوسی.
نسودی(1) سه دیگر گره را شناس
کجا نیست بر کس از ایشان سپاس.
فردوسی.
گرهی را نشانده بودم پیش
برنهاده به دست جام مدام.فرخی.
زیر هر کاخی گرد آمده مردم گرهی
دستشان زرسپار و پایشان سیم سپر.فرخی.
گیرم دنیا ز بی محلی دنیا
بر گرهی خربط و خسیس بهشتی.
ناصرخسرو.
این گره بادند از ایشان کارسازی کم طلب
کآتشی بالای سر دارند و آبی زیر ران.
خاقانی.
گرفتند ز اول گره بی شمار
سلیح و ستور اندر آن کارزار.اسدی.
همچون ردهء مور بدرشان شده از حرص
از تنگی دست این گره شعرسرایان.سوزنی.
یک گره را جمله عقل و علم و جود
آن فرشته است او نداند جز سجود.
(مثنوی).
(1) - صحیح: بسودی (یسودی) است. رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل نسودی شود.

گره.

[گِ رِ] (اِخ) حمدالله مستوفی گوید: جره، شهرک کوچکی است در تلفظ گره خوانند، در زیر شیراز است و بند امیر که از عمارات عالیهء جهان است در بالای شیراز. در این معنی گفته اند:
از خطهء شیراز گشایش مطلب
کز زیر گره دارد وز بالا بند.
هوایش گرمسیر است و آبش از رودی که بدان شهر منسوب است. حاصلش غله و خرما بود و مردم آنجا بیشتر سلاح ورز باشند و موضع چند از توابع آنجاست. (نزهة القلوب مقالة الثالثه ص 127). جره، به پارسی گره گویند، شهرکی کوچک است و هوای آن گرم سیر است و آب آن از رود است که خود رود گره گویند و منبع این رود از ماصرم است و از این شهرک جز رز خراجی و خرما و غله هیچ نخیزد و مردم آنجا بیشترین سلاح ور باشند و جامع و منبر دارد و مورجره هم از اعمال آن است. (فارسنامهء ابن البلخی چ تهران ص 116).

گره.

[گُرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر، واقع در 4000گزی جنوب خاور دیلم و نزدیک راه فرعی دیلم به گچساران. هوای آن گرم و دارای 250 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گرهاشم.

[گَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد، واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری سپید دشت و 16 هزارگزی باختر ایستگاه چم سنگر. هوای آن معتدل و دارای 60 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه بردی تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات و شغل اهالی زراعت و تهیهء زغال و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گره از پیشانی گشودن.

[گِ رِهْ اَ گُ دَ](مص مرکب) گشاده رو شدن. خود را شادرو نمودن :
گشاد کار مشتاقان از آن ابروی دلبند است
خدا را یک نفس بنشین گره بگشا ز پیشانی.
حافظ.

گره افتادن.

[گِ رِهْ اُ دَ] (مص مرکب)... در کاری؛ مشکل شدن آن. دشوار گردیدن وی.

گره افکندن.

[گِ رِهْ اَ کَ دَ] (مص مرکب)مشکل کردن. سخت کردن کاری را.

گره باز کردن.

[گِ رِهْ کَ دَ] (مص مرکب)گشودن. روا ساختن. انجام دادن :
گره تا میتوانی باز کن از کار محتاجان
چو بیکاران به ناخن گردن خود را مخار اینجا.
صائب.

گره بان.

[گَرْ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان 3 بخش هرسینی شهرستان کرمانشاه، واقع در 27000گزی جنوب باختر هرسین و کنار رودخانهء گاماسیاب. هوای آن سرد و معتدل و دارای 225 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و تریاک و شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو و مزرعه کله هو جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گره بر.

[گِ رِهْ بُ] (نف مرکب) گره برنده. (حاشیهء برهان چ معین). || طرار و آن شخصی است که در این زمان به کیسه بر اشتهار (شهرت) دارد. (برهان) (آنندراج) :
توانگر ز رهزن بود ترسناک
تهی کیسه را از گره بر چه باک؟امیرخسرو.
ز گنج خانهء سلطان کجا خبر دارد
گره بری که ز بهر دو فلس طرار است.
امیرخسرو.

گره بر آب زدن.

[گِ رِهْ بَ زَ دَ] (مص مرکب) افسونکاری کردن. حیله گری. جادوئی :
دم سخت گرم دارد که بجادوئی و افسون
بزند گره بر آب او و ببندد او هوا را.مولوی.

گره بر ابرو انداختن.

[گِ رِهْ بَ اَ اَ تَ](مص مرکب) ترش رو شدن. عبوس گشتن :
گره ز ناز بر آن ابروی دوتا انداخت
بکار ما گرهی ز آن گره گشا انداخت.
درویش واله هروی.

گره بر ابرو برآوردن.

[گِ رِهْ بَ اَ رو بَ وَ دَ] (مص مرکب) خشم آوردن. ترش رو گردانیدن. || تولید چین در ابرو کردن. تولید خشم کردن :
سخن کان برآرد به ابرو گره
اگر آفرین است ناگفته به.نظامی.

گره بر ابرو درآوردن.

[گِ رِهْ بَ اَ دَ وَ دَ] (مص مرکب) ترش رو شدن. عبوس گشتن :
گره درمیاور بر ابروی خویش
در آیینهء فتح بین روی خویش.نظامی.

گره بر ابرو دیدن.

[گِ رِهْ بَ اَ دی دَ](مص مرکب) روی ترش دیدن. چهرهء عبوس دیدن :
بزندان قاضی گرفتار به
که در خانه دیدن بر ابرو گره.
سعدی (بوستان).

گره بر ابرو زدن.

[گِ رِهْ بَ اَ زَ دَ] (مص مرکب) گره بر ابرو برآوردن :
چو دیدش گره زد بر ابرو ز خشم
بدو گفت کای بدرگ شوخ چشم.اسدی.
گمانم چو برزد به ابرو گره
شه چین کمان را فروکرد زه.نظامی.
مزن تا توانی بر ابرو گره
که دشمن اگر چه زبون، دوست به.سعدی.

گره بر ابرو کردن.

[گِ رِهْ بَ اَ کَ دَ](مص مرکب) تند شدن. (آنندراج). خشمگین گشتن :
چرخ کمانهای سزاوار زه
بر مه نو کرده بر ابرو گره.
میرخسرو (از آنندراج).

گره بر باد زدن.

[گِ رِهْ بَ زَ دَ] (مص مرکب) گره بر باد کنایه از بی اعتباری دنیا باشد، چه هرگاه گویند گره بر باد مزن، مراد این باشد که مال دنیا ذخیره منه و بر عمر اعتماد مکن که دنیا اعتماد را نشاید. (برهان) (آنندراج) :
متاع جهان هست باد روان
گره بر زدن باد را چون توان.امیرخسرو.
اینجا گره بر باد میزنند. (امثال و حکم). رجوع به گره بباد زدن شود.

گره بر جبین زدن.

[گِ رِهْ بَ جَ زَ دَ](مص مرکب) در کاروبار گره شدن. (آنندراج). || روترش کردن. چهره را خشمگین نمودن.

گره برزدن گوش را.

[گِ رِهْ بَ زَ دَ](مص مرکب) گوش مالیدن :
چو در روز پیچیدی اندام را
گره برزدی گوش ضرغام را.
نظامی (از آنندراج).

گره بر گره.

[گِ رِهْ بَ گِ رِهْ] (ص مرکب)کنایه از سخت مشکل و پیچ در پیچ. (برهان) (آنندراج) :
کلاهی دگر بود مشکین زره
چو زنجیر گشته گره بر گره.فردوسی.
مهر دهن در دهن آموخته
کینه گره بر گره اندوخته.نظامی.
بتن بر یکی آسمان گون زره
چو مرغول هندی گره بر گره.نظامی.

گره بر گوش زدن.

[گِ رِهْ بَ زَ دَ](مص مرکب) کنایه از کر شدن و سخن نشنیدن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || به حرف کسی توجه نکردن و ناشنیده انگاشتن. (مجموعهء مترادفات ص 59). || کنایه از گوشمالی. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص 59).

گره بستن.

[گِ رِهْ بَ تَ] (مص مرکب)عقده ساختن. معقد کردن. تعقد. استوار کردن :
برزم اندر آید [رستم] بپوشد زره
یکی جوشن از بر ببندد گره.فردوسی.

گره بسته.

[گِ رِهْ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)پیچیده شده. معقد :
بسی نکته های گره بسته گفت
که آن در ناسفته را کس نسفت.نظامی.

گره بسته.

[گِ رِهْ بَ تَ / تِ] (اِ مرکب)فلرز. فلرزنگ. دستمال بسته. پارچهء قماش گره کرده محتوی چیزی. چیزی در دستارچه مانندی بسته. کهنه ای در میان چیزی که چهارگوش آن را بهم گره زنند.

گره بند.

[گِ رِهْ بَ] (نف مرکب) مقابل گره گشا. (آنندراج). || (اِ مرکب) جوز گره. || کمربند شلوار. (ناظم الاطباء). || گره. تکمه. دکمه :
نقاب گل کشید و زلف سنبل
گره بند قبای غنچه واکرد.حافظ.

گره بندان.

[گِ رِهْ بَ] (اِ مرکب) سالگره. (آنندراج). جشن تولد سالیانه :
دلگشائی این گره بندان
گره از کار روزگار گشاد.
ظهوری (از آنندراج).

گره به باد زدن.

[گِ رِهْ بِ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از اعتماد بر عمر کردن است. (رشیدی) (انجمن آرا). تکیه و اعتماد بر کار بی بقا کردن. (غیاث) (آنندراج) :
گره بباد مزن گرچه بر مراد رود
که این سخن به مثل باد با سلیمان گفت.
حافظ.

گره به بند قبا بستن.

[گِ رِ هْ بِ بَ دِ قَ بَ تَ] (مص مرکب) مرادف رشته به انگشت بستن. (آنندراج). چیزی را بستن به قبا یا به انگشت تا قول و وعده داده را فراموش نکنند :
تا وعده ای که ماند بیادت که عاشقان
چندین گره به بند قبای تو بسته اند.
شیخ فیضی (از آنندراج).

گره به بند قبا زدن.

[گِ رِهْ بِ بَ دِ قَ زَ دَ] (مص مرکب) مرادف رشته به انگشت بستن است. (آنندراج) :
ماند بسبحه بسکه پی وعدهء وصال
خوبان گره زدند به بند قبای تو.
سلیم (از آنندراج).

گره به سایه زدن.

[گِ رِهْ بِ یَ / یِ زَ دَ] (مص مرکب) مرادف گره به باد زدن است. (آنندراج). اعتماد بر کار بی بقا کردن. (مجموعهء مترادفات ص 292) :
گره به سایهء ابر بهار نتوان زد
مبند دل به حیاتی که درگذر باشد.
صائب (از آنندراج).

گره به سخن زدن.

[گِ رِهْ بِ سُ خَ زَ دَ](مص مرکب) مطالب پیچیده گفتن. سخنان معقول و منطقی راندن :
چون من گره زنم بسخن از کجا نهد
سقراط دست بر گره استوار من.
ناصرخسرو.

گره به کار انداختن.

[گِ رِهْ بِ اَ تَ](مص مرکب) کنایه از برنیاوردن حاجت. (آنندراج). رجوع به گره بکار زدن شود.

گره به کار زدن.

[گِ رِهْ بِ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از برنیاوردن حاجت. (آنندراج). مشکل کردن کار کسی :
کوتاه گشت از همه جا رشتهء امید
از بسکه روزگار گره زد به کار من.
طالب کلیم (از آنندراج).

گره پیشانی.

[گِ رِهْ] (ص مرکب) کنایه از اخم رو، بیدماغ و این فعل را گره بر جبین زدن و گره در ابرو زدن و کردن و گره بر ابرو زدن و آوردن و انداختن و گره بر رو زدن و گره گشتن ابرو گویند. (بهار عجم) (آنندراج) :
طلب کردند نافرجام گویی
گره پیشانیی آژنگ رویی.نظامی.
کبر یکسو نه اگر شاهد درویشانی
دیو خوش طبع به از حور گره پیشانی.
سعدی (بدایع).

گره تن.

[گِ رِهْ تَ] (اِ مرکب) عنکبوت. (آنندراج). رجوع به کارتن و کارتنه شود.

گره چقا.

[گَ رِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند، واقع در 29000گزی شمال باختری شهر نهاوند و 3000گزی باختری راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 490 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء تویسرکان تأمین میشود. محصول آن غلات، تریاک، توتون، حبوبات و چغندر و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ایل یارمطاقلو برای تعلیف احشام به این ده می آیند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گره چقا.

[گَ رِ چِ] (اِخ) دهی است از بخش چوار شهرستان ایلام، واقع در 34000گزی باختری چوار و 34000گزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد. هوای آن سرد، دارای 70 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است و چادرنشین هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گره چقا.

[گَ رِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 15گزی شمال باختری کرمانشاه. راه آن از طریق سراب خشکه کنار شوسهء کرمانشاه به روانسر هوای آن سرد و دارای 7 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه قره سو و رازآور تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گرهچه.

[گِ رِ چَ / چِ] (اِ مصغر) (از: گره + چه، پسوند تصغیر). (حاشیهء برهان چ معین). گره کوچک. (برهان). گره خورده و گرهه. (آنندراج) (انجمن آرا).

گره خوردن.

[گِ رِهْ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) بسته شدن با گره :
رشته ام تاب گره خوردن ز کوتاهی نداشت
اینقدر پیچیدگی افتاد در کارم چرا؟
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
قفل وسواسی است در کف رشتهء اعمالها
میخورد صد جا گره تا یک گره وا میشود.
میرزا یوسف واله (از آنندراج).

گره دادن.

[گِ رِهْ دَ] (مص مرکب) گره زدن و بستن. رجوع به گره زدن و گره بستن شود. || مجازاً، مشکل کردن کار.

گره داده.

[گِ رِهْ دَ / دِ] (ن مف مرکب)گره خورده. گره زده :
کمند گره دادهء پیچ پیچ
بجز گرد گردن نمی گشت هیچ.نظامی.
رجوع به گره شود.

گره در ابرو زدن.

[گِ رِهْ دَ اَ زَ دَ] (مص مرکب) چین بر ابرو آوردن. خشمگین شدن. ترشرو گردیدن :
یک گره گر ز زلف وا گردد
صد گره میزنی تو در ابرو.
ملاتشبیهی (از آنندراج).
رجوع به گره بر ابرو زدن شود.

گره در ابرو کردن.

[گِ رِهْ دَ اَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) گره در ابرو زدن :
شاه ازو هم گره در ابرو کرد
از حضور خودش بیکسو کرد.
میرخسرو (از آنندراج).

گره در کار افتادن.

[گِ رِ هْ دَ اُ دَ] (مص مرکب) مشکل شدن کار. پیچیده شدن آن. دشوار شدن شغل :
گرچه افتاد ز زلفش گرهی در کارم
همچنان چشم گشاد از کرمش میدارم.
حافظ.

گره در گره.

[گِ رِهْ دَ گِ رِهْ] (ص مرکب)مشکل در مشکل. پیچیده در پیچیده. پیچیدگی :
گرچه گره در گرهش کرده بود
برنگرفت از سر این رشته پای.نظامی.
در هوس این دو سه ویرانه ده
کار فلک بود گره در گره.نظامی.
رجوع به گره بر گره شود.

گره در گلو زدن.

[گِ رِهْ دَ گَ / گِ زَ دَ](مص مرکب) کنایه از بند کردن گلو. (آنندراج) :
هرگز غمی ز کاسهء خالی نمیخوریم
نرگس صفت زدیم گره در گلوی خویش.
ملاطاهر غنی (از آنندراج).

گره در گلو شکستن.

[گِ رِهْ دَ گَ / گِ شِ کَ تَ] (مص مرکب) بند آمدن نفس از بیم و هراس :
ز غریدن زنده پیلان مست
گره در گلوی هزبران شکست.
نظامی (شرفنامه ص 12).
رجوع به گره در گلو زدن شود.

گره زار.

[گِ رِهْ] (اِ مرکب) پر از گره. || زلف در هم پیچیده. (ناظم الاطباء) :
مشاطه زد به گره زار طره ات ناخن
عجب که عقدهء دل واشود به آسانی.
ملاطغرا (آنندراج).

گره زبان.

[گِ رِ هِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لکنت زبان. (ناظم الاطباء). رجوع به گره شود.

گره زدن.

[گِ رِهْ زَ دَ] (مص مرکب) بستن. عقده زدن :
موئی چنین دریغ نباشد گره زدن
بگذار تا کنار و برت مشکبو شود.سعدی.
گره بر سر بند احسان مزن
که این زرق و شید است و تزویر و فن.
سعدی.
خوردهء جان میجهد از سنگ بیرون چون شرار
میزنی چندین گره بر روی یکدیگر چرا.
صائب (از آنندراج).
|| کنایه از ذخیره نهادن. || مال دنیا جمع کردن. (برهان) (آنندراج).

گره زو.

[گَ رِ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان زوارم بخش شیروان شهرستان قوچان، واقع در 5 هزارگزی باختر شیروان و 4 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی شیروان به بجنورد. هوای آن معتدل و دارای 151 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و انگور و شغل اهالی زراعت و مال داری است. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گرهس.

[گِ هِ] (اِ) سپری که از ترکهء بید بافته باشند، من جمله اسلحهء پارسیهای قدیم است. رجوع به تاریخ ایران باستان ص 730 شود.

گره ساز.

[گِ رِهْ] (نف مرکب) کسی که گره درست کند. گره سازنده :
بهر گشاد کار که در بستگی کم است
با قامت خمیده گره ساز میروم.
درویش واله هروی (از آنندراج).
|| سازندهء دگمه و دگمه ساز. (ناظم الاطباء).

گره سست شدن.

[گِ رِهْ سُ شُ دَ](مص مرکب) گره سست شدن بر چیزی، آسان و سهل شدن آن : [ پس از هفت سال تجسس عاقبت گیو جوانی را می بیند و گمان می برد که او کیخسرو است ] .
به دل گفت گیو این بجز شاه نیست
چنین چهره جز درخور گاه نیست
پیاده بدو تیز بنهاد روی
چو تنگ اندرآمد بنزدیک اوی
گره سست شد بر در رنج اوی
پدید آمد آن نامور گنج اوی
[ یعنی کیخسرو پدید آمد ] .
فردوسی.

گره شدن.

[گِ رِهْ شُ دَ] (مص مرکب)عقده ایجاد شدن :
طوفان گره شده ست مرا در دل تنور
تا مهر شرم بر لب اظهار ما زده ست.
صائب (از آنندراج).
- گره شدن عمر؛ کوتاه شدن آن :
به من هم چون خضر دادند عمر جاودان اما
گره شد رشتهء عمرم ز بس بر خویش پیچیدم.
صائب.
- گره شدن سرمه؛ باقیماندن، و چسبیدن اندکی از آن :
چشم ما بر پیچش زلف است بر رخسار نیست
سرمه چون گردد گره در دیده کم از خار نیست.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- گره شدن در حلق؛ در گلو گیر کردن. در گلو شکستن. شکستن گره در حلق و گلو :
آب حیوان چو شد گره در حلق
زهر شد گر چه بود نوش گوار.سنایی.
رجوع به گره در گلو شکستن شود.
- گره شدن کار؛ گره در کار افتادن. رجوع به همین مدخل شود.

گره طاعون.

[گِ رِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غلوله که نزدیک زهار و بغل از مواد موی متولد شود و آن بالخاصیت مهلک باشد. (آنندراج) :
کام عاشق چو درآید به بغل می میرد
غنچه بر شاخ گل ما گره طاعون است.
سلیم (از آنندراج).

گره فکندن.

[گِ رِهْ فَ / فِ کَ دَ] (مص مرکب) ایجاد گره. تولید عقده. || گره فکندن بر دل، غمگین ساختن. اندوهگین کردن دل :
چو نافه بر دل مسکین(1) من گره مفکن
که عهد با سر زلف گره گشای تو بست.
حافظ.
(1) - ن ل: مشکین.

گرهک.

[گِ رِ هَ] (اِ مصغر) مصغر گره. گرهچه. گره خرد و کوچک. (ناظم الاطباء).

گره کردن.

[گِ رِهْ کَ دَ] (مص مرکب) بند کردن. استوار کردن :
گنجه گره کرده گریبان من
بی گرهی گنج عراق آن من.نظامی.
|| گره زدن :
دشمن من این تن بدمهر مست
کرده گره دامن بر دامنم.
ناصرخسرو (دیوان ص 279).

گره کور.

[گِ رِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)گرهی که بسختی باز شود، یا اصو باز نشود.

گره گردان.

[گِ رِهْ گَ] (اِ مرکب) نام نوعی از بازی است. (برهان) (آنندراج).

گره گردیوس.

[گِ رِ هِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گره مخصوصی است و ضرب المثل در موردی که کسی مسئلهء غامض و لاینحلی را حل نکند ولی زود با تردستی آن را از پیش بردارد، گویند «گره گردیوس را برید». رجوع به گردیوس در همین لغت نامه و ایران باستان ص 1284 شود.

گره گرنگ.

[گِ رِهْ گِ رِ نَ] (اِ مرکب)مجموع بسته های خرد و کوچک و بزرگ که غالباً پیره زنان در صندوق یا صندوقچهء خود دارند. دستارهای خرد و بزرگ که در آن چیزها بسته اند: در گره گرنگم بگردم شاید دگمه ای به این رنگ پیدا کنم.

گره گشا.

[گِ رِهْ گُ] (نف مرکب) گره گشاینده. مجازاً بمعنی گشایندهء مشکل و آسان کنندهء کار :
عشق است گره گشای هستی
گردابه زهاب خودپرستی.نظامی.
آن می که گره گشای کار است
با نفس، چو روح سازگار است.نظامی.
گفت ای نفس تو جان فزایم
اندیشهء تو گره گشایم.نظامی.
چو غنچه(1) جمله فروبستگی است کار جهان
تو همچو باد بهاری گره گشا میباش.حافظ.
(1) - ن ل: اگرچه.

گره گشادن.

[گِ رِهْ گُ دَ] (مص مرکب)باز کردن گره. گره بسته را گشودن. و با ترکیبات ذیل آید و معانی مختلف دهد:
- گره گشادن از ابرو؛ چهره را بازنمودن. گشاده رو گشتن :
گره بگشای ز ابروی هلالی
خزینه پر گره کن خانه خالی.نظامی.
-گره گشادن از خنده؛ آشکار شدن. پدید شدن :
خنده چو بیوقت گشاید گره
گریه از آن خندهء بیوقت به.نظامی.
-گره گشادن دل؛ غم دل را بردن. شاد کردن دل :
که همی شد دلی گشاد گره
بهر بی بی بسوی زاهد ده.سنایی.
کس برای گره گشادن دل
غمگساری نشان دهد، ندهد.خاقانی.

گره گشاده.

[گِ رِهْ گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)حل شده. گشوده. || (در مورد خلقت و آفرینش) ایجاد کرده. مخلوق :
آفرینش گره گشادهء اوست
و آفرین مهر برنهادهء اوست.نظامی.

گره گشای.

[گِ رِهْ گُ] (نف مرکب) گره گشاینده. گره گشا :
در در آن رشته سرگرای بود
که کلیدش گره گشای بود.نظامی.
تیغ او در مفاصل عدو چون قضا گره گشای. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چو نافه بر دل مسکین(1) من گره مفکن
که عهد بر سر زلف گره گشای تو بست.
حافظ.
(1) - ن ل: مشکین.

گره گشایی.

[گِ رِهْ گُ] (حامص مرکب)گشوده شدن گره. بازشدن گره. مجازاً برطرف شدن مانع. آسان شدن کار :
دولت سبب گره گشایی است
فیروزهء خاتم خدایی است.نظامی.
گر عود کند گره نمایی
تو نافه شو از گره گشایی.نظامی.
|| کمک. مساعدت :
شود جهان لب پرخنده ای اگر مردم
کنند دست یکی در گره گشایی هم.صائب.

گره گشایی کردن.

[گِ رِهْ گُ کَ دَ](مص مرکب) گره باز کردن. مجازاً مشکلی را آسان کردن :
بهوش باش دلی را به سهو(1) نخراشی
به ناخنی که توانی گره گشایی کرد.صائب.
(1) - ن ل: بقهر، ز قهر.

گره گشودن.

[گِ رِهْ گُ دَ] (مص مرکب)باز کردن گره :
نیست جز دندان شکستن چاره ای کج بحث را
از دم عقرب گره نتوان گشود الا به سنگ.
صائب.
رجوع به گره گشادن و گره گشایی و گره گشا شود.

گره گندله.

[گِ رِهْ گُ دُ لَ / لِ] (ص مرکب) خشن. || کثیرالعقد. پرگره.

گره گوشت.

[گِ رِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غدد را گویند و آن گرهی است سفید که در میان گوشت میباشد. (برهان) (آنندراج). کنایه از غده باشد. (انجمن آرا). کَین. (منتهی الارب).

گره گیر.

[گِ رِهْ] (نف مرکب) مجعد. پیچیده. در صفات زلف و ابرو مستعمل است. (آنندراج) :
در دلم غصهء گره گیر است
چرخ تسکین آن دهد ندهد.خاقانی.
کمند رومیان بر شکل زنجیر
چو موی زنگیان گشته گره گیر.نظامی.
سر زلف گره گیر دلارام
به دست آورد و رست از دست ایام.نظامی.
زلفین مسلسلش گره گیر
پیچیده چو حلقه های زنجیر.نظامی.
خندهء جام می و زلف گره گیر نگار
ای بسا توبه که چون توبهء حافظ بشکست.
حافظ.
|| گره دار. با گره :
کمان ابرویش گر شد گره گیر
کرشمه بر هدف میراند چون تیر.نظامی.
چین ز ابروی گره گیر تو خط هم نگشود
تا قیامت نشود نرم کمانی که تراست.
صائب (از آنندراج).
رجوع به گره بر ابرو افکندن شود.

گره ماغان.

[گِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 35000گزی شمال باختری بافت و 4000گزی چهارطاق. هوای آن کوهستانی و سرد، دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوبات، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گره مند.

[گِ رِهْ مَ] (ص مرکب) دارای گره. گره دار :
در حلقهء رشتهء گره مند
زندانی بند گشته بی بند.نظامی.

گره ناک.

[گِ رِهْ] (ص مرکب) گره دار. دارای گره :
چون رشتهء جان شو از گره پاک
چون رشتهء تب مشو گره ناک.نظامی.
رجوع به گره مند شود.

گرهن عربی.

[گِ رِ عَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان وراوی بخش کنگان، کنار راه مالرو گله دار به وراوی. هوای آن گرم و دارای 64 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گره وا کردن.

[گِ رِهْ کَ دَ] (مص مرکب)گره باز کردن. گره گشادن و گشودن. مجازاً رفع مشکل کردن. مشکلی را آسان نمودن :
چون وانمیکنی گرهی خود گره مباش
ابروگشاده باش چو دستت گشاده نیست.
صائب.
وا نکرد آئینه گردیدن گره از کار من
بند حیرت سخت تر از بیضهء فولاد بود.
میرزا بیدل (از آنندراج).

گرهه.

[گِ رِ هَ / هِ] (اِ مصغر) گرهچه که گره کوچک است و به این معنی با تشدید ثالث هم گفته اند. || گره کوچکی که در نباتات بهم رسد. (برهان) (آنندراج).

گرهه.

[گُ رُ هَ / هِ] (اِ) مخفف گروهه. گلوله. (برهان) (آنندراج) :
چنان زد برو گرههء منجنیق
که شد کوه در آب دریا غریق.
شیخ نظامی (از جهانگیری).
|| گروه مردم. (برهان). رجوع به گروهه شود.

گری.

[گَ] (پسوند) از گر + ی (حاصل مصدر). اسم مصدرهای مختوم به گری بر دو قسم اند: الف - بخشی آنها هستند که بدون (ی) مورد استعمال دارند، مانند دادگری، بیدادگری، آهنگری، مسگری، آرایشگری، کیمیاگری، زرگری، خوالیگری؛ که دادگر، بیدادگر، مسگر، آرایشگر، کیمیاگر، زرگر و خوالیگر استعمال شده. در این نوع کلمات «ی» اسم مصدر به کلمات مختوم به پساوند «گر» (پساوند شغل، مبالغه) الحاق شده(1) :
یکی گفت ما را بخوالیگری
بباید بَرِ شاه رفت آوری.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج 1 ص 35).
و در نجوم و تقویم گری و مولودگری و فال گویی و آرایشگری بجد و هزل درو نرود. (قابوسنامه صص112 - 113).
گر به چین از صورت رویت یکی نسخه برند
بتگران چین همه توبه کنند از بتگری.
امیر معزی نیشابوری (دیوان ص 107).
سامری گر زرگری بر صورت گوساله کرد
کرد جادو چشم او بر چهرهء من زرگری.
امیر معزی (ایضاً ص 714).
حافظ غبار فقر و قناعت ز رخ مشوی
کاین خاک بهتر از عمل کیمیاگری.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 315).
خانهء شرع خراب است که ارباب صلاح
در عمارت گری گنبد دستار خودند.
طالب آملی (از دستور پهلوی ص 101).
ب - بخش دیگر آنها هستند که بدون «ی» مورد استعمال ندارند، مانند: قاضیگری، لوطیگری، وحشیگری، لاابالیگری، صوفیگری؛ که قاضیگر، لوطیگر، وحشیگر، لاابالیگر، صوفیگر نیامده : قاضی بوالهیثم پوشیده گفت و وی فراخ مزاح بود: ای ابوالقاسم! یاد دار که قوادی به از قاضیگری است. (تاریخ بیهقی از امثال و حکم دهخدا: قوادی به از). «روی لوطیگری این کار را انجام بده». «وحشیگری نکن». «لاابالیگری را کنار بگذار». در قدیم بجا «گری» در این نوع کلمات همان «ی» اسم مصدر استعمال میشد: قاضیی، صوفیی؛ بعدها چون تلفظ دو «ی» را ثقیل دانسته اند، بجای «ی» اسم مصدر گری را آوردند که افادهء همان معنی کند. (اسم مصدر - حاصل مصدر تألیف دکتر معین صص 85 - 86) :
شه از خواب دوشینه سر برگرفت
نیایشگری کردن از سرگرفت.نظامی.
نهادی کلاه کیانی ز سر
بخدمتگری چست بستی کمر.نظامی.
گرچه بشعر اندرون ز کدیه گری نیست
من بچنین شعر بر دلش بگرایم.سوزنی.
نخوردم بحیلت گری مال کس.
سعدی (بوستان).
که من بجلوه گری پای زشت می پوشم
نه پر و بال نگارین همی کنم اظهار.سعدی.
گویند که دوش شحنگان تتری
دزدی بگرفتند به صد حیله گری.
سعدی (رباعیات).
(1) - رک بند 2 از «موارد استعمال» اسم مصدر یایی در «اسم مصدر - حاصل مصدر»، تألیف دکتر معین.

گری.

[گَ] (اِ) هر پیمانه را گویند خواه جریب که پیمانهء زمین است و خواه گز که زمین و جامه و امثال آن بدان پیمایند و گز کنند و خواه کیله که پیمانهء غله است و خواه پنگان که پیمانهء ساعت باشد و آن جامی است از مس و در بن آن سوراخی کنند بعنوانی که چون آن را بر زیر آب گذارند بعد از گذشتن یک ساعت نجومی پر آب میشود و به ته آب می نشیند. (برهان) (آنندراج). جریب. (مهذب الاسماء) (السامی) : و بر جهان برین جملت... خراج نهاد، کشته های غله بوم، از یک گری(1)زمین خراج یک درم سیم نقره. زمین رزبوم از یک گری زمین خراج هشت درم. (فارسنامهء ابن البلخی ص 93).
عشق تو همچون قلک خرمن شادی بداد
صد کس را یک قفیز یک کس را صد گری.
سنایی.
باش تا چون چشم ترکان تنگ گردد گور تو
گرچه خود را گور سازی در مسافت ده گری.
سنایی.
زانکه امثال مرا بی شاعری بسیار داد
کاخهای چار پوشش باغهای چل گری.
انوری (از آنندراج).
چرخ است و خوشه ای بزکاتش مدار چشم
کان صاع کو دهد دو گری یک قفیز نیست.
خاقانی.
|| اندکی از ساعت شب روزی را نیز گری گویند و آن بیست و دو دقیقه و سی ثانیه ساعت باشد. (برهان).
(1) - ن ل: گزی.

گری.

[گَ] (حامص) (از: گر + ی حاصل مصدر، اسم معنی) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گر بودن یعنی علت جرب داشتن. (برهان) (آنندراج).

گری.

[گِ](1) (اِ) گره باشد اعم از گره ریسمان و چوب و امثال آن. (برهان) (آنندراج).
(1) - با تحتانی مجهول. (برهان).

گری.

[گَ] (اِ) گردن که بعربی جید خوانند و از این جهت است که بخیهء جامه را گریبان میگویند یعنی نگه دارندهء گردن، چه بان بمعنی نگاه دارنده است و در دیگ بریان پلاو نیز محاذی گردن گوسفند بریان را گریگاه خوانند یعنی جای گردن. (برهان) (آنندراج). رجوع به گریبان شود.

گری.

[گِ] (فعل امر، اِمص) ریشهء معنی گریستن و گرییدن. (حاشیهء برهان چ معین). || گریه و امر به گریه کردن یعنی گریه کن. (فرهنگ اسدی) (برهان) (آنندراج) :
تو اکنون به درد برادر گری
چه با طوس نوذر کنی داوری.فردوسی.
بیش از آن باشد کز عشق تو چون موی شدم
سال تا سال خروش و ماه تا ماه گری.
فرخی.
بر آسمان ز غم عاشقی است اختر من
بر آن گری که مر او را چنین بود اختر.
فرخی.
ای ابر بهمنی نه بچشم من اندری
تن زن زمانکی و بیاسا و کم گری.فرخی.
|| (نف) در شاهد زیر به معنی گریان است :
بینند بخون خصم و برخصم
تیغ تو گری و آسمان خند.
خاقانی (دیوان ص 617).

گری.

[گِ رِ] (اِخ)(1) استفن. فیزیک دان انگلیسی متولد در لندن. (در حدود 1670 - 1736م.). او امکان استفادهء از نیروی برق را در اجسام هادی ارائه نمود و اعمال الکتریکی را از فواصل دور کشف کرد.
(1) - Gray, Stephen.

گری.

[گِ رِ] (اِخ)(1) توماس. شاعر انگلیسی متولد در لندن(2). (1716 - 1771م.). شعرهای رثایی او مملو از حزن و ظرافت است.
(1) - Gray, Thomas.
(2) - London.

گری.

[گِ رِ] (اِخ) جین(1). شاهزاده خانم انگلیسی متولد در برادگیت(2). (1538 - 1559م.). دختر کوچک ماری(3) خواهر هنری هشتم(4) که برخلاف میل و رضای خویش به تاج و تخت انگلستان رسید و تسلیم ماری تودر(5) شد و ماری تودر دستور داد که او را سر ببرند.
(1) - Grey, Jane.
(2) - Bradgate.
(3) - Marie.
(4) - Henri VIII.
(5) - Marie Tudor.

گری.

[گَ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوزم و دهج بخش شهر بابک شهرستان یزد، واقع در 31 هزارگزی شمال شهر بابک و 13 هزارگزی راه جوزم به شهر بابک. هوای آن معتدل، دارای 56 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

گری.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش درکواز شهرستان ایلام، واقع در 21000گزی جنوب خاوری قلعه دره کنار راه مالرو امامزاده نصرالدین. هوای آن معتدل، دارای 270 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. زمستان را به چالاب مهراب میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گریال.

[گَرْ] (اِ) تخته ای باشد از هفت جوش که چون زمانی از ساعت بگذرد و گری که پنگان است در آب نشیند چوبی بر آن تختهء هفت جوش زنند تا صدایی کند، مردمان دانند که چه مقدار از روز یا شب گذشته است و این در هندوستان متعارف است. (برهان) (آنندراج). زنگ. ساعت آبی است. (جهانگیری). از هندی «گهریال» با های مختفی و رای هندی. تا کنون نیز در هندوستان رسم است که بر درگاه بزرگان تختهء فلزی آویخته است و سر ساعت قراول با چوب عدد ساعت شبانه روزی را بر آن می نوازد و آن را «گهریال» گویند. (فرهنگ نظام از حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
گریال که نوحه می کند گاه گری
دانی غرضش چیست از این نوحه گری؟
یعنی که گری گری شود عمر تو کم
پیمانهء عمر پر شود تا نگری.

گریالقا.

[گِ لِ] (اِ مرکب) صورت زشت بدترکیب هولناک. (ناظم الاطباء).

گریامان.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش زابلی شهرستان سراوان، واقع در 25000گزی شمال باختری زابلی و 2000گزی شمال راه مالرو زابلی به ایرانشهر. هوای آن گرم و دارای 75 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و ذرت، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گریان.

[گِرْ] (نف، ق) گریه کنان. (برهان) (آنندراج). گرینده. باکی. (منتهی الارب) :
بنوبهاران بستای ابر گریان را
که از گریستن اوست این زمین خندان.
رودکی.
دلخسته و محرومم و پی خسته و گمراه
گریان به سپیده دم و نالان به سحرگاه.
خسروانی.
برفتند یکسر بنزدیک شاه
غریوان و گریان و فریادخواه.فردوسی.
بگفت این و بنشست گریان بدرد
پر از خون دل و چشم پر آب زرد.
فردوسی.
همه انجمن زار و گریان شدند
چو بر آتش تیز بریان شدند.فردوسی.
هر دو گریانیم هر دو زرد و هر دو در گداز
هر دو سوزانیم هر دو فرد و هر دو ممتحن.
منوچهری.
بسا که خندان کرده ست چرخ گریان را
بسا که گریان کرده ست نیز خندان را.
ناصرخسرو.
تو گریانی جهان خندان موافق کی شود با تو
جهان بر تو همی خندد چرائی تو برو گریان.
ناصرخسرو.
از سخن پیر ملامت گرش
گریان گریان بگذشت از برش.نظامی.
دلش نالان و چشمش زار و گریان
جگر از آتش غم گشته بریان.نظامی.
شمع را زیباست هر ساعت تری
گاه گریان گاه خندان باختن.عطار.
بگذر ز راه دعوی در جمع اهل معنی
مرهم طلب از ایشان گریان بسوز و دردی.
عطار.
... چندانکه بر درمهاش اطلاع یافت ببرد و بخورد و سفر کرد و بامدادان دیدند عرب را گریان و عریان. (گلستان).
ای خنک چشمی که او گریان اوست
ای همایون دل که او بریان اوست.مولوی.

گریان.

[گُرْ] (اِ) آتشدان گرمابه باشد که آن را گلخن هم میگویند. || فدا یعنی کسی که خود را یا دیگری را بدان از بلا نجات دهد. (برهان) (آنندراج). ظاهراً مخفف «گربان» = قربان. رجوع به کیریان و کریان شود. (حاشیهء برهان چ معین).

گریاندن.

[گِرْ دَ] (مص) به گریه انداختن. وادار به گریه کردن: اسخن الله علیه، بگریاند خدای او را. (منتهی الارب). دوست آن است که بگریاند، دشمن آن است که بخنداند. رجوع به گریانیدن شود.

گریاندنی.

[گِرْ دَ] (ص لیاقت) چیزی که موجب گریه شود. گریه آور.

گریان شدن.

[گِرْ شُ دَ] (مص مرکب) به گریه افتادن. گریستن و زاریدن :
به هامون درون پیل گریان شود
به جیحون درون آب بریان شود.فردوسی.
چنان تنگ شد بر دل من جهان
که گریان شدم آشکار و نهان.فردوسی.
زمانی بسالوس گریان شدم
که من ز آنچه گفتم پشیمان شدم.
سعدی (بوستان).

گریانندگی.

[گِ نَنْ دَ / دِ] (حامص) عمل گریاننده.

گریاننده.

[گِ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنچه یا آنکه بگریاند. گریه آور. مُبکی.

گریانی.

[گِرْ] (حامص) گریان بودن. گریستن :
ز گریانی که هستم مرغ و ماهی
همی گریند بر من همچو من زار.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 161).

گریانیدن.

[گِرْ دَ] (مص) گریستن کنانیدن. (ناظم الاطباء). به گریه آوردن. گریاندن. اِبتِکاء. (زوزنی). اِستِبکاء. (منتهی الارب). اِبکاء. (ترجمان القرآن). رجوع به گریاندن شود.

گریانیدنی.

[گِرْ دَ] (ص لیاقت) قابل گریاندن. درخور گریاندن. رجوع به گریاندن و گریانیدن شود.

گریب.

[گَ / گِ] (اِ) معرب آن جریب است و آن مقدار مسافتی است که با دو گاو بتوان زراعت کرد. فَدان. (المنجد): درم را به شصت پشیز کردند و گریب ها به شست عشیر. (التفهیم چ همایی ص34). رجوع به شعوری ج 2 ورق 292 و ورق 308 شود.

گریبالدی.

[گَ] (اِخ) رجوع به گاریبالدی شود.

گریبان.

[گِ] (اِ مرکب) مرکب از دو جزو: جزو اول در اوستا «گریوا»(1) (گردنه، کوه)، پهلوی «گریوک»(2) (گردنه، کوه)، هندی باستان «گریوا»(3) (پشت کردن)، پهلوی «پان»(4) «گریوی»(5). و جزو دوم پسوند اتصاف و حفاظت است؛ جمعاً بمعنی محافظ گردن. بخشی از جامه که پیرامون گردن قرار گیرد. (حاشیهء برهان چ معین ذیل: گری، گریبان). چرخ. (صحاح الفرس) (برهان). مرکب است از لفظ گری بمعنی گردن و عنق و کلمهء بان که بمعنی دارنده و حافظ باشد. (غیاث) (آنندراج). یقه. یخه. جرباء القمیص. (منتهی الارب) :
پر آب ترا غیبه های جوشن
پر خاک ترا چرخهء گریبان.منجیک.
چو آتش کنی زیر دامن درون
رسد دود زود از گریبان برون.اسدی.
نبینی حرص این جهال بدکردار از آن پس
که پیوسته همی درند بر منبر گریبانها.
ناصرخسرو.
تا بدیدم دامن پرخونش چشم من ز اشک
بر گریبان دارم آنچ آن ماه را بر دامن است(6).
سنایی (دیوان چ مدرس رضوی ص597).
زیرک دست به گریبان مغفل زد. (کلیله و دمنه).
مرا نماند روزی هوای دامن گیر
که بی گناه برآید سر از گریبانم.سوزنی.
گل ز گریبان سمن کرده جای
خارکشان دامن و گل زیر پای.
باد بدگوی تو شاها چو گریبان بی سر
وز شرف هفت فلک گوی گریبان تو باد.
مجیر بیلقانی.
دست در گریبان یکدیگر کشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
تا نداند سر من تردامنی
خون دل سر در گریبان میخورم.عطار.
سگ و دربان چو یافتند غریب
این گریبانش گیرد آن دامن.سعدی.
دشنامم داد سقطش گفتم، گریبانم درید زنخدانش گرفتم. (گلستان). جالینوس ابلهی را دید دست در گریبان دانشمندی زده. (گلستان).
ز بوی پیرهن مصر بیدماغ شود
صبا که راه به آن غنچهء گریبان برد.
صائب (از آنندراج).
هفت گویست گریبان ترا ز آن هفت است
عدد ارض و سماوات و نجوم سیار.
نظام قاری (دیوان ص 11).
سر با مست گریبان یقه ای با مقلب
آن کنیسه که زدند از پی دفع امطار.
نظام قاری (دیوان ص 12).
- از یک گریبان سر بیرون آوردن، از یک -جیب سر برآوردن؛ با یکدیگر توأم بودن. مساوی بودن. ملازم همدیگر بودن :
حسن و عشق از یک گریبان سر برون آورده اند.
صائب.
- دست از گریبان کسی داشتن؛ دست از او برداشتن. رها کردن وی :
گویند بدار دستش از دامن
تا دست بدارد از گریبانم.سعدی.
- دست و گریبان یا دست به گریبان بودن با -کسی، یا چیزی؛ دچار بودن، مبتلی بودن به.
- دست به گریبان شدن با؛ جدال کردن با. پنجه درافکندن به. گلاویز شدن. یخهء یکدیگر را چسبیدن.
- سر از گریبان برآوردن؛ بیدار شدن. از خواب برخاستن :
بدسگالت گر برآرد از گریبان سر برون
چون کمند تو فروگیرد گریبانش خناق.
منوچهری.
آخر عهد شب است اول صبح ای ندیم
صبح دوم بایدت سر ز گریبان برآر.سعدی.
تو سر ناز برآری ز گریبان هر روز
ما ز جودت سر فکرت به گریبان تا چند.
سعدی (بدایع).
- سر بگریبان بودن؛ سر روی گریبان گذاشتن.
- || در تفکر بودن. در اندیشه بودن از روی غم یا ملالت.
- سر در گریبان بردن؛ به فکر فرورفتن. در اندیشه شدن. بتأمل و تفکر پرداختن :
بتسلیم سر در گریبان برند
چو طاقت نماند گریبان درند.
سعدی (بوستان).
- سر در گریبان عزلت کشیدن؛ گوشه گیری اختیار کردن. انزوا جستن : سر در گریبان عزلت کشیدند. (سندبادنامه).
- سر در گریبان فروبردن؛ سر روی گریبان گذاشتن.
- || بفکر فرورفتن.
- || بعالم خلسه (عرفان) رفتن :
تردامنان چو سر به گریبان فروبرند
سحر آورند و من ید بیضا برآورم.خاقانی.
- سر در گریبان ننگ ماندن؛ رسوا شدن. ننگین گشتن :
همی کرد فریاد دامان بچنگ
مرا مانده سر در گریبان ننگ.
سعدی (بوستان).
|| جَیب. (ترجمان القرآن) : دست اندر گریبان کرد رقعه ای بیرون آورد... بخواند و باز گریبان نهاد. (تاریخ بیهقی).
(1) - griva.
(2) - grivak.
(3) - griva.
(4) - pan.
(5) - girivi. (6) - ن ل: آنچ آن ماه را در.

گریبان.

[گَ] (اِ) دستگاهی است که در بالای بعضی از ساقه ها پدید آمده و آن را گریبان انولوکر(1) نامند. در گریبان مابین رشته های مختلف اعضایی پدید می آید که بعضی را آنتریدی (بساکدان) و برخی را آرکگن (تخمدان) مینامند. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 157 شود.
(1) - Involucre.

گریبان پاره کردن.

[گِ رَ / رِ کَ دَ](مص مرکب) خرق گریبان. دریدن گریبان :
بیا که گر بگریبان جان رسد دستم
ز شوق پاره کنم تا به پیرهن چه رسد!
سعدی (بدایع).
|| شکافتن. از هم دریدن :
سنگ خارا را شرار من گریبان پاره کرد
ساده لوح آن کس که میپوشد بخاکستر مرا.
صائب (از آنندراج).

گریبان چاک کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) دریدن و شکافتن گریبان.
-گریبان چاک کردن صبح؛ طلوع کردن. آشکار شدن :
آری چو صبح کرد گریبان چاک
طرار شب وداع کند جان را.
قاآنی (دیوان چ تهران ص 10).

گریبان چراغی گرفتن.

[گِ نِ چِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) چراغ به دست گرفتن :
خواجه گریبان چراغی گرفت
دست من و دامن باغی گرفت.نظامی.
|| کنایه از پرتوی و سوزی و صفایی بهم رسانیدن. (آنندراج).

گریبان دامن کردن.

[گِ مَ کَ دَ](مص مرکب) کنایه از مراقبه کردن و سر به گریبان فروبردن باشد مردمان درویش و صاحب حال را. (برهان) (آنندراج).

گریبان دریدن.

[گِ دَ دَ] (مص مرکب)یقه چاک کردن. یخه پاره کردن :
امروز بآویختنش میبردند
میگفت رها کن که گریبان بدری.
سعدی (رباعیات).
|| بی خویشتن شدن. دل از دست دادن. در عشق کسی سوختن :
دامنکشان حسن دلاویز را چه غم
کاشفتگان حسن گریبان دریده اند.
سعدی (بدایع).

گریبان دریده.

[گِ دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که گریبان خود را پاره کرده باشد. آنکه یقه چاک داده باشد. مجازاً، بی پروا. بی محابا :
ببین که عمر گریبان دریده میگذرد
بگیر دامنش از ره بسوی باده بیار.خاقانی.

گریبان دشت.

[گِ نِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) میان دشت. وسط دشت، چون کمر کوه :
کرده برون سر ز گریبان دشت
گشته لباس همه دامان دشت.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

گریبان ریختن.

[گِ تَ] (مص مرکب) ... از چیزی؛ کنایه از درست کردن گریبان :
تا توانم گلفروش چاک رسوایی شدن
چون سحر بیدل ز هر عضوم گریبان ریختند.
میرزا بیدل (از آنندراج).

گریبان سمور.

[گِ نِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پوستین سمور که به هر دو جانب چپکن در ولایت و به هر دو طرف نیمه آستین در هند دوزند. (آنندراج) (بهار عجم) :
چون عبای مصریش کامل پریشان تا بناف
چون گریبان سمورش زلف مشکین تا کمر.
(از آنندراج).

گریبانک.

[گِ نَ] (اِ مصغر) مجموع برگه هایی که در قاعده پایک های فرعی (گل آذین) قرار گرفته اند گریبانک(1) نامیده میشوند. رشد گریبانه و گریبانک در بعضی از گل آذین های چتری زیاد نیست و حتی بعضی از آنها فاقد گریبانه و گریبانک میباشند. (گیاه شناسی ثابتی ص 452).
(1) - Involucelle.

گریبان کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) قبا کردن. (آنندراج). || مجازاً، دامن گریبان کردن. ترقی دادن. بالا بردن. عزت دادن :
هر که یکدم در ره افتادگی با ما نشست
خاکساری دامن او را گریبان میکند.
رفیع (از آنندراج).
شعر فوق را آنندراج شاهد برای معنی قبا کردن آورده است.

گریبان کردی.

[گِ نِ کُ] (اِ مرکب)نوعی از پوشش اهل ولایت و بعضی گویند جامه ای است که پیش از زمستان در فصل پائیز پوشند و چون زمستان شود کاتبی پوشند. میرزا طاهر وحید :
سردی فصل خزان خط او معلوم نیست
حسنش اما خوش گریبان کردیی پوشیده است.
(آنندراج) (بهار عجم).

گریبان کسی راگرفتن.

[گِ نِ کَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) در موقع محاربه بدو آویختن. گلاویز شدن. به جنگ درافتادن.

گریبان کش.

[گِ کَ / کِ] (نف مرکب)گریبان کشنده. کسی که گریبان دیگری را گیرد و کشد :
یار گریبان کش و دامنکشان
آستی از رقص جواهرفشان.نظامی.

گریبان کشیدن.

[گِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) گریبان کسی را گرفتن و کشیدن :
بخلق و فریبش گریبان کشید
بخانه درآوردش و خوان کشید.
سعدی (بوستان).
نه دل دامن دلستان میکشد
که مهرش گریبان جان میکشد.
سعدی (بوستان).
بدست جذبه چو دلجویی رضای پدر
ز هند سوی وطن میکشد گریبانم.صائب.

گریبان کوه.

[گِ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کمر کوه و جایی که در میان کوه بود. (آنندراج) :
گریبان کوه است و دامان صحرا
اگر هست ما را گریبان و دامان.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
رجوع به گریبان دشت شود.

گریبان گرفتن.

[گِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) به گریبان چسبیدن. یخهء کسی را گرفتن. گلاویز شدن برای نبرد یا کشتی: تلبیب؛ گریبان گرفتن و کشیدن در خصومت. (منتهی الارب) :
بنزد هجیر آمد از دشت کین
گریبانش بگرفت و زد بر زمین.فردوسی.
خنده از بی خردی خیزد چون خندم
چون خرد سخت گرفته ست گریبانم.
ناصرخسرو.
چو نتوان گرفتن گریبان جنگ
سوی دامن آشتی یاز چنگ.اسدی.
مؤذن گریبان گرفتش که هین
سگ و مسجد ای فارغ از عقل و دین.
سعدی (بوستان).
شنیدم که فرزانه ای حق پرست
گریبان گرفتش یکی رند مست.
سعدی (بوستان).
نگیرد هیچکس در دامن محشر گریبانت
اگر دامان خود را جمع سازی غنچه وار اینجا.
صائب.
|| به گریبان چسبیدن بخاطر معذرت و استغفار. (از آنندراج) :
اجل به عجز گریبان گرفته میگردد
به صیدگاه نگاهی که من شکار شدم.
حیاتی گیلانی (از آنندراج)(1).
رجوع به گریبان شود. || غالب شدن. فروگرفتن : سیم روز خوابش گریبان گرفت و در آب انداخت. (گلستان).
(1) - به معنی اول نیز تواند بود.

گریبان گسل.

[گِ گُ سِ] (ن مف مرکب)گریبان گسلیده. گریبان پاره. گریبان چاک. || مجازاً شکفته :
غنچه که با باد گشایدش دل
شد هم از آن باد گریبان گسل.
میرخسرو (از آنندراج).
رجوع به گریبان شود.

گریبان گشودن.

[گِ گُ دَ] (مص مرکب)گریبان باز کردن. || مجازاً شکفته شدن :
اکنون که گشاد گل گریبان
دست من و دامن گلستان.خاقانی.
رجوع به گریبان شود.

گریبانگه.

[گِ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گریبانگاه است. جای گریبان. گلو. گردن :
جاوید باد عمر تو و دشمنان تو
چنگ اجل گرفته گریبانگه امل.سوزنی.
رجوع به گریبان شود.

گریبانگیر.

[گِ] (نف مرکب)گریبان گیرنده. مبتلاسازنده. دامنگیر. رجوع به گریبانگیر شدن شود.

گریبانگیر شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب) مبتلا گردیدن به کسی یا چیزی. دچار شدن. دامن گیر شدن.

گریبانه.

[گِ نَ / نِ] (اِ) حلقه ای از گوشواره ها است که در پای گلهای چتری میروید. رجوع به گریبانک و گیاه شناسی ثابتی ص 452 شود.

گریبانی.

[گِ] (اِ مرکب) پیراهن و کرته که به عربی سربال خوانند. (برهان) (جهانگیری). لباس مخصوص اهل ولایت که دامن و آستین ندارد و بر روی قبا و چیکن پوشند برای زیب. (آنندراج) :
وز دست چو سنگ تو نمی یابد
مؤذن بمثل یکی گریبانی.ناصرخسرو.
چون نکوشی که بپوشی شکم و عورت
دیگران را چه دهی خیره گریبانی.
ناصرخسرو.
چو بنمود در تسملو آن زره
گریبانی از اوحدی گفت زه.
نظام قاری (دیوان ص 182).
بنده را خلعت دهد صاحب برای بندگی
چون گریبانی شود تو میشوی سرکش چرا.
اسماعیل ایمانی (از آنندراج).
|| پوستی را نیز گویند که بر گریبان پوستین و کردی و کاتبی دوزند. (برهان).

گریبایدف.

[گِ دُ] (اِخ)(1) آلکساندر سرگیویچ. سیاستمدار و مصنف درام نویس روس متولد در مسکو (1795 - 1829م.) مصنف کمدی هجوآمیز «بدبختی هوش زیاد داشتن».
(1) - Gribaidov, Alexandre Sergievitch.

گری بزرگ.

[گِ بُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان کورانیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 40 هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز. هوای آن معتدل و دارای 784 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گری بلمک.

[گُ بَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد، واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری ملاوی و 11 هزارگزی خاور اتومبیل رو خرم آباد به اندیمشک، هوای آن کوهستانی گرمسیر و مالاریائی، دارای 500 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان فرش بافی و راه آن مالرو است. معدن گچ دارد. ساکنین از طایفهء میر هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گریپوس.

[گِ] (اِخ)(1) لقب دمتریوس است که به علت درازی دماغش وی را گریپوس میخواندند. (ایران باستان ص 2242).
(1) - Grypus.

گریت.

[گِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش پایی شهرستان خرم آباد. این دهستان در شمال باختری بخش واقع و محدود است از شمال به کوه کیان و دهستان سگوند بخش زاغه، از جنوب به دهستان سرگانه، از خاور به کوه های خورشیدوند و دهستان کازه، از خاور به بخش ویسیان. موقعیت طبیعی آن کوهستانی است. هوای آن دهستان قسمتی گرمسیر و قسمتی معتدل و مالاریائی است. آب آنجا از چشمهء کول وی و چشمهء عیسی و چشمه چنار و سراب جلدان و چشمه های مختلف دیگر تأمین میشود. مرتفع ترین قلل کوه عبارتند از کوه کوفل، کوه شبان کش، کوه چال جرچی، یاس کوه و کوه دیراب. این ده از 11 آبادی تشکیل گردیده. جمعیت آن در حدود 1500 تن و قراء مهم آن عبارتند از چشمه عیسی و پری مرده. ساکنین آن از طوایف پاپی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گریتان.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 45000گزی شمال خاوری بافت و سر راه مالرو جواران به رابر. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گری تن.

[گَ تَ] (اِ مرکب) عنکبوت را گویند و گره تن هم آمده. (آنندراج). رجوع به گره تن و کارتن و کارتنک شود.

گریج.

[گُ] (اِ) پاره ای که آن را از چیزی بریده باشند مثل قاچ خربزه و هندوانه و امثال آن و تکهء قماش و کرباس. (شعوری ج 2 ورق 308). || نقب و زیرزمین و چاه زندان :
در خاک چه زر ماند و چه سنگ و، ترا گور
چه زیر کریجی و چه در خانهء خضرا.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص 5).
رجوع به گریچ شود.

گریجه.

[ ] (اِخ) تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 76). رجوع به کیورمرسی شود.

گریچ.

[گُ] (اِ) در اوراق مانوی به پارتی گریچک(1) (گودال، چاه)، به فارسی گوریچ(2)، گریچه(3) (= چاه زندان و غیره). مربوط به پهلوی گریستغ(4) (غار، مغاره)؟ (از حاشیهء برهان چ معین). || تالار خانه. (برهان) (آنندراج). || خانهء کوچک. || کنج و گوشه و بیغوله. (برهان). || نقب و زیرزمین. || چاه زندان باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - grychg.
(2) - guric.
(3) - garica.
(4) - gristagh.

گری چربان.

[گَ چَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 148 هزارگزی جنوب خاوری کهنوج سر راه مالرو سدیج. منطقه ای کوهستانی و دارای 40 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گریچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ) تالار. || خانهء کوچک. || نقب زیرزمین. || چاه زندان. (برهان) (آنندراج). رجوع به گریچ شود. || کلوچه. کلیچه. کردی گورسک(1) (شیرین). حلوایی را نیز گویند که عربان کعب الغزال خوانند. (برهان) (آنندراج) (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - gurcik.

گریچه.

[گِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 80000گزی خاوری دژ شاهپور و 8000گزی شمال خاوری دره هرد. کوهستانی، هوای آن سرد و دارای 90 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه ها و زه آب درهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گریچه.

[گِ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در 54 هزارگزی شمال باختری طیبات، سر راه اتومبیل رو شهرنو به تربت حیدریه. هوای آن معتدل و دارای 63 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و میوه جات و ابریشم، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گریختگاه.

[گُ] (اِ مرکب) گریزگاه. جای گریختن. مفر.

گریختگی.

[گُ تَ / تِ] (حامص) عمل گریخته. رجوع به گریختن و گریخته شود.

گریختن.

[گُ تَ] (مص) پهلوی ویرختن(1)(از ویرچ)(2) (فرار کردن) از ایرانی باستان وی + ریک(3) از رئک(4) «بارتولمه 1479» «نیبرگ ص244». فرار کردن. بسرعت دور شدن. (حاشیهء برهان چ معین). فرار. (آنندراج). دررفتن. بهزیمت شدن. اِجعاظ. (منتهی الارب). اِدفان. (ترجمان القرآن). جَلبَصَة. جَرمَزَه. جَمرَزَه. ختع. خَشِر، گریختن از جبن و بددلی. رکض. تسمیح. طَرمَسَة. تعبید. تعرید. عَرَد. تعتیم. تعذر. فَشَق. فرار. قَوب. قَرطَبَة. کَلصَمَة. مداحَرَه. نط. نطیط. (منتهی الارب). نوص. (ترجمان القرآن). هرب. هصب. (منتهی الارب) :
رفیقا چند گویی کو نشاطت
بنگریزد کس از گرم آفروشه.رودکی.
درآمد یکی خاد چنگال تیز
ربود از کفش گوشت و برد و گریز(5).
خجسته.
رای سوی گریختن دارد
دزد کز دورتر نشست به چک.حکاک.
دل برد و چون بدانست کم کرد ناشکیبا
بگریخت تا چنینم آشفته کرد و شیدا.دقیقی.
که از جنگ بگریخت بهرامشاه
ورا سوی آذرگشسبست راه.فردوسی.
و از آنسو که بگریخت افراسیاب
همی تازیان تا بدان روی آب.فردوسی.
دلیران توران برآویختند
سرانجام از رزم بگریختند.فردوسی.
حاسدت را گو گریز و ساقیت را گو که ریز
ناصحت را گو نشین و مطربت را گو سرای.
منوچهری.
ز نادان گریزی به دانا شتابی
ز محنت رهایی به دولت رسایی.
منوچهری.
آب و آتش بهم نیامیزد
بالوایه ز خاک بگریزد.عنصری.
... چون خبر این حصار بدیشان رسیده بود بیشتری گریخته بودند. (تاریخ بیهقی). غوریان را دل بشکست، گریختن. (تاریخ بیهقی). چون بخارا رسیدند شحنه علی تکین به دبوسی گریخت. (تاریخ بیهقی).
حسرت نکند کودک را سود به پیری
هرگه که بخردی بگریزد ز دبستان.
ناصرخسرو.
چون گریزم ز قضا یا ز قدر من چو همی
به هزاران بصر ایشان بسوی من نگرند.
ناصرخسرو.
طمع حیض مرد است و من میبرم سر
طمع را کز اهل سخا میگریزم.خاقانی.
شوم هم در انده گریزم ز انده
کز انده به انده زدایی نبینم.خاقانی.
چون گریزد دل از بلا که جهان
بر دلم تخته پوش می بشود.خاقانی.
از هیبت نام تو همی زود گریزند
کز گفتن لاحول گریزند شیاطین.معزی.
با مردم پاک اصل و عاقل آمیز
وز نااهلان هزار فرسنگ گریز.خیام.
چون ز جزو مرگ نتوانی گریخت
دان که کلش بر سرت خواهند ریخت.
مولوی.
ز احمقان بگریز چون عیسی گریخت
صحبت احمق بسی خونها بریخت.مولوی.
بعد از تو ملاذ و ملجأم نیست
هم در تو گریزم ار گریزم.سعدی (گلستان).
همی گریختم از مردمان به کوه و به دشت
که از خدای نبودم به دیگری پرداخت.
سعدی (گلستان).
|| با «در» ترکیب شود، معنی پناه بردن دهد :
خاقانی از زمانه بفضل تو درگریخت
او را امان ده از خطر آخرالزمان.خاقانی.
ظلم رها کن به وفا درگریز
خلق چه باشد به خدا درگریز.نظامی.
چون رخ و لب شکر و بادام ریخت
گل بحمایت بشکر درگریخت.نظامی.
بر که پناهیم تویی دستگیر
در که گریزیم تویی دستگیر.نظامی.
بعد از تو ملاذ و ملجأم نیست
هم در تو گریزم ار گریزم.سعدی (گلستان).
-امثال: چوب را که برداشتی گربهء دزد میگریزد.
(1) - virextan.
(2) - virec.
(3) - vi - raik.
(4) - raek (Linquere). (5) - چنین است در لغت فرس اسدی.

گریختنگاه.

[گُ تَ] (اِ مرکب) جای گریختن. محل فرار. رجوع به گریختگاه شود.

گریختنی.

[گُ تَ] (ص لیاقت) درخور گریختن. آنکه یا آنچه بگریزد.

گریخته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف) فرارکرده :
چه کشته چه خسته چه بگریخته
ز تن ساز کینه فروریخته.فردوسی.
سرایها و مالهای گریختگان می جستند و آنچه می یافتند می ستدند. (تاریخ بیهقی). و غرض به دست آوردن گریختگان است. (تاریخ بیهقی). رجوع به گریختن شود.

گریخته خواب.

[گُ تَ / تِ خوا / خا](ص مرکب) چشمی که خواب نتواند کرد. (آنندراج). بی خواب شده. بخواب نرونده :
به دل طپیدن شب زنده دار مرده فراق
به چشم اشک پراکنده و گریخته خواب.
زلالی (از آنندراج).

گرید.

[گِ] (اِخ) نام جزیره ای است که اعظم جزایر بحر روم است مشتمل بر جبال راسیه و تلال عالیه و انهار و اشجار مرغوب و آب و هوای خوب و در زمان آل عثمان مفتوح شده و مردمانش به شریعت اسلام درآمده همه ترک زبان و خوشروی و مهربان هستند. (از آنندراج). رجوع به اقریطش و کرت شود.

گریدرپ.

[گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان نبت بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار، واقع در 75000گزی باختر نیک شهر و کنار راه مالرو بنت به کالک. هوای آن گرم و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما، برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه شیرانی بنت هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گریدن.

[گِ دَ] (مص) خراشیدن. || میل کردن. || گشت و سیر نمودن. (آنندراج).

گریران بالا.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 24 هزارگزی شمال باختری الشتر و 4 هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد، دارای 120 تن سکنه و آب آنجا از رودخانهء کهمان تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، تریاک، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه یوسف وند میباشند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گریران پائین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 18 هزارگزی شمال باختری الشتر و 4 هزارگزی خاور اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد دارای 240 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء کهمان تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، تریاک و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفه یوسف وند میباشند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گریز.

[گُ] (اِمص) گریختن. فرار کردن :
گر کند هیچگاه قصد گریز
خیز ناگه به گوشش اندر میز.خسروی.
ابا ویژگان ماند وامق بجنگ
نه روی گریز و نه جای درنگ.عنصری.
گرفتن ره دشمن اندر گریز
مفرمای و خون زبونان مریز.اسدی.
چو ثابت نباشد به جنگ و ستیز
از آن به نباشد که گیری گریز.اسدی.
چون مرد جنگ را نبود آلت
حیلت گریز باشد ناچاره.ناصرخسرو.
زین جهان چونکه او مظفر گشت
کرد خیره سوی گریز آهنگ.ناصرخسرو.
لکن صورت [ صورت مقابل ماده ] کاری است بجهد و کوشش و مایه ها به طبع از یکدیگر گشادن و گریز می جویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شاه اگر خواندت گریز مجوی
ور براند ره ستیز مپوی.سنایی.
ز پادشاه دو دبیر است شر و خیرنویس
که یک نفس نبود ز آن و این گریز مرا.
سوزنی.
وقت ضرورت چو نماند گریز
دست بگیرد سر شمشیر تیز.سعدی.
چو جنگ آوری(1) با کسی در ستیز
که از وی گزیرت بود یا گریز.سعدی.
یکی گفت بیچاره وقت گریز
نهاده ست خنب و برفته است تیز.
نزاری قهستانی (دستورنامه چ روسیه ص74).
|| رهایی :
گریز نیست کسی را ز حادثات قضا
خلاص نیست منی را ز نایبات قدر.قاآنی.
|| آنچه در قصاید از ابیات حالیه یا بهاریه و غیره بدون آوردن حرف فاصل یکبارگی به مدح ممدوح انتقال نمایند. (غیاث). تخلص. رجوع به تخلص شود.
(1) - ن ل: بکین آوری.

گریز.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش کوهپایه شهرستان اصفهان، واقع در 31هزارگزی شمال خاور کوهپایه و 27هزارگزی شمال شوسهء اصفهان به یزد. هوای آن معتدل، دارای 99 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

گریز.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان تکاب بخش ریوش شهرستان کاشمر، واقع در 18هزارگزی شمال باختری ریوش، سر راه مالرو عمومی ریوش به بردسکن. هوای آن معتدل و دارای 755 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه جات و ابریشم. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گریزا.

[گُ] (نف) آنکه عادت به گریز دارد. آنکه همیشه گریزد. گریزنده.

گریزاگریز.

[گُ گُ] (اِ مرکب) گریز پی در پی. گریز به شتاب و بدون درنگ :
با کفش این چشمهء سیماب ریز
خوانده چو سیماب گریزاگریز.نظامی.
ستیزنده از تیغ سیماب ریز
چو سیماب کرده گریزاگریز.نظامی.

گریزان.

[گُ] (نف، ق) گریزنده. در حال فرار. در حال گریختن. محترز :
گریزان همی رفت مهتر چو گرد
دهان خشک و لبها شده لاجورد.فردوسی.
گریزانم و تو پس اندر دمان
نیابی مرا تا نیابد زمان.فردوسی.
فرسنگ ز فرسنگ دوانم ز پی تو
وز من تو گریزانی، فرسنگ به فرسنگ.
فرخی.
گریزان چو باشی به شب باش و بس
که تا بر پی از پس نیایدت کس.اسدی.
ز باد پرش موج دریا ستوه
ز موجش گریزان دد از دشت و کوه.اسدی.
گاه گریزانی از باد سرد
گاه بر امید گل و سوسنی.ناصرخسرو.
تفکر کن در این معنی تو در شاهین و مرغابی
گریزان است این از آن و آن بر این ظفر دارد.
ناصرخسرو.
چه پیوسته ترسان بود و از هر چیزی گریزان. (نوروزنامه).
وزیر مشرق کز داد او همیشه ستم
بود گریزان چون ز آفتاب مشرق ظل.
سوزنی.
از بهر آنکه طبیعت از کارها که غم آرد گریزان باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چو دیو از رحمت مردم گریزان
فتان خیزان تر از بیمار خیزان.نظامی.
گریزان ره خانه را پی گرفت
شب چند با عاملان می گرفت.نظامی.
بعد از آن گفت ای خدا گر آن کبار
بس غیورند و گریزان ز اشتهار.مولوی.
برد تا حق تربت بی رای را
تا بمکتب آن گریزان پای را.مولوی.
رود روز و شب در بیابان و کوه
ز صحبت گریزان، ز مردم ستوه.
سعدی (بوستان).
گفتم حکایت آن روباه مناسب حال تست که دیدندش گریزان و بی خویشتن و افتان و خیزان. (گلستان).

گریزاندن.

[گُ دَ] (مص) فرار دادن. || رهانیدن مال التجاره از باج و گمرک از راهی غیرمسلوک تا باج ندهد. قاچاق کردن. رجوع به گریزانیدن شود.

گریزان شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب)گریختن. فرار کردن :
گریزان بشد بهمن اردوان
تنش خسته از تیر و تیره روان.فردوسی.
بسی عذرخواهی نمودش که زود
گریزان شو و جان ببر همچو دود.
سعدی (بوستان).
و از صحبت خلق گریزان شود. (مجالس سعدی).

گریزانیدن.

[گُ دَ] (مص) فرار دادن. تهریب. (منتهی الارب). رهانیدن : در آن عهد که شیرویه خویشاوندان را میکشت دایهء او او را بگریزانید و به اصطخر پارس برد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 111). در شهر بیت المقدس غار ابراهیم علیه السلام است که مادرش از نمرود آنجا گریزانید، و اندر آنجا بزرگ شد. (مجمل التواریخ والقصص). || نجات دادن مال التجاره و غیره از گمرک از راه غیرمسلوک برای ندادن باج و مالیات گمرکی. رجوع به گریزاندن شود.

گریزپا.

[گُ] (ص مرکب) گریزپای. غلام و کنیز که هر بار گریزد. (غیاث). || متوحش و رمنده. (آنندراج). آنکه عادت به گریختن دارد. گریزپای :
بروید ای حریفان بکشید یار ما را
بمن آورید آخر صنم گریزپا را.
(کلیات شمس چ فروزانفر ج 1 ص 105).
به چاک سینه نه مرهم پی دوا بندم
ره فرار به صبر گریزپا بندم.ابوطالب کلیم.
گرچه خود را به آب خواهد داد
گو سرشک گریزپا بگریز.
ظهوری (از آنندراج).
|| مجازاً بر چیز بی ثبات و ناپایدار اطلاق کنند. (آنندراج) :
می بر کف من نه که دلم پرتاب است
وین عمر گریزپای چون سیماب است.
سیدحسن غزنوی.
گریزپاست نشاط جهان در این گلشن
ز دست خود نگذاری تذرو مینا را.
سلیم (از آنندراج).

گریزپای.

[گُ] (ص مرکب) گریزپا :
درس ادیب اگر بود زمزمهء محبتی
جمعه به مکتب آورد طفل گریزپای را.
نظیری نیشابوری.
رجوع به گریزپا شود.

گریزجای.

[گُ] (اِ مرکب) گریزگاه. جای گریختن. مُراغَم. مَناص. (منتهی الارب). مَفَرّ. (تفلیسی) :
باز آمدی چو باز سفید از گریزجای
بازآمدی چو شیر سیه در شکارگاه.
سیدحسن غزنوی.

گریز زدن.

[گُ زَ دَ] (مص مرکب) گفتاری را منتهی به موضوع دیگر که مقصود بالذات بود کشانیدن. همیشه سخن را بمطلوب خود منتهی کردن. مطلبی را به مطلب دیگر پیوستن با تناسب. به تناسبی بگفتار دیگر پرداختن چنانکه روضه خوانان از حکایتی به واقعهء کربلا یا یکی از شهداء روند :
بوصل اگر چه گریزی زدیم در خطریم
تو و حمایت زنهاریان خود زنهار.
ظهوری (از آنندراج).

گریزش.

[گُ زِ] (اِمص) اسم مصدر گریختن :
کزین لشکر امروز جنگی منم
به گاه گریزش درنگی منم.فردوسی.
که جستی سلامت ز کام نهنگ
بگاه گریزش نکردی درنگ.فردوسی.
رجوع به گریختن شود.

گریزگاه.

[گُ] (اِ مرکب) جائی که گریخته بدان پناه گیرد. (آنندراج). مَفَرّ. مَحیص. مَفیض. (منتهی الارب) : عاجز نمیکند او را هیچ دشوار و مفر و گریزگاهی نیست هیچ احدی را از قضای او. (تاریخ بیهقی). جیحون بزرگ در پیش است و گریزگاه خوارزم سخت دور. (تاریخ بیهقی). و دانید که اینجا گریزگاهی نیست باید که مرا امروز و امشب مهلت دهید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 101). میل گریز به کمر فرار محکم ببستند و همه به گریزگاهی پنهان بنشستند. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 89).
در حوادث گریزگاه جهان
حصن اندیشهء حصین تو باد.انوری.
نه فراغت نشستن نه شکیب رخت بستن
نه مقام ایستادن نه گریزگاه دارم.
سعدی (طیبات).
به خدای اگر بدردم بکشی که برنگردم
کسی از تو چون گریزد که تواش گریزگاهی.
سعدی (طیبات).
راز دل عاشقان ز سینه عیان است
عرصهء محشر گریزگاه ندارد.صائب.

گریزگه.

[گُ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گریزگاه :
من که در شهربند کشور خویش
بسته دارم گریزگه پس و پیش.نظامی.
رجوع به گریزگاه شود.

گریزنده.

[گُ زَ دَ / دِ] (نف) احترازکننده. فرار کننده. آبِق. داعِل. هارِب. نَفور. (منتهی الارب) :
گریزندگان را در آن رستخیز
نه روی رهایی نه راه گریز.فردوسی.
تنی دید چون موی بگداخته
گریزنده جانی به لب تاخته.نظامی.
چو بر جنگ شد ساخته سازشان
گریزنده شد دیو از آوازشان.نظامی.
|| بمجاز ترسو :
به پرموده گفت ای گریزنده مرد
تو گرد دلیران جنگی مگرد.فردوسی.
|| بدور. برکنار. فارغ :
خداوند بخشایش و راستی
گریزنده از کژی و کاستی.فردوسی.

گریزنده یاب.

[گُ زَ دَ / دِ] (نف مرکب)آنکه گریزنده را دریابد. مجازاً اسب تیزتک. اسب تندرو که بدنبال فراری رود و او را بگیرد :
همان ترک بیرون زد از صف چو شیر
گریزنده یاب ابلقی تند زیر.(گرشاسب نامه).

گریز و آویز.

[گُ زُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کر و فر. جنگ و گریز.

گریز و پرهیز.

[گُ زُ پَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اجتناب. پرهیز. از محرمات گریز و پرهیز داشتن یا نداشتن. و در تداول محلی خراسان گریز یا «گروز» رو گرفتن زن است.

گریزول.

[گِ زُ] (اِخ)(1) حاکم نشینی تارن و گارن(2) از ایالت منتوبان(3)، در نزدیکی گارن قرار گرفته است و 1780 تن جمعیت دارد.
(1) - Grisolles.
(2) - Tarn - et - Garonne.
(3) - Montauban.

گریزون.

[گِ زُ] (اِخ)(1) این شهر در آلمان گربوندن(2) خوانده میشود. ناحیه ای است از سویس، کرسی آن کوار(3) است. دارای 173100 تن جمعیت است.
(1) - Grisons.
(2) - Graubunden.
(3) - Coire.

گریزه.

[گُ زَ / زِ] (اِ) قاچاق : از ایران چای... را بی گمرک گریزه می آورند. (از کتاب تحفهء اهل بخارا).

گریزه.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسن آباد بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 8000گزی جنوب سنندج کنار شوسهء سنندج به کرمانشاه. دارای 150 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گریزی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالا ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در 48 هزارگزی شمال باختری طیبات. هوای آن معتدل و دارای 247 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و تریاک و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گریزیدن.

[گُ دَ] (مص) (از گریز + یدن، پسوند مصدری) (حاشیهء برهان چ معین). گریختن و گریغتن که مصدر گریغ است. (آنندراج). گریختن و گریزدن باشد. (برهان) :
بوزنه جست و گریز اندر زمی
بانگ برزد از کروز و خرمی.رودکی.

گریس.

[گِ] (اِ) مصحف «کربس»، «کربش» (دهخدا) و گربز، و کریس. (حاشیهء برهان چ معین). مکر و حیله و فریب. (برهان). گریسته بمعنی فریب. (آنندراج). || چاپلوسی. (برهان).

گریستگی.

[گِ تَ / تِ] (حامص) عمل گریستن. رجوع به گریستن شود.

گریستن.

[گِ تَ] (مص) (در لهجهء مرکزی) = با گرییدن. پهلوی آن گریستن(1) از گری(2)، اوستا، گارز(3)، کردی گریان(4) (اشک ریختن) نیز گرین(5)، گریستن. اشک ریختن از چشم. گریه کردن. (حاشیهء برهان چ معین). اشک ریختن. (آنندراج). تَبکاء. بِکاء. اِعتِوال. تعویل؛ به آواز بلند گریستن. هَن. تَهمُّع. (منتهی الارب) :
به نو بهاران بستای ابر گریان را
که از گریستن اوست این زمین خندان.
رودکی.
درخش ار نخندد بگاه بهار
همانا نگرید چنین ابر زار.ابوشکور.
چنان بگریم گر دوست بار من ندهد
که خاره خون شود اندر شخ و زرنگ زگال.
منجیک (شرح احوال و اشعار شاعران بی دیوان چ محمود مدبری ص237)
چو بشنید شیروی بگریست سخت
دلش گشت ترسان از آن تاج و تخت.
فردوسی.
سه روز اندرین کار بگریست زار
از آن بیوفا گردش روزگار.فردوسی.
بر حال من گری که بباید گریستن
بر عاشق غریب ز یار و ز دل بری.فرخی.
شادباش و دو چشم دشمن تو
سال و ماه از گریستن چو وننگ.فرخی.
به دل گفت اگر جنگجویی کنم
به پیکار او سرخ رویی کنم
بگرید مرا دوده و میهنم
که بی سر ببینند خسته تنم.عنصری.
چرا بگرید ایرا نه(6) غمگن است غمام
گریستنش چه باید که شد جهان پدرام.
عنصری.
خواجه زمین بوسه داد و بگریست. (تاریخ بیهقی). و ما وی را بدیدیم... گریستن بر ما فتاد. (تاریخ بیهقی).
خرد چون بجان و تنم بنگریست
از این هر دو بیچاره بر جان گریست.
ناصرخسرو.
و هر که را دماغ تر بود بیشتر گرید چون زنان و کودکان و مستان و مفلوجان. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
بر در کعبه سائلی دیدم
که همی گفت و میگرستی خوش.
سعدی (گلستان).
- خون گریستن؛ گریهء حسرت ریختن. گریهء سخت با سوز و گداز :
شنیدم که میگفت و خون میگریست
که مر خویشتن کرده را چاره چیست.
سعدی (بوستان).
- گریستن آیینه؛ در ایران رسم است که قفای شخصی که به سفر میرود چند برگ بر آیینه گذاشته آب بر آن ریزند و این را شگون زود رسیدن و بسلامت آمدن میشمارند :
کیست آن کس که بر احوال مسافر گرید
چشم آیینه به دنبال مسافر گرید...
صائب (از آنندراج).
- گریستن ابر؛ به مجاز باریدن. باران آمدن :
ز سوز عشق بهتر در جهان نیست
که بی او گل نخندید ابر نگریست.نظامی.
شک نیست که بوستان بخندد
هرگه که بگرید ابر آزار.سعدی (طیبات).
خبر شد به مدین پس از روز بیست
که ابر سیه دل بر ایشان گریست.
سعدی (بوستان).
- گریستن مغان؛ سرودی که مردمان بخارا در کشتن سیاوش به نوحه گری و توجع میخوانده اند: و افراسیاب او را [ سیاوش را ]بکشت و هم در این حصار بدان موضع که از در شرقی اندر آیی (اندرون در کاه فروشان و) آن را دروازهء غوریان خوانند او را آنجا دفن کردند و مغان بخارا بدین سبب آنجای را عزیز دارند و هر سالی و هر مردی آنجا یکی خروس بدو بکشند پس از برآمدن آفتاب روز نوروز و مردمان بخارا را در کشتن سیاوش نوحه ها است و مطربان آن را سرود ساخته اند و میگویند و قوالان آن را گریستن مغان خوانند و این سخن زیادت از سه هزار سال است. (تاریخ بخارای نرشخی چ مدرس رضوی ص 28).
- گریستن هوا؛ باریدن باران. بارش کردن :
نخندد زمین تا نگرید هوا
هوا را نخوانم کف پادشا
که باران او در بهاران بود
نه چون همت شهریاران بود.فردوسی.
ز شیران بود روبهان را نوا
نخندد زمین تا نگرید هوا.نظامی.
(1) - gristan.
(2) - griy.
(3) - garez.
(4) - ghiriian.
(5) - ghirin. (6) - زار ار.

گریستنی.

[گِ تَ] (ص لیاقت) درخور گریستن. لایق گریستن. رجوع به گریستن شود.

گریسته.

[گِ تَ / تِ] (ن مف) رجوع به گریستن شود.

گریسنگ.

[گَ سَ] (اِ) مغاک و گو. (برهان) (آنندراج). رجوع به کریشنک و کریشک شود.

گریسنگ.

[گُ سَ] (اِ) آواز بلبل. || بانگ که قلندران و معرکه گیران به یک بار کشند. (برهان) (آنندراج).

گریسه.

[گِ سَ / سِ] (اِ) فریب و مکر. (برهان) (آنندراج). رجوع به گریش و کریسه و گریس شود. (حاشیهء برهان چ معین). || چاپلوسی. (برهان) (آنندراج). چه گریسیدن بمعنی فریب دادن و چاپلوسی کردن است. رجوع به کریسیدن شود.

گریش.

[گَ] (اِ) نام جانوری است کوتاه قد و دست و پا دراز و بغایت جلد و تند دود. (برهان) (آنندراج).

گریشکون.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان، واقع در 55000گزی خاور رفسنجان و 5000گزی شمال رفسنجان به کرمان. دارای 27 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گریشه.

[] (اِخ) دهی است در یازده فرسخی میانهء شمال و مغرب چارک. (فارسنامهء ناصری ص289).

گریشه.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان واقع در 29000گزی جنوب خاور ده شیخ کنار رودخانهء زمکان. هوای آن معتدل، دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء زمکان است. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء باباجانی هستند غلات را در دشت حر زراعت مینمایند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گریغ.

[گُ] (اِ) پهلوی «ویرک»(1) (طرد، نفی بلد) ایرانی باستان، ظاهراً وی - ریکا(2) (و رجوع شود به گریختن = پهلوی ویرختن و رجوع شود به گریز. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گریز است که از گریختن باشد. (برهان) (آنندراج) :
نیاز باز همی پرورد ورا دهقان
چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیزگریغ.شهید.
نترسید از نیزه و تیر و تیغ
که از بخش ما نیست روی گریغ.دقیقی.
گرفت از گرامی نبرده گریغ
که زور کیان دید و برنده تیغ.دقیقی.
کس از حکم یزدان نیارد گریغ
اگر چه بپرد برآید به میغ.فردوسی.
زمانی همی بود در چنگ تیغ
نبد جای پیکار و راه گریغ.فردوسی.
همی شدند به بیچارگی هزیمتیان
شکسته پشت و گرفته گریغ را هنجار.
عنصری.
از غم تو به دل گریغش نیست
هرچه دارد ز تو دریغش نیست.عنصری.
یلی شد که جستی ز تیغش گریغ
به دریا درون موج و بر باد میغ.اسدی.
سر و ترکش انداخت از تن به تیغ
گرفتند ازو خیل دیگر گریغ.اسدی.
هوا گشت از گرد چون تیره میغ
که گم گشت بر خیل راه گریغ.اسدی.
مرد را گلشن است سایهء تیغ
ورنه گیرد چو خیره راه گریغ.
سنایی.
رنگ را اندر کمرها تنگ شد جای گریغ
ماغ را اندر شمرها سرد شد جای شناه.
انوری.
چو لشکرکش افتاده گشتی بتیغ
گرفتندی از بیم لشکر گریغ.
نظامی.
رجوع به گریز شود.
(1) - virek.
(2) - vi - raika.

گریغان.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 9000گزی جنوب بافت و 3000گزی شمال راه مالرو بافت. هوای آن سرد و دارای 191 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع عباس آباد، چشمه، قنات هشتادوئیه، کاظم آباد جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گریفتن.

[گُ تَ] (مص) گریختن. (برهان) (آنندراج). ظاهراً مصحف «گریختن» یا «گریغتن». رجوع به گریختن شود. (حاشیهء برهان چ معین).

گریف فیز.

[گِ] (اِخ) از دانشمندانی است که در خواندن خطوط مملکت نوبی (سودان کنونی) زحمات بسیار متحمل شد و به مقصود نزدیک گردید. (از تاریخ ایران باستان ص 58).

گریفون.

[گِ] (اِخ) فرا... در بلژیک بدنیا آمد و در قبرس درگذشت. کشیش و اسقفی بود که او را بشرق فرستادند. او راست «مدائح مریم» و «وصف الاراضی المقدسه» (1410 - 1475م.).

گریفون.

[گِ فُ] (اِخ)(1) گریپون. پسر نامشروع شارل مارتل(2) (726 - 753م.). شهرتش بواسطهء مبارزاتی است که بمخالفت پپن لُبرف(3) و پسرانش کرده است.
(1) - Griffon (Grippon).
(2) - Charles Martel.
(3) - Pepin le Bref.

گریفون.

[گِ فُ] (اِ)(1) حیوان افسانه ای است که ترکیبی از جسد شیر، سر و بال عقاب، گوش اسب و تاجی شبیه به آلت سباحهء ماهی است.
(1) - Griffon.

گریفینی.

[گِ] (اِخ)(1) اوجینیو، متولد 1887م. و متوفی 1925م. در میلانو به دنیا آمده است. مستشرق ایطالیایی که به بلاد عرب و تونس و طرابلس غرب و مصر مسافرت کرده است. در سال 1925 بسمت رئیس کتابخانهء سلطنتی معین شد. از اوست: کتاب «اصل التشریع العام» و «معجم فی اللغة العامیة الطرابلسیة والایطالیة». (المنجد).
(1) - Grifini.

گریک.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 92000گزی شمال کرمان و 4000گزی راه مالرو شاهزاده محمد به کرمان و دارای 40 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گریک.

[گَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمدی سرحدی بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان، واقع در 7هزارگزی باختر سی سخت و هفت هزارگزی باختر راه اتومبیل رو سی سخت به شیراز هوای آن سرد و دارای 600 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء پل کلو تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و برنج، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. صنایع دستی آنان قالی، جوال و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء بویراحمد هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گریکا.

[گِ] (اِخ)(1) نام مردم افریقای جنوبی ناشی از اختلاط بوئرهای هلندی(2) و بوشیمان ها(3) و کراناها(4) که ساکن دو ناحیهء گریکالاند شرقی و گریکالاند غربی هستند.
(1) - Griquas.
(2) - Boers Hollandais.
(3) - Bochimans.
(4) - Koranas.

گریکالاند شرقی.

[گِ دِ شَ] (اِخ)(1) از جملهء سه حوزه ای که توسط کلنی انگلیسی کاپ از سال 1876م. به یکدیگر ملحق شده و بین کوههای دراکنسبرگ(2)، لُ ناتال(3)، لُ پوندلاند(4)، لُ تامبولاند(5) محصور شده است. ساکنان آن شعبه ای از قبیلهء گریکا است که بوسیلهء انگلیسها سرکوب شده اند. دارای 19668 کیلومتر مربع وسعت و 153000 تن جمعیت است.
(1) - Griqualand oriental.
(2) - Drakensberg.
(3) - Le Natal.
(4) - Le Pondoland.
(5) - Le Tembuland.

گریکالاند غربی.

[گِ دِ غَ] (اِخ)(1) ایالتی از مستعمرهء کاپ(2) است. که در محل التقای شط ارانژ و رودخانهء وال(3) قرار گرفته است. این ایالت تا سال 1867م. در تحت تصرف کشور ارانژ بود، تا اینکه بواسطهء کشف معادن الماس در سال 1871م. به حکومت واتربوئر تسلیم شد. در 1876م. حکومت ارانژ قبول کرد در مقابل مبلغ ناچیزی در حدود 2250000 فرانک از تمام حقوق خود صرفنظر کند. این ایالت دارای 39360 کیلومتر مربع وسعت است و جمعیت آن 83375 تن است.
(1) - Griqualand occidental.
(2) - Cap.
(3) - Vaal.

گریکه.

[گِ کِ] (اِخ)(1) (اتو فن) فیزیک دان آلمانی متولد در ماگدبورک(2) (1602 - 1686م.) مخترع اولین ماشین مربوط به الکترستاتیک و ماشین تخلیهء هوا. او نیمکره های ماگدبورگ(3) را تحقق بخشید که مایهء تعجب انجمن عمومی راتیسبن(4) شد.
(1) - Guericke, Otto Von.
(2) - Magdebourg.
(3) - Hemispheres de Magdebourg. کرهء فلزی مجّوف که کاملاً روی یکدیگر منطبق میشوند و در آن خلا هوا تولید میکنند و چون فشار هوای محاط بر آن وارد میشود چنان بهم متصل میگردند که برای جدا کردن آنها قوه چند اسب لازم است.
(4) - Ratisbonne.

گریگ.

[گِ] (اِخ)(1) ادوارد، گریغ. آهنگ ساز و پیانوزن نروژی، متولد در برگن (1843 - 1907م.). مصنف کتاب پرگینت(2)که شامل یک کنسرتوی پیانو و غیره است.
(1) - Grieg, Edouard Hagerup (Grigh).
(2) - Peer - Gynt.

گریگان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد، واقع در 63 هزارگزی شمال باختری مشهد و 4 هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان. هوای آن معتدل، دارای 463 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات چغندر کنجد و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آن اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گریگاه.

[گِ] (اِ مرکب) در دیگ بریان پلاو، جایی را گویند که محاذی گردن گوسفند بریان باشد. (برهان) (آنندراج).

گریگنتوس.

[گِ] (اِخ) اسقفی است که بهمراهی امیری بنام اسیمافیوس به یمن رفت، امیر دستور داد تا اهل یمن را به دین نصرانی وارد کند. اسقف با ملای یهودی مناظره کرد و در مجلس کرامتی از خود نشان داد و مردم ملزم شدند و دین نصرانی گرفتند. (تاریخ اسلام چ فیاض ص25).

گریگو.

[گُ] (اِ) بیدمشک. (الفاظ الادویه). صحیح آن گربکو است. رجوع بهمین کلمه شود.

گریگوار.

[گِ] (اِخ) مبلغ دین مسیح در ارمنستان، پسر آناگ قاتل خسرو اشکانی پادشاه ارمنستان که با اردشیر بابکان همدست بود. مرگ او بدین شکل بود که گریوار را بدم یک اسب وحشی بسته آن را در کنار دریای شمالی در جلگه ای موسوم به وادنه آ رها کردند. بدین ترتیب مبلغ جوان پرهیزکار هلاک شد. رجوع به ایران باستان ص 2615 و 2619 و 2622 و گرگوار شود.

گریگوریو.

[گِ گُ یِوْ] (اِخ)(1) استاد تاریخ شرق در لنینگراد (پطرسبورگ) است. وی رحلهء ابی دلف الینبوعی را به روسی ترجمه کرد و در سال 1873م. در مجله نظارت علوم روسی به طبع رساند.
(1) - Grigoriev.

گریگوریوس.

[گِ] (اِخ) ابوالفرج بن هارون نصرانی مشهور به ابن عبری. در ملطیه در سال 623 ه . ق. متولد و در سال 643 بواسطهء استیلای مغول به انطاکیه و بعد به طرابلس رفت و چندی به سمت اسقفی در دمشق بود. فوتش در مراغه در 685 ه . ق. روی داد. رجوع به تاریخ ایران باستان ص 106 و ابن عبری در همین لغت نامه شود.

گریل.

[گُ] (اِ)(1) نام نوعی از میمون. او از تمام نوع خود بزرگتر است. رجوع به گوریل شود.
(1) - Gorille.

گریل پارتزر.

[گِ زِ] (اِخ)(1) فرانتز. شاعر دراماتیک اتریشی متولد در وین(2) (1791 - 1872م.).
(1) - Grillparzer, Franz.
(2) - Vienne.

گریلی.

[گِ] (اِخ) طایفه ای است که در نودهک سکنی دارند. رجوع به ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 214 شود.

گریلی محله.

[گِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام محله ای است از اشرف (ساری).

گریم.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بم، واقع در 28000گزی جنوب باختری بم و 12000گزی جنوب شوسهء بم به کرمان. هوای آن معتدل و دارای 239 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گریم.

[گِ] (اِخ)(1) ویلهلم. نویسندهء آلمانی که در هانو(2) به دنیا آمده است. (1786 - 1859م.). مصنف حکایات ملی آلمان است. درین کار برادرش ژاکب(3) (یعقوب) (1785 - 1863م.) با وی همکاری کرده است. او موجد فقه اللغهء زبان آلمانی است و فرهنگی آلمانی را شروع کرد که بعد از او هم ادامه یافته است.
(1) - Grimm, Wilhelm.
(2) - Hanau.
(3) - Jacob.

گریم.

[گِ] (اِخ)(1) فریدریش ملشیور بارن فُن. عالم ادبیات و ناقد آلمانی متولد در راتیسبون(2) دوست مادام دپینه(3). مکاتبات ادیبانه ای که از او باقیمانده بسیار سودمند است (1723 - 1807م.).
(1) - Grimm, Friedrich - Melchior baron von.
(2) - Ratisbonne.
(3) - Mme d'epinay.

گریما.

[گِ] (اِخ) قصبه ای است حاکم نشین در ایالت لایپزیک که در کنار نهر مولده و در 26 هزارگزی جنوب شرقی لایپزیک قراردارد و دارای راه آهن و کارخانه های متعدد است. (از قاموس الاعلام ترکی).

گریمسل.

[گِ سِ] (اِخ)(1) یا گریمزل تنگه ای است در سویس که در جبال آلپ برنواز(2) میان دره های رن(3) و آار(4) واقع شده است و دارای 2172 گز ارتفاع است.
(1) - Grimsel.
(2) - Alpes Bernoises.
(3) - Rhone.
(4) - Aar.

گریم کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)(مرکب از گریم(1) فرانسه و مصدرِ کردن فارسی) چین انداختن به چیزی. بزک کردن. آرایش دادن. آراستن کسی را. به شکلی درآوردن.
(1) - Grime.

گریمنج.

[گِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 44 هزارگزی شمال باختری قاین سر راه شوسهء قاین به گناباد. هوای آن معتدل و دارای 675 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و تریاک و زعفران و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گرین بی.

[گِ ریمْ بِ] (اِخ)(1) قصبه و اسکله ای است در منتهای جنوبی خلیج گرین بی که دارای 10000 تن سکنه است. نصف اهالی آن را مهاجران فرانسوی تشکیل می دهند. مردم آن به زبان فرانسه و انگلیسی سخن می گویند. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Green - Bay.

گرینده.

[گِ یَ دَ / دِ] (نف) اشکریز. آنکه از دیده اشک ریزد. آنکه گریه کند :
بختم آوخ که طفل گرینده است
که به هر لحظه روش می بشود.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 169).
چو از چشم گریندهء اشکبار
بر آن خوابگه کرد لختی نثار.نظامی.
ای بی رخ تو چو لاله زارم دیده
گرینده چو ابر نوبهارم دیده.
سعدی (رباعیات).
و رجوع به گریه شود.

گرین ریور.

[گِ وِ] (اِخ)(1) رودخانه ای است در آمریکای شمالی که در کنتاکی(2)جریان یافته به نهر اوهایو(3) که از شعب می سی سی پی است میریزد. مجرای آن به طول 400 هزار گز است و 275 هزار گز از آن قابل کشتیرانی است. (از قاموس الاعلام).
(1) - Green - River.
(2) - Kentucky.
(3) - Ohio.

گرین ریور.

[گِ وِ] (اِخ)(1) رودخانه ای است در مغرب آمریکای شمالی. یکی از دو رودخانه ای است که رودخانهء کولورادو(2) را تشکیل میدهند. این رود از کوه فرمونت سرچشمه گرفته به جنوب جاری میشود و پس از طی 800 هزار گز در حکومت کولورادو به رودخانهء گراند ریور ملحق شده رودخانهء کولورادو را تشکیل می دهند. وسعت حوضهء آن 175000 متر مربع است. (از قاموس الاعلام).
(1) - Green - River.
(2) - Colorado.

گرینویچ.

[گِ] (اِخ)(1) شهری است در انگلستان از محال لندن و دارای 100000 تن سکنه است. در کنار تیمز(2) قرار گرفته. دارای مریضخانه ای برای دریانوردان و رصدگاه فلکی مشهوری است که اکثر نقاط دنیا وقت ساعات را با آنجا تطبیق میکنند.
(1) - Greenwich.
(2) - Thames.

گرینه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان زبرخان بخش قدمگاه. شهرستان نیشابور واقع در 4 هزارگزی شمال قدمگاه هوای آن معتدل و دارای 2586 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گریو.

[گَ وْ] (اِ) گریب. جریب. (ملخص اللغات حسن خطیب).

گریواره.

[گِ ری رَ / رِ] (اِ مرکب) مرکب از: گری = گردن + واره = پسوند نسبت و اتصاف. رجوع شود به فرهنگ رشیدی. یا از گریو = گردن + واره = پسوند با حذف یک واو. (فرهنگ نظام)، جمعاً لایق گردن. (حاشیهء برهان چ معین). برهان قاطع و آنندراج به ازای معجمه آورده اند ولی صحیح آن گریواره به رای مهمله است :
ز بژم مخنقه ای یافت شاخ گل منظوم
چو باد کرد گریوارهء شجر منثور.
اثیرالدین اخسیکتی (شیدی).
رجوع به گریوازه شود.

گریوازه.

[گِ ری زَ / زِ] (اِ مرکب) هار که مروارید و لعل امثال آن باشد که برشته کشیده باشند. (برهان). چیزی که مرتب چیده شده باشد عموماً و جواهر چیده شده خصوصاً. (شعوری ج 2 ص 314). رجوع به گریواره شود.

گریوان.

[گِ ری] (اِ مرکب) گریبان. (آنندراج) : و چیزی که در گریوان طلب کند نیابد. (تفسیر ابوالفتوح). رجوع به گریبان شود.

گریوان.

[گَ ری] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در 18 هزارگزی جنوب بجنورد و 4 هزارگزی خاور شوسهء بجنورد به میان آباد. هوای آن معتدل و دارای 1743 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، بنشن و تریاک و میوه و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گریودم.

[گَ ری وُ] (اِ) یا گریودوم خیانت و آن ودیعت را خیانت کردن و انکار نمودن است.(1) (برهان) (آنندراج).
(1) - برساختهء فرقهء آذرکیوان. (حاشیهء برهان چ معین).

گریوده.

[گِ ری دَ / دِ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 37000گزی جنوب مقری کلا، مرکز بخش بندپی. هوای آن سرد و دارای 420 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. شغل اکثر مردان آبادی خیاطی و نجاری است که در زمستان در اطراف بابل و آمل و دیگر نقاط مازندران بطور سیار به کسب مشغول و تابستان بمحل خود برمیگردند. از آثار ابنیهء قدیم برجی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

گریون.

[گَ ری وَ] (اِ) علتی است که آن را به هندی داد و به عربی قوبا گویند. (برهان) (آنندراج). بریون. (رشیدی).

گریوند.

[گِ ؟] (اِ) تب خال. (شعوری ج 2 ورق 309).

گریوه.

[گَ / گِ ری وَ / وِ] (اِ) پهلوی، گریو
(1) [ گردن، پشت گردن ] اوستا، گریوا(2)(حاشیهء برهان چ معین). کوه پست و پشتهء بلند را گویند. (برهان). کوه کوچک. (آنندراج). زمین بلند و پشتهء خاکی که باران آن را رخنه کرده بزیر آمده باشد. (برهان) :
شه بر آن اشقر گریوه نورد
کز شتابش ندید گردون گرد.نظامی.
کآهن تیز آن گریوهء سنگ
لعل و الماس ریخت صد فرسنگ.نظامی.
همچنان زیر بار دلتنگی
میبرید آن گریوه سنگی.نظامی.
روی صحرا بزیر سم ستور
گور گشتی ز بس گریوهء گور.نظامی.
چون باز پرنده بر گریوه
چون باد رونده بر تریوه.لطیفی.
تو یقین دان که هر که بد عمل است
آفتاب گریوهء اجل است.مکتبی.
دیده اند از پس گریوهء غیب
رب خود را بدیدهء لاریب.اوحدی.
رهایی را نشاید هیچ تدبیر
گریوه پست و سیلاب آسمان گیر.
امیرخسرو دهلوی.
|| عَقَبَه. (تفلیسی) (ترجمان القرآن). گردنه :چنانک به هر راه کی در آنجا روند بضرورت گریوه بباید بریدن. از این آب آن شهر غرق شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 137). مایین شهرکی است در میان کوهستان افتاده در زیر گریوه ای و سر راه است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 123). و از آنجا «مرغزار رون» تا به گریوهء مایین بگذرند راه مخوف باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 124).
صف زنده پیلان به یک جا گروه
چو گرد گریوه کمرهای کوه.نظامی.
و محمد خوارزمشاه بقصد قلع این خاندان لشکری بزرگ آورد و در گریوهء اسدآباد ببرف و دمه گرفتار شده و اکثر لشکر او تلف شد. (جامع التواریخ رشیدی).
در شاهراه جاه و بزرگی خطر بسیست
آن به کزین گریوه سبکبار بگذری.حافظ.
(1) - griv.
(2) - griva.

گریه.

[گِرْ یَ / یِ] (اِمص) اسم مصدر گریستن. اشک ریختن. گریستن. اشک. سرشک. (حاشیهء برهان چ معین). آب از چشم ریختن. (آنندراج). بُکاء: خم؛ گریهء سخت. حَنین؛ گریه در بینی. (منتهی الارب) :
بمیرد چون بگرید سیر تا هشیار پندارد
که چیزی جز که گریه نیست ترکیب تن و جانش.
ناصرخسرو.
با پسر این چنین مثل زد سام
گریه بهتر ز خنده بی هنگام.سنایی.
هیچ شک نیست اندرین گفتار
گریه آید ز خندهء بسیار.
سنایی.
غمزهء اختر ببست خندهء رخسار صبح
سرمهء گیتی بشست گریهء چشم سحاب.
خاقانی.
گفت که خاقانیا آب رویت چون نماند
آب رخم هم به آب گریهء زارم ببرد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 754).
گریه ای با صدق بر جانها زند
تا که چرخ و عرش را گریان کند.مولوی.
ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است
ببین که در طلبت حال مردمان چون است.
حافظ.
- امثال: از پی هر گریه آخر خنده ای است.
مرد آخر بین مبارک بنده ای است.مولوی.
گریه آید ز خندهء بسیار سنایی گریه اش در آستین است ؛ فوراً گریان میشود. زود به گریه می افتد.
گریهء به وقت بهتر از خندهء بی وقت است.
گریهء بی سوز نباشد.
گریه دام زن است.
گریه در خواب مایهء شادیست بندگی از مؤنت آزادیست.سنایی.
گریه را هم دل خوش می باید.
گریهء زن مکر زن است.
گریهء گوزن به از خندهء شیر . (آنندراج).
برای هر یک از امثال فوق رجوع به امثال و حکم دهخدا شود. صاحب آنندراج دربارهء صفات گریه آرد: گریهء آبدار، گریهء آتش عنان، گریهء آهسته، گریهء ارغوانی، گریهء بی اختیار، گریهء بی رنگ، گریهء پا در رکاب، گریهء پهنادار، گریهء تلخ، گریهء جگرپرداز، گریهء خونی، گریهء دانه دار، گریهء در گلو، گریهء دروغ، گریهء دشت گرد، گریهء رنگین، گریهء زارزار، گریهء سرشار، گریهء شاداب، گریهء شبانه، گریهء شمرده، گریهء شور، گریهء صحرایی، گریهء طفلانه، گریهء طوفان خروش، گریهء طوفان نژاد، گریهء غلطان، گریهء گرم، گریهء گسسته مهار، گریهء مرجانی، گریهء مستانه، گریهء نمکین. و از تشبیهات گریه است:
- برق گریه:باشد ز برق گریه لبالب درون ما
چون میجهد ز ناوک ابر تو خون ما.
میرزامعز فطرت (از آنندراج).
- تسبیح گریه:بود زنده مؤذن در خرابات
کند تسبیح گریه در مناجات.
حکیم زلالی (از آنندراج).
-سیم گریه:گشته رایج از رواج شوق سیم گریه ام
از گداز بوتهء غم در غبار افتاده ام.
ظهوری (از آنندراج).
- شبنم گریه:از شبنم گریه سبز گردد
ناکاشته دانه در گل ما.
طالب آملی (از آنندراج).
- شراب گریه:شهنشه را چو جوش باده سر شد
دماغش از شراب گریه تر شد.
حکیم زلالی (از آنندراج).
- عروس گریه:نی لعلش آتشین و نه یاقوتش آبدار
هرگز عروس گریه چنین بی صفا نبود.
طالب آملی (از آنندراج).
- موج گریه:بخت سیاه صیقلی از موج گریه ساخت
خورشید عکس آینهء روشن من است.
ظهوری (از آنندراج).
- نمک گریه:عید آمد و در هر طرف میکده دام است
بر ما نمک گریهء مستانه حرام است.
میررضی دانش (از آنندراج).

گریهء آسمان.

[گِرْ یَ / یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از باران :
گرستند از گریه جویی روان
بیاید مگر گریهء آسمان.
سعدی (بوستان).

گریه آلود.

[گِرْ یَ / یِ] (ن مف مرکب)داغدار شده از گریه و اشک. (ناظم الاطباء) :
تماشای گل و شبنم گوارا باد بر بلبل
که بوی گل نمی ارزد به روی گریه آلودش.
صائب (از آنندراج).
این زمان افسرده ام صائب و گرنه بیش از این
میچکد آتش ز چشم گریه آلودم چو شمع.
صائب (از آنندراج).

گریه آور.

[گِرْ یَ / یِ وَ] (نف مرکب)گریه آورنده. متأثرکننده. ناراحت کننده.

گریه از چشم گشادن.

[گِرْ یَ / یِ اَ چَ / چِ گُ دَ] (مص مرکب) کنایه از چشم را به گریه آوردن :
موی زیادت چو برآید ز چشم
گریه سیار گشاید ز چشم.
میر خسرو (از آنندراج).

گریه افتادن.

[گِرْ یَ / یِ اُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه یا به گریه افتادن. شروع به گریه کردن. گریستن.

گریه انداختن.

[گِرْ یَ / یِ اَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه یا به گریه انداختن. گریاندن. گریانیدن :
چو عشق افگند در دل شور مژگان گریه اندازد
جهد هر گه که برقی لاجرم باران شود پیدا.
سنجر کاشی (از آنندراج).

گریه اندر بر کسی شکستن.

[گِرْ یَ / یِ اَ دَ بَ رِ کَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) کنایه از گریه گلوی او را گرفتن :
ز سختی گریه اندر بَرْش بشکست
شکنج گریه گفتارش فروبست.
(ویس و رامین).

گریه پرداز.

[گِرْ یَ / یِ پَ] (نف مرکب)مبکی و گریه آور. (ناظم الاطباء). || گریه کننده. گریان :
بران گریه پرداز رشک است رشک
که اشک رخش پاک گردد به اشک.
ظهوری (از آنندراج).

گریهء تاک.

[گِرْ یَ / یِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آبی است که در موقع بریدن شاخ تاک فروریزد. || کنایه از شراب انگور. (آنندراج) :
تو فکر نامه خود کن که می پرستان را
سیاه نامه نخواهد گذاشت گریهء تاک.
صائب (از آنندراج).

گریه چشم.

[گِرْ یَ / یِ چَ] (ص مرکب)چشمان اشک آور یا اشکین.

گریه در چشم شکستن.

[گِرْ یَ / یِ دَ چَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) بند شدن گریه در چشم و دهان. (آنندراج) :
ناله ام بر لب گسست و گریه در چشمم شکست
شاد باش ای عشق و غم بر خاطر ناشاد ریز.
باقر کاشی (از آنندراج).

گریه در گلو پیچیدن.

[گِرْ یَ / یِ دَ گَ / گِ دَ] (مص مرکب) گریه در گلو گره شدن. گلوگیر شدن گریه. حالتی است که در شدت گریه بهم رسد و از آن نفس آدمی بند میگردد. (آنندراج) :
بیاد روی تو چون گریه در گلو پیچید
ز هر بن مژه طوفان نور(1) برخیزد.
طالب آملی (از آنندراج).
با شکوه هم زبان نشود گفتگوی ما
پیچیده گریه همچو نفس در گلوی ما.
جلال اسیر (از آنندراج).
(1) - ظ: نوح.

گریه در گلو داشتن.

[گِرْ یَ / یِ دَ گَ تَ] (مص مرکب) کنایه از گریه موجود و مهیا داشتن. (آنندراج). به حال گریه بودن. (رشیدی) :
ز همزبانی گل رنگ نیست بلبل را
که غنچه خندد و او گریه در گلو دارد.
ظهوری (از آنندراج).

گریه دزدیدن.

[گِرْ یَ / یِ دُ دی دَ](مص مرکب) گریه در خود داشتن. پر از گریه بودن :
بود گریه دزدیدن چشم بیدل
چو زخمی که او آب دزدیده باشد.
بیدل (از آنندراج).

گریه زدن.

[گِرْ یَ / یِ زَ دَ] (مص مرکب)اشک ریختن. (آنندراج) :
همچو طاوس بسامان ندهندت همه چیز
گه بپا گریه زدن گاه به پر خندیدن.
سنجر کاشی (از آنندراج).
چو خس را خود افکنده در دیده کس
ز خود بایدش گریه زد نی ز خس.
میرخسرو (از آنندراج).
چندانکه زدم گریه به این شعله جانسوز
ساکن نشد آتش ز درون آب ز بیرون.
میرشاهی سبزواری (از آنندراج).

گریه زده.

[گِرْ یَ / یِ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) گریسته. به گریه افتاده :
شمع ار چه بگریه جانگدازی میکرد
گریه زده خنده مجازی میکرد.
سعدی (رباعیات).

گریه زنان.

[گِرْ یَ / یِ زَ] (نف مرکب، ق مرکب) گریه کنان. (آنندراج) :
مرد بدینجا چو بزندان رود
گریه زنان آید و خندان رود.
میرخسرو (از آنندراج).

گریهء سرد.

[گِرْ یَ / یِ یِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گریه که از شادی بهم رسد. گریهء دروغ که از درد دل نباشد. (از آنندراج) :
گریه های سرد زاهد را نماید کار سست
میشود از ریزش باران وی دیوار سست.
بدیع نصیرآبادی (از آنندراج).

گریهء شادی.

[گِ یَ یا یِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گریه از روی شوق کردن. اشک شادی. گریهء شوق :
اگر شمع مزار من نریزد گریهء شادی
که داغ خون من از دامن دلدار میشوید.
میرزا صائب (از آنندراج).

گریهء شمع.

[گِرْ یَ / یِ یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ریختهء شمع که آن را اشک شمع نیز گفته اند. (آنندراج).

گریهء شیشه.

[گِرْ یَ / یِ یِ شَ / شِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ریخته شدن شراب در جام از شیشه. (آنندراج).

گریه فروخوردن.

[گِرْ یَ / یِ فُ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) کنایه از ضبط کردن گریه. (آنندراج) :
فروخور گریه و در آه دردافزا فزا واله
اگر مژگان ز جوش اشک گاهی سرگران بینی.
درویش واله هروی (از آنندراج).
راستی عقده گشایندهء ارباب دل است
شمع را حوصلهء گریه فروخوردن نیست.
صائب (از آنندراج).

گریه کردن.

[گِرْ یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) اشک ریختن. (آنندراج). گریستن. بکاء :
گیتی برو چو خون سیاوش گریه کرد
خون سیاوشان ز دو چشمش روان برفت.
سعدی.
گریه گو بر هلاک من مکنید
که نه این نوبت نخستین است.
سعدی (بدایع).
طفل از پی مرغ رفته چون گریه کند
بر عمر گذشته همچنان میگریم.
سعدی (رباعیات).
مکن گریه بر گور مقتول دوست
قل الحمد لله که مقتول اوست.
سعدی (بوستان).
میکند گریه و همدرد ندارد صائب
جای رحم است در این بزم به تنهائی شمع.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به گریه شود.

گریه کنان.

[گِرْ یَ / یِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حالت گریه. در حال گریستن. در حال اشک ریختن.

گریه گر.

[گِرْ یَ / یِ گَ] (ص مرکب)گریه کن. گریان :
قهقه و های های ساخته جفت
خنده پرداز و گریه گرمائیم.
ظهوری (از آنندراج).

گریه گرفتن.

[گِرْ یَ / یِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) بمعنی به گریه انداختن است. گریان ساختن. به گریه درآوردن، چنانکه روضه خوان از مستمعان.

گریهء مستانه.

[گِرْ یَ / یِ یِ مَ نَ / نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) گریه ای که در حالت مستی شراب روی دهد :
ما به ذوق گریهء مستی درین بزم آمدیم
می بده ساقی بقدر آنکه چشمی تر شود.(1)
رضی دانش (از آنندراج).
(1) - شاهد آنندراج با مدخل سازگار نیست.

گریه مند.

[گِرْ یَ / یِ مَ] (ص مرکب)گریان. اشک ریز :
بمکتب جگرگوشگان گریه مند
غلامان به بازار و کو هرزه خند.
ظهوری (از آنندراج).

گریه ناک.

[گِرْ یَ / یِ] (ص مرکب)گریان. در حال گریه :
بجای تخم جواری فشاند دانهء اشک
چو دست بر مژهء گریه ناک زد دهقان.
ملاطغرا (از آنندراج).
دگر از ره مستیم گریه ناک
نیم آگه از گریهء خود چو تاک.
ملاطغرا (از آنندراج).
بادا لبان دولت کلی بخنده در
از کلک گریه ناکت و از دیدهء ترش.
دقایقی مروزی.

گریه و زاری کردن.

[گِرْ یَ / یِ وُ کَ دَ] (مص مرکب) گریه کردن توأم با آه و ناله. شیون کردن : و این جادوان دست بریده پیش آن جادوان گریه و زاری کردند و گفتند اگر شما بفریاد ما نرسید ما خود را هلاک کنیم. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). چون شب درآمد همه به درگاه خدای عزوجل رفتند و گریه و زاری کردند. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).

گرییدن.

[گِرْ دَ] (مص) اشک ریختن. (آنندراج). گریستن :
در گریهء من گشت نهان جسم نزارم
صد شکر که گرییدنم آخر بسر آمد.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

گرییدنی.

[گِرْ دَ] (ص لیاقت) درخور گریستن. لایق گریستن.

گرییده.

[گِرْ دَ / دِ] (ن مف) گریسته. گریه کرده. اشک ریخته.

گز.

[گَ] (اِ) درختی باشد که بیشتر در کنارهای آب و رودخانه روید و آن را به عربی طرفا خوانند و بارش که ثمرة الطرفا باشد امراض چشم و زهر رتیلا را نافع است. (برهان) (جهانگیری). و به هندی چهاو گویند. (آنندراج) (غیاث). گز درختی است از تیره تاماریکاسه آ(1) و از جنس تاماریکس(2). پنج گونه آن را در ایران نام برده اند: 1- گز شاهی(3)، این گونه در صفحات جنوب ایران بوشهر و لار و عباسی و حوالی نیک شهر و برازجان فراوان است و به ارتفاع 15 متر و بیشتر هم میرسد. 2- گز خوانسار یا گز گزانگبین(4)، این گونه در اطراف اصفهان و در شوره زارهای مردآباد کرج یافت میشود و گزانگبین میدهد دهد آن را طرفا نیز میخوانند. 3- ت. پالازی(5) در اطراف کرج یافت میشود و در جنگلهای ارسباران نیز موجود است و آن را یلقون میخوانند. 4- ت. تتراندر(6) بین شیراز و فیروزآباد موجود است. 5- تمیس(7)پیچکی است که در جنگل های شمال در ارتفاعات میان 700 و 1000 متر از سطح دریا یافت میشود و آن را در گیلان تمیس خوانند(8). درخت گز از درختان گرمسیری و ویژه شوره زارهاست. در فارس، کرمان، مکران، زابل و کنار رود ارس فراوانتر از سایر مناطق ایران است. در بنادر جنوب بویژه در بوشهر درخت عمده محسوب میشود.
خواهش و رویش: درخت گز در زمینهای خیلی خشک و شور و در زمینهای ماندابی کنار دریا و مجاور رودخانه ها میروید. خیلی خوب جست میدهد. روشنایی پسند است و مقاومت آن در برابر کم آبی بسیار میباشد. مصرف: چوب گز شاهی در ساختمان مصرف میشود. گونه های دیگر گز به مصرف سوخت میرسد. این درخت برای جنگلکاری جنوب ایران شایان توجه است زیرا هم در برابر خشکی مقاومت میکند و هم قلمهء آن خوب میگیرد. (جنگل شناسی کریم ساعی ج 1 صص 198 - 200) :
چو ببرید رستم بن شاخ گز
بیامد ز دریا به ایوان و دز.فردوسی.
قوت مرغ جان به بال دل است
قیمت شاخ گز به زال زر است.خاقانی.
چیست هستی حسها مبدل شدن
چوب گز اندر نظر صندل شدن.مولوی.
اگر بد کنی چشم نیکی مدار
که هرگز نیارد گز انگور بار.
سعدی (بوستان).
و در آن موضع درختان گز بسیار بود و احتیاج بتبر شد. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص 32).
(1) - Tamaricaceae.
(2) - Tamarix.
(3) - T. stricta.
(4) - T. mannifera.
(5) - T. pallasii.
(6) - T. tetrandra.
(7) - T. communis. (8) - غیر از انواع فوق، در ج 2 جنگل شناسی ساعی ص 135 این انواع نیز ذکر شده است:
Tamarix angustifolia, Tamarix
articulata, Tamarix Florida. Tarmarix
serotina.

گز.

[گَ] (اِ) ظاهراً نام پارچه ای است و از اشعار زیر چنین استنباط میشود :
چو گز به چوب درآید به معرض کرباس
قیاس کار ز استاد گیر یا مزدور.
نظام قاری (دیوان ص 33).
فکنده تیر خصومت در آن میانه گزی
به دست کرده کتکها ز کاستر اکثر.
نظام قاری (دیوان ص 17).

گز.

[گَ] (اِ) از جمله حلویات است :
گز را ز جملهء حلویات از چه رو
چشم تمام مجلسیان بر شکست اوست.
میرزا اشتها.

گز.

[گَ] (اِ) نوعی تیر بی پر و پیکان که دو سر آن باریک و میان آن گنده میباشد و بدان بازی کنند. (برهان) (غیاث). و بدان بازی کنند و این قسم تیراندازی را گزاندازی گویند. (آنندراج). معراض. تیر بی پر. (صراح اللغه) :
هزار دل شده در هر گزی بیندازد
کسی نخاست چو آن سرو در گزاندازی.
سیفی (از آنندراج).
-امثال: به یک گز دو فاخته زدن.

گز.

[گَ] (نف) گزنده. (برهان) (آنندراج). و غالباً با کلمهء دیگر مرکب شود :
بدو گفت کای بدتر از مار گز
بمیدان که پوشد زره زیر خز.فردوسی.
من شسته بنظاره و انگشت همی گز
و آب مژه بگشاده و غلطان شده چون گوز.
سوزنی.

گز.

[گِ / گَ] (اِ) دندان که به عربی سن میگویند. (برهان). مخفف گاز است که دندان باشد. (آنندراج). بخاطر میرسد که بفتح باشد مخفف «گاز». (رشیدی).

گز.

[گَ] (اِ) کردی قز(1) (مقیاس طول، اندازه) معادل ذرع و هر گز 16 گره است. امروزه گز را معادل «متر» اروپاییان گیرند. (حاشیهء برهان چ معین). پیمانه ای از چوب یا از آهن که بدان جامه و قالی و پلاس و زمین و امثال آن پیمایند. (برهان) (آنندراج): ثوب خمیس؛ جامهء پنج گزی :
رست او بدان رکو و نرستم من
بر سر نهاده هیجده گز شار.ناصرخسرو.
موسی چهل گز بود و عصاء وی چهل گز بود و چهل گز برجست. (ترجمهء تفسیر طبری). و طول چهار دیوار این گنبد تا زیر قبهء آن هفتاد و پنج گز است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 138). و ارتفاع این دکه مقدار سی گز همانا باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 126).
بیک گز مقنعه تا چند کوشم
سلیح مردمی تا چند پوشم.نظامی.
گر ز گور خودش خبر بودی
یک به دست از سه گز نیفزودی.نظامی.
و اشل ده باب بوده و بابی عبارت از شش گز و گزی عبارت از شش قبضه و قبضه عبارت از چهار انگشت پس یک گز عبارت از بیست و چهار انگشت باشد. (تاریخ قم ص 109).
- امثال: خیابان گز میکند ؛ کسی که در خیابانها بیهوده قدم زند. آدم بیکار.
گز نکرده پاره میکند.
مردی که نان ندارد یک گز زبان ندارد.
هر گزی و بازاری.
یک گز مطبخ به از صد گز طویله. (جامع التمثیل).
(1) - ghez, gaz.

گز.

[گَ] (ص) گس :
چند پختی تلخ و شور و تیز و گز
هم یکی بار امتحان شیرین بپز.مولوی.
|| ذراع. (منتهی الارب).

گز.

[گُ] (ترکی، اِ) این لغت ترکی است و به معنی چشم است :
و آن یکی کز ترک بد گفت ای گزم
من نمی خواهم عنب خواهم اوزم.مولوی.

گز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیرک بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 120000گزی جنوب میناب، سر را مالرو جاسک به میناب. هوای آن گرم و دارای 250 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود و محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 50 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 276 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و میوه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. و راه آن مالرو و صعب العبور است. مزارع روی گدار گرایه، محمدآباد خورافان جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گز.

[گَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان انزان، بخش بندرگز شهرستان گرگان، واقع در 3500گزی جنوب بندرگز سر سه راهی بندر گز و گرگان و بهشهر. هوای آن معتدل مرطوب و دارای 3860 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سار محلی تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات، توتون، سیگار، کنجد، صیفی. شغل اهالی زراعت و کسب است و 100 باب دکان و دبستان دارد. قسمتی از مزرعه شاه پسند جزء این قصبه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

گزآباد.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 10000گزی جنوب خاوری سبزواران و 1000گزی شوسج سبزواران به بم. دارای 38 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزآباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مانه شهرستان بجنورد، واقع در 25 هزارگزی شمال باختری، سر راه مالرو عمومی محمدآباد به دشنک. هوای آن گرم و دارای 211 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات پنبه تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزآزار.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 97000گزی شمال میناب و 15000گزی خاوری راه مالرو میناب به گلاشکرد. دارای 20 تن سکنه است. مزارع سر پریها، دازبز، بهارنک، بندر. جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزا.

[گَ] (نف) گزنده و گزندرساننده. زیان زننده. (برهان) (جهانگیری) :
تریاق در دهان رسول آفرید حق
صدیق را چه غم بود از زهر جان گزا.
سعدی.
رجوع به گزای شود.

گزاد.

[گَ] (اِ) جامه کهنه و به کاف تازی اصح است(1). (آنندراج).
(1) - رجوع به کزاد شود.

گزار.

[گُ] (نف) گزارنده. اداکننده. رجوع به گزارنده شود.
ترکیب ها:
- پیام گزار.؛ پیغام گزار. حقگزار. خوابگزار. شکرگزار. مصلحت گزار. نمازگزار و رجوع به گزاردن و هر یک از این مدخلها شود.
|| ترک کننده. (ناظم الاطباء). || (اِمص) ادا که از ادا کردن بمعنی قرض پس دادن(1) و نماز کردن باشد. (برهان). || خواب هم بنظر آمده که در مقابل بیداری است. (برهان)(2).
(1) - ریشه و اسم مصدر گزاردن. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ظاهراً از ترکیب «خوابگزار» معبر خواب پنداشته اند «گزار» بمعنی خواب است! رشیدی گوید: بمعنی تعبیر خواب نیز آمده. بنابر این ممکن است «تعبیر» در عبارت مأخذ برهان ساقط شده و او به اشتباه افتاده است. (حاشیهء برهان چ معین).

گزار.

[گَ] (اِ) نقش باریک و کم رنگ نقاشان و مصوران را نیز میگویند که اول میکشند بجهت اندام و اسلوب و بعد از آن رنگ آمیزی کرده پرداز میدهند. (برهان) (رشیدی) (غیاث).

گزار.

[گُ] (اِ) نشتر حجام و فصاد را گویند. (برهان) (رشیدی) (غیاث).

گزارا.

[گُ] (نف) اداکنندهء سخن. (برهان) (آنندراج). رجوع به گزاردن شود.

گزارد.

[گُ] (مص مرخم، اِمص) گزاردن :که اسفندیار روئین تن اگر زخم تیز و گزارد سنان ایشان دید. (جهانگشای جوینی). تیراندازانی که بزخم تیر، باز را از مقعر فلک اثیر بازگردانند و ماهی را بگزارد سنان نیزه در شبان تیره از قعر دریا بیرون اندازند. (جهانگشای جوینی). جناحین آن مشحون به جوانان جنگ جوی که در شبان تیره بگزارد سنان نیزه سماک را لقمهء سمک دریا سازند. (جهانگشای جوینی). رجوع به گزاردن شود.

گزاردن.

[گُ دَ] (مص) (از: گزار + دن، پسوند مصدری). گزاریدن. گزاشتن. جزو اول ویچار(1) (شرح کردن، توضیح دادن)، سانسکریت ویچاریتی(2) (سنجیدن، تأمل کردن، وارسی کردن)، ویچارا(3) (تأمل، سنجیدن)، ویچارانا(4) (تأمل، شرح دادن)، پهلوی ویچاریشن(5) ویچارتن(6). و رجوع شود به هوبشمان ایضاً. (حاشیهء برهان چ معین). || ادا کردن. انجام دادن. بجا آوردن چنانکه در نماز، طاعت، حق، شکر، شغل، کار، مقصود، فرض، فریضه، حج :
شب سده است یکی آتش بلندافروز
حق است مر سده را بر تو حق او بگزار.
فرخی.
شغل همه درسنجی، داد همه بستانی
کار همه دریابی حق همه بگزاری.
منوچهری.
من دل بتو سپردم تا شغل من بسنجی
ز آن دل بتو سپردن تا حق من گزاری.
منوچهری.
سلطان آب خواست و طهارت کرد و دو رکعت نماز بگزارد. (تاریخ سیستان). و در بازنمودن آن حق نعمت این خاندان بزرگ را گزارده باشد. (تاریخ بیهقی). که مر ترا شغلی پیش آید، هرچند ترا کفایت گزاردن آن باشد، مستبد رأی خویش مباش. (منتخب قابوسنامه).
حق هر کس بکم آزاری بگزارم
که مسلمانی این است و مسلمانم.
ناصرخسرو.
بگزار بشکر حق آن کس
کو کرد دل تو عقل را کان.ناصرخسرو.
آن است خرد که حق این جادو
مرد از ره دین و زهد بگزارد.ناصرخسرو.
فرمود که چون آب نیست تیمم کنید و نماز گزارید. (قصص الانبیاء ص 219).
فرض یزدان را بگزارد هر کس که کند
خدمت خاصهء سلطان بخلا و بملا.
مسعودسعد.
کار آنچنان که آید بگزارم
عمر آنچنان که باید بگسارم.مسعودسعد.
گفت بترسم که یزدان را شکر بواجبی نتوانم گزارد. (نوروزنامه).
منت بکن و فریضهء حق بگزار
و آن لقمه که داری ز کسان باز مدار.خیام.
ما متعجبیم... که طاعت امیر خود نداشتی و فرمانی که خدای تعالی بر تو کرده بود نگزاردی. (تاریخ بخارا نرشخی). از قضا عفو خواست و به حج رفت و حج گزارد و مدتی به عراق باشید. (تاریخ بخارا نرشخی ص 4). حق سخن بدین جمله گزارده نشدی. (کلیله و دمنه). هر که صلت دهد حق مهتری گزارد. (راحة الصدور راوندی).
طهارتی کرد و دو رکعت نماز بی نیاز بگزارد. (سندبادنامه).
حاجت بنمای تا برآرم
مقصود بگوی تا گزارم.نظامی.
گفت یا باسلیمان من از آن میترسم که بقیامت جد من دست در من زند که چرا حق متابعت من نگزاردی. (تذکرة الاولیاء عطار). حسن گفت اکنون وقت حج است برو حج بگزار. (تذکرة الاولیاء عطار).
نتوان گزارد حق ثنای ملک بشعر
نتوان به آسمان ز ره نردبان رسید.
کمال الدین اسماعیل.
ای ایاز این کار را زوتر گزار
زآنکه نوعی ز انتقام است انتظار.مولوی.
او فرض خدا نمیگزارد
از قرض تو نیز غم ندارد.
سعدی (گلستان).
دو رکعت نماز گزاردم. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص 17). و او را بر دیگر آتشها تفضیل نهاد تا شکر نعمت او گزارده باشد. (تاریخ قم ص 83).
|| پرداختن. تأدیه کردن، چنانکه در وام، قرض، خراج، مالیات :
گزارم فام طبع خود به اندک مدح صدر تو
که از انعام اسلاف تو اندر فام بسیارم.
سوزنی.
آن مرد در تذکره نگاه کرد و در آنجا نوشته بود که هزار درم وام دارم، پس آن مرد وام او بگزارد. (تذکرة الاولیاء).
خراج اگر نگزارد کسی بطیبت نفس
بقهر از او بستاند کمینه سرهنگی.
سعدی (گلستان).
|| رسانیدن. تبلیغ، چنانکه در پیغام :
بدو گفت آری گزارم پیام
برینسان که گفتی و بردی تو نام.فردوسی.
پیغام امیرالمؤمنین گزارد بنزدیک ایشان. (تاریخ سیستان). من پیغام بتمامی بگزارم... بازگشتم و جواب بازبردم. (تاریخ بیهقی). رسول پیغامها گزارد و بهرام جواب این قدر داد که ملک حق و میراث من است. (فارسنامهء ابن البلخی ص 76). و این پیغام به رسول (ص) گزار و پیغمبر (ص) جواب داد که اپرویز را دوش کشتند شما این سخن را بهر که میگویید. (فارسنامهء ابن البلخی ص 106). || ادا کردن. بیان کردن. اظهار کردن. در میان نهادن، چنانکه در سخن، قول: پاسخ :
همان نیز داننده مرد کهن
که از پادشاهان گزارد سخن.فردوسی.
سخنها شنیدی تو پاسخ گزار
که کندی نه خوب آید از شهریار.فردوسی.
بپرسم ترا راست پاسخ گزار
اگر بخردی کام کژی مخار.فردوسی.
روز و شب از آرزوی جنگ و شبیخون
جز سخن جنگ بر زبان نگزاری.فرخی.
در سرم افکنده چرخ بر که سپارم عنان
بر لبم آورده جان با که گزارم عنا.خاقانی.
|| صرف کردن : بدترین مال آن است که از حرام جمع آری و به آثام بگزاری.(راحة الصدور راوندی). || خواب گزاردن. تعبیر کردن خواب: یوسف به زندان اندر شد و بنماز ایستاد نماز کردی و با زندانیان حدیث کردی و ایشان را دل خوش کردی و یا خواب گزاردی و هیچکس چندان خواب نبیند که مجوسان. (ترجمهء طبری بلعمی). ترا از نیکوکاران می شماریم تا زندانیان را خوابها میگزاری. (ترجمهء طبری بلعمی). و هر کسی خواب داند گزاردن و استاد بود چون کسی او را خوابی پرسد اگر آن خواب بد بود او خاموش بود نگزارد. (ترجمهء بلعمی).
که بگزارد او خواب شاه جهان
نهفته برآرد ز بند نهان.فردوسی.
حضرت خواجه با من این خواب را میگزاردند. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص 138). || رها کردن. ترک کردن. (ناظم الاطباء). || نقش و طرح کردن اول نقاشان و طراحان. (برهان).
(1) - vi- car.
(2) - vicarayati.
(3) - vicara.
(4) - vicarana.
(5) - vicarishn.
(6) - vicartan.

گزاردنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) قابل گزاردن. درخور گزاردن. رجوع به معانی گزاردن شود.

گزارده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) قرض و دین اداشده. (ناظم الاطباء). رجوع به گزاردن شود.

گزارش.

[گُ رِ] (اِمص) (از: گزار + ش، پسوند اسم مصدر) (حاشیهء برهان چ معین). تعبیر خواب را گویند. (برهان). و بیان امور گذشته. (آنندراج) :
همه خوابها پیش ایشان بگفت
نهفته برون آورید از نهفت
کس آن را گزارش نیارست کرد
پراندیشه شدشان دل و روی زرد.فردوسی.
مر این خوابها را بجز پیش اوی
مگوی و ز نادان گزارش مجوی.فردوسی.
و مر انگشتری را... ملوک را به ولایت و ملک گزارش کنند و دیگر مردمان را بر عمل و صناعت و گروهی را بر کرامت بزرگان. (نوروزنامه). || شرح و تفسیر و عبارت هم آمده است. (برهان) :
مرین دین به را بیاراستند
از این دین گزارش همی خواستند.فردوسی.
چو آن ترکیب را کردند خارش
گزارنده چنین کردش گزارش.نظامی.
پازند گزارش کتاب صحف ابراهیم است و ابستا گزارش آن. (صحاح الفرس).
و رجوع به گزاردن شود.
|| گفتن و ادا کردن سخن. رجوع به گزاردن شود. || پیش کش. || گذشتن. (برهان). به این معنی گذارش است. || عبور کردن. به این معنی گذارش است. || تجاوز نمودن. || ترک کردن. (آنندراج).

گزارش پذیر.

[گُ رِ پَ] (نف مرکب) لایق ادا کردن. (آنندراج) :
گزارای نقش گزارش پذیر
که نقش از گزارش ندارد گزیر.نظامی.

گزارش دادن.

[گُ رِ دَ] (مص مرکب)اطلاع دادن. خبر دادن :
گزارش کنان تیز کن مغز را
گزارش ده این نامهء نغز را.نظامی.

گزارش کردن.

[گُ رِ کَ دَ] (مص مرکب)شرح و تفسیر کردن :
همچنان کاندر گزارش کردن فرقان بخلق
هیچکس انباز و یار احمد مختار نیست.
ناصرخسرو.
چون دعا را گزارشی سره کرد
دم خود را بخور مجمره کرد.نظامی.
|| جستجو. تفحص :
هردم آهنگ خارشی میکرد
خویشتن را گزارشی میکرد.
(هفت پیکر چ وحید ص 157).
|| نقش کردن. حجاری کردن. تراشیدن :
پس آنگه از سنان تیشهء تیز
گزارش کرد شکل شاه و شبدیز.نظامی.
|| تعبیر خواب کردن :
گزارش همی کرد اسفندیار
بفرمان یزدان پروردگار.فردوسی.
به ژرفی بدین خواب من گوش دار
گزارش کن و یک به یک هوش دار.
فردوسی.
پس از آن خواب دیدن نوشیروان بود تا بوذرجمهر را از مرو بیاوردند کودک بود و گزارش کرد. (مجمل التواریخ والقصص).

گزارش کن.

[گُ رِ کُ] (نف مرکب) معبر و مفسر و بیان کننده :
گزارش کن زیور تاج و تخت
چنین گفت کآنشاه فیروزبخت.نظامی.
گزارش کن فرش این سبزه باغ
چنین برفروزد چراغ از چراغ.نظامی.

گزارش کنان.

[گُ رِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) درحال تفسیر. در حال شرح. در حال تعبیر :
گزارش کنان تیز کن مغز را
گزارش ده این نامهء نغز را.نظامی.
هرآنچ از پدر مایه اندوختی
گزارش کنان در وی آموختی.نظامی.

گزارشگر.

[گُ رِ گَ] (ص مرکب) (از: گزارش + گر، پسوند شغل) (حاشیهء برهان چ معین). معبر و تعبیرکنندهء خواب. (برهان) (آنندراج). || اداکننده. شرح کننده. تفسیرکننده. مفسر :
چارگوهر به سعی هفت اختر
شده بیرنگ را گزارشگر.سنایی.
گزارشگر دفتر خسروان
چنین کرد مهد گزارش روان.نظامی.
|| آورنده. || برنده. || قبول کننده. (برهان) (آنندراج).

گزارشگری.

[گُ رِ گَ] (حامص مرکب)عمل شرح کردن و تفسیر نمودن :
گزارندهء داستان دری
چنین داد نظم گزارشگری.نظامی.
چو زین گونه کرد آن گزارشگری.نظامی.
و رجوع به گزارشگر شود.

گزارشن.

[گُ رِ] (اِمص) (از: گزار + شن، پسوند اسم مصدر) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). تعبیر خواب. (برهان) :
چو بشنید دغدو گزارشن خواب...
رشیدی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
|| شرح و تفسیر چیزی گفتن. || ادا کردن سخن. || گذشتن. (برهان). رجوع به معانی گزارش شود.

گزارش نامه.

[گُ رِ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتاب تعبیر خواب. || کتاب تفسیر. (برهان) (آنندراج). آن را گزارشی نامه هم میگویند. رجوع به گزارش و گزارنامه و گزاره نامه شود.

گزار کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) عبور کردن. گذشتن.

گزارنامه.

[گُ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتاب تفسیر. || کتاب تعبیر خواب. (برهان) (انجمن آرا). و رجوع به گزارشنامه و گزاره نامه شود.

گزارندگی.

[گُ رَ دَ / دِ] (حامص مرکب)شرح و تفسیر. گزارش :
درخشنده حوضی ز بلور ناب
بر آن راه بستند چون حوض آب
گزارندگیهای کلک دبیر
برانگیخته موج از آن آبگیر.نظامی.

گزارنده.

[گُ رَ دَ / دِ] (نف) (از: گزار + نده، پسوند اسم فاعل). گزراننده. || اداکننده و گوینده. (برهان) (آنندراج). گوینده. (ناظم الاطباء). شرح دهنده. بیان کننده :
گزارنده را پیش بنشاندند
همه نامه بر رودکی خواندند.فردوسی.
گزارنده گفت این نه اندر خور است
غلامی میان زنان اندر است.فردوسی.
گزارنده صراف گوهرفروش
سخن را به گوهر برآمود گوش.نظامی.
گزارندهء گنج آراسته
جواهر چنین داد از آن خواسته.نظامی.
گزارندهء صرف این حسب حال
ز پرده چنین مینماید خیال.نظامی.
گزارندهء شرح آن مرزبان
گزارش چنین آورد بر زبان.نظامی.
-گزارندهء خواب؛ تعبیر کننده. معبر :
گزارندهء خواب و دانا کسی
به هر دانشی راه جسته بسی.فردوسی.
گزارندهء خواب پاسخ نداد
کزان داستانش نبود ایچ یاد.فردوسی.
گزارندهء خواب را خواندند
ردان را بر گاه بنشاندند.فردوسی.
|| نگارنده یعنی نقش کننده. (برهان) (آنندراج) :
گزارندهء پیکر این پرند
گزارش چنین کرد با نقشبند.نظامی.
|| مأمور مالیات. تحصیلدار :
گزارنده بردی به دیوان شاه
از این بار بهری بهر چارماه.فردوسی.
و برات به گزارندگان خراج برساند و در دیگر مالیاتها. (تاریخ قم ص 151). برای هر یک از معانی فوق رجوع به گزاردن شود.

گزاره.

[گُ رَ / رِ] (اِ) تعبیر خواب. || تفسیر و شرح عبارت. (برهان) (آنندراج) :
سخن حجت گزارد نغز و زیبا
که لفظ اوست منطق را گزاره.ناصرخسرو.
رؤیاست مثلهای قران جز بگزاره
آسان نشود بر تو نه امثال و نه احوال.
ناصرخسرو.
|| زیادتی و فراوانی و مبالغه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء)

گزاره شدن.

[گُ رَ / رِ شُ دَ] (مص مرکب) عبره گشتن. عبور کردن :
بر آب جیحون پل بستن و گزاره شدن
بزرگ معجزه ای باشد و قوی برهان.فرخی.
رجوع به گزاره کردن شود.

گزاره کردن.

[گُ رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) گذشتن. عبور کردن :
سنان چه باید بر نیزه ای کنی کز پیل
همی گزاره کند تیرهای بی پیکان.فرخی.
گزاره کرد سپه را به ده دوازده رود
به مرکبان بیابان نورد کوه گزار.فرخی.
چو ماه دلشده با آفتاب روشن روی
گزاره کرد بدین رو همی دو روز و دو شب.
فرخی.

گزاره نامه.

[گُ رَ / رِ مَ / مِ] (اِ مرکب)گزارش نامه است که کتاب تعبیر خواب و تفسیر باشد. (برهان) (آنندراج).

گزاریدن.

[گُ دَ] (مص) گزاردن و ادا کردن. (برهان) (آنندراج) :
بر عمل تو حق است گزاریدن حکمت
بگزار حق علم گرت دست گزار است.
ناصرخسرو.
|| تعبیر کردن. تأویل کردن :
گزاریدن خواب کار من است.فردوسی.
|| گزرانیدن. درگزار کردن. || پیشکش کردن. || طرح کردن و نقش و نگار نمودن اول نقاشان باشد که به اصطلاح ایشان آب و رنگ گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به گزاردن شود.

گزاز.

[گُ] (اِ)(1) طپش و اضطرابی را گویند که مردم را بسبب حرارت و غیره بهم رسد. (برهان) (آنندراج). طپشی باشد مردم را بر سبیل عموم. (صحاح الفرس).
(1) - ظ: مصحف «گراز». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گزاز.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد، واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری هروآباد و 7 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن گرم، دارای 317 تن سکنه است. آب آنجا از دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و سردرختی و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزاستن.

[گُ تَ] (مص) دباغت کردن و آراستن پوست. || سنگ نصب کردن. (ناظم الاطباء).

گزاش.

[گُ] (اِ) گلوگیر شدن. (شعوری ج 2 ورق 320).

گزاشتن.

[گُ تَ] (مص) بجا آوردن. ادا کردن. رجوع به گذاردن و گذاشتن و گزاردن شود.
- گزاشته آمدن؛ متروک ماندن : و بنده را آن خوشتر آید که امروز بر راه وی رفته آید و گزاشته نیاید. (تاریخ بیهقی).

گزاف.

[گُ / گِ / گَ](1) (اِ) جزاف (معرب). (قطر المحیط) (رشیدی). جزاف در عربی مثلثة الجیم است. (قطر المحیط). گزاف فارسی شاید مرتبط به کلمهء پهلوی (در اوراق مانوی) ویزبیگر(2) (شرارت کردن) باشد و در اصل بمعنی چیزی که بتخمین و گمان گویند و وزن و کیل نکرده باشند. (رشیدی) (قطر المحیط). از اینجهت هرزه و بیهوده را گویند. (رشیدی) (حاشیهء برهان چ معین). بیهوده و هرزه. (برهان) (جهانگیری). سخن و کار بیهوده. (اوبهی) :
دست و زبان زرّ و در پراکند او را
نام به گیتی نه از گزاف پراکند.رودکی.
همی گفت با او گزاف و دروغ
مگر کاندر آرد سرش را به یوغ.بوشکور.
نگویم من این خواب شاه(3) از گزاف
زبان نیز نگشایم از بهر لاف.بوشکور.
چنین بود تا بود این تازه نیست
گزاف زمانه به اندازه نیست.فردوسی.
هرآن کس که راند سخن برگزاف
بود بر سر انجمن مرد لاف.فردوسی.
این چنین مرداری نیمکافری [ افشین ] بر من چنین استخفاف میکند و چنین گزاف میگوید. (تاریخ بیهقی).
که چون از گزافش بزرگی دهی
نه اوج تو داند نه آن مهی.اسدی.
سخنهای ایزد نباشد گزاف
ره دهریان دور بفکن ملاف.اسدی.
بی بیانش عقل نپذیرد گزاف
ز آنکه جز به آتش نشاید خورد خام.
ناصرخسرو.
دین و دنیا نه گزافست نیاید ز خدای
جز که فرزند براهیم کس این ملک عظیم.
ناصرخسرو.
کیومرث اندیشه کرد که این غم و این خروش مرغ نه از گزاف است. (قصص الانبیاء ص 32).
ابلهی از گزاف می خندید
زیرکی آن بدید و نپسندید.سنایی.
بر وجه گزاف بنیمه بها بفروخت. (کلیله و دمنه).
گویی که ز فضل خویش لافت نرسد
زینگونه سخنهای گزافت نرسد.سوزنی.
دشمن جان گشته ام گزاف مپندار
هر که اسیر دل است دشمن جان است.
عمادی شهریاری.
او را به اقتصار و مجانبت جانب گزاف نصیحت میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
وین هفت رواق زیر پرده
آخر به گزاف نیست کرده.نظامی.
لیلی ز گزاف یاوه گویان
در خانهء غم نشست مویان.نظامی.
سنگ و آهن را مزن برهم گزاف
گه ز روی نقل و گه از روی لاف.مولوی.
نه هر که قوت بازو و منصبی دارد
بسلطنت بخورد مال مردمان بگزاف.
سعدی (گلستان).
شرم باشد بلاف بگرایی
بحدیث گزاف بگرایی.اوحدی.
همه محرومی از نجستن تست
بی بری از گزاف رستن تست.اوحدی.
نقد عمرت ببرد غصهء دنیا به گزاف
گر شب و روز در این قصهء مشکل باشی.
حافظ.
با همه عالم بلاف با همه کس از گزاف
دست درازی مجوی چیره زبانی مکن.
ضیایی نیشابوری.
|| (ص) بسیار و بیحساب و بی حد. (برهان) (غیاث) (جهانگیری) :
اندر دوید و مملکت او بغارتید
با لشکری گزاف و سپاهی گزافه کار.
منوچهری.
پادشاهی بر سر وی [ محمد ] شد و طمع فرمان دادن و بر تخت ملک نشستن و مالهای گزاف اطلاق کردن و بخشیدن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 216).
(1) - در تداول امروز به فتح اول است.
(2) - wyz'bg'r. (3) - ن ل: ای خوب شاه.

گزاف.

[] (اِ) یک قسم ماهی خوراکی است که در خلیج فارس صید میشود. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص 37).

گزاف.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 23000گزی جنوب کرمانشاه و 2000گزی نوجوب. هوای آن سرد و دارای 470 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری. در زمستان عده ای از گله داران به گرمسیر میروند. در سه محل نزدیک بهم موسوم به علیا و وسطی و سفلی میباشند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزاف رنگان.

[گَ رَ] (اِ) شتاب و تعجیل. (برهان) (آنندراج). مصحف گزاونگان است. (حاشیهء برهان چ معین).

گزاف رود.

[گَ] (اِخ) بلده ای از بلاد سیاه رستاق تنکابن مازندران است. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 144).

گزاف رود.

[گَ] (اِخ) از جمله رودهایی که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی است. (جغرافیای اقتصادی کیهان ص 32).

گزافکار.

[گُ / گِ / گَ] (ص مرکب) آنکه در کاری افراط و مبالغه کند. مفرط : و حصیری هرچند مردی است گزافکار و گزافگوی اما پیر است و حق خدمت قدیم دارد. (تاریخ بیهقی).
من خواستم آنچه یافت آن ماه
این بخت گزافکار بینند.نظامی.
و رجوع به گزافه کار شود.

گزافکاری.

[گُ / گِ / گَ] (حامص مرکب) افراط. مبالغه. اسراف :
زین پیشترم گزافکاری
در سینه چنان نشاند خاری.نظامی.

گزاف کردن.

[گُ / گِ / گَ کَ دَ] (مص مرکب) اسراف. (زوزنی). زیاده روی کردن. و رجوع به گزافه کاری شود.

گزاف گفتن.

[گُ / گِ / گَ گُ تَ] (مص مرکب) لاف زدن. عبث گفتن. بیهوده گفتن. به دروغ چیزی را بر خود بستن که ندارد :
گفت خر آخر همی زن لاف لاف
در غریبی بس توان گفتن گزاف.مولوی.
چو گزافی نگفت از او مازار
گفت چیزی که برده ای بازآر.اوحدی.

گزاف گو.

[گُ / گِ / گَ] (نف مرکب)گزاف گوی. گزافه گو. گزافه گوی. لاف زن. بیهوده گوی. خراص. (ملخص اللغات حسن خطیب) : خردمندان دانستندی که نه چنان است و سری می جنبانیدند و پوشیده خنده میزدندی که وی گزافگوی است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 176).
ویشان ز بد گزاف گویان
خود را بسرشک دیده شویان.نظامی.
زین عقل گزاف گوی پردعوی
بگذار که شب گذشت ای ساقی.عطار.
رجوع به گزاف گفتن شود.

گزاف گویی.

[گُ / گِ / گَ] (حامص مرکب) اغراق گویی. مبالغه گویی.

گزافه.

[گُ / گِ / گَ فَ / فِ] (ص، اِ، ق)هرزه و بیهوه. کار عبث. (برهان). باطل :
آنچه با رنج یافتیش و بذل
تو به آسانی از گزافه مدیش.رودکی.
بدانگونه او کشته شد زار و خوار
گزافه نه بردارد این روزگار.فردوسی.
نشاط و طرب جوی و مستی مکن
گزافه مپندار مغز سخن.فردوسی.
کسی که دید که تو با مخالفان چه کنی
چرا دهد بخلاف تو بر گزافه عنان.فرخی.
اصل بزرگ از بنه هرگز خطا نکرد
کس را گزافه چرخ فلک پادشا نکرد.
منوچهری.
دروغ و گزافه مران در سخن
بهر تندیی هرچه خواهی مکن.اسدی.
نه آن داناست کز محراب و منبر
همی گوید گزافه قال قالی.ناصرخسرو.
بر پی شیر دین یزدان شو
از پس خر گزافه اسب متاز. ناصرخسرو.
درین هر دو گفتار چستی نبود
گزافه سخن را درستی نبود.نظامی.
گزاف باشد با دولت تو کوشیدن
گزافه است بریدن ز ران شیر کباب.ازرقی.
این محبت هم نتیجهء دانش است
کی گزافه بر چنین تختی نشست.(مثنوی).
آبی که از گزافه میرود کدام بستان از وی آراستگی مییابد. (کتاب المعارف). تو خود را مدبر میدانی با آنکه هیچ کاریت سرانجام ندارد پس جهانی بدین آراستگی می بینی، چرا مدبری ندانی او را، پس کار اینهمه جهان را گزافه دانی و آن خود را گزافه ندارد. (کتاب المعارف بهاءولد). || بیحد و بیحساب و بسیار. (برهان) (آنندراج) :
رو یدالله فوق ایدیهم تو باش
همچو دست حق گزافه رزق پاش.مولوی.
رجوع به گزاف شود. || دروغ. (برهان).

گزافه کار.

[گُ / گِ / گَ فَ / فِ] (ص مرکب) گزافکار. تندرو. مسرف. مفرط. عبث کار. بیهوده کار :
اندر دوید و مملکت او بغارتید
با لشکری گزاف سپاهی گزافه کار.منوچهری.
و رجوع به گزافه کاری شود.

گزافه کاری.

[گُ / گِ / گَ فَ / فِ](حامص مرکب) گزافکاری. اسراف. تجاوز. بیهوده کاری. و رجوع به گزافکاری شود.

گزافه گو.

[گُ / گِ / گَ فَ / فِ] (نف مرکب) گزافه گوی. گزاف گو. گزاف گوی. بیهوده گو. عبث گو. پرحرف. پرچانه. پرگو :
نوش لب ز آن منش که خوی بود
زن بُد و زن، گزافه گوی بُوَد.
نظامی (هفت پیکر ص 109).

گزالا.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 34 هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 8 هزارگزی شمال شوسهء مهاباد به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 276 تن سکنه است. آب آنجا از سیمین رود تأمین میشود و محصول آن غلات و چغندر و حبوبات و توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گز الهی.

[گَ] (اِ) گزاکبری و آن چهل و یک انگشت است. (آنندراج) (غیاث).

گزان.

[گَ] (نف، ق) گزنده. در حال گزیدن :
دهقان بتعجب سرانگشت گزانست
کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلنار.
منوچهری.
گفت نی من خود پشیمانم از آن
دست خود خایان و انگشتان گزان.مولوی.
نقش آب است ار وفا خواهی از آن
بازگردی دستهای خود گزان.مولوی.

گزان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 12000گزی باختر حسین آباد و گزان پایین کنار راه فرعی حسین آباد به بانچوب. هوای آن سرد و دارای 350 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات حبوبات، لبنیات، توتون، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. در دو محل بفاصلهء 6 کیلومتر واقع بالا و پایین نامیده شده سکنهء بالا 200 و پائین 150 تن است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزان بالا.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهاباد بخش حومه شهرستان بیرجند، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 12 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و میوه ها، شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. مزرعهء گزان پایین جزء این ده است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزان بند.

[گِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 14 هزارگزی شمال باختری ورزقان و 6 هزارگزی راه ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل دارای 309 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزانگبین.

[گَ اَ گُ / گَ] (اِ مرکب) منّ. (آنندراج) (زمخشری). طلی باشد که بر برگ طرفاء نشیند و آن شبیه به شیرخشت است بدون اینکه مایل به زردی باشد. (بحر الجواهر). نمی است مانند ترنجبین که بر ورق طرفاء می افتد. (الفاظ الادویه). شبنمی است که بر درخت گز و سایر اشجار می نشیند و مانند ترنجبین منعقد میگردد. هرچه از درخت بلوط و گز بهم رسد با قوت قابضه میباشد و بهترین او سفید صاف است که مخلوط به برگ نباشد و در اول گرم و در خشکی معتدل و مقوی آلات غذا و تنفس و باقوت مسهله خصوصاً بیدانگبین و جالی و جهت خشونت سینه و ضیق النفس حار و سرفه و ریاح غلیظه دماغ و نزلات نافع، و قدر شربتش تا ربع رطل. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به اختیارات بدیعی و نزهة القلوب شود.

گزانه.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا لاریجان بخش لاریجان شهرستان آمل، واقع در 7000گزی مشمال رینه، هوای آن سرد و دارای 430 تن سکنه است. آب آنجا از چمشه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، عسل، شغل اهالی زراعت و گله داری است. معدن زغال سنگ در حدود آن وجود دارد. دبستان ملی دارد. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). و رجوع به ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 154 شود.

گزانی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 9000گزی باختر دشتیاری، کنار راه مالرو دشتیاری به دج. هوای آن سرد، دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از باران تأمین میشود و محصول آن ذرت، لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء سردارزائی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزانیدن.

[گَ دَ] (مص) گزیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). وادار به گزیدن کردن. اِعضاض. (منتهی الارب). || جفا کردن و ستم نمودن. (ناظم الاطباء).

گزاورنگان.

[گَ رَ] (اِ) تعجیل و شتاب. (برهان). مصحف «گزاونگان» است. رجوع به گزاف رنگان و گزاونگان شود.

گزاونگان.

[گَ وَ] (اِ) گزاورنگان که تعجیل و شتاب باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). در بیت ذیل بمعنی وصفی (شتابان، باعجله) آمده است :
ماه ز آن میرود گزاونگان
تا کند دور خانهء تو طواف.اوحدی مراغه ای.

گزاوه.

[گَ وَ / وِ] (اِ) کجاوه است که به عربی هودج خوانند. (برهان).

گزای.

[گَ] (نف) گزنده و گزندرساننده. (برهان). آسیب رساننده. آزاررساننده. زیان رساننده:
و آن کجا بگوارید ناگوار شده ست
و آن کجا نگزایست گشت زود گزای.رودکی.
- جانگزای؛ آزاررسانندهء جان :
بیا ساقی آن شربت جانفزای
بمن ده که دارم غمی جانگزای.نظامی.
بسی نیز قارورهء جانگزای.نظامی.
- دولت گزای؛ آسیب رسانندهء دولت :
به دولت گزایان درآرد گزند.نظامی.
- روح گزای؛ آزاردهندهء روح :
اهتمام تو هست جان پرور
انتقام تو هست روح گزای.شمس فخری.
- عمرگزای؛ زیان رسانندهء به عمر :
ز عمر برده وصالت کزو بشیرینی
فراق عمرگزایت همانقدر تلخ است.
ظهوری (از آنندراج).
- مردم گزای؛ آزاردهنده مردم. زیان رساننده به مردم :
همه آدمی خوار و مردم گزای
ندارد در این داوری مصر پای.نظامی.
از من بگو حاجی مردم گزای را
کو پوستین خلق به آزار میدرد.
سعدی (گلستان).
مکش بچهء مار مردم گزای
چو کشتی در آن خانه دیگر مپای.
سعدی (بوستان).
رجوع به گزا شود.

گزایان.

[گَ] (نف) (از: گزای (گزاییدن) + ان، پسوند فاعلی). گزندرساننده و گزند و آزارکنان هم آمده است. (برهان) :
حقا که شکر زهر شود تلخ و گزایان
گر نام خلافش بنگاری بشکر بر.
عنصری (از حاشیهء برهان چ معین).

گزایستن.

[گُ یِ تَ] (مص) گذشتن. || درآمدن و داخل شدن. (ناظم الاطباء).

گزایش.

[گُ / گَ / گِ یِ] (اِمص) (از: گزای (گزاییدن) + ش، اسم مصدر). (حاشیهء برهان چ معین). گزیدن :
نه خلطی که جان را گزایش کند
و نی آنکه خون را فزایش کند.نظامی.
|| (ص) درخور و لایق.(1) (برهان). رجوع به کزایش شود. || (اِ) چوبی باشد که خر و گاو را بدان رانند.(2) || پیچش.(3) (برهان) (آنندراج). ظاهراً مصحف «گرایش» است. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - در برهان به این معنی به ضم و فتح آمده است.
(2) - در برهان به این معنی به فتح آمده است.
(3) - در برهان به این معنی به کسر آمده است.

گزاینده.

[گَ یَ دَ / دِ] (نف) گزنده. آزاررساننده. آسیب رساننده :
نه از تخم ایرج زمین پاک شد
نه زهر گزاینده تریاک شد.فردوسی.
از او یک زمان شیر و شهدست بهر
بدیگر زمان چون گزاینده زهر.فردوسی.
چو سودابه او را فریبنده گشت
تو گویی که زهر گزاینده گشت.فردوسی.
طعنهء دشمن گزاینده است
طیبت دوستان بنگزاید.انوری.
گزاینده عفریتی آشوبناک
شتابنده چون اژدها بر هلاک.نظامی.
چه خوش داستانی زد آن هوشمند
که بر ناگزاینده ناید گزند.نظامی.
گمان برد کآبی گزاینده خورد
درو زهر و زهر اندرو کار کرد.
نظامی.
|| کیفردهنده. مجازات کننده :
نخست آفرین کرد بر یک خدای
که اویست بر نیکویی رهنمای
برآرندهء هور و کیوان و ماه
نشانندهء شاه بر پیشگاه
گزایندهء هر که جوید بدی
فزایندهء فرهء ایزدی.فردوسی.
|| زننده. درشت :
فرستاده شاه گردن فراز [ ساوه شاه ]
بیامد بنزدیک بهرام باز [ بهرام چوبینه ]
بگفت آن گزاینده پیغام اوی
همانا که بد زان سخن کام اوی.فردوسی.
|| درآینده و داخل شونده || فشارنده. || کار مهم. (ناظم الاطباء).

گزاییدن.

[گَ دَ] (مص) گزیدن :
ستمکاری و اندر جان خود تخم ستم کاری
ولیکن جانت را فردا گزاید بار تخم سم.
ناصرخسرو.
گرچه کژدم به نیش بگزاید
دارویی را هم او بکار آید.سنایی.
گرچه ما را چو مار مهره دهند
روزی آخر چو مار بگزایند.
مسعودسعد.
گرت زندگانی نوشته ست دیر
نه مارت گزاید نه شمشیر و تیر.
سعدی.
|| گزند رساندن. مضر بودن. آزار رساندن :
کیست کش وصل تو ندارد سود
کیست کش فرقت تو نگزاید.دقیقی.
به هر کار در پیشه کن راستی
چو خواهی که نگزایدت کاستی.
فردوسی.
نه گشت زمانه بفرسایدش
نه این رنج و تیمار بگزایدش.
فردوسی.
مگر داد گستر ببخشایدم
مگر ز آتش تیره نگزایدم.
شمسی (یوسف و زلیخا).
مر دوستان دین را یک یک همی نوازی
مر دشمنان دین را یک یک همی گزایی.
فرخی.
در طعامی چرا کنی رغبت
که اگر ز آن خوری تو بگزاید.
ناصرخسرو.
ولیکن حکیم گفته، نگزاید قطرهء باران اندر دریا، اگر منفعت نکند. (ترجمان البلاغه رادویانی). و اگر [ شراب ] در فصل خزان پیوسته خورده آید کمتر گزاید لابل که سودمند بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
آن کس که ز پشت سعد سلمان آید
گر زهر شود ملک ترا نگزاید.مسعودسعد.
هر که را بر تن از قبول تو حرز
املش چون شفا بنگزاید.انوری.
از برای آنکه زو عیدی ستانم روز عید
بر تن این سی روز روزه هیچ نگزاید مرا.
سوزنی.
تا بهر شهری بنگزاید مرا هیچ آب و خاک
خاک شروان بلکه آب خیروان آورده ام.
خاقانی.
بعضی را در آن جهان بگزاید. (کتاب المعارف بهاولد).
گَرَم راحت رسانی ور گزائی
محبت بر محبت میفزائی.
سعدی.
- مردم گزایی؛ مردم آزاری :
دلیران شمشیرزن بیشمار
به مردم گزایی چو پیچنده مار.
نظامی.

گز بادامی.

[گَ زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گزی که مغز آن را بادام نهاده باشند. گزی که بجای مغز پسته مغز بادام در آن نهند. رجوع به گز پسته ای شود.

گزباز.

[گَ] (نف مرکب) آنکه به گز رقاصی کند. (آنندراج) :
چو رقاص گزباز آید ببزم
کند دف به اقبال آهنگ جزم.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به گزبازی شود.

گزباز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه، واقع در 21 هزارگزی شمال کدکن و یکهزار گزی خاور کال چغوکی. هوای آن معتدل و دارای 12 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزبازی.

[گَ] (حامص مرکب) نوعی از رقص. (آنندراج) (غیاث) :
بتی که داشت خدنگش بسینه دم سازی
شکار مرغ دلم میکند به گزبازی.
سیفی (از آنندراج).
رجوع به گزباز شود.

گز برمکان.

[گَ بَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان نفت سفید بخش هفتگل شهرستان اهواز، واقع در 16 هزارگزی شمال باختری هفتگل و کنار راه اتومبیل رو هفتگل به نفت سفید. هوای آن گرم و دارای 110 تن سکنه است. آب آنجا از لوله تأمین میشود. محصول آنجا غلات و شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت و گله داری است. چاه نفت دارد. ساکنان از طایفهء قشقایی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزبلند.

[گِ بُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان عیسوند بخش برازجان شهرستان بوشهر، واقع در 12000گزی جنوب برازجان و کنار شوسهء شیراز به بوشهر. هوای آن گرم و دارای 301 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما، تنباکو و هندوانه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7). سه فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب فراشبند است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 228).

گزبند حسین آباد.

[گَ بَ دِ حُ سِ] (اِخ)دهی است از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 90 هزارگزی شمال خاوری و 8 هزارگزی باختری راه مالرو عمومی شاهان گرماب خارزار. هوای آن معتدل و دارای 37 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، تریاک و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزبو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مصعبی بخش حومهء شهرستان فردوس، واقع در 37 هزارگزی خاور فردوس، سر راه مالرو عمومی تیغاب به فردوس. هوای آن معتدل و دارای 10 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن: غلات، زعفران، تریاک و پنبه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزپا.

[گَ] (اِ مرکب) نام طائری است که پایش دراز باشد. (آنندراج) (غیاث).

گزپرست.

[گَ پَ رَ] (نف مرکب) پرستندهء درخت گز :
بزه کن کمان را و این تیر گز
بدین گونه پروردهء آب رز
ابر چشم او راست کن هر دو دست
چنان چون بود مردم گزپرست.
فردوسی.
و رجوع به فهرست ولف شود.

گز پسته ای.

[گَ زِ پِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گزی که مغز آن پسته باشد. حلوایی که با پسته درست کنند. رجوع به گز بادامی شود.

گز پیر.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندر عباس، واقع در 120000گزی جنوب میناب و 3000گزی باختر راه مالرو جاسک به میناب. هوای آن گـرم و دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز تلیل.

[گَ تِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سویره بخش هندیجان شهرستان خرمشهر، واقع در 24 هزارگزی شمال باختری هندیجان و 3 هزارگزی شمال خاوری راه اتومبیل رو بندر معشور به هندیجان و دارای 20 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزخت.

[گُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 167 هزارگزی جنوب خاوری قاین و 5 هزارگزی جنوب شاهرخت در دامنه و هوای آن گرم و دارای 307 تن سکنه میباشد. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، برنج، تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گز خوانسار.

[گَ زِ خوا / خا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گزانگبین(1). این گونه در اطراف اصفهان و در شوره زارهای مردآباد کرج هم یافت میشود و گزانگبین میدهد و آن را طرفا نیز میخوانند. (درختان جنگلی کریم ساعی ص 198). از دو گونه گون در نواحی چارمحال و فریدن و خوانسار گرفته میشود. رجوع به گز و جنگل شناسی کریم ساعی ص 33 شود. قسمی منّ.
(1) - Tamarix. mannifera.

گزد.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سنگان بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان، واقع در 52000گزی جنوب میرجاوه و 5000گزی خاور راه فرعی میرجاوه به خاش و دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزدان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حمداوی بخش لنگهء شهرستان لار، واقع در 122000گزی شمال باختر لنگه شمال کوه چیرو. هوای آن گرم و دارای 138 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و باران تأمین میشود و محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزدان شیخ.

[گِ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان اشکنان بخش گاوبندی شهرستان لار، واقع در 66000گزی خاور گاوبندی، کنار راه فرعی اشکنان به لامرد و هوای آن گرم و دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و باران تأمین میشود و محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزدر.

[گَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء شهرستان بم، واقع در 9000گزی باختر بم به کرمان و دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزدراز.

[گِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان چغارپور بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 36000گزی جنوب خورموج و 4000گزی باختر رودمند. هوای آن گرم و دارای 1042 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود و محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزدره.

[گَ دَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان تنکابن مازندران. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 143).

گزدره.

[گَ دَ رَ / رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان، واقع در 65000گزی خاور رفسنجان و 10000گزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان و دارای 41 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزدز.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 60 هزارگزی جنوب درمیان و 15 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی درح. هوای آن گرم و دارای 24 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شلغم و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزدز.

[گَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 62 هزارگزی جنوب درمیان و 9 هزارگزی خاور شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. هوای آن گرم و دارای 535 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. طوایف سلیمانی در اطراف این ده سکنی دارند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزدشت.

[گَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان، واقع در 35 هزارگزی شمال شوسهء خاوری رفسنجان و 22 هزارگزی شمال شوسهء رفسنجان به کرمان. دارای 3 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزدگن.

[گُ دَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چایپاره بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی، واقع در 16 هزار و پانصدگزی شمال باختری قره ضیاءالدین و 7 هزارگزی شمال ارابه رو قوردل به قره ضیاءالدین. هوای آن معتدل و دارای 146 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزدنه.

[گَ دَ نَ] (اِ) گیاهی است که آن را صرة کیک گویند. (شعوری ج 2 ورق 305).

گز دیوان.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 57000گزی جنوب باختری خاش و 5000گزی شمال شوسهء خاش به ایرانشهر و دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزر.

[گَ زَ] (اِ) سانسکریت گجر(1)، محتم از پارسی ناشی شده زیرا در یکی از مآخذ طبی متأخر آمده... و اشیر(2) یا کاشیر(3) در لهجهء قره قلپق (روسیه) نیز به اغلب احتمال از همین لغت فارسی است. در پشتو گجرا(4) و در گیلکی گزر(5). (حاشیهء برهان چ معین). معرب آن جزر است. (برهان). رستنی است معروف مشهور به زردک و معرب آن جزر است و به هندی آن را گاجر گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). زردک. (الفاظ الادویه). اسطفلین. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اصطفلین. رجوع به همین کلمه شود. حویج. ابومقاتل. هویج یا گزر(6) که ریشه های ضخیم آن خوراکی است. (گیاه شناسی گل گلاب ص234) : این جمع را مویزبای باید ساخت و قلیهء گز رو... (اسرارالتوحید).
چند گویی که سنایی و سنایی و سنا
نه سنایی زر سرخ است و نه ما از گزریم.
سوزنی.
نپزد هیچ قلیهء گزری
تابهء شلغمی پزد بی بی.
خاقانی.
غالباً ما عقل داریم اینقدر
گندنا را می شناسیم از گزر.
مثنوی.
... ای شهری من شب و روز بگزر خوردن آموخته بودم این ساعت طعم حلوا چشیدم لذت گزر از چشمم افتاد. (فیه مافیه مولانا جلال الدین چ فروزانفر ص 188).
هرچه بر سفره و خوان تو نهند
هر چه در کام و دهان تو نهند
بخوری خواه گزر خواه صفی
گاو و خر نیست بدین خوش علفی.
جامی.
گزر و شلغم و چندر کلم و ترب و کدو
تره ها رسته تر و سبز بسان زنگار.
بسحاق اطعمه.
|| دستهء هاون. (آنندراج) :
پیوسته هم از کدوی و شلغم
از حکه پی گزر تراشی.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
|| مجازاً، کیر. آلت تناسلی مرد :
گزر بدبهء او درنهد، چنانکه بود
سزای گایان کردن چو رایگان بیند.
سوزنی.
زور باید نه زر که بانو را
گزری دوست تر که صد من گوشت.
سعدی (گلستان).
(1) - gajar.
(2) - eshir.
(3) - kashir.
(4) - gazara.
(5) - gazar.
(6) - gazar.

گزر.

[گُ زِ / زَ] (اِ) مخفف گزیر است که چاره و علاج باشد و ناگزیر بمعنی ناچار. (برهان) (آنندراج) :
بر عادتی که باشد گفتم که کیست آن
گفت آنکه نیست در غم و شادیت از او گزر.
انوری (از آنندراج).
بر تخته اش ز تخت کشیدند ناگهان
بگذشت از آن گذر که نبودش از آن گزر.
صاحب تبرستانی (از آنندراج).

گزر.

[گُ زَ] (اِ) خرجین شبان. (برهان).

گزر.

[گُ زَ] (اِ) راه. (غیاث). گذر. رجوع به گذر شود.

گزر.

[گَ زَ] (اِ) کاردی که کفاشها برای بریدن چرم بکار برند (لهجهء قزوین).

گزرتا دو قردو.

[گَ زَ دُ قَ] (اِخ)(1) شهری را که بنام جزیرهء ابن عمر معروف است آرامیها بنام فوق موسوم کرده اند. (تاریخ کرد رشید یاسمی ص 89).
(1) - Gazarta de Kardu.

گزرد.

[گُ زَ / زِ] (اِ) علاج و چاره باشد چه ناگزرد، بمعنی لاعلاج باشد. (برهان) :
با رهت کان نه به اندازهء ماست
با هوای تو کز آن نیست گزرد.
انوری (دیوان چ مدرس رضوی ص 127).
رجوع به گزردن شود.

گزردره.

[گُ زَ دَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسین آباد بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 21 هزارگزی شمال خاوری سنندج و 6 هزارگزی شمال کوله هرد. هوای آن سرد و دارای 160 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزر دشتی.

[گَ زَ رِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) جزرالبرّی. زردک صحرایی. ریشه های ضخیم آن سفید است و در نواحی مرطوب آن را بعمل می آورند و خوراکی است و جنس پ.سکاکول(2) در ایران به نام شقاقل مشهور است و با آن مربا تهیه میشود. (گیاه شناسی گل گلاب ص 235). گیاهی است که اطباء آن را شقاقل گویند بغایت سودمند است مربا نیز از آن تهیه میکنند و آن را گزر برّی نیز مینامند. (فرهنگ شعوری ج 2 ورق 308).
(1) - Pastinaca.
(2) - P. Secacul.

گزردن.

[گُ زِ / زَ دَ] (مص) (از: گزِر = گزیر + دن، پسوند مصدری). (حاشیهء برهان چ معین). علاج کردن و چاره نمودن. (برهان) (آنندراج).

گزرکن.

[گَ زَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 170 هزارگزی جنوب کهنوج و 4 هزارگزی جنوب راه مالرو مارزرمشک. دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزرنامه.

[گُ زَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کتاب تعبیر خواب، چه گزر بمعنی خواب هم آمده است. (برهان). و رجوع به گزارشنامه و گزارنامه شود.

گزرنگ.

[گَ رَ] (ص مرکب) سفید. || (اِ مرکب) سفیدی. (آنندراج).

گزرو.

[گَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 5000گزی شمال دشتیاری کنار راه مالرو دشتیاری به قصرقند. هوای آن گرم و دارای 400 تن سکنه است. آب آنجا از باران تأمین میشود و محصول آن حبوبات لبنیات، ذرت و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان از طایفهء سردارزائی هستند و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزره.

[گَ زُ رَ / رِ] (اِ) گیاهی است که آن را سرزیره خوانند. (برهان) (آنندراج). و رجوع به سرزیره شود.

گزریز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 55000گزی شمال خاوری بندرعباس و 4000گزی شمال راه مالرو میناب به بندرعباس. هوای آن گرم و دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع کهوری، سرپشت، محمد عبداللهی دلگان جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز زدن.

[گَزْ زَ دَ] (مص مرکب) پیمودن به گز. (آنندراج) (بهار عجم) :
ببالای عروس نعتت و قد سخن بافی
فروغ مهر و مه را کلک فکرم گز به کالا زد
چو کوته آمدند این هر دو سر کالا سخن بافی
نی قندم مساحت بر گلستان مسیحا زد.
حکیم زلالی خوانساری.

گزستان.

[گَ زِ] (اِ مرکب) جای روئیدن درخت گز :
جزیری که مرزش نبد نیم پی
جز از سنگ و خار و گزستان و نی.
(گرشاسب نامه).

گزستان.

[گَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان جهانگیری بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع در 35 هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان و 10 هزارگزی شوسهء مسجدسلیمان به لالی. هوای آن گرم و دارای 350 تن سکنه است. آب آنجا از رود کارون تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت و گله داری است و راه آن اتومبیل رو است. معدن گچ هم دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزستان.

[گَ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میداود (سرگچ) بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز، واقع در 18 هزارگزی جنوب باغ ملک و 22 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو هفتگل به رامهرمز و دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزستان.

[گَ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 70000گزی شمال باختری کرمان و 8000گزی خاور راه مالرو شاهزاده محمد به کرمان و دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزستان.

[گَ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوزم و دهج بخش شهر بابک شهرستان یزد، واقع در 23 هزارگزی شمال شهر بابک و 4 هزارگزی راه ندیک به شهر بابک. هوای آن معتدل و دارای 47 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزستان.

[گَ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رباطات بخش خرانق شهرستان یزد، واقع در 20 هزارگزی شمال باختر خرانق، متصل به راه خرانق به گزستان. هوای آن معتدل و دارای 94 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

گزستان.

[گَ زِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پایین شهرستان اردستان، واقع در 15 هزارگزی خاور اردستان و 3 هزارگزی جنوب راه فرعی اردستان به شهرآب. هوای آن معتدل و دارای 237 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، خشکبار و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

گزش.

[گَ زِ] (اِمص) گزیدن. گز کردن چنانکه پارچه را. || (اِ) گز : ... ایدون گویند که عصای موسی ده گزش بالا بود و ده گز بالای موسی بود و موسی بیست گزش از زمین برجست و عصا بزد بر کعب پای عوج بن عنق برآمد. (ترجمهء طبری بلعمی). و به اخبار مغازی اندر ایدون است که بدان هنگام که طوفان نوح علیه السلام بود همهء جهان آب گرفت و زبر هر کوهی کز آن بلندتر نبود بجهان اندر چهل گزش آب از سر آن کوه بررفته بود... (ترجمهء طبری بلعمی).

گزش.

[گَ زِ] (اِمص) گزیدن. لَسع. لَدغ. (منتهی الارب) :
من بفریاد از عنای سبش(1)
نیش از الماس دارد او به گزش.طیان.
|| با زخمه زدن ذوات الاوتار، مقابل کشش.
(1) - ن ل: سپش.

گز شاه اصفهانیه.

[گَ زِ اِ فَ یَ / یِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی واحد طولی است که در تاریخ قم نامی از آن رفته است. حسن تحتاج... و ضایع نهاوند او نهاده است و گز آن «نهاوند» ناقص گردانید و در نقصان آن با ایشان میل و حیف کرد... و این گز خلاف گز وافره است که آن را گز شاه اصفهانیه میگویند. (تاریخ قم ص 185).

گز شاهی.

[گَ زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نام این درخت در بلوچستان گزلی و قوره گز و کِره میباشد و در بعضی از نقاط جنوب به گز شاهی مشهور است. (درختان جنگلی ایران تألیف دکتر ثابتی ص 147). و رجوع به درختان جنگلی کریم ساعی ص 198 شود.
(1) - Tamarix stricta.

گز شایگان.

[گَ زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گزی باشد به مقدار یک ارش و نیم آدمی که مستوی الخلقه باشد و بعضی گویند از یک ارش و نیم چیزکی کمتر است و آن گز در ولایت خراسان رواج دارد. (برهان). آن را گز ملک نیز خوانند. (رشیدی) (آنندراج). رجوع به گز ملک شود.

گز صالح.

[گَ زِ لِ] (اِخ) جز صالح. دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت، واقع در 44 هزارگزی جنوب سبزواران و 7 هزارگزی خاور راه فرعی کهنوج به سبزواران. هوای آن گرم و دارای 311 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعه جز صالح پایین جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز علفی.

[گَ زِ عَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گزانگبین است. رجوع به این مدخل شود.

گزعلی.

[گَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان چم شعبان بخش هندیجان شهرستان خرمشهر، واقع در 5 هزارگزی جنوب باختری هندیجان و 3 هزارگزی خاور راه اتومبیل رو هندیجان به ساحل دریا، کنار جنوبی رودخانهء زهره. هوای آن گرم و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء زهره تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء شعبانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزف.

(1) [گَ / گُ] (اِ) قیر و آن صمغی است سیاه که بر کشتی و جهاز مالند. || سیم سوخته. || سواد زرگری. (برهان) (آنندراج).
(1) - این کلمه کزف، گژف، کشف آمده و صحیح آن کرف است. (حاشیهء برهان چ معین).

گزک.

[گَ زَ] (اِ) جا یا حالتی که از آن جا بتوان به شأن و عقیده یا عمل کسی حمله کرد یا مقصود خود را بعمل آورد. آن جای که خصم را توان مغلوب ساخت. نقطهء ضعف: گزکی پیدا کردن و به دست آوردن. گزک به دست کسی افتادن. گزکش را به دست آوردن. (یادداشت مؤلف).

گزک.

[گَ زَ] (اِ) هرچیز که بدان تغییر ذائقه کنند. (برهان)(1). مزه که شرابخواران برای تغییر ذائقه خورند چون کباب و پسته و بادام و سیب و انار و مانند آن. (آنندراج) :
عشق تو خمیرمایهء سستی ماست
نوباوهء دردت گزک مستی ماست.
میر عبدالباقی تبریزی.
ساقیا می اگرم خواهی داد
گزکش لعل لب میگون است.
؟ (از آنندراج).
|| سرمازده. (برهان). || نوبت. بار. دفعه. کرت. مرتبه. مخصوصاً نوبت آب در زراعت. (یادداشت مؤلف). || مرضی مشهور که به عربی تشنج خوانند. (رشیدی). کزاز. (بحر الجواهر). || گزیدگی. (رشیدی).
(1) - چیزی که بعد از شراب خورند از قبیل میوه و آجیل و جز آنها، نقل، مزه. (فرهنگ نظام). سراج گوید: گَزَک هر چه بر آن تغییر ذائقه کنند در شراب، و در برهان تغییر ذائقه مطلقاً و آن خطاست. (از سراج اللغة از فرهنگ نظام) (حاشیهء برهان چ معین).

گزک.

[گُ زُ] (مغولی، اِ) سرمه و به این معنی لغت مغولی است. (آنندراج).

گزک.

[گِ زِ] (اِ) سیر و تماشا. (آنندراج).

گزک.

[گِ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کاکی بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 30000گزی جنوب خورموج و کنار راه فرعی خورموج به دیر، و دارای 48 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزک.

[گِ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قره باغ بخش مرکزی شهرستان شیراز، واقع در 30000گزی جنوب خاور شیراز و 3000گزی شوسهء شیراز به فیروزآباد و دارای 12 تن سکنه است. این قریه را عباس آباد نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزک.

[گِ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیضا بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 66000گزی جنوب خاور اریکان و 6 هزارگزی راه فرعی بیضا به زرقان و دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزک.

[گَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 68 هزارگزی شمال سر راه مالرو حرجند به شهداد. هوای آن سرد، دارای 128 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزک.

[گَ زَ] (اِخ) دهی است از بخش راین شهرستان بم، واقع در 8هزارگزی شمال باختری راین و ده هزارگزی باختر راه فرعی راین به نی بید. هوای آن سرد و دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزک.

[گَ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش بزمان شهرستان ایرانشهر. واقع در 6000گزی باختر بزمان و 5000گزی باختری راه مالرو بزمان به ایرانشهر و دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج ).

گزک.

[گَ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سنگان بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان، واقع در 46000گزی جنوب باختری میرجاوه و کنار راه فرعی میرجاوه به خاش. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) به گز پیمودن. (غیاث) (آنندراج). پیمودن. ذرع کردن :
راه رو را باک از پست و بلند راه نیست
آسمان پیموده ام اکنون زمین گز میکنم.
جعفربیک ولد بهزاد (از آنندراج).
- خیابان گز کردن، کوچه گز کردن؛ بیهوده و بی مقصد راه رفتن.
- امثال: صد بار گز کن یکبار پاره کن.

گزک زدن.

[گَ زَ زَ دَ] (مص مرکب) گزک زدن زخم؛ تشنج و بدی زخم از آب برداشتن، یا بو بردن. و رجوع به گزک زده شود.

گزک زده.

[گَ زَ زَ دَ / دِ] (ن مفِ مرکب)زخمِ...؛ زخمِ آب کشیده یا عفونت یافته :
دل خون گرفته است که دشمن هم از غمش
در هم کشیده روی چو زخم گزک زده.
میرالهی همدانی (از آنندراج).
و رجوع به گزک زدن شود.

گزکسک.

[گِ کَ سَ] (اِخ) قزکسک. دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 55 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 42 هزارگزی جنوب باختری شوسه مهاباد به سردشت. هوای آن سردسیر دارای 92 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء بادین آباد و چشمه سار تأمین میشود و محصول آن غلات و توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزکل کل.

[گَ کُ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند، واقع در 50 هزارگزی شمال شوسف. هوای آن گرم و دارای 27 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزکوه.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری قوچان و 12 هزارگزی شمال شوسهء قوچان به شیروان. هوای آن سرد. دارای 441 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزگاوبان.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هشیوار بخش داراب شهرستان فسا، واقع در 9000گزی جنوب خاور داراب. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزگز.

[گِ گِ] (اِ صوت) بانگ خفیف، آواز خفیف، چنانکه در سماور پیش از جوش آمدن آن یا صدای زنبور هنگام پریدن. و در بعضی لهجه ها جزجز نیز گویند. || ناراحتی خارش مانند و کمی دردناک که گاه در اعضاء و بویژه در دست و پا عارض گردد. و رجوع به گز کردن شود.

گزگزاره.

[گَ گِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج. واقع در 32 هزارگزی جنوب خاوری سنندج و 8 هزارگزی جنوب باختری سیس. هوای آن سرد و دارای 1240 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت. در دو محل فاصلهء 2 هزارگزی واقع، سکنهء پایین 665 تن است. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گز گزانگبین.

[گَ زِ گَ اَ گُ / گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به گز خوانسار و جنگل شناسی ساعی ص 198 شود.

گزگز جستن.

[گَ گَ جَ تَ] (مص مرکب)بشوخی و چستی جستن. (آنندراج) :
ز هجر تیر گر خواهد جدا افتاد جان از من
که گزگز میجهد پیوسته آن ابروکمان از من.
سیفی بدیعی (از آنندراج).

گزگز کردن.

[گِ گِ کَ دَ] (مص مرکب)ناراحتی و دردگونه ای که در پای یا دست بخواب رفته احساس شود. سوزن سوزن شدن، چنانکه هنگام خواب رفتن پای. پاهایم گزگز میکند. حالتی که پیش از خواب رفتن عضوی دست دهد.

گزگزی.

[گَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 56000گزی جنوب باختری خاش و 7000گزی شمال شوسهء خاش به ایرانشهر. دارای 35 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزل.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان آلان بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 17 هزارگزی جنوب سردشت و 17 هزارگزی جنوب شوسهء سردشت به مهاباد. هوای آن معتدل و دارای 25 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون، مازوج، کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزل آباد پایین.

[گُ زَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 23 هزارگزی شمال باختری قوچان و ده هزارگزی جنوب شوسهء قدیمی قوچان به شیروان. هوای آن سرد و دارای 335 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، انگور، تریاک و شغل اهالی زراعت است. و راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزل آباد حصار.

[گَ زَ دِ حِ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان، واقع در 24 هزارگزی شمال باختری قوچان و 11 هزارگزی جنوب شوسهء قدیم قوچان به شیروان. هوای آن سرد و دارای 297 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات، تریاک، انگور و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزل ابدال.

[گُ زَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در دوازده هزارگزی شمال گل تپه و 7 هزارگزی خاور شوسهء مهران به بیجار. هوای آن سرد و دارای 600 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، صیفی، لبنیات، میوه ها است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. تابستان از طریق سراب اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزلان.

[گُ زَ] (اِخ) گوزالان. دهی است از دهستان چهاردانگه مرکز دهستان بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 17 هزارگزی شمال باختری هوراند و 22 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. منطقه ای کوهستانی، هوای آن مایل به گرمی و دارای 458 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، توت، گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزل بلاغ.

[گُ زَ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شاهین دژ شهرستان مراغه، واقع در 29 هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 7500گزی جنوب باختری راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. هوای آن معتدل و دارای 357 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزلقایه.

[گُ زَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 38هزارگزی شمال خاوری قروه و 9 هزارگزی شمال ندرشه. جلگه سردسیر، دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی، راه آن مالرو است. نام صحیح آن گزل قیه یعنی تپهء قشنگ (بترکی) است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزلک.

[گِ لِ] (اِ) کارد کوچک دسته دراز را گویند. (برهان) (آنندراج). نوعی از قلم تراش را هم گفته اند که سر آن برگشته و دنباله اش باریک باشد و بیشتر از جانب مصر آورند. (برهان) (آنندراج) (غیاث) (جهانگیری). قلمتراش. مبرات. (زمخشری) :
پیچیده یکی لامی میراند بسر بر
بربسته یکی گزلک ترکانه ببر بر.(1)سوزنی.
زین همه الماس که بگداختم
گزلکی از بهر ملک ساختم.نظامی.
گزلک شاه سعد ذابح دان
که به مریخ ماند از گهر او.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 761).
چون ببینند که بساط امن گسترده است و قبح معاملات غُز، به گزلکِ عدل و عقل سترده همه بر جناح استقبال... به خدمت مبادرت نمایند. (بدایع الازمان).
بنما بمن که منکر حسن رخ تو کیست
تا دیده اش به گزلک غیرت برآورم.حافظ.
فراء را به گزلک پوستین دوزی، پوستین بردرد. (دره نادره چ سید جعفر شهیدی).رجوع به کزلک و گزلیک شود.
(1) - ن ل: کمر بر.

گزللو.

[گُ زَلْ لو] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 55 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 22 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 377 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سارها تأمین میشود و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. در سه محل به فاصلهء 7 هزارگزی به نام گزلا و بالا و پایین مشهور است. سکنه گزللو بالا 155 و گزللو پائین 83 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزللو.

[گُ زَلْ لو] (اِخ) گوزلی. دهی است از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 31 هزارگزی شمال خاوری آبش احمد مرکز دهستان و 12 هزارگزی ارابه رو لاریجان به اصلاندوز. هوای آن گرم و دارای 12 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه درآورد و چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزللی.

[گُ زَلْ لی] (اِخ) جزری. دهی است از دهستان چهاردانگه بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 15 هزارگزی شمال هوراند و 40 هزارگزی شوسهء اهر کلیبر. هوای آن معتدل مایل به گرمی دارای 50 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزلوری.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر، واقع در 15 هزارگزی جنوب خاور دیلم و کنار راه فرعی گناوه به هندیجان. هوای آن گرم و دارای 438 تن سکنه است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزلی.

[گَ] (اِ) رجوع به گز شاهی شود.

گزلی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادکان شهرستان خرمشهر، واقع در 61 هزارگزی شمال خاوری شادکان، هزارگزی خاور راه فرعی اهواز بشادکان. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه جراحی تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری، راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفه آلبوشوکه هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزلیک.

[گَ] (اِ) چاقوی نوک تیز شبیه به کارد (در گناباد خراسان). قسمی چاقوی نوک تیز که تیغهء آن بر روی دسته خم نشود. رجوع به گزلک شود.

گزلیک.

[گُ] (ترکی، اِ مرکب) پرده ای از چرم که بر طرف وحشی چشم اسب نهند(1).
(1) - Oeillere.

گزلیه.

[گُ زَ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان منکور بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 57 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 18 هزارگزی شمال باختری شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن سرد و دارای 110 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزم.

[گَ] (اِ) درخت گز را گویند و به عربی طرفاء خوانند. (برهان) (آنندراج). به هندی جهاو گویند. (غیاث). رجوع به گز و طرفا شود.

گزم.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان خبربخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 75000گزی جنوب باختری بافت و 2000گزی خاور راه مالرو خبر به ده سرد. هوای آن سرد و دارای 127 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعه باغ ایران جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزم.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گیکان بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 21000گزی شمال بافت و 2000گزی خاور راه فرعی بافت به قلعه عسکر و دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزما.

[گَ] (اِ) نوعی از ترشک. (ناظم الاطباء). نوعی از ریواس.

گزمار.

[گَ] (اِ مرکب) مار گزنده. (آنندراج) (انجمن آرا) :
نکردی مشورت با ما در این کار
نهادی پای بر دنبال گزمار.نزاری قهستانی.

گزمازج.

[گَزْ زَ] (اِ مرکب) نوعی از طرفاء. شیخ الرئیس در مفردات قانون گوید: هو ثمرة الطرفا. رجوع به گزم و گزمازو و گزمازک و طرفاء شود.

گزمازک.

[گَزْ زَ] (اِ مرکب) بار و میوهء درخت گز را گویند و معرب آن جزمازج است و به عربی ثمرة الطرفا خوانند و حب الاثل همان است. (برهان) (آنندراج). بار درخت گز. (الفاظ الادویه). مؤلف اختیارات بدیعی نویسد: شعر الجن است و گویند آن پرسیاوشان است.

گزمازو.

[گَ] (اِ مرکب) گزمازک است که میوهء درخت گز باشد. (برهان). طرفا. (تفلیسی). ثمرة الطرفا. گزمازک. (الفاظ الادویه). رجوع به گزمازک و گزمازج و گزم و طرفاء شود.

گزمان.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان، واقع در 50000گزی شمال باختری راور و 3000گزی شمال راه فرعی راور به کوهبنان. دارای 2 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزماهو.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت، واقع در 205000گزی جنوب خاوری کهنوج و 8000گزی باختر راه مالرو رمشک به گابریک. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزمر.

[گَ مَ] (اِ مرکب) حساب پیمایش عمارت مرکب از گز و مر که در اصل بمعنی عدد پنجاه است و بمجاز بمعنی مطلق حساب استعمال یافته. (آنندراج). حساب و عدد و شمارهء اندازهء بناها. (ناظم الاطباء) :
صاحبا پایهء قدر تو از آن بیشتر است
که توان کرد به اطناب تخیل گزمر.
ملاطغرا (از آنندراج).

گزمل.

[گِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ساردل بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 38 هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 4 تا 6 هزارگزی باختر گاو آهن تو. هوای آن سرد و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء قزل اوزن و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در دو محل به فاصلهء 2 هزارگزی گزمل بالا و پایین نامیده میشود. سکنهء گزمل بالا 110 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گز ملک.

[گَ زِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گز شایگان است و آن مقدار یک ارش و نیم است به چیزکی کم. (برهان) (آنندراج). رجوع به گز شایگان شود.

گزمه.

[گَ مَ / مِ] (ترکی، اِ) شبگرد و پاسبان شب و عسس. (ناظم الاطباء). گشتی. پلیس.

گزمه.

[گَ مَ / مِ] (اِخ) دهی است از دهستان خنافره بخش رادکان شهرستان خرمشهر، واقع در چهارهزارگزی جنوب باختری شادکان کنار راه فرعی اتومبیل رو شادکان به آبادان. هوای آن گرم و دارای صد تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء جراحی تأمین میشود و محصول آن خرما، غلات، برنج و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی عبابافی و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء آل ابوخضر هستند. آبادی غزالی شمالی که در نزدیکی این قریه واقع است جزء این ده منظور شده. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزمه.

[گَ مَ / مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ناروئی بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری سکوهه نزدیک مرز افغانستان. هوای آن گرم و معتدل و دارای 178 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزن.

[گَ زَ] (اِخ) نام شهری است در غرب ایران که نام دیگرش شیز و مولد زرتشت است. گزن یا گنگ(1). (گزنکا)(2) (گادزاکا یا (گادزا) نامیده اند و در زبان ارمنی و سریانی (گندزک) یا (گنزک) خوانده اند و مورخان و جغرافی نویسان تازی آن را جزن یا جزنق نام برده اند(3) و در اوستا(4) چئچسته خوانده شده، همان است که بعدها بشیز موسوم گردیده. به مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 203 و ص 206 رجوع شود.
(1) - از همان ریشه «گنج» پارسی است و برخی از شهرهای قدیم ایران به مناسبت وفور ثروت و ذخایر به «گنجه» (غزنه) نامیده شده اند. مانند شهر گنجه در شمال آذربایجان و شهر غزنه یا غزنین در افغانستان، گزن نیز مقلوب گنز (گنزک، گنجک، گنجه) میباشد که نفایس و طرف بسیار داشته و هراکلیوس مذکور در فوق آنها را به غارت برد. پورداود نیز با استاد مارکوارت نامبرده در این مسئله گفتگو کرده اند و عقیده استاد اخیر نیز در مورد وجه اشتقاق واژه های فوق همین بوده است.
(2) - سترابون Strabon (قرن اول ق. م.) جغرافی دان یونانی و مورخ رومی Plinius(قرن اول میلادی) گزن را گزنکا پایتخت آذربایجان ذکر کرده اند. (گاتها ص 22).
(3) - یاقوت حموی و ابن خردادبه.
(4) - یشت 5 بند 49.

گزن.

[گَ زَ] (اِخ) نام محلی در کنار راه قزوین است میان بالا بازار رودبار و پایین بازار رودبار. در 267000گزی طهران واقع شده.

گزنبو.

[گَ زَمْ] (اِ) گزنگو یا گزانگبین یا حلوای قدرت. (شعوری ج 2 ورق 303). رجوع به گزنگو شود.

گزند.

[گَ زَ] (اِ) پهلوی ویزند(1) (حیف، غصه، غم) پارسی جدید گوزند، گزند(2) (شکل جنوب غربی) بزندی(3) (شکل شمال غربی) ایرانی باستان احتما وی - جنتی(4)، از گن(5)(زدن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). آسیب و آفت و رنج. (برهان) (آنندراج) :
بدان رنج پاداش بند آمده ست
پس از بند بیم گزند آمده ست.فردوسی.
دگر گفت مردم نگردد بلند
مگر سر بپیچد ز راه گزند.فردوسی.
نترسید اسفندیار از گزند
ز فتراک بگشاد پیچان کمند.فردوسی.
به آبشور و بیابان پر گزند افتد
بماندش خانهء ویران ز طارم و ز طرر.
فرخی.
بکش آتش خرد پیش از گزند
که گیتی بسوزد چو گردد بلند.اسدی.
ز تریاک لختی ز بیم گزند
بخورد و گره کرد برزین کمند.اسدی.
بره خوب جایی گزین بی گزند
بر خویش دار اسب و گرز و کمند.اسدی.
ز تندباد شکسته شود درخت بلند
ز هیچ باد نیابد گزند پست گیاه.قطران.
کار جهان خدای جهان این چنین نهاد
نفع از پی گزند و نشیب از پی فراز.ازرقی.
یکدل دو گزند نکشد. (مقامات حمیدی).
از آن چرخ چون باز بردوخت چشمم
که باز از گزند بلا میگریزم.خاقانی.
چونی ز گزند خاک چونی
در ظلمت این مغاک چونی.نظامی.
ز باد آن درختی نیابد گزند
که از خاک سر بر نیارد بلند.نظامی.
چون سلاحش هست و عقلی نی ببند
دست او را ورنه آرد صد گزند.مولوی.
ترسیدم از بیم گزند خویش آهنگ هلاک من کنند. (گلستان). ... و هر گزندی که توانی به دشمن مرسان که باشد که وقتی دوست گردد. (گلستان).
هر نکته که از گفتن آن بیم گزند است
از گفتن و از دوست نگهدار چو جانش.
ابن یمین.
|| چشم زخم. (برهان) (آنندراج) :
ز جاه صاحب عادل ملک بگرداناد
گزند چشم بد و طعن حاسد و عاذل.
سوزنی.
گزند چشم بد بادا ز تو دور
که بس بانفعی و بس بی گزندی.سوزنی.
(1) - vizand.
(2) - guzand, gazand.
(3) - bazhandi.
(4) - vi - janti.
(5) - gan.

گزند.

[گَ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تمن بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان، واقع در 43000گزی جنوب باختری میرجاوه و 6000گزی باختر راه فرعی میرجاوه به خاش. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزند.

[گَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 89هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 14هزارگزی شمال طبس چشمه. هوای آن گرم و دارای 5 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. معدن گل قرمز دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزند آمدن.

[گَ زَ مَ دَ] (مص مرکب)بگزند رسیدن. گزند دیدن. آسیب دیدن :
گزند آیدم زین جفاپیشه مرد
کند بر من از خشم و کین روی زرد.
فردوسی.
چو پاداش آن رنج پند آیدم
هم از شاه ایران گزند آیدم.فردوسی.
چو جان رفت اگر رست از اندوه و بند
زیان نیست گر بر تن آمد گزند.اسدی.
و رجوع به گزند شود.

گزند آوردن.

[گَ زَ وَ دَ] (مص مرکب)صدمه رساندن. آسیب آوردن. آزار رساندن :
گر درم داری گزند آرد بدین
بفکن او را گرم و درویشی گزین.رودکی.
به تیر و کمان و به تیغ و کمند
بکوشد که بر دشمن آرد گزند.فردوسی.
و رجوع به گزند شود.

گزند جستن.

[گَ زَ جُ تَ] (مص مرکب)در پی گزند بودن. در پی آزار برآمدن. آسیب دیگران خواستن. آزار جستن :
به گیتی هرآنکس که جوید گزند
چو من شاه باشم نگردد بلند.فردوسی.
و رجوع به گزند شود.

گزند خوردن.

[گَ زَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) گزندرسیده شدن. (آنندراج). صدمه دیدن. آسیب دیدن :
به زیر شاخ گل افعی گزیده بلبل را
نواگران نخورده گزند را چه خبر.
نظیری نیشابوری (از آنندراج).
و رجوع به گزند شود.

گزند دیدن.

[گَ زَ دی دَ] (مص مرکب)آسیب دیدن. رنج دیدن. صدمه دیدن :
چنان دان تو ای شهریار بلند
که از بد نبیند کسی جز گزند.فردوسی.
بدل گفت تا زو نبینم گزند
از این کشورش دور باید فکند.اسدی.
هم از زهر من کس گزندی نبیند
هم از زخم کس هم بلایی نبینم.
خاقانی.

گزندر.

[گَ زَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان براکوه بخش جغتای شهرستان سبزوار، واقع در 24 هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 14 هزارگزی شمال طبس. هوای آن معتدل و دارای 279 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات پنبه کنجد، زیره و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزند رساندن.

[گَ زَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) آسیب رساندن. صدمه زدن. گزند رسانیدن. اضرار : با تو عهد و میثاق میکنم که به هیچ نوع بر تو گزندی نرسانم. (تاریخ سیستان).
سری دارم فدای خاک پایت
گر آسایش رسانی ور گزندم.
سعدی (طیبات).
و رجوع به گزند رسانیدن شود.

گزند رسانیدن.

[گَ زَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) گزند رساندن. صدمه زدن. اضرار. رجوع به گزند رساندن شود.

گزند رسیدن.

[گَ زَ رَ / رِ دَ] (مص مرکب) آسیب رسیدن. صدمه رسیدن :
نیامد جهان آفرین را پسند
از ایشان به ایشان رسید آن گزند.فردوسی.
نه حله ای کز آب مر او را رسد گزند
نه حله ای کز آتش او را بود زیان.فرخی.
گر گزندت رسد ز خلق مرنج
که نه راحت رسد ز خلق نه رنج.
سعدی (گلستان).
که وی در حصاری گریزد بلند
رسد کشور بیگنه را گزند.سعدی (بوستان).

گزند کردن.

[گَ زَ کَ دَ] (مص مرکب)آسیب رساندن. ضرر زدن. ضور. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). ضیر. (دهار) (منتهی الارب). ضر. (منتهی الارب) : آتش گرد او میگردید و گزند نمیکرد. (تفسیر ابوالفتوح).
ضعیفان را مکن بر دل گزندی
که درمانی بجور دردمندی.
سعدی (گلستان).
نه آفتاب مضرت کند نه سایه گزند
که هر چهار بهم متفق شوند ارکان.سعدی.

گزندگی.

[گَ زَ دَ / دِ] (حامص) عمل گزیدن : گزندگی سوزش فراق و الم هجران بار آورده است جهت امیرالمؤمنین دریغ و درد، اندوه و غم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310).و رجوع به گزیدن شود.

گزنده.

[گَ زَ دَ / دِ] (نف) آنچه بگزد با نیش یا دندان :
دو مار بد گزنده بر دو لب تو دوسان
ز آن قلیهء چو طاعون زان نان همچو نخجد.
منجیک.
مناز بر دم دنیا که کژدمش بگزدت
ز کژدمش به حذر باش کش گزنده دمست.
ناصرخسرو.
از دور نگه کنی سوی من
گویی که یکی گزنده مارم.ناصرخسرو.
گفتم زمین سیم. گفت جای گزندگان است. (قصص الانبیاء ص 5).
دیدم که زبان سگ گزنده ست
دندان جفاش از آن شکستم.خاقانی.
|| سوزنده :
گزنده گشت چه چیز؟ آب چون چه؟ چون کژدم
خلنده گشت همی باد چون چه؟ چون پیکان.
فرخی.

گزند یافتن.

[گَ زَ تَ] (مص مرکب)آسیب دیدن. زیان دیدن :
به یک تاجور تخت باشد بلند
چو افزون شود ملک یابد گزند.
رجوع به گزند شود.

گزن سرا.

[گَ زَ سَ] (اِخ) دهی است از دهات نور. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 149).

گزنشک.

[گَ زِ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیم بلوک بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 55 هزارگزی شمال باختری قاین و 15 هزارگزی جنوب شوسهء قاین به گناباد. هوای آن معتدل و دارای 238 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، زعفران و تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزنظر.

[گَ نَ ظَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنخواست بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 50 هزارگزی باختر اسفراین و 4 هزارگزی شمال مالرو عمومی میان آباد به جاجرم. هوای آن معتدل و دارای 2 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزنفن.

[گِ زِ نُ فُ] (اِخ)(1) گزنفون. از مورخان و علمای اخلاق بزرگ یونان قدیم است که نزدیک آتن در حدود 445 ق. م. تولد یافت و در حدود 335 ق. م. درگذشت. گزنفون در جوانی شاگرد سقراط بود و در سال 401 ق. م. با دوست خود پروکسنس خدمت کورش صغیر پسر داریوش دوم پادشاه ایران را پذیرفته به یاری وی با اردشیر دوم بجنگید و چون کوروش در محل کوناکزا شکست یافته مقتول شد و سپاهیان وی پراکنده شدند، ده هزار تن از سپاهیان اسپارتا را که به یاری کورش به ایران آمده بودند از طریق آسیای صغیر به یونان بازگردانید. تفصیل این بازگشت را در کتاب گرانبهایی موسوم به «بازگشت ده هزار نفر» مفص نگاشته است. چندی بعد گزنفن با آرژیلس پادشاه اسپارتا دوستی گزید و با سپاهیان وی به جنگ هموطنان خویش شتافت و از این جهت آتنیان ورود به وطن را بر او ممنوع ساختند. گزنفون را کتب متعدد است که معروفترین آنها کتاب «بازگشت ده هزار نفر» و «تاریخ یونان» و «ملاحظاتی دربارهء حکومت اسپارتا و آتن» میباشد. (تاریخ تمدن قدیم تألیف فوستل دکولانژ). رجوع به کزنفن و کزنفون شود.
(1) - Xenophon.

گزنق.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 19500گزی شمال خاوری ارومیه و 2500گزی خاور راه ارابه رو آده به ارومیه. هوای آن معتدل و دارای 200 تن سکنه است. آب آنجا از نازلوچای تأمین میشود و محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزنک.

[گَ نَ] (اِخ) رجوع به گزن و مزدیسنا تألیف دکتر معین ص 203 و 206 شود.

گزنک.

[گَ زَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالالاریجان شهرستان آمل، واقع در 8 هزارگزی شمال رینه. هوای آن سرد و دارای 225 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه سار و هراز تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. دو زیارتگاه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). و رجوع به گزنه شود.

گزنک.

[گِ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بردخون بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 11400گزی جنوب خورموج در ساحل خلیج فارس دارای 48 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزنک بالا.

[گَ زَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 13هزارگزی شمال خاوری دهدز. هوای آن معتدل و دارای 79 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزنک پائین.

[گَ زَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری دهدز و کنار راه مالرو امیر هارون به گزنک بالا. هوای آن معتدل و دارای 175 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، تریاک و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

گزنگبین.

[گَ زَ گُ / گَ] (اِ مرکب) همان گزانگبین است. رجوع به گزانگبین شود.

گزنگو.

[گَ زَ] (اِ) بتهء خار که بر آن ترانگبین نشیند. (زمخشری در کلمهء طرنجبین). گزانگبین. (شعوری) :
اگر لازم آید ترا مسهلی
مشو از گزنگو بدل غافلی.
(شعوری ج 2 ورق 303).
رجوع به گزنبو شود.

گزنند.

[گَ نَنْ] (اِ) جوال پرکاه. (برهان) (آنندراج). جوال کاه. (رشیدی).

گزنه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) کردی گزگزک(1)، گزگز(2)، اورتیکا(3). گیاهی است علفی، از تیرهء گزنه، که برگهای دندانه دار آن پوشیده از کرکهای یک سلولی است و در آنها مایع سوزآوری ترشح میشود، از این لحاظ در موقع لمس کردن سوزش شدیدی احساس میگردد. رجوع شود به گل گلاب ص 267. (حاشیهء برهان چ معین). انجره مرقوم که نام گیاهی است که به عضو آدمی چون برسد بگزد. (رشیدی). نباتی است که آن را انجره خوانند و تخم آن را بزرالانجره، استسقا را نافع است. (برهان) (آنندراج). اقحوان. (تاج العروس). از جمله گزنه ها(4) گزنه ای است که برگهای دندانه دار آن پوشیده از خارهای گزنده است. گلهای آن بسیار کوچک است و تشکیل خوشه های بزرگ میدهد. گلهای نر و مادهء آن جداست. گلهای نر دارای چهار کاسبرگ سبز و چهار پرچم است. گلهای ماده نیز دارای چهار کاسبرگ است که در میان آنها تخمدانی دارای یک برچه واقع شده و یک فندق میسازد. ممکن است گلهای نر و ماده بر روی یک پایه یا بر روی دو پایه باشند. انواع مهم این تیره عبارتند از: نوع گزنه یک پایه اورتیکا اورن(5) و گزنهء دو پایهء اورتیکا دیوئیکا(6) که در ساقه های خود رشتهء آبکشی طویل دارد و دانه های آن را انجره مینامند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 267 و 268).
(1) - ghezghezk.
(2) - ghezghez.
(3) - Urtica.
(4) - Urticees.
(5) - Urtica urens.
(6) - U. dioica.

گزنه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 20000گزی جنوب باختری سنندج و 3000گزی باختر شوسهء سنندج به کرمانشاه، هوای آن سرد و دارای 125 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزنه.

[گَ زَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاریجان. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 154). رجوع به گزنگ شود.

گزنه.

[گَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان باباجانی بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان، واقع در 18000گزی شمال باختری ده شیخ، کنار رودخانهء زمکان نزدیک مرز عراق. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء زمکان تأمین میشود. محصول مختصر آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان طایفهء باباجانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزنه.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، واقع در 37 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 3هزارگزی راه عمومی. هوای آن سرد و دارای 292 تن سکنه است. آب آنجا بهار از رودخانهء کوهین و قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات، عدس آبی و دیمی، انگور، یونجه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن قالی، گلیم و جاجیم بافی است و راه آن از طریق کوهین ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

گزنهء سفید.

[گَ نَ / نِ یِ سَ / سِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) شکل آن مانند گزنه است ولی گل های سفید دارد و گزنده نیست و جنسی از آن آمپلکسی کلا(2) که دارای گلهای بنفش و برگهای گرد است پنجه کلاغ نامیده میشود. (گیاه شناسی گل گلاب ص 249).
(1) - Lamium.
(2) - L. amplexicaula.

گزنه کش.

[گَ نَ / نِ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش شهرستان ارومیه، واقع در 22 هزارگزی جنوب باختری ارومیه و یکهزاروپانصدگزی شمال راه ارابه رو زیوه. دارای 48 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

گزنهله.

[گَ نَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر شهرستان کرمانشاهان، واقع در 6000گزی جنوب اختر سنقر و 2000گزی باختر شوسهء سنقر به کرمانشاهان. هوای آن سرد و دارای 545 تن سکنه است. آب آنجا از سراب گزنهله تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات، تریاک، توتون، انگور، میوه ها قلمستان و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آن قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است و راه فرعی به شوسهء دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

گزنی.

[گَ] (ص) تر. || خشک. (برهان). || (اِ) گل تر. (برهان) (آنندراج). گل تر که بعربی طین گویند. (رشیدی). || گل خشک که در فصل دی باشد و آن موسم زمستان است. (برهان) (آنندراج).

گزو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده بالا بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 28000گزی شمال خاوری خاش و 21000گزی خاور شوسهء خاش به میرجاوه. هوای آن معتدل و دارای 1000 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. ساکنان از طایفهء شهنوازی هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دستگردان بخش طبس شهرستان فردوس، واقع در 89 هزارگزی شمال طبس. هوای آن گرم و دارای 32 تن سکنه است و آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزوار.

[گَزْ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل، واقع در 15000گزی شمال باختری بنجار و 6000گزی راه مالرو خمک به زابل. هوای آن گرم معتدل و دارای 203 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء هیرمند تأمین میشود و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز وافره.

[گَ زِ فِ رَ / رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گز شاه اصفهانیه. نوعی گز (واحد طول) : حسن تحتاج... گزان «نهاوند» ناقص گردانید و در نقصان آن با ایشان میل و حیف کرد و این گز خلاف گز وافره است که آن را گز شاه اصفهانیه میگویند. (تاریخ قم ص 185). و رجوع به گز شاه اصفهانیه شود.

گزوان.

[گَزْ] (اِ) بادرنجبویه است و جزمازج نیز گویند. (اختیارات بدیعی).

گزوئی.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت، واقع در 45000گزی جنوب ساردوئیه و 20000گزی خاور راه مالرو بافت به جیرفت و دارای 15 تن سکنه است. ساکنان از طایفهء سلیمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزوئیه.

[گُ ئی یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 9000گزی شمال خاوری زرند و 6000گزی خاور راه فرعی زرند به راور. هوای آن سرد و دارای 159 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، حبوبات، تریاک و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزوئیه.

[گَ ئی یَ / یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان، واقع در 23 هزارگزی شمال کرمان و 3 هزارگزی خاور راه مالرو شهداد به کرمان و دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گز و پیمان کردن.

[گَ زُ پَ / پِ کَ دَ](مص مرکب) چیزی را گز کردن. چیزی را به گز اندازه گرفتن. رجوع به گز شود.

گزود.

[گُ] (اِ) جعل. (شعوری ج 2 ورق 317).

گزور.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار، واقع در 31 هزارگزی شمال باختری دشتیاری کنار راه مالرو دج به قصر قند. هوای آن گرم و دارای 400 تن سکنهء بلوچی است. آب آنجا از باران و چاه تأمین میشود. محصول آن حبوبات و لبنیات و ذرت و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء سردار زائی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزوک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دلگان بخش آبزنان شهرستان ایرانشهر، واقع در 38000گزی جنوب باختری بزمان کنار راه مالرو بمپور به ریگان. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء بامری هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزوک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 6 هزارگزی جنوب بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 14 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گز و نیم گز کردن.

[گَ زُ گَ کَ دَ] (مص مرکب) چیزی را پیمودن به گز. چیزی را اندازه گرفتن. گز کردن. رجوع به گز شود.

گزه.

[گَ زَ] (اِ) نوعی از تیر و پیکان باشد. || چوبی که بدان نقاره نوازند. (آنندراج) (غیاث).

گزه.

[گِ زَ / زِ] (اِخ) دهی است از دهستان فرامرزان بخش بستک شهرستان لار، واقع در 30 هزارگزی جنوب باختر بستک، دامنهء جنوبی کوه سرخک. هوای آن گرم و دارای 259 تن سکنه است. آب آنجا از باران تأمین میشود و محصول آن غلات، خرما، دیمی و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

گزه.

[گَ زَ / زِ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند، واقع در 26 هزارگزی خاور خوسف و 11هزارگزی خاور گل. هوای آن معتدل و دارای 25 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزی.

[گَ] (ص) گزنده :
به باد سرد توان کرد آتش حدثان
که آتش حدثان همچو آتشی است گزی.
منوچهری.

گزی.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 142000گزی جنوب میناب، سر راه مالرو جاسک به میناب. هوای آن گرم و دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد، واقع در 11 هزارگزی شمال مشهد و جنوب کشف رود. هوای آن معتدل و دارای 31 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو بالاولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد، واقع در 54 هزارگزی باختر طیبات. هوای آن معتدل و دارای 131 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و تریاک و بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزی به گوزی.

[گَ بِ] (اِ مرکب) کنایه از نهایت بیقدری و بی اعتباری. (آنندراج) :
دانایی عاریت دو روزی است
ریش عملی گزی به گوزی است.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

گزیت.

[گَ / گِ یَ / گَ] (اِ) (معرب آن جزیه است) از لغت های آرامی است که دیرگاهی است در زبان فارسی درآمده. (هرمزدنامه ص14، فاب 1 ص224) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). زری باشد که حکام هر ساله از رعایا میگیرند و آن را خراج هم میگویند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). گزید :
گزیتش [گشتاسب] بدادند شاهان همه
به پیشش دل نیکخواهان همه
مگر شاه ارجاسب توران خدای
که دیوان بدندی به پیشش به پای
گزیتش نپذرفت و نشنید پند
اگر پند نشنید از او یافت بند.دقیقی.
شه بربرستان و شاهان هند
گزیتش [گشتاسب را] بدادند شاهان سند.
دقیقی.
گزیتی نهادند بر یکدرم
گزیتی که دهقان نباشد دژم.فردوسی.
نهادند روی زمین را خراج
درخت گزیت از پی تخت و تاج.فردوسی.
گزیت درست بارور شش درم
به خرماستان بر همین زد رقم.فردوسی.
|| زری که از کفار ذمی ستانند و آنان را امان دهند. (برهان) (آنندراج). (معرب آن جزیه است). (جهانگیری) :
گهش خاقان خراج چین فرستد
گهش قیصر گزیت دین فرستد.نظامی.
- سرگزیت (از: سر + گزیت)؛ سرشماری که به طریق جزیه از کفار گیرند :
ذبّ دفع است و جزیه سرگزیت
قذف و رمی است و شتم و سب خواری.
(نصاب الصبیان).
جفای عشق تو بر عقل من همان مثل است
که سرگزیت به کافر همی دهد غازی.
سعدی (بدایع).
رجوع به گزیت شود.

گزید.

[گَ] (اِ) باج و خراج. (آنندراج) (غیاث). مالی که از رعایا همه ساله میگیرند. || زری که از کفار ذمی ستانند. (برهان). جزیه که کفار ستانند. (آنندراج) (غیاث). رجوع به گزیت شود. || هدیه و تحفه و رشوت. (برهان).

گزید.

[گُ] (اِ) نام بازیی است که آن را خربنده و مراد میگویند. (برهان). گزیده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گزی در.

[گَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار، واقع در 125000گزی باختر چاه بهار و 8000گزی شمال دریای عمان و دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

گزیدری.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان عرب خانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند، واقع در 54 هزارگزی شمال باختری شوسف و 6 هزارگزی شمال باختری کلاته نو و دارای 56 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، لبنیات، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

گزیدگی.

[گَ دَ / دِ] (حامص) عمل گزیدن. لَسعَة. عَضیض. عِضاض: جَدَر؛ نشان گزیدگی بر گردن خر. (منتهی الارب).

گزیدن.

[گُ دَ] (مص) (از «گز» + «یدن» = پسوند مصدری) پهلوی، ویچیتن(1) (انتخاب کردن، تعیین کردن). اوستا، ویکای(2)(دیستنگر(3))، ارمنی ع وچیت(4) (پاک، خالص). سانسکریت، چای + وی(5) (انتخاب کردن)، بلوچی، گیسی نگ(6)، جیشی، نغ(7)(انتخاب کردن) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). انتخاب کردن. (برهان) (آنندراج). پسند نمودن و اختیار کردن. (غیاث). برگزیدن. اختیار. انتخاب کردن :
گر درم داری گزند آرد به دین
بفکن او را گرم و درویشی گزین.رودکی.
از او بی اندهی بگزین و شادی با تن آسانی
به تیمار جهان دل را چرا باید که بخسانی(8).
رودکی.
راهی راست است بگزین ای دوست
دور شو از راه بی کرانه و ترفنج.(9)رودکی.
زیبا نهاده مجلس و زیبا گزیده جای
ساز شراب پیش نهاده رده رده.
شاکر بخاری.
هوای ترا زان گزیدم ز عالم
که پاکیزه تر از سرشک هوایی.زینبی.
زاغ بیابان گزید چون به بیابان سزید
باد به گل بروزید گل به گل اندر غژید.
کسایی.
مرا مهر او دل بدیده گزید
همی دوستی از شنیده گزید.فردوسی.
همان بوم آزاد و فرزند و گنج
بمانیم با تو گزینیم رنج.فردوسی.
بدو گفت بگزین ز لشکر سوار
وز ایدر برو تا در شهریار.فردوسی.
گفتم زمانه شاه گزیند بر او دگر؟
گفتا گزیده هیچکسی بر یقین گمان.فرخی.
او را گزید لشکر او را گزید رعیت
او را گزید دولت او را گزید باری.
منوچهری.
چون بیابی مهر و کین آن را ببین این را ستر
چون ببینی بخل و جود این را گزین آن را گزای.
منوچهری.
نمی گزیند هیچ نزدیکی را بر نزدیکی او. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 312). قدرتی بنمای از اول پس حلم گزین. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 390). سزاوارتر که روح را نیز طبیبان و معالجان گزینند. (تاریخ بیهقی).
کیان نشستنگهی دلپذیر
گزیدند بر گوشهء آبگیر.اسدی.
بگزین طریق حکمت و مر تن را
مگزین به دین و جان و خرد مگزین.
ناصرخسرو.
بگزین زین دو یکی را و مکن قصه دراز
نتوانست کسی کرد دل خویش دو نیم.(10)
ناصرخسرو.
نیارم گزیدن کسی را بر ایشان
که شرم آیدم از جبین محمد.ناصرخسرو.
ای تن آرام گیر و صبر گزین
که هر امروز را ز پس فرداست.مسعودسعد.
از برای بیضه جای حصین گزیند. (کلیله و دمنه). لابد فراق او بر وصال باید گزید. (کلیله و دمنه).
تا گنجه را ز خاک براهیم کعبه ای است
مردان کعبه گنجه نشینی گزیده اند.خاقانی.
همچون عطار عشق او را
بر هستی خویشتن گزیدن.عطار.
گوش من لایلدغ المؤمن شنید
قول پیغمبر به جان و دل گزید.مولوی.
اگر بر جای من غیری گزیند دوست حاکم اوست.
حرامم باد اگر من جان به جای دوست بگزینم.
حافظ.
یا دوست گزین کمال یا جان
یک خانه دو میهمان نگنجد.کمال خجندی.
|| گزیدن چیزی از چیزی؛ جدا کردن، تمیز دادن :
گر نبودی نیل را آن نور و دید
از چه قبطی را ز سبطی می گزید.مولوی.
|| هنگام متعدی شدن فعل به «بر» یا بای مرادف آن، بمعنی ترجیح دادن بود :
همی کودکی نارسیده بجای
برو برگزینی نه ای نیکرای.فردوسی.
مرد گفتا بر میوهء بهشت هیچ نتوان گزید. (مجمل التواریخ والقصص). فریشته او را خوشتر انگور داد از بهشت... و گفتا نگر تا بدین هیچ چیز نگزینی که ترا بسنده باشد و هرگز سپری نگردد. (مجمل التواریخ والقصص). دوست نادان بر دشمن دانا مگزین. (مرزبان نامه).
خنک آنکه آسایش مرد و زن
گزیند بر آسایش خویشتن.
سعدی (بوستان).
دانی که چیست دولت دیدار یار دیدن
در کوی او گدایی بر خسروی گزیدن.
حافظ.
- اندر گزیدن؛ اختیار کردن، پسند کردن، انتخاب کردن :
چون آن خوب رخ میوه اندر گزید
یکی در میان کرم آکنده دید.فردوسی.
- برگزیدن؛ اختیار کردن :
برگزیدم به خانه تنهایی
از همه کس درم ببستم چست.شهید بلخی.
دقیقی چارخصلت برگزیده ست
به گیتی در ز خوبیها و زشتی.دقیقی.
همه گفتم اکنون بهی برگزین
دل شهریاران نیازد بکین.فردوسی.
این جهان بیوفا را برگزید و بدگزید
لاجرم بر دست خویش از بد گزید خود گزید.
ناصرخسرو.
برگزین از کارها پاکیزگی و خوی نیک
کز همه دنیا گزین خلق دنیا این گزید.
ناصرخسرو.
چو گردشهای گردون را بدیدند
ز آذرماه روزی برگزیدند.(ویس و رامین).
تنی ده هزار از سپه برگزید
کزو هر یکی شاه شهری سزید.نظامی.
تویی کاول ز خاکم آفریدی
به فضلم ز آفرینش برگزیدی.نظامی.
رقم بر خود بنادانی کشیدی
که نادان را بصحبت برگزیدی.
سعدی (گلستان).
گر تو میخی ساختی شمشیر را
برگزیدی بر ظفر ادبیر را.مولوی.
- راه گزیدن؛ روانه شدن. براه افتادن :
به بلخ اندرون بود یکهفته شاه
سر هفته از بلخ بگزید راه.فردوسی.
نهادند بر نامه بر مهر شاه
ز ایوان او گیو بگزید راه.فردوسی.
- فرمان گزیدن؛ فرمان پذیرفتن :
بگفت آنچه بشنید و فرمان گزید
به پیش اندرآوردشان چون سزید.
فردوسی.
بدو گفت هرمز که فرمان گزین
ز خسرو بپرداز روی زمین.فردوسی.
(1) - vicitan.
(2) - vikay.
(3) - Distinguere.
(4) - vcit.
(5) - cay + vi.
(6) - gicinag.
(7) - gishainagh. (8) - ن ل: پخسانی.
(9) - ن ل: ترفند.
(10) - ن ل: دل خود به دو نیم. (دیوان، چاپ تقوی ص 300 و چاپ مینوی - محقق ص 357).

گزیدن.

[گَ دَ] (مص) (از: گز + یدن، پسوند مصدری) پهلوی گزیتن(1)، کردی گزاندن(2) و گَزتن(3). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نیش زدن است خواه با آلت باشد خواه به زبان. (برهان). نیش زدن. (غیاث) (آنندراج) :کربش، هر که را بگزد دندان در زخمگاه بگذارد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). تعاض؛ گزیدن یکدیگر را. عضاض. عَثته الحیة؛ گزید او را مار. جلد الحیة؛ گزید مار. (منتهی الارب). خدب؛ گزیدن مار. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). نشط؛ انشاط، گزیدن مار کسی را. (منتهی الارب). نکز؛ گزیدن مار و زدن. (تاج المصادر بیهقی) :
مار یغنج اگرت دی بگزید
نوبت مار افعی است امروز.
شهید بلخی (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص56).
زانکه زلفش کژدم است و هر که را کژدم گزید
مرهم آن زخم را کژدم نهد کژدم فسای.
منوچهری.
نباید که حاسدان دولت را که... چون کژدم که کار او گزیدن است... سخنی... رفته باشد. (تاریخ بیهقی).
هر آنگاهی که باشد مرد هشیار
ز سوراخی دوبارش کی گزد مار.
(ویس و رامین).
ماری دید در گردن همای پیچیده و سرش درآویخته و آهنگ آن میکرد که همای را بگزد. (نوروزنامه).
همچو کژدم کو گزد پای فتی
تا رسیده از وی او را آفتی.مولوی.
|| به دندان گرفتن خواه انسان بگیرد و خواه حیوان دیگر. (برهان). به دندان بزور گرفتن. (غیاث). به دندان گرفتن. (آنندراج). گاز گرفتن. ضرس؛ گزیدن سخت. کدم، کدمه؛ گزیدن به دندان پیشین. لعس؛ گزیدن به دندان. نهشه نهشاً؛ به دندان پیش گزید آن را. (منتهی الارب) :
جهان ما سگ شوخ است مر ترا بگزد
هر آینه اگر او را نگیری و نگزی.
منوچهری.
گر سگ گزدت در آن چه گویی
سگ را بعوض توان گزیدن.
(از جامع الحکایات).
به شرط آنکه اگر سگ شوی مرا نگزی
لعاب درنچکانی به کاسهء خوردی.سوزنی.
و آنگاه انگشت بگزید و گفت آه آه. (کلیه و دمنه). دست خویش به دندان گزید. (مجمل التواریخ). سگ سگ را گزد ولکن چون گرگ را ببیند هم پشت شوند. (مرزبان نامه).
پس بدندان بی گناهان را مگز
فکر کن از ضربت نامحترز.مولوی.
سگی پای صحرانشینی گزید
به خشمی که زهرش ز دندان چکید.
سعدی (بوستان).
- انگشت به دندان گزیدن؛ متحیر شدن. تأسف خوردن :
زین ستم انگشت به دندان گزید
گفت ستم بین که به مرغان رسید.نظامی.
آنجا که دو صد بتگر چابک دستند
در پیش مثال روی تو بنشستد
انگشت گزیدند و قلم بشکستند.
(از تفسیر ابوالفتوح).
- لب به دندان گزیدن؛ دریغ خوردن. حسرت خوردن. تأسف خوردن :
ز بیم شهنشاه و باران تیر
همی لب گزیدند هر دو دبیر.فردوسی.
چو بازارگان روی بهرام دید
شهنشاه لب را بدندان گزید.فردوسی.
فروماند رستم چو زانگونه دید
ز راه شگفتی لب اندر گزید.فردوسی.
که از دست لب و دندان ایشان
به دندان دست و لب باید گزیدن.
ناصرخسرو.
چو دیدند آن شگرفان روی شیرین
گزیدند از حسد لبهای زیرین.نظامی.
چه خوش گفت دیوانه مرغزی
حدیثی کز آن لب به دندان گزی.
سعدی (بوستان).
- به دندان گزیدن پشت دست را؛ دریغ خوردن. حسرت خوردن :
غمین شد چو افراسیاب آن شنید
همی پشت دستش به دندان گزید.فردوسی.
بتندی سبک دست برده به تیغ
به دندان گزد پشت دست دریغ.سعدی.
- سرانگشت گزیدن؛ حسرت خوردن. دریغ خوردن :
دهقان به تعجب سرانگشت گزان است
کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلنار.
منوچهری.
وقت است به دندان لب مقصود گزیدن
کآن شد که به حسرت سر انگشت گزیدن.
سعدی (طیبات).
چو برگشته دولت ملامت شنید
سرانگشت حسرت به دندان گزید.
سعدی (بوستان).
|| مجازاً رنجیدن. (آنندراج). آزار دادن. رنج دادن : ترشی آن [ ترشی سودای سپرز ] معده را بگزد و شهوت طعام پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و تیزی ریم مثانه را میگزد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). خلط تباه و بد، فم معده را خالی بیابد، او را بگزد و اندر وی اثر کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || بریدن و قطع کردن. (برهان) (آنندراج). || بوسیدن :
گه دست بوس کردم گه ساعدش گزیدم
لب خواستم گزیدن ترسیدم از ملالش.
خاقانی.
ز میوه های بهشتی چه ذوق دریابد
هر آنکه سیب زنخدان شاهدی نگزید.حافظ.
|| مجازاً، عذاب دادن. کیفر رساندن : و کافران مکه را بیم کرد و گفت بر من و بر خداوند من بیرون میائید که حق تعالی شما را بگزد. (ترجمهء تفسیر طبری). || ترسیدن. واهمه نمودن. (برهان) (آنندراج).
(1) - gazitan.
(2) - ghezandin.
(3) - gheztin.

گزیدن چشم.

[گَ دَ نِ چَ] (مص مرکب)چشم زخم رسانیدن. (آنندراج). چشم زخم خوردن :
چنانکه نیل بود مانع پریدن چشم
بخط رخ تو امان یافت از گزیدن چشم.
صائب (از آنندراج).

گزیدنی.

[گَ دَ] (ص لیاقت) درخور گزیدن.

گزیده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) پسندیده. انتخاب کرده شده. (برهان) (آنندراج): خِلص؛ خلاصه گزیده از هر چیزی. خلصان، صرح؛ خالص و بی آمیغ از هر چیزی و گزیدهء آن. صیاب؛ برگزیده از هر چیزی. صوابه؛ گزیده از هر چیزی و از غنیمت. صفی؛ خالص و گزیدهء از هر چیزی. صفیه؛ گزیده از غنیمت. عَفوَه، گزیدهء هر چیزی. بهترین و گزیدهء هر چیزی. مختار. (منتهی الارب):
چنینم گوانند و اسپهبدان
گزیده پسندیده ام موبدان.
دقیقی (از کتاب دقیقی و اشعار او، گردآوری دکتر دبیرسیاقی ص 144).
پسر بود او را گزیده چهار
همه خوب روی و نبرده سوار.دقیقی.
سکندر بیارد سپاهی گران
ز روم و ز ایران گزیده سران.فردوسی.
برفتند از آنجا صد و شست مرد
گزیده سواران روز نبرد.فردوسی.
با لشکری گزیده و با ساز و با سلیح
آراسته چنانکه بنوروز بوستان.فرخی.
علامت است در آن لشکر اندر و بر او
پیادگان گزیده صدوسی وسه هزار.فرخی.
اما هر سه مقدم طغرل و داود و بیغو روی به قلب نهاده اند با گزیده تر مردم خویش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 578). یادگار خسروان و گزیده تر پادشاهان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 385).
محمد اسم ابوالقاسم آن گزیدهء حق
به جاه و مرتبه از جمله انبیا برتر.
ناصرخسرو.
که او بتن خویش با دویست مرد گزیده پر سلاح براند و خاقان را فروگیرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 80). و اسبان گزیده که هر جای بر طویله ها و آخرها بسته بودند بوقتی که عرض دادی میگویند هشتاد هزار سر برآمد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 103). حد زمین ایران که... تا به قادسیه و فرات و بحر یمن و دریای پارس و مکران تا به کابل و طخارستان و طبرستان و این سبزهء زمین است و گزیده تر و با سلامت تر. (مجمل التواریخ والقصص).
چو علم آموختی از حرص آنگه ترس کاندر شب
چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا.
سنایی.
چو جان باشد گزیده یار پیشین
تو بر یار گزیده هیچ مگْزین.
(ویس و رامین).
یاران گزیده داشتم روزی
امروز چه شد که نیست کس یارم.
مسعودسعد.
سلطان از اعوان دین و انصار اسلام پانزده هزار سوار گزیده بیرون کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
کم گوی و گزیده گوی چون دُر
تا زاندک تو جهان شود پُر.نظامی.
خویشان و گزیدگان و پاکان
جمع آمده جمله دردناکان.نظامی.
و از گله ها و رمه ها مراکب و حمولات گزیده بکشیدند. (جهانگشای جوینی).
|| (اِ) بازیی است که آن را خربنده گویند و بعضی گفته اند نام بازیی است که آن را خیزگیر خوانند. (برهان) (آنندراج). رجوع به گزید شود. || تفسیر مخصوص. (برهان) (آنندراج).

گزیده.

[گَ دَ / دِ] (ن مف) دندان زده. (آنندراج). نیش زده، چون: سگ گزیده، مارگزیده و کژدم گزیده :
گزیده مار را افسون پدید است
گزیده جهل را که شناسد افسون.
ناصرخسرو.
سگ گزیده ز آب ترسد از آن
ترسم از آب دیدگان برخاست.خاقانی.
تا تریاق از عراق آرند، مارگزیده مرده باشد. (گلستان).
بدان ماند اندرز شوریده حال
که گویی به کژدم گزیده منال.
سعدی (بوستان).
|| ترسیده و رنجیده. (برهان).

گزیده.

[گَ دَ / دِ] (اِ) خراج و جزیه. (غیاث). گزید. گزیت.

گزیدهء عدنان.

[گُ دَ یِ عَ] (اِخ) پنجمین کسی که ممدوح رودکی بود و مدح او در اشعار رودکی دیده میشود :
گرنه مرا بوعمر دلاور کردی
وآنگه دستوری گزیدهء عدنان
زهره کجا بودمی به مدح امیری
کز پی او آفرید گیتی یزدان.
(احوال و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ص55).
مقصود خواجهء عدنانی است:
کیهان بعدل خواجهء عدنانی
عدن است و کارهاست بر انداما.
(برگزیدهء شعر تألیف معین ص25).

گزیده کردن.

[گُ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) انتخاب کردن :
ز صد دستان که او را بود در ساز
گزیده کرد سی لحن خوش آواز.نظامی.

گزیر.

[گُ] (اِ) ظ. از وی - چریه(1). مخفف آن «گزر»، و قیاس شود با گزیردن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چاره و علاج باشد چه ناگزیر ناچار و لاعلاج را گویند و افادهء ضرورت هم میکند. (برهان) (آنندراج). محتد. بُد :
ز خون جوانی که بد زآن گزیر
بخستی دل ما به پیکان تیر.فردوسی.
از چند سال باز تو امروز یافتی
آن مرتبت کز آن نبود مر ترا گزیر.
فرخی.
خدای فایدهء مهرش اندر آب نهاد
کز آب زنده بود خلق وز آب نیست گزیر.
عنصری.
از حشمت تو مُلک ملک را گزیر نیست
آری درخت را بود از آب ناگزیر.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص36).
ز بن بر گریزندگان ره مگیر
مریز از کسی خون که باشد گزیر.اسدی.
تا نیست انجم و مه و خورشید را مدام
از سیر برج برج گزیر اندر آسمان.
سوزنی.
آگه شدم که خدمت مخلوق هیچ نیست
هست از همه گزیر و ز الله ناگزیر.سوزنی.
و رعایا را از لقمه و طعمه گزیر نباشد. (سندبادنامه).
مرده گور بود در نخجیر
مرده را کی بود ز گور گزیر.نظامی.
زن چو از راستی ندید گزیر
گفت کاحوال این سیاه حریر.نظامی.
نیاید هیچ چیزی راه گیرش
که بود از هرچه پیش آمد گزیرش.
عطار (اسرارنامه).
چون کنم کز دل شکیبایم ز دلبر ناشکیب
چون کنم کز جان گزیر است و ز جانان ناگزیر.
سعدی (طیبات).
بس روان گردد به زندان سعیر
که نباشد خار را ز آتش گزیر.مولوی.
در عاشقی گزیر نباشد ز سوز و ساز
استاده ام چو شمع مترسان ز آتشم.حافظ.
- ناگزیر:کنون پادشاهی شاه اردشیر
بگویم که پیش آمدم ناگزیر.فردوسی.
از حشمت تو مُلک ملک را گزیر نیست
آری درخت را بود از آب ناگزیر.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص36).
آدمی از چهار چیز ناگزیر است: اول نانی، دویم خلقانی، سیم ویرانی، چهارم جانانی. (قابوسنامه).
آگه شدم که خدمت مخلوق هیچ نیست
هست از همه گزیر و ز الله ناگزیر.سوزنی.
چون کنم کز دل شکیبایم ز دلبر ناشکیب
چون کنم کز جان گزیر است و ز جانان ناگزیر.
سعدی (طیبات).
ناگزیر جمله کآن حی قدیر
لایزال و لم یزل فرد بصیر.مولوی.
(1) - vi-crya.

گزیر.

[گَ / گِ] (اِ) پاکار و پیش کار. (برهان) (آنندراج).

گزیر.

[گِ] (اِ) معرب آن «جزیر»، سریانی گزیرا(1) (حارس، جلاد). (معجمیات عربیه - سامیه ص232) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). عسس. (برهان). داروغه و روزبان و در تبریز این معنی مستعمل است :
گزیری به چاهی در افتاده بود.سعدی.
داروغه هندوانه و سرده خیار سبز
کلونده شد محصل بدران گزیر گشت.
اطعمهء شیرازی (از آنندراج).
|| سرهنگ. || پهلوان. (برهان). || صبر و تحمل. || (اِمص) درگذشتن و قطع نظر کردن. (آنندراج).
(1) - gzira.

گزیر.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش لنگه شهرستان لار واقع در 27000گزی شمال باختر لنگه، کنار راه عمومی لنگه به بندر کنگ. هوای آن گرم و دارای 950 تن سکنه است. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و جزئی سبزیجات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گزیرپت.

[گِ پَ] (اِخ) در تلمود آمده که عنوان یکی از صاحب منصبان پلیس (ایران) است. (ایران در زمان ساسانیان ص157).

گزیردن.

[گُ دَ] (مص) چاره کردن و گزردن. (آنندراج) :
که این بسته [ ضحاک ] را تا دماوند کوه
ببر همچنین تازیان بی گروه
که نگزیرد از مهتری بهتری
سپهبدنژادی و کُندآوری.فردوسی.
ترا نگزیرد از بخشنده شاهی
مرا نگزیرد از رخشنده ماهی.
(ویس و رامین).
پس حاجت به آب بیشتر بود که به دگر چیزها که بدرستی از او همی بگزیرد و نه به بیماری. (الابنیه عن حقایق الادویه).
سرانجامشان رفت باید به گور
که نگزیرد از گور نزدیک و دور.
شمسی (یوسف و زلیخا).
تو را بنگزیرد از کسی که در پیش کار تو باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
با سیه باش چونت نگزیرد
که سیه هیچ رنگ نپذیرد.سنایی.
بود آزاد از آنچه نگزیرد
وآنچه بدهند خلق نپذیرد.سنایی.
از هزل و جد چو طفل بنگزیردم دو دست
گاهی به لوح و گه به فلاخن درآورم.
خاقانی.
و مصر شدند که جز از این مداوا نیست. از خوردن نمی گزیرد و این رنج جز به شراب تداوی نپذیرد. (راحة الصدور راوندی).
زآن رو که هوا بوی خوشت میگیرد
دل را دمی از باد هوا نگزیرد.
سلمان ساوجی.
هرکه خواهد بود پیش سلاطین بر پای
همچو شمعش نگزیرد ز ثبات قدمی
ادب آن است که گر تیغ نهندش بر سر
بایدش داشت زبان گوش ز هر بیش و کمی.
سلمان ساوجی.
- ناگزیر بودن و نگزیردن از کسی؛ بوجود وی احتیاج مبرم داشتن. ناگزیر از معاشرت او بودن :
بیا یوسف خویش را گوش دار
مدارش بهیچ آدمی استوار
که یوسف دمی از تو نگزیردش
نخواهد که کس جز تو برگیردش.
شمسی (یوسف و زلیخا).

گزیرش.

[گُ رِ] (اِمص) گزارش مفسر : و ما تغنی الاَیات و النذر؛ و چه غنا کند و گزیرش آیات و دلالات. (قرآن 10/101 از تفسیر ابوالفتوح رازی چ جدید ج3 ص364).

گزیرگه.

[گُ گَهْ] (اِ مرکب) آنجا که باز تولک کند :
افریقیه صطبل ستوران بارگیر
عموریه گزیرگه باز بازیار.منوچهری.

گزیرندگی.

[گُ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل و فعل گزیرنده. چاره دارندگی.

گزیره.

[گُ رَ / رِ] (اِ) چاره. علاج. (از برهان).

گزیک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومه شهرستان بیرجند، واقع در 30هزارگزی شمال خاوری بیرجند. هوای آن معتدل است و دارای 75 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بادام و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و مزارع اسبد، النگ، گزیک و تیدر جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گزیک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند، واقع در 104هزارگزی جنوب خاوری قاین. هوای آن گرم و دارای 29 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گزیک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 42هزارگزی شمال خاوری درمیان و 6هزارگزی شمال آواز. هوای آن گرم و دارای 1775 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، شلغم، چغندر و ابریشم است. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو می باشد. طوایف بهلولی، امام داود، حاج حقدار در این ده سکنی دارند. دارای دبستان و دفتر ازدواج و طلاق نیز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گزین.

[گُ] (ن مف) گزیده. انتخاب کرده شده. (از برهان). منتخب و پسندیده. (آنندراج) (غیاث) : عبدالرحمن قصری گفت: ای مردمان من برادرش عبدالرحمن را ببینم او گزین ایشان است. گفتند: نیک آمد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
ای شهریار راستین ای پادشاه داد و دین
ای نیک فعل و نیک خواه ای از همه شاهان گزین.
دقیقی.
پذیرم من این پاک دین ورا
ز جان برگزینم گزین ورا.فردوسی.
چهار چیز گزین بود خسروان را کار
نشاط کردن و چوگان و رزم و بزم و شکار.
فرخی.
عزیز گشت هر آن کس که شد بر تو عزیز
گزیده گشت هر آن کس که شد بر تو گزین.
فرخی.
همچون حرمش طالع سعد است و مبارک
همچون ارمش نقش مهنا و گزین است.
منوچهری.
چنان آمد که آنگه چند مهتر
گزینان و مهان چند کشور.
(ویس و رامین).
چو در مرو گزین شد شاه رامین
بهشتی دید در وی بسته آذین.
(ویس و رامین).
بشد شاد از این پهلوان گزین
چو باد بزان اندر آمد بزین.اسدی.
ز گردان به خم کمند گزین
بهر حمله دو دو ربودی ز زین.اسدی.
سمند سرافراز را کرد زین
برون رفت تنها به روز گزین.(1)اسدی.
گزینم قران است و دین محمد
همین بود ازیرا گزین محمد.ناصرخسرو.
زآن گزین خانه نیابی تو همی بوی بهشت
یار تو یافت ازو بوی تو شو نیز بیاب.
ناصرخسرو.
یعنی که خدای را دو گروه گزین اند از جملهء خلایق: از عرب قریش و از عجم پارس. (فارسنامهء ابن البلخی ص4).
ایزد ترا به ملک جهان برگزید از آنک
اندر جهان ملک ز شاهان گزین تویی.
مسعودسعد.
دیر مان ای به گونه گونه اثر
اختیار و گزین دولت و دین.انوری.
دریدند از هم آن نقش گزین را
که رنگ از روی بردی نقش چین را.
نظامی.
آفرین کردش آفریننده
کین گزین بود و او گزیننده.نظامی.
گفت آری بندهء خاص گزین
گشت رنجور او منم نیکو ببین.مولوی.
تواضع کند هوشمند گزین
نهد شاخ پرمیوه سر بر زمین.سعدی.
|| (نف) انتخاب کننده. (برهان). گزیننده. بیشتر بصورت ترکیب با کلمات ذیل آید و معنی فاعلی دهد (اسم فاعل مرخم): خلوت گزین، عشرت گزین، درم گزین، دست گزین، به گزین :
چنان باید اکنون که خاقان چین
کند از دل خود بدین به گزین.فردوسی.
رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
(1) - یعنی یوم اختیارشده (از لحاظ احکام نجوم).

گزین.

[گَ] (ص نسبی) منسوب به درخت گز. تیری که از چوب گز سازند :
بخوردی یکی چوبه تیر گزین
نهادی سر خویش بر پیش زین.فردوسی.

گزین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بم پشت شهرستان سراوان، واقع در 90000 گزی جنوب خاوری سراوان نزدیک مرز پاکستان. هوای آن گرم و دارای 150 سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء دارزائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گزین.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش سومار شهرستان قصرشیرین واقع در 3000 گزی جنوب باختری سومار، کنار رودخانه کنگیر و 4000گزی مرز عراق. هوای آن گرم و دارای 140 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کنگیر تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، برنج، مختصر حبوبات، پنبه و ذرت است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن به هر طرف مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گزین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان نفت سفید بخش هفتگل شهرستان اهواز واقع در 23هزارگزی شمال باختری هفتگل، کنار راه شوسهء هفتگل به نفت سفید. هوای آن گرم و دارای 500 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء شور بوسیلهء لوله تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت، گله داری و کارگری شرکت نفت است. دبستان و چاه نفت نیز دارد. ساکنان از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گزین خلق دنیا.

[گُ نِ خَ قِ دُ] (اِخ)برگزیدهء مخلوقات. پیغمبر (ص) :
برگزین از کارها پاکیزگی و خوی نیک
کز همه دنیا گزین خلق دنیا این گزید.
ناصرخسرو.

گزینش.

[گُ نِ] (اِمص) (از: گزین + ش، پسوند اسم مصدر). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). برگزیده و پسندیدگی باشد. (برهان) (آنندراج) :
شُه بر آن عقل و گزینش که تراست
چون تو کان جهل را کشتن سزاست.
مولوی.
|| (اِ) ترجمهء خاصیت هم هست. (برهان) (آنندراج). از دساتیر است. (فرهنگ دساتیر ص264) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گزین فروش.

[گَ فُ] (نف مرکب)ابریشم فروش. فروشندهء ابریشم. (شعوری ج2 ورق 289) :
گزین فروش چو دیده دو زلف و گیسویش
خجل شده ست همین از متاع بی رویش(1).
ابوالمعالی (از شعوری ج2 ورق 298).
(1) - کزین فروش یا کژین فروش است نه گزین فروش، زیرا کلمه از: کز یا کژ یا کج + ین نسبت است. کجی و کجین هم بمعنی ابریشمی در دیه های ایران متداول است و معرب کز یا گز یا قز است.

گزین کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)انتخاب کردن. برگزیدن. گزیدن. اصطفاء :
ز لشکر گزین کرد پنجه هزار
سوار و پیاده همه نامدار.فردوسی.
گزین کرد شمشیرزن سی هزار
همه نامدار از در کارزار.فردوسی.
گزین کرد ازیشان ده و دو هزار
سواران اسب افکن نامدار.فردوسی.
مرد را نهمار خشم آمد از این
غاو شنگی را به کف کردش گزین.
طیان.
با این بزرگی هر ضعیفی راه یابد سوی تو
خویی گزین کردی چنانچون رادمردان گزین.
فرخی.
از آن پس چهل جفت یاره ز زر
گزین کرد و صد گوشوار از گهر.اسدی.
گزین کن جوانمردی و خوی نیک
که این هر دو آن عادت مصطفی است.
ناصرخسرو.
چند کنی صحبت دنیا طلب
صحبت یاری به از این کن گزین.
ناصرخسرو.
چهل پنجه هزاران مرد کاری
گزین کرد از یلان کارزاری.نظامی.
از این فیلسوفان گزین کرد هفت
که بر خاطر کس خطایی نرفت.نظامی.
تمامت خلایق را بشمار از شهر به صحرا آوردند و آنچه محترفه بود از آنجا گزین کرد. (جهانگشای جوینی).
واقعاتی دیده بودی پیش از این
که خدا خواهد مرا کردن گزین.مولوی.
|| ترجیح دادن :
دار ملک خویش را ضایع چرا باید گذاشت
مر سپاهان را چه باید کرد بر غزنین گزین.
فرخی.
آزادگان ز بنده نوازی که در تو هست
کردند بندگیت به آزادگی گزین.سوزنی.
|| وجین کردن. پیراستن تاک رز بود و گزین کردن کشت. فرخو کردن. (فرهنگ اسدی نخجوانی).

گزینندگی.

[گُ نَنْ دَ / دِ] (حامص) عمل گزیننده. عمل انتخاب کننده.

گزیننده.

[گُ نَنْ دَ / دِ] (نف) برگزیننده. انتخاب کننده و پسندکننده. مختار. (منتهی الارب) :
باد بیش از مدار چرخ کبود
برگزیننده و گزیده درود.
نظامی (هفت پیکر).

گزینه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) چکش و پتک دراز مسگران باشد که میان ظروف بدان عمیق سازند. (برهان) (آنندراج) :
به کلبتینم اگر سر جدا کنی چون شمع
نکوبد آهن سرد طمع گزینهء من.خاقانی.
|| گنجینه و مخزن. (برهان) (آنندراج). گزنه. غزنه. غزنی. غزنین. جزنق (معرب) = گنجه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || کرباس گنده را نیز گویند که از آن خیمه و سایبان سازند و فقیران و مسکینان جامه کنند. (برهان). کرباس سطبر که از آن خیمه و چادر سفری سازند.

گزینه.

[گُ نَ / نِ] (ن مف) گزیده و برچیده و انتخاب کرده شده باشد. (برهان) (آنندراج) :
در دست برد نظم ز دوران گزینه ام
گردون به صد قران ننماید قرینه ام.
مجیرالدین بیلقانی.
|| (اِ) ترجمهء خاصیت هم هست. (برهان)(1). و رجوع به گزینش و گزینی شود.
(1) - از دساتیر «فرهنگ دساتیر ص264». (حاشیه برهان قاطع چ معین).

گزینی.

[گُ] (اِ)(1) ترجمهء خاصیت. (برهان) (آنندراج).
(1) - از دساتیر «فرهنگ دساتیر ص264». (حاشیه برهان قاطع چ معین).

گزیو.

[گِ وْ] (اِ) به معنی گری یعنی گریه. ظاهراً مصحف «گریه» است. || کوه. ظاهراً مصحف «گریوه» است. || گردن. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 312 ب و 314 الف). ظاهراً مصحف «گریو» بمعنی گردن. و رجوع به گریبان از حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.

گزیه.

[گِزْ یَ / یِ] (اِ) جزیه. (آنندراج). خراج و جزیه و رشوت. (غیاث).

گژ.

[گَ] (ص) کج. منحنی :
حال با گژ کمان راست کند کار جهان
راستی تیرش گژی کند اندر جگرا.
شاکر بخاری (از شرح احوال و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ص1178).
به چیزی که آید کسی را زمان
بپیچد دلش گژ بگردد کمان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج6 ص1736).
و رجوع به فهرست ولف شود.

گژ.

[گَ ژَ] (اِخ)(1) ناحیتی در هند طبق قول «سنگهت». رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ص153 شود.
(1) - در سانسکریت Gaja.

گژار.

[گُ] (اِ)(1) چینه دان مرغ. اما در نسخهء سروری به کاف تازی آمده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
بیفکنی خورش پاک را ز بی اصلی
بیاکنی به پلیدی ماهیان تو گژار.بهرامی.
چه طایری است همایون همای همت تو
که هفت چرخ ورا دانه ای بود به گژار(2).
فخری (از فرهنگ رشیدی).
و رجوع به کژار و گژاژ شود.
(1) - قیاس شود با ژاغر.
(2) - انجمن آرای ناصری و آنندراج شعر فوق را شاهد برای گژاژ آورده اند. در معیار جمالی چ کیا ص117 «کزار» به کاف تازی آمده بدون شاهد.

گژاره.

[گُ رَ / رِ] (اِ) بمعنی گزاره که تعبیر و تفسیر خواب باشد. (آنندراج).

گژاژ.

[گُ] (اِ)(1) گژار. در فرهنگ رشیدی گژار بالضم چینه دان مرغ، اما در نسخهء سروری بکاف تازی آمده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چینه دان مرغان را گویند و به عربی حوصله خوانند. (برهان). و آن را ژاغر خوانند. (جهانگیری).
(1) - فرهنگ نویسان «گژار» را هم به همین معنی آورده اند و به قیاس «ژاغر» ظاهراً همین صحیح است.

گژانگبین.

[گَ اَ گُ / گَ] (اِ مرکب)گزانگبین. شیرخشت. و بعربی مَنّ گویند. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 302 ب). رجوع به گزانگبین شود.

گژبال.

[گَ] (اِ) غربال. (آنندراج) (فرهنگ شعوری ج2 ورق 300 الف). مصحف «گربال» است.

گژبی.

[گَ] (اِ) گژپا که گیاهی از نوع ریباس است. رجوع به کژبا و کزبا شود.

گژپا.

[گَ] (اِ) نام میوه ای باشد. (آنندراج). گیاهی از نوع ریباس که آنرا کزبا و کرنا و رزبا نیز گویند. (شعوری ج2 ورق 291). اصح «کزبا = کزوا» است. رجوع به کزبا در برهان قاطع چ معین شود.

گژد.

[گِ] (اِ) ساحل دریا. (آنندراج).

گژدم.

[گَ دُ] (اِ مرکب) عقرب. اصح به کاف تازی است. (آنندراج). رشیدی هم به کاف تازی آورده است.

گژدم طاس آبگون.

[گَ دُ مِ سِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از برج عقرب است. (آنندراج) (انجمن آرا).

گژدم گردون.

[گَ دُ مِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از برج عقرب است. (آنندراج).

گژدم نیلوفری.

[گَ دُ مِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از برج عقرب است. (آنندراج).

گژدهم.

[گَ دُ] (اِ مرکب) عقرب. (آنندراج) (انجمن آرا).

گژدهم.

[گُ دَ] (اِ) درختی است که آنرا به تازی شجرة البق خوانند. در برهان گژم آورده و پشه غال را پشه دار گفته است. (آنندراج). رشیدی گژم آورده. رجوع به گژم شود.

گژدهم.

[گَ دَ هَ] (اِخ)(1) نام پهلوانی است ایرانی. (برهان) (آنندراج) :
بدین روی دژدار بد گژدهم
دلیران بیدار با او بهم.فردوسی.
رجوع به فهرست ولف شود.
(1) - Gazhdahm (پهلوان ایرانی). (فهرست ولف از حاشیهء برهان چ معین).

گژف.

[گَ] (اِ) قیر باشد و آن صمغی است سیاه که بر درزهای کشتی و جهاز مالند. کزف. || (اِ) سیم سوخته. || سواد زرگری. (برهان) (آنندراج). به همهء معانی ظاهراً مصحف «کرف» است. و رجوع به گزف و کشف و کرف شود.

گژگن.

[گُ ژَ گَ] (اِ) نام طائری که پرهای آن به تیر نصب کنند. (آنندراج). جغد. بوم. صرد. بترکی آنرا کوجوکن گویند. (شعوری ج2 ورق 322). و رجوع به گژنه شود.

گژم.

[گُ] (اِ) درخت سده را گویند که درخت پشه غال است و بعربی شجرة البق خوانند. (برهان). نام درختی است که آنرا دردارو و کنجک و سده و پشه دار و لامشکر و سارشکدار گویند. (جهانگیری). در غیاث اللغة درخت سدره آمده است. رجوع به شعوری ج2 ورق 301 شود. || اندوه و دلتنگی. (برهان) (آنندراج). مصحف گرم است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گژنه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) جغد. بوم. صرد. به ترکی کوجکن یا کوجوکن گویند و پر او را به تیرکمان می بندند. (شعوری ج2 ورق 305). رجوع به گژگن شود.

گژو.

[گَ] (اِ) درخت ایلغون و به ترکی آن را گژ هم گویند. (شعوری ج2 ورق 303).

گژونی.

[گَ] (اِ) بامی که از نی سازند و روی آنرا از گل بپوشند. (ناظم الاطباء).

گژه.

[گَ ژَ / ژِ] (اِ) نام یک قسم سنگی است. (ناظم الاطباء).

گس.

[گَ] (ص) زمخت. عَفِص. مزه ای چون مزهء مازو و سنجد نارسیده و بهی نارسیده. بعض شراب های انگوری که پوست دهان و گلو را فراهم کشد: پوست انار گس است.

گس.

[گُ] (اِخ) جزیره ای در آسیای صغیر. رجوع به فهرست ایران باستان شود.

گسار.

[گُ] (نف) گذار باشد که از گذاشتن و امر به گذاشتن هم هست، یعنی بگذار. (برهان). رجوع به گساردن شود. || خورنده. خورندهء غم و خورندهء شراب نیز هست. (برهان). بصورت ترکیب با غم و می و باده و انده و پیمانه به کار رود. و غمگسار و اندوه و انده گسار و میگسار کسی است که با وی غم یا باده را در میان نهند و مجازاً بمعنی غمخوار و یا میخوار باشد :
تو سرو جویباری تو لالهء بهاری
تو یار غمگساری تو حور دلربایی.
فرخی.
به گیتی مرا خود همین است و بس
چه انده گسار و چه فریادرس.فردوسی.
اگر رای میداری و روی یار
هَمَت می بود هم بت میگسار.اسدی.
انده گسار من شد و انده به من گذاشت
وامق چه کرد در غم عذرا من آن کنم.
خاقانی.
تا برون شد سر شکارش بود
کآمد آن خانه غمگسارش بود
بود بهرام روز و شب بشکار
گاه بر باد و گاه باده گسار.نظامی.
می و نقل و سماع و یاری چند
میگساری و غمگساری چند.نظامی.
گر از دلبری دل به تنگ آیدت
وگر غمگساری به چنگ آیدت.
سعدی (بوستان).
همه روزه گر غم خوری غم مدار
چو شب غمگسارت بود در کنار.
سعدی (بوستان).
دردی کش بادهء محبت مائیم
پیمانه گسار بزم الفت مائیم
آیینهء هفتادودو ملت مائیم
با این همه معنی تو و صورت مائیم.
شریف خان (از آنندراج).

گساردن.

[گُ دَ] (مص) گذاشتن. نهادن :
چه گفت نرگس گفت ای ز چشم دلبر دور
غم دو چشمش بر چشمهای من بگسار.
فرخی.
|| گذراندن. طی کردن. سپری کردن :
کار آنچنان که آید بگذارم
عمر آنچنان که باید بگسارم.مسعودسعد.
|| در میان نهادن. طرح کردن اندوه یا چیزی با کسی :
دلا بازآی تا با تو غم دیرینه بگسارم
حدیثی از تو بنیوشم نصیبی از تو بردارم.
فرخی.
چون به ره اندهگسار با تو نباشد
انده و تیمار خویش با که گساری؟فرخی.
|| خوردن، لیکن خوردن شراب و غم خوردن. (برهان) :
خور به شادی روزگار نوبهار(1)
می گسار اندر تکوک شاهوار.رودکی.
کنون می گساریم تا نیم شب
به یاد بزرگان گشائیم لب.فردوسی.
نخواهم جز از نامهء هفت خوان
بر این می گساریم لختی بخوان.فردوسی.
می دیرینه گساریم بفرعونی جام
از کف سیم بناگوشی با کف خضیب.
منوچهری.
مجلسی سازم با بربط و با چنگ و رباب
با ترنج و بهی و نرگس و با نقل و کباب
بگسارم به صبوح اندر آن سرخ شراب
که همش گونهء گل بینم و هم بوی گلاب.
منوچهری.
به روز انده گسارم آفتاب است
که چون رخسار تو با نور و تاب است
به شب انده گسارم اخترانند
که چون بینم به دندان تو مانند.
(ویس و رامین).
ز یوسف بدو غمگسارد همی
به بوی ویش دوست دارد همی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
میده مئی که غم نخورم تا تویی
در عمر غمگسار من و میگسار من.
مسعودسعد.
غمگساری ندارم و عجب آنک
هم غم یار غمگسار خود است.
خلاق المعانی.
|| دادن شراب. شراب دادن :
تا بشکنی سپاه غمان بر دل
آن به که می بیاری و بگساری.رودکی.
به دایه گفت: دایه می تو بگسار
به رامین گفت: رامین چنگ بردار.
(ویس و رامین).
خوانچهء سنت مغان می آر
وز بلورین رکاب می بگسار.خاقانی.
|| زدودن. محو کردن. برطرف کردن. رفع کردن. نابود و نیست کردن :
گر خوری از خورده بگساردت رنج
ور دهی مینو فرازآردت رنج.رودکی.
ساقیا مر مرا از آن می ده
که غم من از آن گسارده شد
از قنینه برفت چون مه نو
در پیاله مه چهارده شد.ابوشکور.
کسی را که رود و می انده گسارد
بود شعر من هرگز اندهگسارش.
ناصرخسرو.
اگر اندوه این است ای برادر شعر حجت خوان
که شعر و زهد او از جانت این اندوه بگسارد.
ناصرخسرو.
شعر گویم همی و انده دل
خاطرم جز به شعر نگسارد.
مسعودسعد.
|| شکستن. (آنندراج). شکستن و برطرف شدن تب و درد و مانند آن : و اگر صداعی یا دردی دیگر باشد چون تب بگسارد زائل شود و گساریدن او به عرقی خوشبوی و پاکیزه باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هرگاه که تب یک روز گساریده شود و هیچ عرق نکند، هنوز باقی تب اندر تن و رگها مانده باشد و مدت انحطاط تب دراز باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر سده بسیار باشد تب سه شبانه روز بدارد و اگر کمتر باشد زودتر گسارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و ممکن باشد که این نوع حمی یوم بگسارد باز معاودت کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || هضم شدن و برطرف شدن غذا : تا آن وقت که غذا بازنگسارد تدبیر غذا نشاید کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - ن ل: نوبهاری روز کار.

گساردنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) قابل گساردن. لایق آشامیدن. رجوع به گساردن شود.

گسارده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) برطرف شده. از میان رفته. شکسته :
اندوه من بروی(1) تو بودی گسارده
و آرام یافتی دل من از عطای تو.
مسعودسعد.
|| گذاشته. (برهان). و رجوع به گساردن شود.
(1) - ن ل: ز روی.

گسارندگی.

[گُ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل و فعل گسارنده. رجوع به گساردن شود.

گسارنده.

[گُ رَ دَ / دِ] (نف) دهندهء می. ساقی :
می آورد چون هرچه بد خورده شد
گسارندهء می ورا بَرده شد.
فردوسی.
گسارندهء باده و رود و ساز
سیه چشم گلرخ بتان طراز.فردوسی.
گسارنده آورد جام بلور
نهادش ابر دست بهرام گور.فردوسی.
و رجوع به گساردن شود.

گساری.

[گُ] (حامص) عمل نوشیدن می و غیره. و بصورت ترکیب با غم و می آید. رجوع به گساردن شود.

گساریدگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) عمل و فعل گساریده. رجوع به گساریدن شود.

گساریدن.

[گُ دَ] (مص) گساردن. در میان نهادن می و مانند آن. دادن می. مجازاً خوردن می و غم :
گهی می گسارید و گه چنگ ساخت
تو گفتی که هاروت نیرنگ ساخت.
فردوسی.
و رجوع به گساردن شود.
|| شکستن. (آنندراج). || قطع شدن تب. افتادن تب : و این تب تبی لازم باشد و هیچ نگسارد و گساریدن او یا با بحران باشد و یا به مرگ. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گاهی به حس یک ماده حرکت کند و نوبت خویش بدارد و گسارد و دیگر روز مادهء دیگر حرکت کند و نوبت خویش بدارد بدین سبب علامتها، هر یک ظاهر باشد و گساریدن محسوس. (ذخیرهءخوارزمشاهی). و آغاز تب نخستین و گساریدن آن تعلق به تاریخ عفونت نخستین دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر وقت انحطاط تا وقت گساریدن تب، وقت عادت غذا خوردن بیمار باشد، سخت نیک باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به گساردن شود.

گساریده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) گسارده. خورده و نوشیده (چون می).

گسانیدن.

[گُ دَ] (مص) گسستن. (لسان العجم شعوری) (اشتینگاس). محتمل است که مصحف گسلانیدن باشد.

گساویه.

[گَ وی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 84000گزی شمال باختری کرمان، سر راه مالرو شاهزاده محمد. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گست.

[گَ] (ص) زشت. قبیح. نازیبا. (برهان) (از آنندراج). زشت. (لغت فرس اسدی) (جهانگیری) :
دلبرا دو رخ تو بس خوب است
از چه با یار کار گست کنی.عماره.
روی ترکان بست نازیبا و گست
زرد و پرچین چون ترنج آبخست.
علی فرقدی.
سخنها که گفتی تو بر گست باد
دل و جان آن بدکنش گست باد.فردوسی.
اگر بر چرخ با این عادت گست
شوی، گردد ستاره با تو هم پست.
(ویس و رامین).
چه عاشق باشد اندر عشق چه مست
کجا بر چشم او نیکو بود گست.
(ویس و رامین).
سوزنی در مدح وی با قافیه کشتی گرفت
قافیه شد نرم گردن گرچه توسن بود و گست.
سوزنی.
اگر تمثال مانی زنده گردد
به پیش صورت خوبت بود گست.
شمس فخری.

گستاخ.

[گُ] (ص) پهلوی ویستاخْو(1)، ارمنی وسته،(2) پارسی باستان احتمالاً ویست هوا(3). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بی ادب و دلیر و تند باشد. (برهان). شوخ و چالاک و بی ادب. (غیاث). بی محابا و جسور. (آنندراج). بی پروا. متهور. بی پرده. صریح :
پذیره فرستاد شمّاخ را
چه مایه دلیران گستاخ را.فردوسی.
مباش ایچ گستاخ با این جهان
که او راز خویش از تو دارد نهان.
فردوسی.
ز کار گذشته به پوزش گرای
سوی تخت گستاخ مگذار پای.فردوسی.
از دور تیغ خسرو چون سبزه وش نمودی
گستاخ پیش رفتی هم گور و هم غزالش.
خاقانی.
ای در بن کیسه سیم تو یک سرماخ
هان تا نزنی پیش کسان دم گستاخ.
؟ (از صحاح الفرس).
باز گستاخان ادب بگذاشتند
چون گدایان زله ها برداشتند.مولوی.
(1) - vistaxv.
(2) - vstah.
(3) - vista(h)uva.

گستاخ آمدن.

[گُ مَ دَ] (مص مرکب) دلیر آمدن. جسور آمدن. بی پروا آمدن. || بی پروایی کردن :
آنکه گستاخ آمدند اندر زمین
استخوان کله هاشان را ببین.مولوی.

گستاخانه.

[گُ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) دلیرانه و بی ادبانه. (آنندراج).

گستاخ بودن.

[گُ دَ] (مص مرکب) بیحیا بودن. بی شرم بودن. وقیح بودن. || جسور بودن. جسارت ورزیدن :
هر آن کس که او کار خسرو شنود
به گیتی نبایدْشْ گستاخ بود.فردوسی.
شب و روز با خویش در کاخ بود
به گفتار با شاه گستاخ بود.فردوسی.
امیرطاهر فریفته گشت تا برخاست با گروهی اندک و کسانی که گستاخ بودند گفتند نباید شد که امیر خلف مکار است. (تاریخ سیستان). بونعیم را گفت به غلامبارگی پیش ما آمده ای؟ جواب زفت بازداد و سخت گستاخ بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص417).

گستاخ بهر.

[گُ بَ] (ص مرکب) آنکه در حضرت سلاطین و بزرگان تواند گستاخ بود :
به خدمتگری پیش دانای دهر
پرستنده ای گشت گستاخ بهر.نظامی.

گستاخ بینی.

[گُ] (حامص مرکب)جسارت ورزی. جسوری :
فراقش گر کند گستاخ بینی
بگو برخیزمت یا مینشینی.نظامی.
ز بس گوهرکمرهای شب افروز
در گستاخ بینی بسته بر روز.نظامی.

گستاخ چشم.

[گُ چَ / چِ] (ص مرکب)آنکه از چشمهای او غضب و غصه ظاهر باشد و هر که آن چشم را ملاحظه نماید هیبتی در دلش جای کند یا آنکه از هیچ مهلکه و آفتی چشم خود را بر هم نزند و نپوشد، بلکه چهار چشم باشد و این دلیل کمال تهور و بیباکی است. (آنندراج) :
غضبناک و خونریز و گستاخ چشم
خدای آفریدش ز بیداد و خشم.
نظامی (از آنندراج).

گستاخ درآمدن.

[گُ دَ مَ دَ] (مص مرکب) دلیر و بی پروا وارد شدن :
هر روز مرا عشق نگاری بدرآید
در باز کند ناگه و گستاخ درآید.فرخی.
گستاخ سخن گفتم و پرسیدم و انصاف
با من بسخن گفتن گستاخ درآمد.سوزنی.

گستاخ دست.

[گُ دَ] (ص مرکب) کنایه از چابک دست و جلد و تند کارکننده. (برهان) :
دلیر و سخنگوی و دانش پرست
به تیر و به شمشیر گستاخ دست.نظامی.

گستاخ رو.

[گُ] (ص مرکب) بیشرم. وقیح. پررو. در مجموعهء مترادفات آمده: «بی حیائی و بی شرمی» و این معنی صحیح نیست و معنی گستاخ رویی است :
بدان در هرکه بالاتر فروتر
کسی کافکنده تر گستاخ روتر.نظامی.
رجوع به گستاخ روی و گستاخ رویی شود.

گستاخ رو.

[گُ رَ / رُو] (نف مرکب)بیباک رو. آنکه در رفتار ملاحظه از چیزی نکند :
گستاخ روان آن گذرگاه
کردند درون آن حرم راه.نظامی.

گستاخ روی.

[گُ] (ص مرکب) کنایه از بی شرم و بی حیا. (آنندراج). رجوع به گستاخ رو و گستاخ رویی شود.

گستاخ رویی.

[گُ] (حامص مرکب)بی شرمی. بی حیایی :
چو از بیطاقتی شوریده دل شد
از آن گستاخ روییها خجل شد.نظامی.
پس از یکچند چون بیداردل گشت
از آن گستاخ روییها خجل گشت.نظامی.
چو گستاخ رویی بر این داشته ست
که در پرده پوشیده نگذاشته ست.نظامی.
چو شیرین یافت آن گستاخ رویی
بدو گفتا در این صورت چه گویی.
نظامی.

گستاخ زبان.

[گُ زَ] (ص مرکب) آنکه در گفتار جسور و بی باک باشد. گستاخ سخن. گستاخ گوی. رجوع به گستاخ گوی و گستاخ سخن شود.

گستاخ زبانی.

[گُ زَ] (حامص مرکب)عمل گستاخ زبان. گستاخ گویی. گستاخ سخنی. بی پروا سخن گفتن.

گستاخ سخن.

[گُ سُ خَ] (ص مرکب)آنکه بی پروا سخن گوید. گستاخ زبان. گستاخ گوی. آنکه نیندیشیده به گفتار آغازد :
گستاخ سخن مباش با کس
تا عذر سخن نخواهی از پس.نظامی.
و رجوع به گستاخ زبان و گستاخ گوی شود.

گستاخ شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب)بی باک شدن. دلیر شدن. جسور گردیدن :
چو بسیار گشت آب و گستاخ شد
میان یکی مرز سوراخ شد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2146).
گفت [ خدای تعالی ] : در دست راست چه داری، گفت: عصا. از بهر آن پرسید که تا موسی گستاخ شود. (قصص الانبیاء). چون انوشیروان دید کی او در جوال مزدک رفته بود بر خود هیچ نمی توانست گفتن تا گستاخ تر شود. (فارسنامهء ابن البلخی ص86).
دیگر از وی مدار چشم وفا
هرکه شد با تو در جفا گستاخ.جامی.
|| بمجاز، رام شدن. مطیع شدن. مأنوس شدن :و آن رسول مرا فرودآوردند به خانهء زنی گنده پیر و آنجا چندگاهی ببود و با آن زن گستاخ شد و او را سوگند داد، زن را از راز خویش آگاه کرد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
چون که مالنده بدو گستاخ شد
کار مالنده بدو درواخ شد.رودکی.
چو با حاجب شاه گستاخ شد
پرستندهء خسروی کاخ شد.فردوسی.
چو گستاخ شد زو بپرسید شاه
کز ایران چرا رنجه گشتی به راه؟فردوسی.
وی قصیده ای دو سه از دیوان متنبی... مرا بیاموخت و بدین سبب گستاخ تر شدم. (تاریخ بیهقی). و رجوع به گستاخ گردیدن و گستاخ گشتن شود.

گستاخ کار.

[گُ] (ص مرکب) آنکه کارها را بدون پروا انجام دهد. آنکه بی باکانه به کارها دست زند. رجوع به گستاخ کاری شود.

گستاخ کاری.

[گُ] (حامص مرکب)جسور و بی پروا کاری کردن. بی باکانه به کاری دست یازیدن. دلاورانه کارها را انجام دادن :
غرور جوانی چو از سر نشست
ز گستاخ کاری فروشوی دست.نظامی.

گستاخ کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) رو دادن. جری کردن. بی شرم کردن. جسور کردن :
جوانمرد را جام گستاخ کرد
بیامد در خانه سوراخ کرد.فردوسی.
نگه کرد دربان برآراست جنگ
زبان کرد گستاخ و دل کرد تنگ.فردوسی.
این پادشاه بسیار اذناب را به تخت خود راه داده است و گستاخ کرده. (تاریخ بیهقی). و یکچندی سخن او میشنود تا او را گستاخ کرد و داعیان و اتباع او را بشناخت. (فارسنامهء ابن البلخی ص64).
بدین امیدهای شاخ در شاخ
کرمهای تو ما را کرد گستاخ.نظامی.
|| مأنوس کردن. رام کردن. مطیع کردن :
برون آرند ماران را ز سوراخ
به افسون و کنندش رام و گستاخ.
(ویس و رامین).

گستاخ کن.

[گُ کُ] (نف مرکب)جسورکننده. دلیرکننده. پرروکننده. بی شرم کننده.
- لهو گستاخ کن:نباید کز آن لهو گستاخ کن
رود با تو گستاخیی در سخن.
نظامی (اقبالنامه ص158).

گستاخ گردانیدن.

[گُ گَ دَ] (مص مرکب) جسور کردن. رو دادن. مأنوس کردن :ابوالفوارس او را بنواخت و گستاخ گردانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).

گستاخ گردیدن.

[گُ گَ دی دَ] (مص مرکب) بیشرم گردیدن. بی حیا شدن. دلیر گردیدن. جسور شدن :
بدان تا تو گستاخ گردی بدوی
فروماند اندر جهان گفتگوی.فردوسی.
رجوع به گستاخ شدن و گستاخ گشتن شود.

گستاخ گستاخ.

[گُ گُ] (ق مرکب)اندک اندک رام. رفته رفته مأنوس. کم کم جسور :
پریده مرغکان گستاخ گستاخ
شمایل در شمایل شاخ در شاخ.نظامی.
رضا دادش که در میدان و در کاخ
نشیند با ملک گستاخ گستاخ.نظامی.

گستاخ گشتن.

[گُ گَ تَ] (مص مرکب)جسور شدن. بی ادب گشتن :
به می نیز گستاخ گشتم به شاه
به پیر و جوان از می آید گناه.فردوسی.
به مردی تو گستاخ گشتی چنین
که مهتر شدی بر زمان و زمین.فردوسی.
پس هادی شمّاخ طبیب را آن جایگاه فرستاد... تا با ادریس گستاخ گشت و یک باری ادریس نالیده (نالنده) گشت. (مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص339). و رجوع به گستاخ شدن و گستاخ گردیدن شود.

گستاخ گوی.

[گُ] (نف مرکب)بی محاباگوی و بی صرفه گوی. (آنندراج) :
از آن بوالفضولان گستاخ گوی
وز آن بوالحکیمان دیوانه خوی.
نظامی (از آنندراج).

گستاخ گویی.

[گُ] (حامص مرکب)بی پروا سخن گفتن. بی محابا گفتگو کردن. دلیرانه به سخن پرداختن :
نظامی چیست این گستاخ رویی
که با دولت کنی گستاخ گویی.نظامی.

گستاخ وار.

[گُ] (ص مرکب، ق مرکب)گستاخ مانند. دلیرآسا. جسورگونه :
بدین دل گرفته ست گستاخ وار
به زرّ و به سیم اندرون خانمان.فرخی.
بر در شوخی بنه شرم و خرد
وآنگهی گستاخ وار اندر خرام.ناصرخسرو.
چو شب درآمد گستاخ وار درشدند و بار خواستند. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). دماغ ما ز خرد نیستی اگر خالی
نرانده ایمی گستاخ وار خر به خلاب.
سوزنی.
باشم گستاخ وار با تو که لاشی کند
صد گنه این سری یک نظر آن سری.
عمادی شهریاری.
و گستاخ وار از پیش دامگاه کودکان پرید. (سندبادنامه).
رجوع به گستاخ واری شود.

گستاخ واری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گستاخ وار :
مکن با من چنین گستاخ واری
که تو با خشم من طاقت نداری.
(ویس و رامین).
رجوع به گستاخ وار شود.

گستاخی.

[گُ] (حامص) دلیری. بی باکی. (از آنندراج). بی پروایی. جسارت. تهور :
نیست از من عجیب گستاخی
که تو دادی به اولم دسته.رودکی.
به گستاخی از باره آمد فرود
همی داد نیکی دهش را درود.فردوسی.
دروغ آزمای است چرخ بلند
تو دل را به گستاخی اندر مبند.فردوسی.
و اتفاق را بازرگانان روم بودند به ترکستان آمده بودند به گستاخی آنگه شنیده بودند که اسکندر بر کنار دریاست. (اسکندرنامهء نسخهء خطی سعید نفیسی). و میان ما دوستی و یگانگی بود و آنچه پیش از این گفته بودیم از راه گستاخی بود از سر آن درگذشتیم. (تاریخ بخارای نرشخی).
بنده گستاخیی نخواهد کرد
گر ترا سوی عفو باشد میل.انوری.
به گستاخی درآمد کی دلاَرام
گواژه چند خواهی زد بیارام.نظامی.
چو باشد گفتگوی خواجه بسیار
به گستاخی پدید آید پرستار.نظامی.
جان به چه دل راه در این بحر کرد
دل به چه گستاخی از این چشمه خورد.
نظامی.
هرچه آید بر تو از ظلمات و غم
آن ز بی باکی و گستاخی است هم.مولوی.
بد ز گستاخی کسوف آفتاب
شد عزازیلی ز جرأت ردّ باب.مولوی.
مرد گستاخی نیم تا جان در آغوشت کشم
بوسه بر پایت دهم چون دست بالائیم نیست.
سعدی (غزلیات چ فروغی ص67).
|| آشنایی سخت نزدیک که به اسرار و نهانیها آگاهی پیدا شود. || انبساط. (زمخشری) (تفلیسی).

گستاخی داشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)جسارت داشتن. رو داشتن : و این محمد دندان علیه اللعنة. مشرک زاده بود و... در خدمت امیر احمدبن عبدالعزیز گستاخی داشت. (کتاب النقض چ محدّث ص323).

گستاخی کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)جسارت کردن. (ناظم الاطباء) :
معذور کن ای شیخ که گستاخی کردم
زیرا که غریبم من و مجروحم و خسته.
ابوالعباس عباسی (از شرح احوال و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ص1158).
مباش ای شب چنین گستاخ بر من
که گستاخی کند از دوست دشمن.
(ویس و رامین).
و از ایشان اولاد و اعقاب بودند سادات علما صلحا معیشت از مال مشروع ساختندی و با سلاطین ایشان هیچ گستاخی نکردند. (تاریخ بیهقی).
گر ندیم شاه گستاخی کند
تو مکن چون تو نداری آن سند.مولوی.
هرکه گستاخی کند اندر طریق
گردد اندر وادی حیرت غریق.مولوی.
|| استدعای ملایمت و ملاطفت نمودن. (ناظم الاطباء). مباسطت. انبساط. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب).

گستج.

[گَ تَ] (اِ) نام نوعی از خط و آن بیست وهشت حرف است که عهود و مواثیق و اقطاعات را بدان می نوشتند. رجوع به سبک شناسی بهار ج1 ص77 شود : متولی آن خرابی بفرمود تا بشکنند، لوحی بیرون افتاد از مس زرد بر [ آن ] به خط گستج نبشته، کسی را بر آن ترجمه واقف نبود. (تاریخ طبرستان ابن اسفندیار). و رجوع به گشته و گشتگ و کستج شود.

گستج.

[گُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مهوید بخش حومهء شهرستان فردوس واقع در 25هزارگزی شمال خاوری فردوس و 6 هزارگزی جنوب مالرو گناباد به فردوس. هوای آن معتدل و دارای 945 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، زعفران و ابریشم و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع کریم آباد، عباس آباد، شیرآباد، آهنگران، عبدل آباد، علی آباد، نوش آباد، بگرج و گردآباد جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گست خو.

[گَ] (ص مرکب) زشتخو. بدخو. پلید. رجوع به گست شود.

گستر.

[گُ تَ] (نف) پهن کننده. افرازنده. (برهان). و بصورت ترکیب با کلمات دیگر چون ایمان، کین، سایه، جفا، ثنا، لذت و جز اینها به کار رود :
رستم سزا بودی چو او بر پیل جستی چاکرش
ننوشت کفر و شرک را جز تیغ ایمان گسترش.
ناصرخسرو (دیوان چ دوم تهران ص220).
ز جور فلک دادخواه آمدم
در این سایه گستر پناه آمدم.
سعدی (بوستان).
حکایت کنند از جفا گستری.سعدی.
کسانی که با ما به خلوت درند
مرا عیب پوش و ثناگسترند.سعدی.
مغز خود از مرتبهء خوش برتر است
برتر است از خوش که لذت گستر است.
مولوی.
ترکیب ها:
- آشوب گستر.؛ آفاق گستر. آفرین گستر. جگرگستر. جودگستر. دادگستر. دین گستر. راه گستر. سحرگستر. سخاگستر. سخن گستر. ستم گستر. سناگستر. شاخ گستر. شادی گستر. ضیاگستر. عدالت گستر. عدل گستر. فرخ گستر. فیض گستر. کرم گستر. مدح گستر. مسلسل گستر. نام گستر. نظم گستر. نعمت گستر. نواگستر. نورگستر. هنگامه گستر. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.
|| (اِ) خار سیاه. (برهان). خاری است که بسوزانند. (آنندراج). || خار سفید. (برهان).

گستر.

[گُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان واقع در 18000گزی شمال باختری قصبه رزن و 2000گزی سلطان آباد. هوای آن سردسیر و دارای 219 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، مختصر انگور و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل از آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گستران.

[گُ تَ] (نف، ق) در حال گستردن. گستراننده. رجوع به گستردن شود.

گستراندن.

[گُ تَ دَ] (مص) پهن کردن :
کجا برفشانند مشک و عبیر
همان گسترانند خز و حریر.فردوسی.
فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگستراند. (گلستان).

گسترانده.

[گُ تَ دَ / دِ] (ن مف) پهن شده. منتشرشده. رجوع به گستراندن و گسترانیدن و گستردن شود.

گستراننده.

[گُ تَ نَنْ دَ / دِ] (نف)پهن کننده. منتشرکننده. رجوع به گستردن و گسترانیدن و گستراندن شود.

گسترانیدن.

[گُ تَ دَ] (مص) پهن کردن. منبسط کردن. منتشر کردن. دَحو. طَحو. (ترجمان القرآن) (دهار). سَطح. (دهار) (تاج المصادر بیهقی). بَسط. (ترجمان القرآن). مَهد. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر بیهقی). تَمهید. (ترجمان القرآن). اِفراش. (تاج المصادر بیهقی) :
بکوشی کنون تا همی خویشتن را
جز آن نام، نام دگر گسترانی.فرخی.
کودکان فَخ می نهادند و دام می گسترانیدند. (سندبادنامه).
ما چو طفلانیم و ما را دایه تو
بر سر ما گستران آن سایه تو.مولوی.
همی گسترانید فرش تراب.سعدی (بوستان).
و بساط عدل و راستی درمیان رعایا و سایر اصناف امم از هر نوع گسترانید. (تاریخ قم ص8).
رجوع به گستردن و گستراندن شود.

گسترانیده.

[گُ تَ دَ / دِ] (ن مف)گسترده شده. پهن شده :
باد در سایهء درختانش
گسترانیده فرش بوقلمون.سعدی.
و رجوع به گستردن و گسترانیدن شود.

گستردن.

[گُ تَ دَ] (مص) (از: گستر + دن، پسوند مصدری) گستر، قیاس شود با بستر. هندی باستانی ستر + وی(1) (پهن کردن)، پهلوی وسترتن(2) (پهن کردن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). پهن کردن. (برهان) (غیاث) (آنندراج). باز کردن. (صحاح الفرس). منتشر کردن: تفریش؛ بال گستردن مرغ. (منتهی الارب). افراش. (تاج المصادر بیهقی). صف؛ گستردن مرغ هر دو بازو را. دحی؛ گستردن چیزی را. مَد. (منتهی الارب). تَمهید. (منتهی الارب) (دهار). مَهد. طَحو. هیمنه؛ بال گستردن طائر بر بچهء خود. (منتهی الارب) :
شاه دیگر روز باغ آراست خوب
تختها بنهاد و برگسترد بوب.رودکی.
چندین حریر حله که گسترد بر درخت
مانا که برزدند به قرقوب و شوشتر.کسایی.
پشک آمد بر شاخ و بر درخت
گسترد رداهای طیلسان.بوالعباس عباسی.
بگسترد فرشی ز دیبای چین
که گفتی مگر آسمان شد زمین.فردوسی.
بگسترد فرشی بر او شاهوار
نشستند هر کس که بودش به کار.فردوسی.
درختی زدند از بر گاه شاه (کیخسرو)
کجا سایه گسترد بر تاج و گاه.فردوسی.
تو از بینوایی خطا کرده ای
به راه بلا دام گسترده ای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
به خراسان در تا فرش بگسترده ست
گرد کرده ست از او عهد و وفا دامن.
ناصرخسرو.
چو یزدان بگسترد فرش جلالت
تو اندر جهان فرش نیکی بگستر.
ناصرخسرو.
بفرمود تا در میان سرای او بساطی بگستردند. (ترجمهء تاریخ یمینی). و دیدهء داد و عدل بیدار گشت و بساط امن و امان گسترده شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
این حصیری که کسی میگسترد
گرنه پیوندد بهم بادش برد.مولوی.
فروماندم از شکر چندین کرم
همان به که دست دعا گسترم.
سعدی (بوستان).
چنان خوان پهن کرم گسترد
که سیمرغ در قاف روزی خورد.سعدی.
در ترکیب های داد، عدل، میثاق، دین، شکایت به معانی توسعه و انتشار آید :
خداوند ما نوح فرخ نژاد
که بر شهریاران بگسترد داد.ابوشکور.
میان عاشقان اندر یکی میثاق گستردی
جفا کردی هر آن کس را که برگشتی ز میثاقش.
منوچهری.
و عدل و سیر نیکو بر مسلمانان بگسترد. (تاریخ سیستان).
بگسترد فرشی ز دیبای چین
بر او پیکر هفت کشور گزین.اسدی.
هر آن صحف کز ایزد آورده اند
بر او بود هر دین که گسترده اند.اسدی.
به گیتی اندر عدل آنچنان بگسترده ست
که کرد یزدان ایمن روان او ز عذاب.
قطران.
به توفیق دادآور ذوالمنن
بگسترد دین در دل مرد و زن.
شمسی (یوسف و زلیخا).
داد در خلق جهان جمله پدرشان گسترد
چه عجب گر پسران همچو پدر دادگرند.
ناصرخسرو.
و درمیان رعایا طریق عدل گسترد [ پوران دخت ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص110).
آفتاب شرف و حشمت سلطان شرف
نور گسترد و ضیا بر نسف و اهل نسف.
سوزنی.
نام عمر زنده کرد و داد بگسترد
نام ستم کرد از نهاد جهان گم.سوزنی.
او ترا کی گفت کاین کلپتره ها را جمع کن
تا ترا واجب شود چندین شکایت گستری.
انوری.
داد بگسترد و ستم درنبشت
تا نفس آخر از آن برنگشت.نظامی.
|| فروچیدن. (برهان) (غیاث) (آنندراج). درنوردیدن. (صحاح الفرس). و رجوع به گستریدن و گسترانیدن شود. || فرازکردن. (برهان). || افشاندن :
بگسترد بر موبدان سیم و زر
به آتش پراکند چندی گهر.فردوسی.
تاجی شده ست روی(3) من از بس که تو بر او
یاقوت سرخ پاشی و بیجاده گستری.
فرخی.
- سخن گستردن؛ سخن گفتن :
بر این قول پیمان بسی کرده ای
سخنهای بسیار گسترده ای.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ز راحیل گفتار گسترده ام
مر او را به تو نامزد کرده ام.
شمسی (یوسف و زلیخا).
گه از آزمودن سخن گستری
گه از ترس کاری حدیث آوری.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- || بیان داشتن.
- گستردن زبان؛ بازکردن آن. ادا کردن :
که در هفت سال این سخن پیش شاه
زبانم نگسترد بیگاه و گاه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- گستردن هوش و مانند آن؛ دادن هوش و نظیر آن. عطا کردن هوش و مانند وی :
همی گفت (گیو) ایا کردگار سپهر
تو گستردی اندر دلم هوش و مهر
چو از من جدا ماند فرزند من [ بیژن ]
روا دارم ار بگسلی بند من.فردوسی.
- گستردن فرمان؛ رساندن فرمان. ابلاغ کردن فرمان :
نقیبان لشکر هم اندر زمان
پراکنده گشتند بر هر کران
سوی پیل بانان و سوی سپاه
همانگه بگسترد فرمان شاه.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- مهر گستردن؛ اظهار محبت کردن. مهر ورزیدن :
منور منقش معطر بخشم
بیامد دیگرباره آن شوخ چشم
ابر یوسف او مهر گسترد باز
ز شهد و شکر گوهر آورد باز.
شمسی (یوسف و زلیخا).
(1) - star + vi.
(2) - v(i)startan. (3) - ن ل: شخص.

گستردنی.

[گُ تَ دَ] (ص لیاقت، اِ) چیزی که گسترند مثل فرش و قالی و امثال آن. (آنندراج). آنکه به زمین پهن کنند، چون: فرش و حصیر و امثال آن. آنچه لایق گستردن و درخور پهن کردن باشد. طِراز. فَراش. طَنو. وطاء [ وَ یا وِ ] . نَطع یا نِطع. مِهاد. مَفرَش. (منتهی الارب) :
همی بوی مشک آمد از خوردنی
همان زیر زربفت گستردنی.فردوسی.
ز پوشیدنی هم ز افکندنی
ز گستردنی هم ز آگندنی.فردوسی.
به کمتر خورش بس کن از خوردنی
مجوی ار نباشدت گستردنی.فردوسی.
ز زر و ز سیم و ز گستردنی
ندیدند کس چیز جز خوردنی.اسدی.
ز گستردنی بار سیصد هیون
شراع و ستاره ده از گونه گون.اسدی.

گسترده.

[گُ تَ دَ / دِ] (ن مف) پهن کرده. منبسط. (تفلیسی). پهن شده :
من ایران نخواهم نه خاور نه چین
نه شاهی نه گسترده روی زمین.فردوسی.
بهر جای گسترده بد کار دیو
بریده دل از ترس کیهان خدیو.فردوسی.
از بسی پر ملک گسترده زیر پای حاج
حاج زیر پای فرش سندس الوان دیده اند.
خاقانی.
|| مفروش. فرش شده : قصرشیرین، دهی است بزرگ و باره ای دارد از سنگ و اندر وی یکی ایوان است از سنگ مرمر گسترده. (حدود العالم). حمص، شهری است بزرگ و خرم و آبادان و همهء راههای ایشان به سنگ گسترده است. (حدود العالم).

گسترده دست.

[گُ تَ دَ / دِ دَ] (ص مرکب) حاکم. فرمانروا. پادشاه مبسوط الید :
همیشه بزی شاد و یزدان پرست
براین بوم ما بیش گسترده دست.فردوسی.

گسترده شدن.

[گُ تَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) منتشر شدن. اِفتِراش. اِسباط. اِنبِساط. اِنطِحاح. طَحو. (منتهی الارب) :
چنین آگهی دارم از راستان
که در مصر گسترده شد داستان.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- گسترده شدن دست؛ فرمانروا شدن. تسلط یافتن. مستولی شدن. حاکم شدن :
از آن پس که گسترده شد دست شاه
سراسر جهان شد ورا نیکخواه.فردوسی.
رجوع به گسترده گردیدن شود.
|| پهن. منبسط :
چنین داد پاسخ که مندیش از این
نه گسترده از بهر من شد زمین.فردوسی.

گسترده کام.

[گُ تَ دَ / دِ] (ص مرکب)کامیاب. مرّفه. موفق. منصور. کامران :
یکی پادشا بود سهراب نام
زبردست و باگنج و گسترده کام.فردوسی.
یکی پادشاه بود قرقازنام
ابا لشکر و گنج و گسترده کام.فردوسی.
بدو گفت ای مرد گسترده کام
بیا تا چه دادت سکندر پیام.فردوسی.
شهی بود در هند مهراج نام
بزرگی به هر جای گسترده کام.اسدی.

گسترده گردیدن.

[گُ تَ دَ / دِ گَ دی دَ] (مص مرکب) منتشر شدن. انتشار. || منبسط گردیدن. وسعت یافتن. تَهَیُّع. هَیْعْ. (منتهی الارب). و رجوع به گسترده شدن شود.

گسترده گوش.

[گُ تَ دَ / دِ] (ص مرکب)آنکه گوش پهن دارد در درازی یا کوچکی. سَبتاء. (منتهی الارب).

گسترش.

[گُ تَ رِ] (اِمص) (از: گستر + ش، پسوند اسم مصدر). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). عملِ گسترده. || (اِ) هر چیز را که توان پهن کرد از دام و بساط و فرش و امثال آن. (برهان) (آنندراج). فرش :
بارگاهی بدو نمود بلند
گسترش های بارگاه پرند.نظامی.
|| پوشش :
ز سنجاب و قاقم ز موی سمور
هم از گسترش ها ز کیمال و بور.فردوسی.
|| هر چیز را که توان فروچید. (برهان) (آنندراج).

گسترنده.

[گُ تَ رَ دَ / دِ] (نف) پهن کننده. انتشاردهنده. ناتِق. (منتهی الارب). و رجوع به گستردن و گسترده و گسترده شدن و گسترانیدن شود.

گستریدن.

[گُ تَ دَ] (مص) گستردن. منتشر کردن. پراکنده کردن :
چو نزدیک شهر بخارا رسید
همه دشت نخشب سپه گسترید.فردوسی.
ز دستور و گنجور بستد کلید
همه کاخ و میدان درم گسترید.فردوسی.
که لشکر بنزدیک جیحون رسید
همه روی کشور سپه گسترید.فردوسی.
وز آنجا سوی دامغان برکشید
همه راه زر و درم گسترید.فردوسی.
چنین تا بنزدیک طنجه رسید
همه مرز دریا سپه گسترید.اسدی.
فراختم علم فتنه را به هفت فلک
بگستریدم فرش ستم به هفت اقلیم.
سوزنی.
|| و در این بیت مجازاً بمعنی پوشاندن آمده است :
گفتا که شاه زنگ یکی سبز چادری
بر دختران خویش بعمدا بگسترید.
بشار مرغزی.
|| پخش شدن. شایع شدن. شایع گشتن. پهن شدن :
بر لب رود در باغ امیر از گل نو
گستریده ست تو پنداری وشی معلم.
فرخی.
از او در جهان آگهی گسترید
شد آئینش از هفت کشور پدید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
جهان آفرینش چنان برکشید
که نامش به هر گوشه ای گسترید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نتافته ست چنین آفتاب در آفاق
نگستریده چنین سایه بر بسیط جهان.
سعدی.
|| مجازاً شایع کردن. آشکار کردن :
گویند همچو(1) کرد فلان بلفرج را (؟)
نامش چو نام تو(2) بفرخجی بگسترید.
لبیبی.
راز یزدان را یکی والا و دانا خازن است
راز یزدان را گزافه من توانم گسترید؟
ناصرخسرو.
این مصدر با کلمات: آفرین، پیام، ثناء، سخن، شکر، عبادت، لابه، جفا و نظایر آنها ترکیب شود و معانی مختلف دهد.
- آفرین گستریدن؛ آفرین خواندن. آفرین گفتن :
جهان دیده روی شهنشاه دید
بدان نامدار آفرین گسترید.فردوسی.
چو هوم آن سر و تاج شاهان بدید
بر ایشان بداد آفرین گسترید.
فردوسی.
خرامید بهرام و او را بدید
بر آن تخت و تاج آفرین گسترید.
فردوسی.
برفتند و دیدند هر کس که دید
بدان دست و تیغ آفرین گسترید.اسدی.
زمین بوسه داد آفرین گسترید
سه ساله همه یاد کرد آنچه دید.اسدی.
- پیام گستریدن؛ پیام رساندن :
فرستاده چون نزد ایشان رسید
پیام شهنشاه را گسترید.فردوسی.
- ثنا گستریدن؛ ثنا خواندن :
زمین بوس کرد و ثنا گسترید
بدان سان که او را [ کیخسرو را ] سزاوار دید.
فردوسی.
فروجست چون باد پیشش دوید
ببوسید خاک و ثنا گسترید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- جفا گستریدن؛ جفا کردن. ستم کردن :
همین چرخ گردنده با هر کسی
تواند جفا گستریدن بسی.فردوسی.
- سخن گستریدن؛ سخن گفتن. تکلم کردن :
پس آنگه زبان برگشادند پاک
سخن گستریدند بی ترس و باک.
شمسی (یوسف و زلیخا).
سوی ده برادر یکی بنگرید
بتندی به عبری سخن گسترید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
به اندازه باید سخن گسترید
گزافه سخن را نباید شنید.نظامی.
- شکر گستریدن؛ بسیار شکر گفتن :
چو لختی پرستش بجای آورید
زمانی بسی شکرها گسترید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- عبادت گستریدن؛ عبادت کردن :
هنرمند یعقوب فرخ نژاد
ز درد دل و جان به پا ایستاد
زمانی عبادت همی گسترید
بنزدیک آن کو عباد آفرید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
- لابه گستریدن؛ لابه کردن. تضرع و زاری نمودن :
بدان پادشه لابه ها گسترید
مر این نامهء من بدو بسپرید.
شمسی (یوسف و زلیخا).
(1) - ظ: هجو. (تصحیح مؤلف).
(2) - ظ: «گه». (تصحیح مؤلف).

گستریده.

[گُ تَ دَ / دِ] (ن مف) منبسط. مبسوط :
ریاحین بر زمینش گستریده
درختانش به کیوان سر کشیده.نظامی.
- گستریده اثر؛ مجازاً نیکنام. مشهور. هر آنکه آثارش همه جا مشهور باشد :
اگر چنو دگرستی به مردمی و به فضل
چنو شدستی معروف گستریده اثر.فرخی.

گستریده شدن.

[گُ تَ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) منبسط شدن. پهن شدن. انتشار یافتن. تعمیم یافتن. افاضه شدن بطور عموم :
فضل تو بر همه شعرا گستریده شد
گسترده باد بر تو رضای اله تو.فرخی.

گستن.

[گُ تَ] (مص) کوفتن چنانکه بکوس، یعنی بکوب. (آنندراج) (انجمن آرا). اصح «کستن» با کاف تازی است.

گستو.

[گُ] (اِخ) فرسخی کمتر میانهء شمال و مغرب فرگ است. نصف بیشتر قریه و مزرعه گستو از موقوفات مدرسهء منصوریهء شیراز است. در وقفنامه ها و فرامین سلاطین آن را حستویه فرگ از اعمال شبانکاره فارس نوشته اند. (فارسنامهء ناصری بخش دوم ص219).

گسته.

[گَ تَ / تِ] (ص نسبی، اِ) (از: گست + ه، پسوند نسبت) منسوب به چیزی زشت. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ نظام) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || سرگین باشد که فضلهء اسب و استر و خر و گاو است. (برهان). سرگین، زیرا که نسبت به چیز زشت دارد، و ها برای نسبت است. (آنندراج) (انجمن آرا) (جهانگیری).

گستهم.

[گُ تَ هَ / گُ تَ] (اِخ) در پهلوی ویستخم(1) یا ویستهم(2). این نام در اوستا به قول دارمستتر به صورت ویستئورو(3) آمده که یکی از ناموران ایران است از خاندان نوذر (بند 102 فروردین یشت) این کلمهء اوستایی لفظاً بمعنی گشوده و منتشرشده میباشد. (یشتها پورداود ج1 ص265 ح). و کریستنسن نیز بر این عقیده است. (کیانیان ص156). بنابراین ویستئورو اوستایی تبدیل صورت یافتهء ویستهم گستهم گردیده که جزو اخیر آن «تهم» به معنی دلیر است. (یشتها ج2 ص139). رجوع شود به فهرست ولف. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام پسر نوذربن منوچهر است. (برهان) :
به گفتار گستهم یکسر سپاه
گرفتند نفرین بر آرام شاه.فردوسی.
بشد طوس و گستهم هر دو بهم
لبان پر ز باد و روان پر ز غم.فردوسی.
دیگر پسر نوذر بود پدر طوس و گستهم راست انداز. (مجمل التواریخ و القصص ص27). سوم سپاه ملک گیلان آغش وهادان را داد و با گستهم نوذر سوی خوارزم و آن زمین ها فرستاد. (مجمل التواریخ و القصص ص49). و رجوع به فهرست ولف شود.
(1) - Vistaxm.
(2) - Vistahm.
(3) - Vistauru.

گستهم.

[گُ تَ هَ / گُ تَ] (اِخ) نام پسر گژدهم نیز هست و او یکی از پهلوانان ایران بود. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) :
چو گودرز و چون طوس و گیو دلیر
چو گستهم و شیدوش و بهرام شیر.
فردوسی.
و هرمز گستهم(1) بندوی را بازداشت. (مجمل التواریخ و القصص ص77).
نوبه زنت کیقباد میده نهت اردشیر
نیزه برت تهمتن، غاشیه کش گستهم.
خاقانی.
(1) - این شخص را بسطام و «وسطام» هم ضبط کرده اند و همه یک نام است و طاق وستام، وستان، در کرمانشاهان که طاق بستان خوانند و شهر بسطام بسرحد خراسان بوی منسوب است. (حاشیهء مجمل التواریخ و القصص چ بهار ص77).

گستهم.

[گُ تَ هَ / گُ تَ] (اِخ) خال (دائی) خسروپرویز پادشاه ساسانی :
اگر ما به گستهم یابیم دست
به گیتی نیابیم جای نشست
مدان تو ز گستهم کاین ایزدیست
ز گفتار و کردار نابخردیست.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2680).
بدو گفت گستهم کای شهریار
انوشه بزی تا بود روزگار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2688).
یکی تیغ گستهم زد بر کمند
سر شاه را زان نیامد گزند.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2702).
رجوع به فهرست ولف شود.

گستهم.

[گُ تَ هَ / گُ تَ] (اِخ) پهلوان ایرانی، دستور بهرام گور :
چو گستهم کو پیل کشتی بر اسب
دگر قارن گرد پور گشسب.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2097).
جهانجوی گستهم را پیش خواند
ز خاقان چین چند با او براند.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2196).
رجوع به فهرست ولف شود.

گستی.

[گَ] (حامص) درشتی و زبونی. (برهان) (ناظم الاطباء). || بدی و نازیبایی. (برهان)(1). و یا مرخم گستاخی. (آنندراج)(2). زشتی :
ترا جائی است بس عالی و نورانی
چو بیرون رفتی از جایی بدین گستی.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص473).
(1) - از: گست (رجوع به همین مادّه شود) + ی (حاصل مصدر، اسم معنی). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - بر اساسی نیست، اولاً مرخم درست نیست زیرا از کلمه چیزی حذف نشده و باید مخفف گفت و ثانیاً اگر مخفف گستاخی میبود باید به ضم اول خوانده میشد نه فتح.

گسختن.

[گُ سِ تَ] (مص) مخفف گسیختن. شکستن. || شکافتن. || دریدن. || دفع نمودن. || سست گردانیدن. || جدا کردن. || رها کردن. || شکافته شدن. || شکسته شدن. || رها شدن. || سست گشتن. (ناظم الاطباء). برای تمام معانی رجوع به گسیختن شود.

گس خلق.

[گَ خُ] (ص مرکب) تندخوی. خشن. بدخلق :
ندهد رنج آن کَل کافر
هیچ گس خلق را تن آسانی
جز مظفر مجیر [ کذا ] بابکر
آن چو بوبکر در مسلمانی.سوزنی.

گسستگی.

[گُ سَسْ تَ / تِ] (حامص)شکاف. || رخنه. || شکستگی. || انقطاع. تفرق. || رهاشدگی. (ناظم الاطباء). || پراکندگی. (یادداشت بخط مؤلف). || در تداول حکما، به معنی انفصال. ضد پیوستگی (اتصال) : گمان نیست که صورت جسم نه این سه اندازه است که آن پیوستگی است که پذیرای آن توهم است که گفتیم و آن صورت پیوستگی است لامحاله که اگر هستی جسم گسستگی این ابعاد سه گانه را اندر وی نشایستی توهم کردن و پیوستگی ضد گسستگی است. (دانشنامهء علایی ص76).

گسستن.

[گُ سَسْ تَ] (مص) از ریشهء اوستایی سید(1)، سانسکریت چهید(2)، پارسی باستان ویسدرامی(3)، پهلوی ویسستن(4). قطع کردن. بریدن. جدا کردن. منقطع گشتن. پاره شدن. شکسته شدن. رها شدن. و رجوع به گسلیدن شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). از هم جدا شدن و از هم جدا کردن در تار زنجیر و رشته و امثال آن که درازی داشته باشد حقیقت است و در غیر آن استعاره و تشبیه. (آنندراج). جدا کردن. (ناظم الاطباء). فتالیدن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
ورا خواندند اردوان بزرگ
که از میش بگسست چنگال گرگ.
فردوسی.
شخودند روی و بکندند موی
گسستند پیرایه و رنگ و بوی.فردوسی.
|| رها شدن. (ناظم الاطباء). || شکستن چیز نرم که پیچیده شود. (غیاث). بریده و شکسته شدن. پاره شدن. (ناظم الاطباء). || جدا شدن :
ای نگارین ز تو رهیت گسست
دلْش را گو ببخش و گو بگداز(5).آغاجی.
نه از خواب و از خورد بودش مزه
نه بگسست از چشم او نایژه.عنصری.
سنجر ز رفیقان خردمند گسستم
ترسم که شبی مست به دست عسس افتم.
سنجر (از آنندراج).
|| منقطع گشتن. قطع شدن. بریدن. (ناظم الاطباء) :
آب چون(6) برد سوی آب خوره
چون گسست آب بربماند خره.ابوالعباس.
پیوسته نالان بود و خواب از وی بگسست و بر نعشی خفته بر دوش همی بردند. (مجمل التواریخ و القصص).
نه طفل زبان بسته بودی ز لاف
همی روزی آمد به جوفت ز ناف
چو نافش(7) بریدند روزی گسست
به پستان مادر درآویخت دست.
سعدی (بوستان).
|| مجازاً ازمیان رفتن. نابود شدن : و مهر قرامطه را [ معتضد خلیفه ] بگرفت... و بیاویختش و عظمت ایشان بگسست. (مجمل التواریخ و القصص).
|| بریدن. قطع کردن. پاره کردن :
چو یک موی گردد به سر بر سپید
بباید گسستن ز شادی امید.فردوسی.
بنگر، پیوستی آنچه گفت بپیوند
بنگر، بگسستی آنچه گفت بگسل؟
ناصرخسرو.
گسستم ز دنیای جافی أمل
ترا باد بند و گشای عمل.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص250).
پس ناگاه برآمد و لنگرهای [ کشتی ]بگسست و بادبانها بشکست. (مجمل التواریخ والقصص). چون طبع اجل صفرا تیز کرد... از زنجیر گسستن فایده حاصل نیامد. (کلیله و دمنه).
پس آنگه ناخن چنگی شکستند
ز روی چنگش ابریشم گسستند.نظامی.
شکستند چنگ و گسستند رود
بدرکرد گوینده از سر سرود.
سعدی (بوستان).
|| واماندن. از راه رفتن. کوفته گشتن : پس چون قصیر فرازرسید و از اسب فرودآمد، در ساعت اسب بیفتاد و بمرد و بگسسته بود اندر آن راندن. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). رفتن و نشستن به که دویدن و گسستن. (گلستان). || ویران کردن. درهم ریختن :
دریا بغل گشوده به ساحل نهاده روی
دیگر کدام سیل گسسته ست بند را.
صائب (از آنندراج).
- از هم گسستن؛ متلاشی شدن. نابود شدن :
بهاری تازه چون رخشنده مهتاب
ز هم بگسست چون بر خاک سیماب.
نظامی.
- || از هم جدا شدن :
از دریغ آنکه روح و جسم او از هم گسست
چار ارکان را دگر با هم نخواهی یافتن.
خاقانی.
- بار گسستن؛ بهم خوردن مجلس و پایان یافتن : چون بار بگسست خواجه به دیوان آمد و شغل پیش گرفت. (تاریخ بیهقی). امیر مسعود چون بار بگسست خلوت کرد. (تاریخ بیهقی). چون بار بگسست و هر کس بجای خویش بازگشتند. (تاریخ بیهقی).
- فروگسستن؛ جدا کردن. بریدن :
زیور نثرش فروخواهم گسست
بر شه صاحبقران خواهم فشاند.خاقانی.
(1) - sid.
(2) - chid.
(3) - visdramiy.
(4) - v(i)sastan. (5) - ن ل: دلْش را گو به پخس و گو بگداز.
(6) - ن ل: جو.
(7) - ن ل: نافت.

گسستنی.

[گُ سَسْ تَ] (ص لیاقت) قابل گسستن. درخور قطع شدن و پاره گردیدن. رجوع به گسستن شود.

گسسته.

[گُ سَسْ تَ / تِ] (ن مف) از هم جدا کرده و از هم جداشده. (آنندراج). نامرتبط. ضد متصل. ضد پیوسته : و بصره را دوازده محلت است هر یکی چند شهری از یکدیگر گسسته. (حدود العالم). || بریده. (آنندراج). منقطع :
دل وی ز تیمار خسته مباد
امید جهان زو گسسته مباد.فردوسی.
تو از ما گسسته بدین گونه مهر
پسندد چنین کردگار سپهر.فردوسی.
سر که تابد(1) گسسته کیسنه را
دور باشد به تاوه گرسنه را.
عنصری (از لغت فرس ص448).
کز لطف تو هم نشد گسسته
امید بهشت کافران را.خاقانی.
|| دورشده. رفته. پریده :
فرودآمد ز باره دل شکسته
قرار از جان و رنگ از رخ گسسته.
(ویس و رامین).
غبار راه بر زلفش نشسته
به داغ دوست رنگ از رخ گسسته.
(ویس و رامین).
|| بازشده. گشاده :
تنش جای دیگر، دگر جای سر
گشاده سلیح و گسسته کمر.فردوسی.
رجوع به گسسته کمر شود.
|| متلاشی. مقابل متراکم و انبوه. پریشان :
آن آمدن ابر گسسته نگر از دور
گویی ز کلنگان پراکنده قطاری است.
فرخی.
|| پاره کرده. || شکسته. (آنندراج). || کنده :جمال طاوس همیشه او را پرکنده و بال گسسته دارد. (کلیله و دمنه). || جدا. متفرق : زیرا که صف بر دو گونه بود: پیوسته و گسسته... و صف گسسته آن زمان باید که سپاه تو همه سوار و سلاح دار بود... (راحة الصدور راوندی).
(1) - ن ل: یابد.

گسسته آشیان.

[گُ سَسْ تَ / تِ] (ص مرکب) طائری که به سبب خراب شدن آشیان از آشیان خود به دور افتاده باشد :
ما و تو دو نو [ کذا ] اسیر جائیم
مرغان گسسته آشیانیم(1).
فیضی (از بهار عجم).
(1) - در آنندراج شعر چنین است:
ما و تو دو تو اسیر جائیم
مرغان گسسته آشنائیم.

گسسته بنیاد.

[گُ سَسْ تَ / تِ بُ] (ص مرکب) مستأصل. برکنده بنیاد. (آنندراج). نااستوار :
گر ستانم به زور بیداد است
ورنه صبرم گسسته بنیاد است.
امیرخسرو (از آنندراج).

گسسته پشت.

[گُ سَسْ تَ / تِ پُ] (ص مرکب) بی مدد. بی پشت و پناه :
همی شدند به بیچارگی هزیمتیان
گسسته پشت و گرفته گریغ را هنجار.
عنصری.

گسسته پی.

[گُ سَسْ تَ / تِ پَ / پِ](ص مرکب) از صفات کمان است. (آنندراج). بریده زه :
ز بس کشید نم از آب چشم پرخونم
سپهر حال کمان گسسته پی دارد.
ملا رشیدی (از آنندراج).

گسسته خرد.

[گُ سَسْ تَ / تِ خِ رَ] (ص مرکب) کم عقل. بی خرد. نادان :
از اویی به هر دو سرای ارجمند
گسسته خرد پای دارد به بند.فردوسی.
بدو گفت گیو ای گسسته خرد
سخن زین نشان خود کی اندرخورد؟
فردوسی.

گسسته دل.

[گُ سَسْ تَ / تِ دِ] (ص مرکب) آزرده دل. (آنندراج) :
شکسته سلیح و گسسته دلند
تو گفتی که از غم همی بگسلند.فردوسی.
وداع کن که هم اکنون همی بخواهم رفت
گسسته دل ز نشابور و صحبت احباب.
امیرمعزی (دیوان چ اقبال ص58).

گسسته دم.

[گُ سَسْ تَ / تِ دَ] (ص مرکب) آنکه از پس دویدن مانده باشد و نفسش گسسته باشد. (آنندراج). آنکه نفسش بند آمده باشد :
پیوسته باد عزّت و فرّ و جلال او
بدگوی را بریده زبان و گسسته دم.فرخی.
نگر که در پی بویت دویده بود صبا
که وقت صبحدمش خوش گسسته دم دیدم.
ظهوری (از آنندراج).

گسسته روان.

[گُ سَسْ تَ / تِ رَ] (ص مرکب) افسرده. متألم :
یکایک سواران پس اندر دمان
شکسته سلیح و گسسته روان.فردوسی.

گسسته شدن.

[گُ سَسْ تَ / تِ شُ دَ](مص مرکب) پاره شدن. قطع شدن :
گسسته شد از هم کمربند اوی
بیفتاد از دست پیوند اوی.فردوسی.
از این تخمه گر نام شاهنشهی
گسسته شود بگسلد فرّهی.فردوسی.
و نظام این حال گسسته شد. (کلیله و دمنه).
آسمان را گسسته شد زنجیر
داد فریادخوان نخواهد داد.خاقانی.
|| متفرق شدن. پریشان شدن :
گسسته شد آن لشکر و بارگاه
به نیروی یزدان که بنمود راه.فردوسی.
|| ویران. منهدم گشتن :
پلی بر دجله ز آهن بود بسته
درآمد سیل و آن پل شد گسسته.نظامی.
|| منقطع شدن. متوقف گشتن : و تاراج خانه های مردمان و شکوه و حشمت پادشاه نماند و کاروانها گسسته شد، چنانکه حاج راه بگردانیدند. (مجمل التواریخ و القصص).

گسسته عنان.

[گُ سَسْ تَ / تِ عِ] (ص مرکب) کنایه از مردم یله و مرکب بی قید خلیع العذار که به هر طرف خواهد راه رود. (آنندراج) :
فرستاده فوجی ز شیرافکنان
به دنبال خصم گسسته عنان.
ملا عبدالله هاتفی (از آنندراج).

گسسته کمر.

[گُ سَسْ تَ / تِ کَ مَ] (ص مرکب) آنکه کمربند او باز شده باشد. آنکه کمربند او پاره شده باشد :
شکسته دل و دست بر خاک سر
دریده سلیح و گسسته کمر.فردوسی.
شکسته سلیح و گسسته کمر
نه بوق و نه کوس و نه پا و نه سر.
فردوسی.
سوی شاه ترکان نهادند سر
گشاده سلیح و گسسته کمر.فردوسی.

گسسته گردیدن.

[گُ سَسْ تَ / تِ گَ دی دَ] (مص مرکب) منقطع شدن. متوقف گشتن : دیگر که شهری است [ سیستان ] به ذات خویش قائم که به هیچ شهری محتاج نیست که اگر کاروان گسسته گردد همه چیز اندر آن شهر یافته شود. (تاریخ سیستان).

گسسته گشتن.

[گُ سَسْ تَ / تِ گَ تَ](مص مرکب) پاره شدن. قطع گردیدن :
تنت چو پیرهنی بود جانت را و، کنون
همه گسسته و فرسوده گشت تارش و پود(1).
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص32) .
و اگر این مصلحت بر این سیاقت رعایت نیافتی، نظام کارها گسسته گشتی. (کلیله و دمنه).
(1) - ن ل: همه گسست و بفرسوده گشت تارش و پود. (دیوان چ مینوی ص32). و در این صورتش شاهد مثال نتواند بود.

گسسته لجام.

[گُ سَسْ تَ / تِ لِ] (ص مرکب) گسسته عنان و گسسته مهار :
ز بانگ هیبت و از نعرهء صلابت اوست
فلک فکنده عنان و صبا گسسته لجام.
عرفی (از آنندراج).
رجوع به گسسته عنان و گسسته مهار و گسسته لگام شود.

گسسته لگام.

[گُ سَسْ تَ / تِ لِ] (ص مرکب) گسسته لجام :
گسسته لگام و نگونسارزین
فروبرده لفج و برآورده کین.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج4 ص1092).
چمان و چران چون پلنگان به کام
نگون کرده زین و گسسته لگام.فردوسی.
رجوع به گسسته عنان و گسسته لجام و گسسته مهار شود.

گسسته مهار.

[گُ سَسْ تَ / تِ مِ / مَ] (ص مرکب) سرکش. (برهان). عنان بریده. لجام گسیخته :
چنان دید کز تازیان صدهزار
هیونان مست و گسسته مهار.فردوسی.
به چنگ اندرون گرزهء گاوسار
بسان هیونی گسسته مهار.فردوسی.
غضب ستیزه گر و عقل قهرمان در خواب
شتر گسسته مهار است و ساربان در خواب.
صائب.
|| بی قید و سخت ستهیده که به عربی خلیع العذار گویند. (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی) :
میان عالم و جاهل همین قدر فرق است
که این کشیده عنان است و آن گسسته مهار.
ظهیر فاریابی.
|| ستیزنده. || سخن ناشنوده. (برهان). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص300 و گسسته لجام و گسسته لگام و گسسته عنان شود.

گسسته نور.

[گُ سَسْ تَ / تِ] (اِ مرکب)کنایه از ماه نو است که هلال باشد. || پیاله را نیز گویند که طلا و نقره به اندام کشتی ساخته باشند این لغت را در مؤیدالفضلا با کاف تازی نوشته اند. (برهان) (آنندراج).

گسکری محله.

[گَ کَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام رودخانه ای است که به بالالم هم معروف است. رجوع به بالالم شود. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص38).

گسکن.

[گَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 12500 گزی شمال باختری سبزوار. هوای آن معتدل و دارای 1264 تن سکنه است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه آن مالرو می باشد و از خسروگرد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گسگ.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 35هزارگزی شمال باختری درمیان، سر راه شوسهء بیرجند به شاه درخت. هوای آن گرم و دارای 553 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گسگ.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صفی آباد شهرستان سبزوار واقع در 8هزارگزی خاور صفی آباد و 7هزارگزی شمال راه شوسهء سلطان آباد به صفی آباد. هوای آن معتدل و دارای 263 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غلات، پنبه و زیره است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گسگر.

(1) [گَ گَ] (اِخ) در شمال غربی رشت و از شمال محدود است به طالش دولاب، از مشرق به مرداب، از جنوب به فومن و از مغرب بماسال و شاندرمن. طول آن 12 و عرض آن 9هزار گز است و سابقاً وسیع تر بوده است. جمعیت آن در حدود 1000 خانوار و مرکز آن گسگر و محصولات آن برنج و از صنایع مهم آن بافتن شالهای پشمی است. قرای مهم آن: شکرباغان، کلنگستان، پلیگ سرا، ملک سار و نوده میباشد. (فرهنگ سیاسی کیهان ص277). ناحیتی است به گیلان. (نخبة الدهر دمشقی). در فرهنگ جغرافیایی ارتش ذیل «گسگره» آمده است.
(1) - کشکر (ن ل: کسکر) از اقلیم چهارم است و شهری وسط است و آب و هوا مانند دیگر مواضع. (نزهة القلوب ص163).

گسگره.

[گَ گَ رَ] (اِخ) رجوع به گسگر شود.

گسگره.

[گَ گَ رَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی شهرستان فومن واقع در 5هزارگزی باختری شهر فومن و هزارگزی جنوب راه فرعی فومن به ماسوله. هوای آن معتدل و دارای 109 تن سکنه است. آب آنجا از رود و استخر تأمین میشود. محصول آن برنج، ابریشم، چای، لبنیات و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گسل.

[گُ سِ / سَ] (اِمص) گسیختن(1). (برهان). || (نف) گسلنده :
کدام است گفت از شما شیردل
که آید سوی نیزهء جان گسل.فردوسی.
پیام من که رساند به یار مهرگسل
که برشکستی و ما را هنوز پیوند است.
سعدی.
دلبندم آن پیمان گسل، منظور چشم آرام دل
نی نی دلاَرامش مخوان کز دل بِبُرد آرام را.
سعدی.
|| رهاشونده. || (ن مف) گسیخته و رهاشده. || شکافته شده. (ناظم الاطباء).
(1) - این صورت ریشهء فعل است.

گسلاندن.

[گُ سِ / سَ دَ] (مص)گسیختن. پاره کردن. گسلانیدن :
عمودی فروهشت بر گستهم
که تا بگسلاند میانش ز هم.فردوسی.
دمادم فرستد سلیح و سپاه
خورش بازپس نگسلاند ز راه.فردوسی.
سپردم به تو این نبرده جوان
ز مرگش دلم را به بر نگسلان.فردوسی.
من نه مسلمانم و نه مرد جوانمرد
گر سرتان نگسلم ز دوش به کوپال.
منوچهری.
و راهنمایی ایشان کرده بود بچنگ زدن در چیزی که هرگز نگسلد. (تاریخ بیهقی).
دیوانه اگر پند دهی خود نپذیرد
ور بند نهی سلسله از هم گسلاند.
سعدی (غزلیات).
وگر بر هر دو جانب جاهلانند
اگر زنجیر باشد بگسلانند.
سعدی (گلستان).
رجوع به گسلانیدن شود.

گسلاندنی.

[گُ سِ / سَ دَ] (ص لیاقت)درخور گسلاندن. لایق گسلاندن. رجوع به گسلاندن و گسلانیدن شود.

گسلاننده.

[گُ سِ / سَ نَنْ دَ / دِ] (نف)اسم فاعل از گسلاندن و گسلانیدن. رجوع به گسلانیدن شود.

گسلانیدن.

[گُ سِ / سَ دَ] (مص) (از: گسل + انیدن، پسوند متعدی) متعدی گسلیدن. پاره کردن. قطع کردن. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گسیختن و گسیختن کنانیدن و از هم جدا کردن. (ناظم الاطباء). گسلاندن. بریدن. قطع کردن : ملاح زمام از کفش درگسلانید و کشتی براند. (گلستان). و رجوع به گسلاندن و گسلیدن شود.

گسلانیدنی.

[گُ سِ / سَ دَ] (ص لیاقت)قابل گسلاندن. درخور گسلاندن.

گسلانیده.

[گُ سِ / سَ دَ / دِ] (ن مف)گسیخته. پاره شده. بریده. و رجوع به گسلانیدن شود.

گسلش.

[گُ سِ / سَ لِ] (اِمص) اسم مصدر از گسیختن. (از سه یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به گسیختن شود.

گسل کردن.

[گُ سِ کَ دَ] (مص مرکب)مخفف گسیل کردن : این بگفت و لشکر را گسل کرد. (اسکندرنامهء نسخهء خطی سعید نفیسی). رجوع به گسیل کردن شود.

گسلندگی.

[گُ سِ / سَ لَ دَ / دِ](حامص) عمل گسلنده. فعل گسلنده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

گسله.

[گُ سِ / سَ لَ / لِ] (ن مف)گسیخته شده. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). رجوع به گسیختن شود. || (اِمص، اِ) گسیختگی اشکوبهای موازی طبقات زمین. (فرهنگستان ص22).

گسلیدگی.

[گُ سِ / سَ دَ / دِ] (حامص)عمل گسلیده. فعل گسلیده. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

گسلیدن.

[گُ سِ / سَ دَ] (مص) (از: گسل + یدن، پسوند مصدری + گسیختن). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گسستن و گسیختن :
که بی داور این داوری نگسلد
و بر بی گناه ایچ بد نپشلد.
ابوشکور بلخی (از لغت فرس ص317).
ز بس بر سختن زرّش بجای مردمان هزمان
ز ناره بگسلد کپّان ز شاهین بگسلد پله.
دقیقی.
همی استخوان تنش بگسلید
رخ او شده چون گل شنبلید.فردوسی.
از دیدن او سیر نگردد دل نظار
زآن است که نظار همی نگسلد از هم.
فرخی.
بگسلد بر تنگ اسب عشقِ عاشقان بر تنگ صبر
چون کشد بر اسب خویش از موی اسب او تنگ تنگ.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی چ2 ص61).
ور بریدستی چو من زیشان طمع
همچو من بنشین و بگسل زین لئام.
ناصرخسرو.
رسالت ملک الروم یاد کنیم اگرچه نه جایگاه است تا سخن نگسلد. (مجمل التواریخ و القصص). و کوه دماوند است که از صد فرسنگی زمین پیدا شود و برف هرگز بر او نگسلد. (مجمل التواریخ و القصص).
اگر چو رشته تو هموار کرده ای خود را
ز جویبار تو آب گهر نمی گسلد.
صائب (از آنندراج).
|| قطع کردن. پاره کردن. گسیختن :
سزد که بگسلم از یار سیم دندان طمع
سزد که او نکند طمع پیر دندان کرو.
کسایی.
پدر پیر گشت و تو برنادلی
نگر تا ز تاج کیی نگسلی.فردوسی.
بزرگان ایران گشاده دلند
تو گویی که آهن همی بگسلند.فردوسی.
بر ارغوان قلادهء یاقوت بگسلی
بر مشک بید نایژهء عود بشکنی.
منوچهری.
از تو جهان رنج خویش چون گسلد
چون تو از او طمع خود نمی گسلی.
ناصرخسرو.
چشم از او نگسلم که در تنگی
به دلم نیک نسبتی دارد.مسعودسعد.
غیر از آن زنجیر یار مقبلم
گر دوصد زنجیر آری بگسلم.مولوی.
گفتی رگ جان میگسلد زخمهء ناسازش
ناخوشتر از آوازهء مرگ پدر، آوازش.
سعدی (گلستان).
طمع بند و دفتر ز حکمت بشوی
طمع بگسل و هرچه خواهی بگوی.
سعدی.
- برگسلیدن؛ برکندن :
ورش همچنان روزگاری هلی
به گردونش از بیخ برنگسلی.
سعدی (بوستان).
- درگسلیدن؛ کوتاه کردن. بازداشتن :
بدو گفت دست از جهان درگسل
که پایت قیامت برآید ز گل.
سعدی (بوستان).
- راه گسلیدن؛ طی طریق کردن :
بیابان درنورد و کوه بگذار
منازلها بکوب و راه بگسل.منوچهری.
- فروگسلیدن؛ فروگسستن. از هم جدا شدن (اعضا) :
جان ترنجیده و شکسته دلم
گویی از غم همی فروگسلم.رودکی.
- میان گسلیدن؛ شکستن کمر :
ای نازکک میان و همه تن چو پرنیان
ترسم که در رکوع ترا بگسلد میان.
خسروی.

گسلیده.

[گُ سِ / سَ دَ / دِ] (ن مف)گسسته. رجوع به گسلیدن شود.

گسن.

[گُ] (اِ) گرسنگی که در مقابل سیری است. (برهان). رجوع به گرسنه و گشنه و گسنه شود.

گسنامار.

[گُ] (اِ) نهایت و غلبهء گرسنگی باشد، چه گسن به معنی گرسنه و آمار به معنی نهایت طلب و خواهش بود. (برهان) (آنندراج). محمد معین نوشته اند: در یک نسخهء خطی جهانگیری متعلق به کتابخانهء علامه دهخدا «گسامار» و در دو نسخهء دیگر از همان کتاب متعلق به همان کتابخانه «گسنامار» با اول مضموم به ثانی زده و نون به الف کشیده آمده به معنی مذکور در متن، و شاهد ذیل در دو نسخهء جهانگیری از طبقات خواجه عبدالله انصاری در احوال ابوبکر دقاق آمده: «ابوبکر رازی گوید که وی را گفتم: سبب چشم بشدن تو چه بود؟ گفت: در بادیه شدم به توکل، گفتم: از آن اهل منازل هیچ نخورم ورع را، یک چشم من بر او فروبست از گسنامار. در لسان العجم شعوری ج2 ص317 این عبارت چنین آمده: «وقتی در بادیه رفته بودم و در منازل از هیچکس چیزی تناول نکردم با ورع از کسنامار، یک چشم من فروبرد.» مؤلف فرهنگ نظام احتمال میدهد اصل «گسناهار» باشد از گسن بمعنی گرسنگی و آهار بمعنی غذا - انتهی. ظاهراً مصحف چشماماز قیاس شود با خشکاماز، رجوع به خشکامار و آماز شود. استسقاء چشم. استسقاءالعین. استسقاء مقله(1). رجوع به لغت نامه ذیل کلمهء استسقاء شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - Hydrophtalmie.

گسنده.

[گُ سَ دَ / دِ] (اِ) خواهش و آرزو. || اشتهاء. || مغز درخت. (ناظم الاطباء).

گسنگی.

[گُ نَ / نِ] (حامص) گشنگی. مخفف گرسنگی. (برهان) (آنندراج). رجوع به گشنگی شود.

گسنه.

[گُ نَ / نِ] (ص) گسن. گشنه. گرسنه :در اراک (سلطان آباد) گوسنه(1). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گرسنه که در مقابل سیر باشد. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) :
چنان کرد هرچند سالار بود
که بد گسنه و سخت ناهار بود.اسدی.
آن پیر گسنه را که نبود آه در جگر
آروغ امتلا زند اکنون ز خوان شکر.
کمال (از آنندراج).
و رجوع به گرسنه شود.
(1) - gosna.

گسی.

[گَ] (حامص) گس بودن. عفوصت. زمختی.

گسی.

[گُ] (اِ) مخفف گسیل است. روانه کردن. روانه نمودن و فرستادن. (جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). گسیل کردن. || وداع کردن. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). || دفع کردن. (برهان). || فرستادن باشد کسی را به جایی. (برهان) (آنندراج). و رجوع به گسی کردن و گسیل کردن شود.

گسی بنده.

[گُ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب) چاپار. پیک. قاصد :
فرستاده را خلعت آراستند
پس اسب گسی بندگان خواستند.فردوسی.

گسیختگی.

[گُ تَ / تِ] (حامص) عمل گسیختن. رجوع به گسیختن شود.

گسیختن.

[گُ تَ] (مص) طبری بسته(1)(بگسیخته). گسلیدن. پاره شدن. قطع شدن. شکافتن. جدا کردن. رها کردن. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). مرادف گسستن و گسلیدن. (آنندراج). بریدن و جدا کردن و قطع کردن :
داعیهء مهر نیست رفتن و باز آمدن
قاعدهء شوق نیست بستن و بگسیختن.
سعدی (طیبات).
وفا در که جوید چو پیمان گسیخت
خراج از که جوید چو دهقان گریخت؟
سعدی (بوستان).
|| فسخ. نقض کردن: چون حکمی در دادگاههای بدوی و پژوهشی داده شود و دیوان عالی کشور آن حکم را نقض کند گویند حکم گسیخت یا حکم به گسیختن داده شد.
- درگسیختن؛ رها شدن :
اگر پالهنگ از کفت درگسیخت
تن خویشتن خست و خون تو ریخت.سعدی.
(1) - bosta.

گسیخته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف) بریده. ازهم جدا شده. رجوع به گسیختن شود.

گسی کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)گسیل کردن. فرستادن و روانه کردن کسی بجایی :
چون گسی کردمت به دستک خویش
گنه خویش بر تو افکندم.رودکی.
از آن دشت آواز دادش کسی
که جاماسب را کرد خسرو گسی.دقیقی.
بدو گفت پرموده را بی سپاه
گسی کن بخوبی بدین بارگاه.فردوسی.
دژم بود از آن دختر پارسا
گسی کردن از خانهء پادشا.فردوسی.
چو ویس دلبر آذین را گسی کرد
به درد و داغ دل مویه بسی کرد.
(ویس و رامین).
مدار او را به بوم ماه آباد
سوی مروش گسی کن با دل شاد.
(ویس و رامین).
پس آنگه دایه را با یک جگر تیر
گسی کرد از میان دشت نخجیر.
(ویس و رامین).
سر مه دگر هدیه ها با سپاه
گسی کرد و شد نزد ضحاک شاه.اسدی.
گسی کرد دیگر سپه هرچه داشت
همه زنگیان را ز ره بازداشت.اسدی.
گسیشان کن اکنون بنزد پدر
ابا نامه سود و زیان در سپر.
شمسی (یوسف و زلیخا).
گسی تان کنم با همه کام دل
همه رامش و ناز و آرام دل.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ز درگاه خود شاه نیک اخترش
گسی کرد با خلعتی درخورش.نظامی.

گسیل.

[گُ] (اِ) گسی. قیاس شود با گیلکی اوسه کودن(1) (فرستادن). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). روانه ساختن و فرستادن کسی به جایی. (برهان) (آنندراج). گسی. (جهانگیری) (غیاث). || دفع کردن. (برهان) (آنندراج) (غیاث) :
نومید مکن گسیل سائل را
بندیش ز روزگار آن سائل.ناصرخسرو.
|| مرخص کردن. (آنندراج) (غیاث). || وداع کردن. (برهان).
(1) - use kudan.

گسیلا.

[گُ] (اِ) خم شدگی. دوتاشدگی. (از ناظم الاطباء).

گسیلا.

[گُ] (اِ) بار گیاهی سمی که کچوله نیز گویند و به تازی آذاراقی. (ناظم الاطباء). در انجمن آرا به معنی نام دارویی غیرسلیخه و دافع درد دندان آمده است.

گسیل کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)گسی کردن. فرستادن. روانه کردن. ارسال :هشام بر دست خویش لوا بربست سعید را و سی هزار مرد بگزید از مردان مرد و روزی دادشان و گسیل کرد با سعید. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). و پس از گسیل کردن ایشان امیر عضدالدوله یوسف را گفت... (تاریخ بیهقی). گسیل کرد رسولی سوی برادر خویش پیام داد به لطف، و لطف نمود. (تاریخ بیهقی). دیگر روز رضا علیه السلام را گسیل کرد [ طاهر ] با کرامت بسیاری وی را تا به مرو آوردند. (تاریخ بیهقی). و چون بخواستیم رفت ما را به انعام و اکرام به راه دریا گسیل کرد. (سفرنامهء ناصرخسرو). و چون این دو کس بازآمدند از کشتن هرمز، اپرویز زنان و ثَقَل را گسیل کرده بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص100).
آن تعمق در دلیل و در شکیل
از بصیرت میکند او را گسیل.مولوی.

گش.

[گُ] (اِ) رشیدی گوید: گش... بلغم، چنانکه خواجه در ترجمه مقالات ارسطاطالیس گفته که «درستی روان بکمی گش و خون است». این عبارت منقول از رساله تفاحیه به قلم افضل الدین محمد کاشانی است و در مصنفات افضل الدین چ مینوی - مهدوی ج1 چ 1331 تهران ص6 چنین آمده: گفت (ارسطو)، نه شما دانید که سرور روان به حکمت است؟ و حکمت به سبکی نفس و روان توان یافت؟ و سبکی وی به درستی وی است؟ و درستی روان به کمی بلغم و گش و خون است؟» و کلمهء «گش» را باباافضل در ترجمهء «مرتین» عربی آورده که بمعنی صفرا و سوداست. اشتباه مؤلف برهان در آن است که «گش» بمعنی صفرا و سودا را به معنی بلغم گفته است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). بلغم را گویند که از جملهء اخلاط اربع است که آن خون و صفرا و سودا و بلغم باشد. (برهان) : رشیدی گوید: شمس دلالت کند بر گش زرد. (التفهیم ابوریحان بیرونی). زحل دلالت دارد بر زمین و گش سیاه. (التفهیم ابوریحان). هر برجی که گرم و خشک است به آتش منسوب است از عالم و به گش زرد از خلطهای تن و هر برجی که سرد و خشک است منسوب بود به زمین از عالم و گش سیاه از تن. (التفهیم ابوریحان). || سنگ پشت. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). || مایعهائی که در بعض از حفره های بدن جمع شود. (فرهنگستان).

گش.

[گِ] (اِ) دل را گویند که بعربی قلب خوانند. (برهان) (آنندراج) :
از دهان وی و پلیدی او
هرکه دیدش بر او بشورد گش.
پوربهای جامی (از آنندراج).

گش.

[گَ] (ص) خوب و خوش رفتار با ناز و تکبر. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (غیاث). نازان و شادمان. (صحاح الفرس). کَش :
فتنه شدم بر آن صنم گش تر
خاصه بدان دو نرگس دلکش تر.
دقیقی (از صحاح الفرس).
همانا برآمد یکی باد خوش
ببرد ابر و روی هوا کرد گش.فردوسی.
خویش را به عشوه گش میداشت
عیش خود را به عشوه خوش میداشت.
نظامی (هفت پیکر ص102).
و رجوع به کَش شود.
|| (اِ) کشتی ملاح. || وسوسه و مزاحمت. (برهان).

گشا.

[گُ] (نف) گشاینده. همیشه به صورت ترکیب آید: بخت گشا. بندگشا. بند و گشا. پاگشا. جهان گشا. چهره گشا. دل گشا. راه گشا. رگ گشا (فصاد). روزه گشا. روگشا. عالم گشا. عقده گشا. کارگشا. کشورگشا. گره گشا. گیتی گشا. مشکل گشا. نافه گشا. ولایت گشا :
دم از کار کشورگشایی زنم.نظامی.
تیغ مبارزان نکند در دیار خصم
چندان اثر که همت کشورگشای تو.سعدی.
ولایت گشایان گردن فراز
نشستند و بردند شه را نماز.نظامی.
رجوع به هر یک از این مدخلها در ردیف خود شود.

گشاباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع در 56000گزی جنوب بمپور، کنار راه شوسهء بمپور به چاه بهار. هوای آن گرم و دارای 250 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، خرما، برنج و ذرت میباشد. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشاد.

[گُ] (مص مرخم، اِمص)(1) فتح و ظفر. (برهان). فتح. (مهذب الاسماء). فتوح. فرج. گشایش. نجات :
بدو گفت شاه آفریدون تویی
که وی را کنی تنبل و جادویی
کجا هوش ضحاک بر دست توست
گشاد جهان از کمربست توست.فردوسی.
دو چیز است بند جهان: علم و دانش
اگرچه گشاد است مر هر دوان را.
ناصرخسرو.
که اعوذ باللّه، یعنی همه راحت از الله میخواهم و همهء گشاد از وی و ید الله میخواهم. (کتاب المعارف).
گام در صحرای دل باید نهاد
زآنکه در صحرای گل نبود گشاد.مولوی.
چون چنین رفتی بدیدی صد گشاد
چون شدی در ضد آن، دیدی فساد.
مولوی.
خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم
بر ره دوست نشینیم و مرادی طلبیم.حافظ.
بر در مدرسه تا چند نشینی حافظ
خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم.حافظ.
بگشا بند قبا تا بگشاید دل من
که گشادی که مرا بود ز پهلوی تو بود.
حافظ.
گرچه افتاد ز زلفش گرهی در کارم
همچنان چشم گشاد از کرمش میدارم.
حافظ.
دیگر از ما کاری و کفایتی نمی آید، هر گشادی و نجاتی که هست از حضرت شماست. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص2). || دَشْت. فروش اول : صباحی به وقت، درویش به در دکان ایشان رسیده و طلبی کرده، ایشان گفته اند که در صباح هنوز گشادی نشده... (مزارات کرمان ص115). || خوش. || خوشی. (برهان) :
چندین حلاوت و مزه و مستی و گشاد
در چشمهای مست تو نقاش چون نهاد؟
مولوی (از آنندراج).
نغمهء مطرب خوشگو همه پند است و کلام
ساغر ساقی مه رو همه فتح است و گشاد.
شاه قاسم انوار.
|| رها کردن تیر باشد از شست. (برهان) (غیاث). رها کردن تیر از شست. (آنندراج). رها شدن. رها کردن. انداختن :
نه مرا در تکاب تو پایاب
نه مرا برگشاد تو جوشن.ابوالفرج رونی.
چه فایده ز زره با گشاد شست قضا؟
چه منفعت ز سپر با نفاذ امر قدر؟
مسعودسعد.
ز شست تیر تو اندر گشاد چون بجهد
عجب مکن که ز پیکانْشْ بگذرد سوفار.
مسعودسعد.
با ستیز قضا بهش باشید
وز گشاد بلا حذر گیرید.مسعودسعد.
خلق را با گشاد دست قضا
بجز از خدمت تو جوشن نیست.
مسعودسعد.
شهاب ثاقب گردد خدنگ او ز گشاد
عدوش سوخته گردد بدو چو دیو لعین.
سوزنی.
چو تیر، کآن به کمان از گشاد شست پرد
پرید عمر و کمان گشت شست و تیر مرا.
سوزنی.
خسرو بهرام تیری کز گشاد شست تو
ز آفتاب و مه سپر در سر کشد بهرام و تیر.
سوزنی.
پیش پیکان گل ز بیم گشاد
هر شب از هاله مه سپر دارد.انوری.
نگار من ز بر من همی چنان بجهد
که تیر وقت گشاد از بر کمان بجهد.
جمال الدین عبدالرزاق.
چرخ مقرنس نهاد قصر مشبک شود
چون ز گشاد تو رفت چوبهء تیر از کمان.
خاقانی.
هر تیر کز گشاد ملامت برون پرید
بی آگهی سینه مرا بر جگر رسید.خاقانی.
به یک گشاد ز شست تو تیر غیداقی
شود چو پاسخ کهسار باز تا غیداق.
خاقانی.
کیقباد بر گشاد تیر قادر و واثق بودی فرمود که من به تیر سر مار در زمین دوزم. (راحة الصدور راوندی). کاردی از ساق موزه بیرون آورد و آهنگ سلطان کرد... سلاحداران خواستند که او را بگیرند، سلطان بانگ برزد و بر گشاد تیر واثق بود، تیری بدو انداخت خطا شد. (راحة الصدور راوندی). و تأثیر تیر حدثان که از شست قصد زمان گشاد می یابد، به جنهء جلال او نامؤثر میماند. (سندبادنامه ص118). و از گشاد منجنیق و کمان، تیر و سنگ پران شد. (جهانگشای جوینی).
پس بدین هم نشوی قانع و از پی تازی
بسوی خانهء ممدوح چو تیری ز گشاد.
اثیرالدین اومانی.
|| فراخی. وسعت. پهناوری یا گشادی :
برآشفت گیو از گشاد برش
یکی تازیانه بزد بر سرش.فردوسی.
بماند از گشاد برش در شگفت
بیازید تیر و کمان برگرفت.اسدی.
|| گشادن که در مقابل بستن است. (آنندراج) (برهان). ضد بست است :
بند خداوند را گشاد حرام است
کشتن قاتل بر این سخنْتْ نشان داد.
ناصرخسرو.
|| نجات دادن. رها کردن :
بسته شنودی که جز به وقت گشادش
جان و روان عدو از او بشود شاد.
ناصرخسرو.
|| (ص) فراخ که در برابر تنگ باشد. (برهان).
(1) - در جواهرالحروف نوشته که لفظ گشاد را مردم فارسی به کاف فارسی و اهل ماوراءالنهر به کاف عربی استعمال نمایند. (آنندراج).

گشادباز.

[گُ] (نف مرکب) ولخرج. مسرف. فراخ رو.

گشادبازی.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گشادباز. خرج کردن بی جا و بسیار. اسراف در خرج. خرج کردن به گزاف. || تک داشتن مهره ها در بازی نرد، هرگاه مهره های تک (طاق) در خانه ها نهند. قسمی باختن شطرنج و تخته نرد که مهره ها را طاق نهند.

گشادبازی کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) اسراف کردن. خرج کردن به گزاف. || قسمی باختن شطرنج که مهره ها بیشتر طاق باشد.

گشاد دادن.

[گُ دَ] (مص مرکب) راندن تیر از کمان. انداختن. افکندن. رجوع به گشاد شود. || نشاندن مهره های تک در خانهء نرد.

گشاد شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) فراخ شدن. وسعت یافتن. مقابل تنگ شدن.

گشاد کار.

[گُ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)افتتاح یا انجام کار. (ناظم الاطباء) :
گشاد کار مشتاقان از آن ابروی دلبند است
خدا را یک نفس بنشین گره بگشا ز پیشانی.
حافظ.

گشادگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی گشاده. فراخا. سعه. مقابل تنگی: بَلَد؛ گشادگی میان ابرو. (لغتنامهء حریری). فیخه؛ گشادگی مخرج بول. (منتهی الارب) (دهار). ساحت ناحیة؛ گشادگی میان سرایها. (منتهی الارب) : هرگاه که فضای دل، یعنی گشادگی دل فراخ باشد مردم جوانمرد باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). حلق آن گشادگی را گویند که پیش گردن است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || طیبت. پاکی. خوشی :
تا هوا را گشادگی و خوشی است
تا زمین را فراخی و پهناست.فرخی.
|| فراخ نعمتی. خصب نعمت : ادرکست و خرساب دو شهرکند [ به ماوراءالنهر ] با آبهای روان و گشادگی و نعمت بسیار و هوای درست. (حدود العالم). || فرح. انبساط : طب، صناعتی است که بدان صناعت صحت در بدن انسان نگاه دارند و چون زایل شود بازآرند و بیارایند او را به درازی موی و پاکی روی و خوشی بوی و گشادگی. (چهارمقاله). || انفصال. فاصله. فرجه. پهنی. فراخ. وسعت. مقابل پیوستگی: جَوبة؛ گشادگی میان ابر و کوه. قعن؛ گشادی میان دو پای وقت رفتن. لِهب؛ گشادی میان دو کوه. (منتهی الارب) : و پیوستگی هر اندامی و گرانی و سبکی و گشادگی و پیوستگی و نرمی و سختی هریک از گونهء... (ذخیرهء خوارزمشاهی). و مایها به طبع از هم گشادگی و گریز میجویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || مقابل زفتی، غلظت. (منتهی الارب).

گشادن.

[گُ دَ] (مص) پهلوی ویشاتن(1)، سانسکریت وی-سا(2) (آزاد کردن، باز کردن). در پهلوی ویشات(3)، ظاهراً از وی-شا(4)، سانسکریت وی + شا(5) (باز کردن، آزاد کردن) (= های اوستایی + وی(6)، کردی وشین(7) (جدا شدن [ میوه از درخت ] افتادن و ریختن [ مو از بدن ]) دزفولی و شوشتری گوشیدن(8). باز کردن. آشکار کردن. رها ساختن. رجوع به گشودن شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). باز کردن. فتح. افتتاح. تفتیح. گشودن: نشط؛ گشودن گره برفق. فک؛ فَکاک. (ترجمان القرآن). صَفق؛ گشادن در را. تَجنیص؛ گشادن چشم از بیم. تَهصیص؛ نیکو گشادن چشم را و نیکو نگریستن. جیف؛ گشادن در را. (منتهی الارب) :
شوی بگشاد آن فلرزش خاک دید
بانگ زد زن را و گفتش ای دریغ.رودکی.
که ایدر گشادم در کین و جنگ
ورا برگرفتم ز زین خدنگ.فردوسی.
نیامد ز من هیچ کارش پسند
گشادن همان و همان نیز بند.فردوسی.
در گنج بگشاد و چندی گهر
ز دیبای زربفت و زرین کمر.فردوسی.
چو منذر بیامد بنزدیک شاه
همه مهتران برگشادند راه.فردوسی.
گشادم درِ آن به افسونگری
برافروختم زرّوار آذری.منوچهری.
مهرگان آمد هان در بگشائیدش
اندرآرید و تواضع بنمائیدش.منوچهری.
و میگزیند رضای او را در همهء آنچه میگشاید و می بندد. (تاریخ بیهقی).
این قفل که داند گشادن از خلق
وآن کیست که بگشاد قفل یزدان.
ناصرخسرو.
بد کرد آن کو گشاد بستهء فعلش
بد کرد آن کس که بند گفتش بگشاد.
ناصرخسرو.
زن حجام به گشادن او... رضا داد. (کلیله و دمنه).
همخوابه و هم درد دل تنگ منید
مرکب خواب مرا تنگ سفر بگشائید.
خاقانی.
و هر سائل که به درگاه او دهان چون گل بگشاد... (سندبادنامه). عروس ملک و دولت دهان چون گل به خندهء انصاف گشاده است. (سندبادنامه).
کلید گنج اقالیم در خزینهء اوست
کسی به قوت بازوی خویش نگشاده ست.
سعدی.
بجز یزدان در ارزاق را کس
نه بستن میتواند نی گشادن.علی شطرنجی.
|| به یک سو رفتن. برطرف شدن. باز شدن :
میغ بگشاد دگرباره بیفروخت جهان
روزی آمد که توان داد از آن روز نشان.
فرخی.
|| راست شدن. درست شدن : گفت بدان شهریار که همه کار از خدای تعالی گشاید. (اسکندرنامهء خطی نسخهء سعید نفیسی). || سر باز کردن، چنانکه دمل و جراحت : و هرگاه که تب ها معاودت کند و جایگاه خراج سوختن و خلیدن گیرد، بباید دانست که خراج سر خواهد کرد و بخواهد گشاد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || زائل کردن و برطرف شدن و برطرف کردن. رفع کردن : جگر را قوی گرداند [ افسنتین ] و سدد بگشاید. (الابنیه عن حقایق الادویه). داروها که سده و زکام بگشاید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و شخصی که مزاج او سرد و تر باشد خمار او دیرتر گشاید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). جالینوس گوید [ شراب ] باد معده را بشکند و سده ها بگشاید. (راحة الصدور راوندی). و [ شراب ]شهوت کلبی و قولنج بادی بگشاید. (راحة الصدور راوندی). || حاصل شدن :
از نماز و روزهء تو هیچ نگشاید ترا
خواه کن خواهی مکن من با تو گفتم راستی.
ناصرخسرو.
گلهء وصل تو با هجر تو میگفتم دوش
که ستد عمر و زو هیچ بجز غم نگشاد.
اثیرالدین اخسیکتی.
انوری روزگار قحط وفاست
زین خسان جز جفات نگشاید.انوری.
جانا ز غم عشق تو فریاد مرا
کز عشق تو جز دریغ نگشاد مرا.عطار.
چون آن مور ناز گل و نیاز بلبل مشاهده میکرد به زبان حال میگفت از این قیل و قال چه گشاید. (مجالس سعدی). || جدا شدن. منفصل شدن : لکن کار صورت [ صورت مقابل ماده ] کاری است به جهد و کوشش و مایه ها بالطبع از یکدیگر گشادن و گریز میخواهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || قطع رابطه کردن. بریدن پیوند. گسستن :
چون با دگری من بگشایم تو ببندی(9)
ور با دگری هیچ نبندم بگشایی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص81).
|| خلاص کردن. رها کردن. آزاد کردن :
هر آن کس که باشد به زندان شاه
گنهکار اگر مردم بی گناه
به فرمان یزدان بباید گشاد
به ژند اندرون این چنین کرد یاد.
فردوسی.
گفت این چه حرامزاده قوم اند سگ را گشاده اند و سنگ را بسته اند. (گلستان). || منشعب شدن. منفجر شدن. روان شدن :
رود طبیعی آن است که آبهایی بود بزرگ که از گداز برف و چشمه ای که از کوه و روی زمین بگشاید برود. (حدود العالم).
یکی چشمه بد بی کران اندروی
فراوان از آن چشمه بگشاد جوی.
فردوسی.
از خاک برست عنبر سارا
وز کوه گشاد چشمهء کوثر.مسعودسعد.
بار دگر چو بر دل سنگین او زدم
بگشاد چشمه ها و نیاید قیاس راست.
سیدحسن غزنوی.
|| روان کردن. جاری کردن. جاری شدن. فروریختن گشادن اشک از :
دودی که فکنده ست او در خرمن من آتش
ابری که گشاده ست او از دیدهء من باران.
امیرمعزی.
اشک حسرت از فوارهء دیده بگشاد. (سندبادنامه).
گیسوی چنگ ببرّید به مرگ می ناب
تا حریفان همه خون از مژها بگشایند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص137).
|| فتح کردن. تصرف کردن. غلبه نمودن :
بسا حصن بلندا که می گشاد
بسا کرهء نوزین که بشکنید.رودکی.
و ملکی بود از رومیان بشهر انطاکیه آن ملک بحصار شد و شاپور آن حصار را بگشاد و آن ملک را بگرفت. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
ز سوی هند گشادی هزار شهرستان(10)
ز سوی سند گرفتی هزار ابناخون.بهرامی.
به هر حرب کردن جهانی گشایی
به هر حمله کردن حصاری ستانی.فرخی.
هنر نمود؟ نمود و جهان گشاد؟ گشاد
یکی به چه؟ به حسام و یکی به چه؟ به سنان.
فرخی.
ملک همه آفاق بدو روی نهاده است
هرچ آن پدرش را نگشاد او بگشاد است.
منوچهری.
یک نیمه جهان را به جوانی بگشادی
چون پیر شوی نیمهء دیگر بگشایی.
منوچهری.
جهان میگشاد و متغلبان را می برانداخت و عاجزان را مینواخت. (تاریخ بیهقی). حصاری یافتند سخت حصین... و کس یاد ندارد که آنرا به قهر بگشاده اند. (تاریخ بیهقی). حاجت افتاد بمعاونت یلان غور تا آنگاه که حصار به شمشیر گشاده اند. (تاریخ بیهقی). آن دیار تا روم... به ضبط آراسته گردد. و آنچه گشاده آمده است به برادر یله کنم. (تاریخ بیهقی).
مگر نذر کردی که هر مه که نو شد
شهی را ببندی و شهری گشایی.زینبی.
و آنگاه روی به اطراف نهاد و آغاز به غزو روم کرد و قسطنطنیه بگشاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص94). و شهر براز از حصار دادن قسطنطنیه ملول شد و تدبیر گشادن آن نبود. (فارسنامهء ابن البلخی ص104). و چندین ولایت هندوستان بگشاد. (نوروزنامه). تا ترکان غزات کرد و فرغانه را بگشاد. (تاریخ بخارای نرشخی ص72). چون شهری یا حصاری گشایند نام گشاینده به حروف جمل برگیرند. (راحة الصدور راوندی). و بشارت داد که فلان قلعه را به دولت خداوند گشادیم. (گلستان).
|| شاد کردن. خوش کردن :
دو چشم سیر نگردد همی ز دیدن او
دل گره زده بگشاید آن گشاده جبین.
فرخی.
|| جدا کردن. منفصل نمودن :
من نیز مکافات شما بازنمایم
اندام شما یک به یک از هم بگشایم.
منوچهری.
|| حل کردن چنانکه مسئله دشواری را :کسری عاجز گشت بزرجمهر را بیرون آورد و از او فریاد جست و عذرها خواست و بزرجمهر آنرا بگشاد و بگفت که وصیت همچنان بود. (مجمل التواریخ و القصص). پس شاه هندو... شطرنج فرستاد و هزار خروار بار اگر بازی برجای نیارید همچنان زر و گوهر و طرایفها که فرستاده بود بدهند، بزرجمهر آن را بگشاد. (مجمل التواریخ و القصص). و بزرجمهر آنرا بگشاد [ شکل شطرنج را ] و بر آن یک باب بیفزود. (راحة الصدور راوندی).
سخن از مطرب و می گوی و راز دهر کمتر جوی
که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را.
حافظ.
|| رها کردن. اطلاق. روان کردن : اگر می بندند شکم برمی آید و درد همی می گیرد و اگر می بگشایند سیلان می افتد و ضعف پدید می آید. (چهارمقاله). || باز کردن. به یک سو نهادن : و سلاح از تن بگشادند و رخت و غنیمت بنهادند. (گلستان). || بهم زدن : این دوستی چنان مؤکد گردد که زمانه را گشادن آن هیچ تأثیر نماند. (تاریخ بیهقی). || شرح دادن. بیان کردن. بازگفتن :
به خراد برزین چنین گفت شاه
که بگشای تا تو چه دیدی به راه.
فردوسی.
|| انداختن. افکندن. رها کردن : بهرام تیر بگشاد و به پشت شیر زد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
یکی ترک تیری بر او [ شیدسب ] برگشاد
شد آن خسرو شاهزاده به باد.دقیقی.
گشاد از کمین بر کبوتر خدنگ
تنش چون نشانه فرودوخت تنگ.
فردوسی.
همی کشید به نام رسول سخت کمان
همی گشاد به نام خدای تیر خدنگ.فرخی.
گر به نخجیر کسی تیر گشاید چه عجب
این عجب بر دل ما تیر گشاید نخجیر.
سوزنی.
کجا دو تیر گشاید پی نشانه زدن
بود به حکم ز سوفار این نشانهء آن.
سوزنی.
ز شست صدق گشادم هزار تیر دعا
ولی چه سود یکی کارگر نمی آید.حافظ.
|| آشکار کردن :
بگشای راز عشق و نهفته مدار عشق
از می چه فائده ست به زیر نِهنبنا.
کسایی.
پس آن گفتهء شاه بیژن بیاد
همی داشت آن راز بر من گشاد.فردوسی.
همی رفت با او همیدون به راه
بر او راز نگشاد تا چند گاه.فردوسی.
به شاه گرانمایه گفت ارنواز
که بر ما بباید گشادنْتْ راز.فردوسی.
شه آن راز نگشاد بر دخترش
همی بود تا دختر آمد برش.اسدی.
صواب آن شد که نگشایی به کس راز
کنی فردا سوی نخجیر پرواز.نظامی.
با وحوش از نیک و بد نگشاد راز
سر خود با جان خود میراند باز.مولوی.
داود نبی چو برگشادی اسرار
گفتی پسرا پند من از دل مگذار.یوسفی.
- آب گشادن از کسی و از جایی؛ مدد و یاری از سویی دست دادن :
هزار بیت بگفتم که آب از آن بچکید
که جز ز دیده دگر آبم از کسی نگشاد.
کاتبی.
- بازگشادن؛ باز کردن. آشکار کردن :
در روی تو گفتم سخنی چند بگویم
رو بازگشادی و در نطق ببستی.
سعدی (طیبات).
- برگشادن؛ باز کردن. واکردن. گشودن :
سعادت برگشاد اقبال را دست
قران مشتری در زهره پیوست.نظامی.
رضوان ما مگر سراچهء اقبال برگشاد
کین حوریان به ساحت دنیی خزیده اند.
سعدی (بدایع).
در چشم برگشادن به بهشت بامدادی(11)
نه چنان لطیف باشد که به دوست برگشایی.
سعدی (طیبات).
- || بیرون آوردن. برون آوردن. برآوردن :
طلب کردش به خلوت شاهزاده
زبان چون تیغ هندی برگشاده.نظامی.
- || جاری کردن. روان کردن :
از آن غم دستها بر سر نهاده
ز دیده سیل طوفان برگشاده.نظامی.
- || دراز کردن :
گفت پشه داد من از دست باد
کو دو دست ظلم بر ما برگشاد.مولوی.
- پای زنی را گشادن؛ طلاق گفتن او : و این بدان شرط کنم که پای اراقیت را برگشائی. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
- پرواز گشادن؛ پرواز کردن. به پرواز درآمدن :
امروز که پر شکسته شد باز
آن کبک دری گشاد پرواز.نظامی.
- تراک گشادن؛ برآمدن صدا. بیرون آمدن صدا و آواز :
از دل و پشت مبارز برگشاید صد تراک
کز زه عالی کمان خسرو آید یک ترنگ.
عنصری.
- تیر گشادن؛ انداختن و افکندن تیر.
- چهره گشادن؛ خندان و شاد شدن. بشاشت نمودن :
سخن گفت خندان و بگشاد چهر
بر تخت بنشست بوزرجمهر.فردوسی.
چو بر آفرین شاه بگشاد چهر
فرستاده پیشش بگسترد مهر.فردوسی.
- خون گشادن؛ خون جاری شدن. خون روان گشتن : و او را در آن صحرا بسیار بدوانید چنانکه خون از بینی او بگشاد. (چهارمقاله).
چه آنجا کن کز آن آبی برآید
رگ آنجا زن کز آن خونی گشاید.نظامی.
- دست گشادن به تیر؛ تیراندازی را شروع کردن : امیر غلامان را گفت دستها به تیر بگشایند، غلامان تیر انداختن گرفتند. (تاریخ بیهقی).
- دل گشادن؛ شاد شدن دل. غم دل رفتن. خوشحال و مسرور شدن : ادریس گفت ای جوانمرد یک ساعت بیا به نظارهء قدرت خداوند به صحرا رویم تا دل ما بگشاید. (قصص الانبیاء).
بگشا بند قبا تا بگشاید دل من
که گشادی که مرا بود ز پهلوی تو بود.
حافظ.
- راه گشادن؛ راه دادن. اجازت عبور دادن :مصالحه رفت بشرط آنکه بیست هزار دینار به داعی فرستد تا او را راه گشایند که با خراسان شود. (تاریخ طبرستان).
- راز گشادن؛ آشکار شدن راز. افشا کردن راز :
بدو راز بگشاد و زو چاره جست
کز آغاز پیمانْتْ خواهم درست.فردوسی.
به دوست گرچه عزیز است راز دل مگشای
که دوست نیز بگوید به دوستان عزیز.
سعدی.
- رگ گشادن؛ فصد کردن. رگ زدن : وردینج آن است که نخست رگ قیفال بگشایند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
نیش فصاد اجل پیکان اوست
کو همه رگهای جان خواهد گشاد.خاقانی.
- روزه گشادن؛ افطار کردن. روزه را خوردن :
من روزه بدین سرخ ترین آب(12) گشایم
زآن سرخ ترین آب(13) رهی را ده و مسته.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص77).
و سلطان تنها در سرای روزه میگشاد. (تاریخ بیهقی). استادم بونصر روزه بنگشاد و سخت غمناک و اندیشمند بود. (تاریخ بیهقی). اندرگرفتن روزه و گشادن تو نیز تعصب مکن. (منتخب قابوسنامه).
و چون وقت روزه گشادن شدی آنرا طعام بهشتی پیش آوردی و بخوردی. (قصص الانبیاء). هفت روز است چیز نخورده تا مگر بر شما روزه بگشاید. (قصص الانبیاء). و اندر این غزو آیت آمد به روزه گشادن بیماران. (مجمل التواریخ و القصص).
در این روزه چو هستی پای بر جای
به مردار استخوانی روزه مگشای.
نظامی.
و آن روز که روزه دار بودی موافقت کردی و روزه را گشادی. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص145).
- زبان گشادن و برگشادن؛ تکلم کردن. آغاز به سخن کردن :
نگویم من این خواب شاه(14) از گزاف
زبان زود نگشایم از بهر لاف.ابوشکور.
به فرمان او پس زبان برگشاد
سخنها یکایک همه کرد یاد.فردوسی.
همه نامداران پاسخ گزار
زبان برگشادند بر شهریار.فردوسی.
بخندد همی بلبل از هر دوان
چو بر گل نشیند گشاید زبان.فردوسی.
و عالم بدین تهنیت زبان بگشاد. (سندبادنامه).
- سخن گشادن؛ سخن گفتن :
گشادند بر آفریدون سخن
که نو باش تا هست گیتی کهن.فردوسی.
امیر اشارت کرد تا همگان را بنشاندند دورتر و پس سخن بگشاد. (تاریخ بیهقی).
- شست گشادن؛ انداختن شست. افکندن کمان :
چو آمدش هنگام بگشاد شست
بر گور نر با سرونش ببست.فردوسی.
- عنان برگشادن؛ رها کردن عنان. به شتاب رفتن : باد شمال عنان برگشاده... درآمد. (کلیله و دمنه).
- فروگشادن؛ باز کردن :
از جنیبت فروگشاید ساخت
آینه بر عذار بندد صبح.خاقانی.
- || بهم زدن. بر هم ریختن :
عقد نظمش را فروخواهم گشاد
بر سر شاه اخستان خواهم فشاند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص108).
- کمر گشادن از کاری؛ منصرف شدن از آن :
پدر تا بود زنده با پیر سر
از این کین نخواهد گشادن کمر.
فردوسی.
- گره گشادن؛ گره باز کردن. انشاط. نشط.
- || مجازاً مشکلی را حل کردن. و رجوع به گره گشادن شود.
- گوش گشادن؛ نیک استماع کردن :
بر آن ابر پرّان خجسته سروش
به گودرز گفتا که بگشای گوش.
فردوسی.
بگفتند کای شاه با رای و هوش
یکی اندر این کار بگشای گوش.فردوسی.
بر آن نالهء زار بگشاد گوش
که افراسیاب از دل پرخروش.فردوسی.
- لب گشادن؛ سخن گفتن :
چنان بد که ضحاک خود روز و شب
به نام فریدون گشادی دو لب.فردوسی.
که همداستانی مکن روز و شب
که کس پیش خسرو گشاید دو لب.فردوسی.
چو از خواب بیدار شد سروبن
به سیندخت بگشاد لب بر سخن.
فردوسی.
- واگشادن؛ بازگشادن. باز شدن :
ز لعلش بوسه را پاسخ نخیزد
که لعل ار واگشاید در نریزد.نظامی.
- || باز کردن :
عجز فلک را به فلک وانمای
عقد جهان را ز جهان واگشای.نظامی.
(1) - vishatan.
(2) - vi-sa.
(3) - vishat.
(4) - vi-sha.
(5) - vi + sa.
(6) - vi + hay.
(7) - veshiian.
(8) - goshidan. (9) - ن ل: تو گشایی.
(10) - ن ل: هزار ترکستان.
(11) - ن ل: در چشم بامدادان به بهشت برگشودن، که در این صورت شاهد مثال نمی تواند باشد، چرا که از مصدر برگشودن است.
(12) - ن ل: باده.
(13) - ن ل: باده.
(14) - ن ل: ای خوب شاه.

گشادنامه.

[گُ مَ / مِ] (اِ مرکب) فرمان پادشاهان را گویند و آنرا بعربی منشور خوانند. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). فرمان و حکم و منشور پادشاهان در رخصت و مأموریت و آزادی کسی به جایی. (آنندراج) (انجمن آرا). نامهء سرگشاده و مقصود حکمی بوده است که به دست خود مأمور میدادند و مأموریت او را در آن ذکر میکرده اند و به منزلهء اعتبارنامه است: امیر به خط خویش گشادنامه نبشت بر این جمله: بسم الله الرحمن الرحیم، محمودبن سبکتگین را فرمان چنان است این خیلتاش را که به هرات بهشت روز رود، چون آنجا رسید یکسر تا سرای پسرم مسعود شود، از کس باک ندارد، و شمشیر برکشد و هر کسی وی را از رفتن بازدارد گردن وی بزند، و همچنان بسرای فرودرود، و سوی پسرم ننگرد و از سرای عدنانی به باغ فرودرود و بر دست راست باغ حوضی است و بر کران آن خانه ای بر چپ، درون آن خانه رود و دیوارهای آنرا نیکو نگاه کند تا بر چه جمله است و در آن خانه بیند و در وقت بازگردد، چنانکه با کس سخن نگوید و بسوی غزنین بازگردد. و سبیل قتلغ تگین حاجب بهشتی آن است که بر این فرمان کار کند اگر جانش به کار است. و اگر محابایی کند جانش برفت. و هر یاری که خیلتاش را بباید داد بدهد تا بموقع رضا بمشیة الله و عونه و السلام. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص123). گشادنامه نبشتم و رکابدار برفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص305). و آن گشادنامه را مهر کرد و به وی داد. (تاریخ بیهقی). قتلغ گشادنامه را بخواند و به امیر مسعود داد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص118).
ای حکم ترا قضای یزدان
داده چو قدر گشادنامه.انوری.
گشادنامهء فتح تو هر کجا که رسید
کنند بر تو ملوک جهان ثناخوانی.
مجیر بیلقانی.
داری گشادنامهء جان در ده فلک
کو ده کیا که نزل تو اینجا برافکند.
خاقانی.
خواهی که نزل ما دهدت ده کیای دهر
بستان گشادنامه بعنوان صبحگاه.خاقانی.
|| عنوان کتابت و فرمان هم هست، یعنی آنچه بر سر کتابها نویسند و این لغت با کاف تازی هم آمده است. (برهان) (جهانگیری). || نامه. صحیفه. کتاب :
مدح او را گشادنامهء طبع
عقل پرور چو علت اولی است.
سیف اسفرنگ.

گشادنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) آنچه لایق گشودن باشد.

گشاده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) باز. مقابل بسته. مفتوح: هرج الباب؛ گشاده گذاشت در را. (منتهی الارب) :
گشاده در هر دو آزاده وار
میان کوی کندوری افکنده خوار.
ابوشکور.
چو خسرو [ پرویز ] گشاده در باغ دید
همه چشمهء باغ پرماغ دید.فردوسی.
سرایش را دری بینی گشاده
بدر بر چاکران را شهد و شکر.فرخی.
بر آخورش استوار بیند چنانکه گشاده نتواند شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص98). اگر وقت سرما باشد جای گشاده نشیند تا با هوای صحرای خوی کرده شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نظر در قعر چاه افکند [ مرد ]اژدهایی سهمناک دید دهان گشاده. (کلیله و دمنه). || جاری. روان :
بجای سرکه و حلوای دهر خون خور از آن
که خون گشاده چو سرکه ست و بسته چون حلوا.
مجیر بیلقانی.
|| شاد. بشاش. خندان. خوش :
چون قدر تو عالی و چو روی تو گشاده
چون عهد تو نیکو و چو حلم تو رزین است.
منوچهری.
جستم از نامه های نغزنورد
آنچه دل را گشاده تاند کرد.نظامی.
روی گشاده ای صنم طاقت خلق میبری
چون پس پرده میروی پردهء خلق میدری.
سعدی (طیبات).
|| آزاد. رها مقابل مقید. مقابل بند نهاده : اکنون چون کار بر این جایگاه رسید و به قلعهء کوه تیز میباشد گشاده... صواب آن است که عزیزاً و مکرماً بدان قلعت مقیم میباشند. (تاریخ بیهقی). سخت ترسانیدش و گفت کنیزک تدبیر کار خود بساز تا گشاده ای. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص231). || روشن. واضح. علنی :
بگویم گشاده چو پاسخ دهید
به پاسخ مرا روز فرخ نهید.فردوسی.
سوی استادم بر خط خویش مسطوره نبشته بود و سخن گشاده بگفته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص549). || فصدشده (رگ). بریده. بازکرده :
رگ گشادهء جانم به دست مهر که بندد
که از خواص به دوران نه دوست ماند نه خویشم.
خاقانی.
- آب گشاده؛ آب روان. آب جاری :
صهبا گشاده آبی و زر بسته آتشی است
من آب و آتش از زر و صهبا برآورم.
خاقانی.
- || شربت یا مربی.
- || می. باده :
زر به بهای می چو سیم مکن گم
آتش بسته مده به آب گشاده.خاقانی.
- چهره گشاده؛ آنکه صورتش مکشوف باشد.
- || آرایش شده. زیبائی یافته. زیباشده : سپر ماه چهره گشادهء قلم قدرت اوست. (سندبادنامه ص2).
- خاطر گشاده؛ ذهن و دل روشن و صافی :
بر خاطر گشاده و روشن ضمیر تو
پوشیده نیست سری جز سر غیب دان.
سوزنی.
- روی گشاده؛ روی باز. بدون حجاب :
دخترکان سپاه زنگی زاده
پیش وضیع و شریف روی گشاده.
منوچهری.
روی گشاده ای صنم طاقت خلق میبری
چون پس پرده میروی پردهء خلق میدری.
سعدی (طیبات).
ترکیب ها:
-گشاده آسمان، گشاده ابرو، گشاده بال، -گشاده پا، گشاده پیشانی، گشاده خاطر، -گشاده خد، گشاده دست، گشاده دل، -گشاده دندان، گشاده دهان، گشاده رخ، -گشاده رو، گشاده روان، گشاده روی، -گشاده زبان، گشاده زلف، گشاده زنخ، -گشاده سخن، گشاده سر، گشاده سلاح، -گشاده کار، گشاده کام.؛ رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.

گشاده آمدن.

[گُ دَ / دِ مَ دَ] (مص مرکب) مفتوح شدن. مسخر شدن : تا آنگاه که حصار به شمشیر گشاده آمد. (تاریخ بیهقی). بر جانب هندوستان روم تا قلعت هایی را گشاده آید. (تاریخ بیهقی).

گشاده بودن.

[گُ دَ / دِ دَ] (مص مرکب)باز بودن. مفتوح بودن :
گشاده ست بر هر کس این بارگاه
ز بدخواه و از مردم نیکخواه.فردوسی.
|| شاد بودن. خوش بودن :
روزی گشاده باشی و روزی گرفته ای
بنمای کاین گرفتگی از چیست ای پسر؟
فرخی.

گشاده پا.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه یا آنچه پای آن گشاده باشد، میان دو پای آن فراخ بود: جانب؛ اسب گشاده پا. (منتهی الارب).

گشاده پیشانی.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب)کسی که در کار گشاده رو باشد و آنرا پیشانی گشاده نیز نامند. (فرهنگ رشیدی). || خوش رو. خندان. بشاش :
پیکری چون خیال روحانی
تازه رویی گشاده پیشانی.
نظامی (هفت پیکر ص73).
به حاجتی که روی تازه روی و خندان باش
فرونبندد کار گشاده پیشانی.سعدی.
|| نورانی. (ناظم الاطباء)

گشاده خاطر.

[گُ دَ / دِ طِ] (ص مرکب)آنکه ذهنش صافی باشد. روشن ضمیر.

گشاده خد.

[گُ دَ / دِ خَدد / خَ] (ص مرکب) فراخ رخساره : از این کشیده قدی، گشاده خدی، لاغرمیان. (سندبادنامه ص237).

گشاده خواندن.

[گُ دَ / دِ خوا / خا دَ](مص مرکب) فصیح و خوانا خواندن. ترتیل.

گشاده دری.

[گُ دَ / دِ دَ] (حامص مرکب)آشکارایی. ولنگ و وازی :
مرا چه زهره و یارای این سخن باشد
گزاف لافی گفتم بدین گشاده دری.
سوزنی.

گشاده دست.

[گُ دَ / دِ دَ] (ص مرکب)جوانمرد. خیر. کریم. سخی. بذال. باسخاوت. طلق الیدین. (دستور اللغة) : و عزیز مردی راست بود اندر عمل اما گشاده دست و شایگان نبود. (تاریخ سیستان). || نافذالامر. مبسوط الید :
گشاده دست شوی در جهان به امر و به نهی
گشاده دست شوی چون گشاده داری در.
رضی الدین نیشابوری.

گشاده دستی.

[گُ دَ / دِ دَ] (حامص مرکب) عمل گشاده دست. سخاوت. رجوع به گشاده دست و گشاده و گشاده شدن شود.

گشاده دل.

[گُ دَ / دِ دِ] (ص مرکب) دلباز. مبسوط :
که پیروز رفتی و بازآمدی
گشاده دل و بی نیاز آمدی.فردوسی.
|| خوشحال و بافرح. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) :
سپه یکسره پیش سام آمدند
گشاده دل و شادکام آمدند.فردوسی.
پذیره شدش رستم زال سام
سپاهی گشاده دل و شادکام.فردوسی.
بفرمود تا پیش او آورند
گشاده دل و تازه رو آورند.فردوسی.
به آئین همه پیش باز آمدند
گشاده دل و بی نیاز آمدند.فردوسی.
|| جوانمرد. دارای بخشش. (از ناظم الاطباء). کریم. بخشنده. || دارای سعهء صدر :
بزرگان ایران گشاده دلند
تو گویی که آهن همی بگسلند.فردوسی.

گشاده دندان.

[گُ دَ / دِ دَنْ] (ص مرکب)آنکه دندانهای او پیوسته نباشد. آنکه میان دندانها گشاده دارد: رجل رُتل؛ مرد گشاده دندان. (منتهی الارب).

گشاده دهان.

[گُ دَ / دِ دَ] (ص مرکب)آنکه دهانی گشاد و فراخ دارد :
سری که اهل قلم پیش او قلم کردار
همیشه بسته میانندی و گشاده دهان.
سوزنی.
|| خوشرو. خنده رو. خوشحال. خندان. طلق الوجه.

گشاده رخ.

[گُ دَ / دِ رُ] (ص مرکب)خندان. بشاش. مسرور :
همه دختران شاد و خندان شدند
گشاده رخ و سیم دندان شدند.فردوسی.

گشاده رو.

[گُ دَ / دِ] ص مرکب) روباز مقابل روبسته. چهرهء روپوش نگرفته. بی حجاب :
خوبرویان گشاده رو باشند
تو که روبسته ای مگر زشتی؟سعدی.
اما در خلوت با خاصان گشاده رو و خوشخو آمیزگار اولیتر. (گلستان). || خوشگل. مقبول. زیبا :
زآن روی که بس گشاده روی است
مویم چو زبان، زبان چو موی است.
نظامی.

گشاده روان.

[گُ دَ / دِ رَ] (ص مرکب)آنکه روانش منبسط باشد. رجوع شود به فرهنگ ولف شود. || دارای سعهء صدر :
زبان برگشاد اردشیر جوان
چنین گفت کای کارکرده گوان
هر آن کس که بر گاه شاهی نشست
گشاده روان باد و یزدان پرست.فردوسی.

گشاده رو بودن.

[گُ دَ / دِ دَ] (مص مرکب) چهرهء باز داشتن. بشاش بودن. خندان رو بودن.

گشاده روزی.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب)خوش روزی. پر رزق و روزی.

گشاده رو شدن.

[گُ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) بشاش شدن. خندان شدن.

گشاده روی.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه حجاب ندارد. آنکه رو نبندد. || بشاش. خندان. شادان. طلق الوجه. (منتهی الارب) :
رسیدند بهرام و خسرو بهم
گشاده یکی روی و دیگر دژم.فردوسی.
|| بشاش. خندان. شادان :
گشاده روی باید بود یکچند
که پای و سر نیاید هر دو در بند.نظامی.
گشاده روی کنی همچو گل وداع مرا
شکسته دل نکنی پیش عندلیبانم.صائب.
رجوع به گشاده رو شود.

گشاده رویی.

[گُ دَ / دِ] (حامص مرکب)بشاشت. انبساط. طلاقت وجه. خوشرویی. تازه رویی :
خورشید بدان گشاده رویی
یک عطسهء بزم اوست گویی.نظامی.

گشاده زبان.

[گُ دَ / دِ زَ] (ص مرکب)کنایه از مردم فصیح و بلیغ باشد. (برهان). کنایه از فصیح زبان. (انجمن آرا). بافصاحت. طلق اللسان :
جوانی بیامد گشاده زبان
سخن گفتن خوب و طبع روان.فردوسی.
گشاده زبان و جوانیت هست
سخن گفتن پهلوانیت هست.فردوسی.
سخن گفت مرد گشاده زبان
جهاندار شد زآن سخن بدگمان.فردوسی.
شکر او گویدی جهان شب و روز
همچو ما باشد ار گشاده زبان.فرخی.
رجوع به گشاده و گشاده زبانی شود.

گشاده زبانی.

[گُ دَ / دِ زَ] (حامص مرکب)فصاحت. عمل گشاده زبان. رجوع به گشاده زبان شود.

گشاده زلف.

[گُ دَ / دِ زُ] (ص مرکب) آنکه مویهای وی گشاده بود و بافته نباشد. (ناظم الاطباء).

گشاده زنخ.

[گُ دَ / دِ زَ نَ] (ص مرکب)گشاده عنان. عنان رهاکرده. آزادعنان :
گشاده زنخ کردش و تیزتک
بدیدش که دارد دل و زور و رگ.
فردوسی.

گشاده سخن.

[گُ دَ / دِ سُ خَ] (ص مرکب) فصیح و زبان آور. (ناظم الاطباء). گشاده زبان :
گشاده سخن مرد با رای و کام
همی آب حیوانْشْ خواند به نام.
فردوسی.

گشاده سر.

[گُ دَ / دِ سَ] (ص مرکب)بی حجاب. سرباز. روی گشاده :
گشاده سر کنیزان و غلامان
چو سروی در میان شیرین خرامان.نظامی.

گشاده سلاح.

[گُ دَ / دِ سِ] (ص مرکب)سلاح را رها کرده. اسلحه از تن بازکرده :
سوی شاه ترکان نهادند سر
گشاده سلاح و گسسته کمر.فردوسی.
گشاده سلیح و گسسته کمر
تنش جای دیگر، دگر جای سر.فردوسی.

گشاده شدن.

[گُ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) باز شدن. مقابل بسته شدن: انشراح؛ گشاده شدن دل. استطلاق؛ گشاده شدن شکم. (تاج المصادر بیهقی). تَفتُّق. (زوزنی). اِنفِتاح. (منتهی الارب). تفتح. (دهار): اِجهاد؛ گشاده شدن هوا. (منتهی الارب) :
اگر خلاف کند با هواش چرخ فلک
ز هم گشاده شود بی خلاف چنبر او.
امیرمعزی (دیوان چ عباس اقبال ص683).
و در دبستان علم و حکمت بر خوانندگان این کتاب از آنجا گشاده شود. (کلیله و دمنه). || رها شدن. آزاد شدن :
گشاده شد آن کس که او لب ببست
زبان بسته باید گشاده دو دست.فردوسی.
کنون چون گشاده شد آن دیوزاد
به چنگ است ما را غم و سرد باد.
فردوسی.
که از جنگ برگشت پیروز باد
گشاده شد از بند پای قباد.فردوسی.
پسر علی... سخت جوان بود، اما بخرد... تا لاجرم نظر یافت و گشاده باشد از بند من. (تاریخ بیهقی). ... بر آخورش استوار ببندد، چنانکه گشاده نتواند شد و اگر گشاده شود خویشتن را هلاک کند. (تاریخ بیهقی). || حل شدن. آسان گشتن. قابل فهم گردیدن :
حدیث مبهم و مشکل بدو گشاده شود
اگر ندانی زو پرس مشکل و مبهم.فرخی.
|| فتح شدن. مسخر شدن : نزدیک من درست شد که امیری از امیران امیه که خلیفهء پیغمبر (ص) باشد بر دست وی شهرستان قسطنطنیه گشاده شود. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). مملکت همه بیشتر بر دست او گشاده شود. (تاریخ سیستان). و طبرستان و تمیشه و دیگر جایها گشاده شد. (مجمل التواریخ و القصص). پس عبدالله بن ابی بکر به سجستان رفت و با نبیل [ رتبیل ] حرب کرد و سجستان گشاده شد. (مجمل التواریخ و القصص). || انجام شدن. درست شدن. بسامان شدن : نمیدانم که این احوال چون است، امیدوارم که این کار بر من گشاده شود. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). || رفع شدن. برطرف شدن : و اگر اتفاق افتد که خداوند تشنج را تب آید بدین تشنج گشاده شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سر باز کردن. ترکیدن : چون آماس گشاده شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و هرگاه که آماس ریم گشاده خواهد شد... و از زور که گشاده خواهد شد نیک بلرزاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر دبیله در یک هفته گشاده نشود یا علامت پختگی پدید نیاید... (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گشاده کار.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب) آن که در کارها جرأت نماید و زود آنها را فیصل دهد. مقابل بسته کار : خواجه گفت: مردی دیداری و کافی است، اما یک عیب دارد که بسته کار است و این کار را گشاده کاری باید. امیر گفت: شاگردان بددل و بسته کار باشند، چون استاد شدند و وجیه گشتند کار دیگرگون کنند. (تاریخ بیهقی). (قمر دلالت کند بر)... گشاده کار با مردمان و عزیز بر ایشان. (التفهیم چ تهران ص384).

گشاده کام.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه خواسته های خود را اجرا کند. کامروا.

گشاده کامی.

[گُ دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل گشاده کام :
لیلی ز سر گشاده کامی
چون ماه فلک بکش خرامی.نظامی.

گشاده کردن.

[گُ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) وسعت دادن. وسیع کردن. گشاد کردن : بند جیحون را از هر طرفی گشاده کردند. (تاریخ بیهقی). || آبکی کردن. بسیار آب کردن در دوغ و شربتی و هر چیزی جز آن. || باز کردن. تفتیح. (زوزنی) :
چو راهت گشاده کند زی مرادی
چنان دان که در پیش دیوار دارد.
ناصرخسرو.
برکه ای باشد که در او سه جوی آب میرود، اگر جوی اول تنها گشاده بود برکه به دو روز پر شود و اگر جوی دویم تنها گشاده گردد به سه روز پر شود و اگر جوی سیم تنها گشاده بود به چهار روز پر آید. اکنون هر سه جوی گشاده کردند بچند روز پرشود. (یواقیت العلوم). || آشکار کردن :
بگردد یکی گرد خرم جهان
گشاده کند کارهای نهان.فردوسی.
زمین گر گشاده کند راز خویش
نماید سرانجام و آغاز خویش.فردوسی.
گشاده کن آن راز با من بگوی
چو کارت چنین گشت تندی مجوی.
فردوسی.
|| شرح کردن. مشکلی را، شرح و تفسیر نمودن. || فتح کردن : امیدوارم که ایزد عزوجل همهء عراق بر دست شما گشاده کند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص283).
- دست کسی را گشاده کردن؛ مزاحم نشدن او. وی را آزاد گذاشتن. دست کسی یا کسانی را آزاد گذاشتن. او را نسبت به آنها مطلق العنان کردن : و دست عیاران بر رعیت گشاده کرد. (تاریخ سیستان). افراسیاب دست ترکان گشاده کرده به خرابی ایران زمین. (مجمل التواریخ و القصص).
- گشاده کردن پای زنی؛ طلاق گفتن : اراقیت فرمان نمیکرد میگفت تا آن جنگ شاه بازپردازی و او پای من گشاده کند، تو روی من بتوانی دیدن. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).

گشاده کف.

[گُ دَ / دِ کَ] (ص مرکب)بذال. بخشنده. باسخاوت. کریم :
صفتش مهتر گشاده کف است
لقبش خواجهء بزرگ عطاست.فرخی.
مفضلا مقبلا گشاده دلا
منعما مکرما گشاده کفا.سوزنی.

گشاده گردیدن.

[گُ دَ / دِ گَ دی دَ](مص مرکب) فتح شدن. مسخر گشتن :
عراق و ایران است این امیر ایران است
گشاده گردد ایران امیر ایران را.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
هزار سال بزی شاد تا به هر سالی
گشاده گردد بر دست تو هزار حصار.
مسعودسعد.

گشاده گشتن.

[گُ دَ / دِ گَ تَ] (مص مرکب) منکشف شدن. آشکار شدن : باز مرغی دیدم که اندرآمد به حجرهء من منقار او از زمرد و پرهای او از یاقوت سرخ چون فرودآمد جهان مرا گشاده گشت از شرق تا غرب بدیدم. (تاریخ سیستان). || باز شدن. مفتوح گشتن: بمیامن آن درهای روزی بر من گشاده گشت. (کلیله و دمنه). || ارسال شدن. فرستاده شدن : و مالها ز بست و ز حد کابل گشاده گشت بر لیث علی. (تاریخ سیستان).

گشاده گفتن.

[گُ دَ / دِ گُ تَ] (مص مرکب) بی پرده گفتن : گشاده تر گفتم که: من زهره ندارم این فصول بر این وجه ادا کنم صواب آن است که بنویسم. (تاریخ بیهقی). || مفصل گفتن، در مقابل مجمل گفتن : تا آنگاه که دیدار باشد که در این معانی سخن گشاده تر گفته آید. (تاریخ بیهقی). و با رسول ابوالقاسم مشافهه است که اندر مشافهه سخن گشاده تر بگفته آمده است. (تاریخ بیهقی).

گشاده مشرب.

[گُ دَ / دِ مَ رَ] (ص مرکب)خوش باور. || خوشحال. شادمان. (از ناظم الاطباء).

گشاده میان.

[گُ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه در کاری تعلل ورزد. (فرهنگ فارسی معین).
- گشاده میان بودن از خدمت؛ در خدمت تعلل کردن. کوتاهی کردن در خدمت :
اگر گشاده میان بوده ام ز خدمت تو
نه بسته بودم پیش مخالف تو کمر.فرخی.

گشاده نبشتن.

[گُ دَ / دِ نِ بِ تَ] (مص مرکب) مفصل نوشتن. مقابل مجمل نوشتن :خواجهء فاضل به زمان ما معتمدی را فرستاد و در این معانی گشاده تر نبشته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص335).

گشاده هنگامان.

[گُ دَ / دِ هَ / هِ] (اِ مرکب)(1) کنایه از فصول اربعه است که بهار و تابستان و پائیز و زمستان باشد. (برهان) (آنندراج).
(1) - جِ «گشاده هنگام»، یک فصل از چهار فصل، برساخته دساتیر. (فرهنگ دساتیر ص264) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گشادی.

[گُ] (حامص) فراخی. فراخا. وسعت. گشادگی. مقابل تنگی و ضیق.

گشاسب.

[گُ] (اِخ) همان گشتاسب مشهور است که پادشاهی بود پدر اسفندیار رویین تن و یکصدوشصت سال پادشاهی کرد. (برهان). همان گشتاسب شاه پسر لهراسب است که اسفندیار پسر او بود و آئین زردشت پسندیده. فردوسی گفته :
چو نیمی شد از شب بشد در بشاسب
به گوشاسب آمدْشْ دخت گشاسب.
گوشاسب به معنی خواب است و در جای خود بیاید و گشتاسب را به تبدیل حروف وشتاسب و بشتاسب نیز گویند. (از انجمن آرای ناصری).

گشاک.

[گُ] (اِ) بازوی درازخانه را گویند و آن از سر دوش است تا آرنج(1). (برهان) (آنندراج). عضد و بازوی دراز یعنی از سر دوش تا آرنج. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ: مصحف «کشال»، قیاس کنید با کشالهء ران (در تداول). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گشان.

[گَ] (اِخ) دهی کوچکی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 48هزارگزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالرو قلعه پاچه به نفتیان. دارای 12 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گشانی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرزان رود شهرستان تویسرکان، واقع در 21000گزی شمال باختر شهر تویسرکان. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 1290 تن سکنه است. آب آنجا از دره، رودخانهء محلی و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، میوه، عسل و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. سرچشمهء کرزان رود از این ده شروع میشود. نزدیکترین راه تویسرکان به همدان و خط سیم تلفن از ده در حدود 12000 گز است. تابستان از ایل قربانعلی به ارتفاعات این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گشای.

[گُ] (نف) گشا. گشاینده. و با شادی، نهانی، دل، کشور، ملک، مشکل، کار و ... به صورت ترکیب آید :
ایا ضمیر تو شادی گشای انده بند
ایا قبول تو نعمت فزای و شادی کاه.
امیرمعزی.
سوم فیلسوفی نهانی گشای
که باشد به راز فلک رهنمای.نظامی.
که ملک جهان را ز فرهنگ و رای
شد از قاف تا قاف کشورگشای.نظامی.
خلف دیدهء سلغر ملک دولت و دین
فلک آیت رحمت ملک ملک گشای.
سعدی (طیبات).
امیر عدوبند مشکل گشای
جوابش بگفت از سر علم و رای.
سعدی (بوستان).
|| (اِمص) گشودن. مقابل بند و بستن : چون شاعر و دبیر سخن گویند اندر او اضداد گرد آید، همچون شب و روز و گشای و بند مانند این عمل را متضاد خوانند. (ترجمان البلاغه رادویانی).

گشایانیدن.

[گُ دَ] (مص) گشادن فرمودن و کنانیدن. (ناظم الاطباء).

گشایش.

[گُ یِ] (اِمص) فرج. فتوح. گشاد. گشودن. فتح: فرج؛ گشایش و دور کردن اندوه را. (منتهی الارب) :
هرکه نخواهد همی گشایش کارش
گو بشو و دست روزگار فروبند.رودکی.
نخستین سخن کو گشایش کنم
جهان آفرین را ستایش کنم.فردوسی.
|| توضیح و تبیین :
چون گشایشهای دینی را ز لفظش بشنوی
سخره زآن پس بر گشایشهای افلاطون کنی.
ناصرخسرو.
قصه چه کنم دراز بس باشد
چون نیست گشایشی ز گفتارم.
مسعودسعد.
هیچ کس سر این ندانست. عبدالمسیح گفت: گشایش این سخن از حال من خیزد. (مجمل التواریخ و القصص). دوم باعث آن بود که از من یادگاری ماند، هرکه بخواهد از آنجا گشایشی بیابد مرا به دعای خیر یاد کند... (تذکرة الاولیاء عطار).
از خم ابروی توام هیچ گشایشی نشد
وه که در این خیال کج عمر عزیز شد تلف.
حافظ.
از آستان پیر مغان سر چرا کشم
دولت در این سرا و گشایش در این در است.
حافظ.
مگر گشایش حافظ در این خرابی بود
که بخشش ازلش در می مغان انداخت.
حافظ.
باشد که گشایشی پدید آید. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص118).
هیچ قفلی نیست در بازار امکان بی کلید
بستگیها را گشایش از در دلها طلب.
صائب.
|| فتح : آغاز گشایش پارس به اول اسلام چنان بود که... (فارسنامهء ابن البلخی ص113). و همت وی همه ساله مصروف بودی به گشایش جهان تا همه جهان را بگرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص72).

گشایش.

[گُ یِ] (اِ) نام آهنگی است در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

گشایش.

[گُ یِ] (اِخ) مولانا... از جملهء ملایانی است که در سال 842 ه . ق . به اورامان سفر کرد تا مردم آنجا را قرآن تعلیم دهد. این ملا چشمانی ضعیف داشت. (از تاریخ کرد رشیدیاسمی ص122).

گشایش.

[گُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 35هزارگزی جنوب باختر مرکز سراسکند و 2هزارگزی به خط آهن میانه به مراغه. منطقه ای است کوهستانی، هوای آن معتدل و دارای 278 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گشایش.

[گُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان از سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 26هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 3هزارگزی جنوب خاوری مراغه به قره آغاج. هوای آن معتدل و دارای 262 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء مردق و چشمه است. محصول آن غلات، چغندر، کرچک، بادام، توتون، نخود و زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گشایش.

[گُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان ازومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 18هزارگزی شمال خاوری ورزقان و 14هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 142 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گشایش دادن.

[گُ یِ دَ] (مص مرکب)وسعت دادن. توسعه دادن. || مجازاً، بر روزی کسی افزودن. زندگانی او را مرفه ساختن :
جهان آفرینت گشایش دهاد
که گر وی ببندد که داند گشاد؟
سعدی (بوستان).

گشایش یافتن.

[گُ یِ تَ] (مص مرکب)وسعت یافتن. || روزی وسیع و فراخ حاصل کردن. || رها گردیدن.

گشایندگی.

[گُ یَ دَ / دِ] (حامص) عمل گشاینده :
جهان از تو دارد گشایندگی
ترا در جهان باد پایندگی.نظامی.

گشاینده.

[گُ یَ دَ / دِ] (نف) فاتح. فتاح. مفتّح. بازکننده :
گشایندهء بند بسته تویی
کیان را سپهر خجسته تویی.فردوسی.
گشایندهء بندهای بدی
همش رای و هم فرهء ایزدی.فردوسی.
بختش هر روز فزاینده باد
دستش هرگاه گشاینده باد.منوچهری.
ای گشاینده یْ در خیبر، قران
بی گشایشهای خوبت خیبر است.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص35).
سعوطی لطیف کننده و گشاینده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
درهای امید بر رخم بسته شده
بگشای خدایا که گشاینده تویی.
(منسوب به شیخ ابوسعید ابوالخیر).
که دایم به دانش گراینده باش
در بستگی را گشاینده باش.نظامی.
تو نیز ای گشایندهء قفل راز
بترس از چنین روز و با ما بساز.نظامی.
|| حل کننده. تفسیرکننده. شرح دهنده :حل کنندهء مشکلات حوادث و گشایندهء معضلات نوایب است. (سندبادنامه ص226).

گشاییدن.

[گُ دَ] (مص) باز کردن. گشودن. فتح کردن : اکنون چنان باش که شقه های خیمه ات را چون فروگشایند جائی دیگر بازتوانی گشاییدن و برآوردن. (کتاب المعارف بهاءولد).

گشب.

[گُ] (ص) جهنده. || خیره کننده. (برهان) (آنندراج). و در رشیدی با بای فارسی آمده است.

گشپ.

[گُ] (ص) جهنده. (فرهنگ رشیدی). رجوع به گشب شود.

گشپ.

[گُ] (اِ) حشرهء ارض. (فرهنگ رشیدی). شاهد و مؤیدی ندارد. رجوع به مادهء قبل شود.

گشت.

[گَ] (مص مرخم، اِمص) حک کردن و محو ساختن. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
تا او ز نقش چهرهء خود پرده برگرفت
ما نقش دیگران ز ورق میکنیم گشت.
اوحدی مراغه ای (از آنندراج).
بسی گناه کبیر و صغیر کردم گشت
که نز کبیر خطر بود و نز صغیر مرا(1).
سوزنی (از آنندراج).
(1) - در این مثال جای تأمل بلکه تعجب است که او گشت را بمعنی محو و حک فهمیده، یعنی گناه بزرگ و کوچک را محو و حک کردم؛ اگر چنین بوده باشد ضد مضمون مصراع ثانی خواهد بود و حال آنکه سوزنی در این قصیده اظهار ندامت از گناههای گذشته و پشیمانی از عملهای رفته کرده... رجوع به آنندراج شود. این شعر در دیوان سوزنی خطی کتابخانهء مؤلف ص185 چنین است:
بسی گناه صغیر و کبیر کردم کسب
که نز کبیر خطر بود و نز صغیر مرا.

گشت.

[گَ] (مص مرخم، اِمص) قیاس کنید با کردی گَشت(1) (تفریح). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). سیر و گشت. (برهان). سیر و گردیدن. (غیاث). مشی و سیر و گردش. (ناظم الاطباء). گشت زمان. صرف دهر. طواف. طوف :
به وصال اندر ایمن بدم از گشت زمان
تا فراق آمد بگرفتم چون بر خفجا.
آغاجی.
نه گشت زمانه بفرسایدش
نه این رنج و تیمار بگزایدش.فردوسی.
ز گشت دلیران بر آن دشت جنگ
چو شب گشت آوردگه تار و تنگ.
فردوسی.
هم آن شد سوی این بلند آسمان
که آگه نبود او ز گشت زمان.فردوسی.
گرد سریر اوست همه گشت آفتاب
سوی سریر اوست همه چشم آسمان.
فرخی.
کرد شاها مهرگان از دست گشت روزگار
باغ را کوته دو دست از دامن فروردجان.
ضمیری.
گرچه از گشت روزگار جهان
در صدف دیر مانده دُرّ یتیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
زمانه و گشت فلک به فرمان ایزد... چنین بسیار کرده است. (تاریخ بیهقی).
همان است گیتی و یزدان همان
دگرگونه مائیم و گشت زمان.اسدی.
دگر گفت کز گشت چرخیم شاد
که بر ما دگر کام شادی گشاد.اسدی.
دیگرت گشته ست حال تن ز گشت روزگار
همچو حال تن سزد گر حال جان دیگر کنی.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص431).
چون در جهان نگه نکنی چون است
کز گشت چرخ دشت چو گردون است.
ناصرخسرو.
خجسته نصرت دین آنکه همچنو فرزند
زمین نزاد ز گشت فلک به هیچ زمین.
سوزنی.
از گشت روزگار سلامت مجوی از آنک
هرگز سراب پر نکند قربهء سقا.خاقانی.
از گشت چرخ کار بسامان نیافتم
وز دور دهر عمر تن آسان نیافتم.خاقانی.
ببین تا چه دید او ز گشت جهان
تو نیز آن مکن تا نبینی همان.نظامی.
|| دیدن و نظاره کردن. (برهان). نظاره. || بازی. || تفرج و تماشا. (ناظم الاطباء). جولان :
بر خاطرم امروز همی گشت نیارد
گر فکرت سقراط بود پر کبوتر.ناصرخسرو.
|| گردش در شب جهت پاسبانی و طواف. || چگونگی و وضع کار. چگونگی کار. || جستجو. (ناظم الاطباء). || (اِ) بیخ: ثنی؛ گشت کوه و نورد نامه. جِزع؛ گشت وادی و خم آن. (منتهی الارب). اثناء؛ گشت. ثنی الحیة؛ گشت مار.
(1) - ghesht.

گشت.

[گَ] (اِ) خربزه. (الفاظ الادویه). خربزه برادر هندوانه. (فرهنگ رشیدی) (برهان). و بمعنی خربزه مثال و شاهدی ندارند (لغت نویسان) شاید پالیز خربزه را که به کاف تازی کشت گویند کاف پارسی گمان برده اند و معنی خربزه دانسته. (آنندراج). || کدو. (ناظم الاطباء). || حنظل. (برهان). حنظل که خربزهء ابوجهل باشد. (فرهنگ رشیدی).

گشت.

[گِ] (اِ) جمیع و همه آمده الوار بسیار گویند. (آنندراج). در تداول لوطیان، همه. همگی. ک. غاطبة. طراً :
گرفتند گردان بکین ساختن
جهان از یلان گشت پرداختن.اسدی.

گشت.

[گَ] (اِخ) قصبه ای است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در 5هزارگزی جنوب فومن. هوای آن معتدل و مرطوب و دارای 3170 تن سکنه است. آب آنجا از نهر گشت و استخر و محصول آن برنج، چای، توتون، سیگار و ابریشم است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان شال و جوراب بافی می باشد. دارای 25 باب دکان است که روزهای دوشنبه بازار عمومی است. ده کوچک رودبارچیره جزء گشت منظور شده است. راه فرعی به فومن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گشت.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان سراوان واقع در 62000 گزی شمال باختری سراوان، کنار راه شوسهء خاش به سراوان. هوای آن گرم و دارای 943 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، پنبه و خرماست. شغل اهالی زراعت است و راه شوسه، پاسگاه ژاندارمری و دبستان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). طایفهء ناحیه سرحدی بلوچستان که در قلعه زندگی میکنند و تمایل به زراعت دارند. زبانشان بلوچ و مذهبشان تسنن است در این ده سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص96).

گشتا.

[گُ] (اِ) بهشت را گویند و بعربی جنت خوانند. (برهان) (آنندراج) :
زآنکه گشتای خوب کاران راست
جمله عقبی حلال خواران است.سنایی.

گشتاز.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان آواجیق بخش حومهء شهرستان ماکو واقع در 2500گزی شمال باختری ماکو و 3هزارگزی جنوب راه ارابه رو باش کند. هوای آن معتدل و دارای 40 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گشتاسب.

[گُ] (اِخ) در اوستا و پارسی باستان ویشتاسپه(1) (یونانی اوستاسپس)(2)مرکب از دو جزء ویشته(3) بمعنی از کار افتاده یا ترسو و محجوب و جزء دوم اسپه(4) همان اسپ است. جمعاً یعنی دارندهء اسب از کار افتاده مورخان ایرانی و عرب نام او را «بشتاسب» و «بشتاسف» نیز ضبط کرده اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام پادشاهی است معروف و او پدر اسفندیار روئین تن بود. گویند یکصدوشصت سال پادشاهی کرد و دین زردشت پذیرفت و چون زردشت کشته گردید بجای او منصوب شد و آیین زردشت را برپای داشت. (برهان). فردوسی نام دو پسر لهراسب را ذکر کرده، گشتاسب، زریر. در بندهش کتاب مذهبی مزدیسنا (پهلوی) فصل 31، بند 29، آمده: «لهراسب، گشتاسب و زریر و برادران دیگر بوجود آمدند»(5). گشتاسب در اوستا ویشتاسپه ذکر شده (یعنی دارندهء اسب چموش). همین کلمه نزد یونانیان هوستاسپس(6) گردیده، مورخان ایرانی و عرب نام او را «بشتاسب» و «بشتاسف» نیز ضبط کرده اند. لهراسب چون از تاج و تخت چشم پوشید، طبق وعدهء قبلی سلطنت را به فرزند هنرمند خود تفویض کرد :
چو گشتاسب را داد لهراسب تخت
فرودآمد از تخت و بربست رخت.
و گشتاسب از آن پس طبق گفتار بندهش، فصل 34 بند 7 و نیز به قول فردوسی 120 سال پادشاهی کرد اما لهراسب خود:
به بلخ گزین شد بر آن «نوبهار»
که یزدان پرستان آن روزگار
مر آن خانه را داشتندی چنان
که مر مکه را تازیان این زمان.
(مزدیسنا تألیف محمد معین ص323).
یکی نام گشتاسب و دیگر زریر
که زیر آوریدی سر نره شیر.فردوسی.
تارک گشتاسب یافت افسر لهراسب
زال همایون به تخت سام برآمد.خاقانی.
رجوع به یسنا ص105 و خرده اوستا ص 31، 32، 40، 55، 60، 132، 224، 227، 228 و تاریخ سیستان ص34 و تاریخ گزیده ص65، 95، 98، 818 و یشتهای پورداود ج2 ص85، 87، 106، 157، 184، 207، 209، 214، 215، 219، 229، 248، 266، 273 و 330 و فهرست مزدیسنا تألیف محمد معین و سبک شناسی بهار ج1 ص4، 8، 9، 14، 36 و 118 و ج2 و ص24، 231 و 244 و فهرست فرهنگ ایران باستان شود.
(1) - Vishtaspa.
(2) - Ystaspes.
(3) - vishta.
(4) - aspa. (5) - یشتها ج2 ص265.
(6) - Hystaspe.

گشتاسب.

[گُ] (اِ) نام برزخی است که میان خلق و خالق باشد برای رسیدن فیض حق(1). (برهان). رجوع به گشتاسپ شود.
(1) - این معنی مجعول است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گشتاسبی.

[گُ سِ] (ص نسبی) منسوب به گشتاسب :
همه کار او را به اندام کرد
پسش خان گشتاسبی نام کرد.
دقیقی (از مزدیسنا تألیف محمد معین ص358).

گشتاسپ.

[گُ] (اِ) نام برزخی است که میان خلق و خالق باشد برای رسیدن فیض حق. (آنندراج). رجوع به گشتاسب شود.

گشتاسپ.

[گُ] (اِخ) نام پادشاهی که پدر اسفندیار روئین تن بود. (آنندراج) (غیاث). نام پنجم پادشاه کیانی که شت زردشت در زمان سلطنت وی مبعوث گردید. (ناظم الاطباء). رجوع به گشتاسب و فهرست ایران باستان شود.

گشتاسف.

[گُ] (اِخ) همان گشتاسب است :گشتاسف واسطهء قلادهء اکاسرهء عجم و کبار ایران بوده است. (سندبادنامه صص4-5).رجوع به مزدیسنا تألیف معین ص82، 108 و نزهة القلوب ص69، 92، 93، 122، 125، 140 و 245 شود.

گشتاسفی.

[گُ سِ] (اِخ) از کنار آب دریا ولایت گشتاسفی است [ که ] گشتاسف بن لهراسب [ آن را ] ساخت و نهری بزرگ از آب کروارس بریده است و از آن جویها برداشته و بر آن دیهای فراوان ساخته. حاصلش غله، برنج، اندک پنبه و میوه بود مردمش سفیدچهره اند و بر مذهب امام شافعی. زبانشان پهلوی بجیلانی باز بسته است. حقوق دیوانیش بر امان سابق پیش از ظهور دولت مغول کمابیش صد تومان این زمان بوده است و اکنون صد و هجده هزار و پانصد دینار است و در وجه اقطاعات عساکر که آنرا ساکن اند متفرق باشد. (نزهة القلوب صص92-93). و رجوع به تاریخ گزیده ص180 شود.

گشتاگشت.

[گَ گَ] (ق مرکب)گردش کنان. راه پویان : این فقیه آزادمرد از وطن خویش بیفتاد و گشتاگشت رفت تا نزدیک ارسلانخان پسر قدرخان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص606).

گشتاور.

[گَ وَ] (اِ مرکب) عزم در اصطلاح مکانیک. (فرهنگستان ص72).

گشت برگشت.

[گَ بَ گَ] (ص مرکب)پیچ برپیچ. (برهان) (آنندراج). || (اِ مرکب) نام رستنی بود بر هم پیچیده، مانند ریسمان بهم تافته و از پنج عدد بیشتر نمی باشد و قاطع شهوت است و اگر طفلی در گهواره گریه بسیار کند در زیر او قدری از آن بگذارند آرام گیرد و بخواب رود و به عربی عشقه گویند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (الفاظ الادویه). صاحب کتاب مخزن الادویه این کلمه را با کاف آورده و شرح مبسوط دربارهء آن نوشته است. رجوع به مخزن الادویه ص483 شود. صاحب آنندراج نیز در عین اینکه این کلمه را در گاف آورده متذکر شد که در کاف عربی مفص مرقوم شده، ولی صحیح آن به کاف فارسی است. گشت بر گشت، بوزیدان یا کافور و سه وزن صبر سیاه. (الفاظ الادویه).

گشتر.

[گَ تَ] (ص تفضیلی) خوشتر. (آنندراج) (غیاث).

گشت رودخانه.

[گَ تِ نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 9هزارگزی جنوب شهر فومن. هوای آن معتدل و مرطوب و دارای 1074 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء گشت و محصول آن برنج، چای، ابریشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و شال و جوراب بافی است. راه مالرو و چند باب دکان دارد و نیز روزهای یکشنبه بازار عمومی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گشت زدن.

[گَ زَ دَ] (مص مرکب) سیر کردن و گردید. (آنندراج) :
به زندان غمم چون لاله در خون کی بود یارب
که چون نرگس قدح بر کف زنم گشت چمن با او.
بنای هروی (از آنندراج).

گشت زمان.

[گَ تِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گشت زمانه صرف دهر. گردش روزگار :
نه گشت زمانه بفرسایدش
نه این رنج و تیمار بگزایدش.فردوسی.
برون کند چو درآمد به خشم گشت زمان
ز قصر قیصر و از خوان خویشتن خان را.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص9).
کسی که عیش بر او تلخ کرد گشت زمان
شود ز دیدن تو عیش تلخ او شیرین.
سوزنی.

گشتسب.

[گُ تَ] (اِخ) مخفف گشتاسب است که پادشاهی بود معروف و مشهور. (برهان) (آنندراج). رجوع به گشتاسب و گشتاسف شود.

گشت سلامتی.

[گَ تِ سَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از خراج باشد که قاضیان هنگام مداورت از رعایا برگیرند. (آنندراج).

گشتک.

[گَ تَ] (اِ) سرگین گردان را گویند و به عربی جعل خوانند. (برهان) (آنندراج). سروری به کاف تازی آورده است.

گشتک.

[گَ تَ] (اِ)(1) نام خط مرموزی موسوم به گشتک و ثبت کنندگان علم نجوم، طب، فلسفه را گشتک دفتران میخواندند. (تاریخ ایران در زمان ساسانیان ص441). رجوع به گشته شود.
(1) - gashtagh.

گشت کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب)سیر کردن و گردیدن. (آنندراج). گشت زدن :
که تا این زمان هرچه رفت از نبرد
به کام دل ما همی گشت کرد.فردوسی.
بادهء گلگون بده تا سوی گل گشتی کنم
یار من چون گل به گلگشت چمن بازآمده است.
میر حسن دهلوی (از آنندراج).
چون ظهوری میکنم گشت جنون
زحمت تحصیل حاصل میکنم.
ظهوری (از آنندراج).
|| محو و ناپدید کردن. (آنندراج). رجوع به گشت زدن شود.

گشتن.

[گَ تَ] (مص) گردیدن. پهلوی وشتن،(1) اوستا وارت(2)، هندی باستان وارتت(3). گردیدن. چرخیدن. دور زدن. بازگردیدن. تغییر کردن. تبدیل شدن. باز آمدن. شدن(4). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || مرادف شدن. (آنندراج). گردیدن. شدن. صیرورت. صَیر. (تاج المصادر بیهقی). صَیروره. (ترجمان القرآن) :
چو گشت آن پریچهر بیمار غنج
ببرید دل زین سرای سپنج.رودکی.
عالم بهشت گشته عنبرسرشت گشته
کاشانه زشت گشته صحرا چو روی حورا.
کسایی.
جهانی شده فرتوت چو پاغنده سد کیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شده جماش(5).
بوشعیب.
چو آمد به برج حمل آفتاب
جهان گشت با فرّ و آیین و آب.فردوسی.
جهان را بخوبی من آراستم
چنان گشت گیتی که من خواستم.
فردوسی.
چون به ایشان بازخورد آسیب شاه
جنگ ایشان عجز گشت و سحر ایشان بادرم.
عنصری.
ماهی را مانستیم از آب بیفتاده و در خشکی مانده و غارت شده و بی نوا گشته. (تاریخ بیهقی).
دانی که چگونه گشت خواهی
اندر پدرت نگه کن ای پور.ناصرخسرو.
یکی علامهء عصر گشت و دیگری عزیز مصر. (گلستان).
تو آتش گشتی ای حافظ ولی در یار درنگرفت
ز بدعهدی گل گویی حکایت با صبا گفتیم.
حافظ.
|| دوران پیدا کردن. چرخیدن. گرد کسی گردیدن :
همی فکند به تیر و همی گرفت به یوز
چو گردباد همی گشت بر یمین و یسار.
فرخی.
ملک چو اختر و گیتی سپهر و در گیتی
همیش باید گشتن چو بر سپهر اختر.
عنصری.
امیر گرد بر گرد قلعت بگشت و جنگ جایها بدید. (تاریخ بیهقی).
گشتن گردون و در او روز و شب
گاه کم و گاه فزون گاه راست.ناصرخسرو.
گشتن این چرخ بس ای هوشمند
نیک دلیل است ترا بر فناش.ناصرخسرو.
گشتن این گنبد نیلوفری
گرنه همی خواهد گشت اسپری.
ناصرخسرو.
نخواهد جز به نامت رفت خامه
نخواهد جز به یادت گشت ساغر.
مسعودسعد.
ندیمان بنشستند و دست به شراب بردند و دوری چند بگشت و وقت همه خوش شد. (تاریخ بخارای نرشخی).
زمانی گشت گرد چشمه نالان
به گریه دستها بر چشم مالان.نظامی.
انجم و افلاک به گشتن درند
راحت و محنت به گذشتن درند.نظامی.
همچنان پیاده در کوهها و بیابانها بی سر و بن می گشت و بر گناهان خود نوحه میکرد. (تذکرة الاولیاء عطار).
|| گردش کردن :
بدان بیشه رفتند هر دو سوار
بگشتند در گرد آن مرغزار.فردوسی.
چو گیو دلاور به توران زمین
بدینسان همی گشت اندوهگین.فردوسی.
غلامان بسیاری بگشتند و بسیار غنیمت یافتند. (تاریخ بیهقی).
در اقصای عالم بسی گشته ام.
سعدی (بوستان).
|| مراجعت کردن : چون قافله از حج بگشتی علمای ایشان بنزدیک خواجه امام ابوحفص آمدندی. (تاریخ بخارای نرشخی ص66). || تغیر. تغییر پیدا کردن. متغیر شدن. بدل شدن. مبدل شدن. دیگرگون شدن: گشتن شراب؛ تغیر آن به سرکه. الرتو؛ بوی دهن گشتن. (از مجمل اللغة) : دل هارون بر برامکه بگشت و جعفر را و یحیی را گران گرفت و یحیی هر روز از هارون گرانی میدید. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
همه رنج او سربسر باد گشت
همه داد و دانش به بیداد گشت.فردوسی.
چنان شد ز کشته همه کوه و دشت
که از خون همه روی کشور بگشت.
فردوسی.
کنون نام کندز به بیگند گشت
زمانه پر از بند و اورند گشت.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1122).
|| مطالعه کردن. (آنندراج) :
گشتیم بر مسائل دانش تمام و بود
هم نارسا دلائل و هم ناتمام بحث.
عبدالرزاق فیاض (از آنندراج).
|| جستجو کردن. تفحص :
فریدون شبستان یکایک بگشت
بر آن ماهرویان همه برگذشت.فردوسی.
کتابخانهء عالم ورق ورق گشتم
خط تو دیدم و گفتم که مدعا اینجاست.
میرزا امان الله امانی (از آنندراج).
|| جنگ کردن. مبارزه نمودن. کشتی گرفتن. زد و خورد کردن : پس مردی از لشکر هانی خود را بیرون افکند پیش هامرز و نام او مزیدبن حارث البکری مردی مردانه و دلیر، اندر جنگ با یکدیگر بگشتند. پس مزید هامرز را شمشیری بزد بر کتف راستش. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
فغان کرد [ پیران ] از آن پس که ای شیرمرد
جهانگیر و شیراوژن اندر نبرد
بیا تا بگردیم هر دو چو شیر
بدان تا که پشت که آرد به زیر.
فردوسی.
همی گشت با هر دو یل پیلسم
به میدان بکردار شیر دژم.فردوسی.
فور اسکندر را به مبارزت خواست و هر دو با یکدیگر بگشتند. (تاریخ بیهقی). || رسیدن. منتقل شدن : همان روز جمازه ای برسید از شیروی و بادان را فرمود که بیعت از ما اهل یمن بستان که پادشاهی فلان روز به ما [ یعنی بشیرویه ] گشت. (مجمل التواریخ و القصص). || گزیدن : و گشتن رتیلا را سود دارد. (الابنیه عن حقایق الادویه). و با شراب کهنه بر جای مارگشته نهند، دردش بنشاند. (الابنیه عن حقایق الادویه). || گشتن شمس و خورشید زائل شدن آن. به جانب مغرب رفتن :
ز بالا چو خورشید گیتی فروز
بگشتی سپهبد [ گودرز ] گه نیمروز
می و رود و مجلس بیاراستی
فرستاده را پیش خود خواستی.فردوسی.
- آشکار گشتن؛ ظاهر شدن :
تجربتش کرد چنین چند بار
قاعدهء مرد نگشت آشکار.نظامی.
- از جا گشتن؛ انتقال یافتن به زمین :
طلایه پراکنده بر کوه و دشت
ببد تا سپاه شب از جا بگشت.اسدی.
- بازگشتن؛ مراجعت کردن :
سراسر زمانه بدو گشت باز
برآمد بر این روزگاری دراز.فردوسی.
کسی کو ببیند سرانجام بد
ز کردار بد بازگشتن سزد.فردوسی.
از کار خیر عزم تو هرگز نگشت باز
هرگز ز راه بازنگشته ست هیچ تیر.
منوچهری.
یک روز به خدمت آمد چون باز خواست گشت امیر وی را بنشاند. (تاریخ بیهقی). بنده را فرمان بود برفتن... و برفت و زشتی دارد بازگشتن. (تاریخ بیهقی). بازگفتی با وی و جواب یافت که چون زشت باشد بازگشتن. (تاریخ بیهقی). و اصحاب اطراف که از درگاه او بازگشتند هر یک به استوار گردانیدن ولایت خویش مشغول شدند. (فارسنامهء ابن البلخی ص107).
هنگام بازگشت همه ره ز برکتست
شب بدروار بدرقهء کاروان شده.
خاقانی (دیوان چ تهران ص416).
شبانگه کآن شکرلب بازمیگشت
همای عشق بی پرواز میگشت.نظامی.
حاجی ما چون ز سفر گشت باز
کرد بر آن هندوی خود ترکتاز.نظامی.
- برگشتن و بگشتن؛ رو تافتن. (آنندراج) :
چو آن کرده شد روز برگشت و بخت
بپژمرد برگ کیانی درخت.فردوسی.
خربزه پیش او نهاد اشن
وز بر او بگشت حالی شاد.غضایری.
احمدبن عبدالله الخجستانی با من بود و از من بگشت. (تاریخ سیستان). و بعد از این چون بهرام چوبین به نهروان رسید و سپاه از خسرو برگشت. (مجمل التواریخ والقصص).
آوخ که چو روزگار برگشت
از من دل و صبر و یار برگشت.
سعدی (ترجیعات).
تا تو برگشتی نیامد هیچ خلقم در نظر
کز خیالت شحنه ای در خاطرم بگماشتی.
سعدی (طیبات).
- || درغلطیدن :
همای شخص من از آشیان شادی دور
چو مرغ حلق بریده به خاک برمیگشت.
سعدی (بدایع).
- بیچاره گشتن؛ بیچاره شدن. درمانده گردیدن :
چو بیچاره گشتند و فریاد جستند
بر ایشان ببخشود یزدان گرگر.دقیقی.
- پاره گشتن؛ پاره شدن : حاتم طائی که بیابان نشین بود اگر شهری بودی از جوش گدایان بیچاره شدی و جامه بر او پاره گشتی. (گلستان سعدی).
- پرنیان گشتن؛ سبز شدن. حریر یا بمانند حریر شدن از سبزه و گل :
آمد آن نوبهار توبه شکن
پرنیان گشت باغ و برزن و کوی.رودکی.
- پیرامن کسی یا چیزی یا جایی گشتن؛ دور وی گردیدن :
دلی که دید که پیرامن خطر میگشت
چو شمع زار و چو پروانه دربدر میگشت.
سعدی (بدایع چ فروغی ص72).
- درگشتن؛ درغلطیدن : چون کدبانو فاطمه این سخن بشنید، حالتی در وی پیدا شد و بیهوش گشت و از بام درگشت. (اسرار التوحید ص64).
- ستوه گشتن؛ عاجز شدن. عاجز گشتن :
در کارها بتا، ستهیدن گرفته ای
گشتم ستوه از تو من از بس که بستهی.
بوشعیب.
- سیر گشتن؛ سیر شدن. اشباع گردیدن :
زمین شد ز خون سواران سیاه
نگشتند سیر اندر آوردگاه.فردوسی.
- فرتوت گشتن؛ پیر شدن :
پیر فرتوت گشته بودم سخت
دولت تو مرا بکرد جوان.رودکی.
- ممکن گشتن؛ امکان یافتن : بقوت آن از دست حیرت خلاصی ممکن گشتی. (کلیله و دمنه).
-واقف گشتن؛ : لیکن تو به یک اشارت بر کلیات و جزویات فکرت من واقف گشتی. (کلیله و دمنه).
(1) - vashtan.
(2) - varat.
(3) - vartate. (4) - برای هر یک از این معانی به شواهد جداگانه مراجعه شود.
(5) - در لغت فرس چ اقبال ص467 چنین آمده:
جهانِ شده فرتوت چو پاغنده سر و گیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شاد جماش.
(متن تصحیح مرحوم دهخدا).

گشتنی.

[گَ تَ] (ص لیاقت) قابل گشتن. لایق گردیدن. رجوع به گشتن شود.

گشتو.

[گَ] (اِخ) قریه ای است به پنج فرسنگی میانهء شمال و مغرب شنبه است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص213).

گشت و گدایی.

[گَ تُ گِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گردش برای گدایی.

گشته.

[گَ تَ / تِ] (اِ) ساگ سرخ. (الفاظ الادویه). || سرگین. (الفاظ الادویه). || محکم. (شعوری ج2 ورق 306). شعوری شاهدی نیز آورده است که با معنی مناسب نیست.

گشته.

[گَ تَ / تِ] (ن مف) گردیده. (برهان) (آنندراج):
جهاندیده ای دیدم از شهر بلخ
ز هر گونه ای گشته بر سرش چرخ.
ابوشکور.
سپهبد چو گفتار ایشان شنید
دل لشکر از تاجور گشته دید.فردوسی.
|| متغیر. تغیریافته از جهت بوی یا رنگ. || کاج و لوچ و احول. (برهان) (آنندراج). || شده :
موی سپید و روی سیاه و رخ به چین
بر زینت صدف(1) شده و گشته کاینه.شهید.
زین سمج تنگ چشمم چون چشم اکمه است
زین بام گشته پشتم چون پشت پارسا.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص1).
با ترکیبات بر و سر آید و معانی مختلف دهد:
- بخت برگشته؛ بدبخت. برگشته طالع :
الا تا نخواهی بلا بر حسود
که آن بخت برگشته خود در بلاست.
سعدی (گلستان).
-برگشته بخت؛ بدبخت :
چو بشنید خسرو بپیچید سخت
بر آن خوبرویان برگشته بخت.فردوسی.
- دونیم گشته؛ پاره شده. به دو قسمت شده :
دل دشمنان گشته از وی دونیم
دل دوستان پر ز امید و بیم.فردوسی.
- سرگشته؛ حیران. متحیر. سرگردان :
که سرگشتهء دون یزدان پرست
هنوزش سر از خم بتخانه مست.
سعدی (بوستان).
نگه کرد موری در آن غله دید
که سرگشته هر گوشه ای میدوید.
سعدی (بوستان).
جهاندیده را هم بدرّند پوست
که سرگشتهء بخت برگشته اوست.
سعدی (بوستان).
- فرتوت گشته؛ پیرشده :
گیتی فرتوت گشته پشت دژم روی
بنگر تا چون بدیع گشت و مجدد.
منوچهری.
- گم گشته؛ مفقود :
نشان یوسف گم گشته میدهد یعقوب.
سعدی.
یوسف گم گشته بازآید به کنعان غم مخور
کلبهء احزان شود روزی گلستان غم مخور.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص172).
(1) - در لغت نامهء شعوری بجای صدف، طرف. شاید اصل بوزینهء طَرِف [ بر وزن کتف ] شده باشد. (یادداشت مؤلف).

گشته.

[گَ تَ / تِ] (اِ) نام خطی است مربوط به قبل از اسلام و گویند آن بیست وهشت حرف است که بدان عهود و مواثیق و اقطاعات می نوشتند و نقش مهرهای شاهنشاهان پارس و طراز جامه و فرش و سکهء دینار و درهم بدین خط بود(1). (سبک شناسی بهار ج1 ص77). رجوع به گستج و گشتج و گشتک و پهلوی شود.
(1) - از اینکه خط مهرها و سکه ها را مخصوص به خط گستک دانسته معلوم میشود که مراد خط پهلوی کتیبهء ساسانی است... ولی از کلمه گستج بنظر میرسد که این کلمه معرب گستک باشد که امروز گشتک یا گشته گوئیم یعنی خط تغییریافته، و اگر این وجه تسمیه درست باشد بایستی خط تحریری ساسانی مراد باشد و اتفاقاً نقوش سکه ها و مهرهائی که در اواخر ساسانی به دست هست نیز این معنی را تأیید میکند، چه این نقوش غالباً به خط تحریری یا نزدیک بدانست و تنها سکه های اوایل ساسانی با خط مقطع است. (بهار).

گشته.

[گِ تَ / تِ] (اِ) مرکبی است از عطریات که آنرا به تازی غالیهء مثلث گویند. (انجمن آرا). رجوع به گشته سوز شود.

گشته.

[گُ تَ / تِ] (ص) گرسنه. (ناظم الاطباء). مصحف گشنه است که معنی گرسنه دهد.

گشته سر.

[گَ تَ / تِ سَ] (ص مرکب) قلب سرگشته. (آنندراج). سرگردان :
گرچه بسوزد دل حربه ز تاب
کی دهدش چشمهء خورشید آب
لیک چو خورشید بود جلوه گر
ذره بناچار شود گشته سر.
امیرخسرو (از آنندراج).

گشته سوز.

[گَ تَ / تِ] (اِ مرکب) مجمری که عطریات را در آن سوزانند. (از انجمن آرا). رجوع به گشته شود.

گشته شدن.

[گَ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) رو برتافتن :
از ایرانیان گر خرد گشته شد
فراوان از آزادگان کشته شد.فردوسی.
چو بر دست آن بنده بر کشته شد
سر بخت ایرانیان گشته شد.فردوسی.
|| تغییر یافتن. تبدیل شدن : و اندرگشته شدن ناخنان نشان بیماری سل است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || گردیدن. طی شدن :
دو هفته سپهر اندرین گشته شد
به فرجام چرم خر آغشته شد.فردوسی.

گشتی.

[گَ] (ص نسبی، اِ) پاسبان. نگهبان و پاسبان شب. گزمه. پلیس که شب در گردش است. || خوشی و شادی. || صحت. تندرستی. || مسرور. شادمان. خوشحال. (از ناظم الاطباء).

گشتیا.

[گَ] (ص، اِ) شبگرد و گزمه و پاسبان شب. (ناظم الاطباء). || نگهبان. مستحفظ. کشیک چی. (اشتینگاس).

گشتیل.

[گَ] (اِخ) تیره ای از ایل آقاجری کهکیلویه (از ایلات فارس). (از جغرافیای سیاسی کیهان ص88).

گش خرام.

[گَ خِ / خَ / خُ] (ص مرکب)خرامنده با ناز و تکبر. خرامنده با شادی و خوشی :
تازه رویی چو نوبهار بهشت
گش خرامی چو باد بر سر کشت.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص108).

گشسب.

[گُ شَ] (اِخ) همان گشتاسب است که پدر اسفندیار روئین تن باشد. (برهان). همان گشتاسب شاه پسر لهراسب است که اسفندیار پسر اوست و آئین زردشت پسندیده. (آنندراج). رجوع به گشتاسب شود.

گشسب.

[گُ شَ] (اِخ) نام یکی از نجبای دانشمند ایرانی. (ولف) :
چنین گفت گویا گشسب دبیر
که ای نامداران برنا و پیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2097).
بفرمود پس تا گشسب دبیر
بیامد بر شاه مردم پذیر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2121).

گشسب.

[گُ شَ] (اِخ) نام دانشمند ایرانی معروف در زمان بهرام گور. (ولف) :
فراوان بخندید از او شهریار
بدو گفت نامم گشسب سوار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2173).
بیاید بجای دگر ماهیار
همی ساخت کار گشسب سوار.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2171).
مرا گر همی داد خواهی به کس
همالم گشسب سوار است و بس.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2173).

گشسب.

[گُ شَ] (اِخ) نام یکی از نجبای ایران که پدربزرگ بهرام چوبین باشد. (ولف) :
چو استاد پیروز بر میمنه
گشسب جهانجوی پیش بنه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2340).
ز بهرام بهرام پور گشسب
سواری سرافراز پیچیده اسب.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2589).

گشسب.

[گُ شَ] (اِخ) نام یکی از نجبای ایرانی. (ولف) و بصورت ترکیب های ذیل: آیین گشسب. آذرگشسب. اشتاگشسب. بانوگشسب. کنداگشسب نیز آمده است :
چو خرادبرزین و اشتاگشسب
به فرمان نشستند هر دو بر اسب.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2910).
چو خرادبرزین و اشتاگشسب
فرودآمدند آن دو دانا ز اسب.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2912).

گشسب.

[گُ شَ] (ص) مخفف «گشنسب» رجوع به آذرگشسب شود. پهلوی وشنسب(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). جهنده. خیزکننده. (از برهان). جهنده. (آنندراج). جهنده و خیزنده و آنرا گشسب نیز گفته اند. (انجمن آرای ناصری) (جهانگیری). این معنی بر اساسی نیست و همان گشسپ است.
(1) - vushnasp.

گشسب.

[گَ شَ] (اِ) تفسیر اشراق باشد. (برهان). || پرست که مشتق از پرستیدن است چه ایزد گشسب خداپرست را گویند(1). (برهان).
(1) - به این معنی نیست، بلکه همان معنی اصلی «اسب گشن نر» است؛ جمعاً به معنی فرشتهء اسب نر. رجوع به ایزد و آذرگشسپ شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گشسب بانو.

[گُ شَ] (اِخ) نام دختر رستم،زن گیو : و سیستان و خانهء دستان و رستم همچنانکه اول بود باز فرمود کردن و زال را به خانه بازفرستاد با دخترانش زربانو و گشسب بانو. (مجمل التواریخ و القصص).رجوع به گشسب شود.

گشسپی.

[گُ شَ] (ص نسبی)(1) اشراقی را گویند.
(1) - از برساخته های فرقهء آذرکیوان. رجوع به فرهنگ دساتیر ص264 شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گشف.

[گَ] (اِ) گژف و آن صمغی است سیاه که بر درزهای کشتی مالند. (برهان). گزف. (آنندراج). رجوع به کزف، گژف، کشف و کرف شود. || سیم سوخته. || سواد زرگری. (برهان) (آنندراج). رجوع به گزف، گژف و کرف شود.

گشک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 27000گزی شمال خاوری زرقان و 8000گزی راه شوسهء شیراز به اصفهان. هوای آن معتدل و دارای 330 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). دو فرسخ بیشتر میانهء جنوب و شرق فتح آباد است. (فارسنامهء ناصری).

گشکاویج.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان شینتال بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 26هزارگزی جنوب باختری سلماس و 5هزارگزی جنوب راه ارابه رو خانه سور. هوای آن سرد و دارای 238 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصله به نام گشکاویج بالا و پائین مشهور و سکنهء گشکاویج بالا 182 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گشکر.

[گَ کِ] (اِ) نام نوعی خرما در جیرفت.

گش کسه.

[گِ کَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نمشیر بخش بانهء شهرستان سقز، واقع در 23000گزی شمال باختری بانه، کنار راه شوسهء بانه به سردشت. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گشکو.

[گَ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی کمتر میانهء شمال و مشرق حسن آباد است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص218).

گشکو.

[گُ] (اِخ) دو فرسخ مغربی شمیل است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص226).

گشکیجان.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان لفمجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، واقع در 18هزارگزی باختر لاهیجان و 6هزارگزی لفمجان، کنار نهر کیارود. هوای آن معتدل و مرطوب و دارای 264 تن سکنه است. آب آنجا از نهر کیاجو از سفیدرود تأمین میشود. محصول آن برنج، ابریشم و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گشم.

[گُ] (اِخ)(1) دختر آرشاویر و نام زن سردار تمامی آریک ها بود. (ایران باستان ص2600 و 2619).
(1) - Goshm.

گشمش تپه.

[گُ مُ تَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه دره سی بخش حومهء شهرستان ماکو، واقع در 13هزارگزی شمال باختری ماکو، در مسیر راه شوسهء ماکو به بازرگانان. هوای آن معتدل و دارای 597 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء آق چای و محصول عمده آن غلات، حبوبات و بزرک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گشمی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش جاسک شهرستان بندرعباس، واقع در 33500گزی شمال خاوری جاسک، سر راه مالرو چاه بهار به جاسک. هوای آن گرم و 200 تن سکنه دارد. آب آنجا از رودخانه و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشن.

[گَ / گَ شَ] (ص) محمد معین در حاشیهء برهان ذیل همین کلمه نوشته اند: در اوستا ارشن(1) و در پهلوی گوشن(2) یا وشن(3) به معنی نر و مردانه آمده و در فارسی نیز گشن به ضم اول و سکون دوم به همین معنی است، اما گشن و کشن (با حرکات مختلف) را به معنی بسیار و انبوه نیز گرفته اند. در این بیت به کسر دوم آمده :
سوی رود با کاروان گشن
زهابی بدو اندرون سهمگن.
ابوشکور بلخی.
و در این بیت نیز حرف دوم متحرک است :
از ایوان گشتاسب تا پیش کاخ
درختی گشن بیخ و بسیارشاخ.
دقیقی طوسی (گشتاسب نامه).
بعقیدهء محققان این کلمات بهر دو معنی از یک ریشه میباشند و اصلاً بمعنی نر و فحل و مجازاً بمعنی بسیار، انبوه و فراوان استعمال شده. این بیت ابوشکور بلخی مؤید آن است که بمعنی دوم هم در اصل به سکون دوم بوده و بضرورت شعر متحرک آورده اند :
سپاه اندک و رای و دانش فزون
به از لشکر گشن بی رهنمون.
رجوع به مزدیسنا تألیف معین ص334، برگزیدهء شعر تألیف معین ج1 ص27 شود». بسیار و انبوه باشد. (از برهان قاطع چ معین) (آنندراج). انبوه بود از لشکر و قافله و مال و شاخ درخت و بیشه و آنچه بدین ماند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
وز آن پس گرفتندش [ گیو را ] اندر میان
چنان لشکری گشن شیری ژیان.فردوسی.
چنین گفت کای مرد گردن فراز
چنین لشکر گشن و این گونه ساز.
فردوسی.
چو چشم تهمتن بدیشان رسید
به ره بر درختی گشن شاخ دید.فردوسی.
شه سپه شکن جنگجو ز پیش ملک
میان بیشهء گشن اندرون خزید چو مار.
فرخی.
خسروی با لشکری گشن و قوی
خسروی با لشکری گشن و گران.فرخی.
بجایی دگر دید بر سنگلاخ
درختی گشن برگ بسیارشاخ.اسدی.
همانجای بد مرغزاری فراخ
میانش درختی گشن برگ و شاخ
درختی گشن شاخ بر شیخ کوه
از انبوه شاخش ستاره ستوه.اسدی.
عروسی بهاری کنون از بنفشه
گشن جعد و از لاله رخسار دارد.
ناصرخسرو.
یکسو کش سر از این گشن لشکر
بیهوده مرو پس گشن ساری.ناصرخسرو.
رفته و جسته ز هول و سهم تیغ و تیر تو
در گشن تر بیشه شیر و تنگ تر سوراخ مار.
مسعودسعد.
به شرار دل و دود نفسم
ماند بر عارض جعد گشنت.خاقانی.
(1) - arshan.
(2) - gushn.
(3) - vushn.

گشن.

[گُ] (اِ) طالب نر شدن. (برهان) (غیاث) (آنندراج)(1). || بار گرفتن ماده سایر حیوانات. (برهان) (غیاث). || بارور شدن درخت خرما. (برهان). بارور شدن نخل خرما را نیز گویند چه او را نیز تا گرد نخل نریزند بار نیاورد. (آنندراج). و گویند به درخت خرما که بار نیارد از درخت خرمای دیگر که میوه دار باشد دو چهار خرما گرفته در این درخت بی بر می نهند به قدرت الهی آن درخت بی ثمر مثمر میگردد. (غیاث). گشن خرما. لقاح النحل. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (ص) نر باشد که در مقابل ماده است و درخت خرمای نر که به عربی فحل گویند. (برهان). نر. (آنندراج). فحل. (دهار). گشن از هر حیوان. (منتهی الارب) : گوشت خصی زودتر هضم شود از گوشت گشن. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). و حمل را کبش نام کند، ای گشن. (التفهیم ابوریحان بیرونی).
اسبی گشن است جهان جز به دین
کرد نداندش کسی نرم و رام.ناصرخسرو.
بگیرند سر بز گشن و پایچه و خایهء او همه را بشکنند و با استخوان بکوبند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سحت رشوت باشد در حکم و مهر زنان ناپارسا و مرد گشن فحل و کسب حجام. (تفسیر ابوالفتوح رازی). یاران بنگرستند گشنی دیدند در راهی با زنی بسرو بازی میکرد، گفتند گوسفندی است بازی میکند. (سندبادنامه ص81).
مادیانان گشن و فحل شموس
شیرمردی جوان و هفت عروس.نظامی.
(1) - به گشن آمدن، این معنی را دارد نه «گشن» تنها. رجوع به حاشیه برهان قاطع چ معین شود.

گشن.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بابک بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع در 18هزارگزی شمال باختری تربت حیدریه، سر راه مالرو عمومی به کدکن. هوای آن معتدل و دارای 175 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گشن.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع در 18هزارگزی شمال رود. هوای آن گرم و دارای 333 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و زیره است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. از حسین آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گشن آمدن.

[گُ مَ دَ] (مص مرکب) طالب نر شدن: غنجه؛ زن بگشن آمده :
ز دشت رم گله(1) در هر قرانی
بگشن آید تکاور مادیانی.نظامی.
(1) - ن ل: رملکه، انگله.

گشناباد.

[گُ] (اِخ) شهری است از بلاد بین نیریز و داراب و فسا (در جنوب شهر خیر و شمال شرقی فسا و جنوب غربی نیریز) معرب آن جُشناباد است. (تاریخ مغول ص381).

گشن خواه.

[گُ خوا / خا] (نف مرکب)حیوانی که نر جوید. جفت جو. لاس.

گشن خواه شدن.

[گُ خوا / خا شُ دَ](مص مرکب) نر جستن. طالب نر بودن. استسعاب: اقحفت البقرة اقفاحاً؛ گشن خواه شد گاو ماده. اقحفت الذئبة اقفاحاً؛ گشن خواه شد گرگ ماده. (منتهی الارب).

گشن خواهی.

[گُ خوا / خا] (حامص مرکب) جفت جویی جانور. مستی. لاسی.

گشن دادن.

[گُ دَ] (مص مرکب) تلقیح. (زوزنی). لقاح. (منتهی الارب): تَأبیر؛ گشن دادن خرمابن. (تاج المصادر بیهقی). اطلق النخلة؛ گشن دادن خرمابن را. (منتهی الارب).

گشنسب.

[گُ نَ] (اِ) مرکب از دو کلمه است، گشن در پهلوی و پارسی که در زبان اوستا ورشنه(1) آمده بمعنی نر و نرینه (ورشنه یی(2)بمعنی قوچ است). در پارسی نیز گشن به همین معنی است و در کتابهای فرهنگ مذکور است و نیز در لهجه های محلی ایران این واژه هنوز مستعمل است(3). گشنسب اغلب به اسقاط نون استعمال شده و بدیهی است که تلفظ صحیح آن به ضم گاف است نه کسر آن(4) بنابر آنچه گفته شد معنی تحت اللفظ آذرگشسب (آتش اسب نر) میباشد و بنابراین توجیه لغوی فرهنگها در اینکه «معنی ترکیبی آن آتش جهنده باشد چه آذر بمعنی آتش و گشسب بمعنی جهنده و خیره کننده آمده است و این معنی مناسبت تمام به برق دارد»(5)... درست نیست. (مزدیسنا تألیف محمد معین ص197، 198، 201، 215).
(1) - vareshna.
(2) - varshnay. (3) - در خراسان «گشن کردن درختان» در برخی قری، معمول است و در کوپای اصفهان «گشنیدن» بهمین معنی استعمال میشود. (بهار).
(4) - مجلهء مهر سال دوم شمارهء 3 مقالهء «نامهای شهریاران و دلیران ایران» بقلم بهار.
(5) - برهان.

گشنسب.

[گُ نَ] (اِ) گشنسب و گشسب در جزو نام بسیاری از ایرانیان باستان آمده از آنجمله در افسانه های ملی «بانوگشسب» نام دختر رستم پور زال بشمار رفته(1)، آئین گشسب نام یکی از بزرگان ایرانی دربار هرمز و بقول طبری آذین گشسب سردار هرمز بود که به جنگ بهرام چوبینه رفت(2). مزداگشسب نام سردار دیگر هرمز بود(3). گوگشنسب از مفسرین اوستا در زمان ساسانیان بوده است(4). رجوع به مزدیسنا تألیف محمد معین ص199، 201، 215 و مجمل التواریخ و القصص ص386 و آذرگشسب و بانوگشسب و گوگشنسب شود.
(1) - برهان.
(2) - فرهنگ شاهنامه تألیف شفق ص14.
(3) - همان کتاب ص253.
(4) - رجوع شود به Iranisches Namenbuchتألیف F.Justi .

گشنسب آذار.

[گُ نَ] (اِخ) از جملهء رجالی که قبل از جلوس وهرام پنجم به مقام واستریوشان سالار رسیده است. رجوع به ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص129 و 143 شود.

گشنسب اسپاذ.

[گُ نَ اَ] (اِخ) برادر رضاعی خسروپرویز که فرمانده کل نیروی کشور در زمان او بوده است(1). رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص516 و 517 شود.
(1) - طبری اسپاذگشنسب
Aspadh - Gushnaspنوشته است.

گشنسب داد.

[گُ نَ] (اِخ) سردار ایرانی، ملقب به نخوراگ که زرمهر او را مأمور مذاکره با ارمنیان نموده بود. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص318 و 382 و بعد).

گشنسف.

[گُ نَ] (اِخ) (آل یا خاندان...) همدورهء اردشیر بابکان بوده و بر طبرستان و گیلان و رویان و دماوند حکومت داشت، اجداد او از زمان اسکندر کبیر (330 ق . م.) فرمانروایان ولایات مزبور بودند و حکومت در خاندان او باقی ماند تا در حدود سال 529 م . که کیوس فرزند قباد به حکومت مازندران فرستاده شد. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص178).

گشنک.

[گَ نَ] (اِ) آنرا جعل گویند و آن حشرهء سیاهی است که آنرا سرگین گردان و گردانک نیز گویند. (شعوری ج2 ورق 299).

گشنکان.

[گُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 30000گزی جنوب خاوری شیراز. هوای آن معتدل و دارای 655 تن سکنه است. آب آنجا از چاه و محصول آن غلات، پنبه و تنباکو است. راه فرعی به شیراز دارد. شغل اهالی آنجا زراعت است و در دو محل گشنکان بالا و پائین سکونت دارند. گشنکان بالا دارای 353 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گشن کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) بار گرفتن و باردار شدن :
شنیدم که چل مادیان گشن کرد
یکی تخم برداشت از وی به درد.
فردوسی.
|| با ماده نزدیک شدن : و سعادت وی [ ستور ]خوردن و خفتن و گشن کردن است. (کیمیای سعادت).

گشنگان.

[گِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کیار بخش بروجن شهرستان شهرکرد، واقع در 35هزارگزی شمال باختری بروجن متصل به راه بروجن به شلمزار. هوای آن معتدل و دارای 958 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، برنج و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیبافی است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گشن گرفتن.

[گُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)حامل شدن. آبستن گردیدن :
به فرمان خدا زو گشن گیرد
خدا گفتی شگفتی درپذیرد.نظامی.
رجوع به گشن گیری شود.

گشنگی.

[گُ نَ / نِ] (حامص) گرسنگی :
اگرچه باده نه درخورد باشد آن کس را
که در سرای خود از گشنگی مگس گیرد.
ظهیرالدین فاریابی.

گشنگی.

[گَ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودبار بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 30000گزی باختری کهنوج و 4000گزی شمال راه مالرو کهنوج به گلاشکرد. 25 تن سکنه دارد و مزرعهء هویره جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشن گیری.

[گُ] (حامص مرکب)(اصطلاح گیاه شناسی)(1) عبارت است از آمیختن گامت نر با گامت ماده. در این عمل چند مرحله میتوان در نظر گرفت. اول گرده افشانی، انتقال دانهء گرده به اشکال مختلف صورت میگیرد. اگر گل، نر ماده باشد و پرچم و مادگی آن در یکجا و نزدیک قرار گیرد، انتقال دانهء گرده به آسانی انجام میشود و مستقیماً پس از باز شدن بساک دانه های گرده بر روی کلاله می نشیند. در این حالت گرده افشانی مستقیم است. اگر پرچم و مادگی در یک موقع نرسند و یکی از آنها زودتر بالغ شود، پرچمهای یک گل به مادگی گلهای دیگر که رسیده اند منتقل میشود و اگر گلهای ماده و گلهای نر جداگانه باشند نیز همین عمل صورت میگیرد. گیاهانی که گلهای نر و مادهء آنها جدا، ولی بر روی یک پایه اند تک پایه نامیده میشوند، مانند: ذرت، بلوط و فندق و اگر گلهای نر بر روی یک گیاه و گلهای ماده بر روی گیاه دیگر باشد آنرا دو پایه خوانند، مانند: شاهدانه و خرما، و در تمام این حالت گردافشانی مستقیم است. گردافشانی غیرمستقیم، بوسیلهء باد یا حشرات (زنبور، مگس و پروانه) صورت میگیرد. گاهی نیز بوسیلهء انسان انجام میشود که گرده ها را از روی درخت نر گرفته بر روی درخت ماده می افشانند (خرما). بعضی از دانه های گرده بالهایی دارند که وزش باد انتقال آنها را آسان تر میکند (کاج). آمیزش: همین که دانهء گرده ای بر روی کلاله قرار گیرد ناهمواری سطح آن به همواریهای لاله میچسبد. رطوبت مادهء غذایی و لعابی لاله در داخل گرده اثر کرده لوله گرده ساخته نمیشود... رجوع به گیاه شناسی گلاب ص5 و 182 و 183 شود.
(1) - Fecondation.

گشن نشین.

(1) [گَ نِ] (اِ مرکب) نام روز چهارم است از ماههای ملکی. (آنندراج) (جهانگیری).
(1) - این کلمه در برهان قاطع گشن لشین و در انجمن آرا و ناظم الاطباء گش نشین آمده است.

گشنوئیه.

[گَ ئی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان دراگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 55000گزی شمال باختری حاجی آباد و 15000گزی باختر راه شوسه کرمان به بندرعباس. هوای آن گرم و دارای 106 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن خرما و غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشنه.

[گُ نَ / نِ] (ص) گسن. گسنه. گرسنه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گرسنه. (برهان) (جهانگیری). گرسنه و گسنه. (آنندراج) : پس باد را بفرمود تا آن بساط را بنهاد و خانهء مکه را طواف کرد... پس از مکه بگذشت و از زمین حجاز بگذشت و راهگذارش در بیابان سبا بود و گرما سخت گرم بود و خلق تشنه و گشنه بودند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
یار کارافتاده را یاری هم از یاران رسد
گشنهء بی توشه را سیری هم از بریان رسد.
بسحاق اطعمه.
به دوران جهان دوری به دور خوان نمی ماند
به چشم گشنگان شکلی به شکل نان نمی ماند.
بسحاق اطعمه.
کنون خود گشنه میمانم در این شهر
که ترکان کرده اند آن غله تاراج.
بسحاق اطعمه.
ابر گشنگانید سمع و بصر
چه سمع و بصر بلکه شیر و شکر.
بسحاق اطعمه.
و هرگاه که گشنه یا تشنه میشده اند به مقابر و مزارات اهل الله میرفتند. (مزارات کرمان ص131).

گشنه رود.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 56هزارگزی جنوب معلم کلایه و 33هزارگزی راه عمومی. کوهستان و دارای 260 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و رودخانهء فشام تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، برنج، انگور، پیاز، انار ترش و شغل اهالی زراعت است. دارای هشت خانوار از تیرهء کماسی طایفهء غیاثوند است که در این ده ساکنند. مزارع کله کوه و جبر دزدان جزء این ده می باشد و راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گشنه کان.

[گُ نَ] (اِخ) قریه ای است یک فرسنگی مغرب اصطهبانات. (فارسنامهء ناصری).

گشنه کان.

[گُ نَ] (اِخ) پنج فرسنگی مشرق شیراز محصول شتوی آن دیمی است و صیفی آن از آب چاه اندک شور و تنباکوی آن شهرتی دارد. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص194).

گشنی.

[گُ] (حامص) (از: گشن + ی پسوند، حاصل مصدر، اسم معنی). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رفتن جانور نر باشد بر بالای ماده، یعنی جفت شدن حیوانات با هم. (برهان). جفتی نر با ماده. (آنندراج) (غیاث اللغات). || گشنی درخت، یعنی چیزی از درخت خرمای نر به درخت خرمای ماده دادن. گویند یکسال حضرت رسالت صلوات الله علیه از گشنی درختان منع فرمود در آن سال درختان بار نگرفتند، به عرض رسول رسانیدند که امسال درختان بارور نشدند. حضرت فرمود: انتم اعلم بامور دنیاکم. بعد از آن معتاد همه سال را بجا آوردند. (برهان). بارور کردن درخت خرما. (غیاث) (آنندراج). افشاندگی گرد خرمابن نر بر خرمابن ماده. (ناظم الاطباء). || انبوهی. پرپشتی. بسیاری و انبوهی و گنجان از هر چیزی. (غیاث) :
جعدی سیاه دارد کز گشنی
پنهان شود بدو در سرخاره.رودکی.

گشنی.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان گیسکان بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع در 26هزارگزی شمال خاور برازجان. هوای آن معتدل و دارای 109 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و بادام است. شغل اهالی زراعت، باغداری، قالی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گشن یافته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)جفت گرفته. || باردارشده. || پوشیده. || آسترشده. (ناظم الاطباء).

گشنیان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان لفور بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 16هزارگزی جنوب باختری شیرگاه. هوای آن معتدل و دارای 750 تن سکنه است. آب آن از رودخانه ارز و محصول آن برنج، لبنیات و مختصر چای است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی است. راه آن مالرو است و در تابستان گله داران به ییلاقات گردنه سر و لرزنه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گشنیج.

[گِ] (اِ) گشنیز. رجوع به گشنیز شود.

گشنیج دشتی.

[گِ جِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوع صغیر بادرنجبویه است و نزد اکثر اطبا نوعی از شاهترج است و نزد بعضی مخلصه را نامند و نواب علویخان مرحوم فرموده که آن کزبرهء بری است. (فهرست مخزن الادویه).

گشنی داده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)میوه دارشده. || خرمابن باردارشده. (ناظم الاطباء).

گشنیدن.

[گُ دَ] (مص)(1) آمیختن نر و ماده. (فرهنگستان). گشنیدن یا لقاح عبارت است از اتحاد و ترکیب دو گامت که از این عمل تشکیل سلول واحدی باسم تخم نتیجه میشود. (جانورشناسی عمومی تألیف فاطمی ص26-40).
(1) - Fecondation.

گشنیز.

[گِ] (اِ) در پهلوی گشنیج = گشنیز کردی کشنیش(1) و کشنش(2) (کریاندر، فرانسوی)(3). گشنیز(4) گیاهی است از تیرهء چتریان که برگهای تازهء آن خوراکی و دانه های وی تقریباً کروی و جوهر مخصوصی دارد که بسیار تند است. گشنیج(5). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رستنیس باشد که آنرا به عربی جلجلان گویند. (از برهان). اسم فارسی کزبره است. (تحفهء حکیم مؤمن). نباتی است که تخم آنرا بمجاز گشنیز خوانند و درون آن تخم نیز از مغز تهی است. (آنندراج) (انجمن آرا). تخم معروف است از مزیل و در عرف بفتح کاف عربی شهرت دارد. (غیاث). دانهء کوچک مدوری است که از بوته معطری تحصیل میشود. این بوته از چین آورده شده حالا بسیار متداول است و تخم آنرا در بهار کاشته و از برای معطر بودنش بسیار مستعمل است. (قاموس کتاب مقدس). یک نوع گیاهی از طایفهء چتری که برگ آنرا در پرهیزانهء بیماران داخل کنند. (ناظم الاطباء): تَقدَه یا تِقدِه و جُلجُلان؛ دانهء گشنیز و کنجد. کُسبَرَه. (منتهی الارب) :
این است پند حجت و این است مغز دین
و آرایش سخنش چو گشنیز و کرویاست.
ناصرخسرو (دیوان چ تهران ص82).
از غایت جود و کرم و برّ و مروت
ناخواسته بخشی به همه خلق همه چیز
آن بخت ندارند که ناخواسته یابند
چیز این دو سه تا شاعر بی مغز چو گشنیز.
سوزنی (دیوان ص439).
از تف تیغ فتنه باد تهی
دشمنت را دماغ چون گشنیز.انوری.
گنده از زیره و گشنیز بسر میگردید
نخود آب از عرق و مشک معطر میشد.
بسحاق اطعمه (دیوان چ شیراز ص56).
-آش گشنیز؛ آشی که با گشنیز درست کنند.
- گشنیزپلو؛ پلوی که گشنیز داخل آن کنند.
(1) - kshnish.
(2) - kishnish.
(3) - Coriandre.
(4) - Coriandrum.
(5) - Gishnic.

گشنیز.

[گَ] (اِ) رفتار با ناز و شادمانی و خرامان و شادان باشد. (برهان). شادمان. خرسند. مسرور. خوشحال. شادی و شعف. خوشی و خرمی. (از ناظم الاطباء).

گشنیز حصرم.

[گِ زِ حِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان) (آنندراج). و گشنیزه نیز آمده است :
حرمت می را که می گشنیز دیگ عیشهاست
بر سر گشنیزهء حصرم روان(1) افشانده اند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص114).
(1) - ن ل: گشنیز حصرم از روان.

گشن یزداد.

[گُ یَ] (اِخ)(1) پسر شهرین از نجبای دوره ساسانیان: بعد از مرگ شهرین که از دودمان مهران بود برادرش کس فرستاد و پسر شهرین گشن یزداد (قدیس سابها) را طلب کرد تا مراسم قربانی و غذای مقدس را که حسب المعمول بایستی رئیس خانواده در ملک خانواده انجام دهد بجای آورد، اما دین گشن یزداد دین عیسی گرفته بود؛ چون عمش که قیم او بود از این نکته استحضار یافت، خود را قانوناً مالک اموال خانواده شناخت و چنان افتاد که عم گشن یزداد پس از چند روز وفات یافت و گشن یزداد اموال خویش را متصرف شده در میان فقرا تقسیم نمود. (ایران در زمان ساسانیان چ2 ص341).
(1) - Gushnyazdadh.

گشنیز کوهی.

[گِ زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام نوعی از نبات مخلصه است. (آنندراج) (انجمن آرا). اسم فارسی تخم مخلصه است. (تحفهء حکیم مؤمن).

گشنیزگان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان چادگان بخش داران شهرستان فریدن واقع در 21هزارگزی جنوب داران و 2هزارگزی راه کوهرنگ. هوای آن سرد و دارای 2278 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و رودخانه محلی تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و راه آن ماشین رو است. دبستان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گشنیزه.

[گِ زَ / زِ] (اِ) ابتدای غورهء انگور که به کوچکی به دانهء انگور ماند و های آن برای نسبت است :
زآن حصرم کاصل پادشاهی است
گشنیزه سپهر گندنایی است.
خاقانی (از آنندراج).
رجوع به گشنیز شود.

گشنیزی.

[گِ] (ص نسبی) بسان گشنیز. بمانند گشنیز. || ورقی از اوراق بازی که خالهای آن بشکل برگ گشنیز است. ورق قمار که بر آن صورت گشنیز نقش است: تک خال گشنیزی. دو لوی گشنیزی. ده لوی گشنیزی.

گشنی کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)جفت شدن. نزدیکی کردن. بر ماده برشدن: حائض؛ ناقه ای که نر بر وی گشنی نتواند کرد از تنگی اندامش. (السامی فی الاسامی). استخلاط؛ گشنی کردن اشتر. (تاج المصادر بیهقی).

گشو.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گاوگان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 85هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 12هزارگزی شمال راه مالرو کروک به سبزواران. و دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). قریه ای است فرسخی میانهء جنوب و مشرق ده بارز. (فارسنامهء ناصری ج2 ص217).

گشو.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس، واقع در 8500گزی شمال باختری بندرعباس و 15هزارگزی خاور راه مالرو داراب به بندرعباس. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشواد.

[گَ] (اِخ) نام پهلوان ایرانی :پایتخت کیکاوس پادشاه ایران و چهارم سپاه به گودرز گشواد سپرد. (مجمل التواریخ و القصص ص49). رجوع به کشواد شود.

گشوئی.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر واقع در 3هزارگزی جنوب خاوری گناوه. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گشوئیه.

[گِ ئی یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان رودان بخش کهنوج شهرستان بندرعباس، واقع در 40هزارگزی شمال میناب و 5000گزی باختر راه فرعی کهنوج به میناب. هوای آن گرم و دارای 2500 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن خرما، مرکبات و رنگ است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشودگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) عمل گشادن. عمل گشودن. گشادگی. گشایش. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

گشودن.

[گُ دَ] (مص) گشادن. باز کردن. واکردن. افتتاح :
نبست ایچ در داور بی نیاز
کز آن به دری نیز نگشود باز.فردوسی.
چنین گفت رستم به ایرانیان
که اکنون بباید گشودن میان.فردوسی.
دری بر تو نخواهد زین گشودن
نه معنی خواهدت زین رخ نمودن.
ناصرخسرو.
مبین در نقش گردون کآن خیال است
گشودن بند این مشکل محال است.نظامی.
|| به مجاز، روشن کردن. توضیح دادن. حل کردن. مسئله یا معما و جز آن : اگر نه او [ ابوحنیفه ] راه اجتهاد بنمودی در همه جهان که مسئله بگشودی و خوان مسلمانی او نهاد و مسائل او گشاید دیگران تصرف کردند. (راحة الصدور راوندی). مسایلی که او بگشود نتایج وصی بود. (راحة الصدور راوندی).
حدیث از مطرب و می گوی و راز دهر کمتر جوی
که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را.
حافظ.
|| بمجاز، فرج حاصل آمدن. فتوح پیدا آمدن :از ایشان چیزی نمی گشود و راحتی نمی بود، من نیز سر در کنج عزلت کشیدم. (راحة الصدور).
در میخانه ام بگشا که هیچ از خانقه نگشود
گرت باور بود ورنه سخن این بود و ما گفتیم.
حافظ.
|| از هم باز کردن و به مجاز دریدن. پاره کردن :
امروز بامداد مرا ترسا
بگشود باسلیق به نشکرده.کسایی.
برای تمام معانی رجوع به گشادن و گشانیدن شود.
- ابر برگشودن؛ پراکنده شدن. متلاشی شدن :
نبینی ابر پیوسته برآید
چو باران زو ببارد برگشاید.
(ویس و رامین).
- دست گشودن؛ در بیعت، آماده شدن برای پذیرفتن آن : این بیعت که طوق گردن من است و دست برای آن گشوده ام... عهد خداست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص317).
- دهن گشودن؛ دهن باز کردن :
به جام هیچ بزرگی شبی نبردم دست
به نان هیچ کریمی دهن بنگشودم.
ظهیرالدین فاریابی.
- راه برگشودن؛ راه باز کردن :
چو گرسیوز آمد بنزدیک شاه
بفرمود تا برگشودند راه.فردوسی.
- گوش دل گشودن؛ از ته دل گوش دادن. کاملا" توجه و دقت کردن :
نشنود گفتارهاشان جز کسی
کز خرد بگشود گوش دل تمام.
ناصرخسرو.
- لب گشودن؛ کنایه از سخن راندن. حرف زدن :
از تلخی سؤال کریمی که واقف است
فرصت به لب گشودن سایل نمی دهد.
صائب.

گشودنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) چیزی که لایق گشادن باشد. رجوع به گشادن و گشودن شود.

گشوده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) رجوع به گشودن و گشادن و گشاده شود.

گشی.

[گَ] (حامص) خوشی. خوشحالی. (از آنندراج). || تندرستی. (برهان) (آنندراج). رجوع به کشی شود.

گشی.

[گَشْ شی] (حامص) خرامیدگی و جلوه گری و نازرفتاری. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). || خوشی. خوشحالی. || تندرستی. (از برهان) :
تا بجهان گشی است و خوشی ای صدر
خوش زی و گش با سمن رخان پریوش.
سوزنی (از فرهنگ رشیدی).

گشی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیر بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 90هزارگزی جنوب خاوری خورموج، کنار راه فرعی خورموج به اهرم. هوای آن گرم و دارای 86 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گشی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خاویز بخش اهرم شهرستان بوشهر، واقع در 25هزارگزی جنوب خاور اهرم، در دامنه کوه خورموج. منطقه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل و دارای 327 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن مرکبات و خرماست. شغل اهالی باغبانی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گشیر.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان جی بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 5هزارگزی جنوب خاوری اصفهان و یکهزارگزی شمال جادهء سابق یزد به اصفهان. هوای آن معتدل و دارای 271 تن سکنه است. آب آن از زاینده رود و چاه و محصول آن غلات، پنبه، صیفی و میوه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گشیگان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان گروه بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 22هزارگزی خاور ساردوئیه و 25هزارگزی باختر راه مالرو ساردوئیه به راین. منطقه ای است کوهستانی، هوای آن سرد و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گشین.

[گِ] (اِخ) در دوفرسخی شمالی باشت است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص271).

گشین پائین.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان، واقع در 60هزارگزی جنوب خاوری سراوان و 35هزارگزی جنوب راه فرعی سراوان به کوهک. دارای 3 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گطا.

[گَ] (اِ) چوگان. (ناظم الاطباء).

گعیدگرگ.

[گَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چغانهء بخش شوش شهرستان دزفول، واقع در 34هزارگزی باختر شوش و 36هزارگزی باختر راه شوسهء دزفول به اهواز. هوای آن گرم و دارای 450 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، برنج و کنجد است. شغل اهالی زراعت و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء عرب هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گعیده.

[گَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان آب (بلوک عنافجه) بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 27هزارگزی شمال خاوری اهواز و 8هزارگزی خاور راه آهن اهواز به تهران. هوای آن گرم و دارای 160 تن سکنه است. آب آن از گرم چاه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه آن در تابستان اتومبیل رو میباشد. ساکنان از طایفهء مراونه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گغاز.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت، واقع در 44هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 3هزارگزی جنوب راه مالرو مسکون به کروک است. هوای آن سرد و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن حبوبات، غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء امجزی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گفاص.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبه معمرهء بخش قصبهء معمرهء شهرستان آبادان واقع در 18هزارگزی شمال خاوری نهر قصر و حاشیهء رودخانهء بهمن شیر. هوای آن گرم و دارای 400 تن سکنه است. آب آن از رود بهمن شیر و محصول آن خرما و حناست. شغل اهالی زراعت و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء محیسن هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گفت.

[گُ] (مص مرخم، اِمص، اِ) کلام. قول. گفتار :
کی بر او زرّ و سیم عرضه کنم
خویشتن را به گفت راد کنم.حکاک.
پیچید بزر رخنهء اشعار مرا
بی قدر مکن به گفت گفتار مرا.
شهید بلخی.
سخنگوی هر گفتنی را به گفت
همه گفت دانا ز نادان نهفت.ابوشکور.
بدو گفت اگر باشد این گفت راست
بدین چار چیز او جهان را بهاست.
فردوسی.
بخویشی مادر بدو نگروی
نپیچی و گفت کسی نشنوی.فردوسی.
بدو گفت سودابه گر گفت من
پذیرد، شود رای او جفت من.فردوسی.
زنان گفتار مردان راست دارند
به گفت خوش تن ایشان را سپارند.
(ویس و رامین).
نصر احمد را این اشارت سخت خوش آمد و گفت ایشان را بپسندید و احماد کرد. (تاریخ بیهقی).
چنین داستان آمد از گفت شیر
که شاه ددان است ببر دلیر.اسدی.
چنین گفت کای گرد بیداردل
به گفت بهو خیره مسپار دل.اسدی.
کم کن بر عندلیب و طاووس درنگ
کاینجا همه گفت آمد و آنجا همه رنگ.
مسعودسعد.
غول باشد نه عالم آنکه از او
بشنوی گفت و ننگری کردار.سنایی.
کار آمد حصهء مردان مرد
حصهء ما گفت آمد اینْتْ درد.سنایی.
... با قرّایان صحبت مدار که ایشان غمازان باشند بر درگاه حق، بگفت ایشان خلق را بگیرد، اما به گفت ایشان رها نکنند. (اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابوسعید). و در این دقیقه تأمل باید کردن تا فائدهء گفت ما معلوم شود. (کتاب النقض چ محدث ص525).
هر آنچه گفت همه گفت اوست مستحسن
هر آنچه کرد همه کرد اوست مستحکم.
سوزنی.
گفتی ببرم جان تو اندیشه در این نیست
اندیشه در این است که بر گفت نپایی.
خاقانی.
مدبر نکند کار به گفت عاقل
هرگز نشود به حیله مدبر مقبل.
؟ (از سندبادنامه).
دبیر زبان آور از گفت شاه
جهان کرد بر نامه خوانان سیاه.نظامی.
نه در گفت آید و نه در شنیدن
قلم باید به حرفش درکشیدن.نظامی.
طوطی اندر گفت آمد در زمان
بانگ بر درویش برزد کای فلان!مولوی.
گفت عالم به گوش جان بشنو
ور نماند به گفتنش کردار.سعدی (گلستان).
تنی چند بر گفت او مجتمع
چو عالم نباشی کم از مستمع.
سعدی (بوستان).
بر دوست گفت دشمن هر ساعتی شنیدن
در مذهب ظریفان جرمی است آشکاره.
سیفی نیشابوری.
|| (ن مف، اِ) و گاه صفت مفعولی مرخم باشد به معنی گفتار و سخن. رجوع به گفتار شود. || (ص، اِ) مخفف هنگفت هم هست که هر چیز سطبر و گنده باشد عموماً. (برهان) (جهانگیری). هر چیز هنگفت و کثیف. || و هر پارچه که قماش و بافت آن درهم و سوراخهای آن تنگ باشد. (ناظم الاطباء). و پارچهء گنده و سفت را گویند خصوصاً. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) :
تا باغ و راغ را سلب سبز و گفت زرد
و ابر بهار بافد و باد خزان دهد.
عبدالواسع جبلی (از فرهنگ رشیدی).

گفت.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خواشید بخش ششتمد شهرستان سبزوار واقع در 44هزارگزی جنوب باختری ششتمد و 5هزارگزی باختر راه شوسهء سبزوار به کاشمر. هوای آن معتدل و دارای 65 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گفت.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع در 6هزارگزی جنوب باختری جغتای، سر راه مالرو عمومی شریف آباد قرار دارد. هوای آن معتدل و دارای 484 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیره و کنجد است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و از جغتای اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گفتار.

[گُ] (اِمص) قول. سخن. حدیث. مقاله. مقال. کلام. گفت :
رک که بااند شار بنمایی
دل تو خوش کند بخوش گفتار.
رودکی (احوال و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ج3 ص998).
چیست از گفتار خوش بهتر که او
مرغ را آرد برون از آشیان.حفاف.
زدن مرد را تیغ بر تار خویش
به از بازگشتن ز گفتار خویش.ابوشکور.
سپهبد ز گفتار او شاد شد
سخن گفتن هر کسی باد شد.فردوسی.
همی گفت هر کس که ما بنده ایم
به گفتار خسرو سرافکنده ایم.فردوسی.
یکی ترجمان را ز لشکر بجست
که گفتار ترکان بداند درست.فردوسی.
پیش گفتار بکردار شوی وین عجبست
پیشتر چیزی گفتار بود پس کردار.فرخی.
در فضل گوهرش بتوان یافتن کنون
مدح هزارساله به گفتار پهلوی.
فرخی.
چیزی که همی دانی بیهوده چه پرسی
گفتار چه باید که همی بینی کردار.فرخی.
بر دل مکن مسلط گفتار هر لتنبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر.
شاکر بخاری.
از مار کینه ورتر ناسازتر چه باشد
گفتار چربش آرد بیرون از آشیانه.لبیبی.
خواجهء بزرگ داند که خداوند در این گفتار بر حق است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص397). کس را نرسد که اندیشه کند که این چراست تا به گفتار رسد. (تاریخ بیهقی).
که صد گنج شاید به گفتار داد
که نتوان یکی زآن به کردار داد.
اسدی.
بپذرفتن چیز و گفتار خوش
مباش ایمن از دشمن کینه کش.اسدی.
بر گوینده بیش از گفتار نباشد. (قابوسنامه). اما هرکه را آزمایی به کردار آزمای نه به گفتار که گنجشک به نقد به که طاوس به نسیه. (قابوسنامه).
نگردد به گفتار مستانه غره
کسی کو دل و جان هشیار دارد.
ناصرخسرو.
بجز بر نکو فعل و گفتار خوب
نه بگذار دست و نه بگشای فم.
ناصرخسرو.
آنچت گوید بپذیر و مباش
عاشق بر بیهده گفتار خویش.ناصرخسرو.
گفتار بی کردار ضایع ماند. (کیمیای سعادت). این کتاب چهارده گفتار است و در بخش باب اول از گفتار نخستین. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چو عاجز است ز آثار معجزت خاطر
چو قاصر است ز کردار نادرت گفتار.
مسعودسعد.
...تا آخر هیچ بدی و ناهمواری از او در وجود نیاید به گفتار و کردار. (نوروزنامه). مردم اگرچه با شرف گفتار است چون بشرف نوشتن دست ندارد ناقص بود چون یک نیمه از مردم. (نوروزنامه).
کار کن کار بگذر از گفتار
کاندرین راه کار دارد کار.سنایی.
جایی است مدیح تو که آنجا
گفتار چو حلقه بر در آمد.
عمادی شهریاری.
عیسی از گفتار نااهلی برآمد بر فلک
آدم از وسواس ناجنسی برون رفت از جنان.
خاقانی.
خوش جوابی است که خاقانی داد
از پی رد شدن گفتارش.خاقانی.
چو نام من بشیرینی برآید
اگر گفتار من تلخ است شاید.نظامی.
به خود میگفت کای شوخ ستمکار
چرا گفتی تو آن بیهوده گفتار.نظامی.
چه در کار است با گفتار کردار
پی کردار گرد و ترک گفت آر.
پوریای ولی.
در این گفتار فایده نیست. (کلیله و دمنه).
چون کار ز دست رفت گفتار چه سود
چون دیده سپید گشت دیدار چه سود.
عطار.
بعلت اینکه نمی بینم ایشان را کردار موافق گفتار. (گلستان).
اول اندیشه وآنگهی گفتار
پای بست آمده ست پس دیوار.
سعدی (گلستان).
نه همه گفتار ز انسان خوش است
هرچه پسندیده بود آن خوش است.
امیرخسرو.
نای زن را بین که صوتی دارد و گفتار نی
لاجرم در قول محتاج کس دیگر بود.
امیرخسرو.
هست فرقی میان دیدن و وصل
نیست ذوقی مرا درین گفتار.
اوحدی.
نه تنها عشق از دیدار خیزد
بسا کاین دولت از گفتار خیزد.جامی.
طالب آمل گذشت و طبعها افسرده شد
از چه روی آن آتشین گفتار در عالم نماند.
صائب.
نیست با گفتار لب کیفیت گفتار چشم
خوشتر است از لعل گویا چشم گویایی مرا.
صائب (از آنندراج).
سخندان چون نئی مخلص حدیث زلف کوته کن
که میگردد ز گفتار مسلسل لال رسواتر.
مخلص کاشی (از آنندراج).
|| فکر. خیال :
به پیش پدر شد پر از خون جگر
پراندیشه دل پر ز گفتار سر.فردوسی.
ترکیب ها:
-باطل گفتار؛ بیهوده گفتار. تلخ گفتار. چرب گفتار. خوب گفتار. خوش گفتار. راست گفتار. شکرگفتار. نغزگفتار. نکوگفتار. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود :
آنان که پریروی و شکرگفتارند
حیف است که روی خوب پنهان دارند.
سعدی.
تو در دل من از آن خوشتری و شیرین تر
که من ترش بنشینم به تلخ گفتاری.
سعدی (طیبات).

گفتار درهم.

[گُ رِ دَ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سخنان نامربوط. (آنندراج).

گفتار کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)صحبت کردن. حرف زدن. سخن راندن :
سرو بلند بین که چه رفتار میکند
شوخ شکردهن که چه گفتار میکند.
سعدی (خواتیم).
سرو ایستاده به چو تو رفتار میکنی
طوطی خموش به چو تو گفتار میکنی.
سعدی (بدایع).

گفتاره.

[گُ رَ / رِ] (اِمص) گفتار. قول. سخن. کلام :
گل ز بلبل طیره شد زآن جامه بر خود پاره کرد
زآنکه این پرگوی و او را طاقت گفتاره نیست.
کمال الدین اسماعیل.

گفتاری.

[گُ] (ص نسبی) آنکه تنها گفتار دارد. مرد حرف. مقابل کرداری :
گویی که از نژاد بزرگانم
گفتاری آمدی تو نه کرداری.ناصرخسرو.
رجوع به گفتار شود.

گفتاریدن.

[گُ دَ] (مص) حرف زدن. (آنندراج). گفتن و حرف زدن. (ناظم الاطباء).

گفتاگوی.

[گُ] (اِمص مرکب) گفتگوی : و تخصیص داده اثم را بر گفتاگوی و خصومتی که ممکن باشد آنجا رود. (تفسیر ابوالفتوح رازی). چون گفتاگوی بسیار شد قرار دادند بر قرعه. (تفسیر ابوالفتوح).

گفتان.

[گُ] (اِ) ملخ و هر پرنده ای مانند آن. || ماهی سبزرنگ. (ناظم الاطباء).

گفت شنید.

[گُ شَ] (اِمص مرکب) مکالمه و محاوره. (ناظم الاطباء). رجوع به گفت و شنید شود.

گفتگو.

[گُ تُ] (اِمص مرکب) مکالمت. (آنندراج). مباحثه. مجادله. گفت و شنود :
نگر نرّه دیو اندرین جستجو
چه جست و چه دید اندرین گفتگو.
فردوسی.
می اندر گفتگو آمد پس از گفتار جنگ آمد
خم و خانه بچشم من همه تاریک و تنگ آمد.
فرخی.
و او کسی است که در حکم بر او غلبه نمی توان کرد و در شکست و بست با او گفتگو و برابری نمی توان نمود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310).
همچو آن ابلیس و ذریات او
با خدا در جنگ و اندر گفتگو.مولوی.
گفتگو آیین درویشی نبود
ورنه با تو ماجراها داشتیم.حافظ.
و رجوع به گفتگوی و گفت و گوی شود.

گفتگو کردن.

[گُ تُ کَ دَ] (مص مرکب)سخن گفتن. مذاکره کردن. رجوع به گفتگو و گفتگوی و گفتار شود.

گفتگوی.

[گُ تُ] (اِمص مرکب) گفتگو. مجادله. مباحثه. مکالمه. گفتار :
جهان گشت از آن خرد پرگفتگوی
کز آن گونه نشنید کس روی و موی.
فردوسی.
شبستان همه پر شد از گفتگوی
که اینت سر و تاج فرهنگ جوی.
فردوسی.
بخندید رستم از آن گفتگوی
برافروخت از باده رخسار اوی.فردوسی.
شود روی هامون پر از گفتگوی
دو لشکر به روی اندر آرند روی.
فردوسی.
کارهای جهان به کام تو گشت
گفتگوی تو در جهان افتاد.فرخی.
گفت: اکنون گفتگوی میکنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص356). این است نبشتهء امیرالمؤمنین و گفتگوی او با تو. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص314).
از بهر گفتگوی ز کار جهان و خلق
گفتند گونه گون و دویدند چپ و راست.
ناصرخسرو.
نبینیم سودی در این گفتگوی
کز این بیش جستن فزونی خطاست.
ناصرخسرو.
چشم فلک فارغ از این جستجوی
گوش زمین رسته از این گفتگوی.
نظامی.
بتازی روم را در جستجویم
ببویی با ختن در گفتگویم.نظامی.
چو باشد گفتگوی خواجه بسیار
به گستاخی پدید آید پرستار.نظامی.
بسیار جستجوی تو کردم که عاقبت
عمرم رسید و می نرسد گفتگوی تو.عطار.
بی گفتگوی زلف تو دل را همی کشد
با زلف دلکش تو کرا روی گفتگوست.
حافظ.
غم حبیب نهان به ز گفتگوی رقیب
که نیست سینهء ارباب کینه محرم راز.
حافظ.
گفتگوی کفر و دین آخر به یکجا میکشد
خواب یک خواب است باشد مختلف تعبیرها.
صائب.
مستم از گفتگوی عام چه غم
عاشقان را ز ننگ و نام چه غم.اوحدی.
و رجوع به گفت و گوی، گفتگو، گفتار و گفتن شود.

گفتن.

[گُ تَ] (مص) (از: گف (= گو) + تن، پسوند مصدری) پهلوی، گوفتن(1) جزء اول از ریشهء فارسی باستان گَوب(2)، و رجوع شود به نیبرگ ص84، 85، کردی گوتن(3)، وخی ژوی-ام(4) سریکلی خوی-ام(5) و رجوع به هوبشمان شود. طبری بااوتن(6) گفتن، گیلکی بوتن(7)، بوگوتن(8)، بوگوفتن(9). سخن راندن. تکلم. صحبت کردن. بیان کردن. حرف زدن. تقریر کردن. بنظم درآوردن. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). قول. قیل. قولة. مقال. مقاله. (منتهی الارب) :
من سخن گویم تو کانایی کنی
بر زمانی دست بر دستت زنی.رودکی.
گفت خیز اکنون و ساز ره بسیچ
رفت بایدت ای پسر ممغز تو هیچ.رودکی.
گفت فردا بکشم او را پیش تو
خود بیاهنجم ستیم از ریش تو.رودکی.
و او را قصهء آن دیواربست بگفتند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). اگر ظفر ما را بود باز جای نهیم [ زره های دادهء به قوم را ] و اگر ظفر ایشان را بود این نیز گو هلاک شو. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
ز بدها جهاندارتان یار بس
مگویید از اندوه و شادی به کس.فردوسی.
بدو گفت قیصر که خسرو کجاست
ببایدت گفتن به من راه راست.فردوسی.
گروه دیگر گفتندی که این بت را
بر آسمان برین بود جایگاه و مقر.فرخی.
این همی رفت و همه روی پر از خون دو چشم
وآن همی گفت و همه سینه پر از خون جگر.
فرخی.
بغلگاه میدوخت [ مادر عبدالله زبیر ] و میگفت دندان افشار با این فاسقان تا بهشت یابی چنانکه گفتی بپالوده خوردن میفرستد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص187).
به گفتن ترا گر خطایی فتد
ز بربط فزونت بمالند گوش.
مسعودسعد (دیوان ص873).
میگفتم از سخن زر و زوری بکف کنم
امید زر و زور مرا زیر و زار کرد.خاقانی.
گفت این چه بهار بود گویی
کآورد به ما عبیربویی.نظامی.
به پیاز حاجت بود... رابعه گفت گو پیاز مباش. (تذکرة الاولیاء عطار).
کم گوی و بجز مصلحت خویش مگو
چیزی که نپرسند تو از پیش مگو
دادند دو گوش و یک زبانت ز آغاز
یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگو.
باباافضل.
|| معتقد بودن :
می خواه و گل افشان کن از دهر چه میجویی
این گفت سحرگه گل، بلبل تو چه میگویی.
حافظ.
|| به نظم آوردن. سرودن :
پس پند بپذرفتم و این شعر بگفتم
از من بدل خرما بس باشد کنجال.
ابوالعباس.
تو همی شعر گوی تا فردا
بخشدت خواجه جامهء فافا.بوالجوهر.
ز گشتاسب و ارجاسب بیتی هزار
بگفت و سرآمد ورا روزگار.فردوسی.
دگر نخواهم گفتن همی سرود و غزل
که رفت یک رهه بازار و قیمت سرواد.
لبیبی.
زوزنی... بیتی چند شعر گفت بغایت نیکو. (تاریخ بیهقی).
هر نکته ای که گفتم در وصف آن شمایل
هر کس شنید گفتا للّه در قایل.حافظ.
|| آواز خواندن : و بر اثر ایشان مطربان زدن و گفتن گرفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص276). || کردن. (آنندراج) (غیاث) : امیر وی را بنواخت و نیکویی گفت و به راستی و امانت بستود. (تاریخ بیهقی).
توبه میگفتم ز بس تکلیف بیدردان ولی
میچکد صد توبه از میخانه ذوق باده ام.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
|| نامیدن. خواندن : امیر... غلامان را آواز داد غلامی که وی را قماش گفتندی... درآمد. (تاریخ بیهقی). امیر آواز داد که تو کیستی؟ گفت: مرا بواحمد خلیل گویند. (تاریخ بیهقی). || پنداشتن. گمان بردن :
وآن بناگوش لعلگون گویی
برنهاده ست والغونه به سیم.شهید بلخی.
جان ترنجیده و شکسته دلم
گویی از غم همی فروگسلم.رودکی.
خرامیدن کبک بینی به شخ
تو گویی ز دیبا فکنده ست نخ.ابوشکور.
هیچ نایم همی ز خانه برون
گوییم درنشاختند به لک.آغاجی.
اندر فضایل تو قلم گویی
چون نخلهء کلیم پیمبر شد.منجیک.
به هیچ روی تو ای خواجه برقعی نه خوشی
به گاه نرمی گویی که آب داده تشی.
منجیک.
ویدن فروکشی بخوشی آن می حرام
گویی که شیر مام و پستان همی مکی.
کسایی.
نرم نرمک ز پس پرده به چاکر نگرید
گفتی از میغ همی تیغ زند گوشهء(10) ماه.
کسایی.
همواره پر از پیچ است آن چشم فژآگن
گویی که دو بوم آنجا بر خانه گرفته ست.
عمارهء مروزی.
ریشی چگونه ریشی چون مالهء پت آلود
گویی که دوش تا روز با ریش گوه پالود.
عمارهء مروزی.
لاله بر ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی شیم.
معروفی.
گفتی که شاه زنگ یکی سبز چادری
بر دختران خویش بعمدا بگسترید.بشاره.
وآن حرفهای خط کتاب او
گویی حروف دفتر قسطا شد.دقیقی.
هوا گفتی از نیزه چون بیشه گشت
خور از گرد اسبان پراندیشه گشت.
فردوسی.
بدان سو که او رخش را راندی
تو گفتی که آتش برافشاندی.فردوسی.
تو گفتی همه دشت سرخاب بود
بسان یکی سرو شاداب بود.فردوسی.
ز آب دریا گفتی همی به گوش آمد
که پادشاها(11) دریا تویی و من فرغر.
فرخی.
ای دیده ها چو دیدهء غوک آمده برون
گویی که کرده اند گلوی ترا خبه.فرخی.
آن جخش ز گردنش بیاویخته گویی
خیکی است پر از باد بیاویخته از بار.
لبیبی.
فاخته وقت سحرگاه کند مشغله ای
گویی از یارک بدمهر است او را گله ای.
منوچهری.
وز پرده چو سر برون زند گویی
چون(12) ماه بر آسمان زند خرمن.عسجدی.
درست گویی شیران آهنین چرمند
همی جهانند از پنجه آهنین چنگال.
عسجدی.
همی رفت از زمین بر آسمان گرد
تو گفتی خاک با مه راز میکرد.
(ویس و رامین).
اما قرار نمی یافتم و دلم گواهی میداد که گفتی کاری افتاده است. (تاریخ بیهقی). آواز بوق و دهل بخاست و نعره برآمد گفتی قیامت آمدست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص376). آهنگ سرای اراقیت کرد و در سرا افتاد و مالی فراوان از آنجا برگرفت و همچنین کنیزکان بسیار از آنجا به بیرون آورد. تا اراقیت گوید، دختر ارسلان نامه ای با آن کنیزکان بوده است. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی).
آن شب و آن شمع نماندم چه سود
نیست چنان شد که تو گویی نبود.نظامی.
دهان تنگ تو میم است گویی
شکنج زلف تو جیم است گویی.نظامی.
در باغ بهشت بگشودند
باد گویی کلید رضوان داشت.سعدی.
به یک ژاله میریخت بر کوه و دشت
تو گفتی مگر ابر نیسان گذشت.
سعدی (بوستان).
صبحدم از عرش می آمد خروشی، عقل گفت(13)
قدسیان گویی که شعر حافظ از بر میکنند.
حافظ.
|| گذاشتن. هرچه بادا باد گفتن و این معنی اغلب در امر گفتن آمده است : به پیاز حاجت بود... رابعه گفت گو پیاز مباش. (تذکرة الاولیاء عطار).
زآن باده که در مصطبهء عشق فروشند
ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش.
حافظ.
شکنج زلف پریشان به دست باد مده
مگو که خاطر عشاق گو پریشان باش.
حافظ.
ما چو دادیم دل و دیده به طوفان بلا
گو بیا سیل غم و خانه ز بنیاد ببر.حافظ.
سینه گو شعلهء آتشکدهء فارس بکش
دیده گو آب رخ دجله به بغداد ببر.حافظ.
روی بنما و وجود خودم از یاد ببر
خرمن سوختگان را همه گو باد ببر.حافظ.
- احمدا گفتن؛ شعر سخیف و بی معنی گفتن. رجوع به احمدا شود.
- اذان گفتن؛ حکایت اذان. رجوع به اذان شود.
- اغراق گفتن؛ مبالغه کردن در ستایش یا نکوهش یا توصیف چیزی. رجوع به اغراق شود.
- با خود گفتن؛ اندیشیدن :
گامهای تند بر بام سرا
گفت با خود این چنین زهره چرا.مولوی.
رجوع به ترکیب با خویشتن گفتن شود.
- با خویشتن گفتن؛ با خود سخن گفتن. خود را مخاطب ساختن. با خود حرف زدن :
هجیر آنگهی گفت با خویشتن
که گر من نشان گو پیلتن.فردوسی.
رجوع به ترکیب با خود گفتن شود.
- بازگفتن؛ بیان کردن. شرح دادن. داستان کردن :
همه گفتنی ها بدو بازگفت
همه رازها برگشاد از نهفت.فردوسی.
بازگوی حدیث نامه که چه بود که مرد بدان درشتی نرم شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص370). آنچه پیش از مرگ خوارزمشاه ساخته بود از نبشته و رسول و صلح تا این منزل که آمد بازگفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص358).
که در عالم این چرخ نیرنگ ساز
نه آن کرد کآن را توان گفت باز.نظامی.
بدو حال آن نوش لب بازگفت
شبان چون شد آگه ز راز نهفت.نظامی.
به آخر نماند این حکایت نهفت
به صاحبدلی بازگفتند گفت.
سعدی (بوستان).
شکر فضلت به سالهای دراز
نتوانم به شرح گفتن باز.سعدی (هزلیات).
- بدرود گفتن؛ خداحافظی کردن. ترک گفتن. جدا شدن.
- بد گفتن؛ زشتی کسی را بیان کردن. سخنان زشت در حق او گفتن :
نکو باش تا بد نگوید کست.(بوستان).
نیک باشی و بدت گوید خلق
به که بد باشی و نیکت بینند.
سعدی (گلستان).
- برگفتن؛ بیان کردن. بازگفتن. شرح دادن :
جوان گفت برگوی و چندان مپای
بیاموز ما را تو ای نیک رای.فردوسی.
بباش و میاسای و می خور به جام
چو گردد دلت شاد برگوی نام.فردوسی.
سراسر قصه های خویش برگفت
چنانک از شاه خسرو هیچ ننهفت.نظامی.
چو برگفت این سخن مهمان طناز
نشاندند آن کنیزانش به صد ناز.
نظامی.
پیش پیر قلندری رفتند
ماجرایی که رفت برگفتند.سعدی (هزلیات).
این مطرب از کجاست که برگفت نام دوست
تا جان و جامه بذل کنم بر پیام دوست.
سعدی (بدایع).
- بسیار گفتن؛ پر گفتن. پرحرفی کردن :
سخن کم گوی و نیکو گوی در کار
که از بسیار گفتن مرد شد خوار.
ناصرخسرو.
- به دل گفتن؛ در دل گذراندن. با خود اندیشیدن :
به دل گفت کاین گرد جز گیو نیست
بدین مرز زین خود نشان نیو نیست.
فردوسی.
- بیهوده گفتن؛ سخن بی معنی گفتن. گفتار بی اساس راندن.
- پرت گفتن؛ پرت و پلا گفتن. سخن ناروا گفتن. رجوع به پرت شود.
- پرت و پلا گفتن؛ سخنان بی معنی گفتن. هذیان گفتن. رجوع به پرت و پلا شود.
- پر گفتن؛ بسیار گفتن. سخن بسیار گفتن. رجوع به ترکیب های «پُر» شود.
- ترک گفتن یا به ترک گفتن؛ رها کردن. واگذاشتن : به یکساعت ترک همه بگویمی و سعادت دو جهان در آن شناسمی. (کلیله و دمنه). چندانکه ملامت دیدی و غرامت کشیدی ترک تَصابی نگفتی. (گلستان).
سهل باشد به ترک جان گفتن
ترک جانان نمی توان گفتن.سعدی.
فغان که آن مه نامهربان مهرگسل
به ترک صحبت یاران خود چه آسان گفت.
حافظ.
به ترک خدمت پیر مغان نخواهم گفت
چرا که مصلحت خود در آن نمی بینم.
حافظ.
- تسلیت گفتن؛ دلداری دادن. با گفتار دل کسی را آرامش بخشیدن.
- تعزیت گفتن؛ سرسلامتی دادن. آمرزش مرده و سلامت بازماندگان او را نزد آنان یا بوسیلهء مکتوب خواستن.
- تملق گفتن؛ چاپلوسی کردن.
- تند گفتن؛ سخنان سخت بر زبان راندن.
- تهنیت گفتن؛ مبارک باد گفتن.
- ثنا گفتن؛ دعا گفتن. ستودن. ستایش کردن :
جوانمرد شاطر زمین بوسه داد
ملک را ثنا گفت و تمکین نهاد.
سعدی (بوستان).
- چرند گفتن؛ سخنان بیهوده گفتن. پرت گفتن. رجوع به پرت گفتن و پرت و پلا گفتن شود.
- حکایت گفتن؛ داستان گفتن. قصه گفتن. داستانی را بیان کردن.
- خبردار گفتن؛ (اصطلاح نظامی) گفتن «خبردار» را با صدای بلند تا سربازان راست و مرتب ایستند در مقابل فرمانده خود.
- دروغ گفتن؛ ناراست گفتن.
- دری وری گفتن؛ سخنان بیهوده گفتن. پرت و پلا گفتن.
- راست گفتن؛ مقابل دروغ گفتن.
- زور گفتن؛ باطل گفتن در تداول عامه، سخنی بی دلیل گفتن و پذیرفتن آن خواستن :
دل و جان را همی بباید شست
از محال و خطا و گفتن زور.ناصرخسرو.
- ژاژ گفتن؛ باطل گفتن. بیهوده گفتن. هرزه گفتن.
- سخن گفتن؛ حرف زدن. صحبت کردن :
ز من هر دو پدرود باشید نیز
سخن جز شنیده مگوئید چیز.فردوسی.
سخن کم گوی و نیکو گوی در کار
که از بسیار گفتن مرد شد خوار.
ناصرخسرو.
- سربسته گفتن؛ سخنی به کنایه یا به اشارت گفتن.
- سقط گفتن؛ دشنام گفتن :
همه شب براین غصه تا بامداد
سقط گفت و نفرین و دشنام داد.سعدی.
- شاباش گفتن؛ شادباش گفتن.
- طلاق گفتن؛ طلاق دادن. زن را از قید زنی رها کردن.
- || در تداول عامه، ترک چیزی گفتن. چیزی را رها کردن :
اول سه طلاق عقل و دین خواهم گفت
پس دختر رز را به زنی خواهم کرد.خیام.
- علم گفتن؛ درس دادن. درس آموزاندن :
چو علم خواهد گفتن سپند باید سوخت
که بیم چشم بدان دور باد از آن مهتر.
فرخی.
چون آفتاب برآمد سپس نگریست، قوم حاضر نشده بودند تا علم گفتی برخاست و چهار رکعت نماز گذارد. (تاریخ بخارای نرشخی ص67).
- فروگفتن؛ گفتن. بیان داشتن :
فروگفت لختی سخنهای سخت
چه گوید خداوند شمشیر و تخت.نظامی.
زمین بوسید پیش تخت پرویز
فروگفت این سخنهای دلاویز.نظامی.
به آئین تر بپرسیدند خود را
فروگفتند لختی نیک و بد را.نظامی.
فروگفت و بگریست بر خاک کوی
جفایی کز آن شخص آمد به روی.
سعدی (بوستان).
فروگفت از این شیوه نادیده گوی
نبیند هنر دیدهء عیب جوی.سعدی (بوستان).
-کشکی گفتن؛ در تداول عامه، بدون دقت و سنجش گفتن. ناسنجیده چیزی را بیان کردن.
- کش گفتن شاه را در بازی شطرنج.؛
- گل گفتن؛ در تداول عامه، نیکو گفتن. نغز گفتن.
- لا گفتن؛ نه گفتن. پاسخ منفی دادن.
- لن ترانی گفتن؛ مجازاً به معنی درشت و خشن گفتن. سخنان درشت به کسی گفتن.
- متلک گفتن؛ بیهوده و درشت گفتن به کسی.
- مجلس گفتن؛ موعظت کردن. وعظ کردن :شیخ ما مجلس میگفت. (اسرار التوحید).
- مدح گفتن؛ ستودن. ستایش کردن :
چندیت مدح گفتم و چندین عذاب دید
گر زآنکه نیست سمیت جفتی شمم فرست.
منجیک.
- مزید گفتن؛ زیادتی خواستن.
- مهمل گفتن؛ چرت و پرت گفتن. بیهوده گفتن. هرزه گفتن.
- ناسزا گفتن؛ دشنام گفتن. بد گفتن.
- نرم گفتن؛ ملایم سخن راندن.
- نغز گفتن؛ سخنان برجسته راندن.
- نقل گفتن؛ حکایت کردن.
- نکو گفتن.؛
- نکویی گفتن.؛
- وداع گفتن؛ ترک گفتن. جدا شدن در مورد سفر و جز آن. بدرود گفتن.
- وعظ گفتن؛ مجلس گفتن.
- هرزه گفتن؛ بیهوده گفتن.
- هل مِن مزید گفتن؛ افزونی خواستن. مأخوذ از سوره 50 آیهء 30: یوم نقول لجهنم هل امتلاتِ و تقول هل مِن مزید.
- یاوه گفتن؛ بیهوده گفتن. هرزه گفتن.
(1) - guftan.
(2) - gaub.
(3) - gutin.
(4) - joy-am.
(5) - xuy-am.
(6) - baoten.
(7) - botan.
(8) - bogotan.
(9) - bogoftan. (10) - ن ل: زهره و.
(11) - ن ل: که شهریارا.
(12) - خود. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(13) - ن ل: وقت صبح.

گفتنی.

[گُ تَ] (ص لیاقت) لایق گفتن. (آنندراج). سزاوار گفتن. آنچه گفتن آن لازم باشد :
سخن گفته شد گفتنی هم نماند
من از گفته خواهم یکی با تو راند.
فردوسی.
همه گفتنی ها بدو بازگفت
همه رازها برگشاد از نهفت.فردوسی.
همانگه بگفت آنچه بد گفتنی
همه درپذیرفت پذرفتنی.فردوسی.
نامردمی نورزی ورزی تو مردمی
ناگفتنی نگویی گویی تو گفتنی.منوچهری.
پیر بخاری را صلتی دادند و وزیر ویرا بخواند و آنچه گفتنی بود جواب پیغامها با وی بگفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص500). آنچه گفتنی و نهادنی بود بنهادند و بگفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص395). و از این بود که زکریا در شریعت روزه داشتی از گفتنی و خوردنی. (قصص الانبیاء ص202).
مدح شه چون جابجا منزل به منزل گفتنی است
ماندن مداح یکجا برنتابد بیش از این.
خاقانی.

گفت و شنود.

[گُ تُ شَ / شِ / شُ](ترکیب عطفی، اِمص مرکب) گفتن و شنودن. مباحثه. مکالمه. جر و بحث :
تا از برای گفت و شنود است خلق را
گوش سخن نیوش و زبان سخن گزار.
سوزنی.
عمری گذشت و گفت و شنود تو رو نداد
ای بی نصیب گوشم و ای بی نوا لبم.
عرفی (از آنندراج).
رجوع به گفت و شنید شود.

گفت و شنید.

[گُ تُ شَ / شِ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) گفتن و شنیدن. سخن گفتن و پاسخ شنفتن. محاوره. گفتگو. بحث و مجادله :
سواری ده از رومیان برگزید
که گویند و دانند گفت و شنید.فردوسی.
چون هنرمند شد به گفت و شنید
هنرآموزی سلاح گزید.نظامی.
ما ز پی رنج پدید آمدیم
نز جهت گفت و شنید آمدیم.نظامی.
مائده از آسمان درمیرسید
بی شری و بیع و بی گفت و شنید.مولوی.
در هیچ موقفم سر گفت و شنید نیست
الا در آن مقام که ذکر شما رود.
سعدی (طیبات).
آفرین کردن و دشنام شنیدن سهل است
چه از آن به که مرا با تو بود گفت و شنید.
سعدی (طیبات).
چنان کرشمهء ساقی دلم ز دست ببرد
که با کس دگرم نیست برگ گفت و شنید.
حافظ.
من دعا میکنم ای شوخ، تو دشنام مده
با تو هر کس هوس گفت و شنیدی دارد.
سیدحسین خالص (از آنندراج).
رجوع به گفتگو، گفت و گو و گفت و شنود شود.

گفت و قدم.

[گُ تُ قَ دَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کنایه از قول و فعل و این ظاهراً اصطلاح قلندران ولایت است. (آنندراج) :
دردمندان ترا گفت و قدم می باید
همه جا گفت و قدم همره هم می باید.
میرنجات (از آنندراج).

گفت و گو.

[گُ تُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) صحبت. بحث. سخن. محاوره :
نگر نرّه دیو اندرین جست و جو
چه جست و چه دید اندرین گفت و گو.
فردوسی.
گفت و گوهاست در این راه که جان بگدازد
هر کسی عربدهء این که مبین، آن که مپرس.
حافظ.
بی گفت و گوی زلف تو دل را همی کشد
با زلف دلکش تو کرا روی گفت و گو است.
حافظ.
رجوع به گفتگو، گفتگوی و گفت و گوی شود.

گفت و گو کردن.

[گُ تُ کَ دَ] (مص مرکب) هنگامه کردن. (آنندراج). بحث. مجادله. مشاجره :
در کشتنم ملاحظه از هیچکس مکن
من کیستم که بر سر من گفت و گو کنند.
سنجر کاشی (از آنندراج).
یارا نه با رقیب بسی گفت و گو کنم
تا در میان تفحص احوال او کنم.
غزالی هروی (از آنندراج).

گفت و گوی.

[گُ تُ] (ترکیب عطفی، اِمص مرکب) هنگامه و پرخاش. (آنندراج). مشاجره. بحث. جنجال :
زمین کرد ضحاک پر گفت و گوی
که گرد جهان را بدی جست و جوی.
فردوسی.
بشد سیر ضحاک از آن جست و جوی
شد از کار گیتی پر از گفت و گوی.
فردوسی.
چو یک هفته بگذشت و ننمود روی
برآید بسی غلغل و گفت و گوی.فردوسی.
پس از رفتن وی [ مسعود ] بر آنها روان شد و گفت و گوی بخاست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص260). پس میان ایشان [ بزرگان فارس ]گفت و گوی خاست و قومی که هوای کسری میخواستند گفتند ما بر پادشاهی او بیعت کردیم. (فارسنامهء ابن البلخی ص77). تا بسقیفهء بنی ساعده پس از گفت و گوی با ابوبکر الصدیق رضی الله عنه بیعت کردند. (مجمل التواریخ و القصص). سه چیز به شما میراث گذاشتیم رفت و روی و شست و شوی و گفت و گوی. (تذکرة الاولیاء عطار ج2 ص335).
بی گفت و گوی زلف تو دل را همی کشد
با زلف دلکش تو کرا روی گفت و گوست.
حافظ.
ما در جست و جوی شما و شما در گفت و گوی ما. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص187).
درای کاروان یوسف شناسان را به وجد آرد
ز گفت و گوی مردم نیست پروایی خداجو را.
صائب (از آنندراج).
ز گفت و گوی پیری در دهانم
سخن بی مخرج آید بر زبانم.
حکیم زلالی (از آنندراج).

گفته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف، اِ) قول. سخن. آنچه بر زبان رفته است. آنچه گفته شده :
بس که بر گفته پشیمان بوده ام
بس که بر ناگفته شادان بوده ام.رودکی.
... و در عبادت و رضای حق تقصیر نکرده ام. حق تعالی آگاه است بر گفته و کردهء من، پس مادر را بدرود کرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
چو آن گفته بشنید پیر و جوان
از آن شارسان کهتران و مهان.فردوسی.
به طوس آنگهی گفت کای هوشمند
مر این گفته را سر به سر کاربند.فردوسی.
یکایک برادر به خواهر بگفت
که این گفته از شه [ خسروپرویز ] نداری نهفت.
فردوسی.
مگردان سر از گفتهء پادشاه
نباید کز آن خسته گردد سپاه.فردوسی.
بر گفته من کار کن ای خواجه ازیراک
کردار ببایدت بر اندازهء گفتار.
ناصرخسرو.
نیست همتای تو در ظل سپهر ازرق
این نه زرق است بدین گفته نیم زرق فروش.
سوزنی.
گفتهء آنهاست که آزاده اند
کاین دو [ دین و دولت ] ز یک اصل و نسب زاده اند.
نظامی.
این چه زبان و چه زبانرانی است
گفته و ناگفته پشیمانی است.نظامی.
لب از لبی چو چشم خروس ابلهی بود
برداشتن به گفته بیهودهء خروس.
سعدی (گلستان).
سخن تا نگویی توانیش گفت
ولی گفته را باز نتوان نهفت.سعدی.
|| سروده شده :
دفتر ز شعر گفته بشوی و دگر مگوی
الا دعای دولت سلجوق شاه را.سعدی.
- ناگفته؛ سخن که رانده نشده باشد. سخنی که بیان نگردیده باشد :
به ناگفته بر چون کسی غم خورد
از آن به که بر گفته کیفر برد.اسدی.
سخن کآن برآرد بر ابرو گره
اگر آفرین است ناگفته به.نظامی.

گفتی.

[گُ تَ / تِ] (ق) مانا. همانا. پنداری. ظاهراً. گویا.گویی :
نرم نرمک ز پس پرده به چاکر نگرید
گفتی از میغ همی تیغ زند گوشهء ماه.کسایی.
هوا گفتی از نیزه چون بیشه گشت
خور از گرد اسبان پراندیشه گشت.
فردوسی.
اما قرار نمی یافتم و دلم گواهی می داد که گفتی کاری افتاده است. (تاریخ بیهقی).
- امثال: گفتی به پالوده خوردن می رود ؛ برای کسی که در رفتن شتاب زدگی دارد. نیز بسیار آرام و مطمئن : مادرش زره بر وی راست می کرد... و می گفت دندان افشار با این فاسقان، چنان که گفتی او را به پالوده خوردن می فرستد. (تاریخ بیهقی ص 90).

گکپوزه.

[گَ زَ / زِ] (اِخ) قصبهء کوچکی است در ساحل خلیج ازمید واقع در قوجه ایلی به شهر امانتن ملحق است، این قصبه مرکز قضاست و شامل 42 قریه میباشد. محصولات مهم آن: انگور، توتون، سبزیجات و میوه است. (قاموس الاعلام ترکی).

گکراسون.

[گَ] (اِ) نوعی درختی که در کردستان میروید و صمغ خاص دارد و این درخت بسیار و فراوان است. اسم آنرا اعراب بوتن(1) و اکراد گکراسون نامند. این درخت 13 متر طول و 2 متر و 40 سانتیمتر قطر دارد (؟) و غالباً در دره ها میروید و میوه میدهد. میوه آن خوراکی است و در بغداد و موصل روغن مخصوصی از آن میگیرند و نیز صمغی با تیغ از زدن تنهء آن میگیرند موسم به علک. در کردستان جنوبی این اشجار بسیار است و صمغ آنرا کاروان از سلیمانیه به حلب می برند و در آنجا برای مشمع کردن پارچه ها به کار میبرند و به بغداد نیز برای همین مقصود میبرند. (مجله فلاحتی روم ذیل مقالهء کتیرا).
(1) - Button.

گگجه قیه.

[گُ جِ قَیْ یَ / یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ایجرود بخش مرکزی شهرستان زنجان، واقع در 46هزارگزی جنوب باختری شهر زنجان و 6هزارگزی راه عمومی. هوای آن سرد و دارای 807 تن سکنه است. آب آنجا از رود ده شیر تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه و شغل اهالی زراعت است و از ده شیر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گل.

[گُ] (اِ) در اوراق مانوی (به پارتی) ور(1)(گل سرخ)، اوستا وردا(2)، ارمنی ورد(3)، پهلوی گول(4)، ورتا(5)، ورد(6)، معرب «وَرد»، قیاس کنید با ارمنی، وردژس(7)، کردی، گول(8) (گل سرخ)، گول(9)، (خار) زازا ویل(10)، گیلکی گول(11)، به عربی ورد خوانند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). هر جا که لفظ گل بلااضافت به اسم درختی مذکور شود خاص گل سرخ مراد باشد که بعربی ورد گویند و اگر مضاف باشد بسوی درختی در آن صورت عام است، چنانکه گل سوسن و گل نرگس. (غیاث). کل گلها را گل گویند به اضافه نام مثل گل سوسن و نرگس و خیری و امثال آن ولی چون گل مطلق گویند گل سرخ است که بعربی ورد خوانند. (آنندراج). گل عبارت از اندامی است که از برگهای تغییر شکل یافته ساخته شده و در آن سلولهای نر و سلولهای ماده تشکیل میشود بتوسط نوع گیاه تکثیر یافته از بین نمیرود. رجوع به فیزیولوژی گل تألیف زاهدی شود. گل از دو قسمت متمایز به نام پریانت(12) و دستگاه مولد تشکیل یافته است. پریانت عبارت از برگه های سبز و یا رنگینی است که دستگاه مولد نبات را احاطه نموده است و برای نظافت آن به کار میرود. پریانت و دستگاه مولد نبات نیز هر یک از دو جزء تشکیل یافته اند جام و کاسهء اجزای پریانت و نافه و مادگی اجزاء دستگاه مولد بشمار میروند.
1- کاسه(13) از مجموع برگهای سبزرنگ به نام کاسبرگ(14) تشکیل یافته و در قسمت خارجی گل دیده میشود و غنچه را میپوشاند. 2- جام، مجموع گلبرگهای(15) یک گل جام(16)آنرا تشکیل میدهند. 3- نافه(17) یکی از قسمتهای اساسی گل میباشد و جزو دستگاههای مولد آن بشمار میرود و از عدهء زیادی میله های باریک به نام پرچم(18) که مانند قطعات دیگر گل از تغییر شکل و برگ بوجود آمده و کلروپلاست خود را از دست داده است تشکیل یافته و مولد دانه گرده و گامت نر میباشد. 4- مادگی(19) دستگاهی است که مانند جام و نافه از برگهای تغییر شکل یافته ای که کارپل(20) نامیده میشوند تشکیل یافته است و مولد تخمک و گامت ماده میباشد. و رجوع به گیاه شناسی ثابتی از صص 408-422 شود :
دانش و خواسته است نرگس و گل
که به یکجای نشکفند بهم.شهید بلخی.
مجلس باید بساخته ملکانه
از گل و از یاسمین و خیری الوان.رودکی.
نهاده زهر بر نوش و خار هم بر گل
چنانکه باشد جیلانش از بر عناب.
بوطاهر.
باد برآمد بشاخ سیب شکفته
بر سر میخواره برگ گل بفتالید.عماره.
نوروز و گل و نبید چون زنگ
ما شاد و بسبزه کرده آهنگ.عماره.
اگر گل کارد او صد برگ ابازیتون ز بخت او
بر آن زیتون و آن گلبن به حاصل خنجک و خار است.
خسروی.
آن زنگی زلفین بر آن رنگین رخسار
چون سار سیاه است و گل اندر دهن سار.
مخلدی.
زن شیر [ گردیه خواهر بهرام چوبینه ] از آن نامهء شهریار
چو رخشنده گل شد به وقت بهار.
فردوسی.
به گل ننگرد آنکه او گل خور است
اگرچه گل از گل ستوده تر است.فردوسی.
گلی که از وی گلاب گیرند اهل فارس او را آزاد گل گویند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی).
همیشه تا ز درخت سمن نروید گل
برون نیاید از شاخ نارون نارنگ.فرخی.
با رخ رنگین چون لاله و گل
با لب شیرین چون شهد و شکر.فرخی.
باغ پرگل شد و صحرا همه پرسوسن
آبها تیره و می تلخ و خوش و روشن.
فرخی.
نوبهار آمد و آورد گل و یاسمنا
باغ همچون تبت و راغ بسان عدنا.
منوچهری.
ماه فروردین بگل چم ماه دی بر بادرنگ
مهر جان بر نرگس و فصل خزان بر سوسنه.
منوچهری.
ناید زور هزبر و پیل ز پشه
ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ.عنصری.
شجر شناس دلم را و شعر من گل او
گل شکفته شنیدی که بازشد به شجر.
عنصری.
گل صد گنبد آزاده سوسن
خداوند من و کام دل من.
(ویس و رامین).
کمان آزفنداک شد ژاله تیر
گل غنچه پیکان زره آبگیر.اسدی.
هزارت صف گل دمیده ز سنگ
ز صدبرگ و دوروی وز هفت رنگ.
اسدی.
تا ز تحسر مرا نباید گفتن
آه که بر گل نهاد یار بنفشه.
رفیع الدین مرزبان پارسی.
شدش گرمی از مغز یک سر برون
چو گل گشت رویش که بد همچو خون.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بهشتی گل و ارغوان و سمن
شکفته بهار دل و جان من.
شمسی (یوسف و زلیخا).
همه دشت گلرخ همه باغ پرگل
رخ گل معصفر گل رخ مزعفر.
ناصرخسرو.
و اسفرمهای معتدل به کار باید داشت چون مورد و گل و شاهسفرم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
و کیومرث... گل و بنفشه و نرگس و نیلوفر و مانند این در بوستان آورد و مهرگان هم او نهاد. (نوروزنامه).
گر کند خُلق ترا شاعر مانند به گل
نه پیاده دمد از شاخ گلی نی رعنا.مختاری.
بی شدت فنا نبود راحت لقا
آری شکفته گل نبود بی خلنده خار.
عبدالواسع جبلی.
نشکفت همه جهان فضلم
نشکفته یکی گل از هزارم.
سیدحسن غزنوی.
با گل گفتم بنفشه در خاک بخفت
گل دیده پر آب کرد و با یاران گفت
آری نتوان گرفت با گیتی جفت
بنمای گلی که ریختن را نشکفت.انوری.
لاله گهر سوده و فیروزه گل
یک نفسه لاله و یک روز گل
گل چو سپر خسته پیکان خویش
بید به لرزه شده بر جان خویش.
نظامی.
از چمن باغ یکی گل بچید
خواند فسونی و بر آن گل دمید.نظامی.
به خروارها ریاحین از گل و بنفشه و شنبلید و نسترن و نسرین و نرگس و یاسمین. (تاریخ طبرستان).
ترا که چهره بکردار ارغوان و گل است
چه غم ز رنگ رخی همچو زعفران و زریر.
هندوشاه نخجوانی.
صبر بر جور رقیبت چه کنم گر نکنم
همه دانند که در صحبت گل خاری هست.
سعدی.
دیده شکیبد ز تماشای باغ
بی گل و نسرین به سر آرد دماغ.
سعدی (گلستان).
هنر به چشم عداوت بزرگتر عیب است
گل است سعدی و در چشم دشمنان خار است.
سعدی.
بیا کز وصل من کارت برآید
به باغ من گل از خارت برآید.اوحدی.
صبحدم مرغ سحر با گل نوخاسته گفت
ناز کم کن که در این باغ بسی چون تو شکفت.
حافظ.
یارب این کعبهء مقصود تماشاگه کیست
که مغیلان طریقش گل و نسرین من است.
حافظ.
حافظ منشین بی می و معشوق زمانی
کایام گل و یاسمن و عید صیام است.
حافظ.
- امثال: گل شکفتن ؛ مثل گل از هم بازشدن.
مثل گل آتشی ؛ مثل گل انار.
که خار جفت گل است و خمار جفت نبیذ.
سنایی.
گل در دامن خار است و زر در کیسه خارا.
سلمان ساوجی.
از صد گل یک گلش نشکفته یا گلی از هزار گلش نشکفته.
اگر گل به دست داری مبوی ؛ شتاب کن. عجله کن.
از گل بویی از خرس مویی.
از گل خار بهره داشتن.
از گل نازکتر به کسی نگفتن.
از گل کسی برخوردن ؛ از شفاعت کسی فایده بردن و از دولت کسی بهره مند گردیدن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مؤید الفضلاء).
از گل ها چه گل ؛ یعنی از کدام اصل و خاندان. (آنندراج).
از یک گل بهار نمیشود.
پهلوی هر گل نهاده خاری است.
گل از خار است و ابراهیم از آزر. سعدی.
گل از خار برآمدن.
گل با خار است و صاف با دردی. سعدی.
گل باید پیش گل باشد و پیش گل برود.
گل بریزد به وقت سیرابی.
گل بود به سبزه نیز آراسته شد.
گل به بوستان بردن.
گل بی خار جهان مردم صاحب نظرند.
گل بیخار نچیده ست کسی. جامی.
گل بی عیب خداست.
گل راضی، بلبل راضی، باغبان رضا نیست.
گل سرسبد.
گل شود زر ز تابش خورشید.
گل کاغذین بوی ندهد.
(از مجمومهء امثال چ هند).
گل کاغذین را به شبنم چه کار.
گل گفتن و گل شنفتن.
گل مپندار که بی زحمت خاری باشد.
اوحدی.
هر جا گل است خار است.
هر جا گلی است خار در پهلوی اوست. (جامع التمثیل).
رجوع به امثال و حکم دهخدا شود.
از صفات گل:
بیرنگ. بلبل شکار. بیخار. پیش رس. تازه. تازه رس. تردامن. خودرای. خوشرنگ. دست خورده. سحرخیز. سیراب. شبنم فروش. شبنم فریب. شوخ چشم. نیم رنگ. هرزه درای. (آنندراج).
و از تشبیهات:
اطلس گل :
یارب آن شعر سیاه تو چه خوش بافته ست
کش حریر سمن و اطلس گل آستر است.
خواجه سلمان (از آنندراج).
پیالهء گل :
صبا شراب صفا ریخت در پیالهء گل
به یک پیالهء مل گشت روی گلناری.
خواجه سلمان (از آنندراج).
پیکان گل :
پیش پیکان گل و خنجر بید از پی آن
تا نسازند نگین و نسگالند جدل.
انوری (از آنندراج).
پیمانهء گل :
صحبت نیکان بود اکسیر ناقص طینتان
میشود یاقوت در پیمانهء گل ژاله ها.
صائب (از آنندراج).
جام گل :
شب در خمار بادهء وصل تو بود مهر
در جام گل کشید ز شبنم شراب صبح.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
سبوی گل :
آبی نزد بر آتش بلبل در این بهار
خالی است از گلاب مروت سبوی گل.
صائب (از آنندراج).
سفرهء گل :
سعی کن کز سفرهء گل هم به برگی میرسی
کز چمن زد بلبل سرمست گلبانگ صلا.
خواجه سلمان (از آنندراج).
شیشهء گل :
از صاف رنگ و بوی تو دُردی که مانده بود
در شیشهء گل و قدح لاله ریختند.
نعمت خان عالی (از آنندراج).
صفحهء گل :
صفحهء گل در چمن گویا نقاب یار بود
میگذارد دست رد بر سینه ام از بوی خود.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
عروس گل :
درون حجره زنگار هر سپیده دمی
عروس گل شود از بانگ بلبلان بیدار.
جلال الدین عضدی (از آنندراج).
کاسهء گل :
شراب سرخ و زرد آمیز درهم بهر یکرنگی
دورنگی را همه در کاسهء گلهای رعنا کن.
خواجه آصفی (از آنندراج).
گنبد گل :
نهاد گنبد گل بین که از زمرد و لعل
نهاده اند و در او میکنند گلکاری.
خواجه سلمان (از آنندراج).
گوش گل :
در گلستانی که زاغان نغمه پردازی کنند
گوش گل را گوشواره بهتر از سیماب نیست.
صائب (از آنندراج).
مخمل گل :
از بلبل خاموش دل باغ گرفته ست
او را چه کند مخمل گل دیرتر آید.
عرفی (از آنندراج).
مصحف گل :
کند تا صبح محشر شاد روح پاک بلبل را
کسی یکبار اگر بخشد ثواب مصحف گل را.
سراج المحققین (از آنندراج).
مهتاب گل :
مهتاب گل از هم بشکافد قصب شاخ
وز لمعهء او سیب قمر لعل تر آید.
عرفی (از آنندراج).
ترکیب ها:
- گلاب.؛ گلاویز. گل افشان. گل افشانی. گل اندام. گل انگبین. گل باران. گل باره. گل باقلی. گلبانگ. گل بته. گل بدن. گل برگ. گل بوی. گل بهی. گل پایگان. گل پر. گل تپه. گل چهر. گل چهره. گلچین. گلچینی. گل خانه. گل خنده. گل خیر. گل دار. گلدان. گل در چمن. گل دسته. گل دوزی. گل رخ. گل رنگ. گل ریز. گل ریزان. گلزار. گل زرد. گل زریون. گلستان. گل طاوسی. گلغونه. گل فام. گل فروش. گل فروشی. گل قند. گل گنده. گل گون. گل گونه. گل گیر. گلنار. گل ناز. گله. گلی. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
اقسام گل:
گل آسمان. گل آفتاب گردان. گل اربه. گل ارغوان. گل اشرفی. گل اطلسی. گل اورنگ. گل بافرمان. گل بنفشه. گل بی فرمان. گل پارسی. گل پیاده. گل تر. گل جرت. گل جعفری. گل حجر. گل حنا. گل خروسی. گل خطمی. گل خیار. گل خیرا. گل خیرو یا خیری. گل دورنگ. گل رعنا. گل زبان در قفاء. گل زرد. گل زنبق. گل سرخ. گل ساعت. گل سنبل. گل سوری. گل سوسن. گل شاه پسند. گل شب بو. گل صدبرگ. گل عباسی. گل عجایب. گل فرنگ. گل قحبه. گل کاجیله. گل کاچیره. گل کاغاله. گل کافشه. گل کوزه (گلی که در کوزه گذارند). گل گاوزبان. گل گلایل. گل گیتی. گل لادن. گل لاله. گل لاله عباسی. گل مخمل. گل مریم. گل مشکین. گل مکرز. گل میخک. گل میموزا. گل میمون. گل نرگس. گل نسترن. گل نسرین. گل نیلوفر. گل یاس. گل یاسمن. گل یوسف. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
|| مجازاً رنگ رخسار. طراوات چهره. شادابی :
مرا سال بر پنجه ویک رسید
چو کافور شد مشک و گل ناپدید.
فردوسی.
|| بطریق کنایه افادهء معنی دولت هم میکند، چنانکه گویند: از گل تو اینها را میشنوم؛ یعنی به دولت تو. (برهان) (آنندراج). || نتیجه. (غیاث). نتیجه و فایده. (آنندراج) :
صد گل تازه شکفته است ز گلزار رخش
گل گل افتاده برو از می نابش نگرید.
وحشی (از آنندراج).
گلهء نیامدنها گل وعده هاست ورنه
به همین خوش است عرفی که تو نامه میفرستی.
عرفی (از آنندراج).
صد دشنه خورد عقل که خاری کشد از پای
اینها گل آن است که بیگانهء عشق است.
عرفی (از آنندراج).
|| داغ بمجاز شهرت گرفته. (آنندراج).
|| رنگ سرخ. (برهان) (آنندراج). || اخگر آتش. (برهان) (غیاث). || بهتر و خوب. (غیاث) (آنندراج). || فضول سوختهء فتیلهء شمع. سیاهی و سوخته که بر فتیله گرد آید و مانع خوب روشنایی دادن آن شود: گل فتیله را با مقراض گرفت. || نخبه. برگزیده از هر چیزی: گل نخودچی؛ گل پسرهایم فلان است. || راه گل، نام نوائی است در موسیقی :
قمریان راه گل و نوش لبینا راندند
صُلصُلان باغ سیاووشان با سروسِتاه.
(منوچهری).
|| گله. نقطه. لکه : گفته امشب شیخ در این گل زمین بسر کرده که مطلقاً برف به آنجا نرسیده بود بسر. (مزارات کرمان ص19).
(1) - w'r.
(2) - vara dha.
(3) - vard. (Henning, A List of Middle BSOS, IX, I, p. 88). Persian...,
(4) - gul.
(5) - varta.
(6) - varda.
(7) - vardges.
(8) - gul.
(9) - gul.
(10) - vil'e.
(11) - gul.
(12) - Perianthe.
(13) - Calice.
(14) - Sepale.
(15) - Petale.
(16) - Corolle.
(17) - Anthocyane.
(18) - Androceae. Pisile. یا
(19) - Cynecee
(20) - Carpelle.

گل.

[گِ] (اِ) پهلوی گیل(1). رجوع به هوبشمان ص927 شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). خاک به آب آمیخته. (برهان) (غیاث) (آنندراج). طین. وَحَل. عثیر؛ گل و لای که به اطراف پایها ریزد. عثیر. گل و لای تنک. طِآة رَبد یا رَبَد؛ گل تنک. صلصال؛ گل نیکو. (منتهی الارب).
سرانشان به شمشیر بر کرد چاک
گل انگیخت از خون ایشان ز خاک.
فردوسی.
زدی گیو بیداردل گردنش
به زیر گل و خاک کردی تنش.فردوسی.
از سر کوه بادی اندرجست
گل من کرد زیر گل پنهان.فرخی.
به اندازهء لشکر او نبودی
گر از خاک و از گل زدندی شیانی.
فرخی.
از آب خوش و خاک یکی گل بسرشتم
کردم سر خمتان به گل و ایمن گشتم
بنگشت خطی گرد گل اندر بنوشتم
گفتم که شما را نبود زین پس بازار.
منوچهری.
مانده همیشه به گل اندر درخت
باز روان جانوران چپ و راست.
ناصرخسرو.
بموم و روغن و گل شوخ زخمه گه کن نرم
که تا بدست بزرگان دین ضرر نبود.سوزنی.
وز گل راه و که دیوار او
مشتری بام مسیح اندای باد.خاقانی.
چگونه ساخت از گل مرغ عیسی
چگونه کرد شخص عازر احیا.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص12).
در همسایگی آن زن گرمابه ای است هم آنجا برویم و از گنده پیر گل و شانه خواهیم... شما همین جای باشید تا من گل و شانه آرم. (سندبادنامه ص294).
ز اولین گل که آدمش بفشرد
صافی(2) او بود دیگران همه دُرد.نظامی.
هست خشنود هر کس از دل خویش
نکند کس عمارت گل خویش.نظامی.
عقل در شرحش چو خر در گل بخفت
شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت.
مولوی.
یکی بندهء خویش پنداشتش
زبون دید و در کار گل داشتش.سعدی.
آخرالامر گل کوزه گران خواهی شد
حالیا فکر سبو کن که پر از باده کنی.
حافظ.
هم نان کسان حلال خورده
هم خوردهء خود حلال کرده.
امیرخسرو.
|| گاهی بمعنی خاک منجمد و خشک شده نیز باشد. (غیاث) (آنندراج). || خاک :
همیشه تا ز گل و باد و آب و آتش هست
نهاد خلق جهان را طبایع و ارکان.
عنصری.
کسی خسبد آسوده در زیر گل
که خسبند از او مردم آسوده دل.
سعدی (بوستان).
گر خود از اصل بنگریم او را
آب و گل مادر و پدر باشد.؟
|| خلقت. طینت. مایه. فطرت :
گفت ای گلت از وفا سرشته
نقشت فلک از وفا نوشته.مسعودسعد.
بختی است خود این طایفه را کز گل ایشان
گر کوزه کنی آب شود خشک به کاریز.
سوزنی.
- امثال: کار دل است کار خشت و گل نیست.
گاو کی داند که در گل گوهر است.
گل زن و شوهر از یک تغار برداشته اند.
ندهد گل بگل خورنده طبیب.
هر کس که او گل کند گل خورد.
- خورشید به گل یا آفتاب اندودن و -پوشیدن؛ کنایه از کار بزرگ و مشهودی را مخفی کردن :
چنین داد، پاسخ بت دل گسل
که خورشید پوشید خواهی به گل.
اسدی.
کسی کو با من اندر علم و حکمت همسری جوید
همی خواهد که گل بر آفتاب روشن انداید.
ناصرخسرو.
چون بشکلت نظر کنم گویم
کس به گل آفتاب انداید.انوری.
با عشق مزن دم صبوری
خورشید فلک به گل میندای.ابن یمین.
کی به گل پنهان توان کردن فروغ آفتاب.
ابن یمین.
- در گل فرورفتن؛ به کاری درماندن. به مشکلی دچار شدن :
نه سعدی در این گل فرورفت و بس
که آنانکه بر روی دریا روند.
سعدی (طیبات).
- در گل ماندن؛ کنایه از درماندن و عاجز شدن. سرگردان و حیران شدن :
مشو با زبون افکنان گاودل
که مانی در اندوه چون خر به گل.
نظامی.
غریق غم شدم افتاده در دل
بماندم چون خری رنجور در گل.نظامی.
هرکه به گل دربماند تا بنگیرند دست
هرچه کند سعی بیش پای فروتر شود.
سعدی (طیبات).
- گل بر سر داشتن و نشستن؛ شتاب کردن. عجله کردن :
که گر گل بسر داری اکنون مشوی
یکی تیز کن مغز و بنمای روی.فردوسی.
(1) - gil. (2) - ن ل: صاف.

گل.

[گَ] (اِ) در تداول عامه با یکدیگر برابری توانستن(1).
-از گل هم برآمدن؛ از پس هم برآمدن.
- گل هم انداختن؛ بیکدیگر بند کردن.
- گل هم کردن؛ بیکدیگر پیوستن.
|| گریبان. یقه (در لهجهء قزوینی).
(1) - یادداشت مرحوم دهخدا.

گل.

[گُ] (اِ) سپیدی که بر ناخن افتد. فوفه. (زمخشری).

گل.

[گُ] (انگلیسی، اِ)(1) دروازه فوتبال.
- گل زدن؛ توپ را وارد دروازه حریف کردن. گل کردن.
- گل شدن؛ وارد شدن توپ به دروازهء حریف.
- گل کردن؛ توپ را وارد دروازه حریف کردن. گل زدن.
(1) - Goal.

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری خوسف. هوای آن معتدل و دارای 236 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است و باغات زعفران نیز دارد. شغل اهالی زراعت و قالی و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گل فریز بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 37هزارگزی جنوب خاوری خوسف، سر راه شوسهء عمومی خوسف. هوای آن معتدل و دارای 976 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن زعفران، پنبه و ابریشم است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی می باشد و راه مالرو دارد. دارای دبستان نیز هست. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری مراغه و هزارگزی جنوب ارابه رو مراغه به قره آغاج و سراسکند. هوای آن معتدل و دارای 331 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و نخود است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه، واقع در 16هزارگزی شمال خاوری نقده و چهارهزارگزی شمال راه شوسهء نقده به مهاباد. هوای آن معتدل و دارای 347 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، چغندر، توتون، برنج و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 52هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 4هزارگزی خاور راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. هوای آن معتدل و دارای 627 تن سکنه است. آب آن از قوریچای و محصول آن غلات و نخود است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل.

[گُ] (اِخ) (چشمهء...) در ناحیه جاوی از بلوک ممسنی و در نیم فرسخی شمالی چوگان واقع است. (فارسنامهء ناصری).

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 40هزارگزی خاور مهاباد و هزارگزی باختر راه شوسهء بوکان به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 268 تن سکنه است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، حبوبات، توتون و چغندر است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. از راه شوسه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار اویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه، واقع در 31هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 55هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 106 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء آیدوغموش و محصول آن غلات، نخود، بزرک و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. دارای راه مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل آباد.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ربگان بخش فهرج شهرستان بم، واقع در 32هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 20هزارگزی شمال راه فرعی بم به خاش. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل آباد.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیرگان بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 45هزارگزی شمال باختری اردل و 24هزارگزی راه فارسان به باباحیدر و 34هزارگزی راه کوهرنگ. دارای 68 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین واقع در 25هزارگزی جنوب باختری نائین و متصل به راه مالرو نائین به هاشم آباد. هوای آن معتدل و دارای 148 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسله شهرستان خرم آباد، واقع در 16هزارگزی باختر الشتر و دوهزارگزی خاور اتومبیل رو خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء یوسف وند و قسمتی چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیس بخش شبستر شهرستان تبریز واقع در 14هزارگزی شمال خاوری شبستر و 4هزارگزی راه شوسهء صوفیان به سلماس. هوای آن معتدل و دارای 651 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاجی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 5500گزی خاور بوکان و 5500گزی خاور راه شوسهء بوکان به میاندوآب. دارای هوای معتدل و 150 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل آباد بالا.

[گُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 15 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل آباد پائین.

[گُ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 15 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل آتشی.

[گُ لِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان گل سرخ است که آنرا گل سوری نیز گویند. (آنندراج). گل که آنرا بهندی سداگلاب نامند و بعضی نوشته اند که همین گل سرخ است که از آن گلاب گیرند. (غیاث) :
درین بهار چو پروانه و چو بلبل سوخت
گل چراغ و گل آتشی هزاران را.
خواجه آصفی (از آنندراج).
و از این بیت عبدالله وحدت قمی مستفاد میشود که گل آتشی سرخ نیمرنگ است که در عرف هند سداگلاب خوانند و او همیشه بشکفد و به صورت گل گلاب باشد. (آنندراج)(1) :
وفا و شرم مجو از بتی که رخ افروخت
که لاله عطر و گل آتشی گلاب ندارد.
(از آنندراج).
(1) - گل آتشی، گلی است سخت سرخ مایل به تیرگی و گلاب ندارد و بیت عبدالله وحدت شاهد این مدعاست. و گفتهء صاحب آنندراج دربارهء گلی که همیشه بشکفد نیز مربوط به گلی است معروف به پیوندی نه گل آتشی.

گل آخور.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 40هزارگزی باختر مرکز بخش و 20هزارگزی راه شوسهء تبریز و میانه. هوای آن معتدل و 940 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل آخور.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 36هزارگزی باختر ورزقان و 30هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن گرم و دارای 607 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل آذین.

[گُ] (اِ مرکب)(1) وضع قرار گرفتن گلها به روی ساقه و یا شاخه ها گل آذین نامیده میشود. گل آذین شامل دو دسته است: اول - گل آذین منفرد، هرگاه دم گل بدون انشعاب باشد و انتهای آن به یک گل منتهی گردد در این صورت گل آذین منفرد نامیده میشود، مانند: گل لاله و بنفشه و زعفران و گل مینای چمنی. دوم - گل آذین مجتمع، هرگاه دم گل انشعاب حاصل کند و هر شاخهء آن به یک گل منتهی میشود در این حالت گل آذین را گل آذین مجتمع گویند، مانند: گل آذین گندم و گلابی. گل آذین را میتوان به گل آذین ساده و گل آذین مرکب تقسیم کرد. در تقسیم بندی گل آذین، گل آذین ها را به هفت نوع بترتیب زیر تقسیم کرده اند: 1- گل آذین خوشه ای. 2- گل آذین سنبله ای. 3- شاتن. 4- گل آذین چتری. 5- گل آذین دیهیمی. 6- گل آذین کپه ای. 7- گل آذین گرزنی. و رجوع به فیزیولوژی گل تألیف اسماعیل زاهدی صص1-12 شود. اجتماع و طرز قرار گرفتن گلهای نبات، گل آذین یا آرایش گل نامیده میشود. (گیاه شناسی ثابتی ص450). و رجوع به همین کتاب صص450-453 شود.
(1) - Epicompose.

گل آسمان.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (ناظم الاطباء).

گل آشاقی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان های چالدران بخش سیه چشمهء شهرستان ماکو واقع در 5500گزی شمال باختری سیه چشمه، در مسیر راه شوسهء سیه چشمه به کلیاکندی. هوای آن معتدل و دارای 245 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم بافی است. راه شوسه نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل آفتاب پرست.

[گُ لِ پَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم فارسی آن آذریون است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به گل ازرق و آذریون شود.

گل آفتاب گردان.

[گُ لِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به گل ازرق و آفتاب پرست و آذریون شود.

گل آکنده.

[گُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آکنده به گُل. گُل آلود. آلوده به گل :
اگر برهنه نباشی که شخص بنمایی
گمان برند که پیراهنت گل آکنده ست.
سعدی (طیبات چ فروغی ص34).

گل آکنده کردن.

[گِ کَ دَ / دِ کَ دَ](مص مرکب) از گل پر کردن. آلوده کردن به گل. || به گور کردن :
چو بدخواه را در گل آکنده کرد
پراکندگان را پراکنده کرد.نظامی.

گل آگین کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از لبریز کردن یعنی پر ساختن پیاله و صراحی باشد از شراب لعلی. (برهان) (آنندراج) :
گل آگین کند چشمهء قند را
بشادی گزارد دمی چند را.نظامی.

گل آلود.

[گِ] (ن مف مرکب) تیره از خاک و لای. گل آلوده :
در گریهء وداع تذروان کبک لب
طاووس وار پای گل آلود میبریم.خاقانی.
دلم که خدمت زلف تو کرد چون گلسر
نکرده پای گل آلود شانه بازآورد.خاقانی.
هر شام کز این خم گل آلود
بر خنبره فلک شود دود.نظامی.
-امثال: آب را گل آلود کردن و ماهی گرفتن.
و رجوع به گل آلوده شود.

گل آلوده.

[گِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آلوده به گل :
به کفش گل آلوده بر تخت شاه
نشاید شدن کفش بفکن به راه.نظامی.
گل آلوده ای راه مسجد گرفت
ز بخت نگون طالع اندرگرفت.
سعدی (بوستان).
گل آلودهء معصیت را چه کار.
سعدی (بوستان).
و رجوع به گل آلود شود.

گل آورس.

[گُ وِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوشک بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 52000گزی جنوب خاوری بافت و 4000گزی جنوب راه مالرو به زنجان و اسفندقه. دارای 9 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل آویز.

[گَ] (نف مرکب) دست به گریبان. دست به یقه. مرکب است از گلو و آویز. آویختن.

گل آهار.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) نام گلی است با ساق باریک و تا یک گز ساق آن بر شود و گلها به رنگهای مختلف دهد. رجوع به آهار شود.
(1) - Zimma.

گل آهک.

[گِ هَ] (اِ مرکب) گل ممزوج به آهک.

گل آهک.

[گِ هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاه رود بخش حومهء شهرستان دماوند و دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1). || نام محلی است در کنار جاده تهران و فیروزکوه میان رودهن و راه دماوند واقع در 53100گزی تهران است.

گلائی.

[گَلْ لا] (اِ) شتر یا اسب که بمرتع برای مدتی رها باشد(1).
(1) - یادداشت به خط مرحوم دهخدا.

گلائی.

[گَلْ لا] (اِ) در لهجهء آذری، گله و گله گی.

گلائی صحرائی.

[گَ صَ] (ص مرکب)بی تربیت که راه و رسم نداند. بی مربی.
- گلائی صحرائی بارآمده بودن یا -گلائی صحرائی بزرگ شده بودن؛ بی مربی بزرگ شده بودن.

گلاب.

[گُ] (اِ مرکب) عرق گل سرخ که ماءالورد است و از برگ گل آب مستفاد میشود که مزیدعلیه گل یا به معنی گل بطریق مجاز بود و تلخ، چکیده، ناب از صفات گلاب است و گلاب یزدی و صفاهان و گلاب عراق بهترین اقسام اوست. (آنندراج). قَفیل. جُلاب. (منتهی الارب) :
چو بان و چو کافور و چون مشک ناب
چو عود و چو عنبر چو روشن گلاب.
فردوسی.
ندید از درخت اندر او آفتاب
به هر جای جوی روان چون گلاب.
فردوسی.
نهادند کافور و مشک و گلاب
بگسترد مشک از بر جای خواب.
فردوسی.
این یکی گل برد سوی کوهسار از مرغزار
وآن گلاب آورد سوی مرغزار از کوهسار.
منوچهری.
زین پیش گلاب و عرق و بادهء احمر
در شیشهء عطار بدو در خم خمار.
منوچهری.
گویی که همه جوی گلاب است و رحیق است
جوی است بدیدار و خلیج است بکردار.
منوچهری.
از شرف مدح تو در کام من
گرد عبیر است و لعابم گلاب.ناصرخسرو.
آب دریا را گلاب ناب گردانی به عدل
خاک صحرا را به بوی عنبر اذفر کنی.
ناصرخسرو.
اندرین ره ز شعر حجت جوی
چون شوی تشنهء جلاب و گلاب.
ناصرخسرو.
آب در گشتن است همچو گلاب
چون نگردد بگندد از تف و تاب.
سنایی.
به هر سو یکی آبدان چون گلاب
شناور شده ماغ در روی آب.
؟ (از کلیله و دمنه).
ما به تو آورده ایم دردسر ارچه بهار
دردسر روزگار برد به بوی گلاب.
خاقانی.
ایمه نه بغداد جای شیشه گران است
بهر گلاب طرب فزای صفاهان.خاقانی.
گلاب صفاهان و مشک طراز
سر نافهء شیشه را کرده باز.نظامی.
ز بادام تر آب گل برانگیخت
گلابی بر گل بادام میریخت.نظامی.
گه از گلها گلاب انگیختندی
گه از خنده طبرزد ریختندی.نظامی.
چه گریی کز غم گل خون نریزد
چو گل ریزد گلابی چون نریزد.نظامی.
در این افسانه شرط است اشک راندن
گلابی تلخ بر شیرین فشاندن.نظامی.
ای پسر این رخ به آفتاب درافکن
بادهء گلرنگ چون گلاب درافکن.عطار.
اگر برکه ای پر کنند از گلاب
سگی در وی افتد شود منجلاب.
سعدی (گلستان).
بیار زآن می گلرنگ مشکبو جامی
شرار رشک و حسد در دل گلاب انداز.
حافظ.
در کار گلاب و گل حکم ازلی این بود
کآن شاهد بازاری وین پرده نشین باشد.
حافظ.
گر چرد در چمن خلق تو زنبور عسل
چه عجب گر ز گل شمع بگیرند گلاب.
سنجر کاشی (از آنندراج)(1).
ز بس گریسته ام گل فتاد در چشمم
کنون به حسرت از آن گل گلاب میگیرم.
طالب آملی (از آنندراج).
گل شو و منما به چشم مردم دنیا گلاب
کی به هوش آید مزن بر صورت دیبا گلاب.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).
ز گریه عاقبت کار گل فتاد به چشم
ز گل گلاب کشیدم گل از گلاب گرفتم.
صائب (از آنندراج).
به تدبیر دگر از خواب غفلت برنمی خیزم
ز هم پاشیدن اعضا مگر باشد گلاب من.
بیدل (از آنندراج).
(1) - آنندراج این شعر را در گل شمع به محسن تأثیر نسبت داده است.

گلاب.

[گِ] (اِ مرکب) آب با گل آمیخته. (ناظم الاطباء).

گلاب.

[گُ] (اِ مرکب)(1) نوعی از نیلوفریان که دارای گلهای رنگین است و در برکه ها میروید.
(1) - Nymphea.

گلاب.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان میمند بخش شهربابک شهرستان یزد، واقع در 36هزارگزی شمال خاور شهربابک و 11500گزی راه فرعی فیض آباد به شهربابک. هوای آن معتدل و دارای 122 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلاب آلود.

[گُ] (ن مف مرکب) آلوده شده به گلاب :
مگر زآن گل گلاب آلود گردم
ببوی از گلستان خشنود گردم.
نظامی.

گلاب افشانی.

[گُ اَ] (حامص مرکب)افشاندن گلاب. || مجازاً در بیت زیر بمعنی اشک ریختن و گریه کردن است :
بامدادان کنم از دیده گلاب افشانی
کآتشین آینه عریان به خراسان یابم.
خاقانی.

گلاب انگیز.

[گُ اَ] (نف مرکب) خوش بو. معطر. آنکه بوی گلاب دهد :
شاه چون گرم گشت از آتش تیز
گفت با آن گل گلاب انگیز.
نظامی (هفت پیکر ص178).

گلاب پاچ.

[گُ] (نف مرکب) رجوع به گلاب پاش شود.

گلاب پاش.

[گُ] (نف مرکب)گلاب پاشنده. || (اِ مرکب) ظرفی است معروف که از آن گلاب پاشند. (آنندراج). آوندی لوله دار که بدان گلاب میپاشند. و نیز آوندی سیمین و یا زرین که در آن گلاب میریزند. (ناظم الاطباء). رشاشه. (ذیل لغت شوشتری). گلابدان. ظرفی که با آن گلاب پاشند. ظرف بلورین و غیره برای گلاب دادن. و رجوع به گلابدان شود.

گلابتون.

[گُ] (اِ) ابریشم غاژکرده و به صورت پنبهء محلوج درآمده. (یادداشت به خط مؤلف). رشتهء زر و سیم. (ناظم الاطباء) :و کیف جیب به ریسمان زر رشته که آنرا گلابتون نیز خوانند. (دیوان نظام قاری ص155). طلایی باشد که از حدیده کشیده به هیأت ریسمانهای باریک ساخته باشند و آنرا اکنون در ایران گلابتون گویند. (حاشیهء چهارمقاله چ معین ص35 از یادداشتهای محمد قزوینی).
- امثال: یک پسر کاکل زری و یک دختر گیس گلابتونی.

گلاب چشم.

[گُ بِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اشک. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص42) :
هرچند از آفتاب بود تلخی گلاب
شد تلخ از ندیدن رویت گلاب چشم.
صائب (از آنندراج).

گلاب خوران.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است جزء دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در 10هزارگزی شمال فومن. دارای 49 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گلابدان.

[گُ] (اِ مرکب) ظرف گلاب. (ناظم الاطباء). آوندی که در آن گلاب ریزند :
نوز گل اندر گلابدان نرسیده
قطره بر آن چیست چون گلاب مصعّد.
منوچهری.
یکی بر جای ساغر دف گرفته
یکی گلابدان بر کف گرفته.نظامی.
مهر از سر نامه برگرفتم
گویی که سر گلابدان است.سعدی.
کسی که بوسه گرفتش به وقت خنده زدن
به بر گرفتن مهر گلابدان ماند.
سعدی.
رجوع به گلاب پاش شود. || آبی که به ماه خرداد به کشت دهند و گویند نمو دانه و حب بدین آب بود. (یادداشت مؤلف).

گلابدره.

[گُ دَهْ ر رَ] (اِخ) نام دره ای به شمیران. موضعی ییلاقی است که مردم تهران تابستانها بدانجا روند.

گلابر.

[گْلا / گِ بِ] (اِخ)(1) را اول. تاریخ نویس منسوب به بورگنی، در اکسر(2)متولد شده و در سال 1050 م . وفات یافته است.
(1) - Glaber, Raoll.
(2) - Auxerre.

گل ابر.

[گُ لِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از تکهء ابر. قطعهء ابر. (آنندراج) (بهار عجم) (غیاث) :
چرا خرقه پوشی نزیبد به شاه
گل ابر زیباست بر دور ماه.
ملاطغرا (از آنندراج).
در شفق هر گل ابر آینه خورشید است
روی پوشیده و صد جای نمایان شده ست.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
قدح کج کرده اشکی زآن بت پنهان شکن دارم
گل ابری به مژگان یادگاری زآن چمن دارم.
حکیم صاحب (از آنندراج).
تازه میگردد ز چشم اشکباری جان ما
مجلس ما را گل ابری گلستان میکند.
صائب (از آنندراج).

گل ابریشم.

[گُ لِ اَ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) درخت گل ابریشم از تیرهء لگومینوز(2) و از جنس البیزیا(3) میباشد. دو گونه در ایران موجود است: 1- شب خسب(4)که در جنگلهای کرانهء دریای مازندران در جلگه و میان بند فراوان است آنرا در گیلان شب خسب و در اطراف رشت هزاربرگ یا هزاولگ، در لاهیجان شاقوز، در میاندره ولولی، در شیرگاه وولی یا ویل ولی و در آستارا کشکر و شوخس میخوانند. 2- ابریشم(5) این درخت در بوشهر و بندرعباس و نواحی جنوب موجود است.
خواهش و رویش: درخت گل ابریشم در هر خاکی میروید، ولی خاکهای خنک و بادخیز را بهتر می پسندد. از بادهای سخت گزند میبیند. رویش آن تند است، ولی هیچگاه چندان بزرگ نمیشود و در جنگل به ده متر بلندی و 50 سانتیمتر قطر میرسد. روشنایی پسند است. خوب جست میدهد و ریشه های آن ژرف میباشد.
مصرف و جنگلداری: چون درخت گل ابریشم سخت است و تیر ساختمان و تلفن از آن میسازند هیزم و زغال آن نیز خیلی خوب است آنرا روش شاخه زار برداشت میکنند. از درختان زمینی محسوب میگردد. (جنگل شناسی تألیف کریم ساعی صص222-223). و رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص222 شود. نوعی از گلهائی که مانند ابریشم ریشه دارد. (آنندراج) :
حلقهء خط رُخَت دام ره مردم است
طرفه قماشی تر از این گل ابریشم است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
(1) - Acacia.
(2) - Leguminosae.
(3) - Albizzia.
(4) - Albizzia Julibrissin.
(5) - Albizzia Lebeck.

گلابزن.

[گُ زَ] (اِ مرکب) گلاب پاش. گلابدان :
گل را چه گرد خیزد از ده گلابزن
مه را چه ورغ بندد از صد چراغدان.
؟ (از کلیله و دمنه).
در قهقهه ز گریهء دل چون گلابزن
وز خرمی ز سوز جگر همچو مجمرم.
سیدحسن غزنوی.
هین! که گذشت وقت گل سوی چمن نگاه کن
راح نسیم صبح بین ابر گلابزن نگر.
عطار (دیوان ص306).
و رجوع به گلابدان و گلاب پاش شود.

گلابزنه.

[گُ زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) رشاشه. رجوع به گلابزن و گلاب پاش و گلابدان شود.

گلاب شکر.

[گُ شِ کَ] (اِ مرکب) قسمی شیرینی که در میان گلاب دارد. شیرینی که در درون آن شربتی معطر به گلاب است.

گلاب صوفیان.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت واقع در 6هزارگزی جنوب سبزواران و 2هزارگزی باختر راه فرعی سبزواران به کهنوج. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلاب فشاندن.

[گُ فَ / فِ دَ] (مص مرکب) مجازاً به معنی اشک ریختن است :
گر چشم ما گلاب فشاند عجب مدار
دلهای ماست آینه گردان صبحگاه.
خاقانی.
رجوع به گلاب افشانی شود.

گلاب کش.

[گُ کَ / کِ] (نف مرکب)کشنده گلاب. آنکه از گل گلاب کشد.

گلاب کشی.

[گُ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل گلاب کشیدن. رجوع به گلاب کشیدن شود.

گلاب کشیدن.

[گُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کشیدن گلاب از گل. گل را بطریق مخصوص پختن تا از آن گلاب به دست آید.

گلابگر.

[گُ گَ] (ص مرکب) گلاب گیرنده. گلاب کش :
گل گفت به از لقای من رویی نیست
چندین ستم گلابگر باری چیست
بلبل به زبان حال با او گفتا
یک روز که خندید که سالی نگریست.
خیام.
و رجوع به گلابگیر شود.

گلاب گرفتن.

[گُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)گرفتن گلاب از گل. گلاب کشیدن. و رجوع به گلاب کشیدن شود.

گلاب گیر.

[گُ] (نف مرکب) گلاب گیرنده. آنکه گلاب تهیه کند : و مثال برآمدن و باز فرودآمدن این بخارها و رطوبت ها همچون کارگاه گلابگیران است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به گلابگر شود.

گلاب گیری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گلاب گرفتن. رجوع به گلاب کشیدن و گلاب گرفتن شود.

گلابوند.

[گُ لابْ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باغ ملک بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز، واقع در 3هزارگزی شمال باختری باغ ملک، کنار راه اتومبیل رو هفتگل به ایذه. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلابه.

[گِ بَ / بِ] (اِ مرکب) گل و لای. (غیاث) (آنندراج). گِلاب. || گِل به آب سرشته که بدان دیوار اندایند. (غیاث) (آنندراج) :
چو دیوار شهر اندرآید ز پای
گلابه نباید که ماند بجای.
فردوسی.

گلابه.

[گُ بَ / بِ] (اِخ) دهی است از دهستان دوقایی بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 38هزارگزی جنوب قوچان و 12هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و دارای 30 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلابی.

[گُ] (اِ مرکب) قسمی از امرود و اقسام آن بسیار است. بلخی، نطنزی [ نظیر ]، عباسی و امیری. (آنندراج). امرود. (غیاث). از جمله میوه هایی که دانه های آن لعاب بسیار دارد(1). (گیاه شناسی گل گلاب ص227). سفرجل. شاه میوه. کمثری :
به گلابی نفس کنم مشکین
یا کنم سیب سرخ را تحسین.
شرف الدین علی یزدی (از آنندراج).
گلابی به خوشبویی مشک ناب
درخشنده چون شیشهء پرگلاب.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
|| نام شیرینیی که اکثر برگ گل در آن اندازند و بدین معنی نیز پارسی ساخته اهل هند است. (آنندراج). قسمی از حلوا. (ناظم الاطباء). || شیشه کوچک مدور و رنگین و منقش باشد. (غیاث). شیشه کوچکی که گلاب و شراب و مانند آن در آن کنند خصوصاً ولیکن از اهل ایران شنیده شد که بدین معنی محاوره ولایت نیست لفظ تراشیدهء اهل هند است. و شعرای به هند آمده بسته اند. (از آنندراج) :
بی خودم از لب مستی که چو آب زمزم
غنچه ته جرعه او را به گلابی دارد.
سلیم (از آنندراج).
بازآ که گلابی دو چشمم
بی روی تو از گلاب خالی است.
ملاطغرا (از آنندراج).
و رجوع به گلاب پاش و گلابدان شود.
|| (ص نسبی) به گلاب کش نیز اطلاق کنند. (آنندراج). آنکه گلاب میسازد. (ناظم الاطباء) :
چه خوش گفت آن گلابی با گلستان
که هرچت باز باید داد مستان.نظامی.
|| رنگی هم رنگ گل سرخ و آنرا چهره ای نیز گویند. (آنندراج) :
از تربیت آب حیات گل رویش
فرداست که آن سیب و ذقن گشته گلابی.
آخوند مسیحایی (از آنندراج).
گلی چو روی عرقناک او گلابی نیست
پیاله ای چو لب لعل او شرابی نیست.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).
به هر رنگی که باشد آب نرگس رنگ میگیرد
به یاد چشم مستی ریختم اشک گلابی را.
ارادت خان واضح (از آنندراج).
(1) - Pirus communis. Pirus syraca. (جنگل شناسی ص118 و 119). Pirus cordataو اقسام دیگر. (جنگل شناسی ساعی ج2 ص131).

گلابی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 48هزارگزی باختر کوهدشت و 48هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چاه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن اتومبیل رو و ساکنان از طایفهء کوشکی اند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلابی.

[گُ] (اِخ) چشمه... از بلوکات داراب و سرچشمه رود شاهیجان است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص199).

گلاتز.

[گِ] (اِخ) شهری است از پروس و 14600 تن جمعیت دارد.

گلاج.

[گُ] (اِ) نام نانی است تنک چون کاغذ که اصل آن از نشاسته و سفیدهء تخم مرغ است و در شربت ریزند و خورند و آنرا لابرلا گویند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). نانی است بسیار نازک و تنک مانند کاغذ حریر و آنرا از نشاسته و تخم مرغ پزند و در شربت قند و نبات ریزه کنند و با قاشق و چمچه بخورند. (برهان) :
خوشنویسان قطایف با قلمهای شکر
جمله عاجز گشته اند از خط تعلیق گلاج.
بسحاق اطعمه.
|| نام حلوایی است و عربان قطایف میگویند. (برهان) (غیاث) :
نباتش بسر قند افشاندی
گلاجش بنان چهره پوشاندی.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به کلاج و لابرلا شود. || به لغت دری کلاغ را گویند. (آنندراج).

گل احمدبیگ.

[گُ اَ مَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 26هزارگزی شمال خاوری قوچان. هوای آن معتدل و دارای 65 تن سکنه است. آب آنجا از رود اترک و محصول آن انگور و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل اخرا.

[گِ لِ اُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام خاکی است به رنگ زرد و سرخ. گل مختوم نام قسمی از آن است. رجوع به اخرا شود.

گلادستون.

[گْلا / گِ دِ تُنْ] (اِخ)(1) ویلیام اوارت. سیاستمدار انگلیسی، رئیس لیبرال ها متولد در لیورپول(2)، چهار دفعه به مقام نخست وزیری رسیده است. وی برای پیشرفت و اصلاح ایرلند، تغییرات و اصلاحات انتخابات، برقرار کردن آزادی داد و ستد و شناسایی اتحادیه های کارگری بسیار کوشیده است.
(1) - Gladstone, William Ewart.
(2) - Liverpool.

گلادیاتور.

[گْلا / گِ تُرْ] (فرانسوی، اِ)(1)کسی که در بازیهای سیرک چه با یک انسان و چه با یک حیوان درنده پیکار میکند. و این از آداب و رسوم مردم روم قدیم بوده است. غلامان و بردگان زندانی با نهایت قوت و قدرت در میدانهای عمومی با حیوانات درنده ای که بوسیلهء مردم روم تربیت شده بودند مبارزه میکردند و گلادیاتور مجرم را نمی گذاشتند در مقابل حیوانات درنده از خود دفاع کند. گلادیاتور ناگزیر از خود دفاع می کرد و در زیر پنجه های حیوانات درنده کشته میشد و این عمل در حالی انجام میگرفت که امپراتور در لژ خود این صحنه را نظاره میکرد.
(1) - Gladiateur.

گلار.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیدشهر بخش جویم شهرستان لار، واقع در 54هزارگزی جنوب جویم و شمال کوه بوسار. هوای آن گرم و 295 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول آن غلات و خرما است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و چادرشب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گل اربه.

[گُ لِ اُ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) دوایی است که آنرا از شام آورند و عنبر بید نیز خوانند. گزندگی جانوران را نافع است و به عربی جعده خوانند. (برهان) (آنندراج).

گل ارغوان.

[گُ لِ اَ غَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی است سرخ. (فرهنگ اسدی نخجوانی). نام گیاهی است ارغوانی رنگ. نام نباتی است. رجوع به ارجوان شود : از شاخ زعفران گل ارغوان دمیده. (سندبادنامه ص15). رجوع به ارغوان شود.

گلارکته.

[گُ کَ تَ / تِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 30هزارگزی شمال باختری فریمان. هوای آن معتدل و دارای 274 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل ارمنی.

[گِ لِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی باشد سرخ رنگ به سیاهی مایل و به عربی طین ارمنی خوانند. تبی را که در ایام وبا و طاعون برسد نافع است، گویند وقتی در ارمن وبا و طاعون عظیم بهم رسید، چنانکه معدودی چند مانده بودند چون از ایشان تفحص کردند در آن ایام از این گل میخوردند. (برهان) (آنندراج) : بگیرند، گل مختوم پنج درم، گل قبرسی پانزده درم، گل ارمنی مغول دو درم... و گل پارسی سه درم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گلاریس.

[گْلا / گِ] (اِخ)(1) این شهر را به آلمانی گلاروس(2) خوانند. بخش سویس حاکم نشین ایالت به همین نام است و در کنار لنت(3) واقع شده و دارای 5700 تن سکنه است. تمام این بخش در سال 1881 م . آتش گرفته است. این شهر محل ساختن پارچه های کتانی و مرکز ایالت و دارای 37700 تن سکنه است.
(1) - Glaris.
(2) - Glarus.
(3) - Linth.

گلاز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه واقع در 11هزارگزی شمال خاوری اشنویه و 11هزارگزی شمال باختری راه شوسهء اشنویه به نقده. هوای آن سرد و دارای 40 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء اشنویه و محصول آن غلات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلازر.

[گْلا / گِ زِ] (اِخ)(1) از علمای آثار قدیمه است که از سال 1882 تا سال 1894 م . چهار دفعه به عربستان رفت و هر دفعه یک یا دو سال در آنجا بسر برد و متن های مفصل به دست آورد و کتیبه ها و لوحه های زیاد کشف کرد. (ایران باستان ص50).
(1) - Glaser.

گل ازرق.

[گُ لِ اَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آفتاب پرست :
گل ازرق که آن حساب کنند
قرصه از قرص آفتاب کنند
هر سویی کآفتاب سر دارد
گل ازرق بدو نظر دارد
لاجرم هر گلی که ازرق هست
خواندش هندو آفتاب پرست.
نظامی (هفت پیکر ص267).
رجوع به گل آفتاب پرست شود.

گل ازقند.

[گُ اَ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان چولائی خانهء بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 36هزارگزی شمال مشهد و 5هزارگزی باختر راه مشهد به کلات. هوای آن سرد و دارای 117 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلاسکانه.

[گُ سَ نَ / نِ] (اِ) نام گل نسترن است در کردستان(1).
(1) - یادداشت بخط مرحوم دهخدا.

گلاسگو.

[گْلا / گِ گُ / کُ] (اِخ)(1) شهری است از اسکاتلند قلمروهای لانارک(2) و رنفرو(3) که در کنار کلاید(4) واقع است و دارای 1084000 تن سکنه است. دانشگاه آن مشهور و بندری است با فعالیت و شهری است کاملاً تجارتی و صنعتی. اکوس(5)، دارای وضع و موقعیت مواد نفتی است و آهن در آنجا پیدا میشود. محل ساختن کشتیها و وسایل ماشینی و کتان بافی است.
(1) - Glasgow.
(2) - Lanark.
(3) - Renfrew.
(4) - Clyde.
(5) - Ecosse.

گلاسنگ.

[گِ سَ] (اِ) فلاخن. (شعوری ج2 ورق 310). رجوع به قلاسنگ شود.

گل اشرفی.

[گُ لِ اَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یک قسم گل طلایی رنگ. (ناظم الاطباء).

گلاشکرد.

[گُ کِ] (اِخ) نام یکی از دهستان نه گانهء بخش کهنوج شهرستان جیرفت. این دهستان در باختر کهنوج واقع و محدود است از شمال به بخش سبزواران، از خاور به دهستان کهنوج، از جنوب به دهستان رودخانه و از باختر به دهستان صوغان. موقع آن کوهستانی و هوای آن گرم و آب آنجا از رودخانه و قنوات تأمین میشود. محصول آن خرما، غلات و مرکبات آن بخوبی معروف است. از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است و جمعیت آن 4090 تن است. مرکز دهستان قریهء گلاشکرد و قرای مهم آن: رمکان، درشور، حورمه و پاسفیدان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلاشکرد.

[گَ کَ] (اِخ) مرکز دهستان بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 50000گزی باختر کهنوج، سر راه فرعی جیرفت و رودخانه است. هوای آن گرم و دارای 900 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل اطلسی.

[گُ لِ اَ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گل های آن بشکل شیپور است و عطری ملایم دارد که هنگام شب بیشتر محسوس است. (گیاه شناسی گل گلاب ص240).
(1) - Petima.

گل افسار.

[گُ اَ] (اِ مرکب) از لوازم زین از نقره و طلا و غیره در افسار اسب که بصورت گل باشد و بر کلهء اسب بندند. (آنندراج) :
به او چرخ در قهری پای بست
گل افسارش از هالهء مه به دست.
ملاطغرا (در وصف دلدل از آنندراج).

گل افشان.

[گُ اَ] (نف مرکب) افشانندهء گل. گل ریزنده. گل بسیار پراکنده کننده. پراکنده کنندهء گل و شکوفه :
چنان بد که در پارس یک روز تخت
نهادند زیر گل افشان درخت.فردوسی.
پرستنده را گفت قیصر که تخت
بیارای زیر گل افشان درخت.فردوسی.
بفرمان ببردند پیروزه تخت
نهادند زیر گل افشان درخت.فردوسی.
سر حوض شاهی و سرو سهی
درخت گل افشان و بید و بهی.فردوسی.
|| نوعی از آتشبازی است. (آنندراج) :
سه گونه آتش در سه جای رخشان
به خانه در گل افشان بود از ایشان.
(ویس و رامین).
در آن بزم آراسته چون بهشت
گل افشان تر از ماه اردیبهشت.
نظامی.
هر کجا ریگ بود رنگ گرفت
هر کجا گلخنی گل افشان شد.
؟ (ترجمهء محاسن اصفهان ص100).
رجوع به گلفشان و گل افشان کردن و گل افشان گشتن و گل افشانی شود.

گل افشان.

[گُ اَ] (اِ مرکب) در تداول مردم خراسان، مخملک یا سرخک یا آبله مرغان را گویند.

گل افشان.

[گُ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیشه سر بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 8هزارگزی شمال خاوری شاهی. منطقه ای است کوهستانی و جنگلی. هوای آن معتدل و مرطوب و دارای 700 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه درکا و محصول آن برنج، نیشکر، ابریشم، غلات، کنف و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شمد ابریشم، چادرشب و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از گله داران دهستان راستوبی سیان حدود این آبادی می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل افشان.

[گُ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساری رودپی بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 9000 گزی باختر شهر ساری. هوای آن معتدل و دارای 30 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء تجن و محصول آن برنج، غلات، پنبه و سبزیجات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل افشاندن بر.

[گُ اَ دَ بَ] (مص مرکب)گل پاشیدن بر... گل ریختن بر... :
بخت این نکند با من کآن شاخ صنوبر را
بنشینم و بنشانم گل بر سرش افشانم.
سعدی (طیبات).

گل افشان کردن.

[گُ اَ کَ دَ] (مص مرکب) گلریزان کردن. پراکندن گل بسیار. ریختن گل بسیار بر سر کسی. گل باران کردن :
پسر را پدر گر به زندان کند
از آن به که دشمن گل افشان کند.
فردوسی.
خوش باشد در بساره ها می خوردن
وز بام بساره ها گل افشان کردن.
اسدی (لغت نامه).
من و عشیرهء من گر رضا دهی امروز
همه بجای گل افشان کنیم جان افشان.
امیرمعزی (از آنندراج).
باد بهاری اگر بر تو گل افشان کند
جز به سر آستین جای مروب و مرند.
سوزنی.
برخیز که باد صبح نوروز
در باغچه میکند گل افشان.
سعدی (طیبات).
می خواه و گل افشان کن از دهر چه میجویی
این گفت سحرگه گل، بلبل تو چه میگویی.
حافظ.
|| به مجاز، داد سخن دادن. حق مطلب را ادا کردن. سخنان نغز گفتن :
در مجلس مناظره بر عاقلان
از نکتهای خوب گل افشان کنم.
ناصرخسرو.

گل افشانی.

[گُ اَ] (حامص مرکب) عمل گل افشاندن. عمل گل باران کردن :
جوانمردی کن از من بار بردار
گل افشانی بس از ره خار بردار.نظامی.
روی درکش به کنج پنهانی
شادمان بین در آن گل افشانی.نظامی.
روی بهرام از آن گل افشانی
سرخ شد چون رحیق ریحانی.نظامی.
رجوع به گل افشان و گل افشان کردن شود.

گل افشانی کردن.

[گُ اَ کَ دَ] (مص مرکب) گل باران کردن. گل ریزان کردن : که یک روز در وقت گل طاهر گل افشانی کرد که هیچ ملک بر آنگونه نکند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393).
شد چو باران رسیده ریحانی
کرد بر تشنگان گل افشانی.نظامی.

گل افکندن.

[گُ اَ کَ دَ] (مص مرکب) گل انداختن. || مجازاً سرخ شدن گونه ها بمانند گل یا به رنگ دیگر درآمدن :
سرخی رخسارهء آن ماهروی
بر دو رخ من دو گل افکند زرد.فرخی.
و رجوع به گل انداختن شود.

گل اقریطس.

[گِ لِ اَ طُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از گل باشد و آنرا از جزایر یونان آورند. گویند اگر زن آبستن بر خود بندد بچهء او را آسیبی نرسد تا برسد. (برهان) (آنندراج).

گلاک.

[گُ] (اِ) کولاک. || برفی که فراهم کنند و بشکل انسان یا حیوان درآورند. (شعوری ج2 ورق 320).

گلاگل.

[گَ گَ] (اِ مرکب) شکم سخت پیش آمده. آبستن نزدیک به وضع حمل. (یادداشت بخط مؤلف).

گلاگونه.

[گُ نَ / نِ] (اِ مرکب) غازه و گلگونه و آن چیزی باشد سرخ که زنان به روی مالند. (برهان) (آنندراج) (الفاظ الادویه). سرخاب. و رجوع به گلگونه، والغونه و گلغونه شود.

گلال.

[گُ] (اِ) عبیر سرخ که از رنگ بقم سازند و متعارف هندوستان است. (آنندراج) :
همچو چنار گر بودت صدهزار دست
برگ طرب به خاک نشان و گلال گیر.
ملا قاسم مشهدی (از آنندراج).

گلال.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان لهون بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 6هزارگزی باختر پاوه و 4هزارگزی باختر راه اتومبیل رو پاوه به نوسود. هوای آن سرد و دارای 400 تن سکنه است. آب آنجا از رودخانهء شمشیر و محصول آن غلات، گردو، انجیر، عسل و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلالان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 60هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 34هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به سردشت. منطقه ای است کوهستانی، هوای آن سرد و دارای 310 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء خورخوره و محصول آن غلات، توتون و حبوبات میباشد. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل بفاصله 5000هزار گز به نام گلالان بالا و پائین مشهور است. سکنهء گلالان بالا 215 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلالتو.

[گَ] (ص) کالیو یعنی ابله و احمق. (شعوری ج2 ورق 303). و ظاهراً محصف «کالیو» است. رجوع به گلالیوه شود.

گلال میلاس.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد واقع در 14هزارگزی جنوب لردگان، متصل به راه مالرو گلال میلاس به لردگان. هوای آن معتدل و دارای 84 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلاله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) کاکل مجعد و پیچیده. (آنندراج). موی مجعد و پیچیده. (غیاث) :
ظلمتی گشته از نوالهء نور
لاله ای رسته از گلالهء حور.
نظامی (هفت پیکر ص1328).
سر نهادم خمار می در سر
بر گل خشک با گلالهء تر.
نظامی (هفت پیکر ص167).
گلالهء شبه گون را قرین لاله مکن
دلم فریفته زآن لاله و گلاله مکن.
عثمان مختاری (از آنندراج).
هر سال رنگ عارض و بوی گلاله ست
بیچاره غنچه را دل بازار بشکند.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
خون مرا خورد زآن نهفته تبسم
هوش مرا برد زآن شکسته گلاله
رویش در حلقه های زلف کجش بین
راست بزیر زره چو سرخ غلاله.
(مؤلف آنندراج).
اگر گلالهء مشکین ز رخ براندازی
کنند در قَدَمت عاشقان سراندازی.
؟ (از آنندراج).
بت دیلم مه مشکین گلاله
بمشک چین گرفته روی لاله.
؟ (از آنندراج).
|| زلف برادر کاکل هم هست. (برهان). کلاله، غلاله، طبری «گلالک». قیاس کنید با کردی گولاک(1) (دستهء مو)، گول(2) (زلف زنان، دستهء مو) ایضاً. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). زلف. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). || پیراهن که بعربی قمیص خوانند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). رشیدی گوید: «در فرهنگ جهانگیری بمعنی پیراهن نیز آورده، لیکن اصح بدین معنی (به کسر غین معجمه) است و عربی است. (فرهنگ رشیدی). در عربی «غلاله» ککتابه (به کسر اول) بالشچه ای که زنان بر سرین بندند تا کلان نماید. و میخ که هر دو سر حلقه را فراهم آرد و شاماکچه که زیر جامه و زره پوشند. (منتهی الارب). اما جهانگیری این بیت رفیع الدین لنبانی را شاهد آورده است :
اگر گلالهء او از حریر و گل دوزند
شود ز نازکی آزرده تودهء سمنش.
احتمال میرود که «غلاله» بدین معنی لغتی در گلاله و فارسی بود داخل عربی شده، چنانکه بمعنی دوم نیز غلاله و گلاله هر دو در فارسی آمده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || گلاله تسبیح؛ منگوله تسبیح :
صدپارگی دل نشود پیش کس عیان
تسبیح سان بسر [ بنهم ] تا گلاله را.
علی قلی بیگ (از آنندراج).
دلی که واله درد است دوش چون تسبیح
بسر ز دود جگر تا سحر گلاله گرفت.
علی قلی بیگ (آنندراج).
(1) - gulak.
(2) - gul.

گلالی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 32هزارگزی جنوب خاوری قروه و 15هزارگزی باختر راه شوسهء قروه به همدان. هوای آن سرد و دارای 430 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. راه مالرو و دبستان نیز دارد و تابستان از طریق سوتپه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلالی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 39هزارگزی شمال باختری کرمانشاه نزدیک کوربلاغها. هوای آن سرد و دارای 218 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، حبوبات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در فصل خشکی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلالیوه.

[گَ لی وَ / وِ] (ص) ابله. احمق. کالیوه. کالیو. (شعوری ج2 ورق 306). ظاهراً «کالیوه» و رجوع به گلالتو شود.

گلام.

[گَ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در سودان غربی در ملتقای دو رودخانهء سنگال(2) و فارمه و در قسمت شرقی اسکله سن بفاصله 700هزار گز قرار گرفته است. (قاموس الاعلام).
(1) - Galam, Gallam.
(2) - Senegal.

گلام بری.

[گُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 6هزارگزی شمال نورآباد و 5هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 900 تن سکنه است. آب آن از سراب گلام بری و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات است. راه مالرو و دبستان نیز دارد و ساکنان از طایفهء چواری میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلامره.

[گُ مِ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیرون بشم بخش کلاته دشت شهرستان نوشهر واقع در 20000 گزی جنوب باختری حسن کیف و 10000 گزی جنوب باختری مرزان آباد. هوای آن سرد و دارای 80 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در7000هزارگزی این آبادی آب معدنی گازداری وجود دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلامورگان.

[گْلا / گِ مُرْ] (اِخ)(1)کنت نشین بریتانیای کبیر (گالها) در کنار کانال بریستول(2). دارای 1201300 تن جمعیت است. حاکم نشین آن کاردیف(3) شهرهای اصلی آن سوانسی(4)، مرتیر(5) و تیدفیل(6) است.
(1) - Glamorgan.
(2) - Bristol.
(3) - Cardiff.
(4) - Swansea.
(5) - Merthyr.
(6) - Tydfil.

گلان.

[گُ] (اِ) قسمی از نان میده باشد که آن را بمقدار برگ بقرا سازند و چون در میان روغن بریان کنند بادی در آن افتد و دو پوشه شود و بعد از آن در میان شیره اندازند تا شیره به خود کشد بسیار لذیذ میشود. (برهان) (غیاث) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) :
رخ احباب تو طری چون گل
خوش و شیرین تر از گلان و گلاج.
سوزنی (از آنندراج).
|| جِ گل، برخلاف قیاس. (آنندراج) (انجمن آرا) (برهان) :
بنالد همی بلبل از شاخ سرو
چو درّاج زیر گلان با تذرو.
فردوسی (از انجمن آرای ناصری).
|| تکان و افشان هم آمده است که از تکانیدن و افشانیدن قالی و دامن باشد و امر به این معنی هم هست یعنی بتکان. (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) :
سحرگه باد برگ گل گلان است
ز درد آن فغان بلبلان است.
زراتشت بهرام (از آنندراج).

گلان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش صالح آباد شهرستان ایلام، واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری صالح آباد، کنار راه شوسهء ایلام به مهران. هوای آن گرم و دارای 208 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء لول کلم و محصول آن غلات، مختصر برنج، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان از طایفهء ملکشاهی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 27هزارگزی شمال رزاب و 9هزارگزی جنوب سنندج به مریوان. هوای آن سردسیر و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. گلان را درخوجذام گویند، زیرا در این محل جذامی دیده شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان سراوان واقع در 57هزارگزی جنوب خاوری سراوان و 13گزی جنوب راه فرعی کوهک به سراوان. هوای آن سرد و دارای 120 سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و خرما است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 11هزارگزی باختر آمل. هوای آن معتدل و دارای 255 تن سکنه است. آب آن از آلشرود و چشمه تأمین میشود. محصول آن برنج و غلات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان مختصر کتان بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 4هزارگزی جنوب گرمی و 4هزارگزی راه شوسهء بیله سوار به گرمی. هوای آن گرم و دارای 339 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل انجیر.

[گُ اَ] (اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد واقع در 18هزارگزی شمال گهواره، کنار رودخانه زمکان. هوای آن سرد و دارای 90 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از تیرهء تفنگچی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل انداختن.

[گُ اَ تَ] (مص مرکب) گُل انداختنِ صورت و روی؛ سرخ شدن روی از نشاط جوانی و شادابی یا در حالت تب یا خجلت. پیدا شدن سرخی در روی در اثر تب و یا حرارت بیرونی یا خجلت. سرخ شدن گونه به طبع بعلت شرم یا بیماری. و رجوع به گل افکندن شود. || گل دوختن یا گل نقش کردن در روی کاغذ یا پارچه.

گل انداز.

[گُ اَ] (اِ مرکب) آن قدر مسافت که اگر گلی بیندازند تا آنجا تواند رسید لیکن این فارسی صناعی است. (آنندراج) :
زین چمن هرچند گلچین تماشای توأم
دور از آغوش وصالت یک گل اندازم هنوز.
میرزا بیدل (از آنندراج).

گل اندام.

[گُ اَ] (ص مرکب) از اسمای محبوب است. (آنندراج). || آنکه اندامش در نازکی بگل ماند. نازک بدن. آنکه اندامی به نازکی و تازگی گل دارد :
کنیزی سیه چشم و پاکیزه روی
گل اندام و شکرلب و مشکبوی.نظامی.
همه چشمه ز جسم آن گل اندام
گل بادام و در گل مغز بادام.نظامی.
همچنان آن بت گل اندامش
بردی از زیر خانه بر بامش.نظامی.
عجب نیست بر خاک اگر گل شکفت
که چندین گل اندام در خاک خفت.
سعدی (بوستان).
به یاد روی گلبوی گل اندام
همه شب خار دارم زیر پهلو.
سعدی (بدایع).
ای بلبل اگر نالی من با تو هم آوازم
تو عشق گلی داری من عشق گل اندامی.
سعدی (بدایع).
با یار شکرلب گل اندام
بی بوس و کنار خوش نباشد.حافظ.
در مذهب ما باده حلال است ولکن
بی روی تو ای سرو گل اندام حرام است.
حافظ.
شوق می از بهار گل اندام تازه شد
پیوند بوسه ها به لب جام تازه شد.
صائب (از آنندراج).
|| نام اسب. (آنندراج) :
شتابان بر گل اندام آن پری زاد
چو آن برگ گلی کو را برد باد.
نظامی (خسرو و شیرین از آنندراج).

گلاندن.

[گُ دَ] (مص) پاشیدن و افشاندن. (ناظم الاطباء).

گل اندود کردن.

[گِ اَ کَ دَ] (مص مرکب) مالیدن گل بر بام و غیره. تَمدیر. تَسییع. تطبیس. تَسفیط. (منتهی الارب). گل اندود کردن حوض.

گل انگبین.

[گُ اَ گَ] (اِ مرکب) گلی که با انگبین آمیزند چنانکه گلقند. گلی که با قند آمیزند. (فرهنگ رشیدی) :
گر بر کران دجله کسی نام او برد
آب انگبین ناب شود گل گل انگبین.
عمادی مروزی (از احوال و آثار رودکی تألیف سعید نفیسی ص1192).
|| معجونی از گل سوری و عسل. (مفاتیح). || دارویی که با گل و انگبین سازند، مانند: گلقند و گلشکر. جلنجبین. گلشکر :
زاهد گفتا چه جای این است
این نیست گیا گل انگبین است.نظامی.
کو کسی کو گل انگبین نخورد
مخوراد آن کسی که این نخورد.نظامی.

گل انگون.

[گَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان سمل بخش اهرم شهرستان بوشهر واقع در 30000گزی شمال اهرم، دامنه کوه پادیوار. هوای آن سرد و دارای 255 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گل انگیختن.

[گُ اَ تَ] (مص مرکب)ایجاد کردن گل. (آنندراج).

گلانه.

[گُ نَ / نِ] (اِ) دسته جمعی. حلقه (لهجهء قزوینی).

گلانه.

[گُ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 12هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 8هزارگزی باختر راه شوسهء دیواندره به سنندج. هوای آن سرد و دارای 289 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، توتون، حبوبات و عسل است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5.).

گلانه.

[گُ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 19هزارگزی شمال باختر رزاب و 6هزارگزی خاور راه اتومبیل رو مریوان به رزاب. هوای آن سرد و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلانی.

[گُ] (ص نسبی) گلفروش. || باغبان. (غیاث) (آنندراج).

گلانیدن.

[گُ دَ] (مص) در گناباد گلیدن(1) و گلاندن(2) (غلطانیدن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). «گنابادی». تکانیدن و افشاندن دامن جامه و قالی و امثال آن. (برهان) (آنندراج) :
سحرگه باد برگ گل گلان است
ز درد آن فغان بلبلان است.
زراتشت بهرام پژدو.
رجوع به گلان و گلاندن شود.
(1) - galidan.
(2) - galandan.

گلاوا.

[گِ] (اِخ) کلاته ای است در کاخک گناباد از خراسان.

گل اورنگ.

[گُ لِ اَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام یک قسم گل. (ناظم الاطباء).

گلاوه.

[گَ وَ / وِ] (ص) کالیوه. کالیو. احمق. ابله. (شعوری ج2 ورق 306).

گلاوه.

[گِ وَ / وِ] (اِ مرکب) همان گلابه است که گل و لای و گل به آب سرشته که بدان دیوار اندایند. (آنندراج). رجوع به گلابه شود.

گلاوه.

[گَ وَ / وِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 61هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 7هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و دارای 70 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. به این ده گل آباد نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلاویز.

[گُ] (اِ مرکب)(1) گل آویز که برای زینت کاشته میشود و رنگ قرمز مخصوص دارد. (گیاه شناسی گل گلاب ص232). رجوع به هرمزدنامهء پورداود ص220 و 221 شود.
(1) - Fuchsia.

گلاویز شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب)دست به یقه شدن. دست به گریبان شدن با کسی. درآویختن با کسی. رجوع به گل آویز شود.

گلاه.

[گَ] (ص) سیاه و هر چیزی که سوادی به آن باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (جهانگیری).

گلاه.

[گَ] (اِخ) لقب شیخ زین الدین علی علیه الرحمة گلاه بوده است، بسبب آنکه یکی از اجداد شیخ مذکور از اصحاب امام حسین علیه السلام بود. چون خبر شهادت آن حضرت به وی رسید سیاه پوش گردید و بعضی گویند سبب آن بود که شیخ مذکور وقتی از اوقات از اعتکاف برآمده بوده است و شخصی که در آن زمان از اکمل اولیاء بود بواسطه ای دو جبه از پشم سیاه دوخته میفرستد و او آنرا مبارک و میمون میگیرد و میپوشد و تا در حیات بود سیاه می پوشیده و همچنین فرزندان او سیاه پوش بوده اند. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). از بزرگان فضلا و عرفای شیراز متوفی بسال 870. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گلایول.

[گْلا / گِ یُلْ] (فرانسوی، اِ)(1) نام گلی که پیازهای آن مانند زعفران است، ولی برگهای آن پهن و بزرگ و گلهای آن بشکل خوشهء یک طرفی و برای زینت کاشته میشود. (گیاه شناسی گل گلاب ص285).
.(لاتینی)
(1) - Glaioevl, Gladiolus

گل بابونه.

[گُ لِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی است بیرونش سفید و اندرونش زرد میباشد و به عربی حب البقر و احداق المرض خوانند. (آنندراج). و این گل دارای اقسامی است. و رجوع به بابونج و بابونه شود.

گلباد.

[گُ] (اِخ) از پسران ویسه که از پهلوانان تورانی است :
سپهبد گزین کرد گلباد را
چو گرسیوز و جهن و پولاد را.فردوسی.
رجوع به ولف شود.

گل بادام.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) معروف و شکوفه بادام را نیز گویند. (آنندراج) :
همه چشمه ز چشم آن گل اندام
گل بادام و در گل مغز بادام.نظامی.
ما را نگه چشم تو از چشم تو خوشتر
بادام صفایی گل بادام ندارد.
صائب (از آنندراج).
|| کنایه از کاغذ. رجوع به مجموعهء مترادفات ص285 شود. || کنایه از چهره و صورت است :
ز بادام تر آب گل برانگیخت
گلابی بر گل بادام میریخت.نظامی.

گل بادام.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 38هزارگزی شمال باختری قوچان و 3هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی قوچان به شیروان. هوای آن معتدل و دارای 5 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلبادگان.

[گُ دِ] (اِخ) گلپایگان. رجوع به گلپایگان شود.

گل باران.

[گُ] (اِمص مرکب) گلریزان. گل پاشان. و رجوع به گل باران کردن شود.

گل باران کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)ریختن و پاشیدن گل بر سر عروس یا داماد.

گل باز.

[گُ] (نف مرکب) آنکه به گل بازی کند. (آنندراج). آنکه شوق پروردن گلهای خوب دارد نه بقصد فروختن :
ز بس صحن چمن از خندهء گلزار خُرّم شد
در او چون دست گلباز از هوا گل میتوان چیدن.
عبدالرزاق فیاض (از آنندراج).

گل بازی.

[گُ] (حامص مرکب) بازی کردن با گل. عمل گل باز. رجوع به گل باز شود.

گل باغ.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نرم آب بخش دودانگهء شهرستان ساری، واقع در 2هزارگزی سعیدآباد، کنار رودخانهء قشلاق سکنهء سیاوش کلا می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل باغی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 42هزارگزی جنوب خاوری پاوه و هفت هزارگزی باختری قلعه جوانرود. هوای آن سرد و دارای 102 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل باغی.

[گُ] (اِخ) نام طائفه ای است از ایلات کرد ایران که تقریباً 500 خانوار میشود و در کیله کرو، گتل، مره در، حنجره، ابراهیم آباد، کرسی عمر و رزینه سکونت دارند. در عهد شاه طهماسب به کردستان آمده و اغلب شهرنشین شده اند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص62).

گل باقلی.

[گُ لِ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی است با خالهای سپید و بنفش و درشت که از باقلی حاصل آید و رنگهای مشابه را بدان تشبیه کنند.

گلبام.

[گُ] (اِ مرکب) آواز بلندی باشد که نقاره چیان و شاطران و قلندران و معرکه گیران در وقت نقاره نواختن و شلنگ زدن و معرکه بستن به یکبار کشند. (برهان) (جهانگیری) :
صبح گلفام شد ارواح طلب تا نگرند
گوی گلبام زد اجسام بگو تا شنوند.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص102).
بختش به صبح خیزی تا کوفت کوس دولت
گلبام کوس او را دستان تازه بینی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص441).
و رجوع به گلبانگ شود.
|| نام لحنی از لحنهای موسیقی. (غیاث) :
می به قدح در چنانک شیرین در مهد زر
باربدی وار کوس برزده گلبام صبح.
خاقانی.
ساغر گلفام خواه کز دهن کوس
نغمهء گلبام وقت بام برآمد.خاقانی.
ز گلبام شبابه زندباف
دریده صبا شَعر گل تا به ناف.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص346).

گلبانگ.

[گُ] (اِ مرکب) به معنی گلبام است که آواز کشیدن شاطران و معرکه گیران و امثال ایشان باشد. (برهان) (غیاث). آواز بلند که شاطران و قلندران و طبالان برکشند. (آنندراج) :
بر آستان جانان گر سر توان نهادن
گلبانگ سربلندی بر آسمان توان زد.
حافظ.
ناگشوده گل نقاب آهنگ رحلت ساز کرد
ناله کن بلبل که گلبانگ دل افگاران خوش است.
حافظ.
و رجوع به گلبام شود.
|| آواز و بانگ بلبل. (برهان) (غیاث). آواز. چهچه. صوت :
بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلوی
میخواند دوش درس مقامات معنوی.حافظ.
دلت به وصل گل ای بلبل صبا خوش باد
که در چمن همه گلبانگ عاشقانهء توست.
حافظ.
دیگر ز شاخ سرو سهی بلبل صبور
گلبانگ زد که چشم بد از روی گل به دور.
حافظ.
بلبل سرمست در گلبانگ خوش میکوفت پای
ناگهانش دیدهء نرگس به زیر پای شد.
امیرخسرو (از جهانگیری).
عندلیبان از خجالت سر به زیر پا کنند
هر کجا صائب شود گلبانگ کلک ما بلند.
صائب (از آنندراج).
|| نام لحنی است از لحنهای موسیقی. (آنندراج) :
مغنی کجایی به گلبانگ رود
به یاد آور آن(1) خسروانی سرود.حافظ.
|| شور مردم که در وقت شادی میباشد. || در فردوس اللغات به معنی آواز خوش آورده. (آنندراج) (غیاث) :
خرد در زنده رود انداز و می خور
به گلبانگ جوانان عراقی.
حافظ (دیوان ص312).
|| مژده نیک. (غیاث) (آنندراج).
(1) - ن ل: بگوی و بزن.

گلبانگ.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 20000گزی شمال خاوری زرند و 20000گزی خاور راه مالرو زرند به راور. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلبانگ.

[گُ] (اِخ) نام شهری است خرد از تبت با لشکر و مردمانی جنگی و با سلاح بسیار. (حدود العالم).

گلبانگ بر قدم زدن.

[گُ بَ قَ دَ زَ دَ](مص مرکب) کنایه از جلد و تیز رفتن و قدم را گلبانگ بر راه زدن. (آنندراج) :
بس که در راه تو اشرف بر قدم گلبانگ زد
چشم بگشوده ست پای او ز خواب آبله.
محمدسعید (از آنندراج).
آمد به باغ بلبل، اندیشه کن ز آهش
گو گل به دست داری گلبانگ بر قدم زن.
حسن رفیع (از آنندراج).

گلبانگ محمدی.

[گُ گِ مُ حَمْ مَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) در تداول عوام، اذان را گویند. بانگ نماز: قسم به این گلبانگ محمدی.

گلبانگ مسلمانی.

[گُ گِ مُ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از اذان است: نه آب، نه آبادانی، نه گلبانگ مسلمانی.

گلبت.

[گَ بَ] (اِ) کشتی و جهاز بزرگ و معرب آن جلبت باشد. (برهان). رجوع به گلبط شود.

گل بته.

[گُ بُ تَ / تِ] (اِ مرکب) گل و بوته. و با کشیدن و انداختن ترکیب شود. کشیدن یا انداختن شکل گل و بوته در پارچه یا کاغذ یا چیز دیگر. رجوع به گل و بوته شود.

گل بحری.

[گُ لِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از گل سرخ مثل شنجرف و ظاهراً از دریا آرند. (آنندراج) :
دور از تو بس که زمزمه سنج مصیبتم
از موج گریه شد گل بحری غبار ما.
شفیع اثر (از آنندراج).

گل بخشی.

[گُ بَ] (اِخ) نام ایلی از ایلات بلوچستان که 100 خانوارند و مساکن آنها سردسیر حیدرآباد، نعمت آباد و کمال آباد، و گرمسیر جیرفت رودبار است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص93).

گل بداغ.

[گُ بُ] (اِخ) (ترکی برگ گل) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان، واقع در 11هزارگزی شمال خاوری کنگاور و هزارگزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به همدان. هوای آن سرد و دارای 123 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیمی و مختصر انگور و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل بدن.

[گُ بَ دَ] (ص مرکب) از اسمای محبوب است. || آنکه بدن او در نرمی و نازکی به گل ماند. || (اِ مرکب) نوعی قماش متعارف هندوستان مثل تافته که قماش دورنگ بود، مثلاً سرخ که به سیاهی زند. (آنندراج). نوعی از پارچهء ابریشمی. (ناظم الاطباء) :
هوایش کار پوشش مختصر کرد
چو گلبن گلبدن باید به بر کرد.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
اگر ترا سر آرایش است چون طاووس
لباس گلبدن داغ میتوان پوشید.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).

گل بدنامی.

[گُ لِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آتشک که مرضی است مشهور. (آنندراج) : از اطوار ناملایم جمعی از این طبقه گل بدنامی شکفته و صیت شهرت آن طایفه پاکدامنان را به لوث تهمت آلوده ساخته. (میرزا صادق دستغیب در بیان زنان متعه در ایران).

گلبدن بیگم.

[گُ بَ دَ بَ گُ] (اِخ) دختر نیک اختر بابرشاه بود به جمال صوری و معنوی و موزونی و سخن پردازی والادستگاه. از اوست:
هر پری رویی که او با عاشق خود یار نیست
تو یقین می دان که هیچ از عمر برخوردار نیست.
(از صبح گلشن ص348).
و رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج5 ص3872 شود.

گل بر.

[گُ بَ] (اِ مرکب) گونهء گلها، چون: گل سرخ و زرد و جز آن.

گل برافشاندن.

[گُ بَ اَ دَ] (مص مرکب)گلریزان کردن. گل پاشاندن :
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم.
حافظ.
رجوع به گل افشاندن شود.

گل براندودن.

[گِ بَ اَ دَ] (مص مرکب)بستن به گل. مسدود کردن با گل. || استوار کردن چنانکه خبری از آن نتواند درشدن :
در خلق را گل براندوده ام
در این در بدین دولت آسوده ام.نظامی.

گل برز.

[گِ لِ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از گل فخاری طبی است و آنرا در مورد ضیق نفس به کار میبرند. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

گل برطشت.

[گُ بَ طَ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 14هزارگزی جنوب نیشابور کویر شوره زار. هوای آن معتدل و دارای 84 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلبرگ.

[گُ بَ] (اِ مرکب) از جمله قسمتهای گل است که دومین حلقهء گل میباشد و مرکب است از قطعاتی به نام گلبرگ. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص117 شود. قلب برگ. (آنندراج). برگ گل. پر گل :
بدان لشکر دشمن اندرفتاد [ اسفندیار ]
چنان کاندر افتد به گلبرگ باد.فردوسی.
ندانم چه چشم بد آمد بر اوی
چرا پژمرید آن چو گلبرگ روی.فردوسی.
چو گلبرگ رخسار و چون مشک موی
برنگ طبرخون لب مشکبوی.فردوسی.
چنین تا بیامد مه فرودین
بیاراست گلبرگ روی زمین.فردوسی.
یاقوت نباشد عجب از معدن یاقوت
گلبرگ نباشد عجب اندر مه آزار.
منوچهری.
بر امید روی چون گلبرگ تو
می نهم جان را و دل را خارها.سنایی.
بیا تا این نفسهای حواس را و درمهای گلبرگ انفاس را نثار کنیم. (کتاب المعارف بهاولد).
از نسیم گل بمیرد در زمان
چو به گلبرگ اندرون افتد جعل.
انوری.
ز گلبن ریخته گلبرگ خندان
چرا بر من نگردد باغ زندان.نظامی.
بزرگ امید چون گلبرگ بشکفت
چهل قصه بچل نکته فروگفت.نظامی.
چو بر شبدیز شب گلگون خورشید
ستام افکند چون گلبرگ بر بید.نظامی.
چون دیدهء من هر دم گلبرگ رخت بیند
از ناوک مژگانش بر خار کنی حالی.عطار.
ز شادی چو گلبرگ خندان شگفت
پس آنگاه دستش ببوسید و گفت.
سعدی (بوستان).
چه شهرآشوبی ای دلبند مقبول
چه بزم آرایی ای گلبرگ خودروی.سعدی.
همچو گلبرگ طری هست وجود تو لطیف
همچو سرو چمن خلد سراپای تو خوش.
حافظ.
|| مجازاً بدن ظریف و لطیف چون گل :
من از خط تو نخواهم بخط شد ار بمثل
برآید از بر گلبرگ کامکار تو کرم.سوزنی.
|| مجازاً بمعنی رخسار و خد باشد :
بگفت این و گلبرگ پرژاله کرد
ز خونین سرشک آستین لاله کرد.اسدی.
تو گلرخی من سالهای پاشیده بر گل مالها
چون لاله مشکین خالها گلبرگ رعنا داشته.
خاقانی.
کجا آن تازه گلبرگ شکربار
شکر چیدن ز گلبرگش به خروار.
نظامی.
گلبرگ را ز سنبل مشکین نقاب کن
یعنی که رخ بپوش و جهانی خراب کن.
حافظ.

گلبرگه.

[گُ بِ گَ] (اِخ) نام جایی است مشهور در ممالک دکن. (آنندراج). نام شهری است در مغرب حیدرآباد هند. رجوع به «از سعدی تا جامی» تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ص434 شود.

گل برنجی.

[گِ بِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش خفر شهرستان جهرم، واقع در 7500گزی جنوب خاور باب انار واقع در 1500گزی راه شوسهء شیراز به جهرم هوای آن گرم و دارای 490 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء قره آغاج و محصول آن غلات، بادام، خرما و مرکبات است. شغل اهالی زراعت، گله داری و باغداری و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). قریه ای است دوفرسخی میانهء جنوب و شرق شهر خفر. (فارسنامهء ناصری).

گلبره.

[گُ بَ رَ] (اِخ) مشهور به محمدآباد. رجوع به توضیح ده محمدآباد شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل بستان افروز.

[گُ لِ بُ اَ] (اِ مرکب)شاهسفرم. ضیمران. تاج خروس.

گل بسر.

[گُ بِ سَ] (ص مرکب) آنکه یا آنچه گل بر سر دارد. || وصفی است خیار را از آن رو که خیار پس از روییدن تا مدتی گل آن بر سرش باقی بماند: گل بسر دارم خیار، سنبل تر دارم خیار.

گلبشکر.

[گُ بِ شِ کَ] (اِ مرکب) گلقند. (ناظم الاطباء). گلشکر. رجوع به همین مدخل شود.

گلبط.

[گَ بَ] (اِ) گلبت: محمدحسن خان... با لشکر که در حوزه اختیار داشت به تنکابن رفت و در آن سرزمین از برای حمل آذوقه سیصد گلبط سرانجام و قشون و تفنگچی که داشت با آذوقه در اندرون گلبطهای مذکور جا و مقام داده خود با لشکر سواره از طریق سواحل دریا متوجه گیلان شد. (تاریخ غفاری). رجوع به گلبت شود.

گل بطانه.

[گِ لِ بَ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل قزوین است. رجوع به همین مدخل شود.

گلبقراء .

[گُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 48هزارگزی شمال باختری فریمان. هوای آن معتدل و دارای 154 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر است. شغل اهالی زراعت و گله داری و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل بلاغ.

[گُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار، واقع در 20000گزی جنوب شهر بیجار و 9000گزی باختر راه شوسهء بیجار به همدان. هوای آن سرد و دارای 245 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو و دبستان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل بلاغ.

[گُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان سیاه منصور شهرستان بیجار، واقع در 38هزارگزی جنوب باختری حسن آباد و 3هزارگزی خاوری راه عمومی بیجار به تکاب. هوای آن سرد و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلبلاغ حاجی میر.

[گُ بُ غِ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار واقع در 20هزارگزی جنوب شهر بیجار و 12هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء بیجار به همدان. هوای آن سرد و دارای 85 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، انگور و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل بلند.

[گُ بُ لَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 12هزارگزی شمال خاوری دهدز، کنار راه مالرو گردبندان به سرمازو. هوای آن معتدل و دارای 110 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلبن.

[گُ بُ] (اِ مرکب) (از: گل + بن) کردی گول بون(1) (گل سرخ). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). درخت گل سرخ. (غیاث) (آنندراج) :
اگر گل کارد او صد برگ ابازیتون ز بخت او
بر آن زیتون و آن گلبن به حاصل خنجک و خار است.
خسروی.
چنانچون خو که درپیچد به گلبن
بپیچم من بر آن سیمین صنوبر.بوالمثل.
برفتند هر دو برابر ز مرو
خرامان چو در زیر گلبن تذرو.فردوسی.
بیاراست [ فریدون ] گیتی بسان بهشت
بجای گیا سرو گلبن بکشت.فردوسی.
نامزد زائران کنی گه کشتن
گر بمثل گلبنی به باغ بکاری.فرخی.
کنون گر گلبنی را پنج وشش گل در شمار آید
چنان دانی که هر کس را همی زو بوی یار آید.
فرخی.
ز گلبنان شکفته چنان نماید باغ
که میر پرّه زدستی به دشت بهر شکار(2).
فرخی (دیوان ص137).
بوستان گویی بتخانهء(3) فَرخار شده ست
مرغکان چون شَمَن و گلبنکان چون وثنا.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص1).
چو چنبرهای یاقوتین وز باد گلبنها
جهنده بلبل و صلصل چو بازیگر به چنبرها.
منوچهری.
بوستان بانا امروز به بستان شده ای
زیر آن گلبن چون سبز عماری شده ای.
منوچهری.
تو گفتی بستر دیباش هموار
بزیرش همچو گلبن بود پرخار.
(ویس و رامین).
به هر گوشه بد گلبنی خاسته
هوا را به گلبن بیاراسته.اسدی.
نهانی مگر گلبنی را ازیرا
گهی تر و خوش گل گهی خشک خاری.
ناصرخسرو.
گلبن چو برج جوزا گشته ست و گل بر او
بشکفت جای جای سماک و عوا شده ست.
ناصرخسرو.
نگویم که طاووس نر است گلبن
که گلبن همی زین سخن عار دارد.
ناصرخسرو.
باغ اگر بر چرخ بودی لاله بودی مشتریش
چرخ اگر در باغ بودی گلبنش جوزاستی.
ناصرخسرو.
از صد گلت یکی نشکفته ست پیش تو
اکنون هنوز گلبن بخت تو نوبر است.
ظهیرالدین فاریابی.
هر خار که گلبن طمع داشت
در چشم نمک فشان شکستم.خاقانی.
فاخته گفت: از سخن نایب خاقانیم
گلبن کآن دید کرد مدح شهش امتحان.
خاقانی.
چند نالم که گلبن انصاف
زین مغیلان باستان برخاست.خاقانی.
در چمن و باغ چو گلبن شکفت
بلبل با باز درآمد بگفت.نظامی.
چو گلبن هرچه بگذاری بخندد
چو خوردی گر شکر باشد بگندد.نظامی.
میوهء دل نیشکر خدشان
گلبن جان نارون قدشان.نظامی.
بر امید گل وصلش شب و روز
همچو گلبن ستم خار کشی.عطار.
چو از گلبنی دیده باشی خوشی
روا باشد ار بار خارش کشی.
سعدی (بوستان).
دمی نرگس از خواب مستی بشوی
چو گلبن بخند و چو بلبل بگوی.
سعدی (بوستان).
بیا که بلبل مطبوع خاطر حافظ
به بوی گلبن وصل تو می سراید باز.
حافظ.
ای گلبن جوان بَرِ دولت بخور که من
در سایهء تو بلبل باغ جهان(4) شدم.حافظ.
گلبن غنچه وصلم ز نسیمش بشکفت
مرغ خوشخوان، طرب از برگ گل سوری کرد.
حافظ.
|| پای درخت و بیخ درخت گل را نیز گویند. (برهان).
(1) - gulbun. (2) - ن ل: پرده.
(3) - ن ل: همچون بتِ.
(4) - ن ل: جنان.

گلبن.

[گُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآبادرستاق و از جمله دهاتی است که در وقف نامهء ناحیهء فخر عمادالدوله مندرج است. (ترجمه سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص170).

گلبند.

[گُ بَ] (اِ مرکب) نوعی از جامه های رنگین که بهندی باندهنو گویند. (غیاث). نوعی از اقمشه رنگین که آنرا در عرف باندهنو گویند. (آنندراج) :
چشم بلبل پوشم ار گردد بتم گلبندپوش
عشقبازی میکنم با لاله رویان در لباس.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
از سر و پایم بکار عشق حاجتمند توست
چشم بلبل جامه ام از جامهء گلبند توست.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
|| (نف مرکب) باغبان :
همچو گلبندی که تا افتد گلی بندد بجا
داغ دیگر مینهم یک داغ چون بهتر کنم.
نظام دست غیب (از آنندراج).
و رجوع به گلبندی شود.

گل بندان.

[گُ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 65000گزی جنوب خاوری مسکون و 28000گزی خاور راه شوسهء جیرفت به بم. دارای 8 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل بندی.

[گُ بَ] (اِ مرکب) نوعی از اقمشه رنگین است. (آنندراج). رجوع به گلبند شود.

گل بنفشه.

[گُ لِ بَ نَ شَ / شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است بهاری که دارای گلهای کبود و معطر است. (ناظم الاطباء) (بهار عجم). رجوع به بنفشه شود.

گلبو.

[گُ] (ص مرکب) آنکه چون گل بو دهد. خوشبو :
بیاد روی گلبوی گل اندام
همه شب خار دارم زیر پهلو.
سعدی (بدایع).

گل بوته.

[گُ تَ / تِ] (اِ مرکب) نقاشی یا گل دوزی که گل و بته های متعدد کشند یا دوزند. کشیدن یا انداختن رنگ سیاهی بشکل گل و گیاه در صفحه جامه یا کاغذی پدید آوردن. رجوع به گل بته و گل و بوته شود.

گل بوته.

[گِ لِ تَ / تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طین قیمولیا. رجوع به تحفه حکیم مؤمن ذیل قیمولیا شود.

گل بوته.

[گُ تَ / تِ] (اِخ) دهی است از دهستان پساکوه بخش کلات شهرستان دره گز واقع در 89هزارگزی جنوب خاوری کبودگنبد. در دامنه است. هوای آن سرد و دارای 162 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلبوس.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان میانه واقع در 6هزارگزی باختر میانه و 4هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز. هوای آن معتدل و دارای 500 تن سکنه است. آب آن از چشمه و کوه و محصول آن غلات، نخودسیاه و بزرک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلبول.

[گْلُ / گُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) دانه های بسیار کوچک و کروی شکل که در خون پیدا میشود و بر دو قسم است: گلبول سفید و گلبول قرمز. گلبول سفید یا گویچه های سفید به دو دسته تقسیم میشوند: 1- یک هسته ای. 2- چندهسته ای: یک هسته ای به یک هسته های کوچک و بزرگ که دارای قطر بین 7 و 10 میکرن و دومی بین 10 تا 15 میکرن است، چندهسته ای ها که دسته ای از آنها مادهء اسید دارند و 2 تا 3 درصد گلبولهای سفید خون را تشکیل میدهند روی هم رفته در گلبولهای سفید، چندهسته ای 67 درصد مجموع گلبولهای سفیدند. گلبول قرمز یا گویچه های قرمز بشکل قرصهای مقعرالطرفین و قابل انعطاف اند این گلبولها هسته ندارند از این جهت غیرقابل تقسیم و تکثیرند. عمر این گلبولها 50 تا 60 روز است و پس از آن به سپرز جای میگیرند.
(1) - Globule.

گلبوی.

[گُ] (ص مرکب) گلبو. آنکه بوی گل دهد :
دِرع بش، آتش جَبین، گنبدسرین، آهن کَتِف
مشک دم، عنبرنفس، گلبوی خوی، شمشادبوی.
منوچهری.
باد گلبوی سحر خوش میوزد خیز ای ندیم
بس که خواهد رفت بر بالای خاک ما نسیم.
سعدی (طیبات).
دگر با ما مگو ای باد گلبوی
که همچون بلبلم دیوانه کردی.
سعدی (طیبات).

گلبوی بالا.

[گُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 20هزارگزی شمال کدکن، سر راه ارابه رو کدکن به تلخ بخش. هوای آن معتدل و دارای 414 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. راه مالرو دارد و از تلخ بخش اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلبوی پائین.

[گُ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین رخ بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه واقع در 21هزارگزی شمال کدکن، سر راه ارابه رو کدکن به تلخ بخش. هوای آن معتدل و دارای 408 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه آن مالرو و کلاتهء عینک آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل به آب انداختن.

[گُ بِ اَ تَ](مص مرکب) همان گل به آب دادن است. مثل برای کسی است که عمل تازه و حرکت زشتی از خود نشان دهد. فتنهء تازه برپا کردن. مما ینقل آنکه دختر پادشاهی بر دریا نشسته بود، گلدسته ای در کمال لطافت به دست داشت قضا را گلدسته از دستش در آب افتاد و روان شد تا در شهری به دست پادشاه زاده ای افتاد. او دل از دست داد و بر بوی وصال صاحب گلدسته جامهء جان چاک زده در سراغ مطلوب قطره زن شد. (آنندراج) :
شب ز مستی شور در بزم شراب انداختیم
باده نوشان گل به آب و ما کباب انداختیم.
سلیم (از آنندراج).

گل به آب دادن.

[گُ بِ دَ] (مص مرکب) رجوع به گل به آب انداختن شود.

گل بهار اتابک.

[گُ بَ اَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 30هزارگزی جنوب الیگودرز، کنار را مالرو گرده به ده نوشکرالله. هوای آن معتدل و دارای 137 تن سکنه است. آب آن از قنات و چاه و محصول آن غلات، چغندر و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل بهار شیخ میری.

[گُ بَ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 2هزارگزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالرو انوج به ده نوشکرالله. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل بهار محمدباقری.

[گُ بَ مُ حَمْ مَ قِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 28هزارگزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالرو انوج به ده نوشکرالله. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل به چشم افتادن.

[گُ بِ چَ اُ دَ](مص مرکب) مؤف شدن به مرض گل چشم. (آنندراج) :
به چشم شبنم این بوستان گل افتاده ست
ز بس گریسته در عرصه چمن بی تو.
صائب (از آنندراج).
ز گریه عاقبت کار گل فتاد بچشم
ز گل گلاب کشیدم ز گل گلاب گرفتم.
صائب (از آنندراج).
و رجوع به گل چشم شود.

گل به گلستان بردن.

[گُ بِ گُ لِ بُ دَ](مص مرکب) کنایه از کوشش بیفایده کردن و امر لغو. (مجموعه مترادفات ص292). چون زیره به کرمان بردن.

گل بهی.

[گُ بِ] (ص نسبی) برنگ گل به.

گل بیز.

[گُ] (نف مرکب) گل بیزنده. گل افشان. گل ریز. خوشبو. معطر :
اگرچه باده فرح بخش و باد گلبیز است
به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است.
حافظ.
|| (ن مف مرکب) افشانده شده از پرهای گل سرخ. (ناظم الاطباء).

گل بی فرمان.

[گُ لِ فَ] (اِ مرکب) یک قسم گلی سرخ رنگ که در مرغزار میروید. گل شقایق. (از ناظم الاطباء). گل قرمزی است که در مرغزارها روید و آنرا در ترکی گلی کلنجک و در عربی شقایق النعمان نامند. (شعوری ج2 ورق 323).

گل بیگانه.

[گُ لِ نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل خودرو و بعضی بمعنی گل نو نوشته اند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

گلبین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 18هزارگزی خاور چکنه بالا. هوای آن معتدل و دارای 166 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلپاپگان.

[گُ یِ] (اِخ) قسمتی از کبودجامه. رجوع به سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص174 و 218 شود.

گل پاپوش.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که از ابریشم و گلابتون و مانند آن بر تیماج و سقلات کفش دوزند و هم از چوب سازند و در پاشنه کفش تعبیه کنند و گلهای عاج در آن پرچین نمایند و آنرا کوکب کفش نیز گویند. (آنندراج). رجوع به گل کفش شود.

گلپادگان.

[گُ دِ] (اِخ) رجوع به گلپایگان شود.

گل پارسی.

[گُ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام گلی است بغایت سرخ و خوشرنگ و آنرا گل صدبرگ و گلناز فارسی هم میگویند. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) (الفاظ الادویه) :
زن پارسا چون گل پارسی
برون اوفتاده ز پرده سرا.
کمال الدین اسماعیل.

گل پارسی.

[گِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است که زنان سر بدان شویند و درد شش را نافع است و بعربی طین فارسی خوانند. (برهان) : بگیرند گل مختوم پنج درم، گل قبرسی پانزده درم، گل ارمنی... دو درم... و گل پارسی سه درم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گل پاره گان.

[گُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان سراوان واقع در 25000گزی جنوب خاوری سراوان، کنار راه فرعی کوهک به سراوان. هوای آن گرم و دارای 55 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل پایگان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان رستم بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 47000گزی شمال باختری فهلیان، کنار راه عمومی تنگ تامرادی. هوای آن گرم و دارای 136 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء تنگ و محصول آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلپایگان.

[گُ یِ] (اِخ) یکی از شهرستانهای استان ششم خوزستان خلاصه مشخصات آن بشرح زیر است: حدود: از شمال به شهرستان اراک، از جنوب به شهرستان اصفهان و فریدن، از خاور به بخش میمه شهرستان کاشان و از باختر به بخش الیگودرز از شهرستان بروجرد. هوای شهرستان نسبت به پستی و بلندیهایی که دارد متغیر است، بدین معنی که هوای قسمت های کوهستانی بخش مرکزی و بخش خوانسار سردسیر و قسمتهای جلگه ای معتدل است. سلسله جبال مرکزی ایران از این شهرستان میگذرد و جهت ارتفاعات از شمال باختر به جنوب خاوری است و مرتفعترین قسمت کوهها در جنوب شهرستان قرار گرفته و خط الرأس آنها حد طبیعی این شهرستان با شهرستان های فریدن و اصفهان است. مرتفعترین قله کوههای مذکور معروف به قله حاجی قارا به ارتفاع 3659 گز است. مهمترین رودخانهء شهرستان رودخانهء مشهور به قبله است که از کوههای جنوبی خوانسار و دره های دایی، دربند و دره دراز سرچشمه گرفته و پس از عبور از بخش خوانسار وارد بخش مرکزی گلپایگان میشود و رودخانهء دیگری به نام لعل بار یا اناربار نیز دارد که از کوههای بختیاری سرچشمه گرفته و اخیراً در نزدیکی قریهء اختخوان سد مهمی روی این رودخانه بنا شده. رودخانه مذکور پس از گذشتن از گلپایگان به رودخانهء لعل بار معروف قسمتی از قرای کنار رودخانهء شهرستان محلات و بخش دلیجان و بخش حومهء شهرستان قم را مشروب و در خاور شهرستان قم به مسیله منتهی میشود. طغیان آن مانند سایر رودهای کشور اواخر زمستان و اوایل بهار و موقع بارندگی است. محصول عمدهء شهرستان عبارت است از غلات، پنبه، حبوبات، میوه جات و لبنیات. شهر گلپایگان بوسیله راه شوسه از طریق خمین به قم، اراک و خوانسار مربوط است. این شهرستان از دو بخش مرکزی گلپایگان و بخش خوانسار تشکیل شده است. این شهر از چهار دهستان و 10 آبادی تشکیل شده که جمعیت آن به اضافهء سکنهء شهر 22000 تن است. 1- دهستان جلگه دارای 18 آبادی که جمعیت آن به اضافهء سکنهء مرکز ده 16500 تن است. 2- دهستان پشتکوه دارای 9 آبادی که جمعیت آن به اضافهء سکنهء مرکز ده 6300 تن است. 3- دهستان عربستان دارای 8 آبادی که جمعیت آن به اضافهء سکنهء مرکز ده 6500 تن است. 4- دهستان حومهء کنار رودخانه دارای 24 آبادی به اضافهء سکنهء مرکز ده 3500 تن است و جمع 69 آبادی 54800 تن. بخش خوانسار دارای 14 آبادی و دارای 12000 نفر سکنه است. بنابر آمار فوق شهرستان گلپایگان از 83 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن 66800 تن است. مذهب ساکنین بخش مسلمان و زبان مادری آنها فارسی است. شهر گلپایگان در 106هزارگزی جنوب خاوری اراک و 213هزارگزی جنوب باختری قم واقع و مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است. طول 50 درجه و 18 دقیقه و عرض 33 درجه و 26 دقیقه، اختلاف ساعت با تهران 4 دقیقه و 30 ثانیه است، یعنی وقتی طهران ساعت 12 است گلپایگان ساعت 11 و 55 دقیقه و 30 ثانیه است. ارتفاع شهر از سطح اقیانوس 1924 گز است. بنابراین 724 متر از تهران و 950 متر از قم مرتفعتر و به همین لحاظ هوای آن نیز از دو شهر مذکور سردتر است. شهر گلپایگان یکی از شهرهای قدیمی کشور بوده و دارای ابنیه و عمارات قدیمی از جمله مسجد و مناری از دوره سلاجقه است. بنای امامزاده 17 تن و از دوره صفویه و کتیبه آن بنام امامقلی خان منقوش است. سکنهء شهر به اضافهء 9 آبادی نزدیک در حدود 22هزار تن است. این شهر یک دانشسرا، یک دبیرستان و شش باب دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). نام شهری است به عراق در میان اسپاهان و همدان و بانی آن همای چهره آزاد بنت بهمن درازدست پسر اسپندیار روئین تن بوده و آنرا چهرزادگان مینامیدند و جرفادقان معرب آن است. (آنندراج) :
تا بخت جاودان بتو داده ست فر و جاه
گل پایگان بهشت کند فر و جاه تو.
امیرمعزی (دیوان ص678).

گلپر.

[گُ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 62هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 14هزارگزی باختری راه شوسهء شاه زندیه به ازنا. هوای آن معتدل و دارای 356 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل پر.

[گُ لِ پَ] (اِ مرکب)(1) درختچه ای است زینتی و زیبا که در تهران و شیراز و شهرهای دیگر در باغستانها یافت میشود. گل پر یا درخت پر را به حال وحشی در جنگلهای ارسباران نام برده اند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص262). این درخت در جنگلهای ارسباران به حال وحشی وجود دارد و در باغستانها جزو درختان زینتی کاشته میشود(2). (درختان جنگلی ثابتی ص53). این گیاه ساقه های ضخیم و برگهای بزرگ دارد و از برگها و جوانه ها و غنچه های ناشکفته و دانه های آن استفاده میشود و در نقاط مرتفع میروید. (گیاه شناسی گل گلاب ص235). || بته ای است با برگهای پهن و بزرگ و گل چتری که انغوزه شیره آن است و از تیغ زدن بساق آن حاصل میشود. (مؤلف). انجدان. انگوزه. کما. انقوزه. حلتیت المنتن. معرب آن جلفر. (منتهی الارب). رجوع به انغوزه و انجدان و کما شود.
(1) - R. Cotinus.
(2) - Cotinus Coggygria, Scop=Cotinuy Coccygea C.Koch = Cotinus Coriaria
du Hamel= Cotinus (L) Sarg = Rhus
Cotinus L.

گل پرآباد.

[گُ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر واقع در 33000گزی جنوب خاوری شهر ملایر و 4000گزی شمال خاوری راه شوسه ملایر به اراک. هوای آن معتدل و دارای 437 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل پرچین.

[گُ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان برگشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 8500گزی خاور ارومیه و 2500گزی جنوب راه شوسهء گلمانخانه به ارومیه. هوای آن معتدل و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از نهر چای و چشمه و محصول آن غلات، توتون، انگور، چغندر و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان دستکش و جوراب بافی است. از راه ارابه رو اتومبیل میتوان برد. دبستان و 5 باب دکان بقالی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل پردار.

[گُ لِ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نامی که در اطراف رشت به اوجا دهند. (یادداشت مؤلف).

گل پرست.

[گُ پَ رَ] (نف مرکب) عاشق گل. دوستدارندهء گل. کسی که گل را بسیار دوست دارد. آنکه به پرورش گل اهتمام فراوان دارد :
نگه کرد دستان ز تخت بلند
بپرسید کاین گل پرستان که اند.فردوسی.
باغ بتخانه گشت و گلبن بت
باده خواران گل پرست شمن.فرخی.
گلبن پرند لعل همی برکشد بسر
باران گل پرست همی گسترد نثار.فرخی.
باغ گردد گل پرست و راغ گردد لاله گون
باد گردد مشکبوی و ابر مرواریدبار.
فرخی.
چو سرو سهی دستهء گل به دست
سهی سرو زیبا بود گل پرست.نظامی.

گل پرستی.

[گُ پَ رَ] (حامص مرکب)عمل گل پرست.

گل پرورد.

[گُ پَرْ وَ] (ن مف مرکب)روغن گل پرورد؛ روغنی که به گل آمیخته دارند، خوشبوی کردن گیسو یا تن را.

گل پشت.

[گُ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشین بخش راسک شهرستان ایرانشهر واقع در 10000 گزی جنوب راسک، کنار راه فرعی راسک به پیشین. هوای آن گرم و دارای 500 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، خرما و برنج است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل پشت.

[گُ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان پنجکرستاق بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 50000 گزی جنوب نوشهر هوای آن سرد و دارای 20 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و ارزن است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل پلاس.

[گُ لِ پِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) درختی است که آنرا در فارسی پله هم گویند. (آنندراج) :
به عزم سیر چمن چون روم ز خانه برون
که خارهاست به پا از گل پلاس مرا.
سلیم (از آنندراج).

گلپورکان.

[گُ] (اِخ) نام محلی کنار راه خواش و جالق میان امامزاده بابا و گداربربخانه واقع در 196500گزی خواش. ظاهراً این نام مصحف گل پولگان یا برعکس است.

گلپوش.

[گُ] (ن مف مرکب) گل پوشیده. پوشیده شده از گل :
زمین ز سایهء ابر بهار گلپوش است
ز جوش لاله و گل خون خاک در جوش است.
صائب (از آنندراج).
ز خجلت باغبان بر خاک مالد روی گلها را
غبار خط چو از رخسار گلپوش تو برخیزد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به گل پیرهن شود.

گل پولگان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 126000گزی جنوب خاوری کهنوج و 7000گزی جنوب راه مالرو کهنوج به رمشک. دارای 20 تن سکنه و مزارع چاه پولات و چاه صفر و گل زهک جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل پونه.

[گُ نَ / نِ] (اِ مرکب) پونه جوان و تازه. پونه ای که در تری و تازگی گل را ماند: گل پونه، نعناپونه.

گل پیاده.

[گُ لِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هر گلی را گویند که آنرا درخت و بوته ای بزرگ نباشد، همچو: نرگس و سوسن و بنفشه و لاله و امثال آن و جمیع گلهای صحرائی. (برهان). گلی که بوته نداشته باشد نه درخت مثل گل نرگس و گل لاله و گل سوسن. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (الفاظ الادویه) (غیاث). هر گلی که ساق داشته باشد، چون: لاله و سوسن و گل نرگس. جمع گلهای صحرایی را گل پیاده خوانند و تحقیق آن است که لفظ پیاده در اینجا بمعنی پست استعمال یافته، زیرا چه نسبت پیاده سوار، پیاده پست میباشد، پس بمعنی اول صحیح بوده. از اینجاست که سرو کوتاه قد را سرو پیاده گویند و همچنین گلهای صحرایی را گل پیاده از آن جهت که بوته های آن کوتاه و پست بوده نه از آن جهت که خرد است و الا بایستی که گلهای درختان بزرگ مثل شکوفهء بادام کوهی را نیز گل پیاده میگفته باشند صحیح نیست. (آنندراج) :
تو گویی زآن بتان در دشت ساوه
دمید از خاک گلهای پیاده.
امیرخسرو (از جهانگیری).
دوان پیش براق خسروان شاد
چو گلهای پیاده در ره باد.
امیرخسرو.
نهال عمر ابد با کمال رعنایی
گل پیاده نماید نظر به قامت دوست.
صائب (از آنندراج).
عمر دراز سرو به اقبال سرکشی است
خون گل پیاده به طفلان هدر بود.
صائب (از آنندراج).
آنجا که ترک حسن تو سر لشکری بود
گلها سوار و لاله و سنبل پیاده ست.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| گل خودرو. (غیاث) (آنندراج).

گل پیچ.

[گُ] (اِ مرکب) حریری نهایت باریک و غیر حاجب ماوراء که در آن گل سرخ خشک کردندی و برای دعوت به عروس با نبات به خانهء مدعو فرستادندی. کیسه های خرد از حریر سخت نازک و باریک که در آن گل سوری خشک کردندی و زنان در میان جامه های نهاده تا بوی خوش گیرد. کیسه ای از حریر دیداری که در آن برگ گل سرخ یا گل یاس و امثال آن ریخته در میان البسه که در صندوق است نهند تا بوی خوش گیرد. و گاه آنرا با کمی نبات برای دعوت به عروس فرستند. (یادداشت مؤلف).

گل پیرا.

[گُ] (نف مرکب) (از: گل + پیرا، پیراینده) پیرایش دهندهء گل. آنکه گل را بپیراید. رجوع به پیراستن شود.

گل پیرتر.

[گُ لِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) چندین پیرتر یا بابونه گاوی یافت میشود که گل آنرا بشکل گرد به کار میبرند. دارای یک جسم مؤثر بنام پیرترین(2) و یک اسید موسوم به پرسیسین(3) میباشد. خاصیت سمی اجسام مؤثر گل پیرتر برای دامهای درجه حرارت ثابت خیلی کم است و محتمل است که اجسام مذکور در داخل بدن حیوانات در اثر عمل هیدرولیز به اجسام تقریباً غیرمؤثر و غیرسمی تبدیل گردد و فقط در نتیجه تزریق آن به پستانداران علائم سمی ظاهر میگردد در صورتی که تجویز آن از راه دستگاه گوارش عاری از خاصیت سمی میباشد. و این گل یکی از بهترین اجسام حشره کش است و در تجارت به نام گرد ضد حشره بفروش میرسد. رجوع به درمان شناسی تألیف عطایی ص428 شود.
(1) - Fleure de pyrethre.
(2) - Pyrethrine.
(3) - Persicine.

گل پیرهن.

[گُرْ / رَ هَ] (ص مرکب) آنکه خود را از گل زینت داده و آرایش کرده باشد. (ناظم الاطباء). آنکه پیراهن وی از لطافت و نازکی گل را ماند. || در بیت زیر مجازاً نازک اندام. لطیف تن. نرم بدن :
بال مرصع بسوخت مرغ ملمع بدن
اشک زلیخا بریخت یوسف گل پیرهن.
ابوالمفاخر رازی.
و رجوع به گلپوش شود.

گل پیوندی.

[گُ لِ پَ / پِ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نوعی از گل که با آمیختن و پیوند با سایر گلها بواسطهء پرورش و پیوند دو رگه های گوناگون ساخته و پرپر میشود. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص228 شود.
(1) - R. gollica.

گل تابوت.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلهایی که بر سر تابوت میّت گذارند. (آنندراج) :
چیدیم ز ماتم چو فلک طرفه دکانی
غیر از گل تابوت ندارد سبد ما.
سراج المحققین (از آنندراج).

گل تافتونی.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از تیرهء کاکتوس هاست. یکی از گونه های گیاه کاکتوس است. انجیر بربری. (از فرهنگ فارسی معین). و رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص229 شود.
(1) - Opuntia.

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) سابقاً شهری بوده است از دهات استرآبادرستاق. رجوع به ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص170 شود.

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 5هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به سراسکند. هوای آن معتدل و دارای 733 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، چغندر، بادام، نخود و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان فرش و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر از شهرستان مراغه، واقع در 3هزارگزی جنوب خاوری عجب شیر و هزارگزی باختر راه شوسهء مراغه به دهخوارقان. هوای آن معتدل و دارای 598 تن سکنه است. آب آن از قلعه چای و چشمه و محصول آن غلات، کشمش، بادام و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه آن ارابه رو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان گلخوران بخش مرکزی اردبیل شهرستان اردبیل واقع در 15هزارگزی جنوب اردبیل و 2هزارگزی راه شوسهء اردبیل. هوای آن معتدل و دارای 410 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 24هزارگزی شمال اردبیل و 16هزارگزی راه شوسهء قدیم گرمی. هوای آن معتدل و دارای 327 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 23هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 13هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 185 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود و چغندر است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران واقع در 14هزارگزی جنوب خاوری شهر ری و 2هزارگزی راه شوسهء. هوای آن معتدل و دارای 400 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی کاری و چغندرقند است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو از بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 60000 گزی شمال باختر مهربان و 93000 گزی جنوب خاوری بیجار، سر راه شوسهء همدان به بیجار. هوای آن سرد و دارای 1000 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، انگور، مختصر صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری می باشد. پاسگاه ژاندارمری و شعبهء تلفن نیز دارد. راه فرعی بهارلو از این ده منشعب میشود. مزارع آقچه کند، کوورگلی و انقور بلاغی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) حسن آباد. دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد یا حسن آباد واقع در 8500 هزارگزی باختری آغ کند و 11هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن معتدل و دارای 223 تن سکنه است. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان واقع در 28000گزی شمال باختر سنقر و 6000گزی شمال خاور سورن آباد. هوای آن سرد و دارای 170 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و پلاس بافی می باشد و در تابستان از سورن آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) خیرآباد. دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در 8هزارگزی جنوب آغ کند و 20هزارگزی راه شوسهء میانه به زنجان. هوای آن معتدل و دارای 273 تن سکنه است. آب آن از دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه بوکان.

[گُ تَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاجی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 3500گزی جنوب بوکان در مسیر راه شوسهء بوکان به سقز. محلی است جلگه، معتدل سالم دارای 255 تن سکنه است. آب آنجا از سیمینه رود و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تپه قورومیش.

[گُ تَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 17هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء بوکان و 11هزارگزی خاور راه شوسهء بوکان به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 561 تن سکنه است. آب آن از زرینه رود و محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل تر.

[گُ لِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)گل تازه. || کنایه از عارض خوبان. || دست محبوبان. (برهان) (آنندراج).

گل تسبیح.

[گُ لِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) امام تسبیح. (غیاث). امام سبحه. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص50) :
چه حرف از گل تسبیح میزنی صائب
خمش چو سنبل زنگار رنگ میبارد.
صائب (از آنندراج).

گل توت.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت خاک بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 56000گزی شمال خاوری زرند و 15000گزی خاور فرعی زرند به راور. دارای یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلته.

[گُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان باسک بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 4هزارگزی خاور سردشت و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء سردشت به مهاباد. هوای آن معتدل و دارای 189 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء سردشت و محصول آن غلات، توتون، مازوج و کتیراست. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل جاری.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 8000گزی شمال خاوری کیاسر. هوای آن معتدل و دارای 25 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و رودخانهء چرگت و محصول آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل جام.

[گُ] (اِ مرکب) شیشه های رنگین که در عمارت خانه و حمام و در تابدانها تعبیه کنند و آنرا آینه جامی نیز میگویند. (آنندراج) :
روشن بود ز عالم بالا فضای دل
گل جام دارد از مه تابان سرای دل.
محسن تأثیر (از آنندراج).
در آن خلوت که شرمش برقع از رخسار بردارد
کند معمار عشق از تیشهء ناموس گل جامش.
فطرت (از آنندراج).

گلجبین.

[گُ جَ] (ص مرکب) آنکه صورت او چون گل باشد. آنکه جبینی چون گل دارد :
با خسان آن گلجبین گر سیر گلشن میکند
زود گلهای پشیمانی به دامن میکند.
ظهوری (از آنندراج).
|| از اسمای محبوب است. (آنندراج).

گل جعفری.

[گُ لِ جَ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است زردرنگ. (غیاث) (آنندراج). یک نوع گل خوشبو و طلایی رنگ. (ناظم الاطباء) :
شمع کن این زرد گل جعفری
تا چو چراغ از گل خود برخوری.
نظامی (مخزن الاسرار چ وحید ص138).
آن رنگ طلایی خط مشکین خواهد
هر جا گل جعفری است با ریحان است.
محسن تأثیر (از آنندراج).

گل جنگ.

[گُ لِ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنرا گویند که پهلوانان ولایت به حریف خود گل میفرستند و این بمنزلهء پیغام طلب جنگ و کشتی است. (آنندراج) :
واضحا باغ وفا طرفه هوایی دارد
هر نهالی که نشاندم گل جنگی برخاست.
ارادتخان واضح (از آنندراج).
و تواند که مراد از گل جنگی همان گل بود که در هندوستان آنرا گدهل به ضم کاف فارسی و فتح دال هندی خوانند و انداختن جنگ در میان مردم از خواص اوست. (آنندراج).

گل جونک.

[گُ نَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری دهدز، کنار راه جاروب به کلمک. هوای آن گرم و دارای 60 تن سکنه است. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل چاتی.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان واقع در 52000گزی جنوب خاوری سراوان و 25000گزی جنوب راه فرعی کوهک به سراوان. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل چال سر.

[گِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره طقان بخش بهشهر واقع در شهرستان ساری و 6000گزی لنکا. هوای آن معتدل و دارای 300 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن برنج، غلات، پنبه، مختصر مرکبات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل چای.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی گل سرخ است که بدین نام خوانده میشود. (یادداشت مؤلف).

گل چراغ.

[گُ لِ چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قسمت بالای فتیله چراغ پس از سوختن. رجوع به گل چراغ گرفتن شود.

گل چراغ گرفتن.

[گُ لِ چِ گِ رِ تَ](مص مرکب) سوخته فتیله چراغ را بریدن. سوخته را جدا کردن.

گل چشم.

[گُ لِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سفیدی کوچک که بر سیاهی پیدا آید. (غیاث). داغی که در سیاهی چشم گل کند. (آنندراج). گل دیده. (مجموعه مترادفات ص301).

گل چشمه.

[گُ چَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 7هزارگزی رامیان. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل چشمه.

[گُ چَ مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان تیمور بخش حومهء شهرستان محلات واقع در 28هزارگزی جنوب خاور محلات و در 18هزارگزی جنوب راه شوسهء دلیجان به محلات. هوای آن سرد و دارای 220 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. مزارع حیدرآباد، قره گل، کندنو و گل چشمه پائین جزء این ده است. راه آن مالرو است و از طریق تیمور ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گل چکان.

[گُ چِ] (نف مرکب) (از: گل + چکان، چکاننده). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || (اِ مرکب) نام درختی است که آنرا در هندوستان مهوه میگویند. (برهان) (فرهنگ رشیدی).

گل چکان.

[گُ چَ] (اِ مرکب) نوعی از مصنوعات آتشبازان. (برهان) (فرهنگ رشیدی). نوعی از آتشبازی است. (آنندراج).

گل چمن.

[گُ چَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 38هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 7 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل چوان.

[گُ چُ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 27هزارگزی شمال خاوری مراغه و 22500گزی شمال خاوری راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. هوای آن معتدل و دارای 256 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، کرچک و نخود است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل چوب.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد گنج افروز بخش مرکزی شهرستان بابل واقع در 14500گزی جنوب بابل. هوای آن معتدل و دارای 280 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کلارود و محصول آن برنج، پنبه، نیشکر، غلات، صیفی و کنف است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلچه.

[گِ چَ / چِ] (اِ) سلوی و کرک. (ناظم الاطباء). بلدرچین :
آن شهی نیست که در دشمن تو هست مجال
پیش شاهین چه زند بال پریدن گلچه.
ابوالمعالی (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 313 ب).

گلچه.

[گَ چِ] (اِ) زاغچه و عکه. (ناظم الاطباء).

گلچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ مصغر) مصغر گل، یعنی گل خرد. (ناظم الاطباء). گل کوچک. رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص439، 450 و 453 شود. || گل از ابریشم رنگین و جز آن که بر جامه کنند. نقشی با ابریشم یا نخ یا با رنگ به صورت گل. (یادداشت مؤلف). یک قسم زینتی بشکل گل کوچک که از ابریشم بر جامه و جز آن دوزند. (ناظم الاطباء).

گلچهر.

[گُ چِ] (ص مرکب) آنکه چهرهء او در طراوات و لطافت به گل ماند :
به نیم شب اگرت آفتاب می باید
ز روی دختر گلچهر رز نقاب انداز.
حافظ.
|| از اسمای محبوب است. (آنندراج).

گلچهر.

[گُ چِ] (اِخ) گلچهره. معشوقهء اورنگ. (ناظم الاطباء) :
اورنگ کو؟ گلچهر کو، رنگ وفا و مهر کو
حالی من اندر عاشقی داو تمامی میزنم.
حافظ.
و رجوع به گلچهره شود.

گلچهران.

[گُ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده بره بخش اشترنیان شهرستان بروجرد، واقع در 4هزارگزی جنوب اشترنیان، کنار راه مالرو مل میان به اشترنیان. هوای آن معتدل و دارای 561 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلچهره.

[گُ چِ رَ / رِ] (اِخ) نام معشوقهء شخصی است که اورنگ نام داشته. (برهان) :
رخ گلچهره چون گلبرگ بشکفت
زمین بوسید و خدمت کرد و خوش خفت.
نظامی.
و رجوع به گلچهر شود. || (ص مرکب) ظریف. لطیف. نازک :
غلامان گلچهرهء دلربای
کمر بر کمر گرد تختش بپای.نظامی.
و رجوع به گلچهر شود.

گلچی.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین واقع در 6هزارگزی جنوب نائین و دوهزارگزی راه شوسهء نائین به کوهپایه. هوای آن معتدل و دارای 49 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلچیدر.

[گُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیوهء بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 82000گزی شمال خاور دژ شاهپور و 15000گزی شمال تینال. هوای آن سرد و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و صعب العبور است. در دو محل نزدیک بهم واقع است که به گلچیدر بالا و پائین معروف است. فعلاً گلیچدر بالا خالی از سکنه و مخروبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل چیدن.

[گُ دَ] (مص مرکب) گل را از بوته برگرفتن. (ناظم الاطباء). چیدن گل. کندن گل :
به گل چیدن آمد عروسی به باغ
فروزنده رویی چو روشن چراغ.نظامی.
عجب آن است که با زحمت گل چیدن و خار
بوی صبحی بشنیدم که چو گل بشکفتم.
سعدی.
گل نخواهد چید بیشک باغبان
ور نچیند خود فروریزد ز باد.سعدی.
|| تماشا کردن. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گل چین.

[گُ] (نف مرکب) شخصی که گل می چیند. (برهان) (ناظم الاطباء). گل چیننده :
نیابی کس از خاص و از عام گیتی
که از باغ انعام او نیست گلچین.سوزنی.
|| باغبان. (ناظم الاطباء).

گل چین.

[گُ] (اِخ) نام زنی بوده است ولی شعار. گویند خدا را در خواب دیده بوده است. (برهان). نام زنی. (ناظم الاطباء).

گل چین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دزآباد جزء شهرستان طارم. (نزهة القلوب ص65).

گل چین.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شوراب بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع در 67هزارگزی شمال باختر اردل و متصل به راه گلچین به اردل. هوای آن معتدل و دارای 70 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلچین کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)نیکوها را گزیدن. برگزیدن نیکوترها. گزیدن خوب. انتخاب. اجتباء.

گلچین گلچین.

[گُ گُ] (ق مرکب)بتأنی. بآرامی.

گلچین گلچین رفتن.

[گُ گُ رَ تَ](مص مرکب) آهسته و به تفرج رفتن. به تأنی و به آرامی رفتن.

گلچینی.

[گُ] (حامص مرکب) انتخاب. به گزینی. گزیدن نیکوهای چیزی. اجتباء.

گل چینی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفیورد شوراب بخش مرکزی شهرستان ساری واقع در 2500گزی جنوب ساری و 2000گزی ایستگاه راه آهن. هوای آن معتدل و دارای 70 تن سکنه است. آب آن از رودخانه تجن و محصول آن برنج، غلات، پنبه، کنجد و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل حجر.

[گُ لِ حَ جَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آتش است و به عربی نار خوانند. (برهان). کنایه از آتش زیرا که از سنگ بیرون می آید. (آنندراج).

گل حرامزاده.

[گِ لِ حَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل آهک. گل مخلوط به آهک که با آن درزهای شکسته حوض و امثال آن را سازند. (مؤلف).

گل حساس.

[گُ لِ حَسْ سا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) از دستهء گل ابریشم هاست که برگهای آن در موقع لمس کاملا" محسوس است. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص222 و گل ابریشم شود.
(1) - Mimosa.

گل حسرت.

[گُ لِ حَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گلی است چون نرگس خرد با پیازی خرد و گلی تک و فرد به رنگ سرخ روشن و یا زرد نزدیک به سپیدی که در اسفندماه گل دهد و بیشتر در زیر برف است. از این رو، او را گل حسرت گویند که او هرگز بهار را نبیند و پیش از بهار خشک شود :
بهار آمد و گل در جهان شکفت و ترا
شگفته شد گل حسرت در این بهار دریغ.
؟ (از یادداشت مؤلف).
(1) - Perce neige.

گل حکمت.

[گُ لِ حِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنچه بر ظرف گلی یا شیشه طلا کنند تا به آتش ترقیده نشود. (از آنندراج) (از غیاث). خاک خالص یک جزء زغال سوده موی خرد مقراض کرده نمک مکلس خطمی، ریم آهن کلس پوست تخم مرغ از هر یک نیم جزء گرفته و بیخته و با سرکه یا لعابی یا شیر خمیر کنند و سخت بورزند و بدان سر آلات تقطیر استوار کنند و هم استخوان شکسته بدان جبر کنند. (یادداشت مؤلف) :
گل ز حکمت به کورهء پوده
گل حکمت به سر براندوده.
نظامی (هفت پیکر ص137).
در کوزه نهادن و کوزه را در گل حکمت گرفتن و یک شب در تنور گرم که از آتش از وی بیرون کرده باشند نهادن. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گل حلوا.

[گُ لِ حَلْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی است زردرنگ صحرایی. مزهء شیرین دارد و آنرا داخل حلوا سازند. (آنندراج) :
خونبار شد ز لعل تو چشم پرآب ما
رنگین شده ست از گل حلوا شراب ما.
محسن تأثیر (از آنندراج).
پیش کسی که دیده به خال لب تو دوخت
نان کلاغ از گل حلوا نکوتر است.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).
|| لختی حلوا چنانکه گویند یک گل از این حلوا بدهید تا بخوریم. (از آنندراج).

گل حمراء .

[گُ لِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ترجمهء ورد و حوجم است. (آنندراج). نام گلی است :
شکفته شد گل حمراء و گشت بلبل مست
صلای سرخوشی ای صوفیان باده پرست.
حافظ.

گل حنا.

[گُ لِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گلی است که گلهای نامنظم و تخمدانی پنج خانه دارد که در هر یک دانه های بسیار است و چون برسد بواسطهء شکافهایی ناگهان باز شده دانه های خود را پراکنده میکند. (گیاه شناسی گل گلاب ص217). اسم فارسی فاغیه است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Balsamina.

گل حنائی.

[گُ حَ] (ص نسبی مرکب)نقشه ای از نقشه های قالی است.

گل حیا.

[گِ لِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گلی است که به عربی طین بلدالمصطکی گویند و آن سفید به سیاهی مایل میباشد. سوختگی آتش را نافع است. (برهان) (آنندراج).

گل خاتون.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 69هزارگزی شمال باختری مشهد و 5هزارگزی شمال راه شوسهء مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و دارای 115 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، چغندر و کنجد است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل خار.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)رنگی است معروف شبیه به رنگ گل خار و آن نباتی است خاردار که گل سرخ دارد و مایل به کبودی و در عرف هند کطائی گویند. (آنندراج) :
امروز قبای تو به رنگ گل خار است
ترسم به تن نازکت آسیب رساند.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
پنجه رنگرزان شد کف ساقی ز شراب
جامهء سبز صراحی گل خار است امشب.
ملاطغرا (از آنندراج).

گل خاطر.

[گُ طِ] (اِخ) دهی است از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 9500گزی شمال سرپل ذهاب و 4000گزی خاور راه فرعی باویسی. هوای آن گرم و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از نهر ولاش و محصول آن غلات، برنج، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلخان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 82 هزارگزی شمال باختری مشهد. هوای آن معتدل و دارای 248 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. آن را گل خندان نیز میگویند.

گل خانه.

[گُ نَ / نِ] (اِ مرکب) خانه ای آفتابگیر که برای پرورش و نگاهداری گل از گزند سرمای زمستان سازند. رجوع به گرم خانه شود.

گلخانه.

[گُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 18500گزی جنوب خاور نقده و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء نقده به مهاباد. دره و باتلاقی و هوای آن معتدل است و 247 تن سکنه دارد. آب آن از رود گدارچای و محصول آن غلات، چغندر، توتون، برنج و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلخانه سر.

[گُ نَ سَ] (اِخ) از ییلاقات توابع و دهات تنکابن است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص145).

گل خج.

[گُ خَ] (اِ) گلولهء چنگالی. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
شکرینه بخور و گل خج چنگال بیار.
بسحاق اطعمه.
رجوع به گل کج شود. || گلولهء خمیر. (برهان) (آنندراج). زوالهء آرد. (فرهنگ رشیدی).

گل خد.

[گُ خَدد / خَ] (ص مرکب)گلگونه. آنکه رخسار او در لطافت گل را ماند. گل چهره :
غزلسرای شدم بر شکرلبی گل خد
بنفشه زلفی و نسرین بری صنوبرقد.سوزنی.
بعاشقی دل و چشم مرا چو شکر و گل
به آب و آتش داد آن شکرلب گل خد.
سوزنی.

گل خراسانی.

[گِ لِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است که آنرا بریان کرده خورند و به عربی طین مأکول و طین نیشابوری خوانند و آن بغایت سفید میباشد و بشیرازی گل سفید گویند، منع قی کردن کند. (برهان) (آنندراج). گل سپید که جهت دفع قی و آشوب دل آنرا خورند. (ناظم الاطباء). طین خراسانی. (دزی).

گل خطایی.

[گُ لِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بوته ای است خوشرنگ و آنرا نظر نیز خوانند. (آنندراج) :
فغان که شعله کند سرخ و سبز و زرد از دل
گل خطایی گلزار شرم معصیت است.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

گل خطمی.

[گُ لِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است معروف و از انواع خبازی شمرده اند گل آن سفید و سرخ و الوان مختلف و بهترین همه سفید و آنچه بی گل باشد نیز نامیده میشود و نوع ارغوانی کبود آنرا به هندی خیرو نامند. رجوع به فهرست مخزن الادویه شود. گلی است به رنگهای مختلف و گلبرگهای چهاربرگی و چندبرگی دارد :
خیری و خطمی و نیلوفر و بستان افروز
همچنان است که بر تختهء دیبا دینار.
سعدی.

گل خطمی.

[گُ خِ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 2هزارگزی جنوب مشهد. هوای آن معتدل و دارای 253 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل خله.

[گُ لِ خُ / خَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غافت. (بحر الجواهر). رجوع به غافت شود.

گلخن.

[گُ خَ] (اِ مرکب) (از: گل = کردی کل،(1) حرارت، جوش + خن، خانه، پسوند مکان) گلخان، کردی کول خن(2) (بخاری)، طبری گولخوم(3). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). آتشگاه حمام را گویند، و معنی ترکیبی این آتشخانه باشد چه گل به معنی اخگر آتش و خن خانهء زیرزمین را گویند. (برهان). آتشگاه و نوعی از آتشدان است که در آن به ریگ گرم غله بریان کنند و معنی ترکیبی این لفظ آتش خانه باشد، چه گل به ضم به معنی اخگر آتش است و خن مخفف خانه. (غیاث) (مجموعهء مترادفات ص300). تون گرمابه. اتون. (زمخشری). عُنّهء اجاق. اتون الحمام؛ گلخن گرمابه. کانون. (منتهی الارب) :
حاکم درخورد شهریاران باید
نیکو نبود فرشته ای در گلخن.ناصرخسرو.
گلخن با دانا گلشن شود
گلشن با بیخردان گلخن است.ناصرخسرو.
چو گلشن را نمی بینی نیاری
همی بیرون شد از تاریک گلخن.
ناصرخسرو.
ور نمانند هیچ آن گویند
که بود راست بابت گلخن.مسعودسعد.
من اندر رنج و دونان بر سر گنج
مگس در گلشن و عنقا به گلخن.
خاقانی.
آب حیات ز آتش گلخن دمد چو باد
کز نقش خاک پاش به گلخن درآورم.
خاقانی.
وز آن گلخن بر آن گلگون فشاندش
به گلزار مراد شاه راندش.نظامی.
آنکه سزاوار در گلخن است
در حرم شاه سزاوار نیست.عطار.
سفله گر خجلت کشد ز آثار فعل خود کشد
گلخنی را روسیه از دود یا خاکستر است.
(از تاریخ گیلان مرعشی).
گر گل است اندیشهء تو گلشنی
ور بود خاری تو هیمه ی گلخنی.
مولوی.
چو عیسی گر توانی خفت بی جفت
مده نقد تجرد را ز کف مفت.
به گلخن پشت بر خاکستر گرم
به از پهلوی زن در بستر نرم.جامی.
|| جایی را گویند که روفته در آن اندازند و آن عبارت از آتشگاه حمام و مانند آن بود، پس چنانکه صاحب شرفنامه آورده مجاز است. (آنندراج). مزبلهء تون گرمابه باشد. جای انداختن خس و خاشاک نیز گفته اند. (از غیاث) (مجموعهء مترادفات ص300) :
اندر پلیدزادگی، پاکزادگی
تو چغر حوض گلخن و من شیم کوثرم.
سوزنی.
شاید او گلبن صفت در گلخن از فیض هوا
پرده های عنکبوت انگیزد از هر تار گل.
عرفی (از غیاث).
(1) - kel.
(2) - kulxan.
(3) - golxum.

گلخن تاب.

[گُ خَ] (نف مرکب) آنکه حمام را گرم کند. (آنندراج). آنکه گلخن افروزد :
به گلخن چون روم از ننگ گلخن تاب در بندد
به روی ناکسی چون من در بستان که بگشاید؟
وحشی (از آنندراج).
از جهان دل بغم عشق تو الفت دارد
همچو دیوانه که هم صحبت گلخن تاب است.
سلیم (از آنندراج).
|| (اِ مرکب) سوخت که در گلخن سوزند. (یادداشت مؤلف). || آلتی که بدان گلخن سوزند. (یادداشت مؤلف).

گلخن تابی.

[گُ خَ] (حامص مرکب) عمل گلخن تاب : شما همه خلیفه زادگانهائید از گلخن تابی ننگ دارید. (کتاب المعارف).

گل خنجری.

[گُ لِ خَ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) تیره ای از کاکتوسها. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص229.

گل خندان.

[گُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان دره گز واقع در 7هزارگزی جنوب خاوری دره گز و سر راه شوسهء عمومی دره گز به لطف آباد. هوای آن معتدل و دارای 75 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، انگور و خربزه است. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل خندان جدید.

[گُ خَ نِ جَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران واقع در 31هزارگزی خاور گلندوک و 3هزارگزی جنوب راه شوسه دماوند به تهران. هوای آن سرد و دارای 112 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء رودهند و محصول آن غلات، بنشن، مختصر میوه و قلمستان است. شغل اهالی زراعت و مزرعه ای به نام کافرچال دارد. راه آن مالرو است و از طریق گل خندان ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گل خندان قدیم.

[گُ خَ نِ قَ] (اِخ)دهی است جزء دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران واقع در 31هزارگزی گردی جنوب خاوری گلندوک و 3هزارگزی جنوب راه شوسهء دماوند به تهران. هوای آن معتدل و دارای 320 تن سکنه است. آب آن از رودخانه سیاه رود و محصول آن غلات، بنشن، مختصر میوه و قلمستان است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. از طریق سیاه بنه ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلخنگان.

[گُ خَ] (اِخ) قصبه ای از بلوک سرچاهان از بلوکات سردسیر فارس. (فارسنامهء ناصری قسمت دوم ص219).

گلخن گر.

[گُ خَ گَ] (ص مرکب)گلخن تاب. آنکه گلخن روشن کند. تونتاب :
گرم رو سرد چو گلخن گریم
سردپی گرم چو خاکستریم.
نظامی (مخزن الاسرار).
رجوع به گلخن تاب شود.

گلخنی.

[گُ خَ] (ص نسبی) آنکه در گلخن منزل دارد، یا در آنجا به قمار و دیگر ناشایستها میپردازد. تونتاب. گلخن گر :
گفتم همی چه گویی ای حیز گلخنی
گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی.
عسجدی.
دهقان بدر گلخنی از لطف هواباز
چیند بدل سنبل تر شاخ دخان را.
حکیم زلالی (از آنندراج).
گلخنئی کرد به شاهی نگاه
رفت دلش در دم یکران شاه.
میرخسرو (از آنندراج).

گلخنی.

[گُ خَ] (اِخ) مولانا... میرعلیشیر نوایی درباره وی آرد: از ولایت قم است در زمان سلطان حسین میرزا به شهر هرات آمده بود، بغایت سفیه و بدزبان و بی باک و سلامتی بود. محمدحسین میرزا او را رعایتی نیک کرد آخر از او جریمه ای در وجود آمد، به سیاست رسید. از اوست این مطلع:
بجان کندن مرا سنگین دلان دیدند و غوغا شد
که عاشق پیشه ای شیرین تر از فرهاد پیدا شد.
(مجالس النفائس ص161).

گلخنی.

[گُ خَ] (اِخ) خواهرزادهء شهیدی است و شهیدی خال اوست و او نیز شخصی ابدال، مبدل الاحوال بود و دایم الابد با مردم زد و خورد مینمود و از کثرت شرارت او میرعلیشیر میخواسته که او را از خراسان اخراج کند، در آن وقت این غزل گفته:
آنم که به عالم ز من افتاده تری نیست
آزار من سوخته چندان هنری نیست
مشتی خسم و گلرخ من آتش سوزان
تا نیک نگه میکنی از من اثری نیست.
و این مطلع نیز او راست:
اگر مجنون توانستی سر از تربت برون کردی
نشستی سالها پیش من و مشق جنون کردی.
مطلع دیگر:
دلا تا چند روزی عشق بی مهران چه کار است این
بلایی بهر خود پیدا کنی گویی که یار است این.
مطلع دیگر:
آتش رویی که مهرش را چو شمع افروختم
مجلس آرای کسانش چند بینم سوختم.
(مجالس النفائس ص290، 297).

گلخواران.

[گِ خوا / خا] (اِخ) دهی است از دهستان نرم آب بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع در 8هزارگزی جنوب خاوری سعیدآباد، سر راه سعیدآباد به بالاده. هوای آن سرد و دارای 75 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. برنج در کنار رودخانه زراعت میشود و عموماً زمستان برای تأمین معاش حدود جلگهء مازندران میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلخواران.

[] (اِخ) قریه ای است به شهر اردبیل و در آنجاست مرقد سیدامین الدین جبرئیل پدر صفی الدین اسحاق اردبیلی مشهور. شاه عباس ماضی در آنجا عمارتی و باغی ساخته و جایی باصفاست و زیارت آن اتفاق افتاده و مرقد خود شیخ صفی در شهر است. (آنندراج).

گل خواره.

[گِ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) آنکه گل خورد. || (اِ مرکب) خراطین. کرم خاکی : اما هیچ ناقص تر از خراطین نیست و او کرمی است سرخ که اندر گل جوی بود و او را گل خواره خوانند و در ماوراءالنهر غاک کرمه(1) خوانند. (چهارمقالهء عروضی چ معین مقدمه ص14 و 30).
(1) - ن ل: زغار کرمه.

گل خواندن.

[گُ خوا / خا دَ] (مص مرکب) به اصطلاح قماربازان ولایت همه نقد خود را در یک بار بر داو نهادن چه وقتی که همه نقد خود را یک بار بر داو می نهند آن وقت لفظ گل به ضم کاف فارسی بر زبان میرانند، چنانچه قماربازان هند در چنین حالتی لفظ جهل به ضم جیم عربی مخلوط التلفظ بها میگویند. (آنندراج).

گل خوچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ مرکب)جنبانیدن انگشتان در زیر بغل و خاریدن پهلو و کف پای مردم تا به خنده آیند. (برهان) (آنندراج). غلغلچ. غلغلک.

گل خوردنی.

[گِ لِ خوَرْ / خُرْ دَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) طین المأکول. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به طین مأکول و فهرست مخزن الادویه شود.

گل خوش نظر.

[گُ لِ خوَشْ / خُشْ نَ ظَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم فارسی مجنج است. (تحفهء حکیم مؤمن). میفختج. (فهرست مخزن الادویه). نوعی از ریاحین و در دویم سرد و خشک قابض و رافع اسهال و سیلان خون و جهت زخمهای تازه. و عصارهء او جهت کرم گوش و قرحه و درد آن نافع. رجوع به تحفهء حکیم مؤمن ذیل مجنج شود.

گل خون.

[گِ] (اِ مرکب) رجوع به گل مختوم شود. (آنندراج).

گل خون.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شیراز واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری شیراز و 2هزارگزی راه فرعی شیراز به خرچول. هوای آن معتدل و دارای 275 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گل خیرو.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) همان خطمی است. خطمی. (دهار). و رجوع به خیرو شود.

گل خیری.

[گُ لِ خَ / خِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از گل است که به نام گل همیشه بهار هم خوانده میشود :
وآن قطرهء باران که چکد بر گل خیری
چون قطرهء می بر لب معشوقهء میخوار.
منوچهری.
گل زرد و گل خیری و بید باد شبگیری
ز فردوس آمدند امروز سبحان الذی اسری.
منوچهری.
و رجوع به خیری شود.

گل خیل.

[گِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری، واقع در 4000گزی نکا بین راه شوسه و راه آهن. هوای آن معتدل و مرطوب و دارای 210 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن برنج، غلات، پنبه و صیفی است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلدار.

[گُ] (نف مرکب) منقوش به صورت گل و غیره: اطلس گلدار منقوش. مخمل گلدار. منقوش به نقوش از گل و غیر آن. مقابل ساده.

گلدار شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب)داغدار شدن. (آنندراج). دارای گل شدن. صاحب گل شدن :
زنهار که از عیب کسان چشم بپوش
حیف است که این آینه گلدار شود.
جلالای کاشی (از آنندراج).

گلدام.

[گُ] (اِ مرکب) در اصل دام خردی است، اما در عرف بمعنی مطلق دام است. (آنندراج) :
حسن چون دانه به گلدام نگاهش ریزد
بشکند آینه و بر سر راهش ریزد.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
تا چهره درست گل از می گلفام کرده ای
صد مرغ دل اسیر به گلدام کرده ای.
صائب (از آنندراج).

گلدان.

[گُ] (اِ مرکب) ظرفی که گلها را دسته بسته در آن نهند، از عالم نرگسدان. (آنندراج). ظرف سفالین یا چینی و جز آن که در آن گلهای زمینی یا معطر کارند یا گلهای زینتی و یا معطر از شاخ بریده نهند :
خلط نسبت کند آمیزش بی نسبت را
گل پریزاد شود شیشه چو گلدان باشد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
چو آن گلدان پرآبی که گلها را نگه دارد
طراوتهاست از چشم تر من گلعذاران را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| در تداول، ظرف شب. کمیزدان. شاشدان.

گلدان.

[گُ] (اِخ) از جمله قرای معتبر خرم آباد است. رجوع به جغرافیای غرب ایران ص77 و 299 شود.

گلدانلو.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای حومهء شهرستان ارومیه واقع در 20هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 2هزارگزی شمال راه شوسهء ارومیه و مهاباد. هوای آن معتدل و مالاریایی و دارای 350 تن سکنه است. آب آن از درین قلعه و محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوبات و انگور است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل داودی.

[گُ لِ وو] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است شبیه به گل نسرین و برگ آن مانند برگ پنبه و گیاه آن بقدر ذرعی و تا بدو ذرع بالا و بوی آن شبیه به بوی برنجاسف و به رنگها شود زرد و سفید و بنفش و تا اوایل خزان گل دهد و گلی بادوام است. چون آنرا ببرند سالی دیگر از بیخ آن گلها بروید. در مخزن گوید: عرق آن مفرح و مقوی دل بود و آشامیدن گل آن با شراب محلل و دافع خون منجمد در معده است. (آنندراج) (انجمن آرا). نار مشک. (بحر الجواهر) :
چون گل داودی اینجا در خزان باشد بهار
از فریب آسمان هر کس که غافل ماند ماند.
سراج المحققین (از آنندراج).

گلدر.

[گِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر واقع در 17هزارگزی باختر هریس و 11هزارگزی راه شوسهء تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 549 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلدر.

[گِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز واقع در 20هزارگزی جنوب خداآفرین و 13500گزی راه شوسهء اهر به کلیبر. هوای آن معتدل و دارای 275 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل در آب افکندن.

[گُ دَ اَ کَ دَ](مص مرکب) فتنه و شورش انگیختن. فتنه برپا شدن. (مجموعهء مترادفات ص262). رجوع به گل در آب انداختن شود.

گل در آب انداختن.

[گُ دَ اَ تَ](مص مرکب) کنایه از فتنه و هنگامه تازه برپا کردن. (آنندراج). رجوع به گل در آب افکندن شود.

گل در چراغ افتادن.

[گُ دَ چِ اُ دَ](مص مرکب) کنایه از روشن شدن چراغ. (آنندراج). گرفتن چراغ. (مجموعهء مترادفات ص296) :
حسن بی عاشق نمی ماند به هر صورت که هست
در چراغ افتد چو گل، پروانه بلبل میشود.
محسن تأثیر (از آنندراج).

گل در چمن.

[گُ دَ چَ مَ] (اِ مرکب)اسفناج سرخ کرده به روغن که بر روی آن تخم مرغ شکنند. بورانی اسفناج که بر آن تخم مرغ شکنند. طعامی از اسفناج سرخ کرده که بر آن تخم مرغ شکنند. آنرا نرگسی هم گویند. (یادداشت بخط مؤلف).

گلدرچمن.

[گُ دَ چَ مَ] (اِخ) نامی از نامهای زنان سیاه. (یادداشت بخط مؤلف).

گل درق.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیبر بخش شهرستان اهر واقع در 7هزارگزی جنوب کلیبر و 4هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. هوای آن معتدل و دارای 165 تن سکنه است. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلدره.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان لواسان بخش افجهء شهرستان تهران واقع در 19هزارگزی جنوب خاوری گلندوک و 3هزارگزی شمال راه شوسهء دماوند. هوای آن سرد و دارای 282 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء لواسان و محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گل دره.

[گُ دَ رَ] (اِخ) ده کوچکی است از بلوک عباسوند بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان واقع در 11هزارگزی جنوب باختری کوزران نزدیک سبزعلی خان. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل دره.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 37000گزی جنوب خاوری کرمانشاه مقابل فیروزآباد، کنار رودخانهء مرک دشت. هوای آن سرد و دارای 130 تن سکنه است. آب آن از رودخانه مرک و محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل دره.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان زردلان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 57000گزی جنوب خاوری کرمانشاه و 15000گزی سراب به فیروزآباد. هوای آن سرد و دارای 80 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری می باشد و در آنجا زغال و هیزم تهیه میشود. راه آن مالرو است و ساکنان از طایفهء بالاوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل دره.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان هویان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد، واقع در 38هزارگزی جنوب باختری ماسور و 5هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک. هوای آن معتدل و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء ویس کرم هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل دره.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دهق بخش نجف آباد شهرستان اصفهان، واقع در 71هزارگزی شمال باختر نجف آباد و 2000گزی راه دهق به دامنه. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، کتیرا، انگور و سیب زمینی است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل دره انوج.

[گُ دَ رَ اَ] (اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر واقع در 36000گزی جنوب باختری شهرستان ملایر و 9000گزی باختر راه شوسهء ملایر به بروجرد. هوای آن معتدل و دارای 212 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات دیم است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل دره پائین.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان قائد رحمت بخش زاغهء شهرستان خرم آباد واقع در 12هزارگزی شمال خاوری زاغه و 5هزارگزی شمال راه شوسهء خرم آباد به بروجرد. هوای آن سرد و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از سراب میرکه نهر کشم شم و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. گل دره بالا به فاصلهء هزارگزی جزو این آبادی منظور گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلدسته.

[گُ دَ تَ / تِ] (اِ مرکب) دستهء گل. (آنندراج). چندین گل یکرنگ یا رنگارنگ که ساقهای آن بهم بربندند. مجموعه ای از گلهای فراهم کرده و بنهای آن باهم بریسمانی بسته و پیوسته :
سنبل سر نافه باز کرده
گلدسته بدو دراز کرده.نظامی.
گلدستهء امیدی بر دست عاشقان نه
تا رهروان غم را خار از قدم برآید.
سعدی (بدایع).
بود خار و گل با هم ای هوشمند
چه در بند خاری تو گلدسته بند.
سعدی (بوستان).
گلستان ما را طراوت گذشت
که گلدسته بندد چو پژمرده گشت.
سعدی (بوستان).
با صبا همراه بفرست از رخت گلدسته ای
بوکه بویی بشنویم از خاک بستان شما.
حافظ.
|| جای بلندی که در مساجد برای دور رفتن بانگ مؤذنان سازند و آن در منار باشد نزدیک گنبد مسجد، وقفه(1) منار مسجد نیز عبارت از این است. (آنندراج). منار. مأذنه :
خوش نغمه مؤذنان چو بلبل
گلدسته برنگ دستهء گل.
سالک قزوینی (از آنندراج).
به خوشخوانی درآمد مرغ گستاخ
مؤذن وار بر گلدستهء شاخ.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
(1) - وقفه بالضم و تشدید فا به معنی نشیمن که بالای منار سازند. (آنندراج).

گلدسته.

[گُ دَ تَ / تِ] (اِ مرکب) اجازه. پروانه. رخصت. دستوری. اذن :
مسکین که ز دهر جز دل خسته نیافت
هرگز دَرِ آلاه ترا بسته نیافت
ایام نریخت خون خصم تو چو گل
تا از سر شمشیر تو گلدسته نیافت.
اشرفی سمرقندی.

گلدسته.

[گُ دَ تَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان غار بخش شهر ری شهرستان تهران واقع در 15هزارگزی باختر شهر ری و 7هزارگزی شمال راه شوسهء رباط کریم. هوای آن معتدل و دارای 425 تن سکنه است. آب آن از قنات و در بهار از سیلاب رود کن تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، باغ و چغندر قند و شغل اهالی زراعت است و دبستان نیز دارد. راه از طریق ایستگاه سفیدتپه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلدسته.

[گُ دَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پایروند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 21هزارگزی شمال کرمانشاه و 3هزارگزی باختر قره قوین. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلدسته.

[گُ دَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 11000گزی شمال باختری شهر ملایر و 6000گزی شمال راه شوسهء ملایر به همدان. هوای آن معتدل و دارای 282 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلدم.

[گُ دُ] (اِ مرکب) بلبل. (آنندراج).

گل دنبه.

[گُ لِ دُمْ بَ / بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نامی است که باغبانان در تهران به بداغ دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به بداغ شود.

گلدنر.

[گِ نِ] (اِخ)(1) کارل فردریک. متولد 1852 و متوفی 1929 م. شرق شناس آلمانی که در زبانهای باستانی کار کرده است.
(1) - Geldner, Karl Friedrich.

گل دوآتشه.

[گُ لِ دُ تَ شَ / شِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل دوروی. رجوع به همین کلمه شود.

گل دودیمه.

[گُ لِ دُ دی مَ / مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل دوروی. رجوع به گل دورو و دوروی شود.

گلدور.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 37هزارگزی شمال باختری خوی و پانصدگزی شمال خاوری راه شوسهء سیه چشمه به خوی. هوای آن سرد و دارای 244 تن سکنه است. آب آن از آقچای و چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو است و اتومبیل نیز می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل دورنگ.

[گُ لِ دُ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است که یک روی آن زرد و روی دیگر سرخ باشد. آنرا گل رعنا و گل قحبه نیز گویند. (شعوری ج2 ورق 320) :
برگ گل سپید بمانند عبقری
برگ گل دورنگ بکردار جعفری.
منوچهری.
رجوع به گل دورو و دوروی شود.

گل دورو.

[گُ لِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی که رویی سرخ و رویی زرد دارد :
گل زرد و گل دورو گل سرخ و گل نسرین
ز درد و داغ دادستند ما را خط استغنی.
منوچهری.
رجوع به گل دوروی و گل دورنگ شود.

گل دوروی.

[گُ لِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است که یک روی آن زرد و روی دیگر سرخ و آنرا گل رعنا و زیبا خوانند و بجهت دورنگی آنرا گل قحبه نام نهاده اند و عرب آنرا وردالفجار خوانند و آنرا دورویه گل نیز خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
هنگام گل است ای به دو رخ چون گل خودروی
همرنگ رخ خویش به باغ اندر گل جوی
از مجلس ما مردم دوروی برون کن
پیش آر می سرخ و فروکن گل دوروی
باغی است بدین زینت آراسته از گل
یک سو گل دوروی و دگر سو گل خودروی.
فرخی (از آنندراج).
لاله چون مریخ اندر شده لختی به کسوف
گل دوروی چو بر ماه سهیل یمنا.
منوچهری.
آن گل دوروی رعنا را نگر چون خصم شاه
با رخ زرد و دلی سرتابسر(1) خون آمده.
سیدحسن غزنوی (دیوان ص177).
و گل دوروی چون کهربا و عقیق منظر دیناری و پیکر گلناری... بسان عاشق غمخوار با معشوق میگسار رخسارهء زرد و سرخ برهم نهاد. (تاج المآثر).
و رجوع به گل دورنگ و گل دورو و گل دورویه شود.
(1) - ن ل: تا سر پر از.

گل دورویه.

[گُ لِ دُ یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان گل دوروی است :
رخ گلنار، چونانچون شکن بر روی بت رویان
گل دورویه، چونانچون قمرها در دوپیکرها.
منوچهری.
آن دورویه گل چو روی عاشقان از خون دل
یا چو بر زرین ورقها ریخته آب لکا.
قطران.
در باغ نگه کن گل دورویه که دارد
یک روی ز شادی و دگر روی ز تیمار.
(از تاج المآثر).

گلدوز.

[گُ] (ن مف مرکب) چیزی که در آن نقش گلها دوخته باشند. (بهار عجم) (آنندراج) :
در برد نظربازی ما نقش نیاید
دست دگران بهلهء گلدوز ز ما برد.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
مرید مرشد ما جبهء گلدوز میخواهد
خر عیسی است این رنگین بیالایید پالانش.
عرفی (از آنندراج).

گل دوزخ.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 10هزارگزی خاور ایذه، کنار راه مالرو الاهک به ده نو. هوای آن گرم و دارای 115 تن سکنه است. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلدوزی.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گل دوختن. کار گل دوختن. دوختن گل روی پارچه های رنگین با نخهای قیطانی و ابریشمی بشکل گلهای رنگارنگ. کشیدن و دوختن گلهای رنگارنگ با نقوش مختلف و نخهای غاژ شده و ابریشمین و اقسام مختلف دارد به نام سوزنی، خاتمی و... در ایران چندین قسم گلدوزی معمول است که تا درجه ای مرغوب میباشد. در رشت انواع گلدوزی، زری ماهوت سیاه یا ملون اعم از آنکه گلها رنگارنگ یا یک رنگ و طلایی باشد معمول و از هر حیث این نوع گلدوزی شایان تمجید است و این نوع پارچه های گلدوزی شده را سوزنی مینامند. گلدوزی دیگری که مشهور به خاتمی و سابقاً معمول بوده عبارت است از مقداری قطعات و پارچه های مختلف اللون و مختلف الشکل که با استادی و مهارت نزدیک یکدیگر دوخته شده و شباهت کاملی به شالهای کشمیر پیدا میکرده و بخیه دوزیها را با گلدوزی ابریشمین رنگارنگ میپوشانیده اند و یک قطعه پنج ذرعی آنرا به قیمت گزافی میفروختند. در اسپاهان، انواع گلدوزی و نقره دوزی و گلابتون دوزی و اقسام پارچه ها برای روی میز و توی سینی که به خارج هم صادر میشود میبافند. سابقاً معروف ترین صنعت ایران، بافتن پارچه های زری بوده که با ابریشم و نخهای نازک طلا و نقره پارچه را تهیه میکردند، این زری ها با بهترین پارچه های اروپا برابری میکرد. امروز اگر تکه های کوچکی از این زریها که در اسپاهان و کاشان تهیه میشد به دست آید به قیمتهای گزاف خرید و فروش میشود. (جغرافیای اقتصادی کیهان صص284-285) :
رنگین لباس کرده مرا چشم خونفشان
فصل بهار جامهء گلدوزی من است.
ملا مفید بلخی (از بهار عجم).

گلدوزی کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)دوختن گل در روی پارچه. کشیدن و دوختن گلها برنگهای مختلف با نخهای غاژ کرده و قیطانی و گلابتونی بر روی پارچه های رنگارنگ و ماهوتی.

گل ذرت.

[گُ لِ ذُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان شمیل بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع در 66000گزی شمال خاوری بندرعباس، سر راه مالرو سیاهو به شمیل. هوای آن گرم و دارای 76 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن خرما است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل ذریون.

[گُ ذَ] (اِخ) نام شهری است و بقولی نام رودی است که از کنار آن شهر جاری میشود. (شعوری ج2 ورق 323). رجوع به گلزریون شود.

گلر.

[گُ لِ] (از انگلیسی، اِ)(1) در تداول فوتبالیستها دروازه بان را گویند.
, Gardien de(انگلیسی)
(1) - Goalkeeper .
(فرانسوی) but

گل رازقی.

[گُ لِ زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از گلهای بسیار معطر و خوشبوست که به سوسن سفید معروف است. رجوع به رازقی شود.

گلرخ.

[گُ رُ] (ص مرکب) آنکه صورتش چون گل باشد. گلروی. زیباروی. گلچهره. خوش صورت :
ز هر خرگهی گلرخی خواستند
به دیبای چینی بیاراستند.فردوسی.
کنیزان گلرخ فزون از هزار
به دشت آمدند هر یکی چون بهار.
اسدی.
کنیزان گلرخ فرازآمدند
همه پیش جم در نماز آمدند.اسدی.
همه دشت گلرخ همه باغ پرگل
رخ گل معصفر گل رخ مزعفر.ناصرخسرو.
ابر بارنده زبر چون دیدهء وامق شود
چون بزیرش گلرخان چون عارض عذرا کند.
ناصرخسرو.
تو گلرخی من سالها پاشیده بر گل مالها
چون لاله مشکین خالها گلبرگ رعنا داشته.
خاقانی.
دلفریبی به غمزه جادوبند
گلرخی قامتش چو سرو بلند.نظامی.
هر گل نو ز گلرخی یاد همی کند ولی
گوش سخن شنو کجا دیدهء اعتبار کو.
حافظ.
هر کجا آن شاخ نرگس بشکفد
گلرخانش دیده نرگسدان کنند.حافظ.

گلرخسار.

[گُ رُ] (ص مرکب) گل رخ. آنکه رخسارش چون گل باشد. گلچهره. زیبارخسار : از این جعدمویی، سمن بویی، ماهرویی، مشتری عذاری، گلرخساری. (سندبادنامه ص235).
انگبین لب شدی و گلرخسار
انگبین بی مگس چو گل بی خار.نظامی.
آمدند آنگهی پذیرهء کار
پیش آن سروقد گلرخسار.نظامی.
و در موضع سقاة هرخوش پسری... گلرخساری... کمر بر میان بسته. (جهانگشای جوینی).

گلرخش.

[گُ رَ] (اِخ) اسب رستم. (ولف) :
چو از آفرین گشت پرداخته
بیاورد گلرخش را ساخته.فردوسی.

گل رس.

[گِ لِ رُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) مخلوطی است از پلی سیلیکات قلیایی آلومینیم و شن اکسید دو فر و، نسبتاً دارای خاصیت قابض میباشد. (درمان شناسی تألیف عطایی ص455). و رجوع به خاک رس شود.
(1) - Argil.

گل رشتی.

[گُ لِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) نام آن روزپال از تیرهء روزاسه و قسمت قابل مصرف آن گلبرگ است و مادهء مؤثرهء آن تانن و اسانس. موارد استعمال آن گلبرگ تازه، گلاب، گلبرگ خشک و شربت سالسه پاری مرکب است. (کارآموزی داروسازی ص197).
(1) - Rose pale.

گل رعنا.

[گُ لِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)گل دوروی. (آنندراج). گل دورنگ و آن گلی باشد از اندرون سرخ و بیرون زرد. (غیاث). وردالحماق. (تحفهء حکیم مؤمن). گل قحبه. وردالفجار :
جفت پرکبر نیش بی شهد است
گل رعنا دوروی و بدعهد است.
سنایی (حدیقة الحقیقة).
باد در روی گل رعنا حدیثی گفت سرد
با وجود قحبگی شد سرخ رو از انفعال.
سلمان ساوجی.
ز دنیا سوی عقبی شو که مانند گل رعنا
از آن رو ارغوان چینی از این رو زعفران بینی.
ملا تجلی.

گلرگ.

[گُ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخالهء بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع در 60هزارگزی شمال باختری شوسف و 4هزارگزی جنوب خاوری هشتوکان. هوای آن معتدل و دارای 41 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلرنگ.

[گُ رَ] (ص مرکب) به رنگ گل. سرخ رنگ. سرخ :
گلرنگ شود چو روی شویی همه جو
مشکین گردد چو مو فشانی همه کو.
رودکی.
دگرباره بیدار شد خفته مرد
برآشفت و رخسار گلرنگ کرد.فردوسی.
تا به یاقوت تنک رنگ بماند گل سرخ
تا به بیجادهء گلرنگ بماند گل نار.فرخی.
ملک بر فرش دیباهای گلرنگ
جنیبت راند و سوی قصر شد تنگ.
نظامی.
ملک حیران شد کآن روی گلرنگ
چرا شد شاد و چون شد باز دلتنگ.
نظامی.
چندان سر خود بکوفت بر سنگ
کز خون همه کوه گشت گلرنگ.
نظامی (لیلی و مجنون ص145).
ساقی بده آن شراب گلرنگ
مطرب بزن آن نوای بر چنگ.
سعدی (طیبات).
بادهء گلرنگ تلخ تیز خوشخوار سبک
نُقلش از لعل نگار و نَقلش از یاقوت خام.
حافظ.
پیر گلرنگ من اندر حق ازرق پوشان
رخصت خبث نداد ارنه حکایتها بود.
حافظ.
از آن چون زخم میسازم گریبان پاره از شادی
که خونم رزق آن لبهای گلرنگ است میدانم.
صائب (از آنندراج).

گلرنگ.

[گُ رَ] (اِخ) نام اسب رستم است :
|| نام اسب فریدون :
برآمد چو باد دمان از برش
بشد تیز گلرنگ زیر اندرش.فردوسی.
سرش تیز شد کینه و جنگ را
به آب اندر افکند گلرنگ را.فردوسی.
|| نام اسب فریبرز :
چو دیدش درآمد ز گلرنگ زیر
هم از پشت شبرنگ شاه دلیر.فردوسی.

گل رنگ.

[گُ لِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل کاجیره. کاچیره. کازیره. گل عصفر. گل کاغاله. بهرمان. کافشه. احریض. و رجوع به کاجیره شود.

گلرو.

[گُ] (ص مرکب) سرخ رو. گلگون. (ناظم الاطباء). آنکه رویش چون گل بود :
برگ گل لعل بود شاهد بزم بهار
آب گلستان ببرد شاهد گلروی من.
سعدی (بدایع).

گل روئیه.

[گُ ئی یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد واقع در شهرستان بندرعباس و 42000گزی جنوب حاجی آباد و 5000گزی جنوب طارم. هوای آن گرم و دارای 142 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن خرما و غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلرودپی.

[گُ پَ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء کجور در مازندران مرکز آن نارنجک بن و عدهء قرای آن به شش میرسد. جمعیت تقریبی آن 720 تن است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص300).

گل رومی.

[گِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بعربی طین رومی گویند. مخفف قابض بود. با آب کاسنی طلا کنند، خونی که از چشم برآید بازدارد. (برهان) (آنندراج).

گل روی.

[گُ] (ص مرکب) گلگون و آنکه چهرهء آن مانند شکوفه باشد. (ناظم الاطباء). گلرو. زیبارو. زیبا. گلچهره :
گر شاهد است سبزه بر اطراف گلستان
بر عارضین شاهد گلروی خوشتر است.
سعدی (بدایع).
یار من شکرلب و گلروی و من در درد دل
گر کند درمان این دل زآن گل و شکر سزد.
سوزنی.
هنگام گل رسید ز گلروی لعبتی
بر بوسه رام گشته محابا مکن کنار.
سوزنی.

گل روی سبد.

[گُ لِ یِ سَ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که بهتر از نوع خود باشد چه گلها که در سبد گل بر روی چینند بهتر از سایر گلها میباشد. (آنندراج). گل سرسبد :
زین غزل چون شنوی بوی حقیقت تأثیر
گل روی سبد دختر دیوان من است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
خورشید که باشد گل روی سبد چرخ
یک برگ گل از غنچه آن طرف کلاه است.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
هر غزل یک گلبن از باغ خرد باشد مرا
مطلع رنگین گل روی سبد باشد مرا.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
و رجوع به گل و گل سرسبد شود.

گلریز.

[گُ] (اِ مرکب) پارچه که گلهای سرخ در آن بافند. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
ز زیر پردهء گلریز شب سوی خورشید
سحر به چشم تباشیر خنده زد یعنی...
سیف اسفرنگ.
بیا که پردهء گلریز هفت خانهء چشم
کشیده ایم به تحریر کارگاه خیال.
حافظ.
آستین طومار گلریز است در دستم ز اشک
مردم چشم مرا تا گریه آتشبار کرد.
میر عیسی یزدی (از آنندراج).
|| (نف) گلریزنده :
دارم ولی به یک نگه تیزش احتیاج
چشمم به یک تبسم گلریزش احتیاج.
طالب آملی (از آنندراج).
بهار عجم و خان آرزو میفزایند: خزان را گلریزان نمی گویند و گلریز به معنی موسم ریختن برگ گلهاست و سند میخواهد. (آنندراج). || (اِ مرکب) نوعی از آتشبازی و آنرا گلریز آتشبار گویند و به هندی بحولجهری گویند. (آنندراج) (غیاث) :
تو کنی خندهء گلریز گه بازی من
هر دم از آه کنم بیش تو نفت اندازی.
میرخسرو (از آنندراج).
تا هوای داغ مهرش در سر دستم فتاد
آستینم از هجوم داغ چون گلریز شد.
سالک یزدی (از آنندراج).
ز بس که داغ مسلسل ز مغز من بارد
غلط کنند به گلریز استخوان مرا.
میر محمد افضل (از آنندراج).

گلریز.

[گُ] (اِ مرکب) نام آهنگی است در دستگاه شور در موسیقی. رجوع به آهنگ شود.

گلریز.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 24هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن معتدل و دارای 8 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلریز.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان دره گز واقع در 2هزارگزی جنوب خاوری دره گز، سر راه شوسهء عمومی دره گز به لطف آباد. هوای آن معتدل و دارای 151 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل زائون.

[گُ] (اِخ) نام اصلی آن آبسرفت است که دهی است از دهستان دابوی بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 5هزارگزی شمال آمل. هوای آن معتدل و دارای 85 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هراز و چشمه و محصول آن برنج، کنف و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. از ذیل کلمه آبسرفت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلزار.

[گُ] (اِ مرکب) (از: گل + زار = سار، پسوند مکان). رجوع به دارمستتر شود. کردی گولزار(1). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلستان. (برهان) (آنندراج). گلشن. (صحاح الفرس). لفظ زار در کلمهء گلزار از عالم لاله زار و کشت زار برای کثرت و ظرفیت می آید. (غیاث) :
خروشان بلبلان در صحن گلزار
بوقت صبحدم بر لحن گلزار.
زراتشت بهرام پژدو (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
چو خورشید برزد سر از برج گاو
ز گلزار برخاست بانگ چکاو.فردوسی.
بهار تازه اگر داردی بنفشه و گل
ترا دو زلف بنفشه ست و هر دو رخ گلزار.
فرخی.
دلشاد زی و کامروا باش و طرب کن
با طرفه نگاری چو گل تازه به گلزار.
فرخی.
تا وقت بهار آید هر وقت بهاری
از گل چو دو رخسار بتان گردد گلزار.
فرخی.
گل بیند چندان و بهمن بیند چندان
چندانکه به گلزار ندیده ست و سمنزار.
منوچهری.
با ملک چه کار است فلان را و فلان را
خرس از در گلشن نه و خوک از در گلزار.
منوچهری.
چون نکو ننگری که چرخ به روز
همچو نیل است و شب چو گلزار است.
ناصرخسرو.
رازدار است کنون بلبل تا یکچند
زاغ زار آید و او زی گلزار آید.
ناصرخسرو.
روزیست خوش و هوا نه گرم است و نه سرد
ابر از رخ گلزار همی شوید گرد.خیام.
بدم چو بلبل و آنان به پیش دیدهء من
بدند همچو گل نوشکفته و گلزار.
جمال الدین عبدالرزاق.
مجلس گلزار داشت منبری از شاخ سرو
بلبل کآن دید کرد زمزمهء بیکران.
خاقانی.
حفت النار همه راه بهشت آمد خار
پس خارستان گلزار تمنا بینند.خاقانی.
چو گردد باغبان خفته بیدار
به باغ اندر نه گل بیند نه گلزار.
نظامی.
بهار فریدون و گلزار جم
به باد خزان گشته گلزار غم.نظامی.
تلخ از شیرین لبان خوش میشود
خار از گلزار دلکش میشود.مولوی.
کآن فلان خواجه چه شد حالش چه گشت
همچنانکه جوشد از گلزار کشت.مولوی.
قیمت گل برود چون تو به گلزار آیی
و آب شیرین چو تو در خنده و گفتار آیی.
سعدی (طیبات).
سرمست ز کاشانه به گلزار برآمد
غلغل ز گل و لاله به یکبار برآمد.
سعدی (طیبات).
آمد گه آن که بوی گلزار
منسوخ کند گلاب عطار.سعدی (طیبات).
روان گوشه گیران را جبینش طرفه گلزاریست
که بر طرف سمن زارش همی گردد چمان ابرو.
حافظ.
زین خوش رقم که بر گل رخسار می کشی
خط بر صحیفهء گل و گلزار می کشی.
حافظ.
دل خوش یاد می آرد ز گلزار
چو دل خوش نیست گل خار است و مسمار.
وحشی.
باز بعد از دو سه روزی که به گلزار شکفت
بهر یک مشت زر از باغ رود در بازار.
قاآنی.
(1) - gulzar.

گلزار.

[گُ] (اِ مرکب) نام لحنی است در موسیقی. (برهان) (جهانگیری). نام نوایی است. (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
خروشان بلبلان در صحن گلزار
به وقت صبحدم با لحن گلزار.
زراتشت بهرام پژدو.

گلزار.

[گِ] (اِ مرکب) جای بسیار گل. گلناک. رَزغة. (منتهی الارب). مطین. (مهذب الاسماء) (دهار) :
همچنان کز نم هوا به بهار
شوره گلزار و باغ گلزار است.ناصرخسرو.
چه بودت گرنه دیوت راه گم کرد
که بی موزه درون رفتی به گلزار.
ناصرخسرو.
و گفت به صحرا شدم عشق باریده بود و زمین تر شده، چنانکه پای مرد به گلزار فروشود، پای من به عشق فرومیشد. (تذکرة الاولیاء عطار).

گلزار.

[گُ] (اِخ) رجوع به نام اصلی آن گله جار شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلزار.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یامچی بخش مرکزی شهرستان مرند واقع در 8هزارگزی شمال مرند و 2هزارگزی راه آهن جلفا - مرند. هوای آن معتدل و دارای 120 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلزار.

[گُ] (اِخ) رجوع به نام اصلی آن قوزلو شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلزار ابراهیم.

[گُ رِ اِ] (اِخ) آتش نمرود که چون ابراهیم را بدان درانداختند گلستان شد. (از غیاث) (آنندراج).

گلزار بالا (علیا).

[گُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان مواضع خان بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 27500گزی جنوب باختری ورزقان، کنار ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 263 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلزار پائین.

[گُ رِ] (اِخ) نام یکی از آبادیهای بخش سقز است که بیشتر به نام قوزلو سفلی نامیده میشود. رجوع به قوزلو شود.

گل زان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 7500گزی جنوب باختر سلماس و 1500گزی جنوب راه ارابه رو سلماس به چهریق. هوای آن معتدل و دارای 402 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء زولا و محصول آن غلات، حبوبات و بزرک است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو است و تابستان از راه ارابه رو اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل زدن.

[گُ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از طلب کردن حریف را برای جنگ و این رسم کشتی گیران ولایت است. (آنندراج) :
به خصم گل زدن از دست ما نمی آید
وگرنه آبله ام تشنهء مغیلان است.
صائب (از آنندراج).
رجوع به گل کشتی و گل جنگ شود. || حباب گونه برآوردن. لک و خال ها به رنگی جز رنگ بدن پیدا کردن: تنش گل زده است. نانها گل زده است.

گل زرد.

[گُ لِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)شب بوی. (صحاح الفرس). گیاهی است از خانوادهء گل سرخ. (گیاه شناسی ثابتی ص210). گونه ای است(1) از نسترن که در گیفان و بجنورد یافت میشود و بنام گل زرد معروف است، یک جور از این گونه به نام گل دورنگ(2) شناخته میشود. گونه دیگری(3) هم هست به نام گل زرد میخوانند. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص271). درختچه های خرد از این گل در راه گیفان به بجنورد به حال وحشی است و برای پرچین در نقاط کوهستانی پیرامون باغها میکارند(4). ورد اصفر. قسمی گل محمدی به رنگ زرد و از آن قسمی پرپر است که به نهایت زیباست. (یادداشت مؤلف) :
تا چو بر شاخ گل زرد چو دینار شود
لالهء سرخ چو بیجاده بتابد ز کمر.فرخی.
گل زرد و گل خیری و بید باد شبگیری
ز فردوس آمدند امروز سبحان الذی اسری.
منوچهری.
گل زرد و گل دورو گل سرخ و گل نسرین
ز درد و داغ دادستند ما را خط استغنی.
منوچهری.
دل غالیه فام است و رخش چون گل زرد است
گویی که شب دوش می و غالیه خورده ست.
منوچهری.
تو پنداری که نسرین و گل زرد
بباریده ست بر پیروزه گون لاد.
ناصرخسرو.
رویم گل زرد شد از درد جهالت
وین سرو بناوقت بخمید چو چنبر.
ناصرخسرو.
در این باغ از گل سرخ و گل زرد
پشیمانی نخورد آن کس که برخورد.
نظامی.
|| مجازاً خورشید در این بیت :
هزاران نرگس از چرخ جهانگرد
فروشد تا برآمد یک گل زرد.نظامی.
(1) - Rosa lutea.
(2) - Var. Punicea.
(3) - R. haemisphaerica.
(4) - Rosa eglanteria, Rosa sulphurea.

گل زرد.

[گِ لِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)گلی است و آنرا از موضعی که نزدیک است به قسطنطنیه آورند. و آنرا به عربی طین الصنم و طین الاصفر خوانند سرد و خشک است بر ورمهای گرم طلا کنند نافع باشد و اسهال خونی را ببندد. (برهان) (آنندراج). طین زرد و طین اسفر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری کوهدشت و 14هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از نهر و چاه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه آن اتومبیل رو است و ساکنان از طایفهء سوری و چادرنشین اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 3هزارگزی شمال الیگودرز، کنار راه مالرو الیگودرز. هوای آن معتدل و دارای 261 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات، پنبه و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد، واقع در 16هزارگزی شمال خاوری اشترینان، کنار راه مالرو کوشکی بالا به اشترینان. هوای آن سرد و دارای 726 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان یوسف وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع در 22هزارگزی باختر الشتر و 5هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 240 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کهمان و محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء یوسف وند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند واقع در 2000گزی جنوب شهر نهاوند، کنار باختری راه شوسهء نهاوند به ملایر و بروجرد. هوای آن سرد و دارای 300 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، توتون، چغندر و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان واقع در 27000گزی جنوب باختری شهر تویسرکان و 3000گزی شمال باختری باباکمال. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل زرد.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان بهبهان واقع در 20هزارگزی شمال باختری بهبهان و 20هزارگزی شمال راه شوسهء بهبهان به اهواز. هوای آن گرم و دارای 153 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه و محصول آن غلات، برنج، کنجد، حبوبات، پشم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد بالا.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع در 11هزارگزی شمال خاوری چقلوندی و 7هزارگزی شمال اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. هوای آن سرد و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء یاراحمداند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد پائین.

[گُ زَ] (اِخ) دهی کوچکی است از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع در 11هزارگزی شمال باختری چقلوندی به بروجرد. دارای 36 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل زرد فلک.

[گُ لِ زَ دِ فَ ل] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج).

گل زردک.

[گُ زَ دَ] (اِخ) از بلوکات کام فیروز واقع در سه فرسخی مغرب پالنکری است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص256).

گل زرده.

[گُ زَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خزل شهرستان نهاوند واقع در 54000گزی شمال باختری شهر نهاوند. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5.).

گلزرود.

[گُ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاقات دوهزار قصبهء تنکابن. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص145).

گلزریون.

[گُ زَ] (اِخ) در شاهنامه به تشدید «را» آمده است(1). (ولف) :
سپهدار با لشکر و گنج و تاج
به گلزریون زآن سوی شهر چاچ.
فردوسی (از فرهنگ رشیدی).
محشی برهان قاطع چاپ حاضر (ص647 ح) نوشته: «مننسکی از کتاب جهان نما نقل نموده که گلزریون نام دریای سیحون است که آنرا نهر شاش و نهر جاج (چاچ) و نهر خجند و نهر شهروقیا هم میخوانند، و نسخهء مذکور کتابی است در علم جغرافیا به زبان ترکی که در سنهء 1145 ه . ق . در دارالسلطنهء قسطنطنیه مطبوع شد». همین عبارت در انجمن آرا مقدمه در اشتباهات برهان آمده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نام شهری است از ولایت ماوراءالنهر در آن طرف شهر چاچ. (برهان) (آنندراج). نام شهری است از عراق عجم. (جهانگیری). شهری است آن طرف شهر چاچ. (فرهنگ رشیدی) :
وز آن پس ز هیتال و ترک و ختن
به گلزریون برشدند انجمن.فردوسی.
سپیجاب تا مرز گلزریون
ز فرمان تو کس نیاید برون.فردوسی.
چو آورد لشکر به گلزریون
به هر سو بگردید با رهنمون.فردوسی.
دیگر بار به گلزریون(2) کارزار افتاد. (تاریخ سیستان ص49). و اهل ولایت سیحون را گلزریون(3) خوانند. (نزهة القلوب ص217).
(1) - Gulzarryun. (2) - این کلمه با کاف عربی ضبط شده است.
(3) - این کلمه با کاف عربی ضبط شده است.

گلزریون.

[گُ زَ] (اِخ) نام رودخانه ای هم هست که این شهر [ شهر چاچ ] را به نام آن رودخانه خوانند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). نام رودخانه ای است که از پهلوی آن شهر میگذرد. (جهانگیری) :
بد آن آب را نام گلزریون
بدی در بهاران چو دریای خون.فردوسی.
درفشش گرفته به دست اندرون
بشد تا لب آب گلزریون.فردوسی.

گل زمین.

[گُ لِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قطعه زمین خوب. (غیاث). مکان مشخصی است در محلات و قراء و قصبات که مردم محل در آن جمع میشوند و در تسویه امر خود مشاوره میکنند. (شعوری ج2 ورق 323). در تداول محلی خراسان قطعه کوچکی از زمین. و در تداول برخی از نواحی دیگر گله گویند :
با این غرور حسن که در هر گل زمین
خلقی در آرزوی سلام تو میکشد.
بابافغانی (از شعوری).
یک دل هزار زخم نمایان نداشت راست
یک گل زمین هزار خیابان نداشت راست.
صائب (از آنندراج).
باشد نشان پای تو آرامگاه ما
یک گل زمین ز سایهء گلبن مرا بس است.
سالک یزدی (از آنندراج).
و رجوع به گله شود.

گل زهر.

[گُ لِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گلی که زهرآگین باشد. گل زهری که بوییدن آن خطرناک و زیان آور باشد :
جهان را به کوشش چه جویی همی
گل زهر خیره چه بویی همی.فردوسی.
جز از درد و نفرین نجویی همی
گل زهر خیره ببویی همی.فردوسی.
بر آرام بر کینه جویی همی
گل زهر خیره ببویی همی.فردوسی.

گلژی.

[گُ] (اِخ)(1) کامیلو. (1844 - 1926 م .). دکتر ایتالیایی، متولد در کرتنو(2) نزدیک برسیا(3). او دربارهء توسعهء مالاریا مطالعاتی کرده است و بافت شناس معروفی است که در 1898 م . دستگاه گلژی را کشف کرد. رجوع به جانورشناسی تألیف فاطمی ص10 شود.
(1) - Golgi, Camillo.
(2) - Corteno.
(3) - Brescia.

گل ساعت.

[گُ لِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از تیرهء نزدیک به گل آویز است و قسمت قابل مصرف آن قسمت هوایی گیاه است، موارد استعمال آن عصارهء مایع و تنتور پاسیفلور است. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص232 و کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص211 و ساعت در همین لغت نامه شود.
(1) - Passiflore.

گل ساقان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دلاور بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار واقع در 31000گزی شمال باختری دشتیاری، کنار راه دج به قصرقند. هوای آن گرم و دارای 15 تن سکنه است. آب آن از باران و محصول آن ذرت، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء سردارزائی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلسب.

[گُ لَ] (اِخ) چشمهء... عوام آن را «گل چشمه» میگویند. دولتشاه سمرقندی مینویسد: و به عنایت الهی چند وقت است تا همت عالی بر خیبری گماشته که آب چشمه گل «گلسب» را که از مشاهیر عیون خراسان است و از منزهات جهان و در اعلی ولایت طوس واقع است... رجوع به مقدمهء مجالس النفائس ص یدویه و یو شود. در تداول مردم مشهد آنرا گیلاس خوانند. و رجوع به چشمهء گلسب و چشمهء گیلاس و مطلع الشمس از ص176 به بعد شود.

گلست.

[گَ لَ] (ص) خرست. گرست. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). سیاه مست و بعربی طافح خوانند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری).

گلستان.

[گُ لَ / گُ سِ / گُ لِ] (اِ مرکب)(از: گل + ستان، پسوند مکان). گلستو. آنجا که گل بسیار باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). محل روییدن گل. جایی که گل روید. محل دمیدن گل و سبزه. گلزار :
تهمتن ببردش به زابلستان
نشستنگهی ساخت در گلستان.فردوسی.
نه همی بازشناسند عبیر از سرگین
نه گلستان بشناسند ز آبستنگاه.
قریع الدهر.
گلستان بهرمان دارد همانا شیرخوارستی
لباس کودکان شیرخواره بهرمانستی.
فرخی.
زیرا که نیست از گل و از یاسمن کمی
تا کم شده ست آفت سرما ز گلستان.
منوچهری.
گیاهی چند خود روید به بستان
دهندش آب در سایه ی گلستان.
(ویس و رامین).
شاه چو دل برکند ز بزم گلستان
آسان آرد به چنگ مملکت آسان.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص635).
یکی فرخنده گل بودی که اکنون
همی فردوس شاید گلستانت.ناصرخسرو.
آب را چون مدد بود هم از آب
گلستان گردد آنچه بود خراب.سنایی.
ناهید سزد هزاردستان
کایوان تو گلستان ببینم.خاقانی.
قصرش گلستان ارم صدرش دبستان کرم
در هر شبستان از نعم بستان نو پرداخته.
خاقانی.
ز نرگس وز بنفشه صحن خرگاه
گلستانی نهاده در نظرگاه.نظامی.
خال مشکین بر گلستان میزنی
دل همی سوزی و بر جان میزنی.عطار.
این عجب بلبل که بگشاید دهان
تا خورد او خار را با گلستان.مولوی.
گر شاهد است سبزه بر اطراف گلستان
بر عارضین شاهد گلروی خوشتر است.
سعدی (بدایع).
در گلستان ارم دوش چو از لطف صبا
زلف سنبل به نسیم سحری می آشفت.
حافظ.
هم گلستان خیالم ز تو پر نقش و نگار
هم مشام دلم از زلف سمن سای تو خوش.
حافظ.

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) (کاخ...) رجوع به کاخ گلستان شود.

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) کنیزک سلطان یمین الدوله محمود غزنوی است، سلطان یمین الدوله را به مشاهدهء او استیناسی تمام و به مغازلهء او رغبتی بر کمال بود چون به باد خزان وفات ورقات آن گلستان بر خاک ریخت و از آن [ در حضرت ] شاه نقل کردند او جزع بسیار کرد و این سه بیت در مرثیه پرداخت :
تا تو ای ماه زیر خاک شدی
خاک را بر سپهر فضل آمد
دل جزع کرد، گفتم ای دل صبر
این قضا از خدای عدل آمد
آدم از خاک بود و خاکی شد
هرکه زو زاد باز اصل آمد.
(از لباب الالباب ص24 چ سعید نفیسی).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) (کوه...) کوهی است به موغانات نوسنگ در فرسنگ، در او گلهای خودرو و خوشبوست. گویند که در زمان سابق آنرا ملاحده به فردوس کرده اند و نزهتگاه ایشان است. (نزهة القلوب چ لیدن ص199).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) (کوه...) حمدالله مستوفی نویسد: کوهی است به طوس... رجوع به نزهة القلوب چ لیدن ص199.

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) چشمهء... از مزارع خنامان کرمان است. (مرآة البلدان ص224).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار شهرستان تهران. دارای 30 تن سکنه و مزرعهء شریف آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طفرود بخش دستجرد شهرستان قم. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان واقع در 8500گزی باختر علی آباد، کنار راه مالرو. هوای آن معتدل و دارای 320 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء گفش گیری و محصول آن غلات، هندوانه، توتون و سیگار است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان نجاری و آهنگری است. راه مالرو دارد و اتومبیل نیز میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان نردین بخش میامی شهرستان شاهرود واقع در 16000گزی باختر نردین و 18000گزی خاور راه شوسهء شاهرود به گرگان. هوای آن سرد و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و نمدمالی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایردی موسی بخش مرکزی اردبیل شهرستان اردبیل، واقع در 2500گزی جنوب اردبیل و 3هزارگزی راه شوسهء تبریز به اردبیل. هوای آن معتدل و دارای 614 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کیوی بخش سنجید شهرستان هروآباد، واقع در 17هزارگزی خاور مرکز بخش کیوی و 12هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن سرد و دارای 798 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و دارای مراتع و مزارع در کوههای طالش است. محل سکنای ایل شاطرانلو میباشد. در دو محل بفاصلهء هزار گز به نام گلستان بالا (علیا) و گلستان پائین (سفلی) معروف است و سکنهء گلستان پائین 291 تن است. دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 34هزارگزی شمال باختری نورآباد و 11هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. محلی تپه ماهور و هوای آن سرد میباشد. سکنهء آن 150 تن و آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء غیب غلام بوده و قسمتی از آنان چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان، واقع در 30000گزی شمال خاوری زرند و 3000گزی شمال فرعی زرند به چترود. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودان بخش میناب شهرستان بندرعباس، واقع در 50000گزی شمال میناب، سر راه فرعی کهنوج به میناب. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان دهسرد بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 84000گزی جنوب بافت، سر راه فرعی بافت به دولت آباد. هوای آن سرد و دارای 89 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم واقع در 76000گزی جنوب خاوری راین، کنار راه شوسهء جیرفت به بم. هوای آن سرد و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) رجوع به ده مجنون شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان تحت جلگه بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 11هزارگزی شمال خاوری فدیشه. هوای آن معتدل و دارای 349 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن بنشن است. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. راه مالرو و دفتر ازدواج و طلاق نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه واقع در 15هزارگزی شمال باختری رشخوار و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی تربت به رشخوار. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان ازغند بخش فیض آباد محولات شهرستان تربت حیدریه، واقع در 16هزارگزی شمال فیض آباد و 6هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی مشهد به کاشمر. هوای آن معتدل و دارای 145 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طرقبهء شهرستان مشهد واقع در 4000گزی خاور طرقبه، سر راه مشهد به طرقبه. هوای آن معتدل و دارای 808 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و قنات و محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین جام بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 32هزارگزی خاور تربت جام. هوای آن گرم و دارای 32 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 18هزارگزی جنوب باختری فریمان و 3هزارگزی خاور راه مالرو عمومی فریمان به تربت جام. هوای آن معتدل و دارای 199 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، میوه و چغندر است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلستان.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین واقع در 25هزارگزی شمال باختری نائین و 4هزارگزی شمال راه شوسهء اردستان نائین. هوای آن معتدل و دارای 213 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلستان زاده.

[گُ لِ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) بستان زاده. گل و سبزه. (آنندراج). آنچه در گلستان رسته است :
این طفل کبودپوش بستان زاده
از صفحهء دشت بایدش داد سبق.
میر الهی همدانی (از آنندراج).
گلستان زادگان دارند دلکش صورتی اما
حیا از روی گل در چشم نرگس بار بایستی.
میر الهی همدانی (از آنندراج).
|| داه زاده(1) و کنیزک زاده. (غیاث اللغات). راه زاده. (آنندراج) :
گلستان زادهء نثرش فصاحت
نمک پروردهء نظمش ملامت.
ملا منیر لاهوری (از آنندراج).
خاطرش پژمرده گردد گویمش گر راه راست
بشکفد چون گل اگر گویم گلستان زاده است.
محمداکرم غنیمت (از آنندراج).
(1) - در بهارعجم «راه زاده» آمده است.

گلستانک.

[گُ لِ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران. دارای 39 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلستان محله.

[گُ لِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان دوهزار شهرستان شهسوار واقع در 39000گزی جنوب باختری شهسوار. هوای آن سرد و دارای 110 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول آن گندم، جو دیمی و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و صعب العبور است. در زمستان عده ای از سکنه بحدود شهسوار میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلستانه.

[گُ لِ نَ] (اِخ) ابوالحسن پسر محمد امین از اهل گلستانه است که بعضی او را از نواحی گلستانهء اصفهان و دیگری از مردم گلستانه کرمانشاهان دانسته اند. او از خانواده مقتدری است که در دوران پادشاهی نادرشاه و در خدمت این سلطان بااقتدار مصدر کارهای مهمی بوده اند. گلستانه (مؤلف مجمل التواریخ) تا حیات عموی خود محمدتقی گلستانه در خدمت او بوده است. پس از مرگ عموی خود به تألیف مجمل التواریخ پرداخته است. این کتاب در وقایع و رویدادهای سی وپنج ساله بعد از نادرشاه مربوط به خاندان افشاریه و زندیه تألیف شده. و رجوع به مقدمهء مجمل التواریخ گلستانه چ مدرس رضوی و نجوم السماء ص167 شود.

گلستانه.

[گُ لِ نَ] (اِخ) ابن شاه ابوتراب محمدعلی حسینی یا حسنی، معروف به گلستانه و ملقب به علاءالدین از سادات گلستانه ساکن اصفهان. عالمی است عابد، زاهد، محقق، مدقق، جلیل القدر و رفیع المنزله از اعاظم اتقیا و اکابر ثقات محدثین که اورع و ازهد اهل زمان خود بوده و تمامی عمر خود را در افاده و عبادت بسر برده و دارای اخلاق فاضله و خصال کامله و جامع علوم عقلیه و نقلیه بوده و دو مرتبه تکلیف به صدارتش نمودند، لکن از کثرت عقل و فطانت علاوه بر مراتب زهد و ورع بی نهایت که داشته قبول ننموده و استنکاف نمود. هر یک از مصنفات او در اثبات تبحر علمی و جامعیت و اکملیت وی برهانی قاطع و شاهدی عدل و قول فصل بلاهزل میباشد. او راست: 1- بهجت الحدایق که شرح صغیر نهج البلاغه بوده و تمامی آن کتاب مستطاب را از اول تا آخرش بطور خلاصه شرح کرده است. 2- ترتیب مشیخهء من لایحضر الفقیه که به طرزی عجیب مرتبش کرده و یک نسخه از آن در کتابخانهء مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است. 3- حدائق الحقائق فی شرح کلمات کلام الله الناطق که شرح کبیر نهج البلاغه و بیشتر از همه و میل تبحر و تفنن مؤلف خود بود و لکن موفق به اتمام نشده و بفرمودهء ذریعه تا مقدار کمی از خطبهء شقشقیه در سه مجلد تألیف یافته، چنانچه مجلد اولی از اول کتاب تا خطبهء مذکور و دویمی نیز فقط منحصر به شرح همان خطبه بود و سیمی نیز در حدود 1200 بیت تا خطبهء کنتم جند لمرأة و اتباع البهیمه میباشد، پس از آقا محمدعلی کرمانشاهی نقل کرده که بخط خودش در ظهر آن نوشته که این شرح فقط همین مقدار بوده و بیشتر از آن نمیباشد... 4- روضة الشهداء و شرح الاسماء الحسنی. 5- منهج الیقین و آن شرح رساله ای است که حضرت صادق (ع) برای اصحاب خویش نوشته... وفات علاءالدین در بیست وهفتم شوال 1100 ه . ق . واقع گردیده ولکن بنابه نقل معتمد شیخ حزین متولد 1103 ه . ق . (غ ق ج) گوید که در صغر خود علاءالدین گلستانه را دیدم با پدرم یگانگی داشت، اینک قول دیگر در تاریخ وفات علاءالدین را 1110 ه . ق . بوده است تأیید می نماید. (از ریحانة الادب ج3 صص103-104).

گلستانه.

[گُ لِ نَ / نِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قهرود بخش قمصر شهرستان کاشان، واقع در 5000هزارگزی خاور قمصر. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلستانه.

[گُ لِ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار، واقع در 34000گزی شمال خاوری نجف آباد و 6000هزارگزی شمال راه شوسهء بیجار به سنندج. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلستانه.

[گُ لِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 28هزارگزی شمال نورآباد و 17هزارگزی شمال خاوری راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 72 تن سکنه است. آب آن از رود گنگاوری و چشمه ها و محصول آن غلات، لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلستانه.

[گُ لِ نَ] (اِخ) قلعه ای است از مضافات مشهد مقدس که تمام سکنه آنجا سادات عالی مقام ذوی الاحترام بوده اند. (مجمل التواریخ گلستانه).

گلستو.

[گُ لَ] (اِ مرکب) گلستان است که گلشن نیز گویند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ظاهراً لهجه محلی است.

گلستوخ.

[گُ لَ] (اِ مرکب) هر گل که سرخ باشد. || کنایه از آفتاب عالمتاب هم هست. (آنندراج).

گلسرا.

[گُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهسار از دهات مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص172).

گلسرا.

[گُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع در 30هزارگزی شمال خاوری تربت حیدریه و 9هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی باخرز به خواف. هوای آن معتدل و دارای 432 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و بنشن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و چادر بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل سرخ.

[گُ لِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هر گلی که سرخ باشد. (برهان). || ترجمهء ورد است. (آنندراج). ورد. (الفاظ الادویه). گل سرخ دارای دسته های مختلف است و منجمله به نوع مخصوصی(1) از تیرهء گل سرخ که گلبرگهای آن بسیار معطر و پرپر است. (گیاه شناسی گل گلاب ص228). گل سرخ انواع مختلف دارد و در ایران استفادهء صنعتی از گل سرخ به عمل نمی آید. ورد احمر. سوری. گل محمدی :
چون گل سرخ از میان پیلغوش
یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.
رودکی.
ماه تمام است روی کودکک من
وز دو گل سرخ اندر او پرگاله.رودکی.
گرد گل سرخ اندر خطی بکشیدی
تا خلق جهان را به فکندی به خلالوش.
رودکی.
تنش پرنگار از کران تا کران
چو داغ گل سرخ بر زعفران.فردوسی.
تا یه دی ماه گل سرخ نباشد در باغ
تا به نوروز نباشد گل نیلوفر.فرخی.
روی گل سرخ بیاراستند
زلفک شمشاد بپیراستند.منوچهری.
با صدهزار جام می سرخ مشکبوی
با صدهزار برگ گل سرخ کامکار.
منوچهری.
فراز و نشیب از گل سرخ گویی
که دریای سبز است پر موج گوهر.
ناصرخسرو.
در این باغ از گل سرخ و گل زرد
پشیمانی نخورد آن کس که برخورد.نظامی.
گل سرخش چو عارض خوبان
سنبلش همچو زلف محبوبان.
سعدی (گلستان).
بر گل سرخ از نم اوفتاده لاَلی
همچو عرق بر عذار شاهد غضبان.
سعدی (گلستان).
گفتم ای ماه به تحقیق کنون دانستم
که ترا همچو گل سرخ وفا نیست شعار.
قاآنی.
تو کنون آن گل سرخی و من آن دهقانم
که ز بدعهدی گل رنج مرا کردی خار.
قاآنی.
|| کنایه از چهره و صورت :
پس آن دختران جهاندار جم
ز نرگس گل سرخ را داده نم.فردوسی.
به بالا چو سرو و چو خورشید روی
چو کافور گرد گل سرخ موی.فردوسی.
خم آورد بالای سرو سهی
گل سرخ را داده رنگ بهی(2).فردوسی.
|| کنایه از آفتاب عالمتاب. (برهان) :
سحرگه که آمد به نیک اختری
گل سرخ بر طاق نیلوفری.نظامی.
(1) - Rosa damascena. (2) - ن ل: گل سرخ بگرفت رنگ بهی.
(شاهنامه چ دبیرسیاقی ج4 ص1758).

گل سرخ.

[گِ لِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خاک رس. نوعی خاک است. مغرة. (الفاظ الادویه). رجوع به طین مغره و مغره شود.

گل سرخ.

[گُ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 42هزارگزی باختر کوهدشت و 42هزارگزی باختر اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل و دارای 480 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل سرخ.

[گِ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان حمدادی بخش لنگهء شهرستان لار واقع در 12500گزی شمال باختر لنگه و شمال کوه چیرو. هوای آن معتدل و دارای 52 تن سکنه است. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گل سرخ.

[گِ سُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 15000 گزی جنوب فهلیان و 3000 گزی راه شوسهء کازرون به فهلیان. دارای 47 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گل سرخ.

[گُ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان دوآب بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع در 29هزارگزی شمال باختر اردل و 22هزارگزی راه عمومی. هوای آن معتدل و دارای 127 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، کتیرا، پشم و روغن است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل سرخ دون.

[گُ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 25هزارگزی جنوب باختری لنده و 36هزارگزی شمال راه شوسهء بهبهان به آغاجاری. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء مارون و محصول آن غلات می باشد. شغل اهالی حشم داری و صنایع دستی آنان قالیچه و گلیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل سرخه.

[گِ سُ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان واقع در 42000گزی شمال باختری سنقر و 2000گزی شمال ده خداداد. هوای آن سرد و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و توتون است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. تابستان از کویجه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل سرخی.

[گُ سُ] (ص نسبی مرکب) به رنگ گل سرخ. به رنگ سوری. منقوش به نقوش گل سرخی.

گل سرخی.

[گُ سُ] (ص نسبی مرکب)نام قسمی از تراش الماس که با آن تراش رأس الماس به شکل هرم و دارای سطوح مثلث میگردد(1).
(1) - یادداشت بخط مؤلف.

گل سرسبد.

[گُ لِ سَ رِ سَ بَ / سَ سَ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل روی سبد. (آنندراج). || کنایه از سرمایهء رونق و چیزی که از امثال خود بهتر و معزز و ممتاز باشد، چه معمول گل فروشان و باغبانان است هر گلی که از جملهء گلها کلان و بهتر باشد آنرا بر سر سبدی که از گلها پر باشد می نهند. (غیاث). برگزیده. برجسته. ممتاز :
گل سرسبد را دهد باغبان
در آخر به بالای گلها مکان.
ملاطغرا (از آنندراج).
گل سرسبدم اشک سرخ و چهرهء زرد
ز باغ عشق نچیدیم جز گل حرمان.
سنجر کاشی (از آنندراج).
گل سرسبد عمر چشم بیدار است
برغم دیدهء گلچین روزگار مخسب.
صائب (از آنندراج).

گل سرشتن.

[گِ سِ رِ تَ] (مص مرکب)کنایه از سرشتن و خمیر کردن گل. (آنندراج) :
دنیا که در او مرد خدا گل نسرشته ست
نامرد که ماییم چرا دل بسرشتیم.
سعدی (طیبات).
دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند
گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند.حافظ.

گل سرشو.

[گِ لِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که با آن سر شویند :
چون تواند کسی از خاک وطن سر پیچد
خشت خم دختر رز را گل سرشو باشد.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
و رجوع به گل و گل سرشور و گل سرشوی شود.

گل سرشور.

[گِ لِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که با آن سر شویند، لهجه است عامیانه برخلاف کلی قیاس. گلی که سر را با آن شستشو دهند. معادن آن در سمنان، سیستان، بلوچستان و گیلان است. رجوع به گل سرشو و گل سرشوی شود.

گل سرشوی.

[گِ لِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که زنان و بعض از جوانان موی را بدان شویند و آنرا گل جعدسا نیز گویند. (آنندراج). طین فارسی. (بحر الجواهر). گل معروفی است که از دو فرسخ میانهء شمال و جنوب قصبهء اردکان از گریوهء کوه درآورند. خاکهای مخصوص که قدما بجای صابون به کار میبردند. (مؤلف). قسمی از خاکهای معدنی که بدان تن و سر شویند. گل حمام و گل خوشبوی نیز همان گل سرشوی میباشد :
گل سرشوی از این معنی که پاک است
به سر بر میکنندش گرچه خاک است.
نظامی.
با دوست به گرمابه درم صورت بود
وآن روی چو گُل با گِل حمام(1) اندود.
سعدی.
گلی خوشبوی(2) در حمام روزی
رسید از دست محبوبی به دستم
بدو گفتم که مشکی یا عبیری
که از بوی دلاویز تو مستم
بگفتا من گلی ناچیز بودم
ولیکن مدتی با گل نشستم
کمال همنشین در من اثر کرد
وگرنه من همان خاکم که هستم.سعدی.
(1) - گل حمام و گل خوشبوی نیز همان گل سرشوی است.
(2) - گل حمام و گل خوشبوی نیز همان گل سرشوی است.

گل سرنگون.

[گُ لِ سَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گل شش پر. همچنین گیاهی است دارای پیاز و از خانواده لاله بری و از طایفه یاس بنفش.
(1) - Fritillaire.

گلسرین.

[گِ لِ سِ] (فرانسوی، اِ) رجوع به گلیسیرین شود.

گلسطو.

[گُ لَ] (اِ مرکب) گلستان که گلزار است. (برهان). ظاهراً لهجه و تحریفی در گلستان است.

گل سفید.

[گُ لِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از گل سرخ که سفید و خوشبوی میباشد، چنانکه در هندوستان گل سبوتی گویند. (آنندراج). گل مشکین. ورد چینی. (مجمع الجوامع) :
به هر زمین که برافکند سایهء رخ و زلف
گل سفید بر او توده کرد و مشک سیاه.
حکیم ازرقی (از آنندراج).

گل سفید.

[گِ سَ / سِ] (اِ مرکب) گل گیوه. گل یزدی. گل قزوین. معادن این گل در لرستان، نائین، یزد و سایر نقاط ایران یافت میشود.

گل سفید.

[گُ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 23هزارگزی شمال باختری دهدز. هوای آن معتدل و دارای 140 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل سفید.

[گِ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج واقع در 2000 گزی باختر رودسر و 1000گزی جنوب راه اتومبیل رو روانسر به پاوه. هوای آن سرد و دارای 260 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء باباعزیز و محصول آن غلات، پنبه، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل سفید.

[گُ سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع در 12هزارگزی جنوب اردل و 2هزارگزی راه دوپلان به اردل. هوای آن معتدل و دارای 747 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل سنگ.

[گُ سَ] (اِ مرکب) زنگی را که بر روی سنگ پیدا میشود و آنرا به عربی زهرالحجر(1) و بهق الحجر و حزازالصخر گویند و حزاز بجهت آن میگویند که زحمت حزاز را که علت قوباست نافع است. و قوبا به عربی علت داد را گویند. (برهان) (آنندراج). حزازالصخر. (تحفهء حکیم مؤمن). گلسنگ عبارت است از مخلوطی از رشته های جلبک و ریسهء قارچ که درهم تافته شده توده ای به اشکال مختلف در می آورند که بر روی سنگهای کوهستان چسبیده و گلسنگ نامیده میشوند. (گیاه شناسی گل گلاب ص110).
(1) - زهر الحجر، بعقیدهء بعضی Mangostan =و به عقیدهء دیگران Lichen =. (دزی از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گل سوری.

[گُ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان گل سرخ است. (آنندراج). گل آتشی از اسفرمهاست. (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
روزی تو به جنگ شوی روی تیغ تو
باغی کند پر از گل سوری و ارغوان.
فرخی.
تاجی از ورد بافته با گل سوری بیاراسته بر سر نهاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص394).
بهر صبوح از درم مست درآمد نگار
غالیه برده پگاه بر گل سوری بکار.
خاقانی.
ماه را در نقاب کافوری
بسته چون در چمن گل سوری.نظامی.
جز خط دلاویز تو بر طرف بناگوش
سبزه نشنیدم که دمد بر گل سوری.
سعدی (خواتیم).
غنچهء گلبن وصلم ز نسیمش بشکفت
مرغ خوشخوان طرب از برگ گل سوری کرد.
حافظ.
رجوع به گل آتشی و گل سرخ شود.

گل سوسن.

[گُ لِ سو سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی زنبق رشتی است. رجوع به سوسن و زنبق شود.

گلسون.

[گُ] (اِ) تور ابریشمی که زنان گیسوان خود را در آن گذارند. (شعوری ج2 ورق 323).

گلشاد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 5هزارگزی شمال مشهد، کنار راه مشهد به کلات. هوای آن معتدل و دارای 91 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل شاموسی.

[گِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل شاموس. به عربی طین شاموسی خوانند و بهترین آن سبک و سفید بود و به زبان بچسبد و قائم مقام گل مختوم باشد. (برهان). طین شاموسی. (آنندراج) :
مگر علاج رعاف شفق کند خورشید
که از سفیده صبح آورد گل شاموس.
میرافضل (از آنندراج).

گلشاه.

[گِ] (اِخ) (از: گل بفتح اول = گر، کوه + شاه، جزء اول در اوستا گئری(1)، کوه) کیومرث را «گرشاه» نامیده اند و حمزهء اصفهانی این کلمه را به «ملک الطین» ترجمه کرده و تصور نموده که «گر» مبدل «گل» به کسر اول است و این اشتباه است، چه بر طبق سنت زرتشتیان کیومرث در کوه میزیسته، بدین مناسبت او را «گرشاه» گفتند. ولف نیز در فهرست خود بتبع فرهنگ نویسان ما کلمه را گیلشاه(2) خوانده به معنی اردنکونیگ(3)(پادشاه زمین) گرفته است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). کیومرث را خوانند و وجه تسمیه اش آن است که چون در زمان او غیر از آب و خاک چیزی نبود که متصرف شود او را بدین نام خواندند و بعضی گویند کیومرث آدم علیه السلام است و چون او را از گل آفریده اند به این نام موسوم گردانیدند و بعضی گویند اول کسی که بر روی زمین پادشاهی کرد کیومرث بود به این نام نامیدند. (برهان). لقب شخص اول آدمی است که پارسیان کیومرث خوانند و عربان آدم دانند و کیومرز را بزرگ زمین معنی کرده اند چه کی بمعنی بزرگ و مرز زمین است و بعضی کاف عجمی دانسته و زنده گویا تفسیر کرده اند و بعضی کرشاه گفته اند چه کر بمعنی کوه و پشته است و در اوائل ظهور در کوهسار میزیسته است. (آنندراج) : یکی از پادشاهان کیومرث بود و هر کس چیزی میگوید از عجم که وی آدم بود و خلق از اوست و او را گل شاه خوانند. (قصص الانبیاء ص32). گل شاه اول کسی که پادشاهی جهان کرد و آیین پادشاهی و فرمان دهی به جهان آورد. (فارسنامهء ابن البلخی ص9). و او را پارسیان [ کیومرث ]گل شاه خوانند یعنی پادشاه بزرگ. (فارسنامهء ابن البلخی ص27). اول مردی که به زمین ظاهر کرد مردی بود که پارسیان او را گل شاه همی خوانند. (مجمل التواریخ و القصص ص21).
(1) - gairi.
(2) - gilshah.
(3) - Erdenkonig.

گلشاه.

[گُ] (اِخ) نام معشوقهء ورقه است. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری).

گل شب بو.

[گُ لِ شَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی معروف که شبها بو دهد. (آنندراج) :
هست در شام نمود دگران گیسو را
شب چو شد عطر شود بیش گل شب بو را.
حسین خالص (از آنندراج).

گل شخ.

[گِ لِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل چسبنده. (آنندراج).

گل شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از ظاهر شدن و فاش گردیدن. (برهان). ظاهر شدن. (غیاث) (آنندراج). || خاموش شدن. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص241) :
در این داوریگاه ظلمت نشان
شد از باد شمشیر گل شمع جان.
ارسلان خان والا (از آنندراج).
|| کنایه از عظمت و بزرگی یافتن. (برهان) (آنندراج).

گل شدن.

[گِ شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از آلوده شدن. (آنندراج) :
میرسد از سازش ما یار را آلودگی
گر خدا را دست از تخمیر آدم گل شود.
طاهر وحید (از آنندراج).

گل شراب.

[گُ لِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از تیرهء گل یخها است که درختهای زینتی با گلهای معطرند. (گیاه شناسی گل گلاب ص201). || کنایه از سرخی و یا عرق که از خوردن شراب بر روی پدید آید. (آنندراج) :
خوش آن مستی که از رخسار زیبایت نقاب افتد
بجای پرده بر روی تو گلهای شراب افتد.
خواجه آصفی (از آنندراج).
(1) - Calicanthus.

گلشکر.

[گُ شِ کَ](1) (اِ مرکب) مرکبی از شکر و برگ گل و بهترین آن آفتابی است و گاهی بجای قند، شهد اندازند و آنرا گل انگبین خوانند و جلنجبین معرب آن است. (آنندراج). گلقند. (غیاث). مرکب از گل و شکر، معروف به گلقند که قوت دل افزاید. (از انجمن آرای ناصری). ورد مربا، داروی نیک. (زمخشری). گل سرخ که در شکر پرورند و آن مسهلی باشد. گز اصفهان :
خواجه ابوعلی سینا رحمة الله میگوید از چیزها که من بر بسیار کس آزمودم و سودمند یافتم گلشکر تازه است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
زین دو تنها هیچ قوت ناید اندر جان و دل
قوت جان را و دل را گلشکر به گل شکر.
سنایی.
ز گلشکر لفظ و تفاح خلقش
شماخی نظیر صفاهان نماید.خاقانی.
گو درد دل قوی شو و گو تاب تب فزای
زین گلشکر مجوی و از آن ناردان مخواه.
خاقانی.
گلشکر را زرشک نی شکرش
زهر در حلق و خار در جگر است.
خاقانی.
بشیرینی از گلشکر نوش تر
بنرمی ز گل نازک آغوش تر.نظامی.
آدم از آن دانه که شد حیضه دار
توبه شدش گلشکر خوشگوار
توبهء دل در چمنش بوی توست
گلشکرش خاک سر کوی توست
دل ز تو چون گلشکر توبه خورد
گلشکر از گلشکری توبه کرد.نظامی.
گر گلشکر خوری بتکلف زیان کند
ور نان خشک دیر خوری گلشکر بود.
سعدی.
رویت گل و لب تو شکر وین عجب که نیست
جز درد دل به حاصل از آن گلشکر مرا.
امیرخسرو.
قرص لیموی تو گوارشت لطیف عنبر
گلشکر باشد و گلقند و شراب دینار.
بسحاق اطعمه.
(1) - در شعر گاه کلمه شکر مشدد آید.

گل شکفتن.

[گُ شِ کُ تَ] (مص مرکب)بازشدن گل. شکفتن گل : اگر در خارستان روزگار گلی شکفد. (سندبادنامه ص103). || امر غریبی به ظهور آمدن. (غیاث) (آنندراج). || امر غریب و ممتنع الوقوع به ظهور آوردن. (مجموعهء مترادفات ص49).
- گل از گل کسی شکفتن؛ بسیار شاد شدن. بینهایت خوشحال گردیدن.

گلشن.

[گُ شَ] (اِ مرکب) جای گل و این مرکب است از گل و شن که کلمهء نسبت است. (غیاث) (آنندراج). مرادف گلستان. (آنندراج). گلزار. (صحاح الفرس) :
نبید روشن چو ابر بهمن
بنزد گلشن چرا نباری.رودکی.
سروبنان کنده و گلشن خراب
لاله ستان خشک و شکسته چمن.کسایی.
با نعرهء اسبان چه کنم لحن مغنی
با نوفهء گردان چه کنم مجلس و گلشن؟
ابوابراهیم اسماعیل بن منصور.
کز این بگذری شهر بینی فراخ
همه گلشن و باغ و میدان و کاخ.
فردوسی.
لاجرم دشمنان به زندانند
خواجه شادان به طارم و گلشن.
فرخی.
فروبارید بارانی به گردون
چنانچون برگ گل بارد به گلشن.
منوچهری.
با ملک چه کار است فلان را و فلان را
خرس از در گلشن نه و خوک از در گلزار.
منوچهری.
از گلشن استادم به دیوان آمد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص349).
گر تنم از گلشن دور است، من
از دل پر حکمت در گلشنم.ناصرخسرو.
گلخن با دانا گلشن شود
گلشن با بیخردان گلخن است.
ناصرخسرو.
گل بی خار اندر گلشن دهر
به چشم تیزبین کی میتوان دید.
مسعودسعد.
گر ز گلشن ها براند ما به گلخنها رویم
یار با ما دوست باشد گلخن ما گلشن است.
سنایی.
شاها ز گل باغ جلال تو که بشکفت
شد گلشن نیلوفری از عطر چو گلزار.
سیدحسن غزنوی (دیوان ص73).
در گلشن زمانه نیابم نسیم لطف
دود از سموم غصه به گلشن درآورم.خاقانی.
هر صبح سر ز گلشن سودا برآورم
وز صور آه بر فلک آوا برآورم.خاقانی.
در آن گلشن چو سرو آزاد می باش
چو شاخ میوهء تر شاد می باش.نظامی.
طوافی زد در آن فیروزه گلشن
میان گلشن آبی دید روشن.نظامی.
چو آن گلشن که می جویم نخواهد یافت کس هرگز(1)
ره عطار را زین غم بجز گلخن نمیدانم.
عطار (دیوان ص420).
هوای باغ جهان را چو بلبلی بودم
که بود گلشن صدر تو آشیانهء من.
سیف اسفرنگ.
بر طرف گلشنم گذر افتاد وقت صبح
آن دم که کار مرغ سحر آه و ناله بود.
حافظ.
محروم اگر شدم ز سر کوی او چه شد
از گلشن زمانه که بوی وفا شنید؟حافظ.
خیال روی تو چون بگذرد به گلشن چشم
دل از پی نظر آید بسوی روزن باز.
حافظ.
در گلشن زمانه اگر گل نمیشوی
خود خار هم مباش خدا را گیاه باش.
محیط قمی.
|| خانه. (صحاح الفرس) :
نشستند در گلشن زرنگار
بزرگان پرمایه با شهریار.فردوسی.
چنان بد که در گلشن زرنگار
همی خورد روزی می خوشگوار.
فردوسی.
بسازید در گلشن زرنگار
یکی بزم خرم تر از نوبهار.
اسدی (گرشاسب نامه).
گلشن چو کرد مرد در او کاه دود
گلخن شود ز دود سیه گلشنش.
ناصرخسرو.
دلش میداد گفت ای شمع گلشن
چراغ دیده و مهتاب روشن.نظامی.
(1) - ن ل: هرگز کس.

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) محمدعلی. نام پدر قاآنی بود که به گلشن تخلص میکرد و اصلش از ایل زنگنهء کرمانشاه بود. مدتی در اصفهان و شیراز بسر برد. در عروض و قافیه تتبعی داشت در ایام مشیب او که زمان شباب مؤلف بود مکرر در شیراز صحبتش دست میداد. مردی قانع، درویش مشرب و متوسط الطبع بود. بزرگان عهد رعایتش لازم میشمردند و سیاق اشعارش پسندیده فصحای زمان بیفتاد. پسران قابل از او ماندند که یکی از آنها جناب میرزا حبیب الله، متخلص به قاآنی رحمه الله بود و از فحول فضلای شعرای معاصرین گردید. او راست:
دلم دارد تمنای وصالش
دریغا از تمنای محالش
به بالینم میاریدش دم نزع
مباد از مردنم گیرد ملالش
و نیز از اوست:
شده تابش ز زلف از تاب زلفی
پریشانی بجمع لشکری بین
ز ناز آن خون که مردم را به دل کرد
کنون بر عارض از چشم ترش بین.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص422).
و رجوع به تاریخ ادبیات ادوارد براون ص216 شود.

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان چارکی بخش لنگه شهرستان لار واقع در 108000گزی شمال باختر لنگه و شمال کوه چهر. هوای آن گرم و دارای 253 تن سکنه است. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 8000گزی شمال زرند و 3000گزی باختر راه فرعی زرند به راور. دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور واقع در 28هزارگزی جنوب نیشابور. هوای آن معتدل و دارای 195 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 3هزارگزی جنوب خاوری مشهد. هوای آن معتدل و دارای 350 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهردیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 30هزارگزی شمال خاوری مهاباد و 10هزارگزی شمال باختری مهاباد به میاندوآب. هوای آن معتدل و دارای 400 تن سکنه است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، چغندر، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سلوئیهء بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 32000گزی جنوب باختری زرند و 16000گزی خاور راه مالرو زرند به رفسنجان. دارای 6 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماروسک بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 36هزارگزی شمال خاوری چکنهء بالا. هوای آن معتدل و دارای 83 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلشن.

[گُ شَ] (اِخ) نام جدیدی است که برای طبس تعیین شده است. رجوع به طبس شود.

گلشن آباد.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 29هزارگزی جنوب باختری بستان آباد و 26هزارگزی راه شوسهء میانه به بستان آباد. هوای آن سرد و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلشن آباد.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان آزادوار بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع در 22هزارگزی شمال باختری جغتای و 4هزارگزی شمال راه آهن. هوای آن معتدل و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلشن آباد.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 66هزارگزی شمال باختری مشهد و 3هزارگزی جنوب راه شوسهء مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و دارای 41 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلشن آرای.

[گُ شَ] (نف مرکب) باغبان. (آنندراج). || سخت سرخ. حنایی روشن. سرخ همچون گل گلستان :
چو بشنید پرویز برپای خاست
یکی جام می گلشن آرای خواست
که بود اندر آن جام یک من نبید
به یک دم می روشن اندرکشید.فردوسی.

گل شنبلید.

[گُ لِ شَمْ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی گل زرد که مخصوص به شنبلید است :
چو خسرو ز بهرام پاسخ شنید
رخش گشت همچون گل شنبلید.
فردوسی.
و رجوع به شنبلید شود.

گلشن دهلوی.

[گُ شَ نِ دِ لَ] (اِخ)اسمش سعدالله، ملقب به شاه گلشن بوده و ارادت خود را در خدمت مولانا شیخ عبدالاحد نوادهء شیخ احمد هنرمندی تربیت نموده. گویند با وجود تأثیر و تصرف در نفوس مشیخه قبول نمی نموده و در نهایت تجرد بسر میبرد، چنانکه یک جامهء خشن را دوازده سال تغییر نداد. وقتی قریب به غروب از دهلی بیرون شد و مدتها مفقودالاثر بود پس از ظهور و حضور سبب غیبت را پرسیدند، گفت: شنیده بودم که احمدآباد گجرات را وقت غروب خوشی است رفتم دیدم و حال برگردیدم. غرض از متأخرین مجردان و موحدان محسوب میگردد. فوتش در سنهء 1140 ه . ق . واقع شده. اشعار بسیاری دارد و در شاعری طریقهء اهل هندوستان را میسپارد. این بیت از اوست:
برآ از ظلمت تن تا که نور جان شود پیدا
ز جان بگذر دلا چون من که تا جانان شود پیدا.
(ریاض العارفین ص127).

گلشن طراز.

[گُ شَ طَ] (نف مرکب)باغبان. (آنندراج). گلشن آرای :
زهی گلشن طراز بزم نیرنگ
چو بوی گل نهان در پردهء رنگ.
بیدل (از آنندراج).

گلشن فروز.

[گُ شَ فُ] (نف مرکب)فروزندهء گلشن. روشن کنندهء گلشن. گل که بستان را روشنی دهد. || به مجاز به معنی معشوق و محبوب میباشد :
ز ما گر شبی رفت روزی رسید
گلی رفت و گلشن فروزی رسید.نظامی.

گلشن قدس.

[گُ شَ نِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از عالم جبروت است. (برهان) (فرهنگ رشیدی) :
طایر گلشن قدسم چه دهم شرح فراق
که در این دامگه حادثه چون افتادم.
حافظ.

گلشنگه.

[گُ شَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گلشن گاه و بمعنی جای گل، گلزار و گلستان است :
به گلشنگهی کز دو سو داشت در
نمودند دیدار با یکدگر.
اسدی (گرشاسب نامه ص424).

گلشنی.

[گُ شَ] (اِخ) ابراهیم... شیخ ابراهیم بن محمد بن ابراهیم. یکی از مشایخ دبیران طریقت صوفیه از مردم آذربایجان بود که بسال 940 ه . ق . درگذشت. او را دیوانی است. رجوع به ابراهیم گلشنی شود.

گلشنی دمشقی.

[گُ شَ یِ دِ مَ] (اِخ) ابن معصوم وی را از عارفان و سالکان صافی میشمرد و گوید: بدین سبب به صوفی ملقب شده است. او را در ادب پایگاهی است، ولی شعرش متوسط است از آنجمله او را ابیاتی است درباره شیخ محی الدین عربی که گلشنی ملازم طریقت او بوده است:
امولای محی الدین انت الذی بدت
علومک فی الاَفاق کالغیث مذهما
کشفت معانی کل علم مکتم
و اوضحت بالتحقیق ما کان مبهما.
رجوع به سلافة العصر ص396 شود.

گلشوار.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان دهو بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 9000گزی باختر میناب، سر راه فرعی تیاب به میناب. هوای آن گرم و دارای 400 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن فرعی و مزارع میرآباد و تم نوج جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل شور.

[گِ] (اِخ)(1) نام قریه ای است در دوفرسخی مشهد که در کنار رودخانه واقع است. (مجمل التواریخ گلستانه ص317).
(1) - مطلع الشمس: گل شوران.

گل شور.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شوراب بخش اردل شهرستان شهرکرد واقع در 27هزارگزی جنوب اردل، متصل به راه مالرو شلیل به دوپلان. هوای آن معتدل است و 93 تن سکنه دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل شوره.

[گِ لِ رَ / رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زمین شوره زار. زمینی که زراعت ندهد. نمکزار. شوره زار :
در گل شوره دانه افشانی
برنیارد مگر پشیمانی.
نظامی (هفت پیکر ص32).

گلشه.

[گِ شَهْ] (اِخ) مخفف گلشاه است که کیومرث باشد و بعضی آدم علیه السلام را میدانند. (برهان). رجوع به گلشاه شود.

گلشه.

[گُ شَهْ] (اِخ) معشوقه ورقه است. (برهان) (جهانگیری). صحیح آن گلشاه است. رجوع به گلشاه شود.

گل شهتوت.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازیل بخش خاش شهرستان زاهدان واقع در 61000گزی شمال باختری خاش و 3000گزی راه شوسهء زاهدان به خاش. هوای آن معتدل و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات، ذرت و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء ریگی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلشهر.

[گُ شَ] (اِخ) نام زن پیران ویسه است که سپهسالار افراسیاب باشد(1). (برهان) (آنندراج) :
که نگشاید این بند من هیچکس
گشاینده گلشهر خواهیم و بس.فردوسی.
بیاورد گلشهر دخترشْ را
نهاد از بر تارک افسرشْ را.فردوسی.
سپهبد بپیچید در خواب خوش
بجنبید گلشهر خورشیدفش.فردوسی.
و رجوع به فهرست ولف شود.
(1) - جهانگیری نام دختر پیران ویسه نوشته است.

گل شهر.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان ابتر بخش حومهء شهرستان ایرانشهر واقع در 22000گزی شمال خاوری ایرانشهر و 13000گزی خاور راه شوسهء ایرانشهر به خاش. هوای آن گرم و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما، ذرت و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. ساکنان از طایفهء میر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل شیپوری.

[گُ لِ شَ / شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) از تیرهء قلقاس میباشد که گلهای آن در اطراف سنبله ای است و یک برگ لوله شدهء سفید یا زردرنگ که همان شیپور است آن را فرامیگیرد. بر هر سنبله سه قسم گل دیده میشود و در پائین آن گلهای ماده ای است که هر یک دارای یک برچه اند، اندکی بالاتر از آنها گلهای نر می باشند که هر یک چهار پرچم دارند. بالای سنبله که بصورت استوانه ای است فقط گلهای سترون است که بهم فشرده شده استوانهء بنفش رنگی میسازند. هیچیک از این سه نوع گل کاسه و جام ندارند، پس از آمیزش از هر گل ماده سته که فشرده شدن آنها به یکدیگر سنبله ای قرمزرنگ تشکیل میدهد. (گیاه شناسی گل گلاب ص298).
(1) - Arum amculata.

گلشیخان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه واقع در 22500گزی جنوب هشتیان و 7هزارگزی جنوب راه ارابه رو سرو. هوای آن سرد و دارای 102 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلشین.

[گَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 57هزارگزی باختر مهاباد و 2هزارگزی باختر راه شوسهء خانه به نقده. هوای آن معتدل و دارای 143 تن سکنه است. آب آن از رودخانه لاوین و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل صبح.

[گُ لِ صُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سپیدهء صبح است. (آنندراج) :
فیضی عجیب درین گل صبح از صبا رسید
بیرون کشیم رخت کدورت صفا رسید.
ظهوری (از آنندراج).
به دشمن شبیخون زدن عاجزی است
گل صبح بر قلب گردون زنیم.
صائب (از آنندراج).

گل صدبرگ.

[گُ لِ صَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به صدبرگ شود.

گل صدبرگ آسمان.

[گُ لِ صَ بَ گِ سْ / سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

گل صدتومانی.

[گُ لِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گل صدتومانی. رجوع به صدتومانی شود.
(1) - Pivoine.

گل عاشقان.

[گُ لِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به لغت خراسانی زرین درخت است و به لغت تبریزی حماحم است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به حماحم شود.

گل عباس.

[گُ عَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بهنام پازکی بخش ورامین شهرستان تهران واقع در 5هزارگزی شمال ورامین و 4هزارگزی شمال راه آهن و راه شوسهء ورامین به تهران. هوای آن معتدل و دارای 311 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی کاری است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گل عباسی.

[گُ لِ عَبْ با] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) این گل به نام لاله عباسی نیز معروف است :
میشود از سایهء چترش به از عباس شاه
چون گل عباسیی را زینت افسر کند.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به لاله عباسی شود.

گلعذار.

[گُ عِ] (ص مرکب) گلرو. خوش صورت. نیکورخ. آنکه سیمایی چون گل دارد :
همه ساله روشن بهاران بدی
گلان چون رخ گلعذاران بدی.فردوسی.
منادی میکرن شهر و به شهرو
وفای گلعذاران هفته ای بی.باباطاهر.
به هر حمله شمال اکنون بریزد
گنه ناکرده خون گلعذاری.ناصرخسرو.
جوانی دید سروقد، ماه خد، گلعذار، آفتاب رخسار. (سندبادنامه ص104).
گلعذاری ز گلستان جهان ما را بس
زین چمن سایهء آن سرو روان ما را بس.
حافظ.
کنار آب رکناباد و طبع شعر و یاری خوش
معاشر دلبری شیرین و ساقی گلعذاری خوش.
حافظ.

گل عشر.

[گُ لِ عُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سر عشر یعنی کاغذی که معلم برای اطفال ابجدخوان ده آیه قرآنی بر آن نویسد و دایره ای بر آن کشد. (آنندراج) :
کلام بلبلان نظم را گرچه گل عشرم
بود عشر عشیری از قلیل او کثیری.
علی نقی کمره ای (از آنندراج).

گل عطری.

[گُ لِ عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) از تیرهء شمعدانیها که برگهای آن عطری مطبوع دارد و گلهای آن بنفش رنگ است. (گیاه شناسی گل گلاب ص216).
(1) - Geranium.

گل عقرب.

[گُ لِ عَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به اصفهانی اسم سطاریون است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به سطاریون شود.

گلغچه.

[گُ غِ چَ / چِ] (اِ) گلغیچه. (جهانگیری). گلغوچه. (فرهنگ رشیدی). قیاس شود با غلغلچ، غلغلیچ، غلغلیچه و غلغلک. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). بمعنی غلغلیچ است که جنبانیدن انگشتان باشد در زیر بغل مردم تا به خنده آیند. (برهان) (آنندراج). رجوع به غلغلچ و غلغلیچ و غلغلیچه و غلغلک شود.

گلغر.

[گُ غَ] (اِ) پشم نرمی باشد که از بن موی بز به شانه برآرند و از آن شال بافند. (الفاظ الادویه) (برهان) (آنندراج). آن موی را کرک و کلک و تبت و تبد، نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج) (جهانگیری) :
نه از شالبافان این روزگارم
که گلغر ندانند باز از بریشم.
نزاری قهستانی (از (آنندراج).

گلغر.

[گِ غَ] (ص مرکب) (از: گل (به کسر) + غر گر، پسوند شغل). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بنّا و گِلکار. (برهان). گِل گر. رجوع به گِلکار و گِل گر شود.

گل غنچه.

[گُ غُ چَ / چِ] (اِ مرکب)گول غنچه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). غازهء زنان است و آن چیزی باشد سرخ که بر روی مالند. (برهان) (آنندراج). گلگونه که بر روی مالند. (غیاث). سرخاب. || شیخ ابوالفیض فیاضی در مثنوی نل و دمن بمعنی غنچهء گل آورده و در این بیت میرخسرو نیز همین مراد است :
به هر سوی گل غنچهء نوشخند
ملک در میان همچو سرو بلند.(آنندراج).

گلغند.

[گُ غَ] (اِ مرکب) بمعنی گلغنده است. (جهانگیری). رجوع به گلغنده شود.

گلغنده.

[گُ غَ دَ / دِ] (اِ مرکب) (از: گل + غند) گلغونده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). پنبهء برزده باشد که بجهت رشتن گلوله کرده باشند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) :
در میانشان نجیب مندهء من
همچو در بند خار گلغنده.
سوزنی سمرقندی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
باغنده نیز گویند و چون کسی سست و کاهل شود گویند: گل غنده شده است. (فرهنگ رشیدی). و رجوع به گلغونده شود.

گلغونده.

[گُ دَ / دِ] (اِ مرکب) گل غنده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به معنی گلغنده است که پنبهء گلوله کرده باشد بجهت رشتن. || کنایه از مردم سست و فربه و کاهل باشد. (برهان). رجوع به گلغنده شود.

گلغونه.

[گُ نَ / نِ] (اِ مرکب) گلگونه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلگونه است که غازه و سرخی زنان باشد که بر روی مالند. (برهان). گلگونه و آن غازهء رخسار زنان است که روی را سرخ کند. (انجمن آرا) (آنندراج). گلگونه. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (غیاث). پنبهء سرخ که زنان در روی مالند. غازه. غمره. (زمخشری) :
مفریب دل به نقش جهان کآن نه یار توست
گلغونه ای چگونه کند پیر را جوان.
خاقانی.
همچو موی عاریت اصلی ندارم از حیات
همچو گلغونه بقایی هم ندارد گوهرم.
خاقانی.

گلغیچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ) گلغچه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بمعنی گلغچه است که جنبانیدن انگشتان باشد در زیر بغل تا بخنده آیند. (برهان). غلغلچ. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). رجوع به غلغلج و غلغلیچ و گلغچه شود.

گلف.

[گُ لَ] (اِ) نام گلی است مشابه گل سرخ. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گلف.

[گُ] (انگلیسی، اِ)(1) نام بازیی است و آن عبارت از زدن به توپ کوچکی است که دارای حالت ارتجاعی است و آنرا با چماقی که به نام گلف کلوب(2) می خوانند بازی میکنند. و سر آن از چوب یا آهن است و دارای یک عده سوراخها (که معمولاً عدد آنها 9 یا 18) است که در فاصله های مختلف روی یک خط سیر یا حلقهء زنجیر قرار دارند و دارای موانع طبیعی یا مصنوعی است که آنها را با ضربه هایی بطور نامنظم قرار داده اند، موضوع بازی این است که باید توپ در هر یک از این سوراخها با چند ضربه که ممکن است داخل شود.
(1) - Golf.
(2) - Golf clubs.

گلفام.

[گُ] (ص مرکب) گلرنگ. (آنندراج). به رنگ گل. گلگون. (ناظم الاطباء) :
بر یا خواب چو زاهد نبود بیداری
چند جامی بکش از بادهء گلفام بخسب.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص700).
مرا همچنین چهره گلفام بود
بلورینم از خوبی اندام بود.
سعدی (بوستان).
تمام فهم نکردم که ارغوان و گل است
در آستینش یا دست و ساعد گلفام.
سعدی (طیبات).

گلفتن.

[] (اِ مرکب) گلیدن. جامهء ابریشمین و زربفت بسیار نازک قندهاری. (دیوان نظام قاری چ استانبول ص204).

گل فرج.

[گُ فَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان علمدار گرگر بخش جلفای شهرستان مرند واقع در 58هزارگزی شمال باختری مرند و 6هزارگزی راه شوسهء جلفا و خوی. هوای آن معتدل و دارای 345 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل فرستادن.

[گُ فِ رِ دَ] (مص مرکب)کسی را برای مقابلهء خود طلبیدن. (غیاث).

گل فروش.

[گُ فُ] (نف مرکب) فروشندهء گل. آنکه گل فروشد :
ای گل فروش گل چه فروشی برای سیم
از گل عزیزتر چه ستانی به سیم گل.
حکیم کسائی.

گل فروشی.

[گُ فُ] (حامص مرکب)عمل گل فروختن.

گل فریز.

[گُ فِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش خوسف شهرستان بیرجند و محدود است از طرف شمال و خاور به دهستان شهاباد، از جنوب بدهستان قیس آباد و از باختر به دهستان مرکزی خوسف. موقعیت دهستان: قسمت عمدهء قرای این دهستان در کوههای جنوب بیرجند واقع است. هوای آن معتدل و آب مزروعی اغلب قراء از قنوات و محصول آن غلات، زعفران، مختصر محصولات، باغداری و سبزیکاری است. شغل اهالی عموماً زراعت و مالداری و صنایع دستی زنان قالی و قالیچه بافی است. این دهستان از 87 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و مجموع نفوس آنها در حدود 4909 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلفشان.

[گُ لَ / گُ فَ / فِ] (اِ مرکب)نوعی از آتش بازی که به هندی پهلجری گویند. (غیاث) (آنندراج). این را گلریز و گلریز آتشباز نیز گویند. (آنندراج). میرزا طاهر وحید در تعریف آتشباز گوید :
چو بینند یار مرا گلرخان
شود روی گلفامشان گلفشان.
(آنندراج)(1).
همه راه آذین و گنبد زده
به هر گنبدی گلفشانان رده.
اسدی (گرشاسبنامه ص431).
|| شیشهء کوچکی که گلاب و شراب و مانند آن در آن کنند و گاهی آنرا از سیم و طلا و گاهی از بلور و کانچ سازند. (آنندراج). || (حامص مرکب) افشاندن گلها چنانکه در ایام خاصه جشنها در نوروز کنند :
خونی ز زخم خار پر و بال بلبلان
در پای گلبن است گلَفشان داغها.
سنجر کاشی (از (آنندراج).
رجوع به گل افشان شود. || (نف مرکب) چهرهء سرخ و برافروخته شده :
کاشکی بر جان شیرین دسترس بودی مرا
تا ز شادی کردمی بر گلفشانان جان فشان.
امیرمعزی (دیوان چ اقبال ص560).
|| گلریز. گل پاش :
چون تو درخت دلستان تازه بهار و گلفشان
حیف بود که سایه ای بر سر ما نگستری.
سعدی (طیبات).
رجوع به گل افشان شود. || (اِ مرکب) در تداول عامه بمعنی بیماری سرخک است و گویند: گلوشون. رجوع به گل افشان شود.
(1) - هرچند صاحب آنندراج بیت وحید را در تعریف آتشباز آورده، ولی ظاهراً «گلفشان» در بیت مزبور بمعنی چهرهء سرخ و برافروخته شده مناسب تر به نظر میرسد.

گلفشان کردن.

[گُ لَ کَ دَ] (مص مرکب)گل پاشان کردن. گل پراکندن. گل ریختن :
خوش باشد در بساره ها می خوردن
وز بام بساره ها گلفشان کردن.
(از فرهنگ اسدی).
رجوع به گل افشان کردن شود.

گلفهشنگ.

[گُ فَ شَ] (اِ)(1) آبی که در فروریختن از جای بلندی یخ بسته باشد مانند یخ زیر ناودان. (برهان) (آنندراج). آنرا دنگداله نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). آب فسرده بود که از ناودان فرودآید. (اوبهی). آب فسرده بود که از ناودان آن آب آویخته بود و آب گلفهشنگ نیز گویند. (فرهنگ اسدی) :
آب گلفهشنگ گشته از فسردن ای شگفت
همچنان چون شیشهء سیمین نگون آویخته.
فرالاوی.
(1) - Stalactite.

گل قباغ.

[گُ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار واقع در 12000گزی باختر نجف آباد و 1000گزی شمال راه شوسهء بیجار به سنندج. هوای آن سرد و دارای 205 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل قبرسی.

[گِ لِ قِ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلی است که از جزیرهء قبرس که یکی از جزایر یونان است آورند و آن سرخ میباشد و چون بر دست بمالند سرخی آن در دست بماند و چون بشکنند درون آن رگهای زرد باشد و آن قائم مقام گل مختوم است و بعربی طین قبرسی گویند. (برهان) (آنندراج) :بگیرند گل مختوم پنج درم، گل قبرسی پانزده درم، گل ارمنی ده درم، گل ارمنی مغسول دو درم... گل پارسی سه درم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گل قحبه.

[گُ لِ قَ بَ / بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل دوروی(1). دزی گوید (ج2 صص794-795): «وردالحمار، نوعی از «بهار» یا «کریانتم»(2) است. آنرا «وردالفخار» نیز نامند. و این گل از داخل سرخ و از خارج زرد است». و ظاهراً صحیح کلمه وردالفجار، گل قحبه است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گل دوروی که گل رعنا باشد و آن گلی است که بیرون آن زرد و درون آن سرخ میباشد و عربان وردالفجار میگویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به گل دورو و دوروی شود.
(1) - Rosa lutea var, Punicea.
(2) - Chryantheme.

گل قرنفل.

[گُ لِ قَ رَ فُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) اسم فارسی زهره است. (تحفهء حکیم مؤمن). گلی است از دستهء میخک ها از تیرهء قرنفلیان. (گیاه شناسی گل گلاب ص214).
(1) - Caryophylla.

گل قزوین.

[گِ لِ قَزْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که آنرا زنان آبستن خورند. (مؤلف). یا گل بطانه و گرد سنگی است که نقاشان آنرا در بنا و نقاشی به کار برند و از نوع سنگ سیلیسی است. (مؤلف).

گلقند.

[گُ قَ] (اِ مرکب) نام اصلی گلشکری که در آفتاب تربیت یافته باشد نه بر آتش. و آنرا گلشکر و گلنگبین نیز گویند. (میزان الادویه ص357). مربای گل سرخ که با قند ساخته باشند. (ناظم الاطباء) :
قرص لیموی و گوارشت لطیف عنبر
گلشکر باشد و گلقند و شراب دینار.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به گلشکر و گل انگبین و گلنگبین شود. || کنایه از لب معشوق. (غیاث) (آنندراج) :
طرب فزایی گلقند نکته پردازش
سرور مرغ چمن بر پر مگس بندد.
ملاطغرا (از آنندراج).

گلقند آفتابی.

[گُ قَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان گلقند اصل است که با آفتاب تربیت یافته باشد نه با آتش :
دی با طبیب گفتم احوال ضعف خود را
از لعل یار فرمود گلقند آفتابی.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
گلقند آفتابی تو خردلی بچند.
و رجوع به گلقند و گلقند اصل شود.

گلقند اصل.

[گُ قَ دِ اَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلشکر که در آفتاب تربیت یافته باشد نه بر آتش. (الفاظ الادویه). رجوع به گلقند آفتابی شود.

گلقندشت.

[گُ قَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور واقع در 15هزارگزی فدیشه. هوای آن معتدل و دارای 385 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلک.

[گُ لَ] (اِ مصغر) (از: گل + ک، پسوند تصغیر). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). مصغر گل است. (برهان) (آنندراج). || نوعی از صمغ است و آن از بوتهء خار جهودانه حاصل میشود و عربان عنزروت میگویند. (برهان) (آنندراج). آن صمغ را گوزده(1) نیز گویند. (آنندراج) (الفاظ الادویه). نوعی از صمغ که رنگ آن بسرخی گراید و از بوتهء خاری که جهودانه گویند حاصل شود، لیکن در کاف تازی به همین معنی گذشت. (فرهنگ رشیدی). کلک. و رجوع به کلک شود. || گله. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). سخنی است که از روی طعنه و سرزنش بطریق کنایه گویند، چنانکه روسپید بر زنان هرزه و منظور روسیاه است و اکنون به روسپی معروف است. (آنندراج) (برهان) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) :
گر پیش گل کشم گلهء مشکبوی تو
بر من گلک مزن که نیندیشم از گلک.
سوزنی سمرقندی (از آنندراج).
(1) - کوژده.

گلک.

[گُ لَ] (اِ)(1) یکی از گیاهان بسیار مضر و انگل نباتات دیگر است و چون کلرفیل ندارد به ریشهء نباتات مختلف مخصوصاً گیاهانی که ساقه های نرم و پرآب دارند چسبیده، مواد غذایی را از آنها به دست می آورد و مزارع صیفی، از قبیل: کدو و خیار و هندوانه و خربزه را بکلی خراب میکند. تخم این گیاه بسیار است بقسمی که اگر محلی که گلک در آن روئیده پس از چندی زراعت شود باز هم تخمها سبز شده،
گلهای جدید پدید خواهد آمد بدین جهت باید تا مدتی آن زمین را بایر نگاه دارند تا تخمها پوسیده از میان برود. (گیاه شناسی گل گلاب ص245). گل جالیز.
(1) - Orobanche.

گلک.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه. سکنهء آن 26 تن است. در تابستان ایل بغدادی شاهسون به کوههای این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلک.

[گِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش جویم شهرستان لار واقع در 24000گزی باختر جویم. دارای 60 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن فرعی است. مزرعهء کیتویه و کهری جزو این قریه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلک.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 66هزارگزی شمال باختری مشهد. هوای آن معتدل و سکنهء آن 105 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل کاجیله.

[گُ لِ لَ / لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل کافشه. (ناظم الاطباء). رجوع به کاجیره و کافشه شود.

گلکار.

[گِ] (ص مرکب) بنا و معمار. (آنندراج). طیان. (ملخص اللغات). راز. (فرهنگ اسدی نخجوانی). گل گر. دیوارگر. چینه کش. پاخیره زن. آنکه کار گل کند :
تن خاکی است گل از گریه بسیار مرا
آه اگر دست نگیرد بت گلکار مرا.
سیفی (از آنندراج).
چو مرگم رسد ساقیا روز ابر
بده خشت خم را به گلکار قبر.
ملاطغرا (از آنندراج).

گلکاری.

[گِ] (حامص مرکب) عمل گلکار. شغل گلکار. طیانت. (دهار) (منتهی الارب). بنایی.

گل کاری.

[گُ] (حامص مرکب) نقش و نگار. گل و بوته که بالای جامه و دیوار و مانند آن نمایند. (آنندراج) :
در نگارندگی و گل کاری
وحی صنعت مراست پنداری.نظامی.
|| گل کاشتن. عمل گُل کار.

گلکاری کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)بنایی کردن. کار گل کردن.

گل کاسنی.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل گیاه معروفی است به رنگ آبی. رجوع به کاسنی شود.

گل کاغاله.

[گُ لِ لَ / لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل کاجیره. کافشه. عُصفر. گل رنگ. بهرمان. احریض. رجوع به گل کافشه شود.

گل کاغذی.

[گُ لِ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گلهایی که از کاغذ الوان سازند. (آنندراج). || گیاهی به اندازهء زرعی کمتر یا بیشتر که رگهای آن لطیف و به رنگ سرخ کمرنگ است.

گل کافشه.

[گُ لِ شَ / شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به لغت اصفهانی احریض است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به کافشه و کافیشه و گل کاغاله و کاجیله شود.

گل کامکار.

[گُ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی از گل سرخ که بشدت سرخی دارد. (از ناظم الاطباء ذیل کامکار) :
سال نو است و ماه نو و روز نو
وقت بهار و وقت گل کامکار.فرخی.
بر کام و آرزو دل بیچارهء مرا
ناکامکار کرد گل کامکار او.فرخی.
بخندد همی بر کرانهای راه
به فصل زمستان گل کامکار.فرخی.
از بهر مدحت تو صدف سازد از عقیق
اندر دهان غنچه گل سرخ کامکار.
ازرقی.
خواهی که کام دل ز زمانه طلب کنی
منزل به زیر شاخ گل کامکار کن.
ادیب صابر.
آن افسر مرصع و شاخ سمن نگر
آن پردهء موشح و گلهای کامکار.عمعق.
در باغ و بوستان بِسِتانیم داد خویش
از باده های لعل و ز گل های کامکار.
عبدالواسع جبلی.
بود نسیم گل کامکار در نفسم
به گاه مدح شهنشاه کامران گفتن.
سوزنی.
مهتر بسی است نه لیک همه همچون تو کامران
گلها بسی بود نه همه همچو کامکار.
سوزنی.
در باغ مهتری چو گل کامکار باش
تا نیکخواه بوی برد بدسگال خار.سوزنی.
بلبل نطقش بناز غنچهء لب کرد باز
گشت ز مل عارضش همچو گل کامکار.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص183).
به سنان غمزه شاید که ز چشم من گشاید
گل کامکار رویش رگ شاخ ارغوان را.
سیف اسفرنگ.
بندگان خاص تو چون گل همیشه کامکار
مادحان خاص تو چون مل هماره کامیاب.
سیف اسفرنگ.
بودم نخست خاربنی خشک و عاقبت
ز اقبال او شدم چو گل سرخ کامکار.
قاآنی.
و رجوع به گل سرخ و گل سوری و گل محمدی شود.

گلکامه.

[گُ مَ / مِ] (اِ مرکب) ثفلی بود که بعد از کشیدن گلاب میماند و به کار رنگ کردن و چهابه کردن جامه ها می آید. (آنندراج) :
زلف و رخ او دیده بهم گفت نصیرا
از عنبر و گل ساخته گلکامهء خورشید.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).

گلکان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجی آباد ایزدخواست بخش داراب شهرستان فسا، واقع در 44000گزی جنوب داراب در دشت ایزدخواست. هوای آن گرم و دارای 52 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، لبنیات، پشم و پوست است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. اهالی در حدود دشت ایزدخواست ییلاق و قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلک انار.

[گُ لَ اَ] (اِ مرکب) گل انار بوستانی است و آنرا به عربی جُنْبِدُالرمان گویند. رمان که خود معلوم است. منفعت آن نزدیک به گلنار باشد. (برهان) (آنندراج).

گلک بستن.

[گُ لَ بَ تَ] (مص مرکب)گلک بستنِ آتش؛ مشتعل گردیدن و برافروختن آن. (از آنندراج) :
ریخت ساقی به قدح بادهء شوق افزا را
بسته آتش گلکی تا که بسوزد ما را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
خندهء برق زند گرمی خاکستر ما
چه گلک بسته ای ای آتش می بر سر ما.
محسن تأثیر (از آنندراج).

گل کبود.

[گُ لِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نیلوفر آبی. گل ازرق :
گل کبود که برتافت آفتاب بر او
ز بیم چشم نهان گشت در بن پایاب.
خفاف.
رجوع به نیلوفر شود.

گل کتانی.

[گُ لِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) گلی است که ساقه های آن آویخته است و گلهای بنفش دارد، دارای مهمیزی است و گرده افشانی آن بواسطهء وضع پرچمهاست که همیشه بوسیلهء حشرات صورت میگیرد. (گیاه شناسی گل گلاب ص244).
(1) - Linaria.

گلکج.

[گُ کَ] (اِ) گلخج = گلخچ. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به معنی گلخج است که گلولهء چنگالی و گلولهء خمیر باشد. (برهان) (آنندراج).

گل کر.

[گُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 5500گزی خاور مراغه و 3هزارگزی شمال راه شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 101 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات و نخود است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب) عجین کردن آب را با خاک. آمیخته کردن خاک و آب :
خاک وجود ما را از آب باده گل کن
ویران سرای دل را گاه عمارت آمد.حافظ.
|| کنایه از آلوده کردن. (آنندراج) :
در جنب رحمتش چه نماید گناه خلق
یک مشت خاک گل نکند آب بحر را.
هادی (از آنندراج).

گل کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) گل برآوردن درخت. گل دادن. برآوردن گل.

گل کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) این لفظ را بجای خاموش کردن استعمال کنند، چنانکه گویند: چراغ را گل کن، یعنی خاموش کن. (برهان). با لفظ شمع و چراغ بمعنی خاموش کردن و شدن. (غیاث) (آنندراج). || روشن شدن چراغ. || روشن کردن چراغ :
افتاد نگاهش به لب و عارض جانان
پروانه گمان برد که گل کرده چراغی است.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
|| فائده دادن. (آنندراج) :
پروانه خس و هوا شرربار
پرواز چه گل کند در این کار.
ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
|| نمودار شدن. (برهان) (غیاث). ظاهر شدن. (برهان) (غیاث) (آنندراج). در تداول امروز در این معنی گویند: دیوانگیش گل کرد. جنونش گل کرد. مستی او گل کرد. عشقش گل کرد. طمعش گل کرد :
هزار حیف که گل کرد بینوایی ما
به چشم آبله آمد برهنه پایی ما.
ملا طاهر غنی (از آنندراج).
|| بطور کنایه بمعنی تأثیر کردن. طرف تحسین و تمجید واقع شدن: شعرش سخت گل کرد. تألیف او در هند گل کرد.

گلک سری.

[گُ لَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان سراوان واقع در 6000گزی جنوب خاوری سراوان، کنار راه شوسهء سراوان به کوهک و 65000گزی باختر بندرعباس، سر راه فرعی خمیر به بندرعباس. هوای آن گرم و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل کش.

[گِ کَ / کِ] (نف مرکب) آن که گل کشد. کسی که گل را حمل کند. عمله. کارگر بنایی. آنکه در بنایی گل کشد. || (اِ مرکب) زنبری که در آن گل را از جایی به جایی برند. کوچکتر از زنبر (زنبق) و بزرگتر از کپه و چهار دسته دارد و دو تن با آن گل برند. ظرف چوبین بزرگتر از زنبه (زنبر).

گل کشتی.

[گُ لِ کُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که پهلوانی به ارادهء کشتی نزد پهلوانی دیگر فرستد و این رسم در ولایت شایع است. (غیاث) (آنندراج) :
نیست خورشید که در چرخ درافتاده بچرخ
گل کشتی است که تیغ نگهت داده بچرخ.
میرنجات (از آنندراج).
رجوع به گل جنگ شود.

گل کشی.

[گِ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل گل بردن. کار گل کردن. حمل گل کردن.

گل کشیدن.

[گِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)گل کشیدن بر بام یا دیوار؛ گل اندود کردن آن. تطلیه کردن و مالیدن گل بر... (آنندراج). اندود کردن بام. گل مالیدن :
گلی گر کشی بر ستون سرای
گل افتد نشان لیک ماند بجای.
نظامی (از آنندراج).

گل کفش.

[گُ لِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی که از ابریشم و گلابتون و مانند آن بر تیماج و سقلاّب کفش دوزند و هم از چوب سازند و در پاشنه کفش تعبیه کنند و گلهای عاج در آن پرچین نمایند و آنرا کوکب کفش نیز گویند. (آنندراج) :
هاله را از رشک نعلت آتش اندر خرمن است
از گل کفشت چمن را خار در پیراهن است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
آسمان از مه نو نعل در آتش دارد
که گل کفش تو را بر سر دستار زند.
محسن تأثیر (از آنندراج).

گل کلم.

[گُ لِ کَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) معروف است و آنرا ترشی کنند و خورند.

گل کمران بالا.

[گُ کَ مَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 53هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن گرم و دارای 12 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل کمران پائین.

[گُ کَ مَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 53هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. هوای آن گرم و دارای 10 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل کن.

[گُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریزنو بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 42هزارگزی شمال باختری تربت جام و 7هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی مشهد به تربت جام. هوای آن معتدل و دارای 58 تن سکنه است. محصول آن غلات، پنبه و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل کن پهل.

[گِ کُ پَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. هوای آن گرم و دارای 146 تن سکنه است. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل کند.

[گُ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 108000گزی شمال میناب و 6000گزی باختر راه مالرو میناب به گلاشکرد. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل کنده.

[گُ کَ دَ / دِ] (اِخ) نام شهری است به هندوستان از کرناتک در حدود حیدرآباد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). نام قصبه ای است در یک فرسخی حیدرآباد دکن که قریب یک قرن و نیم از سال 924 تا سال 1098 پایتخت شاهان قطب شاهی بوده و قلعه و مقابر ایشان تاکنون در آن موجود است. (از انجمن آرا). و رجوع به مقدمهء برهان قاطع چ معین ص79 و 81 شود.

گل کندی.

[گُ کَ] اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 18500گزی باختری راه شوسهء سردشت به مهاباد. هوای آن معتدل و دارای 165 تن سکنه است. آب آن از رود کروشیر و محصول آن غلات، توتون، مازوج و کتیراست. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل کوبی.

[گُ] (حامص مرکب) (از: گل + کوب، کوبیدن + ی، پسوند حاصل مصدر، اسم معنی). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). سیر و گشتی باشد که در اول بهار کنند و آن چنان بود که مقدم بر جمیع گلها گل زردی بشکفد و مردمان از آن گل بسیار بچینند و بر باغها رفته در حوضهای باغ ریزند و جشن کنند. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). سیر و گردش در باغ در فصل بهار. (ناظم الاطباء) :
خدایگان جمال و خلاصهء خوبی
به باغ عقل درآمد برسم گل کوبی.مولوی.

گل کوزه.

[گُ لِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی را گویند که در کوزه ها گذاشته به مجلس آورند، مانند: نسرین و نرگس. (انجمن آرا). نسرین. (برهان) (جهانگیری). گل نسرین که گل مشکی نیز گویند و به هندی سیوتی خوانند. (فرهنگ رشیدی). گلی سفید مشابه گل نسرین مگر قدری از آن کلان باشد و در خوشبویی کم. (غیاث). گل سفید. (آنندراج) :
کنون خالی نباید کوزه از می چون گل کوزه
پر از شبنم شد ارچه پر نگردد کوزه از شبنم.
میرخسرو (از آنندراج).
در گل کوزه نگر تا باد را در کوزه کرد
یاسمن آن دیده بهر خنده دندان کرده باز.
خسرو (از فرهنگ رشیدی).
گل کوزه ز دور چرخ گردان
ندید از خاک پاک سند گردان.
خسرو دهلوی.
|| بعضی تصریح کرده اند که گل کوزه و گل صدبرگ که گلی است دیگر زرد و سرخ رنگ فارسی هندوستان است. و بعضی اطبای این زمان در این دیار گل نسرین همین گل کوزه را گویند و بعضی نسترن خوانند و گلقند آنرا بهتر از گلقند گل سرخ دانند. (آنندراج). || نرگس را هم گفته اند چه قلم آنرا در کوزه ها کرده در خانه نهند. (برهان).

گل کوشگک.

[گُ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شوراب بخش اردل شهرستان شهرکرد، واقع در 63هزارگزی شمال باختر اردل و 6هزارگزی جادهء کوهرنگ. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل کوه.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان لنگا از شهرستان شهسوار واقع در 23000گزی جنوب خاوری شهسوار و 1000گزی جنوب راه شوسهء شهسوار به چالوس. هوای آن معتدل و دارای 65 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کاظم رود و محصول آن برنج و چای است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلکی.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان باغک بخش اهرم شهرستان بوشهر واقع در 15000گزی جنوب باختری اهرم. هوای آن گرم و دارای 371 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلکیخ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 27هزارگزی جنوب باختری قاین و 25هزارگزی راه شوسهء عمومی قاین به بیرجند. هوای آن معتدل کوهستانی و دارای 58 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و زعفران است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل کیری.

[گُ] (اِ مرکب) یک قسم گل بسیار معطری که درخت آن مانا به درخت خرمابن است. (ناظم الاطباء).

گلکیش.

[گُ] (اِ) بستان افروز و گل تاج خروس. (ناظم الاطباء).

گلگاو.

[گُ] (اِ مرکب) فراوردهء درخت بلوط(1). (درختان جنگلی ایران تألیف ثابتی ص210). یکی از محصولات بلوط. قلقات. قلقاف. رجوع به بلوط شود.
(1) - Quercus Persica.

گل گاوزبان.

[گُ لِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گلی است مخصوص به گیاهی که برگ آن مانند زبان گاو است و گل آن به گل گاوزبان مشهور است و آنرا به فرنگی بوراش(2) نامند و از تیرهء بوراژیناسه(3) میباشد و قسمت قابل مصرف آن گل و مواد مؤثره به نام موسیلاژ نیترات دو پتاسیم و مورد استعمال آن در شربت سالسه پاری مرکب است. (کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص197).
(1) - Bourrache.
(2) - Bourrache.
(3) - Bourraginacees.

گلگجه.

[گُ گَ جَ / جِ] (اِ) گلگچه. (فرهنگ نظام) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). آداب و رسومی باشد که از زمان تولد اطفال تا اوان عقیقه و گهواره بستن به طریق سنت و عرفی به فعل آورند. (برهان) (انجمن آرا). شادی که تا روز عقیقه مولود کنند. (غیاث) :
با چنبر کمان صفتش رسم گلگجه
از عکس تیر سقف مسخر نموده اند.
خواجه عمید (از انجمن آرا).

گل گچی.

[گِ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد، واقع در 6هزارگزی شمال باختر لردگان و 2هزارگزی راه مالرو لردگان به مونج. دارای 42 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل گر.

[گِ گَ] (ص مرکب) طیان. (مهذب الاسماء). بنا. راز. گلگیر. گلکار :
همان گل گران را ز نو بار داد
همان خانه ها کرد و خوشه نهاد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو بر گل گران بدره ها بخش کرد
همه رنگ رخسارشان رخش کرد.
شمسی (یوسف و زلیخا).
مرد سقا و گل گر و حمال
هر سه وان را دلیل دان بر مال.سنایی.
کز خاک گورخانهء ما خشتها کنند
وآن خاک و خشت دستکش گل گران شود.
سعدی.

گل گرفتن.

[گِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) گل ساختن. || گل گرفتن دری را؛ مسدود کردن آن.

گل گز.

[گُ گَ] (اِ مرکب) رنگی است سرخ مایل به اندک کبودی که آنرا در عرف، عباسی نامند و آن رنگی است که مشابه به گل گز باشد. (آنندراج) (انجمن آرا) :
چتر گر گل گز و گلگون چو رز
چوب وی اکسون فلک کرده گز.
خسرو دهلوی (از آنندراج).

گل گژو.

[گُ گَ] (اِ مرکب) جاروب کهنه را گویند. (آنندراج).

گل گستر.

[گُ گُ تَ] (نف مرکب) گسترنده گل. آورندهء گل. پراکنندهء گل :
راست گفتی رخش گلستان بود
می سوری بهار گل گستر.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص126).

گلگشت.

[گُ گَ] (اِ مرکب) سیر گل. (آنندراج). سیر جاهای مرغوب. (غیاث). جای خوش آیند و مطبوعی برای سیر و تفرج که مخصوصاً دارای گل سرخ و دیگر گلها و ریاحین بود. (ناظم الاطباء) :
عرق کلک سبکسیر مرا پاک کنید
که ز گلگشت سر کوی سخن می آید.
صائب (از آنندراج).
نسیمی که خیزد ز گلگشت کویت
دماغ خرد را معطر نماید.
شیخ العارفین (از آنندراج).
|| گاردن پارتی. (یادداشت مؤلف).

گلگشت.

[گُ گَ] (اِخ) نام تفرجگاهی نزدیک شیراز که به آن گلگشت مصلا گویند. (از ناظم الاطباء) :
بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی یافت
کنار آب رکناباد و گلگشت مصلی را.حافظ.

گل گفتن.

[گُ گُ تَ] (مص مرکب) خوب گفتن. (از آنندراج). حرفهای نیکو و پسندیده گفتن. سخنان عالی راندن: گل گفتن و گل شنفتن. گلی بگوییم و گلی بشنویم.

گلگل.

[گَ گَ] (اِ) نوعی از لیمو است بمقدار نارنج و چنان ترش است که اگر سر سوزنی در آن خلانند و بگذارند بعد از اندک زمانی سوزن گداخته شود. (برهان) (انجمن آرا) (الفاظ الادویه).

گلگل.

[گُ گُ] (اِ مرکب) صمغی است که آنرا مقل گویند و مقل نام عربی است و گوگل تبدیل نام پارسی و مانند مرمکی است. ریاح سودائیه را رفع کند. (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ رشیدی). نام دارویی است که آنرا مقل گویند. (برهان) (جهانگیری) (الفاظ الادویه). || خالها و لکه های نزدیک به پهنای گلبرگ که خالها بیشتر مدور به رنگ غیر زمینه باشد یا خالهای مدور درشت به رنگی غیر رنگ متن و بیشتر به رنگ سرخ. (یادداشت مؤلف). گله گله. و رجوع به گله گله شود. || (ص مرکب) کنایه از بسیار شکفته و خندان. (آنندراج) :
کرده گلگل چهره تا می در ایاغ انداخته
حسن آب آورده ست و طرح باغ انداخته.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).
دوش گلگل روی بزم افروزت از پیمانه بود
در بر شوخیت شور جلوهء مستانه بود.
؟ (از آنندراج).
|| (ق مرکب) به صورت پراکنده :
خوی تب، گل گل بر جبهت گلگون خطر است
آن صف پروین زآن طرف قمر بازدهید.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص164).

گل گل.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر واقع در 33000گزی جنوب خاوری شهر ملایر و 18000گزی شمال خاوری راه شوسهء ملایر به اراک. هوای آن معتدل و دارای 78 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل گل.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دودانگه از دهات هزارجریب مازندران. (ترجمه سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص164).

گل گل.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از بخش ارکواز شهرستان ایلام واقع در 21000گزی شمال باختری قلعه، کنار راه مالرو ارکواز به ایلام. هوای آن معتدل و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء گل گل و محصول آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان آن در زمستان به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل گل.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از بخش آبدانان شهرستان ایلام واقع در 30000گزی جنوب خاوری آبدانان و 2000گزی شمال راه مالرو آبدانان به ایلام. هوای آن گرم و دارای 510 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل گل.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 17هزارگزی باختر کوهدشت و 17هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، انگور، انار و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان سیاه چادربافی است. راه اتومبیل رو دارد و ساکنان از طایفهء گراوند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل گل.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا گریوه بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع در 3هزارگزی جنوب ملاوی، کنار خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک. هوای آن گرم و دارای 400 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء کشکان و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و راه آن اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء دنیاروند جودکی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل گلاب.

[گُ لِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مرادف گل احمر. (آنندراج). گل سرخ. گل محمدی. گل سرخ که از آن گلاب گیرند. رجوع به گل سرخ و گل سوری و گل محمدی شود :
ز خوی جمال نبی چون گل گلاب شده ست
شقایق از حسد بخت گل کباب شده ست.
ملاطغرا (از آنندراج).
چو بلبل است ز مستی همیشه فریادم
بود گلابی می چون گل گلاب مرا.
قزلباش خان (از آنندراج).
|| به اصطلاح بعضی می نوشان، کنایه از شراب. (غیاث). در هندوستان شراب دوآتشه را از این گل کشند و گل گلاب گویند. (آنندراج).

گلگلاب.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع در 7500گزی خاور هشجین و 29هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن معتدل و دارای 108 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلگلاب.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در 12هزارگزی شمال آغ کند و 16هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن معتدل و دارای 59 تن سکنه است. آب آن از دو رشته چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل گلاس.

[گُ گُ] (اِ مرکب)(1) در لاهیجان، گیاهی است از خانوادهء زعفران(2) از تیره ایریداسه(3). رجوع به گیاه شناسی گل گلاب و زعفران شود.
(1) - Crocus caspicus.
(2) - Crocus.
(3) - Iridacees.

گل گله.

[گُ گُ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 38هزارگزی جنوب خاور الیگودرز، کنار راه مالرو برج فهره به کاظم آباد. دارای 41 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل گلی.

[گَ گَ] (اِ) دشکی که در گهواره گذارند (لهجه قزوینی). || دنگ کوچک که زیر طبق و روی سر گذارند (لهجه قزوینی).

گلگلی.

[گَ گَ] (اِ) نام سینه ریز زنان. (فرهنگ نظام).

گل گنبد.

[گُ گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 24هزارگزی باختر چکنهء بالا. هوای آن معتدل و دارای 199 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل گندم.

[گُ لِ گَ دُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بیخ گیاهی است دوایی و چنان بنظر آید که پنج شش دانهء گندم بهم چسبیده است. (برهان) (آنندراج). اسم فارسی جوز جندم. (تحفهء حکیم مؤمن). گوز گندم. (الفاظ الادویه). گیاهی است که در نظر چنان نماید که پنج شش دانهء گندم در آن چسبیده و گوز گندم نیز گویند. اما مسموع چنان است که از قسم نباتات نیست، بلکه از ارضیات است و در میان او چیزی بشکل گندم میباشد و مسمن و مسمل است و اگر یک دو رطل آب و عسل ممزوج کنند فی الفور شراب مسهل شود. جوز جندم معرب آن است. (از فرهنگ رشیدی). دوایی است که در صحرا از سنگ ریزه ها برمی آید و نام دیگرش «گوز گندم» است. چون دانه هایی است که در گورستان هم میروید، و مقصود از گل همان گور است معرب آن جوز جندم و عربی آن حبة القبر است دوایی دیگر هست مسمی به گوژ گندم که دانه ای است نباتی و از سمیات است و معرب آن جوز جندم است. فرهنگ نویسها و بعضی قرابادینها دو لفظ را اشتباه بهم کرده گل گندم و گوز گندم را یکی دانستند و جوز جندم (به زاء معجمه) را معرب گل گندم و گوز گندم دانستند. (فرهنگ نظام) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).قنطوریون(1) یا گل گندم که جنس های بسیار دارد ریشه های تمام آنها ضخیم و قوی است بقسمی که در مزارع گندم ممکن است موجب زحمت شود و ریشه های عموم آنها تلخ و بر ضد تب به کار میبرند. (گیاه شناسی گل گلاب ص261).
(1) - Centaurea.

گل گنده.

[گُ گَ دَ / دِ] (اِ مرکب) نوعی از کما باشد و آن بغایت گنده و بدبو میشود. و زنان به جهت فربهی حلوا کنند و خورند. (برهان) (آنندراج). کلیکان و کما. (جهانگیری). الفاظ الادویه این لغت را اشتباهاً گل گنبده ضبط کرده است.

گل گنگک.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان دماوند. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گل گورستان.

[گُ لِ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سماروغ. (آنندراج). اقحوان است چون در گورستان بسیار روید. (شعوری ج2 ورق 323).

گلگون.

[گُ] (ص مرکب) سرخ رنگ، چه گل به معنی سرخ و گون رنگ و لون را گویند. (برهان) (غیاث). گلرنگ. (انجمن آرا) (آنندراج) :
از آب جوی هر ساعت همی بوی گلاب آید
در او شسته ست پنداری نگار من رخ گلگون.
رودکی.
همیشه همچو کنون شاد باد و گلگون باد
دل تو از طرب و دو کف از نبید چو رنگ.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص215).
ز خونت همه خاک گلگون کنم
روانت به شمشیر بیرون کنم.فردوسی.
می گلگون کند گلگون رخانم
زداید زنگ اندیشه ز جانم.
(ویس و رامین).
ای خداوند زمان و فخر آل مصطفی
خنجر گلگونت را کی سر سوی خاور کنی.
ناصرخسرو.
گلگون رخت چو شست بهار از وی
بگذشت گل بگشت ز گلگونی.
ناصرخسرو.
تا سنانش ز عدو گلگون شد
گشت معلوم که گل با خار است.
اثیرالدین اخسیکتی.
پیش که یاوه شوند خرد وشاقان چرخ
بر بر گل عارضان ساغر گلگون بیار.
خاقانی.
خیز و به ایام گل بادهء گلگون بیار
نوبت دی فوت شد نوبت اکنون بیار.
خاقانی.
در مصاف قضا به خون عدوش
تا بشمشیر بند گلگون بار.(سندبادنامه).
گرچه با دلق ملمع می گلگون عیب است
مکنم عیب کز او رنگ ریا می شویم.
حافظ.
خوش هوائی است فرح بخش خدایا بفرست
نازنینی که به رویش می گلگون نوشیم.
حافظ.
|| مجازاً هر اسب بهتر را گلگون گویند. (غیاث). اسب گلگون و ورد. (از مهذب الاسماء). رنگی میان کمیت و اشقر (برای اسبان). (از ترجمان القرآن) :
بیارید گلگون لهراسبی
نهید از برش زین گشتاسبی.فردوسی.
یکی ترجمان را ز لشکر بخواند
به گلگون بادآورش برنشاند.فردوسی.
دگر ره برانگیخت گلگون ز جای
شد آن باره زیرش چو پران همای.
فردوسی.
آمد بعیدگاه چو سرو آن به چهره گل
بر فرق چون براقی گلگون شده سوار.
سوزنی.
صبح است گلگون تاخته شمشیر بیرون آخته
بر شب شبیخون ساخته خونش بعمدا ریخته.
خاقانی.
گلگون ما که آب خور وصل دیده بود
بر آب او صفیر ز کیوان شنیده ایم.خاقانی.
گاه شبرنگ زلفت آن تازد
گاه گلگون حسنت این راند.عطار.
گلگون اشک بس که دواند به هر طرف
آن کس که او کشیده ندارد عنان چشم.
سلمان ساوجی.
گر کمیت اسب گلگونم نبودی تندرو
کی شدی روشن به گیتی راز پنهانم چو شمع.
حافظ.
|| رنگی از رنگهای آب معنی قارورهء بیماران. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (اِخ) نام اسب شیرین معشوقهء فرهاد بوده است. گویند گلگون و شبدیز دو اسب بودند زادهء مادیان دشت ابگله و دشت دمکله هم بنظر آمده است و آن مادیان را جفت نبود و در آن دشت اسبی بود از سنگ ساخته و هرگاه آن مادیان را ذوقی بهم میرسید خود را به آن اسب سنگی میکشید بقدرت خدای تعالی آن مادیان بار میگرفت. (برهان) (غیاث). اسب خسروپرویز که همتای شبدیز بود. (آنندراج) :
بر آخر بست گلگون را چو شبدیز
به مشکو برد شیرین را چو پرویز.نظامی.
به حکم آنکه گلگون سبک خیز
بدو بخشم ز همزادان شبدیز.نظامی.
که با شبدیز کس هم تک نباشد
جز این گلگون اگر بدرگ نباشد.نظامی.

گلگون.

[گُ] (اِ مرکب) گل فارسی: گل را انواع بسیار است، سرخ و سفید و سرخی که به سفیدی گراید و آن آن است که او را گلگون گویند و در عراق آنرا گل فارسی گویند. (فلاحت نامه).

گلگون.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 36000گزی جنوب خاوری فهلیان، کنار راه شوسهء کازرون به فهلیان. هوای آن گرم و دارای 129 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلگون.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیزکی بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد واقع در 24هزارگزی شمال باختری مشهد و 3هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و دارای 37 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر است. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلگون اهتزاز.

[گُ اِ تِ] (ص مرکب)اسبی که در جنبش و حرکت چون گلگون باشد. به روش گلگون. به دویدن گلگون :
اعوجی کردار و دلدل قامت و شبدیزنعل
رخش فرمان و براق اندام و گلگون اهتزاز.
منوچهری.

گلگون چرخ.

[گُ نِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان. (برهان) (آنندراج). || کنایه است از خورشید :
زآن رخش جوزا پاردم چون جوزهر بربسته دم
گلگون چرخ افکنده سم شبرنگ هرا ریخته.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص380).

گلگون قبا.

[گُ قَ] (ص مرکب) صفت کشته ای که لباس او خونین باشد. کشته ای که قبا و جامه او خون آلوده باشد :
یوسف گلگون قبا وای علی اکبرم
گم شده در کربلا وای علی اکبرم.؟

گلگون کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)سرخ کردن :
شوم جامهء رزم بیرون کنم
به می روی پژمرده گلگون کنم.
فردوسی.
زردرویی میکشم زآن طبع نازک بی گناه
ساقیا جامی بده تا چهره را گلگون کنم.
حافظ.

گلگون کمیت.

[گُ کُ مَ / مِ] (اِ مرکب)کنایه از شراب سرخ است، زیرا کمیت نام رنگی از اسب است و شراب را نیز گویند. (آنندراج) :
نقره خنگ صبح را در تاخت سلطان ختن
ساقیا گلگون کمیتت را به میدان درفکن؟
؟ (از آنندراج).

گلگونه.

[گُ نَ / نِ] (اِ مرکب) (از: گل + گونه) گلغونه. گلاگونه. رجوع به گلگون شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلغونه است که غازه و سرخی زنان باشد. (برهان). رنگی است که زنان بر روی مالند و در یکی از کتب طبیه بنظر آمده که گلگونه دوای مرکب است از سپندور و سفیده و شحم و حنظل و روغن یاسمین که برای جلا و صفای رنگ رو بر چهره مالند و بعد از نیم ساعتی با آب گرم بشویند. (غیاث). گلاگونه. (اوبهی). غازه. الغونه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). مرادف گلغنچه. (آنندراج). به فارسی اسم رنگ سرخی است که از رنگ لک رخام به عمل می آورند و در لک رخام مذکور شد که مستعمل نقاشان و زنان در رنگ کوبه و آنرا به هندی کلال نامند. به فارسی سرخی نامند و از سفیدآب و لک ترتیب میدهند و بجهت صفای بشره و سرخی رخسار مستعمل بیونان است. (تحفهء حکیم مؤمن) :
تا دیوچه افکند هوا بر زنخ سیب
مهتاب به گلگونه بیالودش رخسار.مخلدی.
همچو موی عاریت اصلی ندارد از حیات
همچو گلگونه بقایی هم ندارد جوهرم.
خاقانی.
بصبح و شام که گلگونه ای و غالیه ای است
مرا فریب مده رنگ و بوی باده بیار.
خاقانی.
بر مرد سلاح حرب زیباست
گلگونه و غالیه زنان راست.
خاقانی (تحفة العراقین).
گلگونه ز خون شیر پرورد
سرمه ز سواد ما درآورد.نظامی.
چو باید شد بدان گلگونه محتاج
که گردد بر در گرمابه تاراج.نظامی.
...این همه از آن است که آب چشم شما گلگونهء رویهای حوران است هرچند بیشتر خوبتر. (تذکرة الاولیاء عطار).
چو دست قضا زشت رویت سرشت
میندای(1) گلگونه بر روی زشت.
سعدی (بوستان).
عجوزی گر کند گلگونه بر روی
چو توسن اشتر از وی رم کند شوی.
امیرخسرو.
سیاهان که گلگونه بر رو کنند
به خندیدن مردمان خو کنند.
میرخسرو (از آنندراج).
چون مرا با جلبان کار نباشد پس از این
رَستم از وسمه و گلگونه و حنا و شخار.
؟ (از صحاح الفرس).
|| (ص مرکب) گل رخساره هم هست چه گونه بمعنی رخساره باشد. (برهان). || و بمعنی گلرنگ هم آمده است چه گونه رنگ را نیز گویند. (از برهان) :
جام و می چو صبح و شفق ده که عکس آن
گلگونه صبح را شفق آسا برافکند.
خاقانی.
گلگونهء رخ امل آن خون کنند و بس
کز خلق بخل ریخت سر خنجر سخاش.
خاقانی.
که گلگونهء خمر یاقوت رنگ
به شستن نمیرفت از روی سنگ.
سعدی (بوستان).
|| شراب گلرنگ :
هیچ محتاج می گلگون نه ای
ترک کن گلگونه تو گلگونه ای.(مثنوی).
(1) - ن ل: مینداز.

گلگونهء ادیم آدم.

[گُ نَ / نِ یِ اَ مِ دَ](اِخ) یعنی سرخ کنندهء روی آدم که کنایه از حضرت رسالت پناه محمدی صلوات الله علیه باشد. (برهان) (آنندراج).

گلگونهء چرخ.

[گُ نَ / نِ یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سرخی آسمان پس از غروب آفتاب. (ناظم الاطباء).

گلگونه کردن.

[گُ نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) سرخ رنگ کردن :
سیب را هر طرفی داده طبیعت رنگی
هم بدانگونه که گلگونه کند روی نگار.
سعدی.
گاهی ز صنع ماشطه بر روی خوب روز
گلگونهء شفق کند و سرمهء دجی.سعدی.

گلگونی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 47000 گزی جنوب خاور فهلیان و 25000 گزی راه شوسهء کازرون به فهلیان. هوای آن معتدل و دارای 185 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلگی.

[گِ لَ / لِ] (حامص) گله کردن: گلگیهات بسرم، عروسی پسرم. رجوع به گله گی شود.

گل گیتی.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پهلوی، گیتیک(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گل زمین. || نوعی از گل که برگهای آن از هر طرف سه خار دارد و آن دو نوع میشود سفید و زرد. (برهان) (آنندراج). || گل پیاده گلی که آنرا درخت و بوتهء بزرگ نباشد، همچو: بنفشه و نرگس و سوسن و امثال آن. (برهان). رجوع به گل پیاده شود.
(1) - gitik.

گل گیر.

[گُ] (اِ مرکب) مقراضی که گل شمع و چراغ را بدان گیرند. (آنندراج). مقراضی که با آن گل فتیلهء چراغ برند. گاز :
خاکساران ز اغنیا محتاج همراهی نیند
شمعدان گل کجا دربند گل گیر طلاست.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج).

گل گیر.

[گِ] (نف مرکب) گیرندهء گل. || (اِ مرکب) قطعه آهنی محدب که بالای چرخ اتومبیل، دوچرخه و موتوسیکلت قرار دهند بخاطر زدودن گل.

گل گیر.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یک مهد بخش مسجدسلیمان شهرستان اهواز واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء مسجدسلیمان به هفتگل. هوای آن سرد و دارای 1500 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. پاسگاه ژاندارمری دارد و ساکنین از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل گیری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گرفتن گل چراغ. عمل گرفتن فتیلهء چراغ. گرفتن سوختهء چراغ به گل گیر. || کم کردن گلهای درختی برای بهتر و درشت تر شدن بقیهء میوهء آن. گرفتن مقداری از گل درختی تا میوهء آن بزرگتر و شادابتر شود. (یادداشت مؤلف).

گل گیری.

[] (اِخ) نام تیره ای از طایفهء کیومرسی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

گلگیس.

[گِ] (اِ) در تداول محلی گناباد، بازیچه ای است از چوب که آنرا روی زمین صافی به چرخش درآورند.

گل گیوه.

[گِ لِ وَ / وِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی است سفید که گیوهء مستعمل را پس از شستن با آن سفید کند. گلی است سپیدرنگ که چمچم، یعنی گیوه را چون شوخگن شود بدان سپید کنند. (یادداشت مؤلف).

گل لاله.

[گُ لِ لا لَ / لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شقایق و خشخاش. (ناظم الاطباء).

گل لحنه.

[گُ لَ نَ / نِ] (اِ مرکب) کلم گل. (ناظم الاطباء).

گل لر.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان ورگهان بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 36500گزی جنوب خاوری هوراند و 22هزارگزی راه شوسهء اهر کلیبر. هوای آن معتدل و دارای 39 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل لرتقی.

[گُ لَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 9هزارگزی شمال خاوری هروآباد و 3هزارگزی راه شوسهء هروآباد و اردبیل. هوای آن معتدل و 163 تن سکنه دارد. آب آن از خیاوچای و محصول آن غلات، حبوبات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل لر قره صوفی.

[گُ لَ قَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 21هزارگزی جنوب قره آغاج و 44هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 33 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و بزرک است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل لر محمدحسین.

[گُ لَ مُ حَمْ مَ حُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشگین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو واقع در 20هزارگزی شمال باختری خیاو و 15 هزارگزی راه شوسهء هروآباد و اهر. هوای آن معتدل و دارای 129 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء مشگین و محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل لمنس.

[گِ لِ لِ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به سجیل شود. (یادداشت مؤلف).

گلم آباد.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 40هزارگزی شمال باختری فریمان. هوای آن معتدل و دارای 103 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و چغندر است. شغل اهالی زراعت و و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلما.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 6000گزی شمال خاوری ساری و 4000گزی شمال راه شوسهء ساری به بهشهر. هوای آن معتدل و دارای 405 تن سکنه است. آب آن از چشمهء بزرگ و محصول آن برنج، غلات، پنبه و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. از دو محل بالا و پائین تشکیل شده است معصوم زاده ای به نام امامزاده محمد درویش دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل مار.

[گُ] (اِ) گونه ای است از تیرهء کاکتوس ها که برحسب شکل به نامهای مختلف نامیده میشوند. (گیاه شناسی گل گلاب ص129).

گل مال کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)مالیدن گل. مالیدن گل به ظرف تا شوخ آن برطرف شود. || مالیدن گل به در و دیوار. || مجازاً پوشاندن امری را.

گل ماله.

[گِ لَ / لِ] (اِ مرکب) آلتی است معماران را که بدان گل و آهک بر در و دیوار مالند و آنرا کرفی گویند. (غیاث) (آنندراج).

گل مالی.

[گِ] (حامص مرکب) گل مالیدن. با گل اندودن.

گل مالی کردن.

[گِ کَ دَ] (مص مرکب)شستن یا مالیدن گل بر چیزی بمنظور پاکیزه کردن آن از لکه چربی.

گلمانخانه.

[گُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان برکشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 18هزارگزی شمال خاوری ارومیه و هزارگزی شمال راه شوسهء بندر به ارومیه. هوای آن معتدل و دارای 253 تن سکنه است. آب آن از نهر چای و محصول آن غلات، توتون، چغندر، انگور و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. در 2هزارگزی خاور ده بندر کشتی رانی به مراغه و شرفخانه وجود دارد و پاسگاه ژاندارمری، کافه و دو باب دکان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل ماوران.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت بیل بخش اشنویهء شهرستان ارومیه واقع در 22هزارگزی شمال خاوری اشنویه، سر راه ارابه رو آقبلاغ به ارومیه. هوای آن سرد و دارای 370 تن سکنه است. آب آن از چشمه و نهر آقبلاغ و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل ماهور.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گل خرگوشک. گلی که برگهای آن کرک بسیار دارد و گلهای زرد آن خوشه های بزرگ میسازند. برگ و گل آن ملین است. (گیاه شناسی گل گلاب ص244).
, Bouillon-blanc(لاتینی)
(1) - Verbascum .
(فرانسوی)

گلمت آباد.

[گُ مِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان واقع در 12000گزی شمال کوزران و 3000 گزی خاور راه فرعی کوزران به ثلاث. هوای آن سرد و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن غلات، لبنیات و حبوبات و دیم است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلمج.

[گَ مِ / مُ] (اِ) پر ماهی. (ناظم الاطباء).

گل محک.

[گُ مَ حَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول واقع در 30هزارگزی شمال باختری اندیمشک، کنار راه آهن تهران به اهواز. هوای آن گرم و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از لولهء راه آهن و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و کارگری راه آهن و صنایع دستی آنان قالیبافی میباشد. ساکنین از طایفهء عشایر لر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل محله.

[گِ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلخواران بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 6000 گزی شمال جویبار. هوای آن معتدل و دارای 480 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول آن پنبه، غلات، کنجد و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل محله.

[گِ مَ حَ ل لَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل واقع در 15000 گزی شمال خاوری آمل، کنار رودخانه هراز. هوای آن معتدل و دارای 215 تن سکنه است. آب آن از رودخانه هراز و محصول آن برنج، کنف و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل محمدبیگ.

[گُ مُ حَمْ مَ بِ] (اِخ)دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل واقع در 5000گزی شمال بنجار و 1000گزی مالرو جلال آباد به زابل. هوای آن گرم و دارای 700 تن سکنه است. آب آن از رودخانه هیرمند و محصول آن غلات، صیفی و لبنیات است. شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان کرباس و گلیم بافی است. راه آن مالرو و ساکنین از طایفهء کلانتری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل محمدی.

[گُ لِ مُ حَمْ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) از تیرهء رزاسه و قسمت قابل مصرف آن گلبرگ است. مادهء مؤثرهء آن تانن و موارد استعمال آن غرغره قابض، غرغره بورات دو سدیم است. (از کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص197). گل سرخ. گل سوری. یک قسم از گل سرخ است. در اسپاهان و کاشان از آن گلاب میگیرند و بعضی آنرا هم تقطیر مینمایند. رجوع به گل سرخ و گل سوری شود.
(1) - Rose rouge.

گل مخاران.

[گُ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور واقع در 30هزارگزی چکنهء بالا. هوای آن معتدل و دارای 185 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل مختوم.

[گِ لِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طین مختوم. ترسیژیله(1) این گل را «طین البحیره» نیز نامند، زیرا آنرا از محلی آبگیر استخراج میکردند (دیسقوریدس). رجوع به گل نبشته شود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلی است سرخ رنگ و بسیار املس و آنرا از تل بحیره آورند و آنرا طین الکاهن هم میگویند، چون آنرا زنی ساحر پیدا کرده است. بعضی گویند گلی است که آنرا با خون بز کوهی بسرشند و از جزیرهء ملیوس آورند و بعربی طین مختوم و خاتم الملک و خواتیم الملک خوانند، بسبب آنکه صورت ارماطس که یکی از پادشاهان یونان بود بر آن نقش کنند و مختوم جهت آن گویندش که زود نقش می پذیرد و مهر میگیرد و آن از غایت لطافت و نرمی وی است و بهترین وی آن باشد که بوی شبت کند و بر لب بچسبد، تریاق همه زهرهاست. (برهان). گلی از تریاقات است و چون پر لطیف میباشد زود نقش مهر در بر میگیرد و این را طین مختوم نیز میگویند و گل خون، کنایه از آن است زیرا که به رنگ خون میباشد و آنرا در به کردن جراحتهای غیرالالتیام اثر تمام است. (آنندراج) : بگیرند گل مختوم پنج درم، گل قبرسی پانزده درم، گل ارمنی مغسول دو درم... گل پارسی سه درم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
ختم است به ما خسته دلان باده کشیدن
پیمانهء ما از گل مختوم سرشت است.
محسن تأثیر (از آنندراج).
(1) - Terre sigillee.

گل مخمل.

[گُ لِ مَ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلهایی که در میان مخمل بافند. (آنندراج) :
دردسر فرشی است زیر بوریای فقر ما
از گل مخمل گلاب خواب میباید کشید.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).

گلمر.

[گُ مَ] (اِ) نام گلی است بغایت خوشبو. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
ز سوری کآن نه کم بود از کتاره
جگر میشد چو سوری پاره پاره
از آن گلمر که دل برد و روان هم
ز هر تن لاله رست و ارغوان هم.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| نام نوعی از پیکان تیر. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
گشت رعنایان بود در زیر بید و پای گل
بوستان شیرمردان برگ بید و گلمر است.
امیرخسرو (از جهانگیری).

گل مریم.

[گُ لِ مَرْ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام گلی است سفید و خوشبو. یاسمین بری. یاسمین بستانی. یاسمین صحرایی. یاسمین دشتی. یاسمن دشتی.

گل مژه.

[گُ مُ ژَ / ژِ] (اِ مرکب) دانه یا جوشی که در پلک چشم بوجود آید.

گل مشکی.

[گُ لِ مُ / مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم فارسی نسرین است. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی از نسرین است و آن سفید و صدبرگ و کوچک میباشد. (برهان) (انجمن آرا). نام گلی است بغایت خوشبو. (بهار عجم). نام گلی که رنگش سیاه باشد. (غیاث). ورد چینی. گل سفید. (مجمع الجوامع) :
کنم ز بوی وفا زخم غیر را ناسور
بدست چون گل مشکی است نقد داغ مرا.
اسماعیل ایما (از آنندراج).

گل مشکیچه.

[گُ لِ مُ / مِ چَ / چِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل مشکی :
ناسور دلم باج گرفته ست ز عنبر
گویا گل مشکیچه بود پنبهء داغم.
محسن تأثیر (از بهار عجم).

گل مصری.

[گِ لِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بعربی طین مصری خوانند. برای طلا کردن بر بدن مستسقی بغایت نافع است. (برهان) (آنندراج).

گل مغان.

[گُ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 4هزارگزی جنوب اردبیل و 2هزارگزی راه شوسهء خیاو و اردبیل. هوای آن معتدل و دارای 10 تن سکنه است. آب آن از رود و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلمکان.

[گُ مَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش طرقبهء شهرستان مشهد، در شمال باختری مشهد و محدود است از طرف شمال به کوه تخت رستم، از جنوب به دهستان شاندیز، از باختر کوه بینالود و از خاور به دهستان بیزکی و چناران. کلیهء قرای این دهستان که عبارت از 33 آبادی است در داخل دره و دامنه خاوری بینالود واقع است. این کوه بواسطهء ارتفاعی که دارد ریزش برف و باران در ارتفاعات و دامنه آن زیاد و بالنتیجه از آب آن قراء و قصبات اطراف استفاده قابل ملاحظه نموده و کلیهء دهات اطراف دارای محصول فراوان و باغات زیاد میباشد و بهمین جهت بیشتر قرای این دهستان ییلاقی و تفرج گاه اهالی شهر مشهد است. در 12هزارگزی جنوب خاوری گلمکان محلی است موسوم به چشمه سبز این محل در دامنه کوه نیشابور واقع شده و مساحت آن در حدود 1500 گز است. اطراف این محل را کوههای مرتفع احاطه نموده فقط از یک طرف به عرض تقریباً 30 یا 40 گز از بریدگی استفاده شده، راهی است که داخل این محوطه آب فراوانی از زمین میجوشد که استخر بزرگی را تشکیل داده و از اطراف این استخر نیز چشمه های فراوانی از دامنه کوه جاری است که آب این چشمه ها نیز داخل استخر شده و همه این آبها از همان دهانه خارج و دهستان گلمکان را مشروب مینماید. بین این چشمه ها چشمه ای است موسوم به چشمهء اشتها آب آن تا اندازه ای سرد و گواراست و برای هرگونه اغذیه محلل خوبی است. هوای آن بقدری سرد است که از 6هزارگزی اشجار آن کوتاهتر و تا 3هزارگزی خاتمه یافته از سه هزارگزی تا محل چشمه سبز فقط گیاه میروید. بواسطهء صعب العبور بودن راه و سردی هوا و نداشتن سکنه، کمتر اهالی به آن محل میروند. بطور کلی گلمکان و قرای آن عموماً ییلاقی و کوهستانی است و از 33 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میشود. مجموع نفوس آن در حدود 14562 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلمکان.

[گُ مَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد واقع در 18هزارگزی شمال باختری طرقبه و 5هزارگزی باختر راه شوسهء قدیمی مشهد به قوچان. هوای آن معتدل و دارای 2264 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و چشمه سار و قنات و محصول آن غلات، میوه و خشکبار است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن اتومبیل رو است. دارای دبستان و دفتر ازدواج و طلاق است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلم کبود.

[گُ لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 28000گزی جنوب خاور کرمانشاه و 4000گزی باغ طیقوان. هوای آن سرد و دارای 140 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلم کبود.

[گُ لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان واقع در 15000 گزی شمال باختری صحنه. هوای آن سرد و دارای 176 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلم کبود.

[گُ لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ذهاب بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین واقع در 11000گزی شمال باختری سرپل ذهاب، کنار راه فرعی باویس. هوای آن گرم و دارای 250 تن سکنه است. آب آن از زه آب رودخانه دستک و محصول آن غلات، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. در دو محل بفاصله 1500گزی واقع و به علیا و سفلی مشهور است. سکنهء گلم کبود علیا 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلم کبود.

[گُ لَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع در 9هزارگزی شمال خاوری چقلوندی و 9هزارگزی شمال اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. هوای آن سرد و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و پشم است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی است. راه مالرو دارد و ساکنین از طایفهء حسین بیگ هستند و در زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل مل.

[گُ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان اردستان واقع در 35هزارگزی جنوب باختری اردستان و 19هزارگزی شمال راه شوسهء اردستان به اصفهان. هوای آن معتدل و دارای 159 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خشکبار و کتیراست. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل ملاط.

[گِ لِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی را گویند که از برای بهم وصل کردن اتصال آجر و سنگ و خشت و یا کشیدن بر روی دیوار استعمال کنند. (سفر خروج 1:14 سفر لاویان 14: 41 و 42 سفر خروج 13:10). این گل عموماً از گل سرخ و کاه بهم آمیخته ساخته میشد و گاهی اوقات از ریگ و خاکستر و آهک ترتیب می یافت و بعضی اوقات در عوض گل قیر استعمال مینمودند، چنانکه در خرابه های بابل دیده میشود. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به ملاط شود.

گل ملک.

[گُ مَ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم، واقع در 67000گزی جنوب خاوری راین و 2000گزی راه شوسهء بم به جیرفت. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل موجه.

[گُ لِ مُ وَجْ جَهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل دوروی :
به جام زرین همچون گل موجه
درونش احمر باشد برونش اصفر.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص236).

گل مورتی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان دلگان بخش بزمان واقع در 82000گزی جنوب باختری بزمان، کنار راه مالرو بمپور به کهنوج. هوای آن گرم و دارای 500 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، خرما و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلموژ.

[گُ] (اِ) چلپاسه و سوسمار. (برهان) (آنندراج).

گلموش.

[گُ] (اِ) نوعی از بید است. (آنندراج).

گل مولی.

[گُ لِ مَ / مُو لا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خطابی است که بصورت احترام و گاهی تحقیر به درویش میدهند. خطابی است که به درویشان کنند، چون نام او ندانند.

گلمه.

[گُ لَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان چرداول بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع در 11000گزی شمال باختری چرداول، کنار راه اتومبیل رو چرداول به آسان آباد. هوای آن گرم و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء چرداول و محصول آن غلات، لبنیات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلمه.

[گِ مَ] (اِخ)(1) شهری است در الجزایر (277 م) (702 ه) مسیحیان در قرون اول در آنجا پیدا شدند. (اعلام المنجد).
(1) - Guelma.

گل مهتاب.

[گُ لِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پارچه های مهتاب که از میان برگ درختان بر زمین می افتد. (غیاث). لکه ای که در مهتاب از درختان بر زمین افتد. (آنندراج) :
صاف دل را نبود رنگ زوال
گل مهتاب نمی گردد خشک.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
از رنگ بناگوش تو چون خون نخورد [ کذا ]
می روشن که به روی گل مهتاب نخورد.
محمداسحاق شوکت (از آنندراج).
|| نام گلی است که آنرا به هندی چاندنی گویند. (غیاث) (آنندراج). چاندنی ترجمه مهتاب است پس گل مهتاب بدین معنی فارسی شناخته اهل هند باشد از عالم گل کوزه و گل صدبرگ و گل اورنگ. (آنندراج).

گلمه تره.

(1) [گُ مَ تَ رَ / رِ] (اِ مرکب)خردل. (نصاب طبری).
(1) - در بعضی نسخ «کلمه تره» است.

گل مهر.

[گُ لِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نوعی از گل :
نهانی به پالیزبان گفت شاه
که از مهتر ده گل مهر خواه.فردوسی.
چو بشنید از او این سخن باغبان
گل مهر آورد آمد دمان.فردوسی.
ز خرادبرزین گل مهر خواست
به بالین مست آمد از حجره راست.
فردوسی.

گل مهره.

[گِ مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) هر گلوله و مهره را گویند که از گل سازند عموماً و کمان گروهه را خصوصاً. (برهان) (آنندراج) : بر سر هر یک مردی یک مهره گل از سفال گل مهرهء از سفاله... که چنانکه گل را بیزی و آنرا سفال کنی هر یک چند پشکل گوسفند و بر هر گل مهره نام آن کس نبشته. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی قصهء اصحاب فیل).
هر حجتی که گفت بدو رد کنی و باز
اندر دهان نهیش چو گل مهره در تفک.
سوزنی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
دو صد مهره بر یکدگر ساخته ست
که گل مهرهء نو بپرداخته ست.
سعدی (بوستان).
|| کرهء زمین. || کنایه از آدمی. (برهان) (آنندراج).

گلمی.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 30هزارگزی شمال باختری فریمان. هوای آن معتدل و دارای 71 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل میان.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ایرج بخش اردکان شیراز واقع در 90000گزی خاور اردکان و 3000گزی راه فرعی مائین به تخت جمشید. دارای 20 تن سکنه است. به این ده کاظم آباد هم میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). قریه ای است دوفرسنگی میانهء جنوب و مشرق وشنک. (فارسنامهء ناصری).

گل میان.

[گُ] (اِخ) از قرای بلوک ایرج است. (جغرافیای غرب ایران ص109).

گل میخ.

[گُ] (اِ مرکب) نوعی از میخ آهن که سرش پهن میباشد. (آنندراج). میخ سربزرگ چوبی یا فلزی که بیشتر به دیوار اطاق کوبیده میشود برای آویختن چیزها از آن. (فرهنگ نظام). میخ بزرگ. میخ چادر. (ناظم الاطباء). میخی که سر آنرا بصورت گلی سازند :
در از سدرهء بوستان ثواب
ز گل میخیش رو شناس آفتاب.
ظهوری (از آنندراج).
بیا به درگه شاهنشهی که از در او
شکفته غنچهء گل میخ بر رخ ایام.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
شب وصل تو نهان آمده ام تا دم صبح
ماه را ساخته گل میخی و بر در زده ام.
مسیح کاشی (از آنندراج).
عرصهء شهر هری فوق سپهر اخضر است
درگهش را شمسهء خورشید گل میخ در است.
آگهی هروی.
|| دگمه ای که خلخال و دست برنجن را بدان بند سازند. (ناظم الاطباء).

گل میخک.

[گُ لِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از تیرهء قرنفلیان است. جنس های بسیار دارد و این دسته قسمتی از کاسبرگهای آن به هم چسبیده است. (گیاه شناسی گل گلاب ص213). میخک. کوکب.
(1) - Dianthus.

گل میر.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل واقع در 8000گزی جنوب باختری ده دوست محمد و 4000گزی جنوب راه مالرو ده دوست محمد به زابل. هوای آن گرم معتدل و دارای 129 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هیرمند و محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل میران.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 174هزارگزی جنوب خاوری قاین. هوای آن گرم و دارای 19 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل میزان.

[گُ لِ] (اِخ) کنایه از زُهره، چنانچه خار عقرب کنایه از بهرام است. (از آنندراج). زهره، چرا که میزان خانهء زهره است. (غیاث).

گل میشه.

[گُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 23هزارگزی شمال باختری آغ کند و 4هزارگزی راه شوسهء میانه به زنجان. هوای آن معتدل مایل به گرمی و دارای 78 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و سنجد است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل میمون.

[گُ لِ مَ / مِ مو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گلی است که کپسول آن بدو شکاف باز میشود و یکی از گلهای زینتی معمول است. (گیاه شناسی گل گلاب ص244).
(1) - Antirrhinum.

گلن.

[گِ لُ] (اِخ)(1) ژلن. رجوع به فهرست ایران باستان و ژلن در همین لغت نامه شود.
(1) - Gelon.

گلناآباد.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 90000 گزی خاور سعیدآباد، سر راه مالرو گوغر به تکیه. دارای 25 تن سکنه است. مزارع کهن هرمز، شاه آباد، کندجوغن، موسرخ، محمدیه و مردوئیه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلنار.

[گُ] (اِ مرکب) (از: گل + نار =انار). معرب آن جلنار است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گل انار. (برهان). شکوفه و گل انار است که در سرخی رنگ بی نظیر است. (آنندراج). || بعضی گویند که آن گل درخت انار بری است و بغیر از گل ثمری ندارد و ثمر وی همان است و بهترین آن مصری باشد و به عربی ثمرة الشوکة المصری خوانند. (برهان). جلنار. به فارسی گلنار گویند و او غیر گل انار مثمر است. اگرچه در جمیع افعال مشابه یکدیگرند. (تحفهء حکیم مؤمن). گل انار بری. جلنار. (بحر الجواهر) :
آراسته گشته ست به تو چهرهء خوبی
چون چهرهء دوشیزه به گلرنگ و به گلنار.
خسروی.
بر او تیر بارید همچون تگرگ
چنانچون بریزد ز گلنار برگ.فردوسی.
به گلنار ماند همی چهر تو
ز شادی بخندد دل از مهر تو.فردوسی.
همه بوم توران پر از داغ و درد
به باغ اندرون برگ گلنار زرد.فردوسی.
بتان بهشتند گویی درست
به گلنارشان روی رضوان بشست.فردوسی.
شاهی که ندیمی چو تو دارد چه کند کس
چون سرخ گل آمد به چه کار آید گلنار؟
فرخی.
دلشاد همی باشی و می لعل همی خواه
از دست بتی ماه رخ و لعل چو گلنار.
فرخی.
نه هم قیمت در باشد بلور
نه همرنگ گلنار باشد پژند.عسجدی.
دهقان بتعجب سر انگشت گزان است
کاندر چمن و باغ نه گل مانْد و نه گلنار.
منوچهری.
معشوقگانت را گل و گلنار و یاسمن
از دست یاره بربود از گوش گوشوار.
منوچهری.
گلنار همچو درزی استاد برکشید
قوارهء حریر ز بیجاده گون حریر.
منوچهری.
همیشه تا نبود خوید سرخ چون گلنار
همیشه تا نبود سبز لاله چون برغست.
؟ (از فرهنگ اسدی).
تا گشت زیر غالیه گلنار تو نهان
چون شنبلید کردم رخسار خویشتن.
قطران.
عروس پر نگار و نقش بودی
رخ از گلنار و از لاله دهانت.
ناصرخسرو.
روی گلنار چو بزداید قطرهء شب
بلبل از گل به سلام گلنار آید.
ناصرخسرو.
ای رخ تو به گونهء گلنار
اشکم از غم چو ناردانه مکن.
عبدالواسع جبلی.
هرکه از آن ناردانه خورد خنک دل
گشت و چو گلنار کرد گونهء رخسار.
سوزنی.
فروپوشید گلناری پرندی
بر او هر شاخ گیسو چون کمندی.نظامی.
خرامنده بر رخش بیجاده نعل
گل لعل در زیر گلنار لعل.
نظامی (شرفنامهء چ وحید ص346).
گلاب و لعل را بر کار کرده
ز لعلی روی چون گلنار کرده.نظامی.
بستان عارضش که تماشاگه دل است
پر نرگس و بنفشه و گلنار بنگرید.
سعدی (بدایع).
چو آتش در درخت افکند گلنار
دگر منقل منه آتش میفروز.
سعدی (غزلیات).
باغبان همچو نسیمم ز در خویش مران
کآب گلزار تو از اشک چو گلنار من است.
حافظ.
چرخ روبه باز را از اشک گلنارت چه باک
بر سر آن گرگ از این باران فراوان آمده.
کاتبی.
|| هر گل سرخ بزرگ صدبرگ را نیز گفته اند و معرب آن جلنار باشد. (برهان). رجوع به گلنار فارسی شود. || کنایه از شراب :
چند خواهی ز آهوی سیمین
گاو زرین که میخورد گلنار.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص202).
|| مجازاً بمعنی گونه است از جهت سرخی :
بماندش دو گلنار خندان نژند
بجوشید پولادش اندر پرند.فردوسی.

گلنار.

[گُ] (اِخ) نام کنیزکی از کنیزان اردوان اشکانی. (از فهرست ولف) :
که گلنار بد نام آن ماهروی
نگاری پر از گوهر و رنگ و بوی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص1930).
فرستادشان نزد گلنار، شاه
بدان تا کند اختران را نگاه
چو گلنار بشنید آوازشان
سخن گفتن از اختر و رازشان...
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص1932).
سخن چون ز گلنار از آنسان شنید
شکیبایی و خامشی برگزید.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص1332).
جهانجوی چون روی گلنار دید
همان گوهر سرخ و دینار دید.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص1933).

گلنار فارسی.

[گُ رِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی از انار که گل آن صدبرگ و بغایت سرخی و کلانی بمقدار گل صدبرگ باشد. (غیاث) (آنندراج). نوعی از انار است که سوای گل ثمری ندارد مگر گل آن کلان و صدبرگ میباشد برابر گل... (غیاث)(1).
(1) - صاحب غیاث این لغت را ذیل گلنار آورده است.

گلنارگون.

[گُ] (ص مرکب) هر آنچه برنگ گلنار باشد. (ناظم الاطباء). به رنگ گلنار. برنگ سرخ :
چو گلنارگون کسوت آفتاب
کبودی گرفت از خم نیل آب.نظامی.

گلنارگون کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) به رنگ گلنار درآوردن. به رنگ سرخ کردن :
یکی زرد پیراهن مشکبوی
بپوشید و گلنارگون کرد روی.فردوسی.
چو بشنید رودابه آن گفتگوی
برافروخت و گلنارگون کرد روی.
فردوسی.

گلناری.

[گُ] (ص نسبی) هرآنچه برنگ گلنار بود. عنابی رنگ. (ناظم الاطباء). سرخ رنگ :
حجله و بزمه ای بزرکاری
حجله عودی و بزمه گلناری.نظامی.
مرا(1) ز نان جو خویش چهره کاهی به
که از شراب حریفان سفله گلناری.
امیدی رازی.
(1) - ن ل: ترا.

گلناری.

[گُ] (ص نسبی) جلناری. قسمی از یاقوت، دون ارجوانی و فوق لحمی. رجوع به کتاب الجماهر بیرونی ص33 و 50 شود.

گل ناز.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نوعی از گل است.

گلناز.

[گُ] (اِ مرکب) اسمی است که دختران را دهند.

گل نافرمان.

[گُ لِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از گل که رنگش کبود میباشد. گل بنفشه. (ناظم الاطباء) (آنندراج).

گلناک.

[گِ / گُ] (اِ) حصار قلعه. (برهان). بازوی دژ یعنی قلعه و بازوی دژ تصحیف خوانی شده است و در لغت کشف اللغات گلشانک به معنی بازوی درآمده. (آنندراج).

گلناک.

[گُ] (اِ مرکب) گلزار و گلستان و باغ گل سرخ. (ناظم الاطباء).

گلناک.

[گِ] (ص مرکب) کدر و گِل آلوده و پر از گِل. (ناظم الاطباء): رَدِغ؛ جای گلناک. وَثیخة؛ زمین گلناک. مکان طان؛ جای گلناک. ارض متظرمطة؛ زمین سخت گلناک. (منتهی الارب) :
دل ز پایهء حوض تن گلناک شد
تن ز آب حوض دلها پاک شد.
مولوی (مثنوی چ نیکلسن دفتر2 ص321).
در خلایق روحهای پاک هست
روحهای تیرهء گلناک هست.مولوی.

گلنام.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان عرب خانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند، واقع در 95هزارگزی شمال باختری شوسف، سر راه مالرو عمومی گیو به شوسف. هوای آن معتدل و دارای 130 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلنان.

[گِ لِ] (اِخ)(1) چندین مجمع الجزایر کوچک که در جنب فینیستر(2) قرار گرفته است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Glenan.
(2) - Finistere.

گلنبر.

[گَ لَمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 9هزارگزی جنوب ورزقان و 5هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 358 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل نبشته.

[گِ لِ نِ بِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل مختوم را گویند و آن دوائی است مشهور و معروف جهت دفع سموم. (برهان). گل مختوم که از جملهء تریاق زهرهاست و این نام برای آن کرده اند که زود مهر کرده میشود از غایت لطافت و نرمی و بعضی گفته اند از آنجا که می آورند مهر کرده می آورند. (فرهنگ رشیدی).

گل نجاران.

[گِ لِ نَجْ جا] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) طین الاحمر. (تحفهء حکیم مؤمن).

گلند.

[گَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان فندرسک بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 12000گزی باختر رامیان، کنار راه شوسهء رامیان به گرگان. هوای آن معتدل و دارای 240 تن سکنه است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن برنج، غلات، توتون، سیگار و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن شال، کرباس و پارچه های ابریشمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلندام.

[گُ لَ] (ص مرکب) گل اندام. آنکه اندامش چون گل باشد. رجوع به گل اندام شود.

گلندام.

[گُ لَ] (اِخ) محمد. نام جامع دیوان حافظ دانسته اند، اما با تحقیقاتی که علامه قزوینی نموده اند وجود چنین شخصی جامع دیوان حافظ را صحیح ندانسته و در مقدمه دیوان حافظ (ص قز) چنین نوشته اند: از یازده نسخه از این مقدمه ابداً اسمی از جامع دیوان حافظ که بنابر مشهور در این اواخر محمد گلندام نامی بوده برده نشده، بدون هیچ شک و شبهه تولید شک عظیمی در صحت و اصالت نام محمد گلندام مینماید و احتمال را بی اختیار در ذهن تقویت مینماید که شاید این نام محمد گلندام الحاقی باشد از یکی از متأخران گمنام، که چون ذیل این مقدمه بدون اسم مؤلف است خواسته از این فرصت استفاده نموده، آنرا به نام خود قلمداد کند، و قرینهء دیگری که تا درجه ای مؤید این احتمال است آن است که دولتشاه سمرقندی که تذکرهء معروف خود را در حدود 892 ه . ق . یعنی درست صد سال بعد از وفات حافظ تألیف نمود، در شرح احوال خواجه گوید: «و بعد از وفات خواجه حافظ معتقدان و مصاحبان او اشعار او را مدون ساخته اند» که چنانکه ملاحظه میشود ابداً اسمی از جامع دیوان او نمیبرد و مثل این مینماید که نام جامع دیوان او از همان عصرهای بسیار نزدیک به عصر خواجه نبوده است و الا ظاهراً دلیلی نداشته که دولتشاه نام او را نبرد. همچنین سودی در شرح ترکی خود بر دیوان خواجه که در سنهء 1003 ه . ق . تألیف شده گوید «و بعد از وفات بعض احباب سوابق حقوق صحبت و لوازم عهد مودت و محبت سبیله متفرق غزلیاتی ترتیب و تبویب ایلمش» و عبارت فوق یعنی سوابق حقوق صحبت الخ چنانکه بعدها ملاحظه خواهد شد تقریباً عین عبارت اواخر همین مقدمه حاضر است، پس واضح است که سودی در حدود سنهء 1003 عین همین مقدمه را در دست داشته و مع ذلک می بینیم نام جامع دیوان را که مؤلف مقدمه نیز هموست نبرده و فقط به تعبیر «بعض احباب» اکتفا کرده است، پس معلوم میشود که در نسخهء او نیز نام محمد گلندام وجود نداشته است. (مقدمهء دیوان حافظ چ قزوینی ص قز و قح).

گلندرق پائین.

[گَ لَ دَ رَ قِ] (اِخ)(سفلی) دهی است از دهستان بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 18هزارگزی شمال اردبیل و 8هزارگزی راه شوسهء اردبیل به خیاو. هوای آن معتدل و دارای 112 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلندرود.

[گَ لَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان بند بخش نور شهرستان آمل واقع در 22000هزارگزی جنوب باختری سولده. هوای آن معتدل و دارای 500 تن سکنه است. آب آن از رودخانه گچ رود و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و کارگری در معدن زغال سنگ است. راه شوسهء به المده و معدن زغال دارد که استخراج میشود. زغال کارخانه حریربافی چالوس از این معدن است و در حدود 250 تن کارگر دارد. قسمتی از سکنهء این ده جزو آمار پی مد منظور شده و اغلب آنها اهالی تبریز و خلخال و غیره میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). نام دهی است از دهات کجور مازندران که در نقشهء دمورگان دیده میشود. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص148).

گلندوک.

[گَ لَ دُ وَ] (اِخ) گل هم دورودک. دهی است جزء دهستان لواسان کوچک بخش افجهء شهرستان تهران، واقع در باختر متصل به بنجارکلا، مرکز بخش افجه، سر راه فرعی ناران به لشکرک. هوای آن سرد و دارای 309 تن سکنه است. آب آن از قنات و رودخانهء کندرود و محصول آن غلات، بنشن، مختصر میوه، اشجار و مختصر عسل و شغل اهالی زراعت است. بهداری، طبیب، پرستار، آبله کوب سیار و یک دبستان نیز دارد. مقبره ای به نام بدیع بهائی در این ده است که میگویند نامه آور بهاء بوده و به دستور ناصرالدین شاه به قتل رسیده و در این محل مدفون شده و فعلاً زیارتگاه بهائیان محسوب است. راه فرعی ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلنده.

[گُ لَ دَ / دِ] (ص) زن بدفعل و بدکاره. (برهان) (آنندراج).

گل نرگسی.

[گُ نَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 30هزارگزی شمال خاوری ایذه. هوای آن معتدل و دارای 95 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل نسابوری.

[گِ لِ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گل. نیسابوری. گل نشابوری. طین الاکل : و او را با گل نسابوری که به تازی طین الاکل گویند بسرشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به گل نیسابوری شود.

گل نسرین.

[گُ لِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام گلی است سپید و کوچک و صدبرگ و از جنس گل سرخ و دو نوع است: یکی را گل مشکین و دیگری را گل نسرین گویند. (ناظم الاطباء ذیل کلمهء نسرین). وردالذکر. جلنسرین. نسترن :
گل زرد و گل دورو، گل سرخ و گل نسرین
ز درد و داغ دادستند ما را خط استغنی.
منوچهری.
و رجوع به نسرین شود.

گل نشاط.

[گُ لِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شراب لعل انگوری. (برهان). کنایه از شراب که خوردنش نشاط می آورد. (آنندراج). کنایه از شراب. (غیاث).

گل نشاندن.

[گُ نِ دَ] (مص مرکب)کاشتن گل. نشا کردن گل. نشاندن گل چون نشاندن نهال یا نهال نشاندن :
عمارت همی کرد و زر میفشاند
همه خار میکند و گل مینشاند.
نظامی (از آنندراج).
من آن مستم که گر گل مینشانم تاک میروید
ز تاکم برگ هم با سینهء صدچاک میروید.
باقر کاشی (از آنندراج).

گل نشین.

[گِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرخواست بخش مرکزی شهرستان ساری واقع در 10000گزی شمال ساری و 4000گزی باختر راه شوسهء ساری به فرح آباد. هوای آن معتدل و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از رودخانه تجن و محصول آن برنج، غلات، پنبه و صیفی است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل نفسی.

[گُ نَ فَ] (حامص مرکب) کنایه از خوشبویی. خوشبوئی دم. || کنایه از خوش کلامی. (برهان) (آنندراج).

گلنکو.

[گُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرزوقی بخش لنگهء شهرستان لار واقع در 54000گزی شمال باختر لنگه، کنار راه فرعی لنگه به چارک. هوای آن گرم و دارای 55 تن سکنه است. آب آن از چاه و باران و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلنگبین.

[گُ لَ گُ / گَ] (اِ مرکب) (از: گل + انگبین). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). ترکیبی باشد مانند گلقند، لیکن تفاوت آن است که گلقند را از گل و قند سازند و گلنگبین. را از گل و انگبین که عسل باشد. (از برهان). گلنگبین. گل و انگبین، به معنی عسل است چنانکه سکنگبین، سرکه و عسل. (از آنندراج). گلی که در عسل ممزوج سازند. (الفاظ الادویه). ترکیبی باشد مانند گلقند، تفاوت آن است که در گلقند گل را با قند ممزوج میسازند و در گلنگبین گل را با انگبین و عسل. (جهانگیری). گل انگبین. (زمخشری). برگ گل سوری است در انگبین پرورده مانند گلقند. جلنجبین :
گر بر کناره دجله کسی نام او برد
آب انگبین ناب شود گل گلنگبین.
عماره (از آنندراج).
و چون وی را [ بوزیدان را ] با گلنگبین بخورند نقرس و وجع المفاصل سرد را سود کند. (الابنیه عن حقایق الادویه).

گلنگدر.

[گَ لَ گِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش مرکزی میانهء شهرستان میانه واقع در 4هزارگزی جنوب خاوری میانه و هزارگزی راه شوسهء میانه به خیاو و 3هزارگزی راه شوسهء میانه به تهران. هوای آن معتدل و دارای 678 تن سکنه است. آب آن از گرم چای و محصول آن غلات، حبوبات، برنج و پنبه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلنگدن.

[گَ لَ گِ / گَ دَ] (ترکی، اِ مرکب)در ترکی بمعنی آینده و رونده است و اصطلاحاً در تفنگ بقسمتی از آن اطلاق میشود که متصل محفظهء فشنگ است و با حرکت دادن و پیچانیدن آن فشنگ به محفظه رود و یا پوکهء فشنگ از محفظه منتهای آن خارج شود.

گلنگور.

[گُ لَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانه بخش خاش شهرستان زاهدان. این دهستان در شمال باختری خاش واقع و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال به دهستان اسکل آباد، از طرف خاور و جنوب به دهستان حومه و از طرف باختر به دهستان گوهرکوه. منطقه ای است جلگه و دارای تپه های خاکی است. هوای آن گرم و معتدل و بیشتر اهالی بطور سیار زندگی مینمایند. آب مشروب قرای دهستان از قنات و چشمه و محصول آن غلات، ذرت، پنبه و لبنیات است. شغل مردان گله داری و راههای دهستان عموماً مالرو است. این دهستان از پنج آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 1000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلنگور.

[گُ لَ] (اِخ) ده مرکزی از دهستان گلنگور بخش خاش شهرستان زاهدان، واقع در 31000گزی باختر خاش و 8000گزی باختر راه فرعی خاش به نرماشیر. هوای آن گرم و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل نم.

[گُ نَ] (اِ مرکب) نم کم. نم قلیل. نم اندک. آب بسیار اندک که بر چیزی پاشند. در اصطلاح عوام، قدری آب به تنباکو زدن. رجوع به گل نم زدن شود.

گل نم زدن.

[گُ نَ زَ دَ] (مص مرکب)افشاندن آب کم با پشت پنجهء دست. آب کمی زدن با دست به چیزی. آب کمی به چیزی افشاندن. گل نمی به تنباکو زدن؛ اندک آبی بر آن افشاندن.

گل نمودن.

[گُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) ظاهر شدن. تجلی کردن :
یعنی بیا که آتش موسی نمود گل
تا از درخت نکتهء توحید بشنوی.حافظ.

گل نوروز.

[گُ لِ نَ / نُو] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گویا گل سوری است. مؤلف در یادداشتی ذیل شعر سوزنی نوشته: لکن سوری تا پنجاه یا شصت روزی پس از نوروز در طهران می شکفد و نخشب و سمرقند نیز گرمتر از تهران نبوده، از طرفی خود کلمهء گل معنی سوری میدهد نزد قدما، پس مراد باید همان سوری باشد که به صنعت پیش از فصل بشکفانند :
مشکین کله بر گل نهی ای ماه دلفروز
تا در مه دی بازنمایی گل نوروز
مشکین کله را بر گل نوروز مینداز
رنگ گل نوروز به رخسار میندوز.
سوزنی.
ای چون گل نوروز برخسار و به بالا
بر سرو سرافراز سرافرازی و پیروز.
سوزنی.
تشبیه رخسار معشوق البته به سوری است نه گل دیگر. والله اعلم.

گل نوش.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)نام نوایی است در موسیقی :
تا بر بم و بر زیر نوای گل نوش است
تا بر گل بر بار خروش ورشان است.
منوچهری.

گل نی.

[گُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین ولایت بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه واقع در 24هزارگزی جنوب تربت و 12هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به رشخوار. هوای آن معتدل و دارای 70 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی زنان آنجا کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلنی چه.

[گُ نِ چَ / چِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 60 هزارگزی جنوب بیرجند و دارای 12 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل نیسابوری.

[گِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) طین الاکل : عود خام و سنبل و قرنفل از هر یکی یک درم، گل نیسابوری دو درم، طباشیر سه درم... (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به گل نسابوری شود.

گل نیلوفر.

[گُ لِ فَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلی از جنس لاله و کبودرنگ که بیشتر در آب روید و چون سر از آب برآرد بشکفد. (ناظم الاطباء). رجوع به نیلوفر شود.

گلو.

[گُ / گَ] (اِ) در اوستا گَرَه(1) (گلو)، پهلوی گروک(2)، سانسکریت گَلَه(3)، لاتینی گولا(4)، ارمنی کول(5) (فروبرده، بلعیده)، کردی گَرو(6)، افغانی غاره(7)، غرئی(8) (گردن، قصبة الریه)، استی قور(9) (غیرقطعی)، سنگلیچی غر(10)، خوانساری گلی(11)، دزفولی گلی(12)، گیلکی گولی(13)، کردی گئورو(14)، گئوری(15)(گلو، معبر تنگ)، گئوری(16)، گریو(17)، گوری(18). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). حلق. حلقوم. (برهان) (آنندراج) (دهار). مجرای غذا و دم در درون گردن: ذبح، ذباح، ذبحة؛ درد گلو. شکیکه. ذمط؛ گلو بریدن کسی را. ذعط؛ گلو بریدن کسی را. ذکاة؛ گلو بریدن گوسپند را. اجترار؛ جره برآوردن شتر از گلو. تهوید؛ آواز به گلو برگردانیدن بنرمی. جرض؛ به گلو درماندن طعام و جز آن. جرجرة؛ آواز کردن گلو. جائر؛ به گلو درماندگی چیزی. جرثومهء؛ سرنای گلو. حز؛ گلوی آسیای. فحفحة؛ عارض شدن گرفتگی در گلو در آواز. (منتهی الارب) :
راست گویی که در گلوش کسی
پوشکی را همی بمالد گوش.شهید.
به خروش اندرش گرفته غریو
به گلو اندرش بمانده غرنگ.منجیک.
فروهشته بر گردن افراخته
چو نای دم اندر گلو ساخته.فردوسی.
ای دیده ها چو دیدهء غوک آمده برون
گویی که کرده اند گلوی ترا خبه(19).
فرخی (دیوان ص455).
بسته زیر گلو از غالیه تحت الحنکی
پیرهن دارد زین طالب علمانه یکی.
منوچهری.
گر بلبل بسیارگو بست از فراق گل گلو
گلگون صراحی بین در او بلبل بگفتار آمده.
خاقانی.
ناچخی راند بر گلوش دلیر
چون بر اندام گور پنجهء شیر
اژدها را درید کام و گلو
ناچخ هشت مشت شش پهلو.
نظامی (هفت پیکر ص75).
گلوی خویش عبث پاره میکند بلبل
چو گل شکفته شود در چمن نمی ماند.
صائب (از آنندراج).
- امثال: از گلو بیرون کشیدن ؛ به جبر و عنف چیزی را از کسی ستدن.
از گلوی خود بریدن و به دیگران دادن ؛ کنایه است از خودگذشتگی و بخشش بسیار.
در گلو گیر کردن.
گریه به گلو ؛ آمادهء گریه. اشک در مشک.
گریه گلوی کسی را گرفتن ؛ بغض کردن. آمادهء گریه کردن بودن.
گلو پیش کسی گیر کردن یا گیر کردن گلو پیش کسی ؛ عاشق کسی شدن.
گلو هفت بند دارد ؛ کنایه از آن است که به تأمل و اندیشه بسیار سخن باید گفت.
مال خود در گلوی خود فرونرفتن ؛ از خود دریغ داشتن بخیل، مالی را بسبب بخل فراوان.
(1) - garah.
(2) - garuk.
(3) - gala.
(4) - Gula.
(5) - kul.
(6) - geru.
(7) - ghara.
(8) - gharai.
(9) - qur.
(10) - ghar.
(11) - geli.
(12) - goli.
(13) - guli.
(14) - gheuru.
(15) - gheuri.
(16) - gauri.
(17) - geryu.
(18) - gavri. (19) - این بیت با اندک تغییری در لغت فرس (ص254 و 284) به نام دقیقی یا لبیبی یا خسروانی هم آمده است.

گلو.

[گِ / گُ] (اِ) کنایه از خوردن و شهوت طعام :
مکن ز بهر گلو خویشتن هلاک و مرو
به صورت بشری ور به سیرت مگسی.
ناصرخسرو.
ایر و گلو، ایر و گلو کرد مرا دنگ و دلو
هرکه از این هر دو برست اوست اخی اوست کلو.
مولوی.
کآن گدایی که بجد می کرد او
بهر یزدان بود نی بهر گلو.مولوی.
ور بکردی نیز از بهر گلو
آن گلو از نور حق دارد علو.مولوی.
چون حقیقت پیش او فرج و گلوست
کم بیان کن پیش او اسرار دوست.
مولوی.
ای بسا ماهی در آب دوردست
گشته از حرص گلو مأخوذ شست.
مولوی.

گلو.

[گَ لُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 21هزارگزی شمال باختری ورزقان و 12500گزی ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 499 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و درخت تبریزی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 5هزارگزی خاور بستان آباد و 5هزارگزی راه شوسهء اردبیل به تبریز. هوای آن سرد و دارای 333 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 55000گزی جنوب باختری و 6000گزی باختر راه فرعی کهنوج به میناب. هوای آن سرد و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرما است. شغل اهالی زراعت است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلو.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهر بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 18000گزی باختر میناب و 5000گزی شمال راه فرعی بندرعباس به میناب. هوای آن گرم و دارای 250 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و خرماست. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوآونگ.

[گَ وَ] (اِخ) (گلوانگور) ده کوچکی است از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 54000گزی خاور سعیدآباد و 2000گزی شمال راه فرعی بافت به سیرجان. دارای 10 تن سکنه است و سکنهء آن از طایفهء بچاقچی هستند. مزارع میان دوآب، مکی، ده عیش و ده حسن جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوافشار.

[گُ / گَ اَ] (نف مرکب) نعت فاعلی از گلو افشاردن. || (حامص مرکب) از گلو افتادن. خفه کردن. کشتن بی ذبح: المخنقة؛ گوسفندی که به گلوافشار کشته شود. (دهار) (مهذب الاسماء).

گلو افشاردن.

[گُ / گَ اَ دَ] (مص مرکب)خفه کردن. فشردن گلو. کشتن بی ذبح.

گلوان.

[گُ] (اِ) نام یکی از محصولات بلوط و این نام در سردشت متداول است. (مؤلف). قلقاف. گل گاو.

گلوان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 8هزارگزی جنوب باختری نقده و 2500گزی جنوب خاوری راه شوسهء نقده به بانه. هوای آن سرد و دارای 317 تن سکنه است. آب آن از دره و چشمه و محصول آن غلات، توتون و چغندر است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 6هزارگزی خاور راه شوسهء ارومیه به سلماس. هوای آن معتدل و دارای 70 تن سکنه است. آب آن از نازلوچای و محصول آن غلات، توتون، کشمش و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوانس.

[گَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 31هزارگزی شمال باختری خوی و 4500گزی شمال خاوری راه شوسهء خوی به سیه چشمه. هوای آن سرد و دارای 764 تن سکنه است. آب آن از چشمه و کوهستان و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوئی.

[گُ / گَ] (ص نسبی) رجوع به گلویی شود.

گلوئیه.

[گَ ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 79000گزی جنوب ساردوئیه و 10000گزی خاور راه فرعی بافت به جیرفت. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوئیه.

[گَ ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاه کوه بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 97000گزی جنوب بافت، سر راه مالرو کوشک به ده سرد. هوای آن سرد و دارای 15 تن سکنه است. مزرعهء ده نو جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلو بازبریدن.

[گُ / گَ بُ دَ] (مص مرکب) جدا کردن سر از بدن. ذبح. و رجوع به گلو بریدن شود.

گلوباغ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 92هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 15هزارگزی شمال خاوری درح. هوای آن گرم و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل و بته.

[گُ لُ بُ تَ / تِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در تداول عامه، نقش و نگار گلین در جامه و غیره. نقش رنگارنگ از گل در جامه، پارچه، گچ بری و غیره.

گلوبر.

[گُ / گَ بُ] (نف مرکب) برندهء گلو. گلوبرنده. در تداول عامه، سوزندهء گلو.

گلوبر.

[گِ لُ بِ] (اِخ)(1) یوهان ردلف (1604 - 1668 م.). طبیب و شیمی دان آلمانی. در کارلشتات (باویر)(2) به جهان آمد، وی خاصیت طبی سولفات دو سود را کشف کرد که به نام نمک گلوبر خوانده شد.
(1) - Glauber, Johann Rudolf.
(2) - Karlstadt (Baveire).

گلو بریدن.

[گُ / گَ بُ دَ] (مص مرکب)گلو بازبریدن. قطع کردن و بریدن گلو. بسمل کردن. جدا کردن سر از بدن. سر بریدن. تعییق. ذبح: تذکیه؛ گلو بریدن گوسپند و جز آن. (منتهی الارب) :
به نشکرده ببرید زن را گلو
تفو بر چنان ناشکیبا تفو.ابوشکور.
ابوالمظفر شاه چغانیان که برید
به تیز دشنهء آزادگی گلوی سؤال.منجیک.

گلوبسته.

[گُ / گَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کنایه از ساکت و خاموش. (آنندراج) :
چو فریاد را در گلو بست راه
گلوبسته به مرد فریادخواه.نظامی.

گل و بلبل.

[گُ لُ بُ بُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ترکیبی است که شاعران از آن سخن گویند و بویژه در غزلها بلبل را شیفتهء گل دانند و خوانندگی او را برای گل پندارند. در بیشتر غزلهای شاعران ایران وصف گل و بلبل بکرات آمده است، چنانکه هم اکنون این موضوع از مضامین مبتذل بشمار می آید و به همین سبب برخی از خارجیان ایران را کشور گل و بلبل نامیده اند.

گلوبند.

[گُ / گَ بَ] (اِ مرکب) گردن بند. سینه ریز. مخنقه. (دهار) (زمخشری). هِجار. (منتهی الارب).

گلوبندک.

[گَ بَ دَ] (اِخ) نام محله ای است در جنوب تهران. گلبندک هم می گویند.

گلوبندگی.

[گُ / گَ بَ دَ / دِ] (حامص مرکب) شکم خوارگی. شهوت طعام :
ز ده گونه ریچال و ده گونه با
گلوبندگی هر یکی را سزا.ابوشکور.
رجوع به گلوبنده شود.

گلوبنده.

[گُ / گَ بَ دَ / دِ] (ص مرکب)تابع حلق و شکم و مرد بسیارخوار. (انجمن آرا). شکمباره. شکم خواره. آنکه بندهء شکم خود باشد. طبل خواره :
ممانید بر کهتران کار خوار
گلوبندگان را بگیرید بار.اسدی.
هر بنده ای که او را بخرند و بفروشند آزادتر از آن کس دان که گلوبنده بود... و گلوبنده همیشه بنده بود. (از قابوسنامه).

گل و بوته.

[گُ لُ تَ / تِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) نقش و نگار بر روی کاغذ و جامه و پارچه های ابریشمین و امثال آن. و رجوع به گل و بته شود.

گلوبولین.

[گُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1) آلبومین. که در داخل سلولها مانند لوکوزین(2) و بعض فلاژله ها و ویتلوس(3) تخم و غیره مشاهده میشود. (جانورشناسی تألیف فاطمی ج1 ص13).
(1) - Globuline.
(2) - Leucosine.
(3) - Vitellus.

گلوپیچ.

[گُ / گَ] (نف مرکب) آنچه در گلو پیچد. پیچنده و گیرکننده در گلو. خفه کننده :
چه می پیچی در این دام گلوپیچ
که جوزی پوده بینی در میان هیچ.
نظامی.

گلوتر.

[گُ / گَ تَ] (اِ مرکب) میوهء تر و تازه، چون: خیار و هندوانه و انگور و خربزه و آلو و غیره... میوه تازه که مهمان و مسافر را پیش آرند. (مؤلف).

گلو تر کردن.

[گُ / گَ تَ کَ دَ] (مص مرکب) نوشیدنی یا میوه تر و تازه خوردن. و رجوع به گلوتر شود.

گلوترکن.

[گُ / گَ تَ کُ] (نف مرکب)گلوترکننده از آشامیدنی یا میوه. میوه تازه که گلو را تر کند. ترکننده گلو. تازه و خنک کننده گلو مانند میوه و... (یادداشت مؤلف). رجوع به گلو تر کردن و گلوتر شود.

گلوتم.

[گَ تُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 15000گزی خاور مسکون و 15000گزی خاور راه شوسهء بم به سبزواران. دارای 5 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوتنگ.

[گُ / گَ تَ] (ص مرکب) آنچه گلوی آن تنگ باشد. و در اینجا کنایه از نفس گیرنده و فشاردهندهء گلوست :
نفس بردار از این نای گلوتنگ
گره بگشای از این پای کهن لنگ.نظامی.

گلوته.

[گُ تَهْ] (اِ مرکب) کلاهی باشد گوشه دار پرپنبه که بیشتر بجهت طفلان دوزند و گوشه های آنرا در زیر چانهء ایشان بندند و وجه تسمیه اش خود ظاهر است. (برهان) (آنندراج).

گلوج.

[گَ] (اِ) نانی که در آتش یا خاکستر تنور افتاده و سوخته باشد. (شعوری ج2 ورق 293) :
هرکه را خشم کرد شد مفلوج
شده محتاج کهنه ها و گلوج.
لطیفی (از شعوری).

گلوجار.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رمشک بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 45000گزی شمال باختری ساردوئیه و 17000گزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوجک.

[گَ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 15000گزی جنوب کهنوج و 15000گزی شمال راه مالرو رمشک به مارز. دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوجه.

[گُ جَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 22500گزی جنوب باختری ورزقان، کنار راه ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 529 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه.

[گُ جَ / جِ] (اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع در 6هزارگزی جنوب باختری هروآباد و 3500گزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن معتدل و دارای 377 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه.

[گُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 32هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 5هزارگزی راه شوسهء تبریز به میانه. هوای آن سرد و دارای 336 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و تربیت زنبورعسل است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه.

[گُ جَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد واقع در 17500گزی شمال آغ کند و 11هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن معتدل و دارای 308 تن سکنه است. آب آن از چهار رشته چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، سردرختی و سنجد است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه.

[گُ جَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 14هزارگزی شمال باختری اهر و 4500گزی ارابه رو تبریز به اهر. هوای آن معتدل و دارای 171 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه.

[گُ جَ / جِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد واقع در 16هزارگزی خاوری هشجین و 31هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه. هوای آن معتدل و دارای 69 تن سکنه است. آب آن از سه رشته چشمه و محصول آن غلات و سردرختی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه.

[گُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 15500گزی شمال خاوری قره آغاج و 29هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 67 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات و بزرک است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. در دو محل به فاصلهء هزارگزی به نام گلوجهء بالا و پائین مشهور و سکنهء گلوجه پائین 26 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه اسلام.

[گُ جَ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوج تپهء بخش ترکمان شهرستان میانه واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری بخش و 6هزارگزی راه شوسهء میانه و تبریز. هوای آن معتدل و دارای 308 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه حسن بیگ.

[گُ جَ حَ سَ بِ](اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز، واقع در 35هزارگزی شمال باختری سراسکند و 15هزارگزی راه شوسهء تبریز و میانه. هوای آن معتدل و دارای 461 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه عدل.

[گُ جَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 30هزارگزی باختر سراسکند و 17هزارگزی راه شوسهء تبریز و میانه و 15هزارگزی راه آهن میانه و مراغه. هوای آن معتدل و دارای 461 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوجه محمدخان.

[گُلْ لو جَ مُ حَمْ مَ](اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 28هزارگزی شمال باختری سراسکند و 25هزارگزی راه آهن میانه و مراغه. هوای آن معتدل و دارای 443 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوچ.

[گُ] (اِ) چشمک و غمزهء با چشم. (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ورق 316) :
مگر بوده گلوچی اندر آن بزم
کشیده این چنین وضع آن پری شرم.
لطیفی (از شعوری).

گلوچان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدی بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 102000گزی خاور حاجی آباد و 3000گزی خاور راه مالرو بافت و میناب. هوای آن گرم و دارای 115 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوحنا.

[گُ حَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گاوکان بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 95000گزی جنوب خاوری مسکون، سر راه مالرو کروک به سبزواران. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوخی.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل واقع در 3000گزی شمال خاور بنجار، کنار راه مالرو جلال آباد به زابل. هوای آن گرم و معتدل و دارای 554 تن سکنه است. آب آن از رودخانه هیرمند و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلودرد.

[گُ / گَ دَ] (اِ مرکب) درد گلو. ناراحتی در گلو :
گلودرد آفاق را از عیار
لعابی زجاجی دهد روزگار.نظامی.

گلودره.

[گِ دَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان واقع در 10500گزی خاور کوزران، کنار راه فرعی کوزران به کرمانشاه. هوای آن سرد و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از سراب سرمستی و محصول آن غلات، حبوبات، دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلودن.

[گُ دَ] (مص) پر کردن. (آنندراج). انباشتن و پر کردن. (ناظم الاطباء).

گلوده.

[گُ / گَ دِهْ] (نف مرکب) گلودهنده. || گلو به بند عشق داده و هنوز هم این لغت در زبانها هست که گویند گلوی فلان پیش فلان گیر کرده :
تشنه ای را که او گلوده توست
آب در ده که آب درده توست.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص176).
یعنی تشنه ای را که گلویش در بند عشق توست، آب وصال در ده زیرا او هم در عوض، آب دهندهء توست. (حاشیهء هفت پیکر وحید ص169).

گلور.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان لنگا شهرستان شهسوار واقع در 35000گزی جنوب خاوری شهسوار و 2000هزارگزی راه شوسهء شهسوار به چالوس. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گل وران.

[گُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناوه کش بخش چگنی شهرستان خرم آباد واقع در 180هزارگزی خاور سراب دوده و 2هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. هوای آن معتدل و دارای 90 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء خرم آباد و محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. پل مخروبه از آثار قدیم روی رودخانه خرم آباد وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلورد.

[گِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان پی رجه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 48000گزی شمال کیاسر و 24000گزی بهشهر. هوای آن معتدل و دارای 450 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، ارزن و عسل است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلورد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گلیجان بخش مرکزی شهرستان ساری واقع در 23000گزی جنوب ساری، کنار رودخانهء تجن. دارای 275 تن سکنه و هوای آن معتدل است. آب آن از رودخانهء تجن و درهء محلی و محصول آن غلات، مرکبات، برنج، پنبه و عسل است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی و ابریشمی است. راه مالرو دارد. گله داران در تابستان به ییلاق برنت سوادکوه میروند. زراعت برنج کنار رودخانهء تجن معمول است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل ورده.

[گُ وَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 209هزارگزی جنوب خاوری قاین. هوای آن گرم و دارای 21 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شلغم است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل ورزه.

[گُ وَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاریز نوبخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 26هزارگزی شمال باختری تربت جام و 3هزارگزی باختر راه مالرو عمومی تربت جام به فریمان. هوای آن معتدل و دارای 77 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گل ورک.

[گُ وَ رَ] (اِ مرکب) نام یک قسم خاری گلدار. (ناظم الاطباء).

گل ورن.

[گُ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 8500گزی شمال خاوری قره آغاج و 27هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه. هوای آن معتدل و دارای 271 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوریزه.

[گَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان اربعه پائین (سفلی) بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد واقع در 55000گزی جنوب فیروزآباد و 3000گزی راه مالرو هنگام به فیروزآباد. هوای آن گرم و دارای 73 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، خرما و لیمو است. شغل اهالی زراعت و باغداری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلوز.

[گَ](1) (اِ) یا گلوژ. فندق. || چلغوزه. || بادام کوهی. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (الفاظ الادویه). و رجوع به گلوژ شود.
(1) - رشیدی در ذیل گلوژ به کسر اول و فتح لام دانسته.

گلوزر.

[گَ زَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاه کوه بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 85000گزی جنوب خاوری بافت، سر راه مالرو ده سرد به اسفندقه. دارای 3 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوژ.

[گِ] (اِ) فندق و معرب آن جلوز است و بمعنی بادام خطاست. || چلغوزه نیز گفته اند. (آنندراج) (انجمن آرا). و رجوع به گلوز شود.

گلوسالار.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان خذمان شهرستان رفسنجان واقع در 39000گزی خاور رفسنجان و 11000گزی شمال راه شوسهء رفسنجان به کرمان. هوای آن سرد و دارای 650 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، لبنیات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوستان.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت واقع در 12000گزی باختر ساردوئیه و 4000گزی شمال راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. هوای آن سرد و دارای 180 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلو سرخ.

[گُ / گَ سُ] (اِ مرکب) مری و آن معده آدمی و شکمبهء حیوان است چسبیده به حلقوم. (ولف). غلقمه. (منتهی الارب): فؤاد؛ آنچه به گلو سرخ آویخته باشد از گلو و شش و دل. (منتهی الارب).

گلوسستر.

[گِ سِ تِ] (اِخ)(1) شهری است در انگلستان که 67300 تن سکنه دارد و در کنار بندر سورن(2) واقع شده، کلیسای بزرگ و کارخانه پشم و چوب دارد.
Glocester. یا
(1) - Gloucester
(2) - Severn.

گلوسنگ.

[گَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 69000گزی جنوب خاوری مسکون و 5000گزی جنوب راه مالرو مسکون به کروک. دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوسوز.

[گُ / گَ] (نف مرکب) سوزندهء گلو. آنچه گلو را بسوزاند. || بغایت شیرین و خوش آینده، چه هر چیز که شیرین باشد گلو را میسوزاند. (آنندراج). در چراغ هدایت به معنی خوشنما و خوش آینده و در بهار عجم بمعنی شیرین آورده چرا که چیزی که بغایت شیرین باشد گلو را میسوزد، لهذا شیرین را گلوسوز گفتند و حسن گلوسوز، یعنی شیرین. عبارت است از حسن صبیح، در مقابله حسن ملیح که حسن سیاه و نمکین باشد. (غیاث) :
چون سرو قمریان همه گردن کشیده اند
در آرزوی شوق گلوسوز غبغبش.
صائب (از آنندراج).
هر کجا حسن گلوسوز تو منزل دارد
میتوان بوسه به رغبت ز لب بام گرفت.
صائب (از آنندراج).
صائب ز فکرهای گلوسوز من نماند
جا در بیاض گردن خوبان روزگار.
صائب (از آنندراج).

گلوسوهن.

[گَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ بخش حومه شهرستان مهاباد واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 22هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به سردشت. هوای آن سرد و دارای 118 تن سکنه است. آب آن از سیمین رود و محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلوسیاس.

[گْلُ / گِ لُ] (اِخ)(1) حاکم شهر آمفی پولیس بود. رجوع به ایران باستان ص1229 و 2027 شود.
(1) - Glaucias.

گلوسیدها.

[گْلو / گِ] (فرانسوی، اِ)(1)ترکیباتی هستند که از هیدرولیز آنها الدهیدوستن های چندالکلی تولید گردد. این ترکیبات را سابقاً به نام هیدراتهای کربن مینامیدند. مهمترین آنها که در شیرهء یاختهء نباتات وجود دارد عبارتند از: 1- گلوکزها یا آزها. 2- گلوکزها یا آزیدها. 3- پولی آزیدها. و رجوع به گیاه شناسی ثابتی صص116 - 126 شود.
(1) - Glucides.

گلوشجرد.

[گُ شِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه شهرستان ملایر واقع در 9000گزی شمال باختری شهر ملایر و 7000گزی شمال راه شوسهء ملایر به همدان. هوای آن معتدل و دارای 314 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و دیم است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیبافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل و شل.

[گِ لُ شُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در تداول عامه، بر زمین پر گل و لای اطلاق شود و کلمهء شل بمعنی روان خلاف سفت است، چنانکه پس از آمدن باران گویند: کوچه گل و شل است.

گلوشو.

[گْلُ / گِ لُ شُ] (اِخ)(1) گلاوشاو. شهری است در آلمان (ساکس) که 35000 تن سکنه دارد. دارای صنایع بافندگی و ماشینی است.
(1) - Glauchau.

گلوشه.

[گَ شَ / شِ] (اِ) زخم. (شعوری ج2 ورق 306) :
ز تیغ غمزه شد صد پاره سینه
بباید بر گلوشه لطف مرهم.
ابوالمعالی (از شعوری).

گلوفروآمدگی.

[گُ / گَ فُ مَ دَ / دِ](حامص مرکب) علتی است که در گلو پدید آید و آنرا اطبا خناق گویند. (شعوری ج2 ورق 208).

گلوفشار.

[گُ / گَ فَ / فِ] (اِ مرکب) قلاده و گلوبند. (ناظم الاطباء).

گلوک.

[گِ] (ص) در تداول گناباد خراسان، گل آلود. گویند: این آب گلوک است.

گلوک.

[گُ] (اِ) نوعی از حبوبات که گاو دشتی خورد. (از شعوری ج2 ورق 320).

گلوک.

[گْلو / گِ] (اِخ)(1) کریستف ویلیبالد (1714 - 1787 م.). آهنگساز آلمانی که در وایدنوانگ(2) متولد شد. وی مصنف اپرای ارفه(3)، آلسست(4) و... بود. او اپرا را بشیوهء ساده و هیجان انگیز طبیعی درآورد. عظمت سبک خود را در زبردستی در انشاء مشخص کرد و مدتی را در فرانسه تحت حمایت ماری انتوانت بسر برد.
(1) - Gluck, Christoph Willibald.
(2) - Weidenwang.
(3) - Orphee.
(4) - Alceste.

گلوکان.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش نصرت آباد شهرستان زاهدان واقع در 92000گزی جنوب خاوری نصرت آباد و 15000گزی شمال راه فرعی بم به خاش. هوای آن گرم و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوکز.

[گْلو / گُ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از مادهء قندی در بعض میوه ها، این ماده در اغلب میوه ها و عسل یافت میشود. این ماده قندی بوسیلهء مواد غذائی و خوراکی داخل بدن شده و بشکل گلیکوژن در کبد و عضلات ذخیره میگردد. بدن سالم قادر به جذب مقدار زیادی قند بوده بدون اینکه اثر پیدایش قند در ادرار ظاهر شود، در صورتی که در اشخاص مبتلا به مرض قند خوردن و جذب آن نیز ممکن میباشد. گلوکز یکی از مهمترین اغذیهء مولد انرژی است و از نظر درمان شناسی نیز دارای خاصیت ضد سم و بخصوص مدر میباشد و آنرا بشکل سرم گلوکزه ایزوتونیک یا هیپوتونیک به کار میبرند. (درمان شناسی تألیف عطایی ص440).
(1) - Glucose, Glycose.

گلوگاذر.

[گَ ذِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هنزا بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 24000گزی شمال باختری ساردوئیه و 8000گزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوگاه.

[گُ / گَ] (اِ مرکب) محل گلو و حلقوم. (ناظم الاطباء). حنجره. (ملخص اللغات) :
حلق بگرفتش مانندهء نَسناسی
برنهادش به گلوگاه چنان داسی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص205).
زبان و گلوگاه و یک نیمه تن
فرودوخت با گردن کرگدن.اسدی.
داشت لقمان یکی کریچهء تنگ
چون گلوگاه نای و سینهء چنگ(1).سنائی.
ساقی آن عنبرین کمند امروز
در گلوگاه ساغر افشانده ست.خاقانی.
زبان بند کن تا سر آری بسر
زبان خشک به تا گلوگاه تر.نظامی.
|| بغاز. مضیق. || آن جزء از ساق گیاه که بریشه پیوسته است(2). (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: تنگ.
(2) - Collet.

گلوگاه.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرویزن بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 7000گزی جنوب خاوری ساردوئیه، سر راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوگاه.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس واقع در 60000گزی جنوب باختری حاجی آباد و 5000گزی جنوب راه مالرو طارم به فورک. دارای 30 تن سکنه است. مزرعهء سرای جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلوگاه.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حاجی آباد ایزدخواست بخش داراب شهرستان فسا واقع در 47000گزی جنوب راه داراب به دردشت و ایزدخواست. دارای 11 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلوگاه.

[گَ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان پنج هزار بخش بهشهر شهرستان ساری واقع در 27000گزی خاور بهشهر بین راه آهن و راه شوسهء. هوای آن معتدل و دارای 5350 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه محلی و محصول آن برنج، غلات، پنبه، مرکبات، صیفی، توتون و سیگار است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. دارای دفتر پست و تلگراف در راه آهن است. دبستان و نگهبانی، پزشک بهداری و در حدود 30 باب دکان نیز دارد. ایستگاه راه آهن در شمال آبادی بین ایستگاه تیرتاش و بندر گز به نام گلوگاه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلوگاه.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل واقع در 38000گزی جنوب بابل. هوای آن معتدل و دارای 210 تن سکنه است. آب آن از سجادرود و محصول آن برنج، مختصر چای و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. دبستان دارد و در تابستان سکنه به ییلاق شیخ موسی میروند. از طرف مالکین محل، بنائی برای بهداری احداث شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلوگرد.

[گِ گِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان بازفت بخش اردل شهرستان شهرکرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل و گردن.

[گَ لُ گَ دَ] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول عامه بر مجموعه گردن و گلو اطلاق شود: گل و گردن زیبایی دارد.

گلوگرفتگی.

[گُ / گَ گِ رِ تَ / تِ](حامص مرکب) گرفتگی آواز. (ناظم الاطباء). عمل گلو گرفتن. حالتی که به مردم گریان دست دهد چون گریه نگه دارند. صَهل. (منتهی الارب).

گلو گرفتن.

[گُ / گَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کنایه از آهنگ خفه کردن و کشتن. || کنایه از انتقام گرفتن :
آنگاه بیابند داد هر کس
مظلوم بگیرد گلوی ظلام.ناصرخسرو.
بیگنهی تات کار پیش نیاید
وآنگه کت تب گلو گرفت گنهکار.
ناصرخسرو.
ور حسد گیرد ترا در ره گلو
در حسد ابلیس را باشد غلو.مولوی.

گلوگرفته.

[گُ / گَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) صداگرفته و نفس گرفته. || خفه شده. || هر چیزی که گلوی آن را مسدود کرده باشند. خفه کرده. (ناظم الاطباء).

گلوگرو.

[گِ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد واقع در 24000گزی باختر بروجن و 12000گزی راه غله بناغان. هوای آن معتدل و دارای 165 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات آبی و دیمی است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل و گشاد.

[گَ لُ گُ] (ص مرکب، از اتباع) سخت فراخ. نه به اندام: شلوار گل و گشاد.

گلوگو.

[گْلُ گِ لُ گُ] (اِخ)(1) این شهر را به آلمانی گلوگاو(2) خوانند. شهری است به لهستانی «سیلسی»(3) کنار ادر(4). دارای 26000 تن سکنه است.
(1) - Glogow.
(2) - Glogau.
(3) - Sillesie.
(4) - Oder.

گل و گوش.

[گَ لُ] (اِ مرکب، از اتباع) سر و گوش.
- دست به گل و گوش کسی کشیدن؛ نوازش دادن یا ملاعبه.

گلوگه.

[گُ / گَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف گلوگاه :
افغان چگونه کرد تواند از آنکه هست
پیچیده در گلوگه او رشته سر بسر.
مسعودسعد.
رجوع به گلوگاه شود.

گلوگیر.

[گُ / گَ] (نف مرکب) خفه کننده و قطع کنندهء نفس. (ناظم الاطباء) :
میترسم از این کبود زنجیر
کافغان کنم آن شود گلوگیر.نظامی.
جگرتاب شد نعره های بلند
گلوگیر شد حلقه های کمند.نظامی.
چون گلوگیر است زخم عشق تو
من چگونه پیش زخمت دم زنم.عطار.
|| هر غذای بدمزه و نامطبوع که در راه گلو میماند و به اشکال هضم میگردد. (ناظم الاطباء) :
به دارا رساند از سکندر جواب
جوابی گلوگیر چون زهر ناب.نظامی.
اهل شهر بردسیر هیچ لقمه ای از این گلوگیرتر نیابد. (تاریخ سلاجقهء کرمان). || چیزی زمخت که گلو را بگیرد چون مازو و هلیله و مانند آن. (آنندراج). || گس. قابض. عفص :شراب گلوگیر معده را قوی گرداند و طبع را خشک کند و بول بسیار آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). گلوگیر، قابض باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آبی گلوگیر و سیب گلوگیر و انار نارسیده اندرمزند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اندر شراب گلوگیر بیزند و بکوبند و بر آن موضع نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || امرود جنگلی. (ناظم الاطباء) : مریخ دلالت دارد بر هر درختی تلخ... و امرود گلوگیر و عوسج. (التفهیم ابوریحان بیرونی). || کنایه از مردم طامع و سمج و ناهموار که همه کس از او نفرت کنند. (آنندراج). || مدعی. (ناظم الاطباء).

گلوگیر شدن.

[گُ / گَ شُ دَ] (مص مرکب) راه گلو را گرفتن. دشوار از گلو فرورفتن. بشاعه. بشع. (تاج المصادر بیهقی).

گلوگیری.

[گُ / گَ] (حامص مرکب) عمل گلوگیر. رجوع به گلوگیر شود.

گل و گیس.

[گَ لُ] (اِ مرکب، از اتباع)موی سر و زلف. مجموعه مو. انبوه موی سر.
- گل و گیس یکدیگر را کندن یا گل و گیس -کسی را کندن؛ گل و گیس ضعیفه را کند.

گلول.

[گُ] (اِ) نخ پنبه ای رشته شده. || نوعی از حبوبات است که دانه های سیاه دارد که کاوک هم میگویند. (شعوری ج2 ورق 321).

گل و لای.

[گِ لُ] (اِ مرکب، از اتباع) پس از طغیان آب در رودخانه یا نهر مقداری رسوبات از خود باقی گذارد که آنرا گل و لای خوانند. عَجَل. (منتهی الارب): تَسمیل؛ گل و لای آوردن دلو از چاه. ضطیط و ضطط؛ گل و لای سخت. تقن؛ گل و لای چاه. فراش؛ گل و لای خشک شده بر روی زمین. (منتهی الارب).

گلوله.

[گُ لو لَ / لِ] (اِ) غلوله. قیاس شود با هندی باستان گلاو(1) (عدل، لنگه)، کردی گلور(2)، گولوک(3) (گلوله)، ایضاً کردی، کلول(4)(لوله، غلطیدن، سقوط سخت) و ایضاً کردی، گولوله(5). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). غلوله که گروهه ریسمان و غیره باشد. (برهان) (آنندراج). مهره. بندقه. پاره ای از سرب یا دیگر فلز گردکرده که در سلاحهای ناری به کار برند. زواله. غالوک.
(1) - glav.
(2) - gulur.
(3) - gulok.
(4) - kilul.
(5) - gulule.

گلوله باران کردن.

[گُ لو لَ / لِ کَ دَ](مص مرکب) گلوله باران کردن کسی را؛ افکندن گلوله به کسی از هر طرف. انداختن گلوله کسی را از هر سو. رجوع به گلوله شود.

گلوله پیچ کردن.

[گُ لو لَ / لِ کَ دَ](مص مرکب) چیزی را سخت و سفت و گرد بستن بشکل گلوله: چادرشب را گلوله پیچ کرد.

گلوله خوردن.

[گُ لو لَ / لِ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) برخورد کردن گلوله به کسی.

گلوله رس.

[گُ لو لَ / لِ رَ / رِ] (اِ مرکب)هدف گلوله. آخرین نقطه ای که گلوله بدانجا برسد. آنجا که گلوله بدان تواند رسید.

گلوله زدن.

[گُ لو لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب) انداختن گلوله. پرتاب کردن گلوله.

گلوله زن.

[گُ لو لَ / لِ زَ] (نف مرکب)آنکه گلوله را اندازد.

گلوله کردن.

[گُ لو لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) مدور کردن. گرد کردن. بشکل گلوله درآوردن. || مجازاً خوردن غذایی و این را در حال تعریض گویند: بشین غذا را گلوله کن، یعنی زهرمار کن.

گلولهء گرم.

[گُ لو لَ / لِ یِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به گولهء گرم شود.

گلوم.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد که در 6هزارگزی شمال باختری مشهد در کنار کشف رود واقع است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 137 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلومن.

[گْلُمْ مِ / گِ لُمْ مِ] (اِخ)(1) گلوما. بزرگترین شط نروژ که دارای 567 کیلومتر طول است و وارد اسکاژر راک(2) میشود.
(1) - Glommen.
(2) - Skager Rak.

گلون آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان که در 21هزارگزی خاور اصفهان، متصل به راه شوسهء اصفهان و یزد واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه آن 100 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلون آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند. هوای آن معتدل و سکنهء آن 76 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع لجن آباد بالا و پایین و کلاته نو و سنگ سفید جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلوند.

[گَلْ وَ] (اِ) مرسله را گویند یعنی هر چیز که بطریق تحفه و هدیه بجایی فرستند. || چیزی باشد که آنرا مانند گلوبند از جوز و انجیر سازند و بجایی فرستند. آنرا گلونده نیز گویند. (از برهان) (آنندراج) :
خواجهء ما، ز بهر گنده پسر
ساخت از خایهء شتر، گلوند.طیان.
تحفهء دوستانت را گردون
از مه و مهر ساخته گلوند.
شمس فخری (معیار جمالی).

گلوند.

[گَلْ وَ] (اِخ) نام کوهی است. (برهان) (آنندراج).

گلونوک.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 42هزارگزی شمال باختری بیرجند واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه آن 56 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلوه.

[گُ] (اِ) سوراخ تنور نان پزی را گویند. (برهان).

گلوی.

[گِ] (اِ) کنگرهء ستون را گویند. (آنندراج).

گلوی.

[گُ / گَ] (اِ) گلو :
ز دیدار خیزد هزار آرزوی
ز چشم است گویند رژدی گلوی.
ابوشکور (لغت فرس ص 98 و 99).
و رجوع به گلو شود.
- گلوی لب گرفتن؛ کنایه از خاموش گردانیدن. (آنندراج) :
شریان ز پوست پر کن و بر کام تیغ نه
لب را گلو مگیر، ز قاتل امان مخواه.
عرفی (از آنندراج).

گلوی آسیا.

[گُ / گَ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سوراخ وسط آسیا را گویند که دانه از آن راه ریزند تا آس گردد. (برهان) (آنندراج).

گلویج.

[گُ لَ وی] (اِخ) دهی است از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان که در 14000گزی جنوب باختر سنقر و 9000گزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به سنقر واقع است. هوای آن سرد و سکنهء آن 320 تن است. آب آنجا از سراب مخصوص تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، توتون و قلمستان و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. گلویج چشمهء مهمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلوی سرخ.

[گُ / گَ یِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سرخ روده را گویند و آن محل گذشتن آب و دانه است. (برهان) (آنندراج). مری، گلوی سرخ مردم و گوسپند و جز آن و آن سر معده و شکنبه است، چسبیده به حلقوم. (منتهی الارب).

گلویک.

[گَ لو یَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشکوه بخش تفت شهرستان یزد که در 50هزارگزی باختر یزد و 5هزارگزی خاور راه شاه آواز به نودوشن واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 186 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. این ده راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلویکی.

[گَ] (اِخ) تیره ای از ایل بلوچ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 93).

گلویه.

[گَ یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان گودهء بخش بستک شهرستان لار که در 30000گزی شمال بستک در دامنه کوه بناب واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 110 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و مختصر سبزیجات است. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلویی.

[گُ / گَ] (ص نسبی) منسوب به گلو.

گلویی.

[گِ] (اِ) گیلوئی. حاشیه بالای دیوار و زیر سقف در اطاق.

گله.

[گِ لَ / لِ] (اِ) پهلوی گیلک(1)(شکایت)، پازند گیله(2). ظاهراً از گیرذک(3) از گیرزک(4) (شکل جنوب غربی) از گرزکا(5)ظاهراً از اوستایی گرز(6)، هندی باستان گره(7)، گرهتی(8) (شکایت کردن، عارض شدن)، کردی گلی(9) (شکایت) جیر (دعوی) استی غرزوم(10)، گرزین(11) (ناله کردن). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). شکوه و شکایت. (برهان). شکایت. (غیاث). رنجش. (اوبهی). شکوی. (منتهی الارب): اشتکاء؛ از کسی گله داشتن. (زوزنی). شکیة : بیشتر مردمان از پادشاهی او [ ملک هیاطله ] بگریختند و بنزدیک فیروز شدند و گله کردند (از ستم ملک هیاطله). فیروز رسولی فرستاد و گفت... این خلق به گله همه سوی من آمدند و فریاد همی خواهند از تو. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
زلف گویی ز لب نهازیده ست
به گله سوی چشم رفتستی.طیان.
بدو گفت خاقان که ما را گله
ز بخت است و کردم به یزدان یله.فردوسی.
مادرش گفت پسر زایم سرو مه زاد
پس مرا این گله و مشغله از مادر اوست.
فرخی.
فاخته وقت سحرگاه کند مشغله ای
گویی از یارک بدمهر است او را گله ای.
منوچهری.
همیشه دانش از او شاکر است و زر به گله
از آن که کرد مر این را عزیز و آن را خوار.
عنصری.
از گردش گیتی گله روا نیست
هرچند که نیکیش را بقا نیست.ناصرخسرو.
دور باش ای خواجه زین بیمر گله
کت نیاید چیز حاصل جز گله.ناصرخسرو.
ز روزگار نداریم هیچگونه گله
که سخت حزم و بانعمت و تن آساییم.
مسعودسعد.
چون کار فراقشان روایت کردند
با گل گله های خود حکایت کردند.سنائی.
اگر نگویم مشک و گلی شوی به گله
گردن کنی ول و گویی به من سبک نگری.
سوزنی.
گله از چرخ نیست از بخت است
که مرا بخت در سر اندازد.خاقانی.
ای جان من تا کی گله
یک خر تو کم گیر از گله.مولوی.
ما نداریم از رضای حق گله
عار ناید شیر را از سلسله.مولوی.
گر گله از ماست شکایت بگوی
ور گنه از توست غرامت بیار.
سعدی (طیبات).
لاف عشق و گله از یار زهی لاف دروغ
عشقبازان چنین مستحق هجرانند.حافظ.
دل از کرشمهء ساقی به شکر بود ولی
ز نامساعدی بختش اندکی گله بود.حافظ.
گله ام از دگران است و بدو بندم جرم
رنج آهو نه ز صیاد بود کز رسن است.
قاآنی.
-امثال: چیزی که عوض دارد گله ندارد.
گله از دوستان خیزد.
گله از دوستان عیب است.
هرچه عوض دارد گله ندارد.
(1) - gilak.
(2) - gila.
(3) - girdhak.
(4) - girzak.
(5) - grza-ka.
(6) - garez.
(7) - garh.
(8) - garhate.
(9) - gili.
(10) - gharzum.
(11) - garzin.

گله.

[گِ لَ / لِ] (اِ) دانهء انگور که از خوشه جدا افتاده باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (آنندراج) (الفاظ الادویه). دانه های میوه ای که آب دارد و دارای پوستی تنک باشد و چون دانهء انگور و دانهء تاجریزی و دانهء انار و دانهء زغال اخته و زرشک و ترنجبین و مانند آن. (مؤلف). || راهی که در میان دو کوه واقع شده باشد. (برهان) (فرهنگ رشیدی). درغاله نیز گویند. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (آنندراج). درغاله اصل در آن دره و غاله یعنی غار و دره بوده است. (آنندراج).

گله.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ] (اِ) گله و رمهء گوسفند و شتر و خر و گاو و آهو و امثال آن باشد. (برهان). گله اسپ و شتر و گاو و گوسفند و در قوشخانهء پادشاهان هندوستان گله گلنگ و گله قرقره نیز گویند. (آنندراج): اعرم؛ گله بز. (منتهی الارب). جول؛ گلهء شتران و شترمرغان و گوسپندان. جمه؛ گله شتران. جلمد؛ گلهء بزرگ شتران. جزمه؛ یک گله از شتر. جماله؛ گلهء شتران نر. خرقه؛ گلهء ملخ. خذروف؛ گلهء شتران. خطر؛ گلهء شتران. خیط؛ گلهء شترمرغ. خیطی؛ گلهء شترمرغ. خنطوله؛ گلهء گاو و شتر و ستور. دیکساء؛ گله ای بزرگ از گوسپندان و چهارپایان. رأب؛ گلهء هفتاد شتر. صِوار؛ گلهء ماده گاوان. صیار؛ گلهء گاوان. عَجاجَة؛ گلهء بزرگ از شتران. عانة؛ گلهء خرگور. علابط، عُلبط، عُلبطة؛... گلهء گوسفند از پنجاه تا هر قدر که باشد. مِنسِر یا مَنسِر؛ گلهء اسب از 30 تا 40 و یا از 40 تا 50 یا تا 60 یا از صد تا دو صد. ورد؛ گلهء مرغان. وَقِر؛ گلهء پانصد گوسپند. همهامه؛ گلهء بزرگ از شتران. هادیات؛ گله گاوان دشتی و جز آن که پیش پیش روند. هور؛ گلهء گوسپندان بدان جهت که از کثرت بعض بر بعض می افتد. هند؛ گلهء صد شتر یا اندکی زائد از صد یا اندکی از آن یا دو صد. (منتهی الارب).
ترکیب ها:
- گلهء آهو.؛ گلهء اسب. گلهء خر. گلهء خروس. گلهء زنان. گلهء زنبور. گلهء شتر. گلهء شترمرغ. گلهء کبوتر. گلهء گاو. گلهء گوسفند. گلهء مرغان. گله ملخ :
نماند ایچ در دشت اسبان گله
بیاورد چوپان به میدان گله.فردوسی.
وز آن پس برفتند سوی گله
کجا بود در دشت توران یله.فردوسی.
راستی گفتی که نره شیری بود
گلهء غرم و آهو اندر بر.فرخی.
همچنان کاین گلهء گور در این دشت فراخ
لشکر دشمن او خسته و افکنده جگر.
فرخی.
گلهء دزدان از دور بدیدند چو آن
هر یکی زایشان گفتی که یکی قَسْوره شد.
لبیبی (از تاریخ بیهقی).
هرکه در ره با گله ی خوکان رود
گرد و درد و رنج بیند زآن گله.ناصرخسرو.
در پناه حفظ تو از بهر ترتیب گله
گرگ در باب مصالح راز گوید با شبان.
ظهیرالدین فاریابی.
ز چوب زهر چون چوپان خبر داشت
چراگاه گله جای دگر داشت.نظامی.
گلهء ما را گله از گرگ نیست
کاین همه بیداد شبان میکند.سعدی.
مشو ز دعوت نفس شریر خود ایمن
که گرگ می نبرد گله را به مهمانی.قاآنی.
- امثال: از گله بز گر نصیب داشتن.
گرگ که به گله افتاد وای به یکه داران.
گله را راندند، فاطمه را بردند، شکر خدا را که بخیر گذشت.
گله مرد و غم شبان برخاست. خاقانی.
مثل گله گوسفند.

گله.

[گُلْ لَ / لِ] (اِ) آسمان گیری باشد و آن پارچه ای است که بر سقف خانه ها مانند سایبان بندند. (برهان).

گله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) کردی گول(1) (زلف زنان، دسته موی)، زازا گیله(2). (حاشیهء برهان تصحیح دکتر معین). زلف معشوق. (برهان)(3). زلف و موی مجعد. (آنندراج) :
گله گیلی کشان به دامانش
سرو را لوح در دبستانش.
نظامی (هفت پیکر ص337).
ز هر سو دیلمی کردن به عیوق
فروهشته گله چون زلف منجوق.نظامی.
شام دیلم گله که چاکر توست
مشکبو از کیایی در توست.
نظامی (هفت پیکر ص29).
|| موی جمع شده. (برهان). به این معنی با لام مشدد است.
(1) - gul.
(2) - gile. (3) - رشیدی و آنندراج ذکر کرده اند که بدین معنی بعضی بکاف تازی آورده اند.

گله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) غوزهء پنبه. (فرهنگ رشیدی). غوزهء پنبه و آنرا گوزغه نیز نامند. (آنندراج) (جهانگیری). جوزغه معرب آن است. (آنندراج).

گله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) ابزاری است در «تون» که نخهای تار از آن میگذرد. (گنابادی). نخهایی است که از وسط آنها تار کارگاه پارچه بافی رد میشود. (گناباد خراسان).

گله.

[گِ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج که در 35هزارگزی شمال راه شوسهء سنندج به مریوان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه آن 150 تن است. آب آنجا از چشمه ها تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گله.

[گُ لَ / لِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان دوآب بخش اردل شهرستان شهرکرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گله.

[گِ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورگ بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 46هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 175 هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به سردشت واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 350 تن است. آب آنجا از سیمین رود تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 70هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 22هزارگزی باختر راه شوسهء شاهزند به ازنا واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 488 تن است. آب آنجا از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلهار.

[] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیه قسمت طارم سفلی. (نزهة القلوب ص 65).

گل هاشم.

[گُ لِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به زبان شیرازی گلی را گویند که به یاسمین مشهور است و به عربی سجلاط به ضم گویند و به هندی چنبیلی خوانند. || گلی است سفید و زرد و کبود و شاخ شجر سفید آن اندک پیچدار و برگ آن اندک ریزهء طولانی بسیار لطیف و خوشبوی و بویش بیشتر از دو رنگ دیگر که زرد و کبود باشد. (آنندراج).

گله اوکان.

[گَ لِ اُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سوران شهرستان سراوان که در 28000گزی جنوب سوران و 3000گزی باختر راه مالرو سوران به دیرافشان واقع شده و 50 تن سکنه آن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج8).

گله بان.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ] (ص مرکب، اِ مرکب) نگهبان گله و شبان. (آنندراج). چوپان :
دوان آمدش گله بانی به پیش
به دل گفت دارای فرخنده کیش.
سعدی (بوستان).
چوبی بزرگ به رسم گله بانان به دست گرفته. (انیس الطالبین نسخهء خطی مؤلف ص34).

گله بان.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان یکانات بخش مرکزی شهرستان مرند که در 24هزارگزی شمال باختری مرند و 9هزارگزی راه شوسهء مرند به خوی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 790 تن میباشد. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، کرچک، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله بانی.

[گَ لَ / لِ / گ لْ لَ / لِ] (حامص مرکب) عمل گله بان. کار چوپان. چوپانی :
مباش غره و غافل چو میش سر در پیش
که در طبیعت این گرگ گله بانی نیست.
سعدی.
مرا گله بانی به عقل است و رای
تو هم گلهء خویش باری بپای.
سعدی (بوستان).

گله بردن.

[گِ لَ / لِ بُ دَ] (مص مرکب)شکایت کردن :
گله از دست ستمکاره به سلطان گویند
چون ستمکاره تو باشی گله پیش که بریم؟
سعدی (صاحبیه).
بهیچ روی نشاید خلاف رای تو کردن
کجا برم گله از دست پادشاه ولایت؟
سعدی (طیبات).

گله بند.

[گُ لَ / لِ بَ] (اِ مرکب) چون گلپیچ گیسوبند است. (گنجینهء گنجوی وحید دستگردی) :
لیلی گله بند باز کرده
مجنون گله ها دراز کرده.
(گنجینهء گنجوی ص336).

گله بیدان.

[گَ لَ / لِ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم که در 75000گزی جنوب خاوری راین و کنار راه شوسهء بم به جیرفت واقع شده است. جمعیت آن 3 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج8).

گله ترشی.

[گِلْ لَ / لِ تُ] (اِ مرکب)انگوری که در آب غوره نگاه دارند غیر فصل را. ترشی انگوری خاص که حب آن نسبتاً بزرگ و مایل به گردی است. ترشی که از انگور دانه دار مدور سفید یا سرخ کنند. ترشی که از گلهء انگور در سرکه افکنده کنند. (یادداشت مؤلف).

گله جار.

[گِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 32000گزی جنوب خاوری کرمانشاه، کنار رودخانهء قره سو و دامنهء کناررود واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 100 تن است. آب آنجا از آب درهء محلی و قره سو تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گله جار.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از بخش چوار شهرستان ایلام که در 5000گزی خاور چوار، کنار راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 75 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گله چال.

[گُ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دیه های استرآبادرستاق مازندران. (از ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 171).

گله چاه.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنکی شهرستان زابل که در 6000گزی شمال باختری ده دوست محمد نزدیک مرز افغانستان به جلگه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 337 تن است. آب آنجا از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گله چران.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ چَ] (نف مرکب) چراننده گله. چوپان. شبان. و رجوع به گله شود.

گله چرانی.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ چَ](حامص مرکب) عمل چرانندهء گله. شبانی.

گله چشمه.

[گُ لَ / لِ چَ مَ / مِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد که در 42هزارگزی شمال باختری فریمان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 44 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گله چشمه بالا.

[گُ لَ / لِ چَ مَ / مِ] (اِخ)دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 30هزارگزی باختر بیرجند واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 32 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گله خر.

[گَلْ لَ / لِ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بهبهان که در 12هزارگزی شمال باختری بهبهان و 3هزارگزی شمال راه شوسهء بهبهان به اهواز واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 220 تن است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، کنجد، برنج، حبوبات، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج6).

گله خیر.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه که در 11500گزی شمال خاوری هشتیان و 4هزارگزی شمال ارابه رو منگول به هشتیان واقع شده است. هوای آن سرد و دارای 147 تن سکنه است. آب آنجا از نهر غازان تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله دار.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ] (نف مرکب) دارندهء گله. آنکه گله را محافظت کند :
گله دار و چوپان همه کشته شد
سر بخت ایرانیان گشته شد.فردوسی.
آنکه گوسفندها را نگاهداری کند بمنظور پرورش و ازدیاد. نگاهبان گله. و رجوع به گله داری شود :
گله دار اسبان من پیش توست
خداوند اسبان بتن خویش توست.فردوسی.
گله دار اسبان افراسیاب
به بیشه درون سر نهاده به خواب.فردوسی.
گله داران بجستند و جان را گرفتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 262). گروهی از گله داران در میان رود غزنین فرودآمده و گاوان بدانجا بداشته. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 261)

گله دار.

[گَ لَ / لِ / گ لْ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان هندمینی بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 109گزی خاور ایلام، کنار راه مالرو صیمره واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 120 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گله دار.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانهء بخش کنگان شهرستان بوشهر که حدود و مشخصات آن بشرح زیر است: از شمال به دهستان علامرودشت، از جنوب به دهستانهای ثلاث و مالکی و آل حرم و تمیمی، از باختر به دهستانهای جم و ثلاث و از خاور به دهستانهای وراوی و علامرودشت. این دهستان تقریباً در خاور بخش واقع گردیده و هوای آن گرم مالاریایی و آب مشروب و زراعتی آن از چاه و قنات است. محصولات آنجا عبارتند از غلات، خرما، پیاز و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از 26 آبادی تشکیل شده و مرکز آن قریهء گله دار است. ساکنان دهستان در حدود 3900 تن میباشند. قرای مهم آن عبارتند: ازفال، دارالمیزان، مهر، ده نو، اسیر و ارودان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). و در فارسنامه ناصری چنین آمده است: در قدیم آنرا بلوک فال میگفتند از گرمسیرات فارس در جنوبی شیراز است. درازای آن از ده شیخ تا قریهء پس رودک سی وچهار فرسخ. پهنای آن از دو فرسخ و نیم نگذرد. محدود است از جانب مشرق و شمال به نواحی لارستان و بلوک علامرودشت و بلوک اسیر و از طرف مغرب به نواحی لارستان و بلوک علامرودشت و بلوک اسیر و از طرف مغرب به نواحی دشتی و بلوک کنگان و از سمت جنوب به بلوک سالکی. بیشتر کشت و زرع و نخلستان این بلوک دیمی است و بعض از دهات آن از آب چشمه و قنات زراعت کنند. محصولش گندم و جو و تنباکوی این بلوک بعد از تنباکوی لارستان از همه جای فارس بهتر است و بیشتر آنرا از آب گاوچاه بعمل آورند و آبهای جاری و آب چاه این بلوک اندک شور و ناگوار است و معیشت اهالی آن از آب باران که در برکه ها جمع شود باشد و مردمان فرومایه به آب چاه و جاری گذران کنند و شکار این بلوک بز و پازن و آهو و کبک و تیهو و مرغ کبک انجیر و کبوتر و بلدرچین و دراج و در زمستان هوبره و چاخرق است. از نواحی گله دار تا دریای فارس از پنج فرسخ نگذرد و در قدیم نام این نواحی بلوک فال بود که در اصل پال است و قصبهء آنرا نیز فال می گفتند و اکنون از آن قصبه دهی در میانه خرابه ها باقی است و آنرا نیز فال گویند و علما و بزرگان از این قصبه برخاسته اند... (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 258).

گله دار.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان قنقری پایین (سفلی) بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده که در 24000گزی جنوب باختر سوریان و 15000گزی راه شوسهء شیراز به اصفهان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 210 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گله داری.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ](حامص مرکب) عمل گله دار. شبانی. چوپانی :
به شتربانی و گله داری
کردی آهستگی و هشیاری.
نظامی (هفت پیکر ص 28).
... گله داری در ایران بر دو قسم است: یکی آنکه در قراء و قصبات مالکان و زارعان مقداری گوسفند و بز و میش نگاه میدارند و فوائد حاصل از آن به مصرف احتیاجات شخصی آنها می رسد و نمی توانند به خارج بدهند و فقط از شیر و روغن یا گوشت و پشم آنها برای حوائج ضروری خود استفاده می کنند. این گله های کوچک و معدود را هنگام تابستان در مزارع و مراتع اطراف و نزدیک می چرانند و در زمستان در طویله های مخصوص نگاه میدارند و به آنها علوفهء خشک میدهند. و دیگری که مهمتر از اولی است قسمت گله داری ایلات و غیره میباشد که گله های بزرگ نگاهداری می کنند و همیشه با خود به ییلاق و قشلاق می برند و از فوائد آن استفادهء کلی می کنند.
فوائد حاصل از گوسفند از این قرار است: 1- گوشت. 2- پشم، که برای قالیبافی و پارچه های مختلف در داخله به کار میرود. 3- مواد لبنی، روغن. 4- کود. 5 - پوست بره و گوسفند و روده و شاخ آنها که تجارت مهمی را تشکیل می دهد. ناحیهء بختیاری از نقاط گوسفندخیزی است که مقدار زیادی به اطراف می فرستد. گوسفندهای این ناحیه عظیم الجثه و دنبه های آنها بزرگ و بواسطهء شکاف وسط به دو قسمت تقسیم میشود. اما با همهء بزرگی محصول گوشت آنها بطور متوسط 40 درصد و پشم آن خشن و در درجهء سوم قرار گرفته است. گوسفندهای لرستان نیز مثل بختیاری است، با این فرق که دنبه های کوچک دارند و پشم آن در درجهء دوم است. محال خمسه دارای گوسفندهای فراوان و بزرگ میباشد. پس از آن گوسفند افشار نیز مهم است و مقدار زیادی برای نقاط مختلف میفرستد. از کردستان و گروس هم گوسفند زیاد به نقاط دیگر فرستاده میشود. از حیث پشم و گوشت در ردیف دوم میباشد. گوسفند خراسان دارای دنبه های کوچک و شبیه به زل است. و پشم آنها را نسبت به پشم سایر گوسفندهای ایران، میتوان در ردیف اول محسوب داشت... مرغز که از نژاد (آنگرا) و دارای پشم ابریشمین است، در کردستان (مریوان، بانه و سقز) فراوان است و پشم آنها به مصرف پستک و عبا و یا پونچی و سایر پارچه های قیمتی میرسد... (از جغرافیای اقتصادی مسعود کیهان صص 182-184).

گله دله.

[گَ لَ دِ لَ / گَ لِ دِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 42هزارگزی شمال خاوری ایذه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 218 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گله دوست.

[گَ لَ / لِ] (اِ مرکب) درد گلو. (برهان) (آنندراج). سرفه. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). از این بیت معلوم می شود غیر سرفه است که میرذوقی گفته است همانا درد گلو را گفته اند. (آنندراج) :
سرفه گر باشدت و گر گله دوست
حق شفا میدهد مکن گله دوست.(آنندراج).

گله دون.

[گَ لَ / لِ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان اندرود بخش مرکزی شهرستان ساری که در 2500گزی شمال خاوری ساری واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 365 تن است. آب آنجا از رودخانهء تجن تأمین میشود. محصول آن برنج، توتون، سیگار، پنبه، غلات، صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گله ده.

[گَ لَ دِ هْ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا شهرستان اردبیل که در 19 هزارگزی جنوب باختر آستارا باردبیل واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 341 تن است. آب آنجا از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و تهیهء زغال از چوب جنگل و راه آن مالرو است. دبستان دارد. محل سکونت ایل گله ده میباشد و قریه آغ چای جزو این ده محسوب میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله ده رود.

[گَ لَ دِهْ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 20هزارگزی سراسکند و 22هزارگزی راه شوسهء تبریز به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل و دارای 597 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه و رود تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله دینی.

[گَلْ لَ / لِ / گَ لَ / لِ دِ] (اِخ)دهی است از بخش جالق شهرستان سراوان که در 6000گزی جنوب جالق و 4000گزی خاوری راه فرعی سراوان به جالق واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 100 تن است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، خرما و شغل اهالی زراعت است. این ده راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلهری.

[گَ لَ] (اِ) جانوری است مانند موش، میوه های درختان میخورد و بر پشتش خطهای سیاه بود و به عربی در محاورهء حال آن را فارة التمر و فارة النخل گویند و به فارسی موشک پران و موش خرما گویند. (آنندراج) :
هرچه افتد به دست آن طرار
به دو دستش خورد گلهری وار.
یحیی کاشی (از آنندراج).

گله زن.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ زَ] (اِخ)دهی است از دهستان ابرج بخش اردکان شهرستان شیراز که در 96000گزی خاور اردکان و 2000گزی راه فرعی مایین به تخت جمشید واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 297 تن است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گله زنی.

[گَ لَ / لِ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیربخش خورموج شهرستان بوشهر که در 108000گزی جنوب خاور خورموج و جنوب کوه نمک واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 306 تن است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گله سرخ.

[گَ لَ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 70هزارگزی جنوب باختری الیگودرز و 29هزارگزی جنوب خاور راه شوسهء ازنا به درود واقع شده است، هوای آن معتدل و سکنهء آن 257 تن است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گله سن گورسن.

[گَ لَ سَ رَ سُ] (اِخ)دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر که در 40هزارگزی شمال خیاو و 18هزارگزی راه شوسهء گرمی به اردبیل واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 150 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله سور.

[گِ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج که در 12000گزی باختر دیواندره و 4000گزی شیخ صدر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 130 تن است. آب آنجا از رودخانهء قزل تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گله شان.

[گَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهپور شهرستان خوی که در 6500گزی جنوب خاوری شاهپور و در مسیر راه ارابه روزین دشت واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 600 تن است. آب آنجا از رودخانهء زولا تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است و میتوان اتومبیل به آنجا برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله صاحب.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ حِ](ص مرکب، اِ مرکب) صاحب گله. دارنده گله. خداوند گله. رمه دار. گله دار :
دگر ره پدیدار گشت از نهفت
گله صاحبش برزد آواز و گفت.نظامی.

گله صاحبی.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ حِ](حامص مرکب) صاحب گله بودن. مالک گله بودن :
اوفتادم بن بیابانی
از گله صاحبی به چوپانی.نظامی.
رجوع به گله صاحب شود.

گله کردن.

[گِ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)شکایت کردن. تظلم. تشکی. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شکو. شکایت. شکاة. شکیه. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). اشتکا. (تاج المصادر بیهقی) : پس مردمان افریقیه گروهی بنزدیک عثمان آمدند و از عبدالله سعد گله کردند... عثمان او را بازکرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
نکردم سپه را بجایی یله
نه از من کسی کرد هرگز گله.فردوسی.
نامم نهاده بودی بدخوی و جنگجوی
با هر کسی همی گله کردی ز خوی ما.
منوچهری.
گفت: [ یعقوب لیث ] به مظالم بودی گفته بودم گفت هیچکس از امیر آب گله کرد گفت: نه. (تاریخ سیستان).
تا کی کنی گله که نه خوب است کار من
وز تیرماه تیره تر آمد بهار من.ناصرخسرو.
هیچ مکن ای پسر ز دهر گله
کز وی شکر است صدهزار مرا.ناصرخسرو.
گله از هیچکس نباید کرد
کز تن ماست آنچه بر تن ماست.
مسعودسعد.
همچو ما روزگار مخلوق است
گله کردن ز روزگار چراست.مسعودسعد.
گر سنایی ز یار ناهموار
گله ای کرد از او شگفت مدار.سنایی.
زآن گله کردم به آفتاب که دیدیم
کوست سنا برقی از سنای صفاهان.خاقانی.
پیش یکی از مشایخ گله کردم که فلان در حق من به فساد گواهی داد. (گلستان سعدی).
به دوستی گله کردم ز چشم شوخش گفت
عجب نباشد اگر ترک تیغ زن بکشد.
سعدی (بدایع).
نمی کنم گله ای لیک ابر رحمت دوست
به کشت زار جگرتشنگان نداد نمی.حافظ.
دی گله ای ز طره اش کردم و از سر فسوس
گفت که این سیاه کج گوش به من نمیکند.
حافظ.

گله کلا.

[گِ لَ / لِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مذکوره بخش مرکزی شهرستان ساری که در 8000گزی شمال باختر ساری واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 175 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن برنج، پنبه، غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گله کلا.

[گِ لَ / لِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفیورد شورآب بخش مرکزی شهرستان ساری که در 9000گزی جنوب باختری ساری و 3000گزی جنوب راه شوسهء ساری به شاهی واقع شده است. هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 470 تن است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، توتون، سیگار، نیشکر و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. زمستان گله داران سوادکوه برای تعلیف گوسفندان از مراتع این ده استفاده می نمایند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گله کننده.

[گِ لَ / لِ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) شکایت کننده. شاکی. (دهار). رجوع به گله و گله کردن شود.

گله کوچک.

[گَ لَ چَ] (اِخ) دهی است از دهستان حشمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد که در 20هزارگزی شمال خاوری دورود و 13هزارگزی شمال راه آهن اهواز واقع شده است. منطقه ای است کوهستانی و دارای 70 تن سکنه. آب آنجا از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این ده چندین مزرعه بزرگ و کوچک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گله گاه.

[گِ لَ / لِ] (اِ مرکب) جایی که مردم اجلاف و هرزه چانه در آنجا جمع باشند. (آنندراج) (بهار عجم) :
حرفی که دگر نامزد مجلس شاه است
افسانهء آیند و روند گله گاه است.
حکیم شفایی (از آنندراج).

گله گاه.

[گِ لَ / لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان شاه ولی بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 24هزارگزی باختر شوشتر و 16هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء دزفول به شوشتر واقع شده و دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گله گاه.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) ناحیه ای از محال سبعه جزء ولایت خمسه است. (جغرافیای غرب ایران ص 116).

گله گاه خراب.

[گَ لَ / لِ خَ] (اِخ)(ناحیهء...) میانهء جنوب و مشرق فرگ است. درازی آن از تنگ رودرتا محاذی تاشکت طارم هشت فرسنگ [و] پهنای آن از نیم فرسنگ نگذرد. محدود است از جانب مشرق و شمال به ناحیه طارم و از مغرب به ناحیه فرگ و از جانب جنوب به ناحیه بیونج. در زمان قدیم آبادی و نخلستانها و دهات داشت و چندین سال است از حلیه آبادی افتاده و بیابان گشته است و آب رودخانه مُرز در همه جای این ناحیه جاری و به آسانی در جدول و نهر افتاده زراعت می شد و هرگاه (سرگاه؟) این ناحیه هفت فرسنگ از قصبه فُرگ دور افتاده است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 219).

گله گاه سبعه.

[گَ لَ / لِ گَلْ لَ / لِ هِ سَ عَ / عِ] (اِخ) (رودخانه...) آبش شیرین مایل به شوری است. رودخانه مرز چندین ده را آب دهد و چون به ناحیهء گله گاه رسد از تنگ رودَر گله گاه بیرون رفته به آب چشمهء اوین و آب چشمهء رودَر پیوسته [و وارد] رودخانه کشار شود. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 329).

گله گزار.

[گِ لَ / لِ گُ] (نف مرکب) آنکه گله کند از کسی یا چیزی. رجوع به گله شود.

گله گزاردن.

[گِ لَ / لِ گُ دَ] (مص مرکب) گله کردن. شکایت کردن. اظهار ناراحتی کردن از کسی یا چیزی.

گله گزاری.

[گِ لَ / لِ گُ] (حامص مرکب)شکایت کردن به دوستی یا دیگری. شکایت نرم و ملایم.

گله گفتن.

[گِ لَ / لِ گُ تَ] (مص مرکب)شکایت کردن. تظلم :
گله از دست ستمکاره به سلطان گویند
چون ستمکاره تو باشی گله پیش که بریم؟
سعدی (صاحبیه).
|| در تداول امروز، گله با شکایت تفاوت گونه ای دارد، بدین معنی که گله، شکایت نرم و ملایم بود از دوست نزد خود او یا دوستی دیگر که با هر دو طرف دوست است.

گله گنی.

[گُ لَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه که در 14500گزی جنوب خاوری هشتیان و 2هزارگزی خاور راه ارابه رو گنبد به هشتیان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 50 تن است. آب آنجا از رود گنبد تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گله مت.

[گَلْ لِ مِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار که در 14000گزی باختر قصرقند، کنار راه قصرقند به نیکشهر واقع شده و دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل همچشمی.

[گُ لِ هَ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل کشتی. (آنندراج) (غیاث). گل همکاری. گل جنگ. آن را گویند که پهلوانان ولایت به حریف خود گل می فرستند و این به منزلهء پیغام طلب جنگ و کشتی است. (آنندراج).

گلهء مرغان.

[گَ لَ / لِ / گَلْ لَ / لِ یِ مُ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) یکنوع پرده ای است که هر نقشی که در آن است تصویر پرندگان است. گله بمعنی پرده است و هنگامی که دسته ای از مرغان در آسمان پرواز کنند از نظر شباهت آنان را به پردهء فوق که نقش پرندگان دارد تشبیه کنند. (شعوری ج2 ورق 323).

گل همکاری.

[گُ لِ هَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل کشتی. (آنندراج) (غیاث). رجوع به گل کشتی و گل همچشمی شود.

گل هم کردن.

[گَ لِ هَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، بهم پیوستن. به یکدیگر پیوستن. با هم یکی کردن. بهم انداختن.

گله مند.

[گِ لِ / لِ مَ] (ص مرکب) آنکه از کسی شکوه داشته باشد. (آنندراج).

گله مندی.

[گِ لَ / لِ مَ] (حامص مرکب)گله کردن. گله گزاری. شکوی. شکایت. اشتکاء.

گله موش.

[گُ لَ / لِ] (اِ مرکب) بیدمشک را گویند و عربان بهرامج خوانند. (برهان) (آنندراج) (الفاظ الادویه) (جهانگیری).

گله نر.

[گُ لَ / لِ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان موگوئی بخش آخورهء شهرستان فریدن که در 49هزارگزی باختر آخوره واقع شده و دارای 19 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گل هنگامه.

[گُ لِ هَ / هِ مَ / مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) همان گل جنگ است. (آنندراج) :
صد مرغ خوش آهنگ بهر گوشه کباب است
هنگام بهار از گل هنگامه مستان.
ملاطغرا (از آنندراج).
رجوع به گل جنگ و گل همچشمی شود.

گله واری.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه تل بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 17هزارگزی شمال باختری باغ ملک و 6هزارگزی باختر اتومبیل رو هفتگل به ایذه واقع شده است. هوای آن معتدل و دارای 80 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلهون.

[گِ] (اِ) کلوخ. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

گله وند.

[گَ لِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 21هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز، کنار راه مالرو فیروزآباد به گیودز پائین واقع شده است. هوای آن معتدل و دارای 172 تن سکنه است. آب آنجا از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گله ویس.

[گَ لَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 30هزارگزی شمال باختری نورآباد و 4هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده است. هوای آن سرد و دارای 66 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلهین.

[گِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان عباسی بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 23هزارگزی جنوب خاوری بستان آباد و 1500گزی راه شوسهء میانه به تبریز. هوای آن سرد و دارای 470 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلی.

[گُ] (ص نسبی) رنگ سرخ. به گونه گل. (آنندراج). به رنگ گل. || (اِ) نام قسمی یاقوت که آنرا وردی نیز نامند. (مؤلف). || از نامهای دختران.

گلی.

[گِ] (ص نسبی) گل آلود. گلناک. آلوده به گل. منسوب به گل و خاکی. || سفالی و ساخته شده از گل. (ناظم الاطباء).
-امثال: عمر گلی است ، سخت بداخم. عظیم ترش رو.
گلی برای کسی آب گرفتن ؛ در تداول عامه، مقدمات زیان یا آسیب برای کسی فراهم ساختن. برای او مایه گرفتن.

گلی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گسبایر بخش حومهء شهرستان بجنورد که در 23هزارگزی شمال باختری بجنورد و 3هزارگزی جنوب راه شوسهء عمومی بجنورد به اینچه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 346 تن است. آب آنجا از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، بنشن، چغندر و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است که در تابستان اتومبیل می توان به آنجا برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گلی.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش نمین شهرستان اردبیل که در 22هزارگزی خاور اردبیل و 3هزارگزی راه شوسهء اردبیل به آستارا واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 888 تن است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 8هزارگزی جنوب باختری قره آغاج و 33هزارگزی جنوب خاوری راه شوسهء مراغه به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 330 تن است. آب آنجا از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل که در 9هزارگزی باختر اردبیل و 4هزارگزی راه شوسهء اردبیل به تبریز واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 545 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلی.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج که در 42000گزی جنوب خاوری پاوه و 7000گزی باختر قلعه جوانرود واقع شده و دارای 49 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلیار.

[گُلْ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 17هزارگزی جنوب مهاباد و هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به سردشت واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 79 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلیاران.

[گُلْ] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان که در 11000گزی شمال خاوری کنگاور و 2000گزی خاور راه شوسهء کرمانشاه به همدان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 130 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و آبی و صیفی و مختصر انگور و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گل یاره.

[گُ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 36هزارگزی شمال ایذه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 196 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گل یاس.

[گُ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گلی است سفید و بغایت خوشبو.

گلیان.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان ولوپی بخش سوادکوه شهرستان شاهی که در 1000گزی جنوب خاوری آلاشت واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 80 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیان.

[گُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش شیروان شهرستان قوچان که کلیهء قرای آن در جنوب و جنوب باختری شیروان واقع است. موقعیت دهستان کوهستانی، هوای آن معتدل و آب مزروعی اغلب قراء از رودخانه و چشمه سارها تأمین میشود که عموماً شیرین و گوارا هستند. این دهستان از 11 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل میشود. مجموع ساکنان آن در حدود 10768 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلیان.

[گُ] (اِخ) قصبه مرکز دهستان گلیان بخش شیروان شهرستان قوچان که در 18هزارگزی جنوب باختری شیروان، سر راه مالرو عمومی شیروان به امیرانلو واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 1304 تن است. آب آنجا از رودخانه و چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن انگور، ابریشم و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. گلیان دارای پاسگاه ژاندارمری و 3 باب دکان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلیان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان که در 30000گزی جنوب باختری شهر تویسرکان و 3000گزی جنوب رودخانهء تویسرکان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 386 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است که تابستان اتومبیل میتوان از آن برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلیان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش کامیاران شهرستان سنندج که در 38000گزی شمال باختری کامیاران و 14000گزی شمال باختر شاهین واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 323 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلیان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز که در 37000گزی شمال خاور زرقان و 2000گزی راه شوسهء شیراز به اصفهان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 250 تن است. آب آنجا از رودخانهء سیوند تأمین می شود. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلیانه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلالوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 85000گزی جنوب کرمانشاه و 8000گزی چنار واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 95 تن است. آب آنجا از رودخانهء جزان تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. این ده به علی باقر نیز معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلی بلاغ.

[گُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 10هزارگزی شمال خاوری قره آغاج و 21هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه واقع است. هوای آن معتدل و سکنه اش 143 تن است. آب آنجا از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلی بلاغ.

[گُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 40هزارگزی شمال بخش گرمی و کنار راه شوسهء بیله سوار به املاندوز واقع است. هوای آن گرم و سکنه اش 55 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گلیبی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین شهر بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 14000گزی شمال باختر میناب و 7000گزی شمال راه فرعی بندرعباس به میناب واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 1500 تن است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعه احمدآباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلیپتدن.

[گْلی / گِ تُ دُ] (اِ)(1) گلیپتدنت. نوعی از حیوانات پستاندار و بی دندان محجر متعلق به دورهء چهارم طبقات الارضی آمریکا.
(1) - Glyptodon, Glyptodont.

گل یتر.

[گُ یِ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 13هزارگزی شمال باختری قره آغاج و 9هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 155 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل یتیم.

[گُ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرولایت بخش سرولایت شهرستان نیشابور که در 18هزارگزی شمال چکنه بالا واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 509 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گلیج.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان تنکابن از توابع مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 144).

گلیجان.

[گُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای شهرستان شهسوار است. این دهستان در قسمت جنوب و جنوب باختری و باختر شهسوار واقع شده قرای آن از نزدیکی شهر الی 20000گزی بین دریا و کوهستان جنوبی واقع گردیده است. هوای دهستان مانند سایر نقاط شمال مرطوب و معتدل است. آب قرای دهستان از رودخانه های چشمه گیله یترم، چالکرود، گرگ رود و سینه رود که عموماً از ارتفاعات جنوبی سرچشمه میگیرند مشروب میشود. محصول عمدهء دهستان در درجه اول، برنج و مرکبات است. در سالهای اخیر در حدود ابتدای ارتفاعات چایکاری معمول رو به تزاید است. راه شوسهء شهسوار به رامسر از شمال و راه قدیم شهسوار به رامسر تقریباً از وسط آبادیهای این دهستان میگذرد. جمیع قرای دهستان 74 آبادی بزرگ و کوچک و جمعیت آن در حدود 15هزار تن است. مرکز دهستان گلیجان و قرای مهم آن به شرح زیر است: شیروز، سلیمان آباد، کشکو، چالکش و لزربن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیجان.

[گُ] (اِخ) مرکز دهستان گلیجان شهرستان شهسوار است و در 6000گزی جنوب باختری شهسوار واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 355 تن است. آب آنجا از رودخانه چشمه گیله تأمین میشود. محصول آن برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. راه ده راه فرعی به شهسوار می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیجان.

[گُلْ لی] (اِخ) دهی است از دهستان کیوی بخش سنجید شهرستان هروآباد که در 15هزارگزی جنوب مرکز بخش کیوی و 6هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه واقع شده است. هوای آن سرد و دارای 359 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن راه شوسهء است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلیجان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرج بخش اردکان که در 79000گزی خاور اردکان و 1000گزی راه فرعی پل خان به خانی من واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 192 تن است. آب آنجا از چشمهء قدمگاه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گلیجان رستاق.

[گُ رُ] (اِخ) دهی است از دهات ساری مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 83 و 162).

گلی جرد.

[گُ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 32هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 5هزارگزی خاور راه شوسهء شاه زند به ازنا واقع است. هوای آن معتدل و سکنه اش 522 تن است. آب آنجا از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج6).

گلیجه.

[گُلْ لی جَ / جِ] (اِخ) دهی است از دهستان آختاچی بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 17500 گزی جنوب خاوری مهاباد و 29هزارگزی باختر راه شوسهء بوکان به میاندوآب واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 744 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلیجه.

[گُ جَ / جِ] (اِخ) دهی است از دهستان تیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل که در 30هزارگزی باختر اردبیل و 9هزارگزی راه شوسهء تبریز به اردبیل واقع است. هوای آن معتدل و سکنه اش 254 تن است. آب آنجا از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گلیجه.

[گُ جَ / جِ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش اترک شهرستان گنبدقابوس که در 46000گزی شمال خاوری لاشلی برون، کنار رودخانهء اترک نزدیک مرز ایران و شوروی واقع شده است. در حدود 250 تن ترکمن در اطراف این محل ساکنند که زمستان متفرق میشوند. شغل عمدهء آنان زراعت و گله داری است. آب آنجا از رودخانهء اترک تأمین میشود. محصول آن غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلی چاس.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 100هزارگزی جنوب راه شوسهء ازنا به درود واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 300 تن است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلیچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ) جستن گلو را گویند و به عربی فواق خوانند. (برهان) (آنندراج). و به فارسی زغگک نامند. (آنندراج).(1) جستن گلو که به تازی فواق گویند. (فرهنگ رشیدی). || قرص آفتاب و ماه. (برهان). || جیاتاغ. کماج (در خیمه). (یادداشت مؤلف). || قرص کوچک نان روغنی. (برهان). و رجوع به کلیچه شود.
(1) - صاحب آنندراج نویسد به ضم کاف خطاست و بر تتبع از ترکیب لغت معلوم میشود که در اصل آن گلوجه بوده به کسر جیم به معنی جهیدن که همان جستن است، و گلو را به فارسی دری و تبری گلی نیز میگویند.

گل یخ.

[گُ لِ یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) از جمله درختان زینتی است با گلهای معطر. رجوع به گیاه شناسی گل گلاب ص 200 و 201 شود. از جمله گلهای طایفه نرگسی است که دارای گلهای سفید و معطر میباشد.
Perce-neige.یا
(1) - Chymonantus

گلی خان.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ای تیوند بخش مرکزی شهرستان شوشتر که در 45هزارگزی جنوب خاوری شوشتر و 4هزارگزی باختر راه شوسهء مسجدسلیمان به هفتگل واقع و دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گلیخواران.

[خوا / خا] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش مرکزی شهرستان شاهی است. این دهستان در شمال شاهی و شمال باختری ساری واقع شده. مرکز دهستان قصبهء باغلو مشهور به جویبار است. هوای دهستان مانند سایر نقاط مازندران، معتدل و مرطوب است. آب قابل شرب، اکثر قرای آن از چاه تأمین میشود. محصولات عمدهء آن پنبه، غلات، کنجد، صیفی، و کنف میباشد. این دهستان از 41 آبادی تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 21هزار تن است و قرای مهم آن به شرح زیر است: باغلو، کلاگر محله، سراج کلا، لاریم، باغبان کلا، شورکا و کوهی خیل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیران.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل که در 40000گزی جنوب بابل واقع شده است. هوای آن سرد و دارای 105 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان آن در زمستان به قشلاق بندپی میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیرد.

[گِلْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان مشک آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی که در 5000گزی جنوب خاوری جویبار واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 760 تن است. آب آنجا از رودخانه و رود ماچک تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات، پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیرد.

[گِلْ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل که در 10500گزی شمال باختری آمل و 3000گزی باختر راه شوسهء آمل به محمدآباد واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 340 تن است. آب آنجا از چشمهء چائوسر و فاضلاب دارابکلا تأمین میشود. محصول آن برنج، کنف، حبوبات، پنبه و مختصر غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلیز.

[گِ] (اِ) در مازندرانی گلز(1) (آب لزج دهن گاو) (فرهنگ نظام). کردی غلز(2) (بزاق). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). آبی و لعابی را گویند که از دهن انسان و حیوان برآید. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی) :
غرق گشته تا بگردن در گلیز.
سراج الدین راجی (از آنندراج).
(1) - galez.
(2) - ghiliz.

گلیزور.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین که در 36هزارگزی باختر آبیک و 12هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 180 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر قند و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است که از طریق زعفران ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلیزه.

[] (اِ) سبو بود. (فرهنگ اسدی) :
چو کرد او گلیزه پر از آب جوی
به آب گلیزه فروشست روی.منطقی.

گل یسر.

[گُ لِ یُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است که از دانه آن روغن گیرند. این دانه در عربی بنام محلب خوانده میشود. گل یسر، گلی است از خانوادهء مرینگ(1) و گل آن سرخ یا سفید و بشکل خوشه ای قرار گرفته و به نام گل خوشه ای خوانده میشود. بان عربی. حب البان. بان مصری. تخم گل یسر. (مؤلف).
(1) - Moringe.

گلیسرل.

[گْلی / گِ سِ رُ] (فرانسوی، اِ)رجوع به گلیسرین شود.

گلیسرله.

[گْلی / گِ سِ رُ لِ] (فرانسوی، اِ)(1)رجوع به گلیسره شود.
(1) - Glyceroles.

گلیسره.

[گْلی / گِ سِ رِ] (فرانسوی، اِ)(1)گلیسره ها اشکال دارویی نیمه جامدی میباشند که برای استعمال خارجی مصرف میشود و حامل آنها گلیسره دامیدن(2) است. برای تهیهء آنها مانند پمادها مواد دارویی را قبلاً بصورت گرد نرمی درآورده با گلیسره دامیدن مخلوط می کنند. برخی از گلیسره ها با اختلاط مادهء دارویی و گلیسرین تهیه می شود، مانند گلیسره فنله(3). گلیسرهای دیگر که در کدکس 1937 م. ذکر شده به قرار زیر است: گلیسره اسید بوریک، گلیسره اسید تارتریک، گلیسره اکسید دو زنگ، گلیسره تانن، گلیسره فنله و گلیسره فنله مرکب. (از کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی، ص157 و 127). و رجوع به روش تهیه مواد آلی صفوی گلپایگانی ص437 شود.
(1) - Glyceres.
(2) - G. d'amidon.
(3) - G. phenole.

گلیسرین.

[گْلی / گِ سِ] (فرانسوی، اِ)(1)گلیسرل. پروپانترل(2). جسم متبلوری است که در حدود 18 و 19 زینه ذوب میشود و ضمناً باید در نظر گرفت که حتی در کمتر از صفر زینه خاصیت فوق ذوب(3) دارد. وزن مخصوص آن در 20 زینه حرارت 261/1 است و در 290 زینه میجوشد، در صورتی که گلیسرین خالص و بدون آب باشد محرک و کمی محرق است، ولی اگر به آن چند سانتیمتر مکعب آب بیفزایند این خاصیت را از دست میدهد. اگر گلیسرین را در محل مرطوبی در ظروف سرباز بحال خود بگذارند یک چهارم حجم خود جذب آب میکند. گلیسرین با اسیدها اترها را تولید می کند. (از کارآموزی داروسازی جنیدی ص 153). گلیسرین یا گلیسرل یک الکل سه اتمی است که از پرپان(4) مشتق میگردد. (درمان شناسی تألیف عطایی ص446). همچنین رجوع به روش تهیهء مواد آلی ص 46، 47، 48، 58، 172، 187، 395، 443، 444 و 449 و گیاه شناسی ثابتی ص25، 79 شود.
(1) - Glycerine.
(2) - Propanetrol.
(3) - Surfusion.
(4) - Propane.

گلی سین.

[گْلی / گِ] (فرانسوی، اِ)(1) از طایفهء گیاهان پروانه ای، نوعی از آن زینتی است. گلی سین چینی قابل ملاحظه، زیبا و با خوشه های آبی یا بنفش رنگ است.
(1) - Glycine.

گلیشاد.

[گُ] (اِخ) دهی است از قرای معظم ناحیت لنجان از توابع اصفهان. (از نزهة القلوب چ لیدن ص 51). رجوع به کلیشاد شود.

گلیک.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش نصرت آباد شهرستان زاهدان که در 75000گزی جنوب خاوری نصرت آباد و 35000گزی باختر راه شوسهء زاهدان به خاش واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 250 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و ذرت و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء ناروئی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گل یک چشم.

[گُ لِ یَ / یِ چَ / چِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به اصطلاح لوطیان، نره. (آنندراج) :
چند سرگردانی خاطر دهد
این گل یک چشم سرگردان من.
شیخ شیراز (از آنندراج).

گلیکژن.

[گْلی / گِ کُ ژِ] (فرانسوی، اِ)(1)که یا در سیتوپلاسم پراکنده اند و یا اینکه بشکل تکه های دراز و یا گویچه مانند جمع گشته اند معرف لوگول(2) (یدی که در یدور پتاسیم حل گشته است) آنرا به رنگ قهوه ای ملون میسازد. (جانورشناسی عمومی تألیف فاطمی صص 12-13).
(1) - Glicogene.
(2) - Lugol.

گلی کل.

[گْلی / گِ کُ] (فرانسوی، اِ)(1)اجسامی که به نام اپوکسی(2) معروفند در نتیجه جذب آب گلی کل تولید می کنند. گلی کلها در شرایط مخصوصی بی آب می شوند و آلدئید، ستن و گاهی اکسید دتیلن تولید کنند. رجوع به روش تهیهء مواد آلی تألیف صفوی ص172 صص394 - 397 شود.
(1) - Glycol.
(2) - Epoxy.

گلی کن.

[گْلی / گِ کُ] (اِخ)(1) مجسمه ساز مشهور یونان قدیم که مجسمه معروف هرکول را ساخته است.
(1) - Glycon.

گلیگان.

[گُ] (اِ) کمای را گویند و آن گیاهی باشد بغایت گنده و بدبوی. (برهان) (آنندراج).

گلیگر.

[گِ گَ] (ص مرکب) (از: گل (بکسر اول) + ی [ واسطه ] + گر، پسوند شغل). (فرهنگ رشیدی) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلگار و بنا. (برهان). گلکار. (فرهنگ رشیدی) :
زمانه هست به دولتسرای تو معمار
چو آفتاب و مهش صد گلیگر و مزدور.
اخسیکتی (از آنندراج).
طَیّان. راز : خره بود که از بهر نگارگر و گلیگر بزنند تا بر آن جای ایستد. (فرهنگ اسدی چ اقبال ص417).

گلیگری کردن.

[گِ گَ کَ دَ] (مص مرکب) گل کاری. گل گری. شغل گل کاری داشتن : و ترا که پدرت گلیگری کردی در آتشکده های گرگان آورد تا بدینجا رسانید که کلید مشرق و مغرب در دست تو نهاد. (کتاب النقض ص418).

گلیم.

[گِ] (اِ) پوششی معروف که از موی بز و گوسفند بافند. (آنندراج). جامهء پشمین معروف که از پشم میش بافند. (غیاث) :
گولانج و گوشت و گرده و گوزآب و گادنی
گرمابه و گل و گل و گنجینه و گلیم.
لبیبی.
گلیمی که خواهد ربودنْشْ باد
ز گردن بشخشد هم از بامداد.ابوشکور.
به پنج مرد یکی شخش پوستین برتان
به پنج کودک نیمی گلیم پوشدنی.ابوالعباس.
به پای اندرون کفش و بر تن گلیم
به بار اندرون گوهر و زرّ و سیم.فردوسی.
گشادند گُردان کمرهای سیم
بپوشیدشان جامه های گلیم.فردوسی.
تن همان گوهر بی زینت خاکیست به اصل
گر گلیمی بد یا دیبه رومیست قباش.
ناصرخسرو.
گر نباشد اسب خر بس مرکبم
ور نباشد حله، درپوشم گلیم.ناصرخسرو.
دوست را کس به یک بدی نفروخت
بهر کیکی گلیم نتوان سوخت.سنائی.
بی آرزوی ملک به زیر گلیم فقر
کوبیم کوس بر در ایوان صبحگاه.خاقانی.
گلیم کسان را مبر سر بزیر
گلیم خود از پشم خود کن چو شیر.نظامی.
فاروق اویس را دید گلیمی از پشم شتر پوشیده و سراپای برهنه و توانگری هژده هزار عالم در تحت آن گلیم... (تذکرة الاولیاء عطار).
گلیمی که مویش بود سینه گز
برهنه تنان را حریر است و خز.امیرخسرو.
پشمینه ها و گلیمهای آذربایگان و گیلان. (ترجمهء محاسن اصفهان ص53).
|| فرش پشمینه. (انجمن آرا). فرش زیر پا : و از وی [ از ناحیت پارس ] بساط و فرشها و زیلوها و گلیم های باقیمت خیزد. (حدود العالم).
بویی ببرم همی ز شادی
باز این چه گلیم و این چه رنگ است.
انوری.
آواز دهل نهان نماند
در زیر گلیم و عشق پنهان.سعدی.
گلیمی که بر آن خفته بود در رهگذر دزد انداخت. (گلستان). ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند. (گلستان). || پارچهء پشمی : و از آمل... گلیم سپید کوش و گلیم دیلمی زربافت خیزد. (حدود العالم). و گلیم و شلواربند و پشمهای رنگین خیزد. (حدود العالم). ... محمد (ص) آن گلیم را به یکی از صحابه داد تا مرقعی کرد و درپوشید. (قصص الانبیاء ص52). و این جامه که داری برکش و ازاری از گلیم بر میان بند و توبره ای پر جوز بر گردن آویز و به بازار بیرون شو. (تذکرة الاولیاء عطار)
ز تبریز ار گلیمی نازک آری در برم یارا
به نقش آده اش بخشم سمرقند و بخارا را.
نظام قاری (دیوان ص37).
-امثال: از گلیم خویش پا بیرون نمی باید نهاد .مغربی.
من شدم ساعتی به استقبال
پای کردم برون ز حد گلیم .ناصرخسرو.
از گلیم نیاید ستبرقی.
بقدر گلیمت بکن پا دراز.
پا به اندازهء گلیم باید دراز کرد.
پایت را به اندازهء گلیم دراز کن.
چیزی به جا نمانده غیر از گلیم پاره.
گلیمی که بور باشد سیاه به.
- طبل زیر گلیم کوفتن یا زدن؛ کنایه از پنهان داشتن امری است که آن ظاهر و هویدا بود و شهرت یافته باشد. (برهان) :
نبینی که از ما غمی شد ز بیم
همی طبل کوبد به زیر گلیم.فردوسی.
وگرت بست به بندی قوی این دیو بزرگ
شو خمش(1) طبل مزن بیهده در زیر گلیم.
ناصرخسرو.
تیره گلیم توام رشتهء جانم متاب
چند زنی بیش از این طبل به زیر گلیم.
عطار.
- گلیم از سیاهی بیرون آوردن؛ کنایه از [ از ]مهلکه نجات یافتن. (آنندراج) :
خضر آورد برون ز سیاهی گلیم خویش
ای عقل واگذار به سودای او مرا.
صائب (از آنندراج).
- گلیم از موج بیرون بردن؛ خود و مایحتاج خود را رهاندن. در غم خود بودن :
گفت آن گلیم خویش بدرمیبرد ز موج
وین سعی میکند که بگیرد غریق را.
سعدی.
- گلیم خود را از آب برآوردن، گلیم از آب -برآوردن، گلیم خود را از آب بیرون کشیدن، -گلیم از دریا بیرون آوردن؛ کنایه از [ از ]مهلکه نجات یافتن. (آنندراج) :
گلیم خویشتن را هر کس از آب
تواند برکشید ای دوست مشتاب.نظامی.
گلیم خویشتن برآرد سیه گلیم از آب
وگر گلیم رفیق آب می برد شاید.سعدی.
|| جل :
نشاید بود گه ماهیّ و گه مار
گلیم خر به زر رشته میاژن.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص399).
(1) - ن ل: خامش و.

گلیم باف.

[گِ] (نف مرکب) آنکه گلیم بافد. بافندهء گلیم.

گلیم بافی.

[گِ] (حامص مرکب) عمل بافتن گلیم. عمل گلیم باف. || (اِ) محل گلیم بافی. دکان گلیم بافی.

گلیم پوش.

[گِ] (نف مرکب) کسی که جامهء گلیم می پوشد. || مسکین و فقیر. (ناظم الاطباء).

گلیم سیه.

[گِ مِ یَهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مجازاً بخت بد :
بس گلیم سیها کز نظرت گشت سپید
نظر تو سیهی پاک بشوید ز گلیم.فرخی.

گلیم شوی.

[گِ] (نف مرکب) شخصی که گلیم و پلاس میشوید. (برهان) (آنندراج).

گلیم شوی.

[گِ] (اِ مرکب) بیخ خاری باشد که گل آنرا آذرگون خوانند و آن بیخ را چوبک اشنان گویند بدان چیزها شویند، خصوصاً پشم را بغایت پاکیزه سازد. و بعضی از مشایخ محاسن را نیز بدان شویند. (برهان) (آنندراج). اسم فارسی آذریون است. (تحفهء حکیم مؤمن). || بعضی گویند بیخ زعفران است. (برهان) (آنندراج).

گلیم فروش.

[گِ فُ] (نف مرکب)فروشندهء گلیم. آنکه گلیم فروشد. کسایی. (دهار) (ملخص اللغات حسن خطیب) (تفلیسی).

گلیم گوش.

[گِ] (ص مرکب) مردمی بوده اند مانند آدم لیکن گوشهای آنها به مرتبه ای بزرگ بوده که یکی را بستر و دیگری را لحاف میکرده اند و آنها را گوش بستر هم میگویند. (برهان).(1) در عجایب المخلوقات چ هند 1331 ه . ق. ص584 آمده: گروهی بود که ایشان را منسک خوانند. و ایشان در جهت مشرق نزدیک یأجوج (و) یأجوج بر شکل آدمی بودند و مر ایشان را گوشهایی بود مانند گوش فیل. هر گوش مانند چادر باشد چون خواب کنند یکی از آن دو گوش بگسترانند و گوش دیگر چادر کنند(!). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). جمعی از نسل قابیل بن آدم که در حدود بلاد مشرق سکونت دارند و گوش ایشان بمثابه ای بزرگ است که یکی را بستر و دیگری را لحاف سازند چنانکه از تواریخ معلوم میشود :
در باغ کنون حریرپوشان بینی
بر کوه، صف گهرفروشان بینی
بر روی هوا گلیم گوشان بینی
دلها ز نوای مرغ، جوشان بینی.منوچهری.
از بنا گوش برگ گل پیداست
غنچه خسپان گلیم گوشانند.(آنندراج).
(1) - برهان این کلمه را به صورت جمع آورده است.

گلیمینه.

[گِ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ)(1) از گلیم بافته. آنچه از پشم درست شود. پشمین درشت : ... و سخنهای درشت گفت، پس گفت: شما دانید که من اینجا که آمدم، لباس شما گلیمینه بود و طعام شما درشت و من شما را توانگر کردم. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). و از وی [ از چغانیان ] پای تابه خیزد و گلیمینه و بساط پشمین. (حدود العالم).
(1) - از گلیم + پساوند «ینه».

گلین.

[گَ] (ترکی، اِ) در ترکی بمعنی بیوک و عروس: گلین خانم. گلین باجی. گلین آغا.

گلین.

[گِ] (ص نسبی) منسوب به گل را گویند. (آنندراج). از گل ساخته :
بر سر هر خم بنهاد گلین تاجی
افسر هر خم چون افسر دراجی.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص165).
بسی خاک بنشسته بر فرق او
نهاده به سر بر گلین افسری.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص116).
درین قصر گلین و قصر سنگین
به امید تو کردم صبر چندین.نظامی.
زرین چه کنم قدح گلین آر، ای دل
پای از گل غم برآر یکبار ای دل
تا از گل گورم ندمد خار، ای دل
گلگون می در گلین قدح دار، ای دل.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص723).
خوش نبود شاه دل اسب گلین زیر ران
رخش بهرای زر منتظر ران او.
خاقانی (دیوان ص 362).
گلین بارویش را ز بس برگ و ساز
به دیوار زرین بدل کرد باز.نظامی.
گلین خانه ای کو سرای من است
نه من هیکلی دان که جای من است.نظامی.

گلین.

[گُ] (ص نسبی) منسوب به گل، مانند: سیمین منسوب به سیم و مشکین منسوب به مشک. (آنندراج) :
با دوست به گرمابه درم خلوت بود
و آن روی گلینش گل حمام آلود.(1)سعدی.
(1) - ن ل: وآن روی چو گل با گل حمام اندود. در و این صورت شاهد گلین نخواهد بود.

گلین.

[گِ] (اِخ) نام دیهی است در حوالی ری که قلعهء گلین داشته و منسوب بدانجا را گلینی میخوانده و کلین به کاف عربی همانا معرب آن باشد. و در قاموس گفته گلین بر وزن امین دیهی است از دیههای ری و از آنجا بوده است شیخ حافظ محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی. و اینکه او را به ضم کاف و فتح لام به وزن عبید میگویند غلط است. (آنندراج). و رجوع به کلین شود.

گلین.

[گِ] (اِ) بافته ای است رنگارنگ، پارسی نیست و همان صحیفهء مانی است که نقوش گوناگون داشته. (آنندراج).

گلین.

[گُ] (اِخ) نام چهار ده نزدیک بهم از دهستان کفرآذر بخش گیلان شهرستان شاه آباد. و چهار ده مذکور عبارتند از: سه باغ بابالاده، نجار، چمن یااللهیار و انجاورود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلین.

[گَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان جنت رودبار بخش رامسر شهرستان شهسوار که در 46000گزی جنوب باختری رامسر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 330 تن است. آب آنجا از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، سیب زمینی، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گلین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج واقع در 32000گزی جنوب باختری سنندج و 3000گزی خانقاه. هوای آن سرد و دارای 1300 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گلین بارماقی.

[گَ] (ترکی، اِ مرکب)بارماغی. به معنی انگشت عروسان. نوعی از انگور. (یادداشت مؤلف).

گلین خالصه.

[] (اِخ) دهی است از دهستان بهنام سوختهء بخش ورامین شهرستان تهران که در 18هزارگزی شمال خاوری ورامین و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء خراسان واقع است. هوای آن معتدل و سکنه اش 500 تن است. آب آنجا از رودخانهء جاجرود تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر قند و راه آن مالرو است و از طریق کریم آباد ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج21).

گلین خونی.

[گَ] (اِخ) خاکستر خونی. دهی است از دهات نور مازندران. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 149).

گلین رود.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان برغان ولیان بخش کرج شهرستان تهران که در 49هزارگزی شمال باختری کرج و 17هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین واقع است. هوای آن سرد و سکنه اش 350 تن است. آب آنجا از رودخانهء سفیدداران تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی، میوه جات، قلمستان، عسل و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی گیوه چینی و کرباس و جوراب بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلینک.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان وسط بخش طالقان شهرستان تهران که در هزارگزی باختر شهرک واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 988 تن است. آب آنجا از رودخانهء حنجان تأمین میشود. محصول آن غلات، یونجه، سیب زمینی، لوبیای مختصر و میوهء دیمی بسیار است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس و جاجیم بافی است و در حدود 200 نفر از مردان برای تأمین معاش به تهران و مازندران میروند و برمیگردند. در سال 1326 از طرف سازمان خدمات اجتماعی، درمانگاهی در این ده ساخته شده که فعلاً یک پزشک و یک پزشکیار و 4 پرستار دارد. در سال 1327 راه مالرو طالقان تسطیح و قابل عبور ماشین گردیده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گلینکا.

[گْلی / گِ] (اِخ)(1) میشل ایوانویچ (1803 - 1857 م.). مؤسس مدرسهء موسیقی مدرن روس، متولد در نووسپاس کوااِ(2). اپرای زندگی تزار از ساخته های او است.
(1) - Glinka, Michel Ivanovitch.
(2) - Novospaskoie.

گلین گوی.

[گِ] (اِ مرکب) زمین و کرهء خاک را گویند. (برهان). کنایه از کره خاک. (آنندراج). کنایه از زمین (غیاث) :
چو در خاطر آمد جهانجوی را
که در چنبر آرد گلین گوی را.نظامی.

گلی نوئیه.

[گُ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 42000گزی شمال خاوری بافت، سر راه مالرو جواران به رابر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 85 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گلینوس.

[گَ نُسْ] (اِخ)(1) رجوع به گلینوش شود.
(1) - Galinos.

گلینوش.

[گَ نُشْ] (اِخ)(1) نام طبیب یونانی که معرب آن جالینوس است. اسم این شخص به یونانی کلدیوس گلینوس(2) بوده است. گذشته از کتب اسلامی در اسکندرنامهء منثور هم از او داستانهایی آمده است. (از فرهنگ شاهنامه تألیف شفق). و رجوع به جالینوس شود.
(1) - Galinoch.
(2) - Claudius Galenus.

گلینوش.

[گَ نُشْ] (اِخ)(1) یکی از ندمای قباد پرویز. (ولف). مقصود شیرویه است. در تاریخ طبری جلینوس (ص 619)، و در اخبار الطوال حیلوس آمده است. دینوری مؤلف آن گوید: وی رئیس مستمیتة بود و مستمیتة گویا ترجمهء جان اوسپار (جانسپار) است و بر گروهی از سپاهیان اطلاق میشد که در دلاوری و بی باکی از مرگ نمی هراسیدند، نظیر «جاودانان» در عصر هخامنشیان. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستنسن شود. (از حاشیهء ترجمهء تاریخ طبری بلعمی ص1159). در متن ترجمهء بلعمی جالینوس معرب گلینوش آمده. بلعمی گوید: شیرویه، خسروپرویز را هنگامی که به خانهء ماه اسفند فرستاد و سرهنگی بر وی موکل کرد که نام او جالینوس و مردی مردانه بود. رجوع به متن همان صفحه شود :
نشسته به در بر گلینوش بود
که گفتی زمین زو پر از جوش بود.
(شاهنامه چ بروخیم ص 2912).
گلینوش بر پای جست این زمان
ز دیدار ایشان بشد شادمان.
(شاهنامه چ بروخیم ص 2912).
گلینوش گفت ای جهاندیده مرد
بکام تو بادا همه کارکرد.
(شاهنامه چ بروخیم ص 2912).
(1) - Galinoch.

گلینه.

[گِ نَ / نِ] (ص نسبی، اِ) آنچه از ظروف و اوانی که از گل پخته یا ناپخته درست کنند : گفت ما مردمانیم پیشهء ما گلینه کردن است و سفال بسیار بکرده ایم. (تفسیر ابوالفتوح رازی ص250؛ سورهء بقره).

گل یورت.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان تیرچایی بخش ترکمان شهرستان میانه که در 25هزارگزی شمال خاوری بخش و 12هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 86 تن است. آب آنجا از ایشلق تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گل یوسف.

[گُ لِ سُ / سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گل بستان افروز را گویند که گل تاج خروس باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به گل بستان افروز شود. || گل زرد. (برهان) (آنندراج).

گلیوک.

[گَ] (اِخ) اصل آن گلویک است. رجوع به گلویک شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گلیون.

[گَ] (اِ) مخفف انگلیون. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نوعی از اقمشه هفت رنگ باشد، چنانکه هر هفت رنگ را در آن توان دید و آنرا بوقلمون هم میگویند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری).

گلیه.

[گِ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج که در 16000گزی شمال رزاب و 15000گزی جنوب راه شوسهء مریوان به سنندج واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 350 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، گردو، لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گم.

[گُ] (ص) گیلکی گوم.(1) مفقود. غایب و ناپدید. آواره. سرگشته (با بودن و شدن و کردن و گشتن صرف شود). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مفقود. (آنندراج). گمراه :
گمراه گشته ای ز پس رهبران کور
گم نیست راه راست ولیکن تو خود گمی.
ناصرخسرو.
شه راه مردمی است سبیل الرشاد تو
زآن مردمی تو کز ره نامردمی گمی.
سوزنی.
عالم که کامرانی و تن پروری کند
او خویشتن گم است که را رهبری کند.
سعدی (گلستان).
چه شبها نشستم درین فکر گم
که دهشت گرفت آستینم که قم.
سعدی (بوستان).
گنهکارتر چیز مردم بود
که از کین و آزش خرد گم بود
کجا هفت دریا عدم مردم است
که در قطرهء هستی خود گم است.امیرخسرو.
و رجوع به گم شدن و گم کردن شود. || خَله. هرزه. یافه. (یادداشت مؤلف).
(1) - gum.

گماتا.

[گُ] (اِخ)(1) غاصب تاج و تخت خاندان هخامنشی چه گماتا خود را وارث تاج و تخت دانست و خود را به دروغ بردیا نامید. رجوع به مزدیسنا تألیف محمد معین ص 75 و 76 شود.
(1) - Gaumata.

گمار.

[گُ] (اِمص) گماشتن. کسی را بر سر چیزی و کاری و واداشتن. (برهان) (آنندراج). || (نف) گمارنده. (ناظم الاطباء). || (اِ) صدا و آواز پای را نیز گویند به هنگام راه رفتن. (برهان).

گمار.

[گُ] (اِ) چمچه. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). کفگیر بزرگ. (ناظم الاطباء) :
اگر از طعامش دهد یک گمار
نهد بار منت به دوشت هزار.
میرنظمی (از شعوری ج2 ورق 318).

گمار.

[گُ] (اِخ) تیره ای از طایفه ملمع هفت لنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

گمار.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلان بخش گیلان شهرستان شاه آباد که در 14000گزی شمال باختری و گیلان 2000گزی جنوب راه شوسهء گیلان به قصرشیرین واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 150 تن است. آب آنجا از رودخانهء گیلان تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، توتون، حبوبات، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی ده از طایفهء کلا هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گمار.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول که دارای 300 تن سکنه است. آب آنجا از کارون و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گمارا.

[گُ] (نف) صفت فاعلی از گماریدن. حواله دهنده. گماره. || (اِ) آغل گاو و گوسفند. (شعوری ج2 ورق 315).

گماران.

[گُ] (نف، ق) در حال گماردن.

گمار حاجی غلام.

[گُ غُ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول که در 25هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء شوشتر به دزفول واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 100 تن است. آب آنجا از رود کارون و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گماردگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) عمل گماردن.

گماردن.

[گُ دَ] (مص) پهلوی گومارتن(1). (از گمار + دن = تن، پسوند مصدری) پازند گوماردن،(2) افغانی گومارال(3) (واگذاردن، تسلیم کردن)، ارمنی گومارل.(4) (جمع کردن) فرستادن، تسلیم کردن. رجوع به فرستادن شود. اجازه و رخصت دادن. سفارش کردن. نصب کردن. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
ای جهانداری کاین چرخ ز تو حاجت خواست
که تو بر لشکر بدخواهانْش(5) بگمار مرا.
منطقی.
جود هلاک خزانه باشد و هر روز
تازه هلاکی تو بر خزانه گماری.فرخی.
هر جا که مهوسی چو فرهاد
شیرین صفتی بر او گمارد.
سعدی (ترجیعات).
- جان و دل گماردن به چیزی؛ علاقه بدان بستن. شیفتهء آن شدن :
هرکه چیزی دوست دارد جان و دل به روی گمارد
هرکه محرابش تو باشی سر ز خلوت برنیارد.
سعدی (طیبات).
- دیده به چیزی گماردن؛ دیده دوختن. بدان توجه کردن :
اگر دیده به گردون بر گمارد
ز بیمش پاره پاره گردد آور.ابوشعیب.
(1) - gumartan.
(2) - gumardan.
(3) - gumaral.
(4) - gumar-el. (5) - ن ل: بدخواهانْت.

گماردنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) آنچه بگمارند. درخور گماشتن.

گمارده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) گماشته. منصوب.

گمارش.

[گُ رِ] (اِمص) اسم از گماردن.

گمارقریب.

[گُ قَ] (اِخ) دهی است از دهستان بلوک شرقی بخش مرکزی شهرستان دزفول که در 25هزارگزی جنوب شرقی دزفول و 3هزارگزی جنوب باختری شوشتر به دزفول دشت واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 100 تن است. آب آنجا از رود کارون و چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات، برنج و کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گمارندگی.

[گُ رَ دَ / دِ] (حامص) عمل گماردن.

گمارنده.

[گُ رَ دَ / دِ] (نف) آنکه بگمارد.

گمارون.

[ُگ] (اِخ) دهی است از دهستان حیات داود بخش گناوهء شهرستان بوشهر که در 24000گزی شمال خاور گناوه و 2000گزی راه شوسهء گچساران به گناوه واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 320 تن است. آب آنجا از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گماره لنگ.

[گُ رَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج که در 27000گزی شمال خاوری دژشاهپور و 7000گزی شمال راه شوسهء مریوان به سنندج واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 75 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء زغال و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گماریدن.

[گُ دَ] (مص) منصوب کردن :
گماریده ست زنبوران به من بر
همی درّد به من بر پوست زنبور.منوچهری.
حسن اعیان را گفت کسان گمارید تا خلق عامه را بگذارند تا از دروازه های شهر بیرون آیند. (تاریخ بیهقی).
نگهبان گمارید چندی بر اوی
وز آنجا به تاراج بنهاد روی.اسدی.
|| فشاردن دندانها در هنگام خشم و غضب. || زور کردن و مجبور نمودن. || دوختن. (ناظم الاطباء). || تبسم کردن. انکلال : اعرابی بگمارید، مصطفی گفت: یا اعرابی! همانا خنده در این موضع دلیل استهزاء باشد. (تاریخ بیهقی ص 203). گفت: مختصر ملکی بود که هر روز در آن ملک چون بوسعید و بوالقاسم هفتادهزار فرانرسد و هفتادهزار برسد این میگفت و میگمارید.(1) (اسرار التوحید). و چون کار او با فرّ و شکوه شد و لشکر و حشم انبوه، اول نوبهار و هنگام گماریدن ازهار از غزنین بیرون آمد. (جهانگشای جوینی). و رجوع به گماردن شود.
- گماریدن یاسه؛ دفع حسرت کردن. برآوردن آرزو : بر صورت ایشان تماثیلی سازیم تا یاسهء دیدار ایشان بدان تماثیل بگماریم. (تفسیر ابوالفتوح).
- واگماریدن؛ باز کردن دندانها در هنگام خندیدن و خشم کردن و تبسم کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: میخندید.

گماسا.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر که در 30هزارگزی جنوب خاوری شهر ملایر و 24000گزی خاور راه شوسهء ملایر به اراک واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 1343 تن است. آب آنجا از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالیبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گماشتگی.

[گُ تَ / تِ] (حامص) عمل گماشته. شغل گماشته. مستخدم شدن. شغل مستخدمی داشتن و رجوع به گماشته شود.

گماشتن.

[گُ تَ] (مص) کسی را بر کاری گذاشتن. (فرهنگ رشیدی). نصب کردن. مسلط کردن. مستولی ساختن :
کجا گوهری چیره شد زین چهار
یکی آخشیجش بر او بر گمار.ابوشکور.
ای جهانداری کاین چرخ ز تو حاجت خواست
که تو بر لشکر بدخواهانْش(1) بگمار مرا.
منطقی.
عدوی تو عدوی ایزدست و دشمن دین
سپاه ایزد را بر عدوی خویش گمار.فرخی.
و چون از این همه فارغ شدی پیادگان گمار تا غازی را نگاه دارند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 235). تدبیر آن است که ما این کار را فروگذاریم و دوستی نمائیم و کسان گماریم تا تضریبها می سازند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص221).
همیدون به بندش همی داشتند
بر او چند دارنده بگماشتند.اسدی.
تنت کآن و جان گوهر علم و طاعت
بدین هر دو بگمار تن را و جان را.
ناصرخسرو.
حق تعالی ابلیس را بر وی گماشت (ایوب) و آن بلا بر وی پدید آمد. (قصص الانبیاء ص 136). حق تعالی گفت: ترا بر وی گماشتم و این قصه درست نیست. (قصص الانبیاء ص 136). پس حق تعالی دیگر باره خواب بر ایشان گماشت. (قصص الانبیاء ص200). و گفتند این اسب فرشته ای بود که خدای عزوجل بصورت اسبی گماشت که ظلم او را از سر جهانیان برداشت. (فارسنامهء ابن البلخی ص74). و میخواهم که بجای هر کسی از ایشان یکی را از شما بگمارم. (فارسنامهء ابن البلخی ص 89). دوازده فرشته که ایزد تبارک و تعالی ایشان را بر عالم گماشته است. (نوروزنامه).
بر آنی که غم بر دل من گماری
من از غم نترسم بیا تا چه داری.
؟ (از سندبادنامه).
تا تو برگشتی نیامد هیچ خلقم در نظر
کز خیالت شحنه ای بر خاطرم بگماشتی.
سعدی (طیبات).
خداترس را بر رعیت گمار
که معمار ملک است پرهیزگار.
سعدی (بوستان).
کوتوالی معتمد بر قلعه گماشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 344).
گفت خود دادی به ما دل حافظا
ما محصل بر کسی نگماشتیم.حافظ.
|| فرستادن. (ناظم الاطباء) : حق تعالی بادی بر ایشان گماشت تا پراکنده شدند هفتادهزار مرد بسوی روم شدند. (قصص الانبیاء ص131). || حواله کردن. (آنندراج). || مصروف کردن :
چون روز ببیند این معادی را
هر کس که بر او خردش بگمارد.
ناصرخسرو.
|| تنها گذاشتن. || اجازه و رخصت دادن. || رهانیدن و آزاد کردن. || سپردن. تفویض نمودن. (آنندراج). || نگریستن کارهای دیگری را. || مجبور کردن کسی را به گفتن. || اجرا کردن کاری را به قوت و قدرت حاکم و قاضی. || به زور گرفتن و ستم کردن. (ناظم الاطباء).
- اندیشه گماشتن؛ فکر را متوجه کردن :خردمندان اگر اندیشه را بر این کار پوشیده گمارند. (تاریخ بیهقی).
- برگماشتن؛ منصوب کردن. تعیین کردن :
به هر گوشه کارآگهان برگمار
نهانش همی جوی با آشکار.اسدی.
یکی استواران بر او برگماشت
کز او راز پوشیده، پوشیده داشت.نظامی.
کسی کآوَرَد با تو در سر خمار
بر او ظلمت خویش را برگمار.نظامی.
سخن بر همین مقرر شد که یکی را به تجسس ایشان برگماشتند. (گلستان).
- چشم گماشتن؛ چشم دوختن. معطوف داشتن چشم و نظر. طمع کردن در :
جهان را بمردی نگهداشتی
یکی چشم بر تخت نگماشتی.فردوسی.
هم آیین پیشین نگه داشتی
یکی چشم بر تخت نگماشتی.فردوسی.
نیایش بجای پسر داشتی
جز او بر کسی چشم نگماشتی.فردوسی.
چون همنفسی کنم تمنا
بر آینه چشم برگمارم.خاقانی.
- دل گماشتن؛ طرح علاقه افکندن. دل بستن :
گویی گماشته ست بلایی او
بر هرکه تو دل بر او بگماری.
رودکی (دیوان رودکی).
- گوش گماشتن؛ گوش دادن. استماع کردن :
چو باطل سرایند مگمار گوش
چو بی ستر بینی بصیرت بپوش.
سعدی (بوستان).
دو کس بر حدیثی گمارند گوش
ازین تا بدان ز اهرمن تا سروش.
سعدی (بوستان).
- همت گماشتن؛ همت ورزیدن. همت کردن : همگی همت بر آن گماشت که از بهر خلافت و تقلد... اقامت کسی را اختیار کند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 289).
(1) - ن ل: بدخواهانْت.

گماشتنی.

[گُ تَ] (ص لیاقت) درخور گماشتن. رجوع به گماشتن شود.

گماشته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف) مقررشده. برقرارشده. مأمورشده. (ناظم الاطباء).

گماشته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف، اِ) عامل. وکیل. کارگزار. (آنندراج). ناظر. سرکار. پیشکار. (ناظم الاطباء). موکل : نامه ها رسید که سلیمانی رسید به شبورقان و از ری تا آنجا ولاة و عمال و گماشتگان سلطان سخت نیکو تعهد کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 288). در آن روزگار ایشان را در نشستن و برخاستن بر آن جمله دیدم که ریحان خادم گماشتهء امیر محمود بر سر ایشان بود. (تاریخ بیهقی). پادشاهان چون دادگر باشند طاعت باید داشت و گماشته بحق باید دانست. (تاریخ بیهقی). چون مدت سیصد سال تمام شد، چنانکه در همه عالم نه زر ماند و نه سیم موکلان و گماشتگان را مقرر کرده بودند. (قصص الانبیاء ص 151). و از همهء جهان [ آفریدون ] مردم گرد آورد و عهدنامه نبشت و گماشتگان را داد فرمود و ملک بر پسران قسمت کرد. (نوروزنامه).
چون به شهر آمد از گماشتگان
خواست مشروح بازداشتگان.نظامی.
و عمال و متصرفان و گماشتگان و نواب. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 98). تا غایت که ضریبهء خراج در ایام عمال و گماشتگان و کارکنان ماکان بن کاکی و... (تاریخ قم ص 143).بر هر موضوع مقرر شده حکام و گماشتگان در برات نکنند. (تاریخ غازانی ص 259). || سرکاتب. محاسب. نویسنده. || وزیر. || نوکر. خادم. (ناظم الاطباء).

گماشه.

[گُ شَ / شِ] (اِ) سیم و نقره. (آنندراج).

گمان.

[گُ / گَ] (اِ) در اوستائی ظاهراً ویمانه(1) (گمان). قیاس با اوستایی ویمنوهیه(2)شود. پهلوی گومان، کردی و افغانی عاریتی و دخیلی گومان(3)، بلوچی گوان(4) و پارسی باستان ویمانه(5). ظن. وهم. احتمال. شک. شبهه. رای. اندیشه. فرض. تصور. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). ظن و حدس و فکری که از روی یقین نباشد و با لفظ بردن و بستن و داشتن و افتادن مستعمل است. (آنندراج). شک. (غیاث) (دانشنامه علایی). ضد یقین. (فرهنگ رشیدی). ظن. (زمخشری). وهم. (منتهی الارب) (دهار). مخیله. (دهار). حدس. ریب. ریبه. تخمین: هوء؛ گمان بردن به کسی نیکی یا بدی. زَغلَمه. غیب. خیله. نخاله: مخیله؛ گمان بردن چیزی را. خال. خیلان؛ گمان بردن چیزی را. (منتهی الارب) :
که شاه جهان از گمان برتر است
چو بر تارک مشتری افسر استفردوسی.
چنان بد که در کوه چین آن زمان
دد و دام بودی فزون از گمان.فردوسی.
از دل خویش باری آگاهم
وز دل خویش نیستم به گمان.فرخی.
گفتم زمانه شاه گزیند بر او دگر
گفتا گزید هیچ کسی بر یقین گمان.
فرخی.
گر یقین هرگز ندیدی از گمان آویخته
اینک آن فربه سرونش وآنک آن لاغر میان.
عنصری.
کرا در جهان خوی زشت ار نکوست
به هر کس گمان آن برد کاندر اوست.
اسدی.
به گیتی درون جانور گونه گون
پسند از گمان وز شمردن فزون.اسدی.
آن کو به عقل جور و جفا جوید و بلا
بیشک درین عطاش گمان خطا شده ست.
ناصرخسرو.
اگر سوی تو بودی اختیارت
نگشتی هرگز این اندر گمانت.ناصرخسرو.
بمجرد گمان... نزدیکان خود را مهجور گردانیدن... تیشه بر پای خود زدن است. (کلیله و دمنه). گمان نمیباشد که شتر به خیانتها اندیشد. (کلیله و دمنه).
به گمان یوسفیت گمشده بود
یوسفت گرگ شد گمان برگیر.خاقانی.
گیتی که اولش عدم و آخرش فناست
در حق وی گمان ثبات و بقا خطاست.
ظهیرالدین فاریابی.
گفتم در چیزی که آدمی به گمان باشد باز بی گمان شود به اسباب و استدلال آنرا یقین گویند از بهر این معنی است که الله را یقین نگویند که او منزه است از گمان. یقین آن است که معنی بی گمان بر در دل ایستاده باشد. (کتاب المعارف بهاءولد).
چون در رهت یقین و گمانی همی رود
ای برتر از یقین و گمان از که جویمت.
عطار.
ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم
وز آنچه گفته اند و شنیدیم و خوانده ایم.
سعدی (گلستان).
ای اهل هنر قصّه همین است که گفتم
هان تا نفروشید یقینی به گمانی.ابن یمین.
|| خواب و خیال :
بسان گمان بود روز جوانی
قراری نبوده ست هرگز گمان را.ناصرخسرو.
- با گمان افتادن؛ به گمان افتادن. دچار تردید شدن :
از خیال آمدن و رفتنش اندر دل و چشم
با گمان افتم اگر خود بیقین میگذرد.
سعدی (طیبات).
- بدگمان؛ بداندیش. بدسگال. آنکه همیشه کارهای بد بیندیشد :
شده تخمه ویران و ایران همان
برآمد همه کامهء بدگمان.فردوسی.
بدو گفت کز بدگمان برگسل
به اندیشه بیدار کن چشم و دل.اسدی.
اگر بر پری چون ملک ز آسمان
به دامن درآویزدت بدگمان.سعدی.
- || مأیوس. نگران :
بسختی در آخر مشو بدگمان
که فرخ تر آید زمان تا زمان.نظامی.
- بی گمان؛ بی شک. بدون تردید :
ترا جنگ با آشتی گر یکی است
خرد بی گمان نزد تو اندکی است.فردوسی.
دگر گفت کز گردش آسمان
خردمند برنگذرد بی گمان.فردوسی.
گرچه موش از آسیا بسیار دارد فایده
بی گمان روزی فروکوبد سرش خوش آسیا.
ناصرخسرو.
هرکه عیب دگران پیش تو آورد و شمرد
بی گمان عیب تو پیش دگران خواهد برد.
سعدی.
رزق اگرچند بی گمان برسد
شرط عقل است جستن از درها.سعدی.
وگر با پدر جنگ جوید کسی
پدر بی گمان خشم گیرد بسی.
سعدی (بوستان).
- بی گمان بودن؛ یقین داشتن :
چون نباشد بنای خانه درست
بی گمانم که زیر رشت آید.فرالاوی.
- در گمان افتادن؛ به شک افتادن. دچار تردید شدن :
عجب دارم ز بخت خویش و هر دم در گمان افتم
که مستم یا بخوابم یا جمال یار می بینم.
سعدی (غزلیات).
- در گمان افکندن؛ بشک انداختن. دچار تحیر کردن. سرگردان ساختن :
هر یکی نادیده از رویت نشانی میدهد
پرده بردار ای که خلقی در گمان افکنده ای.
سعدی (طیبات).
- در گمان شدن؛ در گمان افتادن. بشک افتادن. دچار تردید شدن. نگران شدن :
کز این مرد چینی چیره زبان
فتادستم از دین خود در گمان.فردوسی.
بمردی نباید شدن در گمان
که بر ما دراز است دست زنان.فردوسی.
- در گمان ماندن؛ مشکوک ماندن. به شک افتادن :
هر آنکه روی تو بیند برابر خورشید
میان صورت و خورشید در گمان ماند.
سعدی.
- سخت گمان؛ دیرباور. آنکه بزودی به چیزی یقین نکند :
ای سخت گمان سست پیمان
این بود وفای عهد اصحاب؟سعدی.
- گمان افتادن؛ به فکر رسیدن. به خیال رسیدن. باور کردن :
گمان افتاد هر کس را که شیرین
ز بهر مرگ خسرو نیست غمگین.نظامی.
-امثال: به هر کجا که درآمد یقین گمان برخاست.
سر بی علم بدگمان باشد. اوحدی.
گمانها همه راست بشمر ز دور.
نتوان داد یقینی به گمانی .فرخی.
هوشیار بدگمان است.
یقین را به گمان نفروشند.
(1) - vimanah.
(2) - vimanohya.
(3) - guman.
(4) - guwan.
(5) - vimana.

گمان.

[گُ] (اِ) نوعی جوهر. نوعی لؤلؤ. جمان: گفته شده در جمان اینکه فارسی معرب شده است. اگر چنین باشد او را از گمان باید دانست و ظن این است که او یا لؤلؤ است یا مشبه به لؤلؤ و بیشتر متمایل به این است که معمولاً از نقره است و کمتر شباهت به لؤلؤ دارد و بیشتر متمایل به اشباه آن میباشد. (الجماهر بیرونی ص 113).

گمان.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، که در 27هزارگزی شمال کلیبر و 29هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 159 تن است. آب آنجا از دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمان انگیز.

[گُ اَ] (نف مرکب) سبب سوءظن. باعث بدگمانی. مورد تهمت :
آن گمان انگیز را سازد یقین
مهرها انگیزد از اسباب کین.مولوی.

گمان بردن.

[گُ بُ دَ] (مص مرکب)پنداشتن. توهم. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب). ظن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن) :
گمان برد کز بخت وارون برست
نشد بخت وارون از آن یک بدست.
ابوشکور.
نادان گمان بری و نه آگاهی
از تنبل و عزیمت و نیرنگش.طاهر فضل.
فرستاد پاسخ هم اندر زمان
کت آمد به دست آنچه بردی گمان.
فردوسی.
گمانی چنان بردم ای شهریار
که دارد مگر آتش اندر کنار.فردوسی.
نه آنِ تو است ای برادر در او
هر آنچش گمان می بری کآن تراست.
ناصرخسرو.
ایدون گمان بری که گرفتستی
در بر به مهر خوب یکی دلبر.ناصرخسرو.
هزاردستان با فاخته گمان بردند
که گشت باران در جام لاله بادهء ناب.
مسعودسعد.
بوزینگان... گمان بردند که آتش است. (کلیله و دمنه). و نباید که آنرا که صید خود گمان بردی در قید شوی. (سندبادنامه ص309). چون این حرکات نامضبوط و این هذیانات نامربوط از وی ظاهر گشت، گمان بردم که جنون بر دل وی مستولی شده است. (سندبادنامه ص76).
گمان برد کآبی گزاینده خورد
در او زهر و زهر اندر او کار کرد.نظامی.
گمان بردم که طفلانند وز پیری سخن گفتم
مرا پیر خراباتی جوابی داد مردانه.
سعدی (بدایع).
تو خود را گمان برده ای پرخرد
انایی که پر شد دگر چون برد؟
سعدی (بوستان).
او گمان برده که من کردم چو او
فرق را کی داند آن استیزه رو.مولوی.

گمان پذیر.

[گُ پَ] (نف مرکب)عذرپذیر. (از آنندراج) :
زآن سه نکته که گوش گیر شدش
دل نازک گمان پذیر شدش.
میرخسرو (از آنندراج).

گمانج.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ازومدل بخش ورزقان شهرستان اهر که در 25هزارگزی جنوب باختری ورزقان و سه هزارگزی ارابه رو تبریز به اهر واقع شده است. هوای آن معتدل و دارای 1146 تن سکنه است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. دو محل بفاصله پنج هزارگزی به نام گمانج بالا (علیا) و گمانج یائین (سفلی) معروف است. سکنهء گمانج بالا 624 تن می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمان داشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)سوءظن داشتن. || فکر کردن. خیال کردن :
به آستین ملالی که بر من افشانی
گمان مدار که از دامنت بدارم دست.سعدی.
|| تشویش داشتن. نگران بودن :
ور ز کژدم به دل گمان داری
کفش و نعل از برای آن داری.سنایی.
|| امید و انتظار داشتن. چشم داشت :
چیست فردوس که در دیدهء ماجلوه کند
ما گمانها به غرور نظر خود داریم.صائب.

گمان کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)شک کردن. تردید کردن :
در هستی خدای گروهی گمان کنند
وندر سخاوت تو نکرده ست کس گمان.
فرخی.
|| پنداشتن. تصور کردن. صورت بستن :
تو گمان کردی که کرد آلودگی
در صفا غش کی هلد پالودگی.مولوی.
-امثال: گمان میکند علی آباد شهری است ؛ علی آباد در سر راه تهران است و چون قصبه بزرگی است، مسافرین ساده لوح وقتی به نزدیکی آن رسند، تصور کنند شهری است یا به شهر تهران رسیده اند و مراد این است که پندارش بر خلاف واقع است. (فرهنگ عوام).

گمان مند.

[گُ مَ] (ص مرکب) مرتاب. (زمخشری) (مهذب الاسماء). شاک. مُمتَری. (مهذب الاسماء).

گمانه.

[گُ نَ / نِ] (اِ) گمان. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی) :
تو دل را بجز شادمانه مدار
روان را به بد(1) در گمانه مدار.فردوسی.
فرزانه تر از تو نبود هرگز مردم
آزاده تر از تو نبرد خلق گمانه.خسروی.
گمان کسی را وفا ناید از وی
حکیمان بسی کرده اند این گمانه.
ناصرخسرو.
- گمانه بردن؛ خیال کردن. تصور کردن :
نباید که فردا گمانه بری
که من بودم آگه از این داوری.فردوسی.
(1) - ن ل: ز بد.

گمانه.

[گُ نَ / نِ] (اِ) چاه اولی را گویند که چاه کنان بجهت دانستن اینکه زمین آب دارد و آب آن چه مقدار دور است میکنند. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج). نخستین چاه کاریز که به جهت دانستن آب که چه مقدار است و چه مقدار دور است میکنند و به عربی حفیر گویند. (فرهنگ رشیدی) :
چنانکه چشمه پدید آورد گمانه ز سنگ
دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.
دقیقی.
فلک گر عطای تو کردی
بجز فیض دریا نبودی گمانه.
سیف اسفرنگ (از جهانگیری).
ای بس که دلم در طلب چشمهء نوشَت
در بادیهء فکر فروبرد گمانه.
ابن یمین (دیوان چ باستانی راد ص288).
- گمانه زدن؛ کندن چاه تا پیدا آید که زمین آب ده است یا نه. (یادداشت مؤلف).
- گمانه کردن؛ چاه کندن :
غور ایام را نیابد چرخ
گر جز از رای تو گمانه کند.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص538).
|| وزن کردن و اندازه گرفتن :
حلم ترا گمانه همی کرد ناگهان
بگسست هر دو پلهء میزان روزگار.
انوری (دیوان چ نفیسی ص150).
|| کاریزکن. (صحاح الفرس). چاهجوی و چاه کن. (برهان).

گمانه.

[گُ نَ / نِ] (اِ) مسبار. آلتی که با آن عمق را تعیین میکنند. (فرهنگستان).

گمانی.

[گُ] (حامص) آنچه تصور شود. آنچه به گمان درآید. گمان. تصور :
نهادند خوان گرد باغ اندرون
خورش خواستند از گمانی فزون.فردوسی.
چنین است و این بر دلم شد درست
همین بُد گمانی مرا از نخست.فردوسی.
- بدگمانی؛ گمان بد بردن. سوءظن. سوءتفاهم : گفتم: (بوالحسن)... مردی سخت بخرد و فرمانبردار است... گفت: چنین بود اما می شنویم که بدگمانی افتاده است. (تاریخ بیهقی). این مقدار با بنده (عبدوس) گفت (آلتونتاش) و در این هیچ بدگمانی نمی نماید. (تاریخ بیهقی). به برکت این افسون نه کس مرا بتوانستی دید و نه از من بدگمانی صورت بستی. (کلیله و دمنه).
- بی گمانی کردن چیزی؛ خالی کردن آن :
وز آن پس همه شادمانی کنید
ز بدها روان بی گمانی کنید.فردوسی.

گمانی آوردن.

[گُ وَ دَ] (مص مرکب)گمان آوردن. شک کردن. تصور. تصور بد کردن. خیال بد صورت بستن :
نگر تا در دلت ناری(1) گمانی
که کوشی با قضای آسمانی.(ویس و رامین).
(1) - ن ل: ناید.

گمانی بردن.

[گُ بُ َد] (مص مرکب) در شک قرار گرفتن. گمان بردن. خیال کردن :
وگر بردباری ز حد بگذرد
دلاور گمانی بسستی برد.فردوسی.
وگر شهریارت بود دادگر
تو بر وی بزشتی گمانی مبر.فردوسی.
بسیار بخوردند نبردند گمانی
کز خوردن بسیار شود مردم، بیمار.فرخی.
چه گوید و چه گمانی برد که خار درشت
چه کرد خواهد با آتش زبانه زنان.فرخی.
به مشتریت گمانی برم به همت و طبع
که همچو هور لطیفی و همچو نور قوی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص127).
گفتی که دعا نمی نویسی
این شیوه به من مبر گمانی.
کمال الدین اسماعیل.
- بدگمانی بردن؛ خیال بد کردن :
بگفتند کای شاه پیروزگر
به شمعون همی بدگمانی مبر.
شمسی (یوسف و زلیخا).

گمانی داشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)گمان داشتن. تصور داشتن.
- گمانی بد داشتن؛ تصور بد داشتن. خیال بد داشتن :
به نیکی در مبادم زندگانی
اگر من بر تو بد دارم گمانی.
(ویس و رامین).

گمانیدن.

[گُ دَ] (مص) گمان کردن. اعتقاد داشتن. اندیشیدن. باور کردن :
سپاهی که سگسار خوانندشان
پلنگان جنگی گمانندشان.فردوسی.
همانا گماند که من کودکم
به دانش چنانچون بسال اندکم.اسدی.
نباید که بدپیشه باشدت دوست
که هر کس چنانت گماند که اوست.اسدی.

گم اسحاق.

[گُ اِ حا] (اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد که در 36هزارگزی جنوب میان آباد واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 92 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میشود. محصول آن پنبه و بنشن و شغل اهالی زراعت، مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گمبران.

[گُ بَ] گنبران. (اِخ) دهی است جزء دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر که در 14500 گزی خاوری هوراند و 37500 گزی راه شوسهء اهر به کلیبر واقع شده است. هوای آن معتدل مایل به گرمی و سکنه اش 35 تن است. آب آنجا از رودخانهء قره سو و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، پنبه و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. ده محل سکونت ایل حسینکلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گم بگور کردن.

[گُ بِ کَ دَ] (مص مرکب) پنهان کردن. گم کردن. در جایی نهفتن که یافتن آن مشکل بود. از میان بردن. و رجوع به گم و گور کردن شود.

گمبل.

[گُ بُ] (ص) تنومند و فربه (لهجه قزوینی). چاق. فربه. کوتاه بالا (گلپایگانی).

گم بودگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص مرکب)هراسان شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج).

گم بوده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) گم شده. از دست داده شده :
که بیژن بجایست خرسند باش
بر امید گم بوده فرزند باش.فردوسی.
همه درددل پیش دستان بخواند
غم پور گم بوده با او براند.فردوسی.
|| سرگردان. متحیر :
مرا در دین نپندارد کسی حیران و گم بوده
جز آن حیران که حیرانی دگر کرده ست حیرانش.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص234).
|| طی شده. سپری شده. بسختی گذشته چنانکه در شمار نیاید :
گر بهین عمر من آمیزش شروان گم کرد
عمر گم بودهء شروان به خراسان یابم.
خاقانی.
- گم بوده بخت؛ بدبخت. تیره روز :
ببخشود و بخشایش آورد سخت
ز درد و غم دخت گم بوده بخت.فردوسی.
دل طوس بخشایش آورد سخت
بر آن نام بردار گم بوده بخت.فردوسی.
- گم بوده نام؛ غیر معروف. گمنام :
چنین گفت جاماسب گم بوده نام
که هرگز به گیتی مبیناد کام.فردوسی.

گمبولی.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان طیبی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان که در 9هزارگزی جنوب خاوری قلعه رئیسی مرکز دهستان و 133هزارگزی خاور راه شوسهء باغ ملک واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 200 تن است. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان قالی و قالیچه و کرباس بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گمج.

[گُ مَ] (اِ) نان خمیرناکرده. (آنندراج).

گمچ.

[گَ مَ] (اِ) ظرف گلی است که برای تهیه خورش چلو از آن استفاده میکنند (در دیلمان و گیلان).

گمدبت.

[گُ مَ بَ] (اِخ) نام رودی است که در هندوستان جریان دارد. (از تحقیق ماللهند ابوریحان ص 128).

گم درق.

[گُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو از بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 46هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 14هزارگزی خاور راه شوسهء صائین دژ به میاندوآب واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 10 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمدسی.

[گُ دَ] (اِخ) نام کوهی است از کوههای لاریجان. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص209).

گمراه.

[گُ] (ص مرکب) گم کرده راه. سرگشته. آواره. بی راه. روگردان. (ناظم الاطباء). تَیّاه. تَیهاف. خَسَر: سَباه؛ مرد عقل رفته و گمراه. ضَلول. ضالّ. (دهار). عَتاهة. عَتاهیَّة. غَوٍ. غاوی. غَویّ. غَیّان. (منتهی الارب) :
دلخسته و محرومم و پی خسته و گمراه
گریان به سپیده دم و نالان به سحرگاه.
خسروانی.
شنیده ای که چه دیده ست رای زو و چه دید
شه مخالف بی رای کم هش گمراه.فرخی.
ز راه آگه نبودم همچو گمراه
چو کرم سک ز طعم شهد، ناگاه.
(ویس و رامین).
چو گمراه بیند کسی روز و شب
ز بی توشگی جان رسیده به لب.اسدی.
به ره بازآید این گمراه دیوت گر بخواهی تو
مسلمانی بیابد گر خرد باشد سلیمانش.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه تهران ص234).
گر بدین مشغول گشتم لاجرم
رافضی گشتستم و گمراه نام.
ناصرخسرو (دیوان ص298).
گمراه و سخن ز ره نمایی
در ده نه و لاف دهخدایی.نظامی.
میروم گمراه نه دین و نه دل
تا نسیم رهنمایی پی برم.عطار.
آئین تقوی ما نیز دانیم
اما چه چاره با بخت گمراه.حافظ.
ما را به مستی افسانه کردند
پیران جاهل شیخان گمراه.حافظ.
- خواب گمراه؛ رؤیای کاذب. اضغاث احلام :
یقین گشت او را [ گیورا ] که جز شاه نیست
همان خواب گودرز گمراه نیست.فردوسی.

گمراه شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب)خَسار. خَسر. خُسران. خَساره. (منتهی الارب). ضَلالة. (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی). خُسر. خَسَر. (تاج المصادر) (دهار). غَوایت. غَی. (ترجمان القرآن ترتیب دادهء عادل بن علی). سرگردان شدن. بیراه شدن. آواره شدن. سرگشته شدن :
جمله عالم زین سبب گمراه شد
کم کسی ز ابدال حق آگاه شد.مولوی.
و رجوع به گمراه شود.

گمراه کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)فِتنه. (منتهی الارب). اِضلال. (زوزنی). (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی). غَوایَة. غَیّ. تَغویَه. اِغواء. (منتهی الارب). سرگردان کردن. بی راه کردن. آواره کردن. به بیراهه انداختن. ضد رهنمونی کردن :
درست از همه کارش آگاه کرد
که مر شاه را دیو گمراه کرد.فردوسی.
و قباد را بفریفت و گمراه کرد. (فارسنامه ابن البلخی ص 84). و رجوع به گمراه شود.

گمراه کننده.

[گُ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) فاتِن. (منتهی الارب). مُضِلّ. به بیراهی اندازنده. سرگردان کننده. و رجوع به گمراه شود.

گمراه گردانیدن.

[گُ گَ دَ] (مص مرکب) به بیراهه انداختن. سرگردان کردن. اغواء [ اِ ] . (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی). و رجوع به گمراه و گمراه کردن شود.

گمراه گردیدن.

[گُ گَ دی دَ] (مص مرکب) بیره شدن. روگردان شدن. (ناظم الاطباء) :
به دشتی که گمراه گردی مپوی.اسدی.
گمراه گردم از خود تا تو رهم نمایی
از من مرا چه خیزد دوا کنون که تو مرایی.
خاقانی.
و رجوع به گمراه و گمراه شدن و گمراه گشتن شود.

گمراه گشتن.

[گُ گَ تَ] (مص مرکب)غَیّ. غَوایة. (منتهی الارب). گمراه شدن. گمراه گردیدن. و رجوع به گمراه و گمراه شدن و گمراه گردیدن شود.

گمراه گشته.

[گُ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) به بیراهه افتاده. گمراه :
چو گمراه گشته دلی بود عالم
که از صبح ره یافت ایمان بدو در.
ناصرخسرو.

گمراهی.

[گُ] (حامص مرکب) ضلالت. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). گم کردگی راه. غوایت. بی راهی. اغوا. (ناظم الاطباء). تیه. خَیسَری. خَسار. خَساره. ضَل یا ضُل. ضَلالة. ضِلَّه. ضَلَّه. ضَلَل. ضَلال. عَتاهیَّة. عَتاهة. عَیهاق. عَماء. عِمّیَّه یا عُمّیَّه. عَمایة. (منتهی الارب) : و تلافی کند آنچه بهم رسیده است از گمراهی و ادای حق الهی کند در رعیتش. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 311).
آنها که به تأیید الهی به ره دین
اندر شب گمراهی اجرام سمااند.
ناصرخسرو.
چه هرکه بر عمیا در راه مجهول رود... هرچند بیشتر رود به گمراهی نزدیکتر باشد. (کلیله و دمنه).
عبادت به تقلید گمراهی است
خنک رهروی را که آگاهی است.
سعدی (بوستان).
قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن
ظلمات است بترس از خطر گمراهی.
حافظ.
-امثال: گمراهی را چه افتخار آید.
عمادی شهریاری (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1323).

گم رزین.

[گُ رِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) گم رزین مخلوط طبیعی جسم صمغی و مادهء رزینی میباشد و معمولاً مقدار رزین بیشتر از صمغ آن است. بنابراین گم رزینها در الکل قوی و یا آب کاملاً حل نمیشود، ولی در الکل ضعیف 50 تا 60 زینه محلول است. از گم رزینها میر(2) افورب(3)، گم گوت(4)، آزافتیدا(5)بعنوان مثال ذکر میشود. گم رزین اخیر همان انقوزه است که از فرولا آزافتیدا(6) به دست می آید. (کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص218).
(1) - Gommes Resines.
(2) - Myrrhe.
(3) - Euphorbe.
(4) - Gomme gutte.
(5) - Asafoetida.
(6) - Ferula asafoetida.

گم رفتن.

[گُ رَ تَ] (مص مرکب) غلط رفتن. (آنندراج) :
بسی گم میروی خود را ادب کن.
چو ره گم کرده ای خضری طلب کن.
غنیمت (از آنندراج).

گمرک.

[گُ رُ] (اِ) باژ. باج. مَکس. کلمه گمرک بنابر مشهور از ریشه یونانی کوم مرکس(1) یا کومرکی و به معنی حقوقی است که بر کالا و مال التجاره تعلق می گیرد و به عقیدهء بعضی از نویسندگان پس از فتح قسطنطنیه دولت عثمانی این واژه را از زبان یونانی اخذ و با تلفظ ترکی، یعنی کومروک(2)مورد استفاده قرار داده است. در فارسی این کلمه از ترکی گرفته شده، در ضمن معاهدات نادرشاه با سلطان محمودخان اول پادشاه عثمانی (1195 ه .ق.) کلمه گمرک ذکر گردیده است. ظاهراً از زمانی که تجارت میان اقوام و ملل معمول بوده حقوق و عوارض گمرکی نیز از بابت عبور یا ورود و صدور کالا از بازرگانان اخذ و دریافت می شده، چنانکه در یونان قدیم معادل یک پنجاهم و در امپراطوری روم معادل یک چهلم بهای کالا حقوق گمرکی دریافت می گردیده است. بنابه عقیدهء پرفسور راولینسون(3) مستشرق معروف انگلیسی در زمان اشکانیان اداره گمرک در ایران وجود داشته و آنچه وارد کشور می گردیده، مانند: ابریشم چین و ادویهء هندوستان و کالاهای رومی در دفاتر مخصوص ثبت و از صاحبان آنها حقوق معینی دریافت می شده، ولی کالاهای خارجی از پرداخت حقوق و عوارض مطلق معاف بوده است. در زمان ساسانیان اداره ای برای دریافت باج و حقوق متعلق به کالاها به نام دیوان وجود داشته که بعداً اعراب نیز همین کلمه را برای ادارات مأمور وصول مالیات خود قبول نموده و کلمهء «دوآن»(4)هم که ترجمهء فرانسوی گمرک می باشد از لغت مزبور اخذ گردیده است. در عهدنامهء خسروپرویز با یوستی نیانوس(5) در مادهء سوم آمده که تجار ایرانی و رومی همچنانکه از اعصار قدیم تا آن تاریخ به سوداگری مشغول بوده اند، از آن پس هم می توانند به تجارت هر قسم متاع بپردازند؛ اما کالای آنان باید از دوائر معمولی گمرک بگذرد. در مادهء چهارم مقرر شده که نمایندگان و رسولان رسمی هر یک از متعاهدین در سرزمین طرف مقابل حق استفاده از اسبان چاپار دارند و می توانند بدون مانع و بی پرداخت عوارض گمرکی تمام اجناس را که همراه دارند وارد خاک دیگری بنمایند. پس از هجوم عربها و فتح ایران، خلیفهء دوم مقررات گمرکی را در تمام ممالک مفتوحه برقرار نمود بدین طریق که از کالاهای متعلق به یهود و نصاری از هر بیست درهم یک درهم و از سایرین از هر ده درهم یک درهم حقوق و عوارض اخذ می کردند. ابن حوقل می گوید: (در عهد عباسی) هر سالی یک میلیون درهم از کالاهای صادرهء از آذربایجان به نواحی ری باج می گرفتند. و این کالاها بیشتر برده و چهارپا و گاو و گوسفند و اجناس دیگر بود. در دوره های بعد در ایران بیشتر رویهء تجارت آزاد مرسوم بوده است. از زمان صفویه به بعد از کالاهای وارده به کشور حقوق و عوارضی بنام فرضه(6) گرفته میشده است. عوارض گمرکی کالاهای وارد از طریق خلیج فارس به کیفیت بهای آنها تعیین می شده است، منتها چون دولت قادر به نظارت دقیق در اخذ حقوق گمرکی نبوده از زمان شاه سلیمان 1085 ه . ق. / 1674م. گمرک به اجاره داده شد و این ترتیب بیش از دو قرن تا ورود رایزنان بلژیکی در ایران ادامه داشت. در سنهء 1277 ه . ش. اجارهء گمرک لغو شد. علت اصلی این الغاء این بود که به موجب عهدنامهء ترکمانچای مقرر شده بود از کالاهای وارد از روسیهء تزاری فقط پنج درصد بها به عنوان حقوق گمرکی اخذ شود. و سه سال بعد، سایر دول نیز به عنوان دول کاملة الوداد، از مزایای مزبور شروع به استفاده کرده بودند و در واقع حقوق گمرکی در ایران به طور یکنواخت بر اساس پنج درصد استوار گردیده بود، بدون آنکه با دولت ایران معامله شده باشد. بعداً که دولت ایران مبادرت به استقراض از روسیه و انگلستان نمود و درآمدهای گمرکی شمال و جنوب گروگان این وامها قرار داده شد، به منظور جلوگیری از حیف و میل درآمدهای گمرکی و با توجه به لزوم رعایت موازنهء سیاسی، دولت ایران در زمان مظفرالدین شاه و صدارت امین الدوله مبادرت به استخدام مستشاران بلژیکی نمود. بنابه پیشنهاد رئیس هیئت مزبور که عنوان وزیر گمرکات یافته بود و فرمان همایونی مورخ 18 ذیحجة 1318 ه . ق. اجارهء گمرکخانه ها و وصول عوارض داخلی، از قبیل: حقوق خانات و راهداری و قپانداری ملغی و مقرر شد از بهای اجناس وارد به مأخذ 5 درصد و به اضافه از هر بار چهل من تبریز بیست ودو شاهی از مکاری دریافت گردد. پس از استقرار مشروطیت، عنوان وزارت از رئیس هیئت مستشاران بلژیکی سلب شد و ادارهء کل گمرک تحت نظارت وزارت دارائی قرار گرفت. اولین تعرفهء گمرکی(7) ایران براساس وزن و ارزش، در سال 1282 ه . ش. بوسیلهء مستشاران بلژیکی تنظیم گردید و ده سال پس از اجرای آن، درآمدهای گمرکی کشور که در سال 1277 ده میلیون ریال بوده به 47میلیون ریال ترقی کرد. در سال 1299 ه . ش. تعرفه دیگری براساس وزن و تعداد وضع گردید که از لحاظ واردات، مشتمل بر 52 باب و 94 قسمت جزو و از لحاظ صادرات، مشتمل بر 12 باب بود. حداکثر حقوقی که به موجب این تعرفه دریافت میشد در سال 1306 ه . ش. بالغ بر 90میلیون ریال بود. پس از الغای کاپیتولاسیون نخستین قانون تعرفهء گمرکی ایران در اردیبهشت 1307 براساس حداقل و حداکثر حقوق گمرکی تصویب شد. بموجب آن، دولی که الغای کاپیتولاسیون را به رسمیت شناخته و بالنتیجه به عقد قرار داد بازرگانی با ایران توفیق یافته بودند از تعرفهء حداقل استفاده کردند و کالاهایی که از سایر کشورها وارد میشد مشمول پرداخت حداکثر حقوق گمرکی گردید. در سالهای 1315 و 1320 و 1329 و 1332 ه . ش. چندین بار در قانون تعرفهء گمرکی ایران تجدید نظر شد. و سرانجام با استفاده از تجربیات جامعهء ملل سابق و طرحی که برای تعرفهء گمرکی تهیه گردیده و در بسیاری از کشورهای جهان مورد استقبال و استفاده قرار گرفته بود، قانون تعرفهء گمرکی در دهم تیر 1337 به تصویب مجلس شورای ملی رسید. قانون مزبور مشتمل بر 36 ماده و جدول منضم به آن است که مشتمل بر 21 فصل و 86 بخش و 991 نوع کالا است. در این فصول، انواع کالاها به حال مادهء اولیه، نیمه ساخته و تمام شده و آماده به مصرف ذکر شده و با رعایت احتیاجات کشور، تولیدات داخلی، تقویت و حمایت صنایع ملی و قوهء خرید و میزان نیازمندی طبقهء مصرف کننده برای آنها حقوق و عوارض گمرکی وضع گردیده است. درآمد ادارهء گمرک در اولین سال تأسیس (1277 ه . ش.) جمعاً بالغ بر ده میلیون ریال بود و در سال 1338 ه . ش. به بیش از 9میلیارد ریال که برابر با یک سوم بودجهء کل کشور بود رسید. در قبال این درآمد هنگفت، هزینهء اداری گمرکخانه در سال 1338 بالغ بر 240میلیون ریال، یعنی کمتر، از 3% درآمد مذکور بود. (ماهنامهء گمرک از شماره 347 به بعد، ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی چ2 ص 146، میهن ما تألیف محمد حجازی صص 675 - 678، راهنمای ایران، نشریهء دائره جغرافیای ستاد ارتش سال 1330 صص55-58، جغرافیای اقتصادی کیهان صص 411-415، تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان ج2 ص 93 و ترجمهء همان کتاب به فارسی ج2 ص 110).
(1) - Cum - merx. بعضی اصل کلمه گمرک را از Commerciumلاتینی دانسته اند. (جغرافیای اقتصادی مسعود کیهان ص 411).
(2) - Kumruk.
(3) - Rawlinson.
(4) - Douanes.
(5) - Yusti Nianus. (6) - این کلمه در بعض کتب بصورت قرضه و فضه هم آمده ولی در تذکرة الملوک و سازمان حکومت صفوی مینورسکی یافته نشد.
(7) - برای آگاهی از تعرفه و انواع آن به جغرافیای اقتصادی کیهان ص 412 و ماهنامه گمرک شماره 347 ص 25 مراجعه شود.

گمرکان.

[گُ رُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان ساوه. دارای 47 تن سکنه و قشلاق است. ساکنان آن چند خانوار از ایل اینانلو هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گمرکچی.

[گُ رُ] (اِ مرکب) بازگیر. باج گیر. باربان. راه دار. مکاس. عشار. کسی که در گمرک کار میکند. کسی که متصدی امور گمرک است. و رجوع به گمرک شود.

گمرک خانه.

[گُ رُ نَ / نِ] (اِ مرکب)جایی که در آن خراج گمرک از مال التجاره می گیرند. (ناظم الاطباء). باژخانه. راه دارخانه. باجگاه. باژستان. و رجوع به گمرک شود.

گمرک کهنه.

[گُ رُ کُ نَ / نِ] (اِخ) دهی است از دهستان قوره تو از بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین که در 6000گزی شمال قصرشیرین، کنار رودخانهء قوره تو در مرز ایران و عراق واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 50 تن است. آب آن از رودخانهء قوره تو تأمین میشود. محصول آن غلات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گمره.

[گُ رَهْ] (ص مرکب) مخفف گمراه. گم کرده راه. سرگشته. آواره. بی راه. ضال. (ناظم الاطباء) :
چنان تافته برگشتم از غمان
چنان گمره برگشتم از نهیب.عماره.
یکی گمره بخت برگشته ام
ز گم کردن راه سرگشته ام.فردوسی.
ای گمره خیره چون گرفتی
گمراه تری دلیل و رهبر.ناصرخسرو.
گمرهانی که کشیدند سر از طاعت او
سر تیغش همه را بی سر و بی سامان کرد.
امیرمعزی.
با همه خلق جهان گرچه از آن
بیشتر گمره و کمتر برهند.سنایی.
رجوع به گمراه شود.

گمره شدن.

[گُ رَهْ شُ دَ] (مص مرکب)بیراه شدن. سرگشته و آواره شدن. بی خانمان شدن :
نکوتر نگر تا کجا میروی
که گمره شد آن کو نکو ننگریست.
ناصرخسرو.
بت سیمین تن سنگین دل من
به تو گمره شده مسکین دل من.نظامی.
چون بترساند تو را آگه شوی
ور نترساند ترا گمره شوی.مولوی.

گمره کردن.

[گُ رَهْ کَ دَ] (مص مرکب)گمراه کردن. بیراه کردن. سرگشته کردن :
نگه دار از آموزگار بدش
که بدبخت گمره کند چون خودش.
سعدی (بوستان).

گمرهی.

[گُ رَ] (حامص مرکب) گمراهی. بی راهی. گم کردگی راه. غی. ضلالت. غوایت :
زده سر ز آیین و دین بهی
رسیده به دل کژی و گمرهی.فردوسی.
تا زنده ای زی گمرهی
سازنده ای با ناسزا.ناصرخسرو.
لاجرم ار گمرهی دلیل تو گشته ست
روز و شب از گمرهی به رنج و بلایی.
ناصرخسرو.
شد ز ماهان شریک ناپیدا
ماند ماهان ز گمرهی شیدا.نظامی.
ای تو در اطباق قدرت منتهی
منتهی ما در کمیّ و گمرهی.مولوی.
آنچنان خوش کس رود در مکرهی
کس چنان رقصان رود در گمرهی.مولوی.

گم زدن.

[گُ زَ دَ] (مص مرکب) پنهان شدن. (آنندراج) :
سردهانت ذره ای هرگز نشد بر من یقین
دل می برد دزدیده او در گوشه ای گم میزند.
ویسی (از آنندراج).

گم زده.

[گُ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) گمراه. (آنندراج) (غیاث). || منافق. گنه کار. (شمس اللغات).

گم زن.

[گُ زَ] (نف مرکب) معدوم و خراب کننده. || تارک. (غیاث) (آنندراج).

گمست.

[گَ مَ] (اِ) جوهری است فرومایه و ارزان و رنگ آن کبود به سرخی مایل میباشد و معدن آن به مدینه طیبه نزدیک است. گویند در پیاله و ظروف گمست هرچند شراب خورند مستی نیاورد و اگر قدری از آن در قدح شراب اندازند همین خاصیت دهد و اگر در زیر بالین گذارند و بخوابند خوابهای خوش بینند. (برهان) (آنندراج) (الفاظ الادویه). به عربی جمست گویند. (از اقرب الموارد). جمست. (انجمن آرای ناصری) :
میان خواجه و تو و میان خواجه و من
تفاوت است چنانچون میان زر و گمست.
فرخی.

گم سمک.

[گُ سَ مَ] (اِ مرکب) دارکوب. (یادداشت مؤلف).

گم سوزک.

[گُ زَ] (اِ مرکب) حرقة البول. سوزاک. (یادداشت مؤلف). در تداول مردم اصفهان، گم سوزه گفته می شود. و رجوع به حرقة البول شود.

گمش آباد.

[گُ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش مرکزی شهرستان اهر که در 20500گزی جنوب باختری اهر و 1500گزی راه شوسهء تبریز به اهر واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 315 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه گمش آباد مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمشادزایی.

[گُ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیه سرحدی بلوچستان که مرکب از 300 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 96).

گمش بوجاق.

[گُ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان ساری سوباسار بخش پلدشت شهرستان ماکو که در 43هزارگزی شمال باختری پلدشت و 4هزارگزی شمال راه ارابه رو ایرند به دانالو واقع شده است. هوای آن معتدل و سالم و سکنهء آن 25 تن است. آب آن از چشمهء ساری سو تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است. این ده قشلاق ایل جلالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمش تپه.

[گُ مُ تَپْ پَ / ت پْ پِ] (اِخ)محلی در ده میلی انچلی و در کنار شعبهء قدیمی گرگان رود، کنار صحرای اصلی گرگان رود که با مصب رود یک میل و نیم فاصله دارد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 129 چاپ جدید).

گمشتر.

[گُ مِ تَ] (اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج که در 11000 گزی جنوب باختری روانسر و 4000 گزی باختر راه فرعی روانسر به سنجابی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 350 تن است. آب آن از رودخانهء دولت آباد تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است که تابستان از آن اتومبیل میتوان برد. دو محل بفاصله 2000 گز به گمشتر معروفند: یکی گمشتر بالا و یکی گمشتر پائین. سکنهء گمشتر بالا 230 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گم شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) یاوه شدن. ضایع شدن. ناپدید گشتن. دور شدن. از دست رفتن. جدا شدن. نیست شدن :
چنان نامور گم شد از انجمن
چو از باد سرو سهی از چمن.فردوسی.
ندیدی تو بدهای افراسیاب
که گم شد ز ما خورد و آرام و خواب.
فردوسی.
نام آن لشکر به گیتی گم شود کز بهر جنگ
چاکری از چاکرانش پیش آن لشکر شود.
فرخی.
چون بیاشفت بر کلنگ در ابر
گم شود راه بر پرنده کلنگ.ناصرخسرو.
زآن هر دو خرلاشه یکی گم شد ناگاه
آمد خبر مرگش خر مرد و خبر ماند.
سوزنی.
وآن جفت که امشبش بجوید
از گم شدنش ترا چه گوید.نظامی.
همچنین درویشی در قاع بسیط گم شده بود. (گلستان چ یوسفی ص115).
پسر نوح با بدان بنشست
خاندان نبوتش گم شد.سعدی.
به بازیچه مشغول مردم شدم
در انبوه خلق از پدر گم شدم.سعدی.
اینقدر عقلی که داری گم شود
سر که عقل از وی بپرد دم شود.مولوی.
گویند به بلاساغون(1)، ترکی دو کمان دارد
ور زآن دو یکی گم شد(2) ما را چه زیان دارد.
مولوی.
لیک چون در رنگ گم شد هوش تو
شد ز نور آن رنگها روپوش تو.مولوی.
دختر رز چند روزی شد که از ما گم شده است
رفت تا گیرد سر خود، هان و هان حاضر شوید.
حافظ.
- گم شو؛ برو! دور شو! دشنامی است که بدان رفتن مخاطب را میخواهند.
(1) - ن ل: گویند که در سقسین.
(2) - ن ل: کم شد.

گمشده.

[گُ شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مفقود. فقید. یاوه. یافه. هرزه. خله. گم گشته. (یادداشت مؤلف). ضالَّة. (دهار) (منتهی الارب). ضالَّ. (ترجمان القرآن) :
ای گمشده و خیره و سرگشته کسایی
گواژه زده بر تو امل ریمن و محتال.
کسایی.
هر سر که کند قصد که تا سر بکشد زو
سر گمشده بیند چو کشد دست به سر بر.
سنایی.
تو عمر گمشدهء من به بوسه باز آور
که بخت گمشدهء من زمانه بازآورد.خاقانی.
دل گمشده ام کجا ندانم
جای دل گمشده تو دانی.خاقانی.
گم شد آن گنج جوانی که بسی کم کم داشت
از پی گمشده تاوان به خراسان یابم.
خاقانی (دیوان ص 296).
ای گمشده آهوی ختایی
هم ز آبخور ختات جویم.خاقانی.
چون گمشده دید هم ترازو
گه دست گزید و گاه بازو.نظامی.
من گمشده ام مرا مجوئید
با گمشدگان سخن مگوئید.نظامی.
بخشایش الهی گمشده ای را در مناهی چراغ توفیق فرا راه داشت. (گلستان سعدی).
- گمشده بخت؛ بدبخت. بی بخت :
ایاگمشده بخت و بیچارگان
همه زار و غمخوار و آوارگان.فردوسی.
ز گرگین سخن رفت با شهریار
از آن گمشده بخت بدروزگار.فردوسی.
که ای گمشده بخت از آزادگان
که گم باد گودرز گشوادگان.فردوسی.
- گمشدهء لب دریا؛ کنایه از کسی که شناوری و آب ورزی نداند و در آب غرق شود. (برهان) :
گوهری کز صدف کون و مکان بیرون است
طلب از گمشدگان لب دریا میکرد.حافظ.
- گمشده نام؛ بی نام. کسی که نام او محو شده و از بین رفته است :
یکی گمشده نام فرشیدورد
چه در بزمگاه و چه اندر نبرد.فردوسی.

گمک.

[گُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 19000گزی شمال باختری کرمانشاه و جنوب راه شوسهء روانسر کنار رودخانهء قره سو واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو و سراب سیونان تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی، برنج، قلمهء درختان، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گم کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) فَقد. (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی چ دبیرسیاقی ص72 ح). فقدان. (دهار). هرزه کردن. خله کردن. (یادداشت مؤلف). مفقود کردن. نیست کردن. (ناظم الاطباء). تلف کردن. از بین بردن. اِضلال. عَدَم. (منتهی الارب) :
بدانگونه شد گیو در کارزار
چو شیری که گم کرده باشد شکار.
فردوسی.
گرد هر شهر هرزه میگردی
خر در آن ره طلب که گم کردی.سنایی.
ابلیس با کمال مشعوذی و استادی در معمای مکر زنان سررشتهء کیاست گم کند. (سندبادنامه).
اگر از تو کسی پرسد چه گویی
که چیزی گم نکردی می چه جویی.
عطار (اسرارنامه).
ما در این انبار گندم میکنیم
گندم جمع آمده گم میکنیم.مولوی.
دلی که بر سر کوی تو گم کنم هیهات
که جز به روی تو بینم به روشنائی باز.
سعدی (بدایع).
|| تباه و ضایع کردن :
من از گِل بدینگونه مردم کنم
مبادا که نام پدر گم کنم.فردوسی.
گر تو نیکی بدان کنند بدت
گم کند صحبت بدان خردت.فردوسی.
|| ترک کردن. واگذاردن. رها کردن. ترک گفتن :
ز بیدادی نوذر تاجور
که بر خیره گم کرد راه پدر.فردوسی.
همان و همین ایزدت بهره داد
همی گم کنی تو به بیداد داد.فردوسی.
|| گمراه کردن :
آن را که تو رهبری کسش گم نکند
و آن را که تو گم کنی کسش رهبر نیست.
سعدی (گستان).
گرم ره نمائی رسیدم به خیر
و گر گم کنی بازمانم ز سیر.
سعدی (بوستان).
|| میراندن. کشتن :
خدایی که از خاک مردم کند
عجب دارم ار مردمی گم کند.
سعدی (بوستان).
- پی گم کردن؛ کار را چنان کردن که کسی پی نبرد.
- خود را گم کردن؛ در تداول عامه، بعد از فقر و پستی به مال یا جاهی رسیدن و پستی و فقر را فراموش کردن و متکبر شدن.
- || از بیم و هراس یا فاجعه ای عقل و تمیز خود را از دست دادن.
- دست و پای خود را گم کردن؛ در اثر پیش آمدن حادثه یا کار مهمی عقل و تمیز خود را از دست دادن. مشوش و مضطرب شدن :
ز ضرب تیر چنان دست و پای خود گم کرد
که رفت خنده کند از غلط تبسم کرد.؟
- گم کردن از جهان؛ میرانیدن. کشتن :
چنین گفت هرمز که من ناگهان
مر این شوخ را گم کنم از جهان.فردوسی.
- گم کردن راه؛ غلط کردن آنرا. خطا کردن آنرا. به بیراهه رفتن. از جاده صواب خارج شدن :
از آواز اسبان و غو سپاه
همی بر فلک راه گم کرد ماه.فردوسی.
بدرّد جگرگاه دیو سفید
ز شمشیر او گم کند راه، شید.فردوسی.
وز آنجا بیامد بدان جایگاه
کجا شاه گشتاسپ گم کرد راه.فردوسی.
وگرنه همه دار بینید و چاه
ز لشکر هرآن کس که گم کرد راه.فردوسی.
ره گم نکنی و در تحرک
چون گوی ز پای سر کنی گم.انوری.
-امثال: یکی در چهارشنبه گم کرد یکی پیدا کرد.

گم کرده.

[گُ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) از دست داده. مفقود :
همی گشت بر گرد آن مرغزار
که یابد نشانی ز گم کرده یار.فردوسی.
بوی پیراهن گم کردهء خود میشنوم
گر بگویم همه گویند ضلالی است قدیم.
سعدی (بدایع).
دل گم کرده در این شهر نه من میجویم
هیچکس نیست که مطلوب مرا جویا نیست.
سعدی (طیبات).
- گم کرده پی؛ بمعنی پی گم کرده است که کنایه از بی نشان باشد. (برهان). گم شده ای که پی او به جایی نرسد. (آنندراج).
- || کنایه از کسی است که کاری را چنان کند که دیگری پی به مطلب و مقصد آن کس نبرد. (برهان). به مجاز بر کسی اطلاق کنند که کاری کند که پی به مطلب او برده نشود. (آنندراج). و رجوع به انجمن آرا شود :
سلاطین عزلت گدایان حی
منازل شناسان گم کرده پی.سعدی (بوستان).
- گم کرده دل؛ کسی که دل خود را گم کرده است. کسی که دل خود را در راه معشوق از دست داده است :
من باری از تو برنتوانم گرفت چشم
گم کرده دل هرآینه در جستجو بود.
سعدی (طیبات).
- گم کرده راه؛ ضال. گمراه. متحیر. سرگشته. کسی که راه خود را گم کرده است :
بدو گفت شاپور کای نیکخواه
سخن چند پرسی ز گم کرده راه.فردوسی.
بدان تا ترا بردهد دستگاه
بدین ترک بدخواه گم کرده راه.فردوسی.
جگرخسته گشته ست و گم کرده راه
نخواهد که بیند همی رزمگاه.فردوسی.
همی گفت کای مرد گم کرده راه
نه من خواستم رفته جانت ز شاه.فردوسی.
شگفتی تر آن کز میان سپاه
یکی ترک بدبخت گم کرده راه.فردوسی.
چنین گفت پس پهلوان سپاه
بدان لشکر تیز گم کرده راه.فردوسی.
گر ایدون که بگشاید این راز شاه
بر این مرزبانان گم کرده راه.فردوسی.
غمی شد دل پهلوانان ز شاه
همه خیره گشتند و گم کرده راه.فردوسی.
- گم کرده فرزند؛ کنایه از مهتر یعقوب علیه السلام. (آنندراج) :
یکی پرسید از آن گم کرده فرزند
که ای روشن گهر پیر خردمند.
سعدی (گلستان).

گم گردیدن.

[گُ گَ دی دَ] (مص مرکب)گم گشتن. گم شدن. مفقود شدن.

گم گرفتن چیزی.

[گُ گِ رِ تَ نِ] (مص مرکب) معدوم انگاشتن آن چیز را. || قصد نه نمودن به آن چیز. (غیاث) (آنندراج).

گم گشتگی.

[گُ گَ تَ / تِ] (حامص مرکب) ضلال. گمراهی. گمرهی. گمشدگی.

گم گشتن.

[ُگ گَ َت] (مص مرکب) گم شدن. گم گردیدن. معدوم شدن. مفقود شدن :
روز گم گشتن فرزند تقادیر قضا
چاه دروازه کنعان به پدر ننماید.
سعدی (صاحبیه).
ربنا انا ظلمنا گفت و آه
یعنی آمد ظلمت و گم گشت راه.مولوی.

گم گشته.

[گُ گَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)گمشده. از دست رفته. فقید. مفقود. ضال. ضاله. ضایع :
همچو گم گشتگان همی گشتند
اندر آن دشت عاجز و مضطر.فرخی.
پژوهش کنان چاره جستند باز
نیامد به کف عمر گم گشته باز.نظامی.
مرغ و ماهی در پناه عدل تست
کیست آن گم گشته کز فضلت نجست.
مولوی.
نشان یوسف گم گشته میدهد یعقوب
مگر ز مصر به کنعان بشیر می آید.
سعدی (طیبات).
دیگر مکن نصیحت حافظ که ره نیافت
گم گشته ای که بادهء نابش به کام رفت.
حافظ.
یوسف گم گشته بازآید به کنعان غم مخور
کلبهء احزان شود روزی گلستان غم مخور.
حافظ.
و رجوع به گمشده شود.

گم گم.

[گُ گُ] (اِ صوت) آواز کندیدن نقب. (غیاث اللغات) (آنندراج).

گم گوت.

[گُ] (فرانسوی، اِ) از جمله داروهایی است که بیشینهء یک خوراک آنها از ده سانتیگرم تا یک گرم است. (کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی ص247). رجوع به گم رزین شود.

گم گول.

[گُ گُ] (اِخ) دهی است از بخش صالح آباد شهرستان ایلام که در 12000گزی شمال باختری صالح آباد و 6000گزی باختری راه شوسهء ایلام به مهران واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 200تن است. آب آن از چشمهء شور تأمین میشود. محصول آن غلات، ذرت، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین آن از طایفهء بن ریزی عرب و چادرنشین نیز هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گمنام.

[گُ] (ص مرکب) بی نام و نشان. (آنندراج). بی نام. خامل. خامل ذکر. خامد. قَبور. (منتهی الارب) :
نیمه شب پنهان بکوی دوست گمنامان شوند
شهره نامان را مسلم نیست پنهان آمدن.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص652).
|| بی سر و پا. || (اِ) علتی است که اسبان را میشود. (آنندراج).

گمنام.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان یعقوب وند پاپی بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد که در 47هزارگزی شمال حسینیه و 45هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 100 تن است. آب آن از چشمه و محصولاتش غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان فرش بافی و راه آن مالرو میباشد. ساکنین از طایفهء یعقوب وندپاپی بوده که برای تعلیف احشام به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گمنامی.

[گُ] (حامص مرکب) بی نام بودن. بی نام و نشان بودن. خامل ذکر بودن. خمول. غمیضه. (منتهی الارب).
-امثال: شهرت بشر به که گمنامی. (کیمیای سعادت).
گم نامی به که بدنامی. (امثال و حکم دهخدا چ3 ص1323).

گمنج.

[گُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان عرب خانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 78هزارگزی شمال باختری شوسف و 5هزارگزی جنوب راه مالرو عمومی کیو به شوسف واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 23 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گمنج.

[گُ مِ] (اِخ) دهی از دهستان زیرکوه بخش قاین شهرستان بیرجند که در 149هزارگزی جنوب خاوری قاین، سر راه مالرو عمومی شاهدخ به امام زاده سلطان واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 218 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گموش بلاغ.

[گُ مُ بُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 15000گزی باختر بهار و 1000گزی راه شوسهء همدان به سنندج واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 201 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گم و گور شدن.

[گُ مُ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، مفقود شدن. از بین رفتن. گم شدن.

گم و گور کردن یا گم به گور کردن.

[گُ مُ کَ دَ، گُ بِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، گم کردن. نابود کردن. از بین بردن. و رجوع به گم به گور کردن شود.

گمه.

[گُ مَ / مِ] (اِ) نام رستنیی باشد مانند رازیانه و آنرا گوسفند و شتر و دواب خورند و بعربی قزاح(1) گویند. (برهان).
(1) - صاحب تحفة المؤمنین میگوید که لفظ قزاح به قاف و زای معجمه اسم مغربی نباتی است خوشبو و شبیه به رازیانه، و از آن کوچکتر، شعبهء او بیشتر و مشتبک، و تخمش مانند انیسون. (حاشیه برهان قاطع چ معین) (آنندراج) (انجمن آرا).

گمه.

[گُ مَ / مِ] (اِ) نوعی از ماهی باشد و معرب آن جُمه است و عربان به همین لفظ خوانند. (برهان).

گمه.

[گُمْ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 32 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 10هزارگزی باختر راه شوسهء شاه زند به ازنا واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 482 نفر است. آب آن از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گمه.

[گُ مِ] (اِخ) رجوع به شهابیه شود.

گمه دره.

[گُ مَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج که در 36هزارگزی شمال خاوری سنندج و 5هزارگزی شمال خاوری ناوگران واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 285 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم، قالیچه و جاجیم بافی است. راه آن مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج5).

گمیج.

[گَ] (اِ) در لهجه قزوینی، دیزی سرگشاده.

گمیچی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شرفخانهء بخش شبستر شهرستان تبریز که در 48هزارگزی جنوب باختری شبستر در جزیره شاهی که از بندر شرفخانه 40هزار گز فاصله دارد واقع شده است. هوای آن معتدل مایل به گرمی و سکنهء آن 781 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در تابستان موقع کم شدن آب دریاچه، از آبادی سرای راه مالرو به خشکی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمیچی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان برگشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 15500گزی خاور ارومیه و 2500گزی جنوب راه شوسهء گلمانخانه به ارومیه واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 750 تن است. آب آن از رودخانهء شهرچای تأمین میشود. محصول آن غلات، انگور، توتون، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه آن ارابه رو میباشد. تابستان از شوسهء گلمانخانه اتومبیل میتوان برد. گمیچی دارای یک دبستان 4کلاسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گمیختن.

[گُ تَ] (مص) (از: گمیخ (= گمیز [ ه م ])+ تن (پسوند مصدری) پهلوی گومختن(1) (مخلوط کردن)، ایرانی باستان ظاهراً وی میک(2)، سانسکریت میکش(3). جزء اول پیشوند است بمعنی بد، ضد و جزء دوم بمعنی آمیختن لغتاً، یعنی بد آمیختن. مخلوط کردن. قاتی کردن. پیشاب ریختن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - gumextan.
(2) - vi-maik.
(3) - miksh.

گمیز.

[گُ / گَ] (اِ) پهلوی گومچ(1) (رجوع به گمیختن شود). در فارسی «گمیز» با کاف ضبط کرده اند و اصح با گاف است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بول. شاش. شاشه. پیشاب. غائط بود (؟) و گروهی بول و شاشه را هم به همین نام خوانند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص184). پیشاب را گویند که شاش باشد و به عربی بول خوانند. (برهان). با اول مکسور شاشه باشد و آن را به تازی بول خوانند. (جهانگیری). شاشه. (الفاظ الادویه). به وزن تمیز و بعضی به کسر دانند، یعنی پیشاب که بول تفسیر عربی آن است و سروری به کاف تازی دانسته. (آنندراج). و رجوع به فرهنگ شعوری ج2 ص 319 شود :
آتشی بنشاند از تن تفت و تیز
چون زمانی بگذرد گردد گمیز.
(از احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص 1087).
حجاج بدانجا همی آمد، راهبی را دید بر خری نشسته همی رفت چون بدانجا رسید که امروز شهرستان واسط است خر بایستاد و گمیز کرد و راهب سبک فرودآمد و آن گمیز از روی زمین برگرفت و به دور انداخت. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).بیا ای پاک مغز من، ببو گلزار نغز من
به رغم هر خری کاهل، که مشک او گمیز آمد.
مولوی (دیوان شمس ج2 ص 36).
(1) - gumec.

گمیزاندن.

[گُ دَ] (مص) گمیزانیدن. رجوع به گمیزانیدن شود.

گمیزانیدن.

[گُ دَ] (مص) گمیزیدن فرمودن. شاشیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء).

گمیز کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)گمیزیدن. گمیختن. شاشیدن :
با چنین دل چه جای باران است
کابر بر تو گمیز هم نکند.
سنایی غزنوی (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گمیزندگی.

[گُ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل گمیزنده. عمل شاش و گمیز کننده. گمیزنده بودن.

گمیزنده.

[گُ زَ دَ / دِ] (نف) کسی که گمیز میکند. شاش کننده. بول کننده.

گمیزیدن.

[گُ دَ](1) (مص) شاشیدن. (آنندراج).
(1) - در آنندراج به فتح اول ضبط شده، ولی صحیح به ضم اول است.

گمیژه.

[گِ ژَ / ژِ] (اِ) چیزی که با هم مخلوط و آمیخته باشد. (آنندراج). آمیخته بهم. (ناظم الاطباء).

گمیشان.

[گُ] (اِخ) بخش گمیشان یکی از بخشهای شهرستان گنبدقابوس است. این بخش از شمال به مرز شوروی، از جنوب به بخش بندر شاه، از خاور به بخش پهلوی دژ و از باختر به دریای مازندران محدود و هوای بخش معتدل است. آب اکثر قرای آن از رودخانهء گرگان تأمین میشود. محصول عمدهء بخش: غلات، حبوبات، صیفی جات، دیم و لبنیات و شغل عمدهء اهالی آن زراعت و گله داری است. این بخش از 16 آبادی بزرگ تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 27 هزار تن است، مرکز آن قصبه گمیشان و قرای مهم آن عبارتند از خواجه نفس، بنادر، قارقی، بصیرآباد و شاه تپه. در اغلب قرای بخش دبستان دایر و اکثر مردان باسواد هستند. کلیهء سکنهء این دهستان از طایفهء جعفربای ترکمن میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گمیشان.

[گُ] (اِخ) قصبهء گمیشان در 29000گزی شمال بندر شاه و 3000گزی دریا واقع شده است و مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 53 درجه و 49 دقیقه، عرض 37 درجه و 1 دقیقه. هوای آن معتدل مرطوب و سالم است. جمعیت قصبه در حدود 7هزار تن است. گمیشان در گذشته به گمیشن تپه معروف بوده و اهمیت بیشتری داشته است. ساکنین آن اکثر ملاح و صاحب قایقهای بزرگ بوده اند. حمل بار، بین بنادر کشور و روسیه قبل از تشکیل اتحاد جماهیر شوروی بوسیلهء آنان انجام میگرفت، چنانکه محصولات طبیعی کشور را به بنادر شمال دریای خزر حمل کرده در مقابل امتعهء مورد نیاز را وارد میکردند و از این راه استفاده قابل ملاحظه ای میبردند. اهالی گمیشان در امور بازرگانی وارد هستند و با ترکمنان دشت بسیار فرق دارند و به علم و هنر علاقمندند. پس از انقلاب کبیر روسیه و و بسته شدن بنادر و پیدا شدن راههای شوسه و راه آهن شمال، گمیشان اهمیت خود را از دست داده و ساکنین آن به نواحی مختلف پراکنده شده اند. کسبه و بازرگانان گنبدقابوس و پهلوی دژ و کلاله اکثر گمیشانی هستند، چنانکه صنعتگران ماهری در نجاری و قایق سازی از بین آنان پیدا شده است. پلهای روی رودخانهء گرگان، بناهای زیبای چوبی گمیشان و قرای بخش بوسیلهء صنعتگران محلی ساخته شده است. بزرگترین نقص گمیشان نداشتن آب است. آب باران شیروانی خانه ها در آب انبار مخصوص هر خانه جمع شده به مصرف میرسد. آب چاهها شور است حتی برای لباس شوئی قابل استفاده نیست. در سالهائی که بارندگی کم باشد از رودخانهء گرگان که در 9000گزی واقع شده بوسیلهء بشکه آب حمل میشود. قصبهء گمیشان در سال 1304 از نو بنیاد شد و و دارای خیابان و کوچه های مستقیم گشت و اکنون در حدود 80 باب دکان و 2 دبستان و یک آسیای موتوری دارد. بخشداری، شهربانی، شهرداری، آمار و سایر ادارات دولتی در گمیشان وجود دارد. روشنائی قصبه از مولد برق تأمین میگردد. در 1000گزی شمال قصبه، تپه ای وجود دارد که فعلاً قبرستان قصبه است. اطراف تپه به شعاع 600 متر پوشیده از بقایای ابنیه قدیم، از قبیل: آجر سوفال، سنگ و غیره است. این بقایا ثابت مینماید که گمیشان روزگاری آباد بوده است. بواسطهء مسطح بودن اراضی در فصل غیربارانی به اکثر نقاط بخش اتومبیل میتوان برد. معدن نفت مشهور نفتیچال یا نفتلیچه، تقریباً در 24000گزی شمال قصبه واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گمیش کلا.

[گُ کُ] (اِخ) دهی است از دهات بارفروش مازندران. (ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 160).

گمی قلعه.

[گُ قَ عَ / عِ] (اِخ) دهی است از دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان که در 50000گزی شمال باختر کبودرآهنگ و 9000گزی خاور راه شوسهء همدان به بیجار واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 638 نفر است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، انگور و میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیبافی است. راه گمی قلعه مالرو است که در تابستان از طریق گیتو اتومبیل به آن میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج5).

گمیک.

[گُ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان هندیجان بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 9هزارگزی جنوب باختری ایذه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 120 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه دهکده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گن.

[گِ] (پسوند) مخفف «گین». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ور. آور. اور. مند. ناک. (یادداشت مؤلف). بمعنی صفت باشد هرگاه آنرا با کلمه ای ترکیب سازند، همچون: شرمگن و گرگن و امثال آن. (برهان) (آنندراج). و رجوع به شعوری ج 2 ص 312 شود. افادهء معنی صاحب کند (شرمگن و گرگن)، یعنی صاحب شرم و صاحب گر که جرب دار باشد. (برهان) (انجمن آرا). دارنده. مالک :
ای آنکه غمگنی و سزاواری
واندر نهان سرشک همی باری.رودکی.
سوی رود با کاروانی گشن
زهابی بدوی اندرون سهمگن.بوشکور.
سال امسالین نوروز طربناکتر است
پار و پیرار همی دیدم اندوهگنا.منوچهری.
از آن سهمگن تر سیاهی قوی
عنان راند بر چالش خسروی.نظامی.
سعدی نرسد به یار هرگز
کو شرمگن است و یار ساده.
سعدی (بدایع).
ترکیب ها:
-آزرمگن.؛ آفتاب گن. آویزگن. اندوهگن. بیمارگن. پرزگن (خَمیل). خشمگن. دردگن. دودگن (طعام دودگن، دودزده). دوسگن (چسبنده). رشگن. سنگن. سهمگن. شرمگن. شوخگن. غمگن. قژآگن. فرم گن (بمعنی شرمگن). گرگن. گوشت گن. لطف گن. ننگن. همگن.
در کلماتی که به گاف ختم میشود هنگام ترکیب با گن یک گاف (یا کافِ کلمهء اصلی) حذف میشود: رشگن. رنگن. سنگن. ننگن.

گن.

[گُ] (اِ) مخفف گند که خصیه است. (برهان) (آنندراج). در اراک (سلطان آباد) گون (خصیه) مثلاً «گن گوسفند»، یعنی دنبلان گوسفند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گنا.

[گُ] (اِ) مخفف گناه. (مخفف آن است).

گنائی.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان دژگان بخش بستک شهرستان لار که در 10000گزی جنوب خاور بستک نزدیک راه شوسه بستک به لنگه واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 230 تن است. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنائیت.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 55000گزی جنوب خاوری مسکون و 4000گزی جنوب راه مالرو کروک به مسکون واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 60 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی گله داری و زراعت و راه آن مالرو است. مزارع آب داغو و زیواری نگرکان جزء این ده است. ساکنین از طایفهء امجزی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گناباد.

[گُ] (اِخ) شهرستان گناباد یکی از شهرستانهای استان نهم است که محدود است از طرف باختر به شهرستان فردوس، از طرف شمال به شهرستان تربت حیدریه و شهرستان کاشمر، از خاور به بخش رشخوار از شهرستان تربت حیدریه و از جنوب به بخش قاین از شهرستان بیرجند و شهرستان فردوس. قسمت جنوب باختری منطقه کوهستانی و قسمت شمال خاوری جلگه است که منتهی به کویر میگردد. از قسمت خاوری به دشت و جنگل اتصال دارد. آب و هوای شهرستان گناباد مانند سایر شهرستانهای استان نسبت به پستی و بلندی متغیر است به طوری که در قسمتهای مرتفع معتدل و در مناطق جلگه مخصوصاً حاشیهء کویر نمک و در شمال باختری مجاور دشت جنگل گرمسیر خشک و سوزان است. آب قراء کوهستانی از چشمه سارها و قنوات و در جلگه عموماً از قنات تأمین میشود. در حاشیهء کویر نمک مخصوصاً در دهستان لب کویر آبها عموماً شور است. در بخش حومه قنواتی وجود دارد که طول آنها 24 الی 32 هزار گز به عمق 100 الی 150 گز است، مخصوصاً برخی از آنها که در زمان سلاطین هخامنشی حفر شده است. رشته ارتفاعاتی که از باختر شهرستان بطرف خاور کشیده شده در مناطق مختلف به اسامی مخصوص نامیده می شود که عبارتند از: سیاه کوه، کوه میسور، براه کوه، کوه چنگور، ترس کوه و کوه شتران که عموماً حد فاصل بین شهرستان فردوس و بخش قاین با شهرستان گناباد می باشند جهت اصلی سلسلهء مذکور از شمال باختری به جنوب خاوری است و دهستانهای کاخک، زیبد، میان تکاب و قسمتی از قرای دهستان مرکزی و بیدخت در دامنه و دره های خاوری این دامنه واقع است. براکوه که از شعب ارتفاعات سیاه کوه است دارای هوای لطیف و محل ییلاقی ساکنین شهر و طوایف میباشد. رودخانهء مهمی در این شهرستان وجود ندارد، فقط کالثور است که از کوه سرخ کاشمر سرچشمه گرفته بطول 150 هزار گز به کویر نمک می ریزد و عمق آن در حدود 4 الی 5 گز و عرض آن در نقاط مختلف متفاوت است. آب رودخانه برای شرب و زراعت مورد استفاده نیست و فقط برای به دست آوردن نمک از آن استفاده می نمایند. در دهستان بیدخت طایفه ای معروف به مریدان حضرت آقا بوده و سلطانی نامیده میشوند. راه آهن و راه شوسه که استان نهم را به استان هشتم متصل می کند و راه تجارتی ایران و پاکستان است از این شهر عبور می کند و راه شوسهء دیگری که از شهر گناباد منشعب و به یزد اتصال پیدا می کند باعث ترقی این شهرستان گردیده است. سازمان اداری این شهرستان از دو بخش و بنام جونمید حومهء شهر و بجستان که دارای صد آبادی بزرگ و کوچک می باشد تشکیل شده و مجموع ساکنان آن در حدود 87340 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9). جنابد، در تلفظ گنابد گویند. شهری کوچک است بهتر از خور و چند موضع توابع دارد و او را قلعه ای است که پسر گودرز ساخته است. و حصاری محکم دارد، چنانکه از بالای آن تل ریگ تا غایت و دیه ها و ولایت ها مجموع در نظر باشد، اما هرگز آن ریگ در باغات نمی آید. آبش از کاریز است و چهار فرسنگ درازی کاریز است و چاه آن تخمیناً هفت صد گز باشد و چند موضع باشد و از توابع آن است و مجموع را آب از کاریز و بیشتر کاریزها همچنین عمیق باشد و کاریزها از طرف جنوب به شمال می رود و قلعه ای بر دو طرف آن است که یکی را قلعهء خواشیر گویند و یکی را قلعهء درجان. حاصلش غله و میوه و ابریشم نیکو و فراوان باشد. (نزهة القلوب چ لسترنج ص144). معرب آن جنابذ است. و رجوع به گوناباد و گنابد و جنابد شود.

گناباد.

[گُ] (اِخ) شهر گناباد که نام سابق آن جونمید بوده در 286هزارگزی مشهد و 212هزارگزی بیرجند، در سر سه راهی زاهدان و مشهد و یزد واقع شده و مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 58 درجه و 41 دقیقه، عرض 34 درجه و 21 دقیقه. بطوری که آثار و علائم نشان میدهد گناباد یکی از شهرهای قدیمی است که در زمان سلاطین هخامنشی ایجاد شده، برای اثبات مدعا قرائنی وجود دارد، از قبیل قبر پیران ویسه قلعهء فرود و قلعهء رستم و قریهء معروف پشنگ که در اصطلاح محلی معروفند. این شهر با وجود اینکه در سر راه تجارتی زاهدان به یزد قرار گرفته ترقی قابل ملاحظه ای نکرده است. جز یک خیابان شمالی جنوبی جدیدالاحداث، بقیهء معابر تغییراتی نکرده است. زندگانی آنان نیز بطور ساده و مانند دهاتی ها انجام میگیرد. این شهر دارای قریب 7333 تن جمعیت، 104 باب مغازه مختلف، یک بیمارستان 30 تختخوابی و بهداری، یک دبیرستان و دو دبستان می باشد. آب مشروبی شهر از دو رشته قنات که از براکوه بطرف شهر کشیده شده و عمق آنها به 350 الی 400 گز میرسد و آب آنها هیچ وقت رو به نقصان نمی گذارد تأمین می شود. از آثار تاریخی آن مسجدجامع است که مربوط به قرن هفتم هجری است و کتیبه هائی بخط کوفی در آن نوشته شده است. در 30هزارگزی جنوب باختری آن نیز محلی است به نام ارک فرود که در بالای ارتفاعات واقع شده است. مطلعین محل اظهار میدارند که در زیر این کوه، غاری وجود دارد که دو مدخل خاوری و باختری دارد، لیکن تاکنون کسی موفق نشده به داخل آن برود. دیگر از آثار تاریخی گناباد قبر پیران ویسه است که در بالای ارتفاعات مجاور زیبد می باشد. در ارک فرود آبشارهای متعددی وجود دارد که ارتفاع آنها تا چهل گز میرسد و در موقع فراوانی آب، تماشائی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گناباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد که در 39هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه شوسهء مشهد به قوچان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 660 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گناباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان گلمکان بخش طرقبهء شهرستان مشهد که در 39هزارگزی شمال باختری طرقبه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 8 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنابادی.

[گُ] (اِخ) امیر حاج حسینی. از شعرای شیعهء سادات جنابد خراسان معاصر امیر علیشیر نوایی. رجوع به امیر حاج حسینی و ریحانة الادب ج 1 ص 108 شود.

گنابادی.

[گُ] (اِخ) سلطان محمد، ملقب به سلطان علی بن مولی حیدربن سلطان محمد یا محمودبن دوست محمد بن نور محمد خراسانی گونابادی. از اکابر علما و عرفای قرن حاضر (چهاردهم هجری) که مابین علوم ظاهر و باطن را فراهم آورده و معقول و منقول را توأم ساخته و در سال 1319 ه . ق. قمری به زیارت کعبهء معظمه مشرف و تألیفات جلیلهء نافعه برآورده است: 1- بیان العادة فی مقامات العبادة، در تفسیر تمام قرآن موافق مشرب اهل عرفان که در ماه صفر 1311 ه . ق. از تألیف آن فارغ و در 1314 ه . ق. در تهران چاپ سنگی شده است. 2- تنبیه النائمین، به زبان پارسی در حقیقت خواب و انواع آن و مدلولات آن. 3 - رساله سعادت نامه، که نیز چاپ شده. 4 - مجمع السعادة، در اخلاق که آن نیز در تهران چاپ شده و همهء اینها را به نام پسر خود حاج محمدکاظم سعادتقلی شاه تألیف داده و در 26 ربیع الاول سال 1327 ه .ق. وفات یافت. (ریحانة الادب ج1).

گنابادی.

[گُ] (اِخ) ملا مظفربن محمد قاسم بن مظفر گنابادی. از مشاهیر منجمین و ریاضیین عهد شاه عباس اول و با شیخ بهایی متوفی سال 1031 ه . ق. معاصر و از تألیفات اوست: 1 - اختیارات النجوم. 2 - تنبیهات المنجمین در احکام نجومی که برای شاه معظم تألیف و در دهم صفر 1324 ه . ق. به پایانش رسانده. 3- الحاتمیه، در بیان خط نصف النهار و سمت قبله و به همین جهت آن را قبله الاَفاق نیز گویند و آن را به نام خواجه ناصرالدوله و الدین حاتم بیگ که از ارکان دولت و وزیر شاه عباس بوده تألیف نموده. 4 - شرح بیست باب ملاعبدالعلی بیرجندی، در معرفت تقویم رقمی که در ایران چاپ شده و به بیست باب ملا مظفر معروف است. 5 - قبلة الاَفاق، که بنام حاتمیه مذکور شد. 6 - منتخب التنبیهات، که کتاب تنبیهات مذکور خود را ملحض کرده و سال وفاتش به دست نیامده. (ریحانة الادب محمدعلی تبریزی ج3).

گنابد.

[گُ بَ] (اِخ) رجوع به گناباد شود.

گناجو.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 38000 گزی شمال خاوری بافت، سر راه مال رو رابر به سیدمرتضی قرار گرفته است. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنادیش.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حصن بخش زرند شهرستان کرمان که در 40000 گزی باختر زرند و 16000 گزی خاور راه مالرو زرند به راور قرار گرفته است. سکنهء آن 27 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج8).

گناره.

[گَ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان که در 22000 گزی خاور گرگان و 1000 گزی شمال راه شوسهء گرگان به گنبد واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب و مالاریائی است. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن برنج، غلات توتون و سیگار است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. گناره راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گنافه.

[گُ فَ / فِ] (اِخ) رجوع به جنابه و گناوه و معجم البلدان ذیل جنابه شود.

گنان.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت که در 180000گزی جنوب کهنوج و 6000گزی جنوب راه مالرو رمشک به مارز واقع شده است. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گناوه.

[گُ وَ / وِ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه باشت و بابوئی شهرستان بهبهان که در 41هزارگزی شمال خاوری گچساران و 18هزارگزی راه اتومبیل رو بهبهان به شیراز واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریائی و سکنه اش 100 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان گلیم و عبا بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء باشت و بابوئی هستند. آبادی کوه مر جزء این دهستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). گناوه هشت فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب باشت است. (فارسنامه ناصری گفتار دوم ص 271).

گناوه.

[گُ وَ / وِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای هفتگانهء شهرستان بوشهر است. حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال باختری به بخش دیلم، از شمال و خاور به بخش خشت شهرستان کازرون، از جنوب خاوری به بخش برازجان از جنوب و باختر به خلیج فارس. این بخش در شمال باختری شهرستان واقع شده و هوای آن گرم مرطوب و مالاریایی است. آب مشروبی آن از باران که در مخازن جمع و نگاهداری میشود تأمین میشود. زراعت در دهستان رود حله از رود مزبور آبیاری میشود، ولی در دهستان حیات داود دیمی است. محصولات آن عبارت است از غلات، خرما و جزئی سبزیکاری. شغل اهالی زراعت، باغبانی خرما، صید ماهی، کسب و دریانوردی است. صنایع دستی آنان عبابافی و در سواحل تعمیر قایقهای بادی است. گناوه از دو دهستان حیات داود و رود حله تشکیل شده و مجموع قراء و قصبات آن 59 و ساکنان آن در حدود 21300 تن است. مرکز بخش قصبه و بندر گناوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). گناوه که اکنون قصبه اش به نام شول کپ معروف است مرکز قدیمی آن شهر گناوه است که در مهاجمات اعراب به دست عثمان بن ابوالعباس ثقفی(1)خراب گردید. موقعی که پرتقالیها در زمان صفویه از سواحل خلیج فارس رانده شدند، بعضی از خانواده های آنان که به مذهب اسلام درآمده بودند در گناوه بطور دائم ماندند و بین سایر تیره های اهالی بلوک شناخته میشوند. (از جغرافیای غرب ایران ص 123).
(1) - در فارسنامه چنانکه خواهد آمد عثمان بن ابی العاص ثقفی آمده است.

گناوه.

[گُ وَ / وِ] (اِخ) قصبه و بندری است از بخش گناوهء شهرستان بوشهر. مختصات جغرافیایی آن عبارت است از طول 50 درجه و 31 دقیقه از گرینویچ، عرض 29 درجه و 35 دقیقه و ارتفاع از سطح دریا بطور متوسط 5 متر. این قصبه در شمال باختری بندر بوشهر واقع شده و فاصلهء آن تا بندر مزبور از راه خشکی (بوشهر، برازجان و گناوه) 156000 گز است. هوای آن گرم مرطوب و مالاریائی است. آب مشروبی آن از باران و چاه تأمین میشود. سکنهء قصبه مطابق آخرین آمار 2235 تن و شغل اهالی تجارت، کسب، صید ماهی، باربری دریایی و زراعت است. بعلاوه قایقهای بزرگ باری را تعمیر میکنند. از ادارات دولتی بخشداری، شهربانی، دارایی، پست و تلگراف، گمرک و گارد مسلح، مرزبانی، ژاندارمری، بهداری و حدود یکصد باب دکان و یک دبستان در قصبه وجود دارد. همچنین ساختمانهای قدیمی شرکت سابق نفت و مخازن نفت خام که فعلاً مورد استفاده نیست موجود میباشد. قصبه در حدود 1000 گز از دریا فاصله دارد. لنگرگاه برای کشتی در دوهزارگزی ساحل است، ولی کرجیها تا 100متری ساحل میتوانند نزدیک شوند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گناوه دشتستان.

[گُ وَ / وِ دَ تِ](ناحیه...) در کتاب قاموس نوشته جنابه به فتح جیم و تشدید نون و الف و فتح با یک نقطهء شهری است محاذی خارک و طایفهء قرامطه از آن است و خارک جزیره ای است در دریای فارس و شهر گناوه از شهرهای قدیم فارس است و چنانکه در گفتار اول این فارسنامهء ناصری گفته شد فتح این شهر در سال 18 ه . ق. به دست عثمان بن ابی العاص ثقفی اتفاق افتاد و مؤلف این فارسنامه گوید: در سال 1295 ه . ق. در خدمت نواب والا احتشام الدوله سلطان اویس میرزا قاجار دام عمره از ناحیه لیراوی کوه کیلویه بجانب بوشهر میرفتم، وارد شهر گناوه خرابه ویرانه گشتم. آثار خرابی نزدیک به نیم فرسنگ در کنار دریای فارس دیدم که آجرپاره و سنگ و گچ بر روی هم ریخته بود و بعضی از آجرهای ناشکسته بود که یک وجب درازا و یک وجب پهنا داشت و چندین چاه آجرکاری و سنگ کاری آباد و حوض کوچکی در پهلوی آن و معلوم میشد که هر یک چاه خانه بوده و آب آنها همه شیرین و اهل آن نواحی میگفتند که چون دریا مد کند، یعنی پر شود آب این چاهها نزدیک به دو ذرع و بیشتر بالا آید و چون جزر کند، یعنی آب دریا واپس رود آب این چاهها فروکشد و صحنهای خانها از یکدیگر برای بقای بنیان دیوارها ممتاز بود و در کنارهء مشرقی این شهر خراب درّهء پهن عمیقی است که از دریا آمده و نیمهء بیشتر دایره شهر را فراگرفته است که در وقت مدّ دریا پر از آب شده، مال التجاره و بار کشتیهای بزرگ را در کشتیهای کوچک گذاشته از داخل این درّه به دروازه های شهر میرسانیده اند. و ناحیه گناوه شمالی بوشهر است. درازای آن از قریهء کلر تا مال امام هفت فرسنگ، پهنای آن نزدیک به دو فرسنگ محدود است. از جانب مشرق به ناحیه ماهور میلانی، از شمال به ناحیه لیراوی کوه کیلویه، از سمت مغرب به دریای فارس و از جنوب به ناحیه حیات داود. کشت این ناحیه گندم و جو دیمی و نخلستان دیمی است. شکار آن آهو و قوچ و میش کوهی است و در زمستان آهوبره و چاخرق. قونسول دولت بهیه و ولندیز و هلند متوقف بندر بوشهر میگفت در زمانی که سواحل دریای فارس پیش از زمان سلاطین صفویه طاب ثراهم در تصرف دولت ولندیز بود، چندین خانوار از بلاد ولندیز و هلند در سامان حیات داود و گناوه توطن داشتند و بعد از رفتن سپاه هلند و لندیز از خاک فارس این خانوارها که مسلمان شده بودند در جای خود بماندند و با آنکه هوای این نواحی بسیار گرم است باز هنوز کبودی چشم و زردی موی و سفیدی بدن را دارند و قصبهء ناحیهء گناوه را شول گپ گویند و گپ بمعنی بزرگ باشد نوزده فرسنگ از بوشهر و چهل وهفت فرسنگ از شیراز دور افتاده است و دویست درب خانه دارد و این ناحیه مشتمل است بر دوازده قریهء آباد... (فارسنامه ناصری گفتار دوم صص 209-210).

گناوه گان.

[گُ وَ / وِ] (اِخ) دو فرسخ و نیم میانه جنوب و مشرق ده کهنه است (از ناحیهء شبانکارهء دشتستان). (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 209).

گناه.

[گُ] (اِ) پهلوی ویناس(1) (گناه، خراب کردن)، ایرانی باستان ظاهراً ویناسه(2)(سانسکریت ویناسه)(3) [ انقراض، زوال ]، ارمنی ونَس(4) از ویناس،(5) شکل جنوب غربی ظاهراً ویناته(6)، معرب آن جناح، کردی گوناح و گوناه،(7) بلوچی گوناس.(8) بزه. جرم. خطا. معصیت. اثم. تقصیر. قصور. غلط. (حاشیه برهان قاطع چ معین). بزه. نافرمانی. پای لغزه. آرد. چم. تباهکاری. تبهکاری: اَصر یا اِصر یا اُصر. اَطیر. جریمه، جُرم. جَریره. جُناح. (منتهی الارب). جَنایت. (ناظم الاطباء). حَرَج. (منتهی الارب). حَوب. (ترجمان القرآن). حَوبه یا حُوبه. (منتهی الارب). خاطئة. (ترجمان القرآن). خَطاء، خِطَأ؛ و خَطَأ گناه بی قصد. (منتهی الارب). خَطیئه ذَنب. (ترجمان القرآن). رِجس: زَلَّت؛ گناه و خطای بی اراده. زِلّیلی. سَیِّئه. (ناظم الاطباء). طَبَع. (منتهی الارب). عُرَّه. (منتهی الارب). عِصیان. (ناظم الاطباء). فتنه، گناه ورزی. قِفوَه. کِبر. لَغو. (منتهی الارب). مُعَرَّه. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب). وِزر. (ترجمان القرآن) (دهار) :
هر آن کریم که فرزند او بَلاده بود
شگفت باشد و آن از گناه ماده بود.
رودکی.
تا کیخدای گناه نکند کس زنان را به گناه نگیرد. (ترجمهء تفسیر طبری).
بدو گفت تو دور باش از گناه
جهان را همه چون تن خویش خواه.
فردوسی.
به مازندران ماند طاوس شاه
همی گفت کاین بود از من گناه.فردوسی.
به می نیز گستاخ گشتم به شاه
به پیر و جوان از می آید گناه.فردوسی.
به گنه روی سیه گردد و سوگند خورم
کآن بت من بهمه عمر نکرده ست گناه.
فرخی.
سر نگونسار ز شرم و روی تیره ز گناه
هر یکی با شکم حامل و پرماز(9) لبی.
منوچهری.
گناه دوست عاشق دوست دارد
ز بهر آنکه تا زو درگذارد.(ویس و رامین).
گناه بوده بر مردم نهفتن
بسی نیکوتر از نابوده گفتن.
(ویس و رامین).
پس از وی کار دیگر شد که مرو بگذشت و در بعض مرا گناه بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب).
اگرچه نداری گنه نزد شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه.اسدی.
وگر گناه نخواهد ز ما و ما بکنیم
نه بنده ایم خداوند را که قهاریم.
ناصرخسرو.
از توبه و از گناه آدم
تو هیچ ندانی ای برادر.ناصرخسرو.
سوی او تاب کز گناه بدوست
خلق را پاک بازگشت و مآب.
ناصرخسرو (دیوان ص 34).
اگر گناه از خداست، بنده را عذاب چراست. (خواجه عبدالله انصاری). این چهارپایان زبان بسته بی گناهند. (قصص الانبیاء ص 136). عادت ملوک عجم چنان بودی که از سر گناهان درگذشتندی الا از سه گناه، یکی آنکه راز ایشان آشکارا کردی... (نوروزنامه). اصحاب حزم گناه ظاهر را عقوبت مستور... جایز نشمرند. (کلیله و دمنه). جایی که گناه بزرگ بود پوشیده نماند. (کلیله و دمنه). و بر گناه اندک عقوبت بسیار فرماید. (کلیله و دمنه).
بود گناه من آنک با تو یگانه شدم
نیست به از آب چشم هیچ گنه شوی تر.
خاقانی.
از تو و بیداد تو ننالم کاوّل
دل به تو من دادم و گناه مرا بود.خاقانی.
هر حدیثی گناه میشمرد
پس حدیث از گناه میگوید.خاقانی.
هیچ نکرده گناه تا کی باشم بگوی
خستهء هر ناحفاظ بستهء هر ناسزا.خاقانی.
مجرم را به گناه عقوبت نفرمودن چنان باشد که بیگناه را معاقب داشتن. (مرزبان نامه). هرکه را دوست داری گناه او ترا گناه ننماید و عیب او تو را عیب ننماید. (از فیه مافیه).
بیندیش از آن بندهء پرگناه
که از خواجه آبق شود چندگاه.سعدی.
کمال سر محبت ببین نه نقص گناه
که هرکه بی هنر افتد نظر به عیب کند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 127).
عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت
که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 56).
نکرد گریهء ما در دل فلک تأثیر
عاشق ار بر رخ معشوق نگاهی بکند
به گمانم نه چنان است گناهی بکند.نراقی.
در مستی اگر ز من گناهی آید
شاید که دلت سوی جفا نگراید.
شمسی طبسی.
- امثال: به پیر و جوان از می آید گناه. فردوسی.
دلاور بود در سخن بیگناه. سعدی.
سر بیگناه پای دار میرود سر دار نمی رود.
که بر بیگناهان نیاید گزند. فردوسی.
گناه آدمی رسمی قدیم است .
نظامی (از امثال و حکم ص 1323).
گناه از بنده و عفو از خداوند.
(از امثال و حکم ص 1323).
گناه از کوچک است و بخشش از بزرگ. (امثال و حکم ص 1323).
گناه بخت من است این گناه دریا نیست.
(از امثال و حکم ص 1323).
گناه بزرگ است مر مرد را نینگیختن از عدو گرد را.
ادیب (از امثال و حکم ص 1323).
گناه بوده بر مردم نهفتن بسی نیکوتر از نابوده گفتن.
ویس و رامین (از امثال و حکم ص1323).
گناهی به عذری نباشد گران.
فردوسی (از امثال و حکم ص1323).
گناه بی بی به گردن کنیز است.
(از امثال و حکم ص 1323).
گناه تخم چه باشد زمین چو قابل نیست.
صائب (از امثال و حکم ص1323).
گناه تو کنی و هم تو نیز گیری خشم پس این قضای شه و مست باشد این بنگر.
عنصری (از امثال و حکم ص 1323).
گناه دگری بر تو نخواهند نوشت.
حافظ (از امثال و حکم ص 1323).
گناه دوست عاشق دوست دارد ز بهر آنکه تا زو درگذارد.
(ویس و رامین از امثال و حکم ص1323).
گناه کردن پنهان به از عبادت فاش.
سعدی (از امثال و حکم ص 1323).
گناهی که بخشیده باشی ز بن سخن زآن دگر باره تازه مکن.
اسدی (از امثال و حکم ص1324).
گناهی میکنی باری کبیره. (امثال و حکم ص1323).
ناکرده گناه در جهان کیست بگو .خیام.
هر کس را به گناه خود گیرند.
نظیر: گناه دیگری را پای دیگری نمی نویسند.
- گناهان بزرگ؛ معاصی کبیره.
- گناهان خرد؛ معاصی صغیره.
- گناه بزرگ؛ کبیره. (ترجمان القرآن). گناه کبیره، مانند: قتل، زنا و غیره.
- گناه خرد؛ گناه صغیر. لمم. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن).
- گناه صغیر؛ گناه خرد.
- گناه کسی از کسی خواستن؛ شفاعت او کردن. (آنندراج) :
در آن وقت نومیدی آن مرد راست
گناهم ز دادار داور بخواست.
سعدی (بوستان از آنندراج).
- گناه کسی را شستن؛ کنایه از غیبت کردن.
(1) - vinas.
(2) - vinasa.
(3) - vinasa.
(4) - vnas.
(5) - vinas.
(6) - vinatha.
(7) - gunah.
(8) - gunas. (9) - ن ل: بار، ناز.

گناه آمدن.

[گُ مَ دَ] (مص مرکب) (... از کسی) سر زدن گناه. صادر شدن گناه :
خداوند ار نیامد زو گناهی
در این زندانش بند از بهر چه نهاد.
ناصرخسرو.

گناه آمرز.

[گُ مُ] (نف مرکب) آمرزنده گناهان. کنایه از خداوند تعالی :
به نام پادشاه پادشاهان
گناه آمرز مشتی عذرخواهان.نظامی.

گناه بخش.

[گُ بَ] (نف مرکب) بخشندهء گناه. کسی که از گناه دیگری درمیگذرد. || کنایه از خداوند.

گناه بخشی.

[گُ بَ] (حامص مرکب) در گذشت از گناه. عفو.

گناه بخشیدن.

[گُ بَ دَ] (مص مرکب)عفو. درگذشتن از گناه کسی.

گناه داشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) مقصر بودن. جرم داشتن. مجرم بودن :
به تو ار نظر حرام است بسی گناه دارم
چه کنم نمی توانم که نظر نگاه دارم.
سعدی (طیبات).

گناه شستن.

[گُ شُ تَ] (مص مرکب) از بین بردن گناه. پاک کردن آن. || بطور کنایه بمعنی بد کسی را گفتن. غیبت کردن.

گناه شویی.

[گُ] (حامص مرکب) از بین بردن گناه. پاک کردن گناه :
چون بحر کنم گناه شویی
اما نه ز روی تلخ گویی.نظامی.

گناه فرسای.

[گُ فَ] (نف مرکب) آنکه گناه را می فرساید و میزداید. گناه بخش. گناه بخشای. و رجوع به گنه فرسای شود.

گناهکار.

[گُ] (ص مرکب) بزهمند و سیاهکار و عاصی. (آنندراج). بزه کار. اهمند. تباه کار. تبه کار. آثِم. اَثیم. اَثوم. جارِش. جافی. جَریم. مُجرِم. (منتهی الارب). جائِب. (ناظم الاطباء). حارِج. حَرِج. (منتهی الارب). خاطِی. (دهار). عاصی. مُذنِب. مُسی ء. مُقَصِّر. (ناظم الاطباء) : پدر این فیروز از نژاد یزدجرد گناهکار بود. (فارسنامه ابن البلخی ص110). معنی اثیم، گناهکار باشد او را یزدجرد گناهکار گفتندی. (فارسنامهء ابن البخی ص 74). ترا کشتنی کشم که هیچ گناهکار را نکشته اند. (تاریخ بیهقی). اختیار آن است که که عذر گناهکاران بپذیریم و بگذشته مشغول نشویم. (تاریخ بیهقی).
زیرا که به دوستی رسولت
زی لشکر او گناهکارم.
ناصرخسرو (دیوان ص451).
وآن گفت کت به قول شهادت عفو کند
گر تو گناهکارترین خلق عالمی.
ناصرخسرو (دیوان ص451).
وندر او بر گناهکار به عدل
قطره ناید مگر بلا ز سحاب.ناصرخسرو.
گفت کسی گناهکار در میان ما است. (قصص الانبیاء ص 134). گفت بارخدایا بر گناهکاران رحمت مکن تا وی را بدان مبتلا کرد. (قصص الانبیاء ص 153). گفت: ملکا بر همهء گناهکاران رحمت کن و به من نیز که گناهکارم. (قصص الانبیاء 153). روی چون روز نیکوکاران و زلف چون شب گناهکاران. (سندبادنامه ص212).
آورده برات رستگاران
از بهر چو ما گناهکاران.نظامی.
مگر آن کو گناهکار بود
دزد و خونی و راهدار بود.نظامی.
نه چنان گناهکارم که به دشمنم سپاری
تو به دست خویشتن کن اگرم کنی عذابی.
سعدی (بدایع).
بهشت اگرچه نه جای گناهکاران است
بیار باده که مستظهرم به رحمت او.حافظ.
نصیب ماست بهشت ای خداشناس برو
که مستحق کرامت گناهکارانند.حافظ.
-امثال: گناهکار در عقوبت بردبار است.
(از امثال و حکم ص 1323).

گناهکاری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گناهکار. بزهمندی. تقصیرکاری. اثم. جرم. عصیان :
خواهم که در این گناهکاری
سیماب شوم ز شرمساری.نظامی.
وآنگه ز پی گناهکاری
بازش بنمود و کرد زاری.نظامی.
و رجوع به گناهکار شود.

گناه کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)مرتکب گناه شدن. جرم و عصیان کردن. اِقتراف. اِجترام. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی). اِذناب. ارتکاب؛ گناه و آنچه بدان ماند کردن. اتزار. (تاج المصادر بیهقی). جُرم. (دهار). اجرام. تجرم. جَلب. حَوب یا حُوب، حِیابه. حَوبه یا حُوبه. (منتهی الارب) : بندگان گناه کنند و خداوندان درگذرند. (تاریخ بیهقی).
گر نکردستم گناهی بیش از این
چون فکندندم درین زندان و بند.
ناصرخسرو.
وگر گناه نخواهد ز ما و ما بکنیم
نه بنده ایم خداوند را که قهاریم.ناصرخسرو.
ناکرده گناه در جهان کیست بگو
با عفو تو بی گنه چسان زیست بگو.خیام.
وگر نیز کردم گناهی بزرگ
غریبی بود عذرخواهی بزرگ.نظامی.
با چنین حالتی عجب که مراست
گر کنم طاعتی گناه کنم.عطار.
گناه کردن پنهان به از عبادت فاش
اگر خدای پرستی هواپرست مباش.
سعدی (طیبات).
مگر کرده بودم گناهی عظیم
که بردم در آن است عذابی الیم.
سعدی (بوستان).
من از تو دست نخواهم به بی وفائی داشت
تو هر گناه که خواهی بکن که معذوری.
سعدی (بدایع).

گناه ورزیدن.

[گُ وَ دَ] (مص مرکب)گناه کردن. عَنَت. (منتهی الارب). رجوع به گناه و گناه کردن شود.

گناییو.

[گُ وْ] (اِخ)(1) بندری است از هاییتی.
(1) - Les Gonaives.

گن ابلیس.

[گُ نِ اِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خایهء شیطان، چه گن به معنی خصیه باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به گن شود. || دانه ای هست بسیار سخت و سیاه رنگ به بزرگی جوزبوا، چون آن را حرکت دهند و بجنبانند مغز آن در درون آن صدا دهد. اگر در زیر آبستن قدری از آن دود کنند به آسانی بزاید و آن را عربان حجرة الولادة و حجرة النسر نیز خوانند. (برهان) (آنندراج). و رجوع به حجرة الولادة شود.

گنبانیدن.

[گُمْ دَ] (مص) لهجه ای است از جنبانیدن. (یادداشت مؤلف).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِ) پهلوی گومبت(1) (گنبد، قبه) در تهران و اراک (سلطان آباد) گنبذ،(2)معرب آن «جنبذ» معجم البلدان در «جنبذ» و «جنبذه» اصلاً از آرامی و سریانی مأخوذ است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). نوعی از عمارت باشد مدور که از خشت و گل و آجر پوشند. (برهان) (آنندراج). لفظ دیگر فارسیش دیر است. (فرهنگ نظام). جُنبُد. جُنبُده یا جُنبَد. قُبَّه. (منتهی الارب). شَنب :
گنبدی نهمار بر برده بلند
نش ستون از زیر و نز بر سرْش بند.
رودکی.
پراکنده گرد جهان موبدان
نهاد از بر آذران گنبدان.دقیقی.
و اندر وی [ اندر بیکند به ماوراءالنهر ] گنبد گور خانهاست که از بخارا آنجا برند. (حدود العالم چ تهران ص 65).
یکی گنبد از آبنوس و ز عاج
به پیکر ز پیلسته و شیز و ساج.فردوسی.
بفرمود خسرو بدان جایگاه (دژ بهمن)
یکی گنبدی تا به ابر سیاه.فردوسی.
گنبد برشده فرود تو باد
همچو بهشت از زبر گنبدی.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص397).
بیشتر در گنبدها بچه می آوردندی [ طاووسها ] . (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 108).
درع بش، آتش جبین، گنبدسرین، آهن کتف
مشک دم، عنبرنفس، گلبوی خوی، شمشادبوی.
منوچهری.
تو گفتی کآن عماری گنبدی بود
ز بوی ویس یکسر عنبرآلود.
(ویس و رامین).
گر موش ندارد خبر از گنبد و ایوان
نادان چه خبر دارد از دین و ز ایمان.
ناصرخسرو.
ز گنبد چو یک رکن گردد خراب
خوش آواز را ناخوش آید جواب.نظامی.
فرمود تا انگشتری بر گنبد عضد نصب کردند، تا هرکه تیر از حلقه بگذراند خاتم او را باشد. (گلستان سعدی).
گنبد پرصدای عالی ساز
هرچه گویی همانْت گوید باز.
امیرخسرو.
|| غنچهء گل. (برهان) (الفاظ الادویه) (جهانگیری) (آنندراج). غنچه :
گل صد گنبد آزاده سوسن
خداوند من و کام دل من.(ویس و رامین).
عصارهء زرشک دو درمسنگ، ریوند چینی و گنبد گل سرخ که تمام بشکفیده نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
قمری گفتا ز گل مملکت سرو به
کاندک بادی کند گنبد گل را خراب.
خاقانی.
فریب گنبد نیلوفری مخور که کنون
اجل چو گنبد گل برشکافدش عمدا.
خاقانی.
|| دسته گل و گیاه :
دیدم گل تازه چند دسته
بر گنبدی از گیاه بسته.سعدی (گلستان).
|| نوعی از آیین بندی باشد که مانند گنبد سازند و به عربی قبه گویند. (برهان). نوعی از آیین بندی باشدکه بطریق گنبد بسازند و آنرا کوپله(3) نیز خوانند و به تازی قبه خوانند. آذین. طاق نصرت. (جهانگیری) (فرهنگ رشیدی). دیر. خوازه. رجوع به دیر و خوازه شود :
همه راه و بیراه گنبد زده
جهان شد چو دیبا به زر آزده.فردوسی.
از آیین و گنبد به شهر و به دشت
به راهی که لشکر همی برگذشت.فردوسی.
همه شهر و ده بود پرخواسته
به آذین و گنبد بیاراسته.اسدی.
نریمان چو زین مژده آگاه گشت
زد آیین و گنبد همه کوه و دشت.اسدی.
همه راه آذین و گنبد زده
به هر گنبدی گل فشانان رده.اسدی.
سه منزل پذیره شدش با سپاه
زد آذین دیبا و گنبد دوتاه.اسدی.
|| مجازاً آسمان، چرخ و فلک :
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
خروش تبیره برآمد ز دشت.فردوسی.
چنان تاخت ارغون پولادسم
که در گنبد از گرد شد ماه گم.اسدی.
اینجات درون جز که بدین کار نیاورد
سازندهء این گنبد چه گریزی ازین کار.
ناصرخسرو (دیوان ص194).
پیموده شد از گنبد بر من چهل ودو
جویای خرد گشت مرا نفس سخنور.
ناصرخسرو.
ز آنجا همی آید اندرین گنبد
از بهر من و تو این همه نعما.
ناصرخسرو (دیوان ص19).
بلندرای تو خورشید گنبد دولت
خجسته نام تو عنوان نامهء فرهنگ.
مسعودسعد.
گنبد پوینده که پاینده نیست
جز به خلاف تو گراینده نیست.نظامی.
|| جهان. دنیا :
رخت ازین گنبد برون بر گر حیاتی بایدت
زآنکه تا در گنبدی با مردگانی هم وطا.
خاقانی.
خاک بر دنبال او بایست کرد
تا نرفتی خود از این گنبد بدر.عطار.
|| جستن و خیز کردن. (برهان). نوعی از جستن است چنانچه به چهارپا جستن آهو و اسب. (غیاث اللغات). نوعی است از جستن که طاق بست نیز گویند. (فرهنگ رشیدی). و با لفظ کردن و زدن به کار می رود :
زهمت ساختم رخش فلک رام
به یک گنبد رسیدم بر نهم بام.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).
سگیزیدن. و رجوع به گنبده و گنبدی و گنبد زدن و گنبد کردن شود. || پیاله. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (برهان). || به معنی خیمه خاصه چادر قلندری بس مناسب است که به یک ستون برپاست و آن از خارج ناپیداست. (انجمن آرا) (آنندراج). || طاق. || برج. (ناظم الاطباء). || مزید موخر امکنه آید: سه گنبد. شاطرگنبد. || کنایه از سرین. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
بر در گنبد خاتون تو هر شب قندیل
زیرک آویخته از خایهء بادنجانی.
محسن تاثیر (از آنندراج).
|| مجازاً کنیسه. کلیسا. مسجد. محراب. دیر :
میان دربست شیرین پیش موبد
به فراشی درون آمد به گنبد.نظامی.
|| مجازاً جای هسته در سیب و بهی و امرود و امثال آن :
وندر شکمش خردک خردک دو سه گنبد.
زنگی بچه ای خفته بهر یک در چون قار.
منوچهری.
ترکیب ها:
-گنبد آب.؛ گنبد آبگون. گنبد آذر. گنبدآسا. گنبد آفت پذیر. گنبد اخضر. گنبد ازرق. گنبد اعظم. گنبد انجم فروز. گنبد بازیچه رنگ. گنبد پیروزه. گنبد پیروزه پیکر. گنبد پیروزه گون. گنبد تیزپوی. گنبد تیزرو. گنبد تیزگرد. گنبد تیزگشت. گنبد جان ستان. گنبد چاربند. گنبد چنبری. گنبد حراقه رنگ. گنبدخانه. گنبد خضرا. گنبددار. گنبد دستار. گنبد دماغ. گنبد دوار. گنبد دودگشت. گنبد دولاب رنگ. گنبد دیرساز. گنبد زدن. گنبد زرنگار. گنبد ساختن. گنبدساز. گنبد سبز. گنبدسرا. گنبد شگرف. گنبد صوفی لباس. گنبد طاقدیس. گنبد فلک. گنبد فیروزه خشت. گنبد فیروزه رنگ. گنبد کبود. گنبد کردن. گنبد کشیدن. گنبد کوز. گنبدگر. گنبد گردا. گنبد گردان. گنبد گردگرد. گنبد گردگرد اخضر. گنبد گردنده. گنبد گل. گنبد گوهرنگار. گنبد گیتی. گنبد گیتی نورد. گنبد لاجورد. گنبد ماه. گنبد مایل. گنبد مدور. گنبد معنبر. گنبد مقرنس. گنبد مینا. گنبد نار. گنبد نارنج. گنبدنما. گنبد نیلگون. گنبد نیلوفری. گنبده. گنبد هور و ماه. و رجوع به این مدخل ها در ردیف خود شود.
- گَوز بر گنبد افشاندن و گوز بر گنبد آمدن -کسی را؛ کنایه از انجام دادن کار غیرممکن و مستحیل. کار عبث و بیهوده کردن :
تو با این سپه پیش من راندی
همی گوز بر گنبد افشاندی.فردوسی.
هیچکس را به خود نیاری خواند
گوز بر گنبد ایچکس نفشاند.سنایی.
-امثال: تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است.
سعدی.
رفیقا بیش از این پندم میاموز
که بر گنبد نیاید مر ترا گوز.
(ویس و رامین).
هیچکس را به خود نیاری خواند
گوز بر گنبد ایچکس نفشاند.سنایی.
هیچ گنبد نگه ندارد گوز .سنایی.
(1) - gumbat.
(2) - gonbaz. (3) - آنندراج: کوپلا.

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 18هزارگزی شمال باختری سراسکند و 15هزارگزی راه شوسهء میانه به تبریز واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 440 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوبات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه که در 24هزارگزی شمال خاوری تکاب و 18هزارگزی خاور راه ارابه رو احمدآباد به تکاب واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 430 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، بادام، کرچک و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش صومای شهرستان ارومیه که در 9500گزی جنوب هشتیان واقع شده است. بهشتیان راه ارابه رو دارد. هوای آن سرد و سالم و سکنه اش 340 تن است. آب آن از رود بردوک تأمین می شود. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه که در 15500گزی شمال خاوری عجب شیر و 105000گزی شمال خاوری راه شوسهء مراغه به دهخوارقان واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 190 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، کشمش، بادام و توتون و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این ده معدن زغال سنگ دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 19000گزی شمال باختری قره آغاج و 5000گزی جنوب راه شوسهء مراغه به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 140 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، زردآلو و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان کره سنی بخش شاهپور شهرستان خوی که در 20000گزی شمال باختری شاهپور، در مسیر راه ارابه رو چهارستون واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 130 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان رهال بخش حومهء شهرستان خوی که در 7500گزی جنوب باختری خوی و 5500گزی باختر راه شوسهء خوی به شاهپور واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 50 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 30000گزی جنوب خاوری همدان، کنار راه شوسهء همدان به ملایر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 1620 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر که در 15000گزی باختر و 3000گزی جنوب راه شوسهء ملایر به همدان واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 430 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، صیفی و انگور دیم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میداود (سر گچ) بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 15هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو باغ ملک به ایذه واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 120 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء یمینی هستند. این ده معدن گچ نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) در حدود یک فرسخی شمالی فراشبند است. (از دهات بلوک فراشبند فارس). (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص228).

گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) دیهی است در پنج فرسنگ و نیمی ششتمد و عامه آنرا اکنون گنبد گویند و اهل قلم جنبد نویسند. (تاریخ بیهق چ بهمنیار ص 344).

گنبدآب.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از حباب و آن شیشه مانندی باشد که به وقت باریدن باران بر روی آب بهم برسد. (برهان) (آنندراج).

گنبدآبگون.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
ترا جان در این گنبد آبگون
یکی کارکن رفتنی لشکری است.
ناصرخسرو.

گنبدآذر.

[گُمْ بَ دِ ذَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آتشکده. (مزدیسنا چاپ1 ص189) :
سوی گنبد آذر آرید روی
به فرمان پیغمبر راستگوی.دقیقی.
چهارم ورا نام نوش آذرا
کجا گرد او گنبد آذرا.فردوسی.

گنبدآسا.

[گُمْ بَ] (ص مرکب) مانند گنبد :
کشتی زرین بکف، دریای یاقوتین در او
وز حباب گنبدآسا بادبان انگیخته.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص393).
رجوع به گنبد شود.

گنبدآفت پذیر.

[گُمْ بَ دِ فَ پَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص10).

گنبد اخضر.

[گُمْ بَ دِ اَ ضَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
فرو سو نخواهیم شد ما همی
که ما بر سر گنبد اخضریم.ناصرخسرو.
در جهان دین میان خلق تا محشر همی
کار این اجرام و فعل گنبد اخضر کنی.
ناصرخسرو.
همیشه تا که بود دور گنبد اخضر
به روز ابیض آبستن و شب اسود.سوزنی.

گنبدار.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار که در 20000 گزی شمال قصرقند، کنار راه مالرو قصرقند به چانف واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 100 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، خرما، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنبد ازرق.

[گُمْ بَ دِ اَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) :
این گنبد بیقرار ازرق
بربود ز من جمال و رونق.ناصرخسرو.

گنبد اعظم.

[گُمْ بَ دِ اَ ظَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک اعظم است که فلک الافلاک باشد و عرش اعظم همان است. (برهان). عرش مجید. (مؤید الفضلاء) :
فیلسوف اعظم و حرز امم کز روی وهم
جای او جز گنبد اعظم نخواهی یافتن.
خاقانی.

گنبدان.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب که در 2000 گزی خاور سراب و 1000 گزی راه شوسهء سراب به تبریز واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 330 تن است. آب آن از چشمه و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و بزرک و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبدان.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو از بخش قروهء شهرستان سنندج که در 26000گزی جنوب خاور گل تپه و 7000گزی خاور راه شوسهء همدان به بیجار واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 500 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، انگور، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است که در تابستان از راه خوشاب اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد انجم فروز.

[گُمْ بَ دِ اَ جُ فُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی گنبد انجم افروز باشد که کنایه از آسمان است :
لاجرم این گنبد انجم فروز
آنچه بشب دید نگوید به روز.نظامی.

گنبدانداز.

[گُمْ بَ اَ] (اِخ) نام حصاری است. (شمس اللغات). ظاهراً مصحف گنبدان دز است. رجوع به این گنبدان دز شود.

گنبدان دژ.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) نام قلعه ای است در خراسان. (فرهنگ لغات شاهنامه تألیف شفق). نام دژی که گشتاسب فرزند خود اسفندیار را بدانجا بند کرد :
سوی گنبدان دژ فرستادیم
ز خواری به بیگانگان دادیم.فردوسی.
همان نیزه در چنگ دارد به جنگ
که در گنبدان دژ تو دیدی به چنگ.
فردوسی.
و رجوع به یشتها تألیف پورداود ج2 ص276، 278 و 282 شود.

گنبد بازیچه رنگ.

[گُمْ بَ دِ چَ / چِ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
گردش این گنبد بازیچه رنگ
نز پی بازیچه گرفت این درنگ.نظامی.

گنبدبردی.

[گُمْ بَ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهمئی گرمسیر بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 18هزارگزی شمال باختری لک لک مرکز دهستان و 60هزارگزی خاور راه شوسهء سلطان آباد واقع شده است. سکنهء آن 24 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنبد پیر کابلی.

[گُمْ بَ دِ رِ بُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از دنیا باشد. (شمس اللغات).

گنبد پیروزه.

[گُمْ بَ دِ زَ / زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
الاّ که بکام دل او کرد همه کار
این گنبد پیروزه و گردون رحایی.
منوچهری.
این گنبد پیروزهء بی روزن گردان
چون است گلستان گه و گاهی چو بیابان.
ناصرخسرو.
این رفیقان که بر این گنبد پیروزه درند
گرچه زیرند گهی جمله همیشه زبرند.
ناصرخسرو.
بقدر گنبد پیروزه گلشن
به نور چشمهء خورشید روشن.نظامی.
بیا تا بامدادان ز اول روز
شویم از گنبد پیروزه، پیروز.نظامی.

گنبد پیروزه پیکر.

[گُمْ بَ دِ زَ / زِ پَ / پِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
که کرد این گنبد پیروزه پیکر
چنین بی روزن و بی بام و بی در.
ناصرخسرو.

گنبد پیروزه گون.

[گُمْ بَ دِ زَ / زِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
ز پیروزه گون گنبد انده مدار
که پیروز باشد سرانجام کار.نظامی.

گنبد ترمه.

[گُمْ بَ دِ تُ مَ / مِ] (اِخ) یک فرسخ و نیم میانهء شمال و مشرق دوزه است (از دهات بلوک صیمکان فارس). (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص225).

گنبد تیزپوی.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
چنین آمد این گنبد تیزپوی
بگردد همه چیز از گشت اوی.اسدی.

گنبد تیزرو.

[گُمْ بَ دِ رَ / رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (آنندراج). بمعنی گنبد آفت پذیر است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) :
پدید آمد این گنبد تیزرو
شگفتی نمایندهء نوبنو.فردوسی.
چنین گردد این گنبد تیزرو
سرای کهن را نخوانند نو.فردوسی.
و رجوع به گنبد آفت پذیر شود.

گنبد تیزگرد.

[گُمْ بَ دِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
نگه کن بر این گنبد تیزگرد
که درمان از اویست و زویست درد.
فردوسی.
نباید که این گنبد تیزگرد
از ایران برآرد از این کینه گرد.فردوسی.
چنین آمد این گنبد تیزگرد
گهی شادمانی دهد گاه درد.اسدی.

گنبد تیزگشت.

[گُمْ بَ دِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
پراندیشه از گنبد تیزگشت
که فردا به سر بر چه خواهد گذشت.
نظامی.

گنبد جان ستان.

[گُمْ بَ دِ سِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد تیزرو است که کنایه از آسمان باشد. (برهان). و رجوع به گنبد تیزرو شود.

گنبد جبلیه.

[گُمْ بَ دِ جَ بَ لی یَ / یِ](اِخ) گنبد گبر. بنایی است تاریخی به شکل گنبدی منفرد در دامنهء شیوشگان (سیدحسین فعلی در کرمان) که به احتمال قوی از ابنیهء پیش از اسلام بوده و احتمالاً ابوعلی محمد بن الیاس (قرن چهارم هجری) در تعمیر آن دست داشته است. (مقدمهء تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی ص قیط). و رجوع به راهنمای آثار تاریخی کرمان شود.

گنبدجق.

[گُمْ بَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان که در 20هزارگزی شمال باختری قوچان و 9هزارگزی جنوب راه شوسهء قدیمی قوچان به شیروان واقع شده است. هوای آن سردسیر و سکنه اش 400 تن است. آب آن از رودخانه است. محصولش غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنبد چاربند.

[گُمْ بَ دِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است به اعتبار چهار نقطهء مشرق و مغرب و جنوب و شمال. || کنایه از دنیاست. (برهان) (آنندراج) (غیاث) :
برون جست از گنبد چاربند
فرس راند بر هفت چرخ بلند.
نظامی (از انجمن آرا).

گنبدچای.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شراء بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 33000گزی شمال خاور همدان و 3000گزی خاور مهیار واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 345 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد چنبری.

[گُمْ بَ دِ چَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
طلب کن بقا را که کون و فساد
همه زیر این گنبد چنبری است.
ناصرخسرو.

گنبد چهارراه.

[گُمْ بَ دِ چَ] (اِخ) گنبدی است در آمل. رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 63 شود.

گنبد چهل دختران.

[گُ بَ دِ چِ هِ دُ تَ] (اِخ) گنبد چل دختران. گنبدی است در ولایت(1). (آنندراج) :
بس که در سر هست زاهد را نهان ذوق جماع
مینماید گنبد چل دختران عمامه اش.
میرزا عبدالغنی (از آنندراج) (بهار عجم).
(1) - مقصود از ولایت، ناحیه ای در هندوستان است.

گنبدحاجی.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار که در 33000گزی شمال نجف آباد، کنار رودخانهء ول کشتی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 180 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد حراقه رنگ.

[گُمْ بَ دِ حَ ر را قَ / قِ رَ](1) (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد جان ستان است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) (آنندراج) :
ای بگه امتحان ز آتش شمشیر تو
گنبد حراقه رنگ سوخته حراقه وار.
خاقانی.
و رجوع به گنبد جان ستان شود.
(1) - حراقه به ضم اول و تشدید دوم به معنی شمشیر قاطع و به فتح اول و تشدید دوم کشتیی که از آن به دشمن نفت اندازند. این ترکیب در شمس اللغات به صورت حراق رنگ ذکر شده است.

گنبدخانه.

[گُمْ بَ نَ / نِ] (اِ مرکب)خانه ای که دارای گنبد باشد. خانه ای که به شکل گنبد باشد :
همه ره پای کوبان می شد آن ماه
بدینسان تا به گنبدخانه شاه.نظامی.
سمیعی که در دهلیز سمع از گنبدخانه وهم و خیال صدای منادی عظمتش نتوان شنید. (مرزبان نامه ص1).

گنبد خضرا.

[گُمْ بَ دِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی گنبد حراقه رنگ است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) :
صدهزاران آفرین بادا بر آن کس کو بفضل
بر فراز مرکز این گنبد خضرا شود.
ناصرخسرو.
چون آب جدا شد ز خاک تیره
بر گنبد خضرا شود ز غبرا.ناصرخسرو.
عقل گِرد آن نگردد کو به جهل اندر جهان
فعل را نسبت بسوی گنبد خضرا کند.
ناصرخسرو.
چنان کند چو خضر ملک شاه را از جود
که صد ستاره بتابد ز گنبد خضراش.
سنایی.
از پی حرمت کعبه چه عجب گر پس از این
بانک دق الکوس از گنبد خضرا شنوند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 201).
و رجوع به گنبد حراقه رنگ شود.

گنبد دام ماهی.

[گُمْ بَ دِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آسمان اول همچو دام ماهی مشبک و رخنه دار. (مؤید الفضلاء).

گنبددراز.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیوه ژن بخش فریمان شهرستان مشهد که در 50هزارگزی شمال باختری فریمان و 40هزارگزی شمال راه شوسهء تهران به مشهد واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 340 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنبد دماغ.

[گُمْ بَ دِ دِ / دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کام و کاخ دماغ. (آنندراج). حنک و سقف دهان. (ناظم الاطباء).

گنبد دوار.

[گُمْ بَ دِ دَوْ وا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
آتشی باید چونانکه فروتر علمش
برتر از دایرهء گنبد دوار بود.منوچهری.
وآن قطرهء باران ز بر سوسن کوهی
گویی که ثریاست بر این گنبد دوار.
منوچهری.
از آن قبل که ترا ایزد آفرید بخاک
ز چاکران زمین است گنبد دوار.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
در طاعت یزدان است این چرخ بگشتن
آباد بدین است چنین گنبد دوار.
ناصرخسرو.
روزگار در مجال مقادیر جولان کند و گنبد دوار به نیک و بد بگردد. (سندبادنامه ص 274).
اگر تو مشترییی گرد مه گرد
به گرد گنبد دوار امشب.
مولوی (دیوان شمس چ فروزانفر ج1 ص180).
لوحش الله از قد و بالای آن سرو سهی
زآنکه مانندش به زیر گنبد دوار نیست.
سعدی.
|| مثل گنبد دوار، در مورد عمامه گفته میشود. (امثال و حکم ج3 ص1479).

گنبد دودگشت.

[گُمْ بَ دِ دو گَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد خضراست که کنایه از آسمان باشد و آنرا گنبد دورگشت هم گفته اند که بجای دال در مرتبه هشتم، رای قرشت باشد. (برهان) :
که چون آتشین روز روشن گذشت
پر از دود شد گنبد دودگشت.
نظامی (از انجمن آرا).
و رجوع به گنبد خضرا شود.

گنبد دولاب رنگ.

[گُمْ بَ دِ دو رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد دورگشت باشد که کنایه از آسمان است و آنرا گنبد دولابی هم میگویند. (برهان) :
برپر از این گنبد دولاب رنگ
تا رهی از گردش پرگار تنگ.نظامی.
و رجوع به گنبد دودگشت شود.

گنبد دیرساز.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
بدیدم که این گنبد دیرساز
نخواهد همی لب گشادن به راز.فردوسی.

گنبد زدن.

[گُمْ بَ زَ دَ] (مص مرکب)نوعی از جست حیوانات که به هر چهار پا جهند، مانند: جست آهو. (بهار عجم) (آنندراج). گنبد. گنبده. گنبدی. گنبد کردن :
چو جولان کند هست کوه روان
چو گنبد زند گنبد اخضر است.
امیرمعزی (از فرهنگ رشیدی).
هر خدنگی که سوی گور گشاد
گور گنبد زد و خدنگ افتاد.
امیرخسرو.
- گنبدزنان؛ صفت فاعلی از گنبد زدن، در حال گنبد زدن. گنبدزننده :
درین نخجیرگه افلاک را بنگر سراسیمه
که شد گنبدزنان گویی گریزان خیل آهوئی.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

گنبد زرنگار.

[گُمْ بَ دِ زَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان. (مجموعهء مترادفات ص 10) :
نگه کن بر این گنبد زرنگار
که سقفش بود بی ستون استوار.سعدی.

گنبد ساختن.

[گُمْ بَ تَ] (مص مرکب)کنایه از سرین خود برداشتن برای فعل بد. (غیاث) (آنندراج) :
فرداست که بهر یک لب نان پسرت
گنبد سازد به صنعت چارمنار.
ملاطغرا (از آنندراج).

گنبدساز.

[گُمْ بَ] (نف مرکب) سازنده گنبد. کسی که پیشه او ساختن گنبد است. || (ن مف مرکب) و گاه به معنی مانند گنبد ساخته شده است :
بر وی این آسمان گنبدساز
کرده درهای هفت گنبد باز.نظامی.

گنبد سبز.

[گُمْ بَ دِ سَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سبز گنبد. کنایه از آسمان است :
که آویخته ست اندرین سبز گنبد
مر این تیره گوی درشت کلان را.
ناصرخسرو.
که آراید چه می گوئی تو هر شب سبز گنبد را
بدین نورسته نرگسها و زراندود پیکانها.
ناصرخسرو.

گنبدسرا.

[گُمْ بَ سَ] (اِ مرکب) خانه ای که گنبد داشته باشد. خانه ای که بشکل گنبد است. خانه ای که گنبدی ساخته شده :
سوی گنبدسرای غالیه فام
پیش بانوی هند شد بسلام.
نظامی (هفت پیکر ص147).
آمد از گنبد کبود برون
شد به گنبدسرای صندل گون.نظامی.

گنبد سرخ.

[گُمْ بَ دِ سُ] (اِخ) این گنبد از میان پنج بقعهء مراغه قدیم تر است، بنایی است مربع و گنبدی مقرنس دارد که هنوز باقی است. این بقعه مرکب است از اطاقی که بر سکوی بلند قرار دارد و در میان سکو دخمه ای ساخته اند، این دخمه به هیچ وجه با اطاق بالا راهی ندارد و در آن از بیرون به جانب مشرق باز میشود. درگاه در زیر طاقی بسیار مناسب است و بر فراز آن بدنهء پر نقش و نگاری است که اطرافش را یک کتیبهء کوفی احاطه نموده و چهار روزن در اطراف آن دیده میشود که از داخل چون نگاه کنیم در ریشه گنبد واقع است و از خارج چون نگریم در چهار جهت دایره قرار گرفته که سقف را بر آن افراشته بودند. قسمت پایین این بنا از سنگ و بقیه از آجر است و در میان آجر سرخ رنگ کاشی فیروزه فام به کار برده شده... اسم و القاب بانی گنبد و تاریخ انجام یافتن آن را از کتیبهء جهت شمالی میتوان خواند. کتیبهء ضلع شرقی و جنوبی آیات قرآنی دارد و عبارت ضلع غربی حاکی از نام سازندهء بناست. اگرچه این کتیبه از عبدالعزیزبن محمد بن سعد نام برده و تاریخ سال و ماه و روز را ذکر میکند، ولی چون اصلاً نمیدانیم عبدالعزیز سعد کیست بدین جهت گنبد سرخ را با وجود کتیبهء خوانایی که دارد باید عجالتاً مزار شخص مجهولی بدانیم. (از جغرافیای غرب ایران صص 240-241).

گنبد سلم و تور.

[گُمْ بَ دِ سَ مُ] (اِخ)برجی مخروطی شکل با پوشش ساروجی به ارتفاع بالغ بر صد پا و بقطر سی پا است. فریزر میگوید: بگفتهء اهالی کتیبه ای داشت حاکی از اینکه حسام الدوله از فرمانروایان دیالمه که در قرن پنجم هجری درگذشته در آنجا مدفون گشته. بنابراین معلوم میشود که گنبد سلم و تور مذکور بنای اصلی که ابن اسفندیار و ظهیرالدین نوشته اند نبوده و بقدری استحکام داشته که با وجود چندین زلزله از بین نرفته است. آغامحمدخان سعی کرد که آنرا خراب کند، اما نتوانست و سرانجام در زلزلهء سال 1325 ه . ق. درهم شکست و بفرمان ملک آرا محمدقلی میرزا فرزند فتحعلی شاه که حاکم مازندران بود آنرا خراب کردند. وقتی که استوارت به ساری رفت اثری از آن ندید، فقط در محل سابق بنای مزبور چاله ای مشاهده کرد. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو صص 81 - 82).

گنبد سه تن.

[گُمْ بَ دِ سِ تَ] (اِخ) یکی از بناهای قدیمی آمل است. رابینو نویسد: به عقیدهء من گنبد سه تن به واسطه سنگ روی قبر که علامت سه گنبد بود به این اسم خوانده شده است و از خطوط منقوش بر این سنگ معلوم میشود که آن مقبرهء ابوالقاسم بن ابوالمحاسن الرویانی است که در شعبان 514 ه . ق. درگذشته است. (از ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو صص 63-64).

گنبد سیدمحمد.

[گُمْ بَ دِ سَیْ یِ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش ارکواز شهرستان ایلام که در 24000گزی جنوب قله اره، کنار راه مالرو مهران واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 360 تن است. آب آن از رودخانهء ارکواز تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد سیمابگون.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
آستانت گنبد سیماب گون را متکاست
بندهء سیماب دل سیماب شد زین متکا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 22).

گنبد شگرف.

[گُمْ بَ دِ شِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی گنبد دولاب رنگ است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) (آنندراج). و رجوع به گنبد دولاب رنگ شود.

گنبد شمس طبرسی.

[گُمْ بَ دِ شَ سِ طَ بَ / ط رَ] (اِخ) برجی است که مقبرهء سیدشمس و آل رسول الله که درویشی عالم و اهل زهد و تقوی بوده در آنجاست. قبر او در بیرون دروازهء محلهء عوامه کوی بوده. آن برج دو گنبد داشته یکی داخلی و دیگری خارجی که به واسطهء زلزله خراب شده است. مزار قاضی هشام متصل به این مقبره بوده است. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 63).

گنبد صوفی.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان نصرآباد بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین که در 12000گزی جنوب خاوری قصر، کنار راه شوسهء قصرگیلان واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 75 تن است. آب آن از زه آب رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد صوفی لباس.

[گُمْ بَ دِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی گنبد شگرف است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) (آنندراج). و رجوع به گنبد شگرف شود.

گنبد طاقدیس.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد صوفی لباس است که کنایه از آسمان باشد. (برهان) (آنندراج). رجوع به گنبد صوفی لباس شود.

گنبد غازان.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) رجوع به شنب غازان شود.

گنبد غفاریه.

[گُمْ بَ دِ غَ ری یَ] (اِخ)چهارمین مزار مراغه موسوم به گنبد غفاریه است. وجه تسمیه اش نزدیک بودن آن به مدرسه غفاریه است. تاریخ این بنا ده سال قبل از بنای گنبد سلطان الجایتو خدابنده است و در سنوات (736 - 716 ه . ق.) 1335 - 1316 م. بنا شده و این محال مقبرهء یکی از امرای مملوک موسوم به شمس الدین قراسنقر است که بواسطهء بناهای بسیاری در مصر و شام معروف است و بنابه قول مورخین عرب در 27 شوال 728 ه . ق. بطور تبعید در مراغه دار فانی را وداع گفته است. این گنبد بنایی است مربع آجری که در بالای سکویی سنگی و دخمه ای عمیق استوار است، چهار زاویه اش را به وسیلهء ستونهایی با نقوش لوزی پخ ساخته اند. جلوخان بزرگ متوجه شمال، و عرض اطاق زیر بجانب شرق است. هر یک از اضلاع جنبین و عقب دارای دو طاق نما و یک حاشیهء مکتوب است. در جلوخان بزرگ یک طاق نمای مرکزی بر سر در ساخته اند که در بالای آن دو سطر کتیبه دیده میشود. (از جغرافیای غرب ایران تألیف بهمن کریمی صص 243-244).

گنبد فلک.

[گُمْ بَ دِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
از گنبد فلک ندی آمد به گوش او
کای گنبد تو کعبهء حاجت روای خاک.
خاقانی.

گنبد فیروزه خشت.

[گُمْ بَ دِ زَ / زِ خِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد طاقدیس باشد که کنایه از آسمان است. (برهان). رجوع به گنبد طاقدیس شود.

گنبد فیروزه رنگ.

[گُمْ بَ دِ زَ / زِ رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
مرکز این گنبد فیروزه رنگ
بر تو فراخست و بر اندیشه تنگ.نظامی.

گنبدقابوس.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) شهرستان گنبدقابوس قبلاً از نظر ادارهء آمار و ثبت احوال مرکز دشت گرگان ولی از نظر تقسیمات کشوری یکی از بخشهای شهرستان گرگان بود و در سال 1328 به شهرستان تبدیل گردید. حدود و خلاصه مشخصات آن بشرح زیر است:
حدود: از طرف شمال به مرز ایران و کشور اتحاد جماهیر شوروی، از خلیج حسینقلی دریای مازندران، همه جا در طول رودخانهء اترک تا محل اتصال اترک به رودخانهء سومبار و از آن به بعد خط الرأس کوه سنگوداغ تا حدود شمالی آبادی نارلی از بخش مراوه تپه (از آن به بعد جزء شهرستان بجنورد است)، از طرف جنوب به شهرستان گرگان (بخشهای مینودشت، رامیان، علی آباد مرکزی)، از طرف خاور به شهرستان بجنورد و از طرف باختر به دریای مازندران متصل می شود.
وضع کلی طبیعی شهرستان گنبدقابوس یا دشت گرگان: دشت مسطحی است که با شیب بسیار کمی به دریای مازندران منتهی میشود. در این دشت جز قسمتهای خاور و شمال خاوری هیچگونه عارضه ای به نظر نمی رسد. در ازمنهء قدیم که سطح دریای مازندران بالاتر بوده این صحرا را آب دریا فراگرفته بوده، ولی به مرور زمان در نتیجهء پایین رفتن دریا و رسوبات رودهای مهم گرگان و اترک و غیره که شرح آنها داده خواهد شد بحال فعلی درآمده و اینک نیز بواسطهء عقب نشینی دریا تدریجاً به وسعت دشت افزوده میشود. زمینهای نزدیک به ارتفاعات برای زراعت مستعد است و از بهترین مراتع محسوب میگردد و هر قدر به دریا نزدیک میشود شوره زار و لم یزرع است.
آب و هوا: هوای دشت در تابستان گرم و در زمستان معتدل است و وزش باد خاوری در تابستان هوا را گرم نموده و وزش باد شمال باختری از طرف دریا از گرمی هوا میکاهد. در زمستان باران بیشتر از برف میبارد، در صورتی که باد شمال بوزد منجر به یخبندان میشود. چون افق شهرستان باز و بمحض وزش باد ابرها متفرق میشوند، لذا بارندگی دشت کمتر از نواحی دیگر گرگان است. ارتفاعات: در قسمت شمال خاوری دشت کوه شرقی غربی سنگوداغ واقع گردیده که خط الرأس آن مرز ایران و شوروی محسوب میگردد. مرتفعترین قلهء آن به ارتفاع 735 گز در شمال آجی سو و قلهء شمال خاوری نارلی به ارتفاع 812 متر است. در قسمت شمال خاوری گنبدقابوس بین دو دره رود اترک و رود گرگان کوهستان کم ارتفاعی به نام گلیجه داغ و نارلی داغ وجود دارد. مرتفعترین قلهء آن به ارتفاع 712 گز در شمال گچی سو، 822 گز در شمال قلیج ایشان و 908 متر در جنوب مراوه تپه و شمال آبادی عرب است. ارتفاعات خاوری دشت دنبالهء سلسله جبال البرز است که به کوههای شهرستان بجنورد متصل میشود و مرتفعترین قلهء آن در خاور این شهرستان مشهور به کوه زاو به ارتفاع 1434 متر است. رودهای دشت گرگان به شرح زیر است: 1 - رودخانهء اترک، سرچشمهء رود مذکور از ارتفاعات هزارمسجد خراسان است که در خاور مراوه تپه وارد این شهرستان میشود و از وسط بخش مراوه گذشته در قلعه چات با رودخانهء سومبار یکی شده، از این محل به بعد مرز ایران و شوروی محسوب میشود و در خلیج حسینقلی به دریای مازندران منتهی میگردد. رودخانهء مزبور در منطقه دشت به مرور زمان بستر خود را به عمق 2 الی 20 متر فروبرده و قابل استفاده جز برای آشامیدن نیست و از اینجه برون به بعد در برنج کاری استفاده میشود. موقع طغیان بهار و تابستان آب آن فوق العاده تقلیل مییابد. 2 - رودخانهء گرگان، سرچشمهء آن ارتفاعات آلاداغ خراسان است. در خاور دهستان گوگلان از معبر کوهستانی گذشته وارد دشت میشود. بستر این رودخانه نیز در عمق بیش از 5 متر واقع است و جز برای آشامیدن استفاده دیگری از آن نمیشود. این رودخانه سراسر دشت گرگان را طی نموده در باختر خواجه نفس به دریای مازندران میریزد. اکثر آبادیهای طوایف آتابادی، جعفربای در طرفین این رودخانه قرار گرفته اند. 3 - رودخانهء ساری سو، سرچشمهء آن از کوههای گلی داغ است، با رودخانهء یلی چشمه یکی شده در حدود چای قوشن به رودخانهء گرگان متصل میشود. 4 - رودخانهء اوغان، سرچشمهء آن ارتفاعات نردین و دانیال است، با رودهای فارسیان و فرنگ یکی شده در حدود بایلر گامیشلی به رودخانهء گرگان متصل میشود. 5 - رودخانهء خرخر، سرچشمهء آن کوههای دهستان دزدین است که در قلی تپه از کوهستان خارج شده و در اراضی سارلی به رودخانه گرگان متصل میشود. از این رودخانهء نهری بوسیلهء قنات به شهر گنبدقابوس برده شده است. 6 - رودخانهء حاجی لر، این رودخانه از اتصال دو رودخانهء چهل چای و نرمه آب تشکیل شده است اولی از ارتفاعات جنوبی قله قافه و دومی از مارکوه سرچشمه گرفته و در هزار گزی قصبهء مینودشت یکی شده پس از مشروب نمودن برخی از قراء در خرابه های شهر قدیم جرجان به رودخانهء گرگان میریزد. 7- رودخانهء نوده رود، سرچشمهء آن ارتفاعات خوش ییلاق است و در اراضی آبادی خوجم لی به رودخانه گرگان میریزد. شهرستان گنبدقابوس یا دشت گرگان یکی از بهترین مراتع نواحی شمال کشور محسوب میشود و برای نگاهداری گوسفند، شتر و اسب بسیار مناسب است. غلات بخوبی در آن به عمل می آید و در صورتی که با وسائل موتوری کشت و زرع معمول شود، محصول عمده برداشته میشود. دشت گرگان از نظر تقسیمات ادارهء آمار با مراعات نقاط ترکمن نشین به 8 حوزه تقسیم گردیده است. صورت زیر بخشهای تابع و تعداد قراء و جمعیت آن را نشان میدهد.
نام بخش، شمارهء حوزه آمار، نام طایفه، تعداد آبادی، جمعیت.
مرکزی 1-5-6-8آتابای123-41 هزار
گمیشان 2جعفربای16 - 27 "
پهلوی دژ 3آتابای20 - 17 "
اترک 4"34 - 11 "
مراوه تپه 7"23 - 11 "
بنابر آمار فوق به اضافهء سکنهء شهر گنبدقابوس شهرستان دشت گرگان از 217 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 116هزار تن است. زبان مادری سکنهء شهرستان ترکمنی است و مردمی که سواد دارند و یا خدمت زیر پرچم انجام داده اند و بازرگانان و کسبه به فارسی آشنا میباشند. بواسطهء مسطح بودن اراضی به اکثر نقاط شهرستان اتومبیل رفت و آمد می کند، فقط در زمستان و بهار که بارندگی زیاد است، عبور اتومبیل قدری مشکل میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گنبدقابوس.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) شهر کوچک گنبدقابوس مرکز شهرستان دشت گرگان در 94 هزارگزی شمال خاوری گرگان و 164 هزار گزی شمال شاهرود، در جنوب و نزدیک رودخانهء عظیم گرگان واقع شده و مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 55 درجه و 10 دقیقه، عرض 37 درجه و 15 دقیقه. اختلاف ساعت آن با طهران 14 دقیقه و 3 ثانیه است. این شهر قبل از دوره پهلوی قصبه ای بیش نبود و در موقع اصلاحات نواحی شمال مورد توجه واقع گشت و خیابانهای منظم شمالی جنوبی و شرقی غربی در آن احداث گشت. با تشویق ساکنین بناهای قابل ملاحظه ای در طرفین خیابانها بنا گردید. گرچه بعد از وقایع شهریور رو به خرابی نهاد، ولی اینک که مرکز شهرستان شده ممکن است در آتیه آبادتر گردد. جمعیت شهر در حدود 9هزار تن است که دو سوم آن ترکمن و بقیه فارسی زبان و آذربایجانی هستند. آب این شهر بوسیلهء قناتی که از رودخانهء خرخر منشعب گردیده تأمین میشود و آب چاههای آن برای استفادهء غیر شرب خوب است. گنبدقابوس مرکز دوائر دولتی شهرستان و مرکز پادگان نظامی و عشایری است. گنبدقابوس از بناهای تاریخی کشور در شمال شهر واقع شده و از مسافت بسیار دوری دیده میشود. این گنبد به امر قابوس بن وشمگیر در سال 397 ه . ق. بنا شده و در تابستان سال 1308 با نظارت ادارهء باستان شناسی تعمیر گردیده است. خرابه های شهر قدیم جرجان در 3 هزار گزی جنوب باختری شهر در زاویه ای که از اتصال دو رودخانهء گرگان و حاجی لر تشکیل شده واقع گردیده است. این شهر یکی از شهرهای آباد دوره قبل از اسلام بوده و یزیدبن محلب در تاریخ 98 ه . ق. / 716 م. این شهر را تسخیر و خراب نموده، سپس مجدداً به آبادی آن اقدام نمود. بعداً این شهر مدتی پایتخت کشور گردید و در قرنهای 3 و 4 ه . ق. خیلی آباد و باشکوه بوده و در حملهء مغول برای همیشه ویران و با خاک یکسان شد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). برای اطلاع از مقالات و کتبی که راجع به گنبدقابوس در آنها شرحی آمده است رجوع به یادداشتهای قزوینی ج 3 س 270 شود.

گنبد قوس.

[گُمْ بَ دِ قَ] (اِخ) خرابه های واقع بر کنار گرگان رود [ مازندران ](ترکمانی). (از جغرافیای شمال ایران ص 452).

گنبدک.

[گُمْ بَ دَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء بخش آوج شهرستان قزوین که در 33هزارگزی شمال آوج و 9هزارگزی راه شوسه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 329 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن مختصر غلات و باغات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنبدک.

[گُمْ بَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد که در 20هزارگزی خاور فریمان و 22هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی مشهد به تربت جام واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 10 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنبد کبود.

[گُمْ بَ دِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است.

گنبد کبود.

[گُمْ بَ دِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلگی شهرستان نهاوند که در 2000گزی باختر شهر نهاوند و 4000گزی جنوب خاوری مارسی بان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 500 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد کبود.

[گُمْ بَ دِ کَ] (اِخ) برجی است [ در آمل ] داری گنبدی مخروب که سابقاً با کاشیهای آبی مفروش بوده و این نام نیز به همان جهت است. رجوع به سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص63 شود.

گنبد کردن.

[گُمْ بَ کَ دَ] (مص مرکب)نوعی از جست حیوانات که به هر چهار پا جهند، مانند: جست آهو. (آنندراج). گنبد. گنبده. گنبدی. گنبد زدن : و چون [ بازشکاری ] برخیزد و گنبد کند... تشویش سپاه باشد. (نوروزنامه ص56).
شیر نر گنبد همی کرد از لغز(1)
در هوا چون موج دریا بیست گز.مولوی.
و رجوع به گنبد زدن شود.
(1) - لغز، خزیدن. از حواشی مثنوی. (امثال و حکم ص1324).

گنبد کوز.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
میل در سرمه دان نرفته هنوز
بازیی بازکرد گنبد کوز.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص312).
رجوع به گنبد گوز شود.

گنبدکهن.

[گُمْ بَ دِ کُ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فلک. (مؤید الفضلاء).

گنبد کیرمان.

[گُمْ بَ دِ] (اِخ) گنبدی است عظیم (در فیروزآباد فارس) که «طول چهار دیوار این گنبد تا زیر قبهء آن 75 گز است و این دیوارها از سنگ خارا برآورده است و پس قبه ای عظیم از آجر بر سر آن نهاده و آب از یک فرسنگ از سر کوه رانده و به فواره ای برین سر بالا آورده و...». (فارسنامهء ابن البلخی چ لیسترنج و نیکلسون ص 138).

گنبد گبر.

[گُمْ بَ دِ گَ] (اِخ) رجوع به گنبد جبلیه شود.

گنبدگر.

[گُمْ بَ گَ] (ص مرکب) سازنده گنبد. کسی که گنبد بنا کند :
چون چنان هفت گنبد گهری
کرد گنبدگری چنان هنری.
نظامی (هفت پیکر ص144).

گنبد گردا.

[گُمْ بَ دِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گنبد گردنده. گنبد گردان. آسمان :
بنگر به چشم خاطر و چشم سر
ترکیب خویش و گنبد گردا را.
ناصرخسرو.
رجوع به گنبد گردان شود.

گنبد گردان.

[گُمْ بَ دِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
ای منظره و کاخ برآورده به خورشید
تا گنبد گردان بکشیده سر ایوان.دقیقی.
این تخت سخت و گنبد گردان سرای ماست
یا خود یکی بلند و بی آسایش آسیاست.
ناصرخسرو.
صانع قادر دگر ز بیغرضی
گنبد گردان زرنگار کند.ناصرخسرو.
مرکز خاکی نبود جای تو
مرتبهء گنبد گردان طلب.خاقانی.
وز هرچه نقد عالم عرفان است از هزار
جزوی به کل گنبد گردان نمی رسد.عطار.
گیرم فراز گنبد گردان است
آرمش زی نشیب باستادی
آید شبی که انجمن من را
خلّخ کند بگونه نو شادی.ادیب نیشابوری.
رجوع به گنبد گردا شود.

گنبد گردگرد.

[گُمْ بَ دِ گِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
چرا گردد این گنبد گردگرد
بر آنسان که گویی یکی آسیاست.
ناصرخسرو.

گنبد گردگرد اخضر.

[گُمْ بَ دِ گِ گَ دِ اَ ضَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
او راست بنای بی ستونی
این گنبد گردگرد اخضر.ناصرخسرو.

گنبد گردنده.

[گُمْ بَ دِ گَ دَ دَ / دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
چون نبینی که یکی زاغ و یکی باز سپید
اندرین گنبد گردنده پس یکدگر است.
ناصرخسرو.
ای گنبد گردندهء بی روزن خضرا
با قامت فرتوتی و با قوت برنا.
ناصرخسرو.
گنبد گردنده خانه ای است سپنجی
مهر چه بندی بر این سپنجی خانه.
ناصرخسرو.
ازین گردنده گنبدهای پرنور
بجز گردش چه شاید دیدن از دور.نظامی.
گنبد گردنده ز روی قیاس
هست به نیکی و بدی حق شناس.نظامی.

گنبد گل.

[گُمْ بَ دِ گُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) غنچهء گل. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) :
فریب گنبد نیلوفری مخور که کنون
اجل چو گنبد گل برشکافدش عمدا.
خاقانی.
قمری گفتا ز گل مملکت سرو به
کاندک بادی کند گنبد گل را خراب.
خاقانی.
رجوع به گنبده گل شود. || پیالهء زرین. (برهان) (آنندراج).

گنبد گوز.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. رجوع به گنبد کوز شود.

گنبد گوهرنگار.

[گُمْ بَ دِ گَ هَ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
گشت بساط ثناش مرکز عودی لباس
گشت ضمان بقاش گنبد گوهرنگار.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص184).

گنبد گیتی.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
هر کس که بداند و بداند که بداند
اسب شرف از گنبد گیتی بجهاند.

گنبد گیتی نورد.

[گُمْ بَ دِ نَ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی گنبد فیروزه باشد که کنایه از آسمان است. (برهان).

گنبد لاجورد.

[گُمْ بَ دِ جْ / جَ وَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
ندارد شهنشاه او کین و درد
که شاداست از او گنبد لاجورد.فردوسی.
دگر روز چون گنبد لاجورد
برآورد و بنمود یاقوت زرد.فردوسی.

گنبد لاجوردی.

[گُ بَ دِ جْ / جَ وَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
چو دود از پی لاجوردی نقاب
سر از گنبد لاجوردی متاب.نظامی.

گنبدلران.

[گُمْ بَ لُ] (اِخ) دهی است از دهستان سرلهء بخش جانکی گرمسیری شهرستان اهواز که در 53هزارگزی جنوب باختری باغ ملک، کنار راه اتومبیل رو هفتگل به گنبدلران واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 350 تن است. آب آن از رودخانهء پرتو تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و کارگری شرکت نفت است. ساکنین از طایفهء جانکی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنبدلی.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان جرگلان بخش مانهء شهرستان بجنورد که در 48هزارگزی شمال باختری مانه و 4هزارگزی جنوب راه شوسهء بجنورد به حصارچه واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 100 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنبد ماه.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
همی ماهی از آب برداشتی
پس از گنبد ماه بگذاشتی.فردوسی.
رجوع به گنبد هور و ماه شود.

گنبد ماهوئیه.

[گُمْ بَ یَ / یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 36000گزی شمال باختری، سر راه مالرو گوغر به چهارطاق واقع شده و سکنهء آن 8 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنبد مایل.

[گُمْ بَ دِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از فلک چهارم است که فلک آفتاب باشد. (برهان) (آنندراج) (شمس اللغات) :
ای ز سریر زرت گنبد مایل حقیر
وی ز صریر درت پاسخ سائل نعم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 264).

گنبد محمد آملی.

[گُمْ بَ دِ مُ حَمْ مَ دِ مُ](اِخ) گنبدی بوده است در آمل. رجوع به ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص 65 شود.

گنبد مدور.

[گُمْ بَ دِ مُ دَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
بررس که کردگار چرا کرده ست
این گنبد مدور خضرا را.ناصرخسرو.

گنبد معنبر.

[گُمْ بَ دِ مُ عَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) موی سر معشوق را میگویند، اگرچه موی را به گنبد مناسبتی نیست اما وقتی این تشبیه را می توان کرد که معشوق سر برهنه کرده باشد. (برهان) (آنندراج).

گنبد مقرنس.

[گُمْ بَ دِ مُ قَ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است و به عربی سما خوانند. (برهان).

گنبد ملغان.

[] (اِخ) شهری کوچک است و ناحیتی پول بولوست (؟) و هوایش گرم است و آب روان دارد. حاصلش غله و میوه و مشمومات بود و در آنجا قلعه ای حصین است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 128). و قلعهء گنبد ملغان بحدود ارجان از محکمی به یک مرد نگاه توان داشت. هوایش معتدل است و آبش از مصانع و غله در آنجا چند سال از آفت ایمن است. (ایضاً ص 134). شهرکی است کوچک (از اعمال شاپورخوره در فارس) و ناحیتی با آن میرود و هوای آن گرمسیر است و آب روان دارد و میوه ها باشد و مشمومها و قلعه ای چند از جملهء قلاع قلعه ای حصین است معروف و هوای قلعه خنک است چنانکه غله نیک دارد و مصنعهای نیکو باشد از بهر آب و جامع و منبر باشد. (فارسنامه ابن البلخی چ لسترنج و نیکلسون ص 143).

گنبد مینا.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
جرعهء جام بر این تخت روان افشانم
غلغل چنگ در این گنبد مینا فکنم.حافظ.
گفتم این جام جهان بین بتو کی داد حکیم
گفت آن روز که این گنبد مینا میکرد.
حافظ.

گنبد نار.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جنبدالرمان. غنچه گل انار.

گنبد نارنج.

[گُمْ بَ دِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بمعنی گنبد مقرنس باشد که کنایه از آسمان است. (برهان) رجوع به گنبد مقرنس و گنبد نارنگ شود.

گنبد نارنگ.

[گُمْ بَ دِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آسمان. رجوع به گنبد نارنج شود.

گنبد ناصرالحق.

[گُمْ بَ دِ صِ رُلْ حَ](اِخ) نام گنبد و بارگاهی است که سیدعلی مرعشی حاکم مازندران بنا نموده و مدفن حسن بن علی ناصر الکبیر است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص63).

گنبدنما.

[گُمْ بَ نُ / نِ / نَ] (اِ مرکب) محلی از راه که زائر بار اول گنبد مزار امام یا امامزاده را تواند دید. (مؤلف). || آنچه رانندگان یا شاگرد رانندگان از زائر گیرند هنگامی که به نقطه ای رسند که گنبد مزار از آنجا نمایان باشد.

گنبد نیلگون.

[گُمْ بَ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
چو دریاست این گنبد نیلگون
زمین چون جزیره میان اندرون.اسدی.

گنبد نیلوفری.

[گُمْ بَ دِ فَ](1) (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بمعنی گنبد نارنج باشد که کنایه از آسمان باشد. (برهان) :
فریب گنبد نیلوفری مخور که کنون
اجل چو گنبد گل برشکافدش عمدا.
خاقانی.
رجوع به گنبد نارنج شود.
(1) - این ترکیب در شمس اللغات به صورت گنبد نیلوفرین هم آمده است.

گنبدو.

[گُمْ بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان که در 20000گزی شمال زرند و 12000گزی خاور فرعی زرند به راور واقع شده و سکنه اش یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج8).

گنبدواز.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد که در 32هزارگزی شمال مشهد واقع شده است. موقعیت آن جلگه و هوایش معتدل و سکنه اش 590 تن است. آب آن از رودخانه تامین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنبد و بارگاه.

[گُمْ بَ دُ رِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گنبد و مأذنهء زیارتگاه. رجوع به گنبد شود.

گنبده.

[گُمْ بَ دَ / دِ] (اِ) گنبد. (برهان) (آنندراج). رجوع به گنبد شود. || غنچه گل. (برهان) :
اینک دهنم بر صفت گنبدهء گل
این گنبد فیروزه به یاقوت و زر آکند.
خاقانی.
گرزش چو لاله بردرد البرز را و گوید
کافلاک را به گنبدهء نستری ندارم.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص281).
گنبد نیلوفری گنبده گل شود
پیش سنانت کزوست قصر ممالک حصین.
خاقانی.
|| پیاله و کاسه. || جستن و خیز کردن. (برهان). و رجوع به گنبد شود.

گنبده.

[گُمْ بَ دَ / دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش رامیاران شهرستان سنندج که در 10000گزی شمال باختری کامیاران و 1000گزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به سنندج واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 360 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. گنبده دو محل است به فاصلهء 2000 گز که گنبده علیا و سفلی نامیده میشوند. سکنهء گنبده بالا 195 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبد هور و ماه.

[گُمْ بَ دِ رُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است :
پدر بر پدر شهریارست شاه
بنازد بدو گنبد هور و ماه.فردوسی.
رجوع به گنبد ماه شود.

گنبدی.

[گُمْ بَ] (اِ) گنبد. || خیمه را گویند که بیک ستون بر پای باشد. || جست و خیز کردن.(1) (برهان) (آنندراج). رجوع به گنبد و گنبده و گنبد زدن و گنبد کردن شود. || (ص نسبی) بشکل گنبد. گنبدشکل و مانند گنبد.
(1) - ظاهراً این یاء یاء وحدت است نه یاء حاصل مصدر، مؤید آن این شعر امیرخسرو است:
ز همت ساختم رخش فلک رام
به یک گنبد رسیدم بر نهم بام.

گنبدی.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیرتاج شهرستان بیجار که در 19000گزی خاور بیجار و 36000گزی شمال باختری پیرتاج و 11000گزی شمال راه شوسهء بیجار به همدان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 170 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبدی.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد که در 103هزارگزی شمال باختری مشهد واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 31 تن است. آب آن از قنات و رودخانه تأمین می شود. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنبدی کردن.

[گُمْ بَ کَ دَ] (مص مرکب) دمر خوابیدن مثل حال سجده. (فرهنگ نظام).

گنبدین کوه.

[گُمْ بَ] (اِخ) نام قلعه محکمی است در خراسان :
دژ گنبدین کوه تا خربنه
دژ لاژوردین ز بهر بنه.فردوسی.

گنبر (گونه ور).

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است از حومهء بخش اسکو از شهرستان تبریز که در 25000گزی جنوب خاوری اسکو و 22000گزی راه شوسهء تبریز به دهخوارقان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 820 تن است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات، حبوبات و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنبک.

[گُمْ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت که در 32هزارگزی شمال خاوری رحمت آباد و 18هزارگزی رستم آباد واقع شده است. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی و سکنه اش 160 تن است. آب آن از چشمه سار و سیاهرود تأمین می شود. محصول آن غلات، برنج و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنبکی.

[گُمْ بَ] (اِخ) یکی از دهستانهای ششگانهء بخش فهرج شهرستان بم که در جنوب فهرج واقع شده و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان برج اکرم، از طرف خاور به دهستان ریگان، از طرف جنوب به شهرستان جیرفت و دهستان عزیزآباد. موقعیت آن جلگه ای و آبادیهای آن نزدیک بهم و هوای دهستان گرم مالاریایی است و آب آن از قنوات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، پنبه، حنا، خرما، لبنیات و انواع مرکبات و شغل مردان زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و کرباس بافی است. زبان مادری ساکنین قراء فارسی و بلوچی است. دهستان از 23 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2800 تن است. راه فرعی بم به ریگان از این دهستان می گذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنبله.

[گُمْ بَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 24هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 7هزارگزی باختر راه شوسهء اسدآباد به کنگاور واقع شده است. موقعیت آن کوهستانی و هوایش سرد و سکنه اش 320 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبله.

[] (اِخ) دهی است از دهستان خرمرود شهرستان تویسرکان که در 25000گزی شمال باختر شهر تویسرکان و 700گزی باختر اشتران واقع شده است. مرکز دهستان است و هوای آن سرد و سکنه اش 350 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است که تابستان از طریق ولاشجرد و سوتلق اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنبوعه بزرگ.

[گُمْ عِ بُ زُ] (اِخ) دهی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 18هزارگزی باختر اهواز و 4هزارگزی راه شوسهء اهواز به سوسنگرد واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 240 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء زید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنبوعه کوچک.

[گُمْ عِ چِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز و 18هزارگزی باختر اهواز و 6هزارگزی جنوب راه شوسهء اهواز به حمیدیه واقع شده و دارای 30 تن ساکن است.

گنبه.

[] (اِخ) گنفه. نام اصلی جنابه یا جنابا که به قول تاریخ نویسان جنابابن طهمورث آن را بنا کرده است و معنی آن آب گندیده است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 130). این شهر در جنوب واقع بوده و هنوز خرابه های آن نزدیک دهانه رودخانه ای که جغرافی نویسان عرب آنرا شادکان نامیده اند دیده میشود. (سرزمینهای خلافت شرقی ص 295). و رجوع به جنابه و گنفه و گنافه و معجم البلدان ذیل جنابه شود.

گنبی.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیر بخش خورموج شهرستان بوشهر که در 90000گزی جنوب خاوری خورموج در جنوب کوه نمک واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 81 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنبیده.

[گُمْ دَ / دِ] (ص) بدررفته. (مؤید الفضلاء).

گن پنتوور.

[گُمْ پُ] (اِخ)(1) بلوکی است از ایالت شرانت(2) از ناحیهء آنگولم(3) (در فرانسه) که سکنهء آن 5هزار تن است.
(1) - Gond-Pontouvre.
(2) - Charente.
(3) - Angouleme.

گنتران.

[گُ] (اِخ)(1) (سن...) پسر کلتر(2) اول که در سال 525 م. متولد شد. وی از سال 561 تا 593 م. پادشاه بورگُنْی(3) و اورلئان(4) بوده.
(1) - Saint Gontran.
(2) - Clotaire.
(3) - Bourgogne.
(4) - Orleans.

گنتریز.

[گَ تَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 1000گزی جنوب ساردوئیه و 1000گزی راه فرعی راین به ساردوئیه واقع شده و سکنه اش 52 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گن تی.

[گِ] (اِخ) نام یکی از کوههای شمالی مغولستان است. (از ایران باستان ص 2251).

گنج.

[گَ] (اِ) پهلوی گنج،(1) ارمنی گنج،(2)آرامی گینزا،(3) گززا،(4) عربی کنز.(5) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). زر و گوهری باشد که در زیر زمین دفن کنند. (برهان). دفینه ای که پادشاهان نهند. (اوبهی). رِکاز. دَفینَه. کَنز. مَفتَح. (منتهی الارب) :
در گنجهای کهن برگشاد
که بنهاد پیروز و فرخ قباد.فردوسی.
ز بس کش به خاک اندرون گنج بود
از او خاک پیخسته را رنج بود.عنصری.
چو گنج و دفینت به فرزند ماندی
به فرزند ماند آن و این محمد.ناصرخسرو.
دین ز درویشان طلب زیرا که شاهان را مقیم
رسم باشد گنجها در جای ویران داشتن.
سنایی.
مرد را در لباس خلقان جوی
گنج در جایهای ویران جوی.سنایی.
|| خزینهء زر و سیم است و کنز معرب آن است. (آنندراج). پوته. پوتک. تویک. تونک. توبک :
گمان برد کش گنج بر استران
بود به چو بر پشت کلته خران.(6)ابوشکور.
ار خوری از خورده بگماردت رنج
ور دهی مینو فرازآردت گنج.رودکی.
بفرمود کآن کودکان را چهار
ز گنجی درم داد باید هزار.فردوسی.
در گنج بگشاد و چندی درم
که دیدی بر او بر ز هرمز رقم.فردوسی.
همان گنج دینار و زر و گهر
همان افسر و طوق و گرز و کمر.فردوسی.
دو لشکر ببد هر دو آراسته
پر از کینه سر، گنج پر خواسته.فردوسی.
تن از گنج دینار مفکن به رنج
ز نیکی و نام نکو ساز گنج.اسدی.
به از گنج دانش به گیتی کجاست
کرا گنج دانش بود پادشاست.اسدی.
که بردن توان گنج زر ارچه بس
ز کس گنج نیکی نبرده ست کس.اسدی.
مهتران از بهر حرز مال خود سازند گنج
او ز حرز مال باشد روز و شب بر احتراز.
سوزنی.
|| مال کثیر. (غیاث اللغات). سیم و زر. خواسته :
همه گنج و آن خواسته پیش برد
یکایک به گنجور او [ خسروپرویز ] برشمرد.
فردوسی.
بده هرچه باید ز گنج و درم
ز اسب و پرستنده از بیش و کم.فردوسی.
به بزم اندرون گنج بپراکند
چو رزم آیدش شیر و پیل افکند.فردوسی.
یکایک بگوید ندارد به رنج
نخواهد بر این پاسخ از شاه گنج.فردوسی.
بزرگان گنج و سیم و زر گوالند
تو از آزادگی مردم گوالی.طیان.
نز پی ملکت زند شاه جهان تیغ کین
نز پی تخت و حشم نز پی گنج و درم.
منوچهری.
گر تو لشکرشکنی داری و کشورگیری
پادشا از چه دهد گنج به لشکر برخیر.
سوزنی (دیوان ص43).
- شهر گنج؛ شهرهایی بوده دارای حصارهای محکم که پادشاهان گنجهای خود را آنجا می گذاشتند و مستحفظین بر آنها می گماشتند. رجوع به قاموس کتاب مقدس ذیل گنج شود.
- گنج قارون.؛ رجوع به مدخل گنج قارون شود.
- گنج قارون زیر سرداشتن؛ مال زیاد در اختیار داشتن.
- امثال: بر سر گنج مار است گنج و مار و گل و خار و غم و شادی به همند.
اسدی.
این است که گنج نیست بی مار
هر جا که رطب بود، بود خار.سنائی.
گنج بی مار و گل بی خار نیست شادی بی غم در این بازار نیست.مولوی.
گنج آزادگی و کنج قناعت گنجی است که به شمشیر میسر نشود سلطان را.
سعدی.
در خاک چه تأثیر بود گنج دفین را .
رنج کشی تا به گنج رسی. (جامع التمثیل).
گنج از برای بخش کردن است، نه از بهر آکندن.
گنج بی رنج ندیده ست کسی گل بی خار نچیده ست کسی. جامی.
گنج در خراب است یا گنج در ویرانه است : جای گنج است موضع ویران سگ بود سگ به جای آبادان.سنائی.
دین ز درویشان طلب زیرا که شاهان را مقیم
رسم باشد گنجها در جای ویران داشتن.
سنائی.
که عمارت سرای رنج بود
در خرابی مقام گنج بود.سنائی.
مرد را در لباس خلقان جوی
گنج در جایهای ویران جوی.سنائی.
گنج پر زر ز ملک آباد است.سنائی.
گنج رنج تو در دل من به
که بود جای گنج ویرانی.؟
گنج کسی برد که با کس نگفت.خواجو.
گهر دانش و مرد داناست گنج.اسدی.
مثل گنج در ویرانه.
|| انبار. مخزن :
همان گنجهای سلیح و نبرد
بیاورد گنجور در باز کرد.فردوسی.
در گنج کوپال و برگستوان
همان تیغ و تیر و کمان گوان.فردوسی.
به گنجی که بد جامهء نابرید
فرستاد پیش سیاوش کلید.فردوسی.
همانگه زره خواست از گنج شاه
دو شمشیر هندی و رومی کلاه.فردوسی.
سراسر گنجهای شاه برداشت
از آن یک دشنه در گنجش نه بگذاشت.
(ویس و رامین).
|| مجازاً مقصود. غریر. مطلوب. محبوب :
پیاده [ گیو ] بدو [ کیخسرو ] تیز بنهاد روی
چو تنگ اندرآمد به نزدیک اوی
گره سست شد بر در رنج اوی
پدید آمد آن نامور گنج اوی.فردوسی.
مراد این است که کیخسرو را که می جست یافت. (یادداشت مؤلف). || تجارتخانه. || صندوق. تبنگو. (از ناظم الاطباء). || جداجدا و پاره پاره و بهره بهره و به تفاریق اندک اندک. || (ص) خر دم بریده. (اوبهی). و رجوع به گنجه و کنجه شود. || (پسوند) مزید مقدم امکنه آید: گنجرود. گنجرستاق. گنجکان... || مزید مؤخر امکنه آید... اورگنج. گرگنج. ریگنج.
(1) - ganj.
(2) - ganj.
(3) - ginza.
(4) - gezza.
(5) - kanz. (6) - به فتح اول و سوم و سکون دوم حیوان پیرسالخورده. (برهان).

گنج.

[] (اِ) شوخ مردار باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال)(1).
(1) - مصحح لغت فرس جلوی این لغت علامت استفهام گذاشته و افزوده: این کلمه در حاشیهء نسخه «ن» در آخر باب الجیم بدون شاهد بخطی جدیدتر بر نسخه الحاق شده است.

گنج.

[گِ] (ص) گیج و سرگشته و متحیر. (برهان). ظاهراً مصحف «گیج» است. (حاشیه برهان چ معین). رجوع به کنج شود. || صاحب عجب و تکبر و خودستای. (برهان).

گنج.

[گُ] (اِمص، اِ) ریشه و اسم مصدر از گنجیدن. (حاشیه برهان قاطع چ معین). گنجایش که از گنجیدن... باشد. (برهان) (آنندراج). گنجایش و وسعت. (ناظم الاطباء) :
زمان در امتثال امر و نهی او چنان واله
که ممکن نیست در تعجیل او گنج شکیبائی.
انوری (دیوان چ سعید نفیسی ص325).
زآنکه گر آلای او را گنج بودی در عدد
نیستی جذر اصم را عیب گنگی و کری.
انوری (از فرهنگ رشیدی).
|| درآوردن و راست آمدن چیزی در چیزی. || درآمدن در جای تنگ. || حصه و رصدی را نیز گویند که در میان جمعی از مردم کنند و به هر کسی قسمتی رسانند. (برهان) (آنندراج). || قابلیت و استعداد. || (مص مرخم) گنجانیدن. (ناظم الاطباء). || حجم. (واژه های مصوب فرهنگستان)(1).
(1) - Volume.

گنج.

[گُ] (اِ) در دیلمان، گاو کوهی. (فرهنگ گیلکی تألیف منوچهر ستوده ص215).

گنج.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که در 39000گزی جنوب باختری حاجی آباد و 4000گزی باختر طارم واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 288 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن خرما، غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنج آب آورده.

[گَ جِ وَ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اشک. (آنندراج) :
اگر یک گنج بادآورد خسرو دیده در عمری
مرا صد گنج آب آورده هر دم در کنار افتد.
سالک یزدی (از آنندراج).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 36هزارگزی جنوب باختری ماه نشان و 6هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 340 تن است. آب آن از رودخانهء قلعه جوق تأمین میشود. محصول آن غلات و انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این ده یک قلعهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 25هزارگزی جنوب باختری سراسکند و 8هزارگزی راه آهن میانه به مراغه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 420 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. دو محل نزدیک هم به نام گنج آباد بالا (علیا) و گنج آباد پائین (سفلی) معروف است. سکنهء گنج آباد بالا 240 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 21هزارگزی شمال مهاباد و 8هزارگزی خاور راه شوسهء مهاباد به ارومیه واقع شده است. هوای آن معتدل و مالاریایی و سکنهء آن 140 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه که در 6هزارگزی ارومیه و 500گزی خاور راه شوسهء ارومیه به شاهپور واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از قنات و چشمهء شهرحاجی تأمین می شود. محصول آن غلات، توتون، چغندر و کشمش است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گاوگان بخش دهخوارقان شهرستان تبریز که در 9هزارگزی باختر مرکز بخش و دوهزارگزی راه شوسه تبریز به گاوگان واقع شده است. جلگه ای و معتدل است و مرکب از مزارع خالی از سکنه. اهالی ده های اطراف آن زراعت می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان میداود (سرگچ) بخش جانگی گرمسیر شهرستان اهواز که در 24هزارگزی جنوب باختری باغ ملک و 5هزارگزی خاوری راه اتومبیل رو هفت گل به رامهرمز واقع شده است. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنج آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جرقویه بخش حومهء شهرستان شهرضا که در 38هزارگزی شمال خاور شهرضا متصل به راه فرعی گنج آباد به شهرضا واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 100 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، پنبه سردرختی و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گنج آگن.

[گَ گَ] (نف مرکب) اندوزنده گنج. (ناظم الاطباء). آن که گنج را بیاگند و بیندوزد. گنج آگننده :
سپهدار و گنج آگن و غم گسل
کدیور به طبع و سپاهی به دل.
اسدی (گرشاسبنامه).
ای بسا گنج آگنان کنج کاو
کآن خیال اندیش را شد ریش گاو.
مولوی (مثنوی چ خاور ص13).
و رجوع به گنج شود.

گنجا.

[گُ] (اِمص، اِ) گنجایش. (جهانگیری) (برهان) (فرهنگ رشیدی) (آنندراج). قابلیت و استعداد گنجیده شدن. و رجوع به شعوری ج2 شود :
ممکن که در حوالی بازارها نبودی
گنجای هیچ سوزن از رسته های بیمر.
شرف الدین شفروه.
ندانست که نیامی گنجای دو تیغ ندارد. (ترجمه تاریخ یمینی ص 286).
ای تن من وی رگ من پر ز تو
توبه را گنجا کجا باشد در او.
مولوی (مثنوی چ خاور ص 366).
هشیار مباش زآنکه هشیار
در مجلس عشق سخت رسواست
دلتنگ خوشم که در فراخی
هر مسخره را ره است و گنجاست.
مولوی (دیوان شمس چ فروزانفر ج1 ص220).
|| پیاله. (جهانگیری). || (نف) مقابل حجیم. (واژه های مصوب فرهنگستان)(1).
(1) - Volumineux.

گنجا.

[] (اِخ) تیره ای از طایفهء جاویدی ممسنی فارس. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص90).

گنجاب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین که در 12هزارگزی جنوب باختر آبیک واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریائی و سکنه اش 160 تن است. یک رشته قنات دارد و محصول آن غلات و چغندر قند است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم و جوراب بافی است. ساکنین از طایفهء شاهسون اتانلو هستند و تغییر مکان نمی دهند. راه آن مالرو است و از طریق باقرآباد و دبیران ماشین می توان به آنجا برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنجاب.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا از بخش کمیجان شهرستان اراک که در 48هزارگزی جنوب باختری کمیجان و 7هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 170 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن از طریق علی آباد اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنجاتور.

[] (اِخ) نام پادشاه اوزبک که در زمان سلطان ابوسعید ایلخانی به دربند لشکر کشید و ابوسعید خود به مقابلهء او شتافت و بعداً امیر چوپان نیز از خراسان به جلو او شتافته از آب کر گذشت و لشکریان او را شکستی سخت داد و بسیاری را اسیر گرفت. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی صص85-86 شود.

گنجار.

[گَ] (اِ) بمعنی غازه باشد و آن سرخی است که زنان بر روی مالند. گَنجاره. گَنجر. گَنجره. (فرهنگ رشیدی). غازه. غَنجار. غَنجره. گلگونه. (سروری) (برهان) (آنندراج). بلغونه. غلغونه. (برهان). گلاگونه. گلغوانه. گلغونه. (جهانگیری). آلغونه.آلگونه. والغونه. ولغونه. سرخی. سرخاب. و رجوع به هر یک از این کلمات شود.

گنجار.

[گَ] (اِ) در تداول مردم خراسان، کثافت و چرک گوشهء چشم و گوشهء لب. (فرهنگ نظام).

گنجار.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن که در 15هزارگزی جنوب خاوری فومن و 1000گزی راه فرعی نصیرمحله به شفت واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب و مالاریایی و سکنه اش 200 تن است. آب آن از نهر امامزاده ابراهیم تأمین می شود. محصولات آن عبارت است از: برنج، ابریشم، لبنیات و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنجارود.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان. هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی و سکنه اش 150 تن است. آب آن از رودخانهء پلرود تأمین می شود. محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنجاله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) در تکلم مردم قزوین، تفاله کرچک که بعد از گرفتن روغن باقی ماند. (فرهنگ نظام). این کلمه در برخی دیگر از شهرهای ایران به کار می رود.

گنجان.

[گُ] (نف) صفت فاعلی از گنجیدن. (کلیله و دمنه به نقل بهار در سبک شناسی ج2 ص266).

گنجان.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 42000گزی شمال خاوری بافت، سر راه مالرو جواران به رابر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 300 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعهء صاحب آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنجاندن.

[گُ دَ] (مص) چیزی را در جائی جای دادن. (فرهنگ نظام). گنجیدن فرمودن. (ناظم الاطباء). جای دادن. گنجانیدن. رجوع به گنجانیدن شود.

گنجانده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) گنجانیده. جای داده شده در چیزی.

گنجاننده.

[گُ نَنْ دَ / دِ] (نف) جای دهنده چیزی را در چیزی. رجوع به گنجاندن و گنجانیدن شود.

گنجانیدن.

[گُ دَ] (مص) گنجیدن کنانیدن و گنجیدن فرمودن. (ناظم الاطباء). گنجاندن. جای دادن. جای دادن در :
هزار سلطنت دلبری بدان نرسد
که در دلی هنر خویش را بگنجانی.حافظ.

گنجانیده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) گنجانده. جای داده شده در چیزی.

گنجایش.

[گُ یِ] (اِمص) اسم مصدر از گنجیدن. قابلیت گنجیدن. وسعت گنجیدن. ظرفیت. وسع. وسعت. و رجوع به وسع شود. || قابلیت و استعداد. (ناظم الاطباء). شایستگی. رجوع به استعداد شود. || (اِ) جای و محل گنجیدن. || سود و نفع. (ناظم الاطباء).
- گنجایش پذیر؛ قابل گنجیدن. (ناظم الاطباء). آنچه که می تواند در چیزی بگنجد.
- گنجایش پذیر شدن؛ محاط شدن. مشمول شدن. (ناظم الاطباء). قابل گنجیدن شدن.
- گنجایش داشتن؛ جا داشتن. وسعت داشتن. قابل گنجیدن بودن. (ناظم الاطباء).

گنجایشی.

[گُ یِ] (ص نسبی) قابل و لایق گنجایش. درخور گنجایش. قابل گنجیدن. || مفید و سودمند. (ناظم الاطباء).

گنجایه.

[گُ یَ / یِ] (اِمص) گنجایش. (شعوری ج2 ورق 327) (ناظم الاطباء). گنجا. گنج. (شعوری ایضاً،) :
تاب آن حسن که بر هفت فلک گنجایه ست
جز که آهنگ دل خستهء لاغر نکند.
مولوی (از شعوری).
این کلمه با همین صورت و با شاهد فوق در فرهنگ شعوری آمده و مصحف است و صحیح مصراع دوم چنین است:
تاب آن حسن که در هفت فلک گنجا نیست.
مولوی (دیوان شمس چ فروزانفر ج2 ص140).

گنجایی.

[گُ] (حامص) توانائی گنجیدن. (ناظم الاطباء). گنجایش :
گفت اکنون چون منی ای من درآ
نیست گنجایی دو من در یک سرا.
مولوی (مثنوی چ خاور ص 61).
|| توانائی. قدرت. (ناظم الاطباء).
- گنجایی داشتن؛ ظرفیت و گنجایش داشتن : این مملکتی است که طفیلی را گنجایی دارد. (نفحات الانس جامی). او به مکنت و ثروت و خیول و دواب و غنایم به مرتبه ای بود که در ساحت اردبیل گنجایی نداشت. (عالم آرای عباسی چ امیرکبیر ج1 ص10).
- گنجایی یافتن؛ گنجیدن و گنجایش یافتن :چاپلوسی و خدمت می کند تا در دل شیخ گنجایی یابد. (فیه مافیه).

گنج افراسیاب.

[گَ جِ اَ] (اِخ) نام گنجی است که افراسیاب نهاده بود و پرویز آن را بیافت و آن گنج چهارم است از جمله هشت گنج خسروپرویز که گنج عروس و گنج بادآورد و دیبه خسروی و گنج افراسیاب و گنج سوخته و گنج خضرا و گنج شادآور و گنج بار باشد. (برهان) (آنندراج). نام گنجی است که افراسیاب نهاده بود خسروپرویز آنرا یافت و آن گنج چهارم است از جمله هفت گنج خسروپرویز. (جهانگیری) :
دگر نامور گنج افراسیاب
که کس را نبود آن به خشکی و آب.
(شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2892).

گنج افشانی.

[گَ اَ] (حامص مرکب)افشاندن و نثار کردن گنج و خواسته :
ز گنج افشانی و گوهرنثاری
بجای آورد رسم دوستداری.نظامی.
ملک پرویز کز جمشید بگذشت
به گنج افشانی از خورشید بگذشت.نظامی.

گنج الهی.

[گَ جِ اِ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از قناعت است. (برهان) (فرهنگ رشیدی). || (اِخ) کلام خدا را گویند. (برهان). قرآن مجید. (آنندراج).

گنج باد.

[گَ جِ] (اِخ) گنج بادآور. گنج بادآورد. رجوع به گنج بادآورد شود.

گنج بادآور.

[گَ جِ وَ] (اِخ) گنج باد. گنج بادآورد. رجوع به گنج بادآورد شود.

گنج بادآورد.

[گَ جِ وَ] (اِخ) همان گنج باد است که گنج دویم خسروپرویز باشد و آن را گنج بادآور هم میگویند که بحذف دال آخر باشد. (برهان)... وجه تسمیه اش اینکه قیصر روم از خوف خسروپرویز چند کشتی از زر سرخ پر کرده به جزیره می فرستاد و باد مخالف آن کشتیها بسوی ملک پرویز آورد و پرویز آن مال را گرفت، لهذا آن مال را گنج بادآورد نام کردند. (آنندراج) (غیاث اللغات). وجه تسمیه این است که چون خسروپرویز در سال 611 م. قسطنطنیه را محاصره کرد و هراقلیوس شاه روم خوف فتح او را، شصت خزانه خود را در کشتیها بار کرده به جزیرهء محفوظی فرستاد. اتفاقاً طوفان باد آن کشتیها را نزدیک لشکرگاه خسرو آورد تمام خزانه به تصرف او درآمد و آن گنج دوم او شده گنج بادآورد نامیده شد. (فرهنگ نظام). ابن البلخی در فارسنامه آرد: و دیگری را نشاندند (رومیها) نام او هرقل و این شهر براز او را حصار سخت داد، چنانکه از خویشتن نومید شد و خزانه ها را در چهار کشتی بزرگ نهاد تا به اسکندریه برند. اتفاق را باد مخالف برخاست و آن کشتیها به کنار لشکرگاه شهر براز افگند و چون کشتیها را بگرفتند مالهای بی اندازه و خزاین دیدند و شاد شدند و از آنجا بر چهارپایان نهادند و نزدیک [خسرو] پرویز فرستادند و شرح حال نبشتند کی چگونه بود. او بدان شاد گشت و آن را گنج بادآورد نام نهاد. (فارسنامه ص 104). در این روایت (روایتی که مورخین اسلام چون بلعمی و ثعالبی در آن از عجایب دربار خسروپرویز سخن رانده اند)، نام چند گنج را ذکر کرده اند، از قبیل: «گنج بادآورد» و «گنج گاو» گویند هنگامی که ایرانیان اسکندریه را در حصار گرفتند، رومیان درصدد نجات دادن ثروت شهر برآمدند و آن را در چند کشتی نهادند، اما باد مخالف وزید و سفاین را به جانب ایرانیان راند. این مال کثیر را به تیسفون فرستادند و بنام «گنج بادآورد» موسوم شد. (ایران در زمان ساسانیان چ2 ص486) :
دگر گنج بادآورش خواندند
شمارش بکردند و درماندند.
(شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2892).
نعمت فردوس یک لفظ متینش را ثمر
گنج بادآورد یک بیت مدیحش را ثمن.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص65).
ز خاکش باد را گنج روان بود
مگر خود گنج بادآورد آن بود.
نظامی.
رجوع به گنج باد و گنج بادآور و گنج شایگان شود.

گنج بادآورد.

[گَ جِ وَ] (اِ مرکب) نام نوایی است که مطربان زنند. (فرهنگ اسدی) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نام نوایی و لحنی هست از جمله سی لحن باربد. گویند چون این گنج به دست خسروپرویز افتاد، باربد این لحن را ساخت و نواخت. (برهان). نام نوایی است از مصنفات باربد مطرب. (جهانگیری). نام نوایی است از نواهای باربد. (فرهنگ رشیدی). نام لحن شانزدهم است از سی لحن ساختهء باربد مطرب خسروپرویز. (فرهنگ نظام) :
گاه کوه بی ستون و گنج بادآور زنند
گاه دست سلمکی و پردهء عشرا برند.
ضمیری (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 62 و حاشیه فرهنگ اسدی نخجوانی).
چو یاد از گنج بادآورد راندی [ باربد ]
ز هر یادی(1) لبش گنجی فشاندی.
نظامی (خسرو و شیرین).
نواسازی که بودش باربد نام
نوائی ساخت آنرا انگبین دام
نهاد از زخمه چون برزد تمامش
نوائی گنج بادآورد نامش.
امیرخسرو دهلوی (از فرهنگ جهانگیری).
|| گنجی باشد که بی زحمت به دست آید. (معیار جمالی). و در چهار شربت نوشته که گنج بادآورد به اصطلاح مال مفت را گویند. (غیاث اللغات) (آنندراج). هر چیز که اندوخته کنند بدون هیچ زحمت و مشقتی. (ناظم الاطباء). سود خداداد. (ناظم الاطباء) :
اگر گنجیت بادآورد باید سوی هامون رو
که برده گام صد گنج است بادآورده در هامون.
(احوال و اشعار رودکی ج2 ص726).
|| گنج پنهانی و دفینه. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: ز هر بادی.

گنج بار.

[گَ جِ](1) (اِخ) نام گنج هشتم خسروپرویز است و آن به گنج گاو شهرت دارد و این گنجی است که خسرو به رهنمونی دهقانی یافت و آن گنج صد آفتابه پر از زر و جواهر بوده از جمله دفاین ذوالقرنین، و این گنج را گنج شادآورد هم می گویند. (برهان). رجوع به فرهنگ شعوری ج2 ص296 شود.
(1) - در شاهنامه از «گنج بار» نامی نیست، برهان گوید آنرا «شادآورد» گویند و در شعر فردوسی «شادورد» گنج هفتم آمده، و نیز ممکن است مصحف «گنج باد» باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). در لسان العجم شعوری (ج2 ص296) این بیت به فردوسی نسبت داده شده:
دگر آنکه بد نام او گنج بار
ندیده چنان دیده روزگار.
ولی در فهرست ولف از «گنج بار» ذکری نیست.

گنج بار.

[گَ] (اِ مرکب) از عالم رودبار و دریابار. (آنندراج) (بهار عجم). جائی که گنج بسیار باشد :
بیارم نشانش بر تخت یار
وز آن پس گشایم در گنج بار.
فردوسی (از بهار عجم و آنندراج).

گنج بالا.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 12هزارگزی جنوب خاور خوسف واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 8 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنجبان.

[گَ] (ص مرکب) (از: گنج + بان، پسوند). نگاهدارنده گنج. محافظ گنج. آنکه گنج را نگاهداری می کند :
من مر او را در مدیحی روستم خواندم همی
واین چنین باشد که خوانی گنج نه را گنجبان.
فرخی.
گنج بهار اینک روان میغ اژدهای گنجبان
رخش سحاب اینک دوان وز برق هرا داشته.
خاقانی.
|| صاحب گنج. گنج نه :
اینکه بر توست گنج علم خدای است
چون که سوی گنجبان او نگرائی.
ناصرخسرو (دیوان ص419).
گر تو سوی گنجبانش راه ندانی
من بکنم سوی اوت راهنمائی.
ناصرخسرو (دیوان ص419).

گنجبانی.

[گَ] (حامص مرکب) عمل گنجبان. نگاهداری گنج. رجوع به گنجبان شود.

گنج بخش.

[گَ بَ] (نف مرکب) کنایه از جوانمرد و بسیار بخش. (آنندراج از بهار عجم). سخی. کریم. مسرف. خراج. (ناظم الاطباء). آنکه گنج می بخشد :
از آن عادت شریف از آن دست گنج بخش
از آن رای تیزبین از آن گرز گاوسار.
فرخی.
خنیده به کلک و ستوده به تیر
بدین گنج بخش و بدان شهرگیر.اسدی.
آن شاه گنج بخش که از بیم جود او
در کوه زر و سیم طبیعت نهان کند.
مسعودسعد.
گر ز کف گنج بخشش سایه افتد بر زمین
در زمین افتد ز بذل گنج قارون اهتزاز.
سوزنی.
گنج بخشا یک دو حرف از مدح تو
بر سه گنج شایگان خواهم گزید.خاقانی.
چو شمشیر گیرد بود چون درخش
چو می بر کف آرد شود گنج بخش.نظامی.

گنج بخشی.

[گَ بَ] (حامص مرکب)بخشیدن گنج و خواسته. دادن گنج مردمان را :
شبی کو گنج بخشی را دهد داد
کلاه گنج قارون را برد باد.نظامی.
ز نام آوران گوی دولت ربود
که در گنج بخشی نظیرش نبود.
سعدی (بوستان).

گنج بر.

[گَ بَ] (نف مرکب) برنده گنج. کسی که گنج را برد.

گنج پائین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند که در 2هزارگزی جنوب خاوری خوسف واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 4 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنج پرداز.

[گَ پَ] (نف مرکب) که گنج را پردازد. بخشندهء گنج :
چون به قصر خورنق آمد باز
گنج پرداز شد به نوش و به ناز.
نظامی (هفت پیکر ص76).
به گنجینه سپارم گنج را باز
بدین شکرانه گردم گنج پرداز.
نظامی (خسرو و شیرین ص76).

گنج پرست.

[گَ پَ رَ] (نف مرکب) که گنج پرستد و دوستدار گنج. عاشق گنج. گنج دوست :
لرزلرزان چو دزد گنج پرست
در کمرگاه او کشیدم دست.نظامی.

گنج پژوهی.

[گَ پَ / پُ] (حامص مرکب) پژوهیدن و جستن گنج. گنج طلبی :
آب نه و بحرشکوهی کنم
جغد نه و گنج پژوهی کنم.
نظامی (مخزن الاسرار ص171).

گنج پیما.

[گَ پَ / پِ] (نف مرکب)گنج یاب. گنج یابنده :
من که دریافتم چنین جائی
شاد گشتم چو گنج پیمائی.نظامی.

گنج تپه.

[گَ تَپْ پَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 3000گزی شمال خاوری قصبهء بهار و 1000گزی خاوری راه فرعی بهار به لالجین واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 730 تن است. آب آن از چشمه و قنات و چاه تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوبات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنج خانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جای نگه داشتن گنج. (آنندراج). خزانه. مخزن. گنجینه. (ناظم الاطباء) : خزینه ها بگشاد و هرچه اندر گنج خانهء او بود از زر و سیم همه بیرون آورد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). گنج خانه و عیال و سپاه که آنجا بماند همه به وی سپرد. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
سرای خدمت او گنج خانهء شرف است
زمین همت او آسمانهء کیوان.فرخی.
همی بگفت که با من که بس بود به سپاه
به گنج خانه و پیلان آهنین دندان؟
عنصری (دیوان ص235).
و به قلعهء اسپهید و دیگر قلعه ها همه گنج خانه و خزینه بود. (تاریخ سیستان).
در گنج خانهء ازل و مخزن ابد
هر دو نه جوهرند ولی نام جوهرند.
ناصرخسرو (دیوان ص 120).
خانهء دهقان چو گنج خانه بیاگند
چون برز و باغ برد باد شبیخون.
ناصرخسرو (دیوان ص 354).
دیدم که گنج خانهء غیب است پیش روی
پشت از برای نقب خمیدم به صبحگاه.
خاقانی.
گنج خانه ست جان خاقانی
دل به خاقان و خان نخواهد داد.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص387).
گنج خانه ی هشت خلد و نُه فلک دادم بدو
دادهء او چیست با من پنج خایه ی روستاست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص87).
سخنی کو چو روح بی عیب است
خازن گنج خانهء غیب است.
نظامی (هفت پیکر ص36).
زآن فرومایه گوهران رستی
به چنین گنج خانه پیوستی.نظامی.
که این کند که تو کردی به ضعف همت و رای
ز گنج خانه شده خیمه بر خراب زده.
حافظ (دیوان چ محمد قزوینی و غنی ص292).
- گنج خانهء شرع؛ بیت المال :
چار یارش گزین به اصل و به فرع(1)
چار دیوار گنج خانهء شرع.
نظامی (هفت پیکر ص8).
(1) - ن ل: به اصل دان و به فرع.

گنج خانهء مأمون.

[گَ نَ / نِ یِ مَءْ] (اِخ)خزانة الحکمهء مأمون. (مقدمه شاهنامه ابومنصوری از بیست مقالهء قزوینی ج 2 ص 39). بیت الحکمة. خزانهء دارالحکمة. مرکز تجمع دانشمندان و اهل فضل و ادب و مترجمان کتب علمی به زبانهای مختلف در عهد هارون الرشید و پسرش مأمون در بغداد، رجوع به بیت الحکمة و تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف صفا ج1 صص48-49 شود.

گنج خسروی.

[گَ جِ خُ رَ / رُو] (اِخ) نام گنجی که پرویز نهاده بود. (شمس اللغات).

گنج خضرا.

[گَ جِ خَ] (اِخ) نام گنج ششم است از جملهء هشت گنج خسروپرویز. (برهان) (آنندراج). و رجوع به شعوری ج 2 ص 292 و ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشیدیاسمی چ2 ص486 شود :
دگر گنج کز دُرّ خوشاب بود
که بالاش یک تیر پرتاب بود
که خضرا نهادند نامش ردان
همان نامور کاردان بخردان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2892).
دگر گنج خضرا و گنج عروس
کجا داشتیم از پی روز بوس.فردوسی.

گنج خواه.

[گَ خوا / خا] (نف مرکب)خواهنده گنج. طالب گنج :
در گنج بگشاد بر گنج خواه
توانگر شد از گنج و گوهر سپاه.نظامی.

گنجدار.

[گَ] (نف مرکب) خزینه دار. (شعوری ج2 ص2972). خزانه دار. (ناظم الاطباء). || صاحب گنج. متمول. غنی :
همه کدخدایند مزدور کیست
همه گنج دارند گنجور کیست؟فردوسی.
سر گنجداران پر از بیم گشت
ستمکاره را دل به دو نیم گشت.فردوسی.
گنجداران فزون ز حد شمار
گنج بر گنج ساختند نثار.نظامی.

گنجدار.

[گَ] (اِ مرکب) نام نوایی و صوتی است از موسیقی. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (شعوری ج2 ص297). این بیت را از منوچهری دامغانی شاهد آورده اند :
دو گوشت همیشه سوی گنجدار
دو چشمت همیشه سوی اهوران.
«فرهنگ نظام» ولی این بیت در دیوان چ کازیمیرسکی (ص100) و چ دبیرسیاقی (ص62) بدین صورت آمده و اصح است:
دو گوشت همیشه سوی گنج گاو
دو چشمت همیشه سوی احوران.
(حاشیه برهان قاطع چ معین).

گنج دارا.

[گَ جِ] (اِخ) گنج منسوب به دارا :
گنجی است خداوند را به یمگان
صد بار فزون تر ز گنج دارا.
ناصرخسرو (دیوان ص33).

گنجدان.

[گَ] (اِ مرکب) جای نگه داشتن گنج. (آنندراج). خزانه. مخزن. گنجینه. (ناظم الاطباء) :
از آن گنجدان کآن همه گنج داشت
نه خود برگرفت و نه کس را گذاشت.
نظامی.
برون رفت وز آن گنجدان رخت بست
بدان گنج و گوهر نیالود دست.نظامی.
چنین گفت گنجینه دار سخن
که سالار آن گنجدان کهن.نظامی.

گنجدان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان میلانلو بخش شیروان شهرستان قوچان که در 29هزارگزی جنوب باختری شیروان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 57 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنج دیبه.

[گَ جِ بَهْ] (اِخ) همان دیبه خسروی است که نام گنج سیم خسروپرویز باشد. (برهان) (آنندراج). نام گنج سوم است از جملهء هفت گنج خسروپرویز. (جهانگیری). و رجوع به فرهنگ شعوری ج 2 ص 306 شود :
دگر آنکه نامش همی بشنوی
تو خوانی ورا دیبه خسروی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2892).

گنج دیواربست.

[گَ جِ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گنجی که مثل دیوار بلند افتاده باشد. (غیاث اللغات). گنجی که همچون دیوار توده بسته و انبار کرده باشند یعنی گنج بزرگ. (شمس اللغات). و رجوع به مدخل بعد شود.

گنج دیواربست.

[گَ جِ بَ] (اِخ) نام گنجی است که در زیر دیواری بود و آن دیوار نزدیک به افتادن شده بود، خضر علیه السلام آن دیوار را راست کرد. (برهان) (جهانگیری). نام گنجی است که شخصی پسر صغیر داشت، به وقت مردن مال خود را برای آن پسر در بنای دیوار نهاده، بعد از مدتی چون دیوار قریب افتادن گشته بود حضرت خضر علیه السلام به رفاقت موسی علیه السلام آن دیوار را شکسته باز درست ساخت که تا مال یتیم از دست دیگران محفوظ بماند. (غیاث اللغات). مأخوذ است از آنچه در سوره 28 (کهف آیهء 77 آمده است: فانطلقا حتّی اِذا اَتیا اَهل قریة استطعما اَهلها فَاَبوا اَنْ یضیفوهما فوجدا فیها جدارا یرید ان ینقض فَاَقامه قال لو شئت لاتخذت علیه اَجراً.

گنجر.

[گَ جَ] (اِ) سرخی و غازه ای باشد که زنان بر روی مالند. (برهان) (آنندراج). رجوع به گنجار شود.

گنجرستاق.

[گَ رُ] (اِخ) رجوع به گنج روستا شود.

گنج روان.

[گَ جِ رَ] (اِخ) نام گنج قارون است. گویند پیوسته در زیر زمین حرکت می کند. (برهان). کنایه از گنج قارون چرا که پیوسته در زیر زمین حرکت بسوی تحت میکند. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
صاحب دلق و عصا چون عمر و چون کلیم
گنج روان زیر دلق مار نهان در عصا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 36).
گوشه ای از خلق و کنجی از جهان
بر همه گنج روان خواهم گزید.خاقانی.

گنج روان.

[گَ جِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آسمان با ستارگان. (شمس اللغات). || شراب. || گنج فراوان و بزرگ چون گنج قارون :
تا به دست آورده اند از جام و می صبح و شفق
زیر پای ساقیان گنج روان افشانده اند.
خاقانی.
تو نپرسی من بگویم نز کسی دزدیده ام
کز در شاهنشهی گنج روان آورده ام.
خاقانی.
کوس از چه روی دارد آواز گنج باری
کز نور صبح بینم گنج روان مشهر.
خاقانی.
خوش بود لب آب و گل و سبزه و نسرین
افسوس که آن گنج روان رهگذری بود.
حافظ.

گنجرود.

[گَ] (اِخ) گنجه رود. نام رودی است به مازندران. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 24). رجوع به گنجه رود شود.

گنجرود.

[گَ] (اِخ) نام یکی از رودهای نیشابور است. (تعلیقات تاریخ بیهق چ بهمنیار ص 344).

گنجرود.

[گَ] (اِخ) نام قریه ای است به نیشابور. (از معجم البلدان) (اللباب فی تهذیب الانساب ج 1 ص 239 و 240).

گنجرود.

[گَ] (اِخ) نام محله ای بوده است به نیشابور. (تاریخ بیهق چ احمد بهمنیار ص 141 و تعلیقات ص 344).

گنج روستا.

[گَ جِ](1) (اِخ) گنج روستا ناحیه ای بوده است میان بادغیس و مروالرود و معرب آن گنج رستاق است. (از معجم البلدان). این کلمه را شارح عتبی به فتح کاف ضعیفه (یعنی گ) و سکون نون ضبط کرده است و می گوید: «سمیت بذلک لکثرة ربوعها و مراتعها» و لیکن مؤلف کتاب ممالک خلافت شرقی آن را با کاف تازی مفتوح نوشته و در معجم البلدان چ مصر به ضم کاف ضبط کرده اند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ج3 ص48). و رجوع به حدود العالم چ تهران ص58 شود : سلطان فرمود تا نامها نبشتند به هرات... و گنج روستا. (تاریخ بیهقی ایضاً ص48). امیر حرکت کرد از هرات. بر جانب بلخ بر راه بادغیس و گنج روستا. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص85).
(1) - مصحف آن گنج روستایه است. رجوع به همین کلمه شود.

گنج روستایه.

[گَ جِ یَ / یِ] (اِخ)مصحف گنج روستاست. رجوع به گنج روستا و تاریخ بیهقی چ فیاض ص 348 شود.

گنجره.

[گَ جَ رَ / رِ] (اِ) بمعنی گنجر است که غازه و سرخی زنان باشد که بر رخساره مالند. (برهان). به معنی گنجر است. (آنندراج). سرخی باشد که زنان به جهت زیبائی بر رخساره بمالند (جهانگیری). گنجاره. گنجار. گنجر. غازه. غنجاره. غلغونه. گلگونه. (فرهنگ رشیدی). غنجار. (برهان). گلاگونه. گلغوانه. (سروری). آلغونه. آلگونه. والغونه. ولغونه. سرخی. سرخاب. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود.

گنجریز.

[گَ] (نف مرکب) کنایه از جوانمرد و بسیار بخش. (آنندراج). سخی و جوانمرد. || مسرف. مبذر. (ناظم الاطباء). || ریزندهء گنج :
بفرمود تا خازن زودخیز
کند پیل بالا بر او گنج ریز.نظامی.
همه ره گنج ریز و گوهرانداز
بیاوردند شیرین را به صد ناز.نظامی.
- خاطر گنج ریز؛ گهربار. گهرزاد. مجازاً وقاد :
به آواز پوشیدگان گفت خیز
گزارش کن از خاطر گنج ریز.نظامی.

گنجریزی.

[گَ] (حامص مرکب) افشانی گنج و زر. (ناظم الاطباء). گنج افشانی. گنج پراکنی.

گنج سای.

[گَ] (نف مرکب) ساینده گنج. آنچه که گنج را ساید. || آنچه گنج را فروتر از خویش گیرد :
گوهر گنج سای مدح ترا
گشته غواص ذهن من مهجور.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص268).

گنج سوخته.

[گَ جِ تَ / تِ] (اِخ) نام گنج پنجم است از جملهء هشت گنج خسروپرویز و معنی ترکیبی آن گنج سنجیده است، چه سخته و سوخته بمعنی سنجیده هم آمده است. (برهان) (آنندراج). نام گنج پنجم است از جملهء هفت گنج خسروپرویز. (جهانگیری). و رجوع به فرهنگ شعوری ج2 ص306 شود:
دگر گنج کش خواندی سوخته
کز آن گنج بد کشور افروخته.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2892).
و رجوع به ایران در زمان ساسانیان چ2 ص 487 شود. در الجماهر بیرونی دربارهء گنج سوخته افسانه ای آمده است که خلاصهء آن چنین است: در سرزمین فارس گنجینه ای بود آراسته به مالها و دراهم و انواع گوهرها و عطریات و روغنها، پس صاعقه در آن افتاد و چهار ماه حریق آن دوام داشت و بوی آن تا چهل فرسخ گرداگرد حیوانات را میکشت و چون آتش خاموش شد خاکستر را بجستند در زیر آن یاقوتهای سرخ یک قطعه دیده میشد... رجوع به الجماهر ص 72 شود.

گنج سوخته.

[گَ جِ تَ / تِ] (اِ مرکب) نام لحنی است تصنیف باربد. (فرهنگ رشیدی). نام لحن هیجدهم است از سی لحن باربد. (فرهنگ نظام). نام نوائی است از موسیقی. (ناظم الاطباء). در خسرو و شیرین نظامی چ وحید دستگردی ص191 لحن سوم ذکر شده است :
ز گنج سوخته چون ساختی راه
ز گرمی سوختی صد گنج را آه.
نظامی (خسرو و شیرین ص191).

گنج شادآور.

[گَ جِ وَ] (اِخ) رجوع به مدخل بعد شود.

گنج شادآورد.

[گَ جِ وَ] (اِخ) نام گنج هفتم است از جملهء هشت گنج خسروپرویز. (برهان) (آنندراج). گنج شادآور. (فرهنگ شعوری ج2 ص295). در حاشیهء برهان قاطع چ معین این کلمه به شادورد رجوع داده شده است :
دگر گنج شادآورش خواندند
که در معدن خاص شه ماندند.
فردوسی (از فرهنگ شعوری)(1).
(1) - مؤلف فرهنگ شعوری (ج2 ص295) گوید: به روایتی گنج شادآورد همان گنج بادآورد است، و شعر مذکور را به عنوان شاهد ذکر کرده است. مؤلف برهان ذیل گنج بار گوید: «این گنج را گنج شادآورد هم می گویند»! ظاهراً فرهنگ نویسان بادآورد را شادآور خوانده و آنرا با شادورد اشتباه کرده اند و شعری که شاهد آورده اند ظاهراً مصحف این بیت فردوسی است درباره گنج بادآورد:
دگر گنج بادآورش خواندند
شمارش بکردند و درماندند.
(شاهنامه ج 9 ص 2892).

گنج شادورد.

[گَ جِ وَ] (اِخ) رجوع به گنج شادآورد شود.

گنج شایگان.

[گَ جِ یِ] (اِخ) بعضی گویند همان گنج بادآورد است که گنج دویم خسرو باشد. (برهان)(1) :
گرید همی نیاز جهان بر عطای تو
خندد همی عطای تو بر گنج شایگان.
رودکی (احوال و اشعار ج 2 ص 639).
اشعار پربدایع دوشیزه من است
بی شایگان و لیک پر از گنج شایگان.
رشید وطواط (از جهانگیری ذیل شایگان).
مار ضحاک ماند بر پایم
وز مژه گنج شایگان برخاست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص61).
گنج بخشا یک دو حرف از مدح تو
بر سه گنج شایگان خواهم گزید.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص171).
صد گنج شایگان به بهای جوی هنر
منت بر آنکه می دهد و حیف بر من است.
سعدی.
ای آفتاب ملک که در جنب همتت
چون ذره ای حقیر بود گنج شایگان
در جنب بحر جود تو از ذره کمتر است
صد گنج شایگان که ببخشی به رایگان.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص قیح).
(1) - چون گنج شایگان چیزی را می گویند که لایق و سزاوار پادشاهان و ذخیره و مال بسیار و بی پایان باشد و این گنج به غایت بزرگ بود و جواهر بی نهایت داشت، بنابر آن بدین نام خواندند. (برهان). و کار بی مزد را نیز شایگان گویند. چون گنج بادآورد نیز بی محنت به دست افتاده بود، لهذا گنج شایگان نام کردند. (غیاث اللغات).

گنج شایگان.

[گَ جِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گنج بسیار. (آنندراج). هر گنج بزرگ که لایق پادشاهان باشد. (جهانگیری). دفینه ای باشد بسیار که پادشاهان نهاده باشند. (معیار جمالی) :
به گنج شایگان افتاده بودم
ندانستم که در گنجند ماران.سعدی (بدایع).
تا مه روی تو پرتو در جهان انداخته
پیش هر ویرانه گنج شایگان انداخته.
صائب (از آنندراج).

گنج شایگان.

[گَ جِ یِ] (اِخ) رساله ای است که به زبان پهلوی باقی مانده است. رجوع به خرده اوستا ج1 ص38 و مقدمه پورداود بر اندرز خسرو قبادان ترجمه محمد مکری شود.

گنج شپیکان.

[گَ جِ ؟] (اِخ) تلفظی از شیزیکان (شیز)، محلی در آذربایجان که یک نسخه از اوستا در آن جا بود.(1) رجوع به مزدیسنا چ1 ص148 و یشتها ج2 ص247 و 249 و شیزیگان شود.
(1) - پورداود نویسد: «سابقاً دارمستتر در ترجمه اوستای خود نوشته که ممکن است شپیگان یا سسپیگان را نیز شیزیگان خواند و شهر معروف شیز را از آن مقصود دانست. به نظر نگارنده این حدس همیشه درست می رسید تا اینکه از استاد دانشمند مارکوارت شنیده ام که او خود این اسم را در دینکرد شیچیکان خوانده، یعنی شیز بنابراین معمایی حل شده و می توان گفت که بنابه مندرجات دینکرد در قدیم یک جلد اوستا در شهر شیز در آذربایجان لابد در خود آتشکده معروف آنجا در آذرگشسب محفوظ بوده...». (یشتها ج2 ص247).

گنجشک.

[گُ جِ] (اِ) پرنده ای باشد که عربان عصفور خوانند. (برهان). بنجشک. چغوک. (آنندراج). پرنده ای است از دسته سبکبالان با منقار مخروطی که جثه ای کوچک دارد و دانه خوار است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). وُنج. (فرهنگ اسدی) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). خانگی. (برهان). چُغنَه یا چُغنِه. چُغُک. چُغو. چُغوک. چُکُک. چُگُک. چُکوک. چُتوک. جوکَک. مَرتَکو. مُرگو. رجوع به هر یک از کلمات مذکور در فرهنگهای فارسی و همین لغت نامه شود. ابوالصعو. ابومُحرِز. ابو مزاحم. ابویعقوب. صُفصُف. (اقرب الموارد). صیق. (منتهی الارب). فِرفِر یا فُرفُر. (المنجد). فُرفور. (ناظم الاطباء). نُفرور. (اقرب الموارد) :
گنجشک(1) چگونه لرزد از باران
چون یاد کنم ترا چنان لرزم.ابوالعباس.
همیشه تا به شرف باز برتر از گنجشک
چنان کجا به هنر شیر برتر از روباه.فرخی.
گفتم آتش رسد به هیبت او
گفت گنجشک کی رسد به عقاب.عنصری.
به کم از قدر خود مشو راضی
بین که گنجشک می نگیرد باز.مسعودسعد.
نه نه شهباز چه که گنجشکم
کز دم اژدها گریخته ام.خاقانی.
بیضه بشکن مرغ گم کن تا بوی طاووس نر
بیضه پروردن به گنجشکان گذار و ماکیان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 334).
مست مکن عقل ادب ساز را
طعمه گنجشک مکن باز را.نظامی.
به ذره آفتابی را که گیرد
به گنجشکی عقابی را که گیرد؟نظامی.
گنجشک بین که صحبت شاهینش آرزوست
بیچاره بر هلاک تن خویشتن عجول.
سعدی (طیبات).
|| مرغ جوجه و مرغ کوچک. (برهان). || در دیلمان، گوشتی که روی پرده بین سینه و شکم (حجاب حاجز) جانداران حلال گوشت است. این واژه از مصطلحات قصابان است. (فرهنگ گیلکی تألیف منوچهر ستوده ص215).
- کله یا مغز گنجشک خوردن؛ پرحرف بودن: مگر مغز گنجشک خورده ای؛ چقدر حرف می زنی.
- گنجشک روزی؛ کسی که درآمد کم داشته باشد و با قناعت زندگی کند.
- گنجشک روزی بودن؛ دست به دهن بودن. کردی خوردی زندگی کردن. روز نو و روزی نو. (امثال و حکم دهخدا). کم روزی و لب روزی بودن.
- || نادان بودن. در آذربایجان اکنون به این معنی معمول است.
- امثال: به گنجشک گفتند منار به شکمت (یا: به کونت) گفت چیزی بگو که بگنجد.
طعمهء باز به گنجشک نشاید دادن. مغربی.
گاو بکش! گنجشک هزارش یک من است.
گنجشک امسالی پارسالی را می خواهد درس بدهد ؛ یعنی ناآزموده ای میخواهد به شخص آزموده ای تعلیم بدهد. عوام گویند: «گنجشک امساله پارساله را گول میزند». (فرهنگ عوام).
گنجشک با باز پرید، افتاد و ماتحتش درید.
گنجشک با زاغ و زیقش صد تاش یک من است.
گنجشک چیه (= چه هست) که آبگوشتش به چی (چه) باشه (= باشد).
گنجشکی در دست به که بازی در هوا : ما درخور صید تو نباشیم ولیکن گنجشک به دست است به از باز پریده.
سعدی.
گنجشک را آشیانه باز طلب کردن محال است. (تاریخ بیهقی از امثال و حکم ج3 ص1325).
گنجشک کی رسد به عقاب. عنصری.
گنجشک گوشتالو توت درست فرومی برد چون بزرگ شد ارزن را پوست می کند.
گنجشک نر و ماده را در هوا می شناسد ؛ یعنی حدت ذهنش زیاد است.
گنجشک نقد به از طاوس نسیه.
گنجشک یک پولی انااعطینا نمی خواند ، نظیر: کبوتر صد دیناری یاهو نمی خواند.
مثل گنجشک؛ بسیار کوچک.
مثل گنجشک لندوک؛ خرد و برهنه (لندوک، پرندهء خرد که هنوز پر برنیاورده). (امثال و حکم ج3 ص1479).
مثل گنجشک تریاکی ؛ مثل گنجشک آموخته. رام و مطیع.
(1) - در فرهنگ اسدی: بنجشک.

گنجشکان.

[گُ جِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 50000گزی جنوب خاوری تساردوئیه و 5000گزی جنوب راه مالرو ساردئیه به دارزین واقع شده و دارای 23 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنجشکان خاتون.

[گُ جِ] (اِخ) مادر سلطان ابوسعید بهادرخان. رجوع به تاریخ گزیده چ عکسی ص 842 شود.

گنجشک توئی توئی گوی.

[گُ جِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جانوری است که آن را در هند طوطی خوانند. (آنندراج) :
آن شهباز منم منم گوی توئی
وین گنجشک توئی توئی گوی منم.
مسیح کاشی (از آنندراج).

گنجشک دل.

[گُ جِ دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) مجازاً ترسو. بزدل. کم زهره. کم جرأت.

گنجشک روزی.

[گُ جِ] (ص مرکب، اِ مرکب) لب روزی. تنگ روزی. کردی خوردی. کم روزی.

گنجشک زبان.

[گُ جِ زَ] (ص مرکب، اِ مرکب) در تداول عوام، به معنی بنجشگ زوان است. رجوع به بنجشگ زوان و زبان گنجشک شود.

گنجشک زبانک.

[گُ جِ زَ نَ] (اِ مرکب)رجوع به بنجشک زوان شود.

گنجشکوئیه.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان که در 22000گزی شمال خاوری زرند و 2000گزی جنوب راه مالرو زرند به زاور واقع شده و سکنهء آن 13 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنجشکی.

[گُ جِ] (ص نسبی) منسوب به گنجشک.
- روزه گنجشکی؛ در تداول عوام، روزه ای که کودکان بگیرند و چون گرسنه شوند افطار کنند. روزهء کله گنجشکی.

گنج عرش.

[گَ جِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مأخوذ است از حدیث: ان للّه کنزاً (یا کنوزاً) مفتاحه (یا مفاتیحها) السنة الشعراء :
هم امارت هم زبان دارم کلید گنج عرش
وین دو دعوی را دلیل است از حدیث مصطفی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 18).

گنج عروس.

[گَ جِ عَ] (اِخ) نام گنج اول است از جملهء کنوز ثمانیهء خسروی. گویند این گنج را خود جمع کرده گذاشته بود. (برهان) (آنندراج) :
نخستین که بنهاد گنج عروس
ز چین و ز برطاس و از هند و روس.
فردوسی (شاهنامه ج9 ص2892).
دگر گنج خضرا و گنج عروس
کجا داشتیم از پی روز بوس.فردوسی.

گنج عروس.

[گَ جِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام یکی از تصنیفات باربد. (برهان) (آنندراج).

گنجعلی خان زیگ.

[گَ عَ نِ] (اِخ)ملقب به بابا پدر علی مرادخان که در زمان شاه عباس حاکم کرمان بود. در سال 1031 از حکمرانی کرمان معزول و به حکومت قندهار منصوب شد. در سال 1033 در تابستان بالای بام خفته بود، نزدیک صبح خواب آلوده برخاست و از بام به صحن خانه افتاد. از او آثار تاریخی متعددی در کرمان موجود است، نوادگان او اکنون در کرمان در حدود هزار نفرند. رجوع به تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی از صص 277 - 284 و کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی ص 208 و عالم آرای عباسی ج 2 ص 1086 شود.

گنج فریدون.

[گَ جِ فِ رِ] (اِ مرکب) نام نوائی است. (فرهنگ رشیدی). نام نوایی است از موسیقی. (برهان) (آنندراج). نام نوایی که مطربان زنند. (فرهنگ اسدی ص404) (اوبهی) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
بر گل تر عندلیب گنج فریدون زه ست
لشکر چین در بهار خیمه به هامون زه ست.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص147).

گنج فریدون.

[گَ جِ فِ رِ] (اِخ) گنج متعلق به فریدون :
جام را گنج فریدون خون بهاست
چون درفش کاویان برکرد صبح.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص490).

گنج فشان.

[گَ فَ / فِ] (نف مرکب) آن که گنج و پول و زر و سیم بپراکند و ببخشد. جوانمرد. بخشنده :
خسرو تاجبخش تخت نشان
بر سر تاج و تخت گنج فشان.نظامی.

گنج فشانی.

[گ َفَ / فِ] (حامص مرکب)پراکندن گنج و پول و زر و سیم بین مردمان. بخشندگی :
من که چو گل گنج فشانی کنم
دعوی پیری به جوانی کنم.نظامی.
چون خلفا گنج فشانی کنی
تاج دهی تخت ستانی کنی.
نظامی.

گنجفه.

[َگ جَ فَ / فِ] (اِ) نام بازیی است معروف.... (آنندراج ذیل گنجیفه). در مجله یغما مقاله ای تحت عنوان گنجفه آمده است که خلاصه آن نقل میشود: گنجفه چیست؟ مؤلف آنندراج نویسد: «گنجیفه بالفتح ف، نام بازیی است معروف آنرا به حذف تحتانی گنجفه نیز خوانند». در فرهنگ نفیسی آمده است: «گنجفه، ورقهایی که بدان بازی کنند و خود این بازی». ظاهراً گنجفه قبل از عصر صفویه بازی معمول و متداول نبوده است. مؤلف شاهد صادق که فصل شصت وچهارم کتاب خود را به گنجفه اختصاص داده نویسد: «از مخترعات میر غیاث الدین منصور شیرازی است و گمان آن است که از گنجفهء فرنگیان استخراج کرده و نام آن گنج فهم است به کثرت استعمال به گنجفه مشهور شده. و آن بر چند قسم است و برخی از آن را این حقیر اختراع کرده(1)» با توجه به اینکه میر غیاث الدین منصور شیرازی در سال 940 یا 948 یا 949 ه . ق. وفات یافته است(2). معلوم می شود که اختراع بازی گنجفه به قبل از عصر صفویه نمیرسد. اهلی شیرازی که بگفتهء مؤلف تحفهء سامی «در کبر سن در سنهء اثنین و اربعین و تسعمائة در شیراز فوت شد»(3)کتابچه ای به نام گنجفه دارد که شامل نودوشش دوبیتی است. وی در دیباچه می گوید: «این دوبیتی ها را آنگونه سرودم که هرگاه هر یک از آنها را بر یک برگ سفید و بینشان بنویسند به جای یک برگ گنجفه باشد و همهء آنها بجای یکدستگاه گنجفه به کار رود(4) که البته با گفتهء مؤلف شاهد صادق مغایرتی ندارد. و اگر هم اهلی سی سال قبل از مرگش دوبیتی ها را سروده باشد باز به قبل از دورهء صفویه نمی رسد. (با توجه به اینکه این بازی، بازی دربار بوده و به محض اختراع آن شعرا می توانسته اند راجع به آن شعر بسرایند). بنابراین من فکر میکنم بازی گنجفه در دورهء صفویه رواج یافته باشد و اگر قبل از این دوره هم وجود داشته است، قدمتش به بیش از چند سال قبل از عصر صفویه نمی رسد. سیدمحمد علی داعی مؤلف فرهنگ نظام از کتاب جواهرنامه اثر محمد بن منصور از تألیفات قرن نهم هجری چنین نقل کند: «در نواحی نیشابور جوهری شبیه فیروزه از کانی قریب بکان آن استخراج می کنند و این قطعه هایی کبیر میباشد و از آن نرد و شطرنج و گنجفه و امثال اینها می تراشند» که بنابر عبارت «نرد شطرنج گنجفه» می توان گفت گنجفه قبل از صفویه، بازیی متداول بوده که آنرا از فیروزه ساخته و به کار برده اند، و البته این مطلب با آنچه که مؤلف شاهد صادق ذکر کرده و آن را از مخترعات میر غیاث الدین منصور شیرازی دانسته است منافات دارد. نگارنده چون در صحت مندرجات فرهنگ نظام شک داشت به «جواهرنامه» یا «گوهرنامه» تألیف محمد بن منصور مراجعه کرد(5) و جمله را چنین یافت «و در نواحی نشابور جوهری شبیه فیروزه از کانی قریب بکان آن استخراج میکنند و این جوهر را قطعه هایی کبیر میباشد و از آن نرد و شطرنج و کفچه و امثال اینها می تراشند»(6)، و صحیح هم همین است. چون نظیر این جمله در جای دیگر همین کتاب به کار رفته: «حجری رخو المحک است که از آن نرد و شطرنج و دستهء کارد و غیر اینها می تراشند». به هر حال بازی گنجفه در اوایل عهد صفویه رونق یافت. از میان پادشاهان صفویه، شاه عباس اول به گنجفه علاقه زیادی داشت، همچنین سران سپاه او در اغلب اوقات گنجفه می باختند. ولی در زمان شاه عباس دوم اوضاع دیگرگون شد، بازی گنجفه مثل سایر بازیها قمار به حساب آمد و ممنوع گردید. شاید علت کسادی بازار گنجفه در این دوره، تعصب و دیانت وزیر اعظم شاه عباس ثانی خلیفه سلطان بوده است. تاورنیه می نویسد: در میان اقسام قمارهای ایرانی یک قسم بازی ورق دارند که گنجفه می نامند، ورقهای ما چهار نشان دارد، اما اوراق ایرانی دارای هشت نشان است».(7) در فهرست کتابخانهء اهدایی مشکاة به دانشگاه چنین آمده است: «گنجفه یا گنجیفه، نوعی ورق بازی ایرانی است که اکنون از میان رفته است. در این بازی هشت دستهء دوازده برگی که نودوشش ورق داشته به کار میرفت. هر یک از این دسته های هشتگانه نامی به ترتیب زیر داشت: غلام، تاج، شمشیر، اشرفی، چنگ، برات، سکه و قماش. و هر یک از این دسته ها 12 برگ داشت، دو تا به نام شاه و وزیر و دیگران به شمارهء یک تا ده شناخته می گردد»(8). نویسنده در این جا «اشرفی» و «سکه» را بجای دو اصطلاح «زر سرخ» و «زر سفید» به کار برده است، و گویا اصل اصطلاح معمول در بازی گنجفه هم همین «زر سرخ» و «زر سفید» است، چنانکه در شاهد صادق هم آمده: «نوع دیگر نیز هست که گنجفه همرنگ از آن استخراج شده و آن بازی گنجفه متعارف است، لیکن باید که آفتاب ورق «سرخ» برآید»(9) و نیز از عبارت طغرای مشهدی که در فهرست منزوی نام آن ذکر شده اصطلاح «زر سرخ» و همچنین اصطلاح «زر سفید» بخوبی پیداست: «گنجیفه را دل از تیغ مهاجرت پاره پاره گردیده، و از دفتر وجودش دو فرد را هیچکس یکجا ندیده. اصنافش از کساد بازاری دکانها برچیده اند، و دست امید از دامن خریدار کشیده. «شمشیر» منتظر که آب رفته به جوی بازآید و «چنگ» گوش بر صدا که تار امید به آواز آید. از بی رونقی «قماش» پنبه را به جان افتاد و «تاج» را در کلاه اعتبار پشمی نماند. «زر سرخ» به رنگ زرد عهد بسته و «زر سفید» بر دریل سیاه نشسته، ده «غلام» را به یک پشیز نمی خرند و دستهء «برات» را به کاغذ حلوایی نمی شمرند»(10) بنابراین اوراق گنجفه دارای هشت صنف بوده به نامهای: زر سرخ، زر سفید، برات، قماش، چنگ، شمشیر، تاج، غلام و هر یک از این اصناف دارای یک شاه و یک وزیر بوده اند. اوراق گنجفه را از چوب می ساخته اند و گاهی استادان زبردست و ماهر تصویرهای آن را رسم میکردند. در مورد شکل اوراق گنجفه و تصویرهایی که روی آن اوراق رسم میشده. مؤلف آئین اکبری نویسد: «پادشاه زر سرخ را چنان برکشند که زر می بخشیده باشد و وزیر بر صندلی بینندهء خزانه، در ده صفحه از یک تا ده صورت انواع عملهء زر نویسد» و نیز نویسد: «پادشاه برات را نیز بر تخت تصویر نمایند که او را فرامین و اسناد و اوراق دفتر مینموده باشند و وزیر آن را بر صندلی نشسته، دفتر در پیش و در صفحات، کارگزاران، کاغذگر، مهره کش، سطرکش نویسند». و پادشاه قماش را می نویسد که «به شکوه بزرگی برکشند چنانچه قماش می دیده باشد و در صفحات جانداران بارکش» «پادشاه چنگ را بر تخت کشند که نغمه می شنوده باشد، و وزیر را در صندلی بر پژوهش حال اهل نغمه و در صفحات گوناگون خنیاگر، پادشاه زر سفید را بر تخت چنان نویسد که روپیه و دیگر سیمین نقدی بخشیده باشد و وزیر بر صندلی در پژوهش آن و در صفحات بسان زر سرخ کارگزاران نگارند. پادشاه شمشیر چنان نگارند که پلارک(11) می آزموده باشند، و وزیر بر صندلی نشسته سلاح خانه می دیده باشد و در صفحات آن آهنگر و صیقلگر و جز آن نگارند. پادشاه تاج را بخشندهء آن تصویر کنند و وزیر را بر صندلی که سرانجام آن باشد و در صفحات دیگر عملهء آن چون درزی و اتوکش. و پادشاه غلام را بر فیل سوار نگارند، و وزیر او را بر عرابه و در اوراق انواع غلامان نویسند بعضی نشسته، برخی افتاده، طایفه ای مست، گروهی هشیار و جز آن»(12) اکبرشاه هندی از این گنجفهء ایرانی تقلید کرد و گنجفه ای ساخت که دارای دوازده صنف بود به نامهای: اشوپت (به فتح همزه و سکون شین منقوط و فتح واو و بای فارسی و کسر تای فوقانی). گچ پت (به فتح گاف فارسی و سکون جیم). نرپت (به فتح نون و سکون را)، گده پت (به فتح گاف فارسی و دال هندی و های خفی)، دهنی پت (به فتح دال و های خفی و سکون نون)، دل پت. (به فتح دال و سکون لام)، نواپت (به فتح نون و واو و الف)، تی پت (به کسر تای فوقانی و فتح یای تحتانی)، سرپت (به ضم سین و فتح را)، اسرپت (به فتح همزه و سکون سین و را)، بن پت (به فتح به او سکون نون)، آه پت (به فتح همزه و کسر هاء). هر کدام از این اصناف دوازده ورق داشت(13) و گویا نحوهء بازی آن مثل گنجفه بازی ایرانی بوده است. بازی گنجفه، از چگونگی بازی گنجفه اطلاع صحیحی در دست نیست، و در کتابهایی که مورد استفادهء نگارنده [ تقی خان ]قرار گرفته از نحوهء این بازی شرحی نیامده است. ولی مؤلف شاهد صادق تفصیل چگونگی بازی گنجفه را به رساله ای به نام «علم ملاعب» حوالت داده، متأسفانه نگارنده هرچه بیشتر برای به دست آوردن این رساله کوشش کرد کمتر یافت، جز اینکه بخشی از نفایس الفنون به علم ملاعب اختصاص داده شده و در آن بحث از نرد و شطرنج گفتگو به میان آمده و از گنجفه نامی نیست. به غیر از این، میرزا صادق صادقی در چگونگی بازی گنجفه شمه ای ذکر میکند که البته درست مفهوم نیست مگر اینکه به حدس و گمان متوسل شد و چگونگی بازی را دریافت.(14)ظاهراً بازی گنجفه مانند بازیی که امروزه با ورق می کنند و به نام «حکم» معروف است، بوده. زیرا او، به گمان مؤلف شاهد صادق گنجفه بازی ایرانی از گنجفهء فرنگیان استخراج شده، بنابراین بعید نیست که گنجفه تقلیدی از حکم باشد. ثانیاً در حکم، بازی کنان همیشه سعی میکنند اوراقی که دارای خالهای ریز است از دست خود خارج کنند و درشت خالها را نگهدارند (البته وقتی که حریف خال برنده ای پائین می آید). در گنجفه هم همین طور است. ملا واهب قندهاری گوید :
مانند آن ورق که ز سر وا کند کسی
حسنت به چرخ گنجفه داد آفتاب را.
ثالثاً، میرزا صادق صادقی می نویسد: «هر حکمی که گیرند حریفان همرنگ آن خرج دهند واگر نداشته باشند حکم به خرج اندازند» که عیناً روشی است که در بازی «حکم» معمول است. و چون بازی حکم از بازیهای روزمرهء جوانان امروز است و اغلب آن را می دانند و کمتر کسی است که این بازی را نکرده باشد و نداند، به شرحش نمی پردازیم. (نقل به اختصار از مجله یغما سال سیزدهم شماره 6 ص296 به بعد مقالهء گنجفه به قلم بهروز تقی خانی). || صفحه ای مانند نرد و شطرنج که بر آن گنجفه بازی میکردند. || ورقهایی که با آن گنجفه بازی میکردند.
(1) - نسخهء خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه ورق 298.
(2) - ریحانة الادب ج2.
(3) - به نقل از هرمزدنامه تألیف پورداود ص219.
(4) - فهرست کتب اهدائی سیدمحمد مشکوة به کتابخانه دانشگاه تألیف منزوی ج2 ص210 (منزوی دوبیتی های اهلی شیرازی را که به نام گنجفه مشهور میباشد هم در مجله دانش سال سوم (1332) شمارهء 4 صص221-228 و شمارهء 5 صص305-308 و هم جداگانه چاپ کرده اند).
(5) - گوهرنامه چ منوچهر ستوده، فرهنگ ایران زمین دفتر3 ج4.
(6) - همان کتاب ص 230.
(7) - سفرنامهء تاورنیه ترجمهء ابوتراب نوری ص916.
(8) - فهرست ج2 تألیف منزوی ص 210.
(9) - شاهد صادق نسخهء خطی کتابخانه دانشگاه ورق 298.
(10) - کلیات طغراء نسخهء خطی کتابخانهء دانشگاه ورق 161.
(11) - پلارک بر وزن تبارک، جنسی از فولاد جوهردار باشد و شمشیر و جوهر شمشیر را نیز گویند. (برهان قاطع).
(12) - آئین اکبری ص 158.
(13) - ایضاً آئین اکبری ص 157 .
(14) - عین عبارت میرزا صادق صادقی این است: «گنجفهء متعارف، هشت صنف است و بازیهای مشهور از همرنگ سوخت و باشاچن که دو کس و سه کس و چهار کس بازی کنند احتیاج به شرح ندارد. در ایران چهار صنف افزوده بودند و شش کس بازی میکردند، لیکن رواج نیافت. و گنجفه صفدرخانی آن است که دو کس بازی کنند و یک حکمی را دو خرج دهند، و در این بازی گاه باشد که یکی از حریف دو چند برد، یعنی بیست وچهار دست. و گنجفه فرنگی بر چند نوع است، یکی بازی لب و در آن سه صنف یا چهار صنف گیرند و دو و سه و چهار توانند باخت و بهترین طریقش آن است که چهار صنف گیرند و چهار کس بازند و اگر به هشت صنف گنجفه بازی کنند، نُه کس توانند باخت. و نوعی دیگر نیز هست که گنجفه همرنگ از آن استخراج شده، و آن بازی گنجفه متعارف است لیکن باید که آفتاب با ورق سرخ برآید و هر حکمی که گیرند حریفان همرنگ آن خرج دهند و اگر نداشته باشد حکم به خرج اندازند، و اگر حکم نبود هرچه صاحب حکم گوید خرج دهند، و در این بازی بسیار شود که یک کس همهء حریفان را از دست بیرون کند. و این بازی چون دو کس بازند مانند شطرنج به فکرهای دقیق حاجت افتد، نوعی دیگر بدینگونه که حریفان بعد از اتمام بازی هر کس هر آنچه پیش او جمع شده بردارد و اگر چیزی بوده باشد آنچه از حصهء او بود، اوراقی که خواهد آن دهد که باخته، تا دستها برابر شود. پس باز بازی کنند تا آنکه یکی حریفان را از دست بیرون کند و در این بازی صنعت بسیار بود، چه اگر، سه کس یا بیشتر، چهار کس بازند چون نوبت اول بازی کنند ظاهر شود که پیش هر کدام چیست و به یاد داشتن آن و تصرف در بازی از قبیل شطرنج بود. (ورق 208 شاهد صادق نسخهء خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه).

گنجفه باز.

[گَ َج فَ / فِ] (نف مرکب)آنکه گنجفه بازد. آنکه گنجفه بزند. بازی کننده با ورقهای گنجفه. و رجوع به گنجفه شود.

گنجفه بازی.

[گَ جَ فَ / فِ] (حامص مرکب) بازی کردن با اوراق گنجفه. گنجفه زدن. و رجوع به گنجفه شود.

گنجفه زدن.

[گَ جَ فَ / فِ زَ دَ] (مص مرکب) گنجفه بازی کردن. گنجفه باختن. با اوراق گنجفه بازی کردن.

گنج قارون.

[گَ جِ] (اِخ) گنج روان. گنجی که قارون از زر و سیم فراهم آورده بود و بزرگی و فراوانی آن قوم موسی را بشگفتی انداخت. در شأن آن گنج در ذیل سوره 28 (قَصَص) آیهء 76 آمده است: ان قارون کان من قوم موسی فبغی علیهم و اتیناه من الکنوز ما اِن مفاتحه لتنوءُ بالعصبة أُولی القوة اِذ قال له قومه لاتفرح ان الله لایحب الفرحین. مؤلف غیاث اللغات آرد: امام ثعلبی گفت که خزانه قارون چهارصدهزار و چهل هزار انبان بود پر از زر و نقره و به دعای موسی علیه السلام قارون و همه خزانه او به زمین فرورفته و تا قیامت بسوی اسفل روان خواهد ماند. (از غیاث اللغات) (آنندراج) :
تا به قارون برد و بند گنج قارون برگشاد(1)
رنجهای هر یکی را گنجها داد از جزا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص21).
گرچه عیسی وار از اینجا بار سوزن برده ام
گنج قارون بین کز آنجا سوزیان آورده ام.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص255).
شبی کو گنج بخشی را دهد داد
کلاه گنج قارون را برد باد.نظامی.
گنج قارون که فرومیشود از قهر هنوز
خوانده باشی که هم از غیرت درویشان است.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص35).
(1) - ن ل:
تا به افزون برد رنج و گنج افزون برگشاد.

گنج قباد.

[] (اِخ) دهی است از دهستان سمیرم بالا بخش حومهء شهرستان شهرضا که در 27هزارگزی شمال باختری شهرضا و 4هزارگزی راه ماشین رو طالخونچه به مبارکه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 140 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، انگور و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گنجک.

[گَ جَ] (اِخ) گنجک یا شیز اقامتگاه تابستانی خسروپرویز که ظاهراً در نواحی دریاچهء ارومیه در سر راه مراغه و تبریز در نزدیک لیلان بوده است. نظربه تعریف مفصلی که مسعربن مهلهل کرده در نزدیک آن معدنها و چشمهء نفتی بوده که آتشکدهء آذرگشسب بواسطهء آن روشن بوده است. (مزدیسنا تألیف معین چ1 ص202 و چ2 ص315). و رجوع به یشتها ج2 ص241 شود. معرب آن جَزنَق است. رجوع به معجم البلدان شود.

گنجک.

[گَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد مرغاب بخش زرقان شهرستان شیراز که در 108000گزی شمال خاوری زرقان و 3000گزی راه شوسهء شیراز به اصفهان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 140 تن است. آب آن از رودخانهء سیوند تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، میوه و شغل اهالی زراعت و باغبانی و صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنج کاوس.

[گَ جِ وو] (اِ مرکب) گنج کاووس. نام لحن هفدهم است از سی لحن باربد و آن را گنج گاو هم می گویند. (برهان). این کلمه در فرهنگ جهانگیری چ هند به صورت کاوش (گاوش) آمده است. گنج گاومیش. ممکن است کاوس و گاومیش یکی تصحیف دیگری باشد. و رجوع به گنج گاو و گنج گاوان و گنج گاومیش شود.

گنجک خاتون.

[گَ جَ](اِخ) (شهرزاده...) خاتون امیر ایرنجین از معاصران اولجایتو سلطان. (ذیل جامع التواریخ رشیدی از حافظ ابرو ص 102).

گنج کلا.

[گَ کَ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل که در 26000گزی جنوب بابل واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب و مالاریائی و سکنه اش 380 تن است. آب آن از سجادرود تأمین می شود. محصول آن برنج، غلات و مختصر چای و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در سالهای اخیر یک باغ چای به مساحت ده هکتار در این ده احداث شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گنجگان.

[گَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبشار بخش اردکان شهرستان شیراز که در 34000گزی شمال باختر اردکان و راه شوسهء اردکان به تل خسروی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 70 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و ماش و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنجگان.

[گَ جَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سمیرم بالا شهرستان شهرضا که در 53هزارگزی جنوب سمیرم، متصل به راه خضر به شهید واقع شده است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). ده فرسخ جنوبی سمیرم است. (فارسنامهء ناصری ج2 ص221).

گنجگان.

[گَ جَ] (اِخ) نیم فرسخی مغرب باشت است (از دهات بلوک کوه گیلویهء فارس). (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 271).

گنجگان.

[گَ جَ] (اِخ) قریه ای بوده است در بالای مرو. (از معجم البلدان ذیل کنجکان).

گنجگان.

[گَ جَ] (اِخ) (چشمه...) از ناحیهء رستم بلوک ممسنی از قریهء گنجگان برخاسته است. (از فارسنامهء ناصری ج دوم ص 321).

گنج گاو.

[گَ جِ] (اِخ) نام گنجی است از گنجهای جمشید، و آن در زمان بهرام گور ظاهر شد. گویند دهقانی زراعت را آب می داد ناگاه سوراخی بهم رسید و آبها تمام به آن سوراخ میرفت و صدائی عجیب از آن سوراخ برمی آمد دهقان به نزد بهرام آمد و احوال را گفت. بهرام به آنجا رفته، فرمود که آنجا را کندند عمارتی پیدا شد بس عالی. اشاره به موبد کرد که «درآی به این خانه». چون درآمد دو گاومیش دید از طلا ساخته بودند و چشمهای آنها را از نار و سیب و امرود زرین کرده و درون میوه های زرین را پر از مروارید ساخته بودند و در پیش سر گاومیش آخوری از طلا بسته بودند و آنها را پر از جواهر قیمتی نموده و بر گاومیشها نام جمشید کنده بودند و بر اطراف گاومیشها اقسام جانوران پرنده و چرنده از طلا ساخته و مرصع کرده بودند، خبر به بهرام آورد بهرام فرمود تمام آن گنج را به مستحقین و مردمان کم بضاعت دادند و در ممالک او مستحق و پریشان نماند که صاحب سامان نشد. (برهان). گنج گاوان. گنج گاومیش :
مرا چون دعوت عیسی است عیدی هر زمان در دل
دلم قربان عید فقر و گنج گاو قربانش.
خاقانی.
در گوش گاو خفته ام از امن کز عطاش
با گنج گاو و دولت بیدار میروم.خاقانی.
رجوع به گنج کاوس و گنج گاومیش و گنج گاوان شود.

گنج گاو.

[گَ جِ] (اِخ) نام لحن هفدهم است از سی لحن باربد. (برهان) :
وقت سحرگه چکاو خوش بزند در تکاو
ساعتکی گنج گاو ساعتکی گنج باد.
منوچهری.
گه نوای هفت گنج و گه نوای گنج گاو
گه نوای دیف رخش و گه نوای ارجنه.
منوچهری.
دو گوشت همیشه سوی گنج گاو
دو چشمت همیشه سوی احوران.منوچهری.
چو باده بودی بر دست من بیاوردی
نوای باربد و گنج گاو و سبز بهار.
مسعودسعد.
چو گنج گاو را کردی نواسنج
برافشاندی زمین هم گاو و هم گنج.نظامی.
و رجوع به گنج کاوس و گنج گاوان و گنج گاومیش شود.

گنج گاوان.

[گَ جِ] (اِخ) همان گنج گاو است که از جمشید بود و به دست بهرام گور افتاد. (برهان) :
بهنگام جم چون سخن راندند
ورا گنج گاوان همی خواندند.فردوسی.
رجوع به گنج کاوس و گنج گاو و گنج گاومیش شود.

گنج گاوان.

[گَ ِج] (اِ مرکب) نوایی است از نواهای باربد. (فرهنگ رشیدی) (شعوری ج2 ص303) (فرهنگ نظام). رجوع به گنج گاو و گنج گاومیش شود.

گنج گاومیش.

[گَ جِ] (اِخ) به معنی گنج گاوان است که گنج جمشید باشد. (برهان). رجوع به گنج کاوس و گنج گاو و گنج گاوان شود.

گنج گاومیش.

[گَ جِ] (اِ مرکب) نام نوائی است از نواهای باربد. (فرهنگ رشیدی) (شعوری ج2 ص299). رجوع به گنج کاوس و گنج گاو و گنج گاوان شود.

گنجگاه.

[گَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی پنجگاه است که شعبه بلندی مقام راست و شعبه پستی آن مبرقع است. (برهان) (آنندراج).

گنجگاه.

[گَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای دوگانهء بخش سنجید شهرستان هروآباد که در باختر بخش واقع و از شمال به دهستان کیوی، از جنوب به بخش کاغذکنان و دهستان خورش رستم، از خاور به دهستان خان اندبیل و از باختر به دهستان گرم محدود میباشد. هوای آن مایل به گرمی و آب قرای دهستان از چشمه سارها و رودخانه های محلی تأمین میشود. محصولات عمدهء آن غلات و حبوبات میباشد. دهستان از 57 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و سکنهء آن در حدود 14060 تن است. قرای مهمش عبارتند از: آغ باش، پرگو، گنجگاه (مرکز دهستان)، هریس، رزج آباد، شیرج آباد و سنجید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنجگاه.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گنجگاه بخش سنجید شهرستان هروآباد که در 8هزارگزی باختر مرکز (کیوی) و 2 هزارگزی راه شوسهء هروآباد به اردبیل واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 590 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنج گرداب.

[گَ گِ] (اِخ) نام گردابی نزدیک دهکدهء دنکی از دهات ساری. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص163).

گنج گلی.

[گَ گُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا بخش کمیجان شهرستان اراک که در 40هزارگزی جنوب کمیجان و 8هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 90 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنجنامه.

[گَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کاغذ یا چیز دیگر که جای پنهان کردن گنج و مقدار زر در آن نوشته باشد. (آنندراج) (بهار عجم). کاغذ یا چیز دیگر که جای پنهان کردن و کمیت زر در آن مرقوم یا منقوش باشد. (چراغ هدایت). کتاب گنج. فهرست گنج. قبالهء گنج (ناظم الاطباء). نامه ای که در آن مکان گنج یا گنجهایی تعیین شده است. نامه هایی قدیمی که در آن نشان و وصف گنجی و دفینه ای کرده اند(1) : اندیشیدم که اگر از من گنجنامه ای طلب کنند و یا چیزی خواهند که وفا نتوانم کردن.... نگین انگشتری به دندان برکنم و زهر برمکم. (تاریخ بیهقی).
چو داری در سنان نوک خامه
کلید قفل چندین گنجنامه.نظامی.
در این گنجنامه ز راز جهان
کلید بسی گنج کردم نهان.نظامی.
ز تاریخ کهن سالان آن بوم
مرا این گنجنامه گشت معلوم.نظامی.
همه نسخت گنجنامه که بود
به دارنده دیر دادند زود.نظامی.
فغان که در طلب گنجنامهء مقصود
شدم خراب جهانی ز غم تمام و نشد.حافظ.
|| کتاب عزایم برای احضار و تسخیر ارواح. (شعوری ج 2 ص 306)(2).
(1) - شعوری گوید (ج2 ص306): نام کتابی است مغربیان را در گنج برای گشودن طلسمات، و شعر زیر را شاهد آرد:
غلامیِ خط ساقی سعادت ازل است
گدای میکده را گنجنامه در بغل است. کاتبی.
ولی قول او بر اساسی نیست و گنجنامه در این بیت به همان معنی است که در متن ذکر شد.
(2) - این معنی در فرهنگهای دیگر یافته نشد. شعوری همان بیت حافظ منقول در متن را شاهد این معنی آورده است.

گنجندگی.

[گُ جَ دَ / دِ] (حامص)شایستگی گنجیدن داشتن. قابل گنجیدن بودن. رجوع به گنجیدن شود.

گنجنده.

[گُ جَ دَ / دِ] (نف) آنچه که بگنجد. آنچه که در چیزی تواند گنجید. جای گیرنده : ماده چیزی است فراز هم آورده از چهارمایهء با یکدیگر ناسازنده و ناگنجنده. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گنج نگار.

[گُ نِ] (اِ مرکب) میزان الحجم ترسیمی.(1) (واژه های مصوبهء فرهنگستان).
(1) - Plethysmographe.

گنج نه.

[گَ نِهْ] (نف مرکب) صاحب و مالک گنج. (آنندراج) :
من مر او را در مدیحی روستم خواندم همی
واین، چنین باشد که خوانی گنج نه را گنجبان.
فرخی.

گنجوان.

[گَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان 2 بخش هرسین شهرستان کرمانشاهان که در 20000گزی جنوب باختری هرسین واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 57 تن است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنجوان.

[گَ جَ] (اِخ) دهی است از بخش چوار شهرستان ایلام که در 40000گزی باختر چوار و 40000گزی باختر راه شوسهء ایلام به شاه آباد واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 130 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی گله داری و صنایع دستی زنان قالیبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنجور.

[گَ / گَ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)(از: گنج + ور ur = ور،(1) پسوند اتصاف و دارندگی) پهلوی گنجبر(2) جزء دوم از مصدر بر(3) (بردن) است، یعنی برنده و حامل گنج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). خزانه دار. (غیاث اللغات) (از برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی). خزینه دار. (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج) (شعوری ج2 ص297). خزانچی. بندار. (مجموعهء مترادفات ص303). حافظ گنج. خازن. انباردار. بایگان. بادگان. خاصگی :
ز دستور گنجور بستد کلید
همه کاخ و میدان درم گسترید.فردوسی.
به گنجور فرمود شاه جهان
که زر آورد در میان مهان.فردوسی.
همه کداخدیند مزدور کیست
همه گنج دارند گنجور کیست؟فردوسی.
ز گنجور خود جامهء نو بجست
به آب اندر آمد سر و تن بشست.فردوسی.
زمان بنده کردار مزدور توست
زمین گنج و خورشید گنجور توست.اسدی.
کز گران سنگی گنجور سپهر آمد کوه
وز سبکساری بازیچهء باد آمد خس.
سنائی (دیوان چ مدرس رضوی ص255).
ز آمدن شاه اختران به حمل گشت
هر شجری چون گشاده گنجی گنجور.
سوزنی.
به خدمت پیش تخت شاه شاپور
چو پیش گنج بادآورد گنجور.نظامی.
کلید و نسخه پیش آورد گنجور
زمین از بار گوهر گشت رنجور.نظامی.
ای جاهل علم اگر بکوشی
گنجور شوی ز علم گنجور.ناصرخسرو.
پادشاهی نه به دستور کند یا گنجور
نقشبندی نه به شنگرف کند یا زنگار.
سعدی.
|| حافظ. نگاهبان :
گنجور هنرهای خویش گردی
گر باشد مالت وگر نباشد.ناصرخسرو.
جز که ما را نیست معلوم آنکه فرزندان تو
خازن علمند و گنجور قرانند ای رسول.
ناصرخسرو.
|| مرد متمول. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || خزانه. ذخیره. مخزن. بیت المال. (ناظم الاطباء).
(1) - var.
(2) - ganjbar.
(3) - bar.

گنجور.

[گَ] (اِخ) در انجمن آرای ناصری آمده: گنجوربن اسفندیار نام یکی از پادشاهان عجم بوده که کتاب جاودان خرد که از هوشنگ شاه پیشدادی است از پارسی قدیم به پارسی متداوله ترجمه کرده و حسن بن سهل وزیر مأمون عباسی آن را به زبان عرب نقل نموده و ابوعلی مسکویه به الحاق حکمتهای هند و روم و عرب آن را انجام داده و هنوز در میان مردم متداول و معروف و در نهایت نفاست میباشد! ابوعلی مسکویه (به نقل حواشی ترجمهء تاریخ ادبیات اته صص 260 - 261) نام این شخص را گنجور(؟) وزیر ملک ایرانشهر(؟) نوشته است، ولی هویت این شخص معلوم نیست. برای اطلاع از کتاب جاودان خرد و مؤلف آن رجوع به حواشی ترجمهء تاریخ ادبیات اته صص 260 - 265 و لغت نامه ذیل جاودان خرد و جاویدان خرد شود.

گنجور شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب)صاحب گنج شدن. متمول شدن. غنی گشتن :
ای جاهل مفلس ار بکوشی
گنجور شوی ز علم گنجور
گر حکمت منت درخور آید
گنجور شدی و گشت ماجور.
ناصرخسرو (دیوان ص198).

گنجوروز.

(1) [گَ] (اِخ) نام یکی از دهات بارفروش (بابل) است. (مازندران و استرآباد رابینو ص118). و رجوع به ترجمهء همین کتاب ص195 شود.
(1) - امروز «گنجفروز» گفته می شود.

گنجوری.

[گَ] (حامص مرکب) گنجور بودن. خزانه دار بودن. عمل گنجور داشتن :
وگر خان را بترکستان فرستد مهر گنجوری
پیاده از بلاساغون دوان آید به ایلاقش.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص46).
اثیر رفت به حضرت گذاشت گنج سخن
خنک شهی که بر این گنج یافت گنجوری.
اثیرالدین اخسیکتی (از جهانگیری).

گنجوی.

[گَ جَ] (ص نسبی) منسوب به گنجه. جنزوی. رجوع به گنجه شود.

گنجوی.

[گَ جَ] (اِخ) نظامی گنجوی. رجوع به نظامی شود.

گنجوی.

[گَ جَ] (اِخ) (ابوالعلاء...) رجوع به ابوالعلاء... شود.

گنجوی.

[گَ جَ] (اِخ) قوامی مطرزی... رجوع به قوامی... شود.

گنجویر.

[گَ] (ص، اِ) تحریف گنجوبر(1)پهلوی به معنی خزانه دار، گنجور. رجوع به یونکر ص 79 شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به لغت زند و پازند بمعنی گنجور است که خزانه دار باشد؛ و در جای دیگر بجای تحتانی با یاء ابجد نوشته بودند، و الله اعلم. (برهان) (آنندراج). این کلمه در یک نسخهء خطی از فرهنگ جهانگیری متعلق به کتابخانه لغت نامهء دهخدا به صورت گنجوبر آمده است.
(1) - ganjobar.

گنجه.

[گَ جَ / جِ] (اِ)(1) اشکاف. اشکاب. دولاب. دولابچه. قفسه (قفصه). محفظه. کمد. || (ص) خر و الاغ دم بریده را نیز گویند و به عربی ابتر خوانند. (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). ظاهراً به این معنی با کاف تازی و به ضم اول است، چنانکه رشیدی نوشته :
هرگز مثل زند کسی از وی حسود را
نسبت کند به عیسی کس هیچ گنجه (کنجه) را؟
شمس فخری.
رجوع به کنج و کنجه شود. || (اِ) خرجین ترکی که بر ترک ستور بندند. (ناظم الاطباء).
(1) - Armoire.

گنجه.

[گَ جَ / جِ] (اِخ) نام شهری است مشهور مابین تبریز و شیروان (اصح شروان است) و گرجستان و مولد شیخ نظامی علیه الرحمه از آنجاست. (برهان). نام شهری است از ولایات اران در اواخر آذربایجان منسوب بدانجا را گنجوی گویند. (انجمن آرا). شهری است [ به اران ] با کشت و برز بسیار و آبادان و بانعمت و از وی جامه های پشمین خیزد از هرگونه. (حدود العالم). شهر بزرگی است که قصبهء بلاد اران است و اهل ادب آن را جنزه می نامند. (از معجم البلدان). گنجه از اقلیم پنجم است طولش از جزایر خالدات «فج» و عرض از خط استوا «م لد» شهر اسلامی است در سنهء تسع و ثلاثین ه . ق. ساخته شد شهری خوش و مرتفع بود و در این معنی گفته اند بیت :
چند شهر است اندر ایران مرتفع تر از همه
بهتر و سازنده تر از خوشیّ آب و هوا
گنجهء پرگنج در ارّان، صفاهان در عراق
در خراسان مرو و طوس در روم باشد اقسرا.
(نزهة القلوب مقاله ثالثه چ لسترنج صص91-92).
... از قراباغ تا گنجه سی وچهار فرسنگ و از اردبیل شصت ونه فرسنگ و از سلطانیه صدوشش فرسنگ و از گنجه تا شهر شمکور که اکنون خراب است دو فرسنگ. (... ایضاً ص 181). برخی از شهرهای قدیم ایران بمناسبت وفور ثروت و ذخایر به «گنجه - غزنه» نامیده شده اند، مانند شهر گنجه در شمال آذربایجان و شهر غزنه (غزنین) در افغانستان. (مزدیسنا تألیف معین چ1 ص203). ... در ایران زمین قدیم اسم گنجک تخصیصی به یک شهر معین آذربایجان نداشته بسا از شهرهای دیگر هم چنین نامیده میشده اند، از آنجمله است گنجه در اران (در قفقاز) و غزنه یا غزنین در زابلستان (در افغانستان) گنجه و غزنه نیز اصلاً گنجک بوده است. گنجک را که یکی از شهرهای بسیار قدیم ایران و پایتخت آذربایجان محسوب میشده غالباً مورخین و جغرافی نویسان یونان و روم به اسم غزکا(1) یا گنزکا(2) و به اشکال مختلف دیگر ذکر کرده اند. آذربایجان در قدیم دو پایگاه داشته، یکی همین گنجک بوده که معرب آن جزن یا جزنق است... (یشتها تألیف پورداود ج2 ص246). این شهر تا سال 1219 ه . ق. / 1804 م. گنجه نامیده میشد، روسها بعد از اشغال آنرا یلی زاوت پل(3) یا الی زابت پل(4) خواندند و چون بلشویکها بر سر کار آمدند آن را کیروف آباد نامیدند. گنجه یکی از شهرهای آذربایجان شوروی است که مرکز ناحیهء گنجه است و در کنار رودخانهء گنجه چای، شعبه رودکر، در 180 هزارگزی جنوب شرقی تفلیس واقع شده است. سکنهء آن در حدود 116هزار تن است که از نژاد تاتار و ارمنی اند. این شهر در قرون 6 و 5 میلادی بنا شده است. از قرن 4 هجری (10 میلادی) تا ابتدای قرن 7 هجری (13 میلادی) یکی از شهرهای مهم آذربایجان و مرکز تجارت و صنعت بود. در سال 481 ه . ق. / 1088 م.) به وسیلهء ترکهای سلجوقی و سپس در سال 633 ه . ق. (1235 م.) به دست مغولان فتح و ویران شد. از آغاز قرن هشتم ایرانیان آن را اشغال و سرانجام در سال 1219 روسها آن را فتح کردند. گنجهء امروز در آذربایجان شوروی مقام دوم را داراست و انواع و اقسام دستگاههای متعدد خیاطی، ندافی، روغن کشی و تهیهء اغذیه و مشروبات گوناگون در آنجا وجود دارد. آثار بازماندهء گنجهء سابق در 5 هزارگزی شمال غربی گنجهء کنونی قرار گرفته و برجها، باروها، پلها، دیوار ارگ، مسجدجامع(5)، کاروانسرای شاه عباس و آثار دیگری از آن به چشم میخورد. ناحیهء گنجه در شمال، کوهستانی و شاخه های جنوبی جبال قفقاز از آن عبور میکند و به واسطه درّه های علیای کر و شعباتش یعنی آلزان و یورا مشروب میشود. در قسمت شرقی، گنجه دارای استپهای پرعلف است. و در ضمن نمکزار و با آب و هوای خشک میباشد.
معادن: گنجه دارای معادن آهن و سنگ طلا است.
کشاورزی: کشاورزی در گنجه بسیار پیشرفت کرده است و محصول آن غلات و کار کشاورزان دامپروری است. تاک در اغلب نقاط مخصوصاً در حوالی گنجه کاشته میشود و محصول قابل ملاحظه ای میدهد. کشت و پرورش توت و کرم ابریشم گنجه نیز قابل ذکر است :
ز گنجه چون به سعادت نهاد روی به راه
فلک سپرد بدو گنج و ملک و افسر و گاه.
معروفی بلخی.
نظّاره به پیش در کشیده صف
چون کافر روم بر در گنجه.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص181).
گویند که سلطان مهین بر در گنجه ست
در گنجه کنون بین که ز بغداد فزون شد.
خاقانی.
گاه از سگ گنجه ام به فریاد
گاه از خر آوه جفت افغان.خاقانی.
رنج دلم را سبب، گردش ایام نیست
فعل سگ گنجه ست قدح خر روستا.
خاقانی.
ز گنجه فتح خوزستان که کرده ست
ز عمان تا به اصفاهان که خورده ست.
نظامی.
رکاب از شهربند گنجه بگشای
عنان شیرداری پنجه بگشای.نظامی.
چو در گرچه در بحر گنجه گمم
ولی از قهستان شهر قمم.
(منسوب به نظامی).
آن مادر شوم چون زاد ترا (کذا)
از گنجه به ابخاز فرستاد ترا.مجد همگر.
یکی پادشه زاده در گنجه بود
که دور از تو ناپاک سرپنجه بود.
سعدی (بوستان).
از گنجه چو گنج آن گهرریز
در هند چو طوطی این شکرریز.جامی.
(1) - Ghazaka.
(2) - Ganzaka.
(3) - Ielisavetpol.
(4) - Elisabethpol. (5) - این مسجدجامع از بناهای شاه عباس اول است که در سال هزاروپانزده بنا نموده تاریخ آن مطابق است با تاریخ فتح گنجه چنانکه یکی از شعرا گفته «تاریخ فتح گنجه کلید شماخی است». معمار این مسجد شیخ بهایی علیه الرحمه میباشد... (مرآة البلدان صنیع الدوله ج4 ص119).

گنجه.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان قمرود بخش حومه شهرستان قم که در 25هزارگزی شمال قم و 4هزارگزی خاور راه شوسهء قم به تهران واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 320 تن است. آب آشامیدنی آن از قره چای تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی گله و شترداری، هیزم کشی، کارگری و صنایع دستی زنان جاجیم و قالیچه بافی است. ساکنین از طایفهء شاهسون هستند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنجه.

[گَ جَ] (اِخ) دهی است از جزء دهستان رستم آباد بخش رودبار شهرستان رشت که در 9هزارگزی شمال رودبار، کنار سفیدرود و راه شوسهء و در 68هزارگزی رشت واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب و مالاریایی و سکنه اش 520 تن است. آب آن از نهر تولی و چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، زیتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کسب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنجه.

[گَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان اقشار بخش اسدآباد شهرستان همدان که در 16000گزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و 1000گزی آلنجه واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 197 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیبافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنجه.

[گَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان علیشروان بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 65000گزی خاور ایلام و 9000گزی جنوب راه مالرو بدره به ایلام واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 100 تن است. آب آن از رودخانهء گنجه است. محصول آن غلات، توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنجه.

[گَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 42هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 5هزارگزی خاور راه شوسهء شاه زند به ازنا واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 715 تن است. آب آن از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنجه.

[گَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان شاپور بخش مرکزی شهرستان کازرون که در 26000گزی شمال باختری کازرون و 1000گزی راه شوسهء کازرون به فهلیان واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 120 تن است. آب آن از رودخانهء شاپور و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی جات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنجه.

[گَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان ورزق بخش داران شهرستان فریدن که در 11هزارگزی شمال باختری داران و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء ازنا به اصفهان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 1636 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه است. محصول آن غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان آنجا جاجیم و قالی بافی است. راه شوسه و دبستان دارد و در حدود 20 باب دکان بدانجاست. تپهء مخروطی شکلی که در آنجاست بنابه گفته اهالی در زمان قدیم آتشکده بوده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گنجه.

[گَ جَ / جِ] (اِخ) از نواحی لرستان است میان خوزستان و اصفهان. (از معجم البلدان).

گنجه.

[گَ جَ / جِ] (اِخ) قصبه این ناحیه [ ناحیه تل خسروی از کوه گیلویه فارس ] را گنجه گویند به مسافت بیست وچهار فرسخ از بهبهان دور افتاده است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 266).

گنجه ای.

[گَ جَ / جِ] (ص نسبی) منسوب به گنجه. رجوع به گنجوی شود.

گنجه بانو.

[گَ جِ] (اِ مرکب) در لاهیجان حیوانی است شبیه به موش خرما که فندق و گردو غذای آن است و مشهور است که سکه را زیاد دوست دارد. «گنجه بانوی» نیز خوانده میشود. (فرهنگ گیلکی تألیف منوچهر ستوده ص 215). در مازندران آن را «آروسک» (عروسک) می نامند.

گنجه چای.

[گَ جَ / جِ] (اِخ) رودخانه ای است که گنجه بر کنار آن واقع شده است. رجوع به گنجه و لاروس بزرگ ذیل «یلی زاوت پل(1)» شود.
(1) - Ielisavetpol.

گنجه خیز.

[گَ جَ / جِ] (ن مف مرکب)برخاسته از گنجه. که در گنجه نشو و نما یافته :
چون فروزنده شد به عکس و عیار
نقد این گنجه خیز رومی کار.
نظامی (هفت پیکر ص361).

گنجه رود.

[گَ جَ / جِ] (اِخ) نام رودی است به مازندران. رجوع به گنج رود شود.

گنجهء شیر عبدالخانی.

[گَ جِ یِ عَ دُلْ] (اِخ) دهی است جزء دهستان درزآب بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد که در 31هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه شوسهء مشهد به ارداک واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 1019 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنج همار دبیره.

[گَ هَ دَ رَ / رِ] (اِ مرکب) کتابت خزاین در ایران قبل از اسلام. (مفاتیح العلوم خوارزمی). گنج آمار دبیره.

گنجی.

[گَ] (ص نسبی) خزینه ای. دفینه ای. منسوب به گنج. آنچه از گنج باشد. آنچه در گنج باشد :
درمهای گنجی بر آن کشت زار
بریزند پیش خداوندگار.فردوسی.
به درگاه ایوانش بنشاندی
درمهای گنجی برافشاندی.فردوسی.
سخن سنج و دینار گنجی مسنج
که بر دانشی مرد خوار است گنج.فردوسی.
و رجوع به فهرست ولف شود.

گنجی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 34هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 13هزارگزی جنوب راه شوسهء مراغه به سراسکند واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 102 تن است. آب آن از رودخانهء لیلان و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود و کرچک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنجی آباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سبزواران بخش مرکزی شهرستان جیرفت که در 77000گزی جنوب سبزواران، سر راه فرعی گلاشکرد به سبزواران واقع شده است هوای آن گرم مالاریائی و سکنه اش 150 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنجی آباد.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت خاک بخش زرند شهرستان کرمان که در 2800گزی شمال خاوری زرند، سر راه مالرو زرند به راور واقع شده و سکنه اش 14 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنج یاب.

[گَ] (نف مرکب) کسی که گنج پیدا میکند :
چرا روی آن کس که شد گنج یاب
ز شادی برافروخت چون آفتاب.نظامی.

گنجیان چم.

[گَ چَ] (اِخ) رودخانه گنجیان چم (گنج عجم) قسمتی از خط سرحدی عراق و ایران را تشکیل می دهد. رجوع به جغرافیای غرب ایران ص 134 شود.

گنجیدگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) گنجایش. رجوع به گنجیدن شود.

گنجیدن.

[گُ دَ] (مص) جا گرفتن مظروفی در ظرفی. درآمدن چیزی در چیزی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). راست آمدن چیزی در چیزی. محاط شدن. (ناظم الاطباء) : هیچ چیز اندر سر او نگنجد از بزرگی سرش. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
نگنجد جهان آفرین در مکان
که او برتر است از مکان و زمان.فردوسی.
چنین گفت کین مرد صورت پرست
نگنجد همی در سرای نشست.فردوسی.
چو سازد به دشت اندرون بارگاه
نگنجد همی در جهان آن سپاه.فردوسی.
وآنگه به تبنگویکش اندر سپردشان
ور زآنکه نگنجند بدو در فشردشان.
منوچهری.
دو تیغ به هم در یک نیام نتواند بود و نتوان نهاد که نگنجد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 216). به باغ شادیاخ فرودآمد و لشکر چندان که آنجا گنجیدند فرودآمدند و دیگران گردگرد باغ. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 565). قصه طویل است در این کتاب نگنجد، ام الخبائث خمر است. (قصص الانبیاء ص 228).
و رغبت مردمان به هر روز به اسلام بیشتر می شد، پس بدان مسجد نگنجیدند تا به روزگار فضل بن یحیی... (تاریخ بخارای نرشخی ص 58). و بدین نمازگاه سالهای بسیار نماز عید گذارده اند نمی گنجد. (تاریخ بخارای نرشخی ص 62).
دل جای تو شد حسب ببر زآنکه درین دل
یا زحمت ما گنجد یا نقش خیالت.سنائی.
مرا با عشق تو در دل هوای جان نمی گنجد
مرا یک رخش در میدان دو رستم برنمی تابد.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص592).
موی شکافم به شعر موی شدستم ز غم
لیک نگنجم همی در حرم مقتدا.خاقانی.
چنان ترتیب کرد از سنگ جوئی
که در درزش نمی گنجید موئی.نظامی.
صد خورنده گنجد اندر گرد خوان
دو ریاست جو نگنجد در جهان.مولوی.
جام می هستی شیخ است ای فلیو
کاندرو اندرنگنجد بول دیو.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر دوم ص438).
دلم از تو چون نرنجد که به وهم در نگنجد
که جواب تلخ گوئی تو بدین شکرفشانی.
سعدی (طیبات).
خورشید اگر تو روی نپوشی فرورود
گوید دو آفتاب نگنجد به کشوری.
سعدی (طیبات).
در اوراق سعدی نگنجد ملال
که دارد پس پرده چندین جمال.
سعدی (بوستان).
ده درویش در گلیمی بخسبند و پادشاهی در اقلیمی نگنجد.(1) (گلستان). || مجازاً سزاواری و لیاقت. (چراغ هدایت) (آنندراج). || فراهم آورده شدن. (ناظم الاطباء). جمع شدن. فراهم آمدن :
چو آب و آتش راند سخن به صلح و به جنگ
چگونه گنجدش اندر دو شکر آتش و آب.
مسعودسعد.
|| تصرف کردن و ضبط نمودن جای و محل. || آکنده شدن و پر گشتن. (ناظم الاطباء). || راست آمدن. صدق کردن. درست بودن :
نیاید از تو بخیلی چو از رسول دروغ
دروغ بر تو نگنجد چو بر خدای دوئی.
منوچهری.
هر زنی که در عقد من است یا بعد از این در عقد من خواهد آمد مطلّقه است به سه طلاق به این که رجعت در او نگنجد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص318).
وگرنه نگنجد که در کارزار
گریزد یکی لشکر از یک سوار.نظامی.
- در پوست خود نگنجیدن؛ کنایه از بسیار شاد بودن :
نشسته هر یکی چون دوست با دوست
نمی گنجید کس چون غنچه در پوست.
نظامی.
- درگنجیدن؛ گنجیدن :
چو رشته درکشم از هجو یک جهان شاعر
به یکدگر بردوزم که درنگنجد باد.سوزنی.
نه کفرم ماند در عشقت نه ایمان
که اینجا کفر و ایمان درنگنجد.عطار.
-امثال: به گنجشک گفتند منار به شکمت، گفت چیزی بگو که بگنجد.
مقراض که آلت جدایی است در نامه دوستان نگنجد.؟
یک خانه دو میهمان نگنجد.
کمال خجندی.
(1) - ن ل: ... دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.

گنجیدنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) آنچه بگنجد. آنچه درخور گنجیدن باشد. و رجوع به گنجیدن شود.

گنجیده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) درآمده و داخل شده. در جای نهاده. (ناظم الاطباء). جای گرفته در چیزی. محاط شده. و رجوع به گنجیدن شود.

گنجیفه.

[گَ فَ / فِ] (اِ) نام بازیی است معروف و آن را بحذف تحتانی گنجفه نیز خوانند. (آنندراج). رجوع به گنجفه شود.

گنجین.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان شهرستان هروآباد که در 12 هزارگزی شمال آغ کند و 17هزارگزی راه شوسهء هروآباد به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 297 تن است. آب آن از دو رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنجینه.

[گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) منسوب به گنج. رجوع به گنج شود. || جای گنج. (غیاث اللغات) (آنندراج). خِزینه. خِزانه. (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب). سَهوة. قِیلّد. قَیطون. لُحَیزاء. مِخدَع. مَخزَن. مَفتَح. مِقلاد. (منتهی الارب). مِقلَدَه. (دهار) :
به گنجینه سپارم گنج را باز
بدین شکرانه گردم گنج پرداز.نظامی.
به گنجینهء این دکان تاختم
زر خود برابر برانداختم.نظامی.
تا قدمش بر سر گنجینه بود
صورت شاهیش بر آئینه بود.نظامی.
پریشان کن امروز گنجینه چست
که فردا کلیدش نه در دست تست.
سعدی (بوستان).
|| خزانه. مخزن. انبار. (ناظم الاطباء) :
داشت خنبی چند از روی به گنجینه
که در او برنرسیدی پیل از سینه.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص165).
باغی که بد از برف چو گنجینه نداف
بنگرش چو دیبای محلق شده چون شوش.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص232).
در هفت گنجینه را باز کرد
برسم کیان خلعتی ساز کرد.نظامی.
فقر ظاهر مبین که حافظ را
سینه گنجینهء محبت اوست.حافظ.
|| مجازاً به اطلاق ظرف بر مظروف بمعنی مال کثیر نیز می آید. (غیاث اللغات) (آنندراج). مال بسیار و محصول. (ناظم الاطباء). گنج :
بر آن گنجینه فرهاد آفرین خواند
ز دستش بستد و در پایش افشاند.نظامی.
|| مجازاً خراج. || دفتر کوچکی که در جیب گذارند. || شربت خانه. (ناظم الاطباء). || موزه. متحف. || مخزن کتاب در کتابخانه.(1)(واژه های مصوبهء فرهنگستان). در اصطلاح کتابداری، به جای مخزن کتاب پذیرفته شده و آن مکانی است که کتابها را مطابق ترتیب معینی در آن مرتب نموده چون بخواهند هر یک را به آسانی یافته در دسترس خوانندگان میگذارند. (یادداشت مؤلف).
(1) - Depot.

گنجینه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) ترکان گنجینه گروهی مردمانند [ در حدود ماوراءالنهر ]اندک و اندر کوهی که میان ختلان و چغانیانیه اندر دره ای نشسته اند. و جایی سخت استوار است و این مردمانی اند دزدپیشه، کاروان شکن و شوخ روی و اندران دزدی جوانمردپیشه و ایشان تا سی فرسنگ و چهل فرسنگ از گرد آن ناحیت خویش بروند به دزدی و ایشان با امیر ختلان و آن چغانیان پیوستگی نمایند. (حدود العالم). خوارزمی می نویسد: «الهیاطله جیل من الناس کانت لهم شوکة و کانت لهم بلاد طخارستان و اتراک خلج و کنجینه من بقایاهم». (مفاتیح العلوم چ مصر ص 119).

گنجینه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) (اراضی...) از رستاق (روستا) رودبار قم بوده است. (تاریخ قم ص 136).

گنجینه.

[گَ نَ / نِ] (اِخ) نام دشتی در مازندران. (از ترجمهء سفرنامه مازندران و استرآباد رابینو ص173).

گنجینه.

[گَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 13هزارگزی باختر راه شوسهء اهواز به آبادان واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 300 تن است. آب آن از کارون تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنجینه.

(1) [گَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد که در 15هزارگزی جنوب خاوری بروجرد و 13هزارگزی جنوب واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 380 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).
(1) - در تداول ساکنان ده و مردم بروجرد: گَچّینَه.

گنجینه دار.

[گَ نَ / نِ] (نف مرکب) کسی که محافظ گنجینه است. متصدی خزینه. خزینه دار :
بسی گنجهای گرانمایه برد
به گنجینه داران خسرو سپرد.نظامی.
جواهر به گنجینه داران سپار
ولی راز را(1) خویشتن پاس دار.
سعدی (بوستان).
و رجوع به گنجینه سنج و گنجینه گشای شود.
(1) - ن ل: با.

گنجینه ساختن.

[گَ نَ / نِ تَ] (مص مرکب) گنجینه نهادن. توده کردن. انبار کردن. انباشتن: تقلیف؛ خرما که خسته دورکرده در مشک و آوند درکرده گنجینه سازند. کنبه فی جرابه کنباً؛ گنجینه ساخت آن را در انبان خود. (منتهی الارب).

گنجینه سنج.

[گَ نَ / نِ سَ] (نف مرکب)گنجینه گشای. خزانه دار. گنجینه دار. (ناظم الاطباء). کسی که گنجینه را می سنجد و وزن میکند. که زرها را سنجد و در خزانه نهد :
دگر زآن مجوسان گنجینه سنج
به آتشکده کس نیاکند گنج.نظامی.
گره کرد زآن سان ترازوی گنج
که شد آبله دست گنجینه سنج.
ملا عبدالله هاتفی (از آنندراج).
- ترازوی گنجینه سنج؛ ترازو که بدان زر سنجند و در خزانه نهند :
که چندین ترازوی گنجینه سنج
به یکجای چندان ندیده ست گنج.نظامی.
و رجوع به گنجینه دار و گنجینه گشای شود.

گنجینه کتاب.

[گَ نِ کِ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز که در 3هزارگزی خاور سراسکند و در مسیر راه شوسهء سراسکند به سیاه چمن واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 500 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنجینه گشا.

[گَ نَ / نِ گُ] (نف مرکب)خزانه دار. گنجینه سنج. (ناظم الاطباء). صاحب و مالک گنج. (آنندراج) :
گنجینه گشای این خزینه
سر بازکند ز گنج سینه.
نظامی.
رضوان خدای بر صحابه
گنجینه گشای نه خرابه.
شیخ ابوالفضل فیاض (از آنندراج).
و رجوع به گنجینه سنج شود.

گنچروف.

[گُ چَ رُ] (اِخ)(1) ایوان (1812 - 1891 م.). رمان نویس روسی که در سمبیرسک(2) متولد شد. وی نویسنده رمان اُبلمف(3) است.
(1) - Gontcharov, Ivan.
(2) - Simbirsk.
(3) - Oblomov.

گنچوبه.

[گَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر که در 21 هزارگزی جنوب خاوری هوراند و 26500گزی راه شوسهء اهر به کلیبر واقع شده است. هوای آن معتدل مایل به گرمی مالاریایی و سکنه اش 507 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، پنبه و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. این ده محل سکونت ایل حسنکلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنخ.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دژکان بخش بستک شهرستان لار که در 132000گزی جنوب خاوری بستک و 10000گزی راه شوسهء بستک به لنگه واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 416 تن است. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنخک.

[گَ خَ] (اِخ) قریه ای است دو فرسنگ و نیمی میانهء جنوب و مغرب کاکی (از بلوک دشتستان فارس). (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص214).

گند.

[گَ] (اِ) اوستا گئینتی(1) (بوی متعفن)، پهلوی گند(2)، گندگ(3) (گنده)، هندی باستان گندها(4) (بو، عطر [ خوشبو ] )، افغانی گنده(5)، بلوچی گند(6) (گل [ به کسر اول ] ، فضله)، گندک(7)، گندق(8) (بد، شریر)، پارسی باستان گسته(9) (بدی، تنفرآور)، سریکلی قند(10). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).بوی بد را گویند. (برهان) (غیاث اللغات): غساک؛ گند باشد و فرغند. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص276). بوی ناخوش. عفونت. تعفن. ادفر. دَفر. صَمر. صَمِرَه. عِصار. مَخرة. فُساء. (منتهی الارب): الاخشم؛ آنکه گند و بوی نشنود. (مهذب الاسماء). آنکه بوی و گند نشنود. (تاج المصادر بیهقی).
به جای خشتچه گر شصت نافه بردوزی
هم ایچ کم نشود گند رشت آن بغلت.عماره.
معذور است ار با تو نسازد زنت ای غر
زآن گنددهان تو و زآن بینی فرغند.عماره.
چه سود چون همی ز تو گند آید
گر تو به نام احمد عطاری.ناصرخسرو.
گند است دروغ از او حذر کن
تا پاک شود دهانت از گند.ناصرخسرو.
کز گند فتاده ست به چاه اندر سرگین
وز بوی چنان سوخته شد عود مطرا.
ناصرخسرو.
دانه اندر دام او دانی که چیست
نرم و سخت و خوب و زشت و بوی و گند.
ناصرخسرو.
یک تیز فروداد و یکی گند برآمد.سوزنی.
سیر ارچه هم طویلهء سوسن بود برنگ
غماز رنگ او بود آن بوی گند او.خاقانی.
نقل است که روزی جماعتی از مشایخ نشسته بودند، ابراهیم قصد صحبت ایشان کرد، گفتند: برو که هنوز از تو گند پادشاهی می آید با آن کردار. (تذکرة الاولیاء عطار). بوی عبیر از گند سیر فروماند. (گلستان).
جعل از گلستان ندارد نصیب
ز کناس گند و ز عطار طیب.نزاری.
- گند بغل؛ بوی بد زیر بغل. عرق زیر بغل: دُسُس؛ بوی گند بغل. صُنان. (منتهی الارب) :
نقره اندوده بر درست دغل
عنبرآمیخته به گند بغل.سعدی (هزلیات).
گند بغلش نعوذباللّه
مردار به آفتاب مرداد.سعدی (گلستان).
مشکل بود ای اسیر گمراه
گند بغل و ندیمی شاه.امیرحسینی.
- گند دهن؛ بوی بد دهان. بَخَر. گندگی دهان. (منتهی الارب).
- گند زدن (عامیانه)؛ کاری را بسیار بد انجام دادن. رسوا شدن. و رجوع به گندش را بالا آوردن شود.
- گندش را بالا آوردن (عامیانه)؛ گندش را درآوردن. در انجام دادن کاری افتضاح درآوردن. کاری را بسیار بد انجام دادن. رسوا شدن. و رجوع به گند زدن شود.
- گند کاری بالا آمدن؛ گند کاری درآمدن. بدی آن مشهور شدن. فساد آن آشکار گشتن.
- گند گرفتن؛ بوی بد گرفتن. متعفن شدن.
-امثال: مشکل بود ای اسیر گمراه گند بغل و ندیمی شاه. امیر حسینی.
|| گوگرد باشد و آن را گندک خوانند. (فرهنگ جهانگیری نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه باشد و این مبدل کند است: بیرگند. بیگند. اوزگند.
هرچه بهمش بزنی گندش زیاده می شود.
(1) - Gainti.
(2) - gand.
(3) - gandak.
(4) - gandha.
(5) - ganda.
(6) - gand.
(7) - gandag.
(8) - gandagh.
(9) - gasta.
(10) - ghond.

گند.

[گُ] (اِ) خایه باشد که به عربی خصیه خوانند. (برهان). خایه. (آنندراج). بیضه. تخم. عُنبُل. معرب آن جند و قند است. و رجوع به جند و خایه شود.
- خر نر را از گندش شناسند، نظیر: خر نر را -از خایه شناسند؛ به مزاح، ابله است.
|| سپاه. لشکر. در پهلوی نیز گند آمده به معنی سپاه (و مترادف آن). در کتاب پهلوی کارنامهء اردشیر پاپکان (فصل 7 ص2) آمده: (اردوان) پس از آن سپاه و گند آراست». (مزدیسنا تألیف معین چ1 ص 338). معرب آن جند است، و کلمهء جند در جندیشاپور همین کلمه است. و رجوع به جند و گندآور و جندیشاپور شود. واحدهای بزرگ سپاه را [ در زمان ساسانیان ] گند می گفتند و فرماندهی آنها با گندسالاران بود. تقسیمات کوچکتر را وشت می نامیدند. (ایران در زمان ساسانیان چ2 ص237).
-امثال: اگر لوطی نگوید دنیا به گندم دلش می گندد؛ مرد ناتوان یا ناکوشا اعتقاد به بی اعتباری و بی حاصلی دنیا را مایهء تسلیت عجز و پردهء کاهلی خویش می سازد، نظیر: گربه دستش به گوشت نمی رسد می گوید گوشت بو میکند. (امثال و حکم ص227).
گندم را ول کن تا گندت را ول کنم.

گندآباد.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 11000گزی جنوب خاور مرزبانی و 1000گزی فیروزآباد واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 575 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات، لبنیات، توتون، چغندرقند، پنبه و مختصر میوجات و شغل مردان زراعت و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم، گلیم بافی و راه آن مالرو است. در فصل خشکی از کالیان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندآگین.

[گَ] (اِخ) یکی از دهات سغد که در نیم فرسخی دبوسیه است. (از معجم البلدان).

گندآور.

[گُ وَ] (ص مرکب، اِ مرکب) مرد مردانه. (لغت فرس اسدی). مردم شجاع و دلاور و مردانه را گویند. (برهان) (آنندراج). جنگجو. سلحشور. سلیح شور. جنگاور. کند. کندا. گنداگر. پهلو. رزم آزما. محمّد معین در حواشی برهان قاطع نویسد: این لغت در فرهنگها بصورت «گندآور» آمده است. بعضی فضلای معاصر صورت اخیر را صحیح دانسته اند. نولدکه و هرن و هوبشمان آنرا با کاف تازی از ریشه «کند» بمعنی شجاع نقل کرده اند، ولف نیز در فهرست شاهنامه «کندآور» و «کندآوری» را با کاف تازی آورده است. بنابراین کندآور باید مرکب از: کندا (شجاعت) + ور (پسوند اتصاف) باشد، نه از: کند (شجاع) + آور (آورنده) چه آور در کلمات مرکبه از اسم آید: رزم آور. تناور. دلاور. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل کندآور). بهار معتقد بوده اند که این کلمه از گند به معنی بیضه و بمعنی فحل و کسی که روش مردانه دارد میباشد. (از مزدیسنا چ1 ص338 ج6). و رجوع به سبک شناسی ج3 ص86 شود :
بدو گفت رستم که گرز گران
چو یازد ز بازوی گندآوران.فردوسی.
کجا آن خردمند گندآوران
کجا آن سرافراز جنگی سران.فردوسی.
|| سپهسالار. (برهان) (آنندراج) :
به زاری همی گفت پس پیلتن
که شاها دلیرا سر انجمن
کیانی نژادا شها سرورا
جهان شهریارا و گندآورا.فردوسی.
پذیره شدندش همه مهتران
بزرگان ایران و گندآوران.فردوسی.

گندآور.

[گَ وَ] (نف مرکب) عفونت آور. مولد گند.

گندآوری.

[گُ وَ] (حامص مرکب)سپاهیگری و مردانگی. (از فرهنگ اسدی نخجوانی). دلاوری. جنگجویی. صفت گندآور :
بدان تا ز فرزند من بگذری
بلندی گزینی و گندآوری.فردوسی.
|| سروری. سپهسالاری. امارت. پادشاهی :
بدو گوهر از هر کسی برتری
سزد بر تو شاهی و گندآوری.فردوسی.
همان یاره و تاج و انگشتری
همان طوق و هم تخت گندآوری.فردوسی.

گندآهو.

[] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان بخش آوج شهرستان قزوین که در 21هزارگزی شمال آوج و 6هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 275 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و مختصر باغات و شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی و راه آن به هر طرف مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گندا.

[گَ] (نف) (از: گند (گندیدن) + ا، پسوند فاعلی و صفت مشبهه). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چیزی را گویند که گندیده باشد و از آن بوی ناخوش آید. گندای. (برهان). گندیده و بدبوی. (انجمن آرا) (آنندراج). عَفِن. متعفن. مُنتِن : و گنداتر و رسواتر از آن چیزی که وی همیشه در باطن خویش دارد چیست و حمال وی است. (کیمیای سعادت).
گندا و تیز همچو پیاز و ترش چو(1) دوغ
چون سیر گرم و خشک و چو جغرات(2) سرد و تر.
پوربهای جامی (از جهانگیری و شعوری ج2 ص292).
و رجوع به گندای شود.
- تخم مرغ گندا؛ خایهء تباه و فاسد.
- گندادهن؛ ابخر. (تاج المصادر بیهقی). کسی که دهنش بوی بدهد.
- گندا شدن؛ گنده شدن. بدبو شدن. گندیدن. انتان. (تاج المصادر). الخزانة. التَمَة. (المصادر زوزنی).
- گندا شدن تخم (بیضه)؛ فاسد شدن آن.
-امثال: طعام هرچند لذیذتر گنداتر.
هرچند طعام خوشتر ثفل وی گنداتر و رسواتر. (کیمیای سعادت).
(1) - ن ل: همچو (؟)
(2) - ن ل: چقرات.

گندا.

[گُ] (ص، اِ) فیلسوف و دانا. (از لغت فرس اسدی) :
پیلان ترا رفتن باد است و تن کوه
دندان نهنگ و دل و اندیشه گندا.
عنصری (از لغت فرس).
رجوع به کُندا شود.

گنداب.

[گَ] (اِ مرکب) آب گندیده و بدبوی. (آنندراج). آب ایستادهء گندیده و بدبوی. (ناظم الاطباء). آبی که جل وزغ گرفته باشد. (شعوری ج2 ص292). آب راکد :
بگشت آن همه مرغ و گنداب و نی
ندید از ددان هیچ جز داغ پی.
اسدی (گرشاسب نامه).
به دشت و گل و خار و گنداب و چاه
مکن رزم کافتد به سختی سپاه.
اسدی (گرشاسب نامه).
|| آنجا که آبهای شستشوی و گنده در آن رود: گنداب حمام.

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش ایوانکی شهرستان دماوند که در 18هزارگزی شمال باختر ایوانکی و 6هزارگزی راه شوسه تهران به خراسان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 285 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، انجیر و لبنیات و شغل اهالی زراعت، باغبانی و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی است. ساکنین از طایفهء بوربور و هداوندی هستند که اکثر در تابستان به حدود لار میروند. راه آن مالرو است و از قهوه خانهء کربلائی احمد، سر راه شوسه ماشین میتوان برد. بنای دو امامزاده آن نسبتاً قدیمی است. تپه و آثار ابنیه قدیم نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنداب.

[گَ] (اِخ) (معروف به ابراهیم آباد). دهی است جزء دهستان رزقجان بخش نوبران شهرستان ساوه که در 6هزارگزی باختر نوبران و 3هزارگزی راه عمومی نوبران به همدان واقع شده است. هوای آن سردسیر و سکنه اش 74 تن است. دو رشته قنات دارد. محصول آن غلات، بنشن، مختصر بادام، انگور و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم بافی است. چند خانوار از ایل شاهسون بغدادی در این قریه ساکن هستند. راه آن مالرو است و از طریق نوبران ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج که در 36000گزی خاور قروه و 9000گزی شمال راه شوسهء قروه به همدان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 925 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات، لبنیات و میوجات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و تابستان از طریق ونسه اتومبیل میتوان برد. دو محل به فاصلهء 5000گزی به نام گنداب بالا و پائین مشهور است. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. سکنهء گنداب بالا 600 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 30000گزی الی 33000گزی شمال باختری صحنه و 9000گزی باختر راه شوسهء کرمانشاه به سنقر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 350 تن است. آب آن از رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و توتون و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. دو محل به فاصلهء 3000گزی به گنداب علیا و سفلی مشهور و سکنهء گنداب علیا 200تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج که در 39000گزی شمال خاوری سنندج بین گمه دره و قشلاق جنوب واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 235 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که در 69000گزی شمال باختری کرمانشاه و 5000گزی خاور راه شوسهء سنندج واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 170 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات دیمی و لبنیات و راه آن مالرو است. و از قلعهء شاخانی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش آبدانان شهرستان ایلام که در 24000گزی باختر آبدانان و 1000گزی باختر راه مالرو ایلام واقع شده است. هوای آن گرمسیر و سکنه اش 160 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، روغن، پشم و ذرت و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج که در 29000گزی جنوب پاوه و 18000گزی باختر قلعه جوانرود واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 90 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون، گردو و توت و شغل اهالی زراعت است. دو محل به فاصلهء 1500 گز به گنداب بالا و پائین مشهور و سکنهء بالا 75 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد که در 12هزارگزی خاور اشترینان، کنار راه مالرو ده ترکان به اشترینان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 216 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حشمت آباد بخش دورود شهرستان بروجرد که در 21هزارگزی شمال خاوری دورود و 8هزارگزی شمال راه آهن اهواز واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 152 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گنداب.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پسکوه بخش سوران شهرستان سراوان که در 51000گزی شمال باختر سوران و 5000گزی جنوب راه فرعی خاش به سوران واقع شده و دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان عشق آباد بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که در 24هزارگزی خاور فدیشه واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 269 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنداب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره باشلو از بخش چاپشلو از شهرستان دره گز که در 8هزارگزی جنوب باختری چاپشلو واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 66 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنداب.

[گَ] (اِخ) محلی بر سر راه گلوگاه به شاهرود در مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو متن انگلیسی ص65).

گندابرو.

[گَ رُ] (اِ مرکب) آبرَو. فاضلاب رو.

گنداب رود.

[گَ] (اِخ) نام یکی از رودخانه های مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 24).

گندابه.

[گَ بَ / بِ] (اِ مرکب) گنداب. رجوع به گنداب شود.

گندابه.

[گَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراب دورهء بخش چگنی شهرستان خرم آباد که در 17هزارگزی شمال باختری سراب دوره و 36هزارگزی شمال اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان چادربافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء سادات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گندار.

[گَ رَ] (اِخ)(1) یکی از ایالات ایران در زمان کورش. (ایران باستان تألیف پیرنیا ج1 ص375). این ناحیه در زمان داریوش جزء ایالت هفتم بوده است. (ایضاً ج2 ص1473). گندار را بعضی با صفحه ای در شمال و شرقی کابل تطبیق کرده اند و برخی با کابل و پیشاور کنونی. (ایضاً ج2 ص1453).
(1) - Gandara, Gandares.

گندار.

[گُ] (اِخ)(1) شهری است از حبشه، دارای 22000 تن جمعیت. (اعلام المنجد).
(1) - Gondar.

گندا شدن.

[گَ شُ دَ] (مص مرکب)گندیده شدن. گندیدن. بدبو شدن. عفن و متعفن شدن. اِنتان. اِصنان. (تاج المصادر بیهقی).

گنداشلو.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش زرقان شهرستان شیراز که در 7000گزی شمال زرقان، کنار راه فرعی پل خان به رامجرد واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنهء آن 412 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. اهالی در دو محل بالا و پائین سکونت دارند. سکنهء محل بالائی 231 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گنداله.

[گِ لَ / لِ] (اِ) در تکلم مردم قزوین، خاکهء زغال خیسانده و قالب کرده که در زمستان زیر کرسی سوزانده می شود. (از فرهنگ نظام).

گندامویه.

[گَ یَ / یِ] (اِ مرکب) پرهای زرد و کوچک بچه های طیور. (آنندراج). زَغَب: اِزغاب؛ گندامویه برآوردن. (تاج المصادر بیهقی). || موی نخستین که بالای اندام طفل روید. (آنندراج). موهای کودک تازه زائیده شده. (ناظم الاطباء). زَغَب. || جفت کودک که با آن از مادر زاده شود و آنرا به عربی زغب گویند. (شعوری ج2 ص306). زغب در عربی بمعنی اول و دوم است که ذکر شد و این معنی که شعوری آورده در جای دیگر یافته نشد.

گنداندن.

[گَ دَ] (مص) گندانیدن. تباه کردن. گنده کردن. متعفن کردن. عفن کردن. فاسد کردن :
تنت همچو گیتی است از رنگ و بو
بدو هرچه بدْهی بگنداند او.اسدی.
و رجوع به گندانیدن شود.

گنداننده.

[گَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه چیزی را بگنداند. آنکه چیزی را متعفن سازد. و رجوع به گنداندن و گندانیدن شود.

گندانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) جای سکونت جانوران و محل خواب و آسایش آنها. (آنندراج). || گندنا. (شعوری ج2 ص 306) (ناظم الاطباء). کراث. (ناظم الاطباء). رجوع به گندنا شود. || پیاز کوهی؟ (اشتینگاس). || گربه زباد. (ناظم الاطباء). و رجوع به زباد شود.

گندانیدن.

[گَ دَ] (مص) گنداندن. تباه کردن. فاسد کردن. متعفن کردن. تعفین. و رجوع به گنداندن شود.

گندانیده.

[گَ دَ / دِ] (ن مف) آنچه که گنده شده است. متعفن. و رجوع به گنداندن و گندانیدن شود.

گندای.

[گَ] (نف) هر چیز گندیده که از آن بوی بد برآید. (ناظم الاطباء). رجوع به گندا شود.

گندای.

[گُ] (ص، اِ) فالگو. فالگیر. رمال. (از ناظم الاطباء).

گندایی.

[گَ] (حامص) گنده شدن. عفونت. نَتن. و رجوع به گندا و گندای شود.

گندبو.

[گُ بُ] (اِخ)(1) پادشاه بورگونی، عموی کلوتیلد(2) که در سال 516 م. مرده است.
(1) - Gondebau.
(2) - Clotilde.

گند بیدستر.

[گُ دِ دَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) به معنی خایهء سگ بود، چه گند به معنی خایه و بیدستر حیوانی است آبی شبیه به سگ و معرب آن جندبیدستر باشد. (برهان) (آنندراج). گُندِویدَستر. جُندِ بیدَست. جندبیدستر. جندبادستر. جند قُضاعه. آش بچگان. خَزمیان. خُصیَة البَحر. خایهء سگ آبی. قَسطوره. قَسطوریون. قُندُزِ قوری. جند قندز. قندقیرس. فاجِشه (فاحشه). هَزد گُند. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
(1) - Castoreum.

گندپیر.

[گُ] (اِ مرکب) زال و عجوز، یعنی پیرزن سالخورد. (غیاث) (آنندراج). گنده پیر :گندپیر خوردی بریخت، گفت: مرا نان خشک آرزوست. (از ترجمان البلاغهء رادویانی). و گندپیران به جَو منجمی کنند و فال گیرند و از نیک و بد خبر گویند. (نوروزنامه خیام).رجوع به گنده پیر شود.

گندخور.

[گَ خوَرْ / خُرْ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد که در 30هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه شوسهء ارداک واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 62 تن است و آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گندرکور لوشاتو.

[گُ رُ لُ تُ](1) (اِخ)مرکز بخش مز(2) از ناحیهء کمرسی(3). جمعیت آن 1050 تن است. خانه هایی باستانی از قرن سیزدهم در این جا باقی است.
(1) - Gondrecourt - le Chateau.
(2) - Meuse.
(3) - Commercy.

گندرو.

[گَ دِ] (اِخ) نام وزیر ضحاک. این کلمه در اوستا بصورت گندروه(1) آمده است، در آبان یشت بند 27 از این شخص با صفت زرین پاشنه (زئی ری پاشنم)(2) یاد شده است و در کتب متأخران او را (کندرب زره پاشنه) خوانده اند به معنی (کسی که آب دریا تا پاشنهء او بود). در این قول کلمهء زئیری اوستایی را که بمعنی زرین است با کلمهء دیگر اوستایی زریا(3) که به معنی دریا است اشتباه کرده اند، در شاهنامه نیز گندرو نام وزیر ضحاک است(4) :
چو کشور ز ضحاک بودی تهی
یکی مایه ور بد بسان رهی
که او داشتی گنج و تخت و سرای
شگفتی به دلسوزی کدخدای
ورا کندرو خواندندی به نام
به کندی زدی پیش بیداد گام.
از این بیت برمی آید که فردوسی آنرا با کاف تازی خوانده است. در مجمل التواریخ و القصص نیز در باب العاشر، (اندر عهد ضحاک) آمده:(5) «وکیلش را کندروق گفتندی». کندرو مناسبتی با آب و دریا دارد، در کتب متأخران نیز جای او در میان دریا تصور شده، چنانکه در آبان یشت گرشاسب تمنا می کند که او را در کنار دریای فراخکرت بکشد. در بند 50 از فصل 27 مینوخرد، او (دیوی آپیک کندرو [ دیو آبی کندرو ]) نامیده شده است. (از مزدیسنا تألیف معین چ1 ص48 و 419). در برهان قاطع این کلمه کندرو بر وزن گفتگو و در شمس اللغات کندری به ضم اول آمده که ظاهراً مصحف کندرو است. در التفهیم (چ همایی ص258)نام وزیر ضحاک ارمائیل و در آثار الباقیه بیرونی (به نقل همایی در حاشیهء ص258) از مائیل آمده است.
(1) - Gandareva.
(2) - Zairi-pachnem.
(3) - Zraya. (4) - چون ضحاک (آژی دهاک) از نژاد سامی تصور شده و در این داستان نیروی گنج و تخت خود را به گندرو می سپرد، ظاهراً باید او نیز نزد راویان داستانهای ملی از نژاد بیگانه (انیران) تصور شود و از این جهت با روایت اوستا نزدیک است.
(5) - ص 89 .

گندروم.

[گَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیلاب بخش اندیمشک شهرستان دزفول که در 62هزارگزی شمال خاوری اندیمشک و 3هزارگزی جنوب راه آهن تهران به اهواز واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء عشایر لر می باشند. (از فرهنگ جغرافیایی ج6).

گندزدا.

[گَ زَ / زِ / زُ] (نف مرکب)ضدعفونی کننده.(1) (واژه های مصوبهء فرهنگستان).
(1) - Desinfeteur.

گندزدایی.

[گَ زَ / زِ / زُ] (حامص مرکب) ضدعفونی کردن.(1) (واژه های مصوبه فرهنگستان).
(1) - Desinfection.

گند زدودن.

[گَ زَ / زِ / زُ دو دَ] (مص مرکب) گندزدایی کردن. ضدعفونی کردن.

گندزدوده.

[گَ زَ / زِ / زُ دو دَ / دِ] (ن مف مرکب) ضدعفونی شده(1). (واژه های مصوبه فرهنگستان).
(1) - Desinfecte.

گندزگ.

[گَ زَ] (اِخ) تلفظ ارمنی و سریانی گنجه (نام شهر). (از مزدیسنا چ1 ص203). رجوع به گنجه شود.

گندزلو.

[گُ دِ زُ] (اِخ) از ایلات مخصوص شوشتر و یورت آنها از بند داود تا شوشتر و از آنجا تا نزدیک کوهانک و اطراف رود دزفول میباشد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 92). و رجوع به مدخل بعد شود.

گندزلو.

[گَ دَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شوشتر. این دهستان در جنوب خاوری شوشتر و جنوب دهستان عقیلی و شمال دهستان خران واقع شده است. هوای آن گرم و مالاریایی است. آب آن از کارون و چشمه تأمین میشود. محصول قرای غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از 15 قریهء بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2500 تن است. قرای مهم آن عبارتند از بهبودداری (دارای 600 تن جمعیت) و درخزینه (دارای 500 تن). ساکنین از طایفهء بختیاری گندزلو هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). رجوع به مدخل بالا شود.

گندژ.

[گَ دِ] (اِخ) مخفف گنگ دژ است و آن قلعه ای بود که ضحاک در شهر بابل ساخته بود و آن را بهشت گنگ نام نهاده بود و در آن قلعه جادوگران و ساحران بسیار بودند و اکنون خراب است و بجز تلی باقی نمانده و بر سر آن تل چاهی است بسیار عمیق. گویند هاروت و ماروت در آن چاه محبوس اند. (برهان). || مخفف کهن دژ است، یعنی قلعه کهنهء قدیم و نام شهری بوده تختگاه افراسیاب که آن را بتکن و پای کنت می نامیده اند. و اکنون به چین مشهور است. (انجمن آرا) (آنندراج).

گندسالار.

[گُ] (اِ مرکب) فرمانده واحدهای سپاه (یا: گند) در زمان ساسانیان. (از ایران در زمان ساسانیان چ2 ص237).

گند سگ.

[گُ دِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) تفسیر خصی الکلب است و آن بیخی باشد، مانند خصیة الکلب و هر زوجی بر هم چسبیده یکی بزرگ و دیگری کوچک، اگر مرد بزرگ آنرا بخورد و با زن جماع کند فرزند نرینه آرد و اگر زن کوچک آنرا خورد مادینه. خشک آن قطع شهوت کند و تر آن مقوی باه باشد و عربان آنرا قاتل اخیه گویند بواسطهء آنکه آنها دو بیخ اند مانند دو زیتون بر هم چسبیده که یک سال یکی فربه و دیگری لاغر میشود و سال دیگر آنکه فربه بود لاغر و آنکه لاغر بود فربه میگردد. (برهان) (آنندراج). دارویی شبیه به گند روباه که اکنون به سعلب معروف است و به تازی خصیة الثعلب نامند. (ناظم الاطباء). خصی الذئب. ثعلب. خصیة الثعلب. سحلب. بوزیدان. مستعجله. عروق بیض. شاطریون.
(1) - Orchis.

گندش.

[گَ دِ] (اِ) گندش و گندک، گوگرد. ظاهراً هندی است. (فرهنگ رشیدی). گوگرد را گویند و آن دو قسم میشود: احمر و ابیض. گوگرد احمر یک جزو از اجزای اکسیر است و گوگرد ابیض یک جزو از اجزای باروت. (برهان) (آنندراج). رجوع به گند و گندک و گوگرد شود. در الفاظ الادویه گندهگ بمعنی گوگرد آمده و هندی دانسته شده است. رجوع به گندهگ شود.

گند شاپور.

[گُ دِ] (اِخ) رجوع به گندیشاپور و جندیشاپور و جندیسابور شود.

گندشک.

[گُ دِ] (اِ) در گناباد خراسان، تکه های پنبهء بزرگ که از آنها نوال (به همین کلمه مراجعه کنید) تقریباً به اندازهء یک من درست میکنند. رجوع به گندک شود.

گندشلو سرچشمه.

[گُ دُ سَ چَ مَ / مِ](اِخ) هفت فرسخ میانهء شمال و مغرب شیراز است [ از دهات بلوک شیراز ] . (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص194).

گندشلو کوسه.

[گُ دُ سَ / سِ] (اِخ)هفت فرسخ بیشتر میانهء شمال و مغرب شیراز است [ از دهات بلوک حومهء شیراز ] . (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 194).

گندفر.

[گُ دُ فَ] (اِخ)(1) در قرن اول ق. م. یک شعبه از اشکانیان جانشین سلسلهء سک های سکستان شدند و گندفارس یا گوندفر که از حدود سال بیستم م. به بعد سلطنت یافت از پادشاهان مقتدر این سلسله بود و ظاهراً شانه از زیر بار اطاعت اشکانیان خالی کرد. سکه هایی به نام این شهریار در سیستان و هرات و قندهار و حتی در پنجاب پیدا شده است. بنابر کتاب اعمال سن توماس(2)گویا این مبلغ مسیحی در عهد سلطنت گوندفارس به هندوستان سفر کرده است.(3)(ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی چ2 ص 43 به بعد). و رجوع به ایران باستان پیرنیا ج3 ص 2263 و رجوع به گوندفر شود.
(1) - Gondophare, Gundofarr, Gondophares.
(2) - وی یکی از حواریون مسیح بوده است. (ایران باستان پیرنیا ج3 ص2263).
(3) - وی در سال 29 میلادی به هند رفته است. (ایضاً، ایران باستان ج3 ص 2263).

گندقاضی.

[گُ] (اِخ) قریه ای است در شش فرسنگی مشرقی بشکان [ از ناحیهء دشتی فارس ] . (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص 213).

گندک.

[گَ دَ] (اِ) گوگرد. (برهان) (آنندراج). ظاهراً این کلمه هندی است. (رشیدی). رجوع به گندش و گوگرد شود. در الفاظ الادویه گندهک به معنی گوگرد آمده و هندی دانسته شده است. رجوع به همین کلمه شود. || باروت. (برهان) (آنندراج). رجوع به باروت شود.

گندک.

[گُ دَ] (اِ) در لغت فرس اسدی چ اقبال در حاشیه ص439 ذیل واژه غوزه آمده: گوزهء پنبه باشد و گندک نیز گویند و به تازی جوزی خوانند. در قم گندل به این معنی است. و رجوع به گندشک شود.

گندک.

[گَ دَ] (اِخ) قریه ای است در چهار فرسنگ و نیمی میانهء جنوب و مشرق رام هرمز [ در فارس ] . (از فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص216).

گندکان.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند که در 41 هزارگزی جنوب درمیان بر سر راه شوسهء بیرجند به درح واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 1021 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. در این ده طوایف بهلولی، حیدری، جعفر حقدادی سکنی دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گندک محله.

[گَ دَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) یکی از دهات هزارجریب مازندران است. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص166).

گندک ملا.

[گُ دَ مُلْ لا] (اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه که در 17500 گزی جنوب خاوری هشتیان و 1500 گزی باختر راه ارابه رو سرو واقع شده است. هوای آن سرد سالم و سکنهء آن 153 تن است. آب آن از رود سرو چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ج4).

گندکی.

[گَ دَ] (اِخ) یکی از انهار هند. (ماللهند بیرونی ص 129).

گندگی.

[گَ دَ / دِ] (حامص) عفونت و بوی ناخوش. (آنندراج). نَتْن. نَتانت. نُتونت. تعفن. بدبوئی. گندائی : و شهری که نامش آب گنده باشد صفت ناخوشی و گندگی هست. (فارسنامهء ابن البلخی چ تهران ص122).
بنده با افکندگی مشاطهء جاه شه است
سیر با آن گندگی هم ناقد مشک ختاست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 87).

گندگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) (از: گنده + ی) قطر. سطبرا. سطبری. ثِخَن. کلفتی. درشتی. زفتی. غِلَظ. غِلظه. غِلاظه: استغلاظ؛ ناخریدن جامه را به سبب درشتی و گندگی. (منتهی الارب). || خشونت. ناهمواری. || در تداول عوام، بزرگی. درشتی حجم: آدم به این گندگی. (برهان).

گندگیاه.

[گَ] (اِ مرکب)(1) به معنی خرس گیاه است. گویند شقاقل بیخ گندگیاه است و خرس آن را به غایت دوست میدارد. (برهان) (آنندراج). خرس گیاه. (الفاظ الادویه) (جهانگیری) (شعوری ج2 ص 292). رجوع به خرس گیاه و شقاقل شود. || و بعضی گویند کرفس صحرایی است. (برهان).
(1) - Acer insigne.

گندل.

[گَ دَ] (اِ) گیاهی است که در چهارمحال و بختیاری برای رنگ کردن پشم قالی از آن رنگهای مختلف گیرند. (یادداشت مؤلف).

گندلاش.

[گَ] (اِ مرکب) نوعی از رستنی است که بوی ناخوش دارد. (آنندراج). آن را در گیلان پلت(1)، بلس(2) و وسیاه پلت، در کوهپایهء گیلان پلاس(3)، در آستارا گندلاش(4)، در طوالش بستام(5)، بسکم(6) و بسکام(7) و در مازندران و گرگان افرا میخوانند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص206). رجوع به پلت شود. || بیضه گَنده شده و متعفن. (آنندراج). تخم مرغ گندیده. (ناظم الاطباء).
(1) - palat.
(2) - balas.
(3) - polas.
(4) - gondelash.
(5) - bostam.
(6) - boscom.
(7) - boscam.

گندل تپه.

[گُ دُ تَپْ پَ] (اِخ) نام تپه ای میان راه استرآباد به رادکان. (از ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص138 و متن انگلیسی همان کتاب ص101).

گندلک.

[گَ دَ لَ] (اِخ) نام محلی است در هزارجریب. (متن انگلیسی سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص 124 و ترجمهء همان کتاب ص 167).

گندل گیران.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد که در 14 هزارگزی جنوب خاوری اشترینان کنار راه مالرو ترکان به اشترینان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 664 تن است. آب آن از رودخانه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گندل گیلان.

[گَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد که در 6 هزارگزی شمال باختری بروجرد و 4500 گزی شمال شوسهء بروجرد واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 713 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گندله.

[گُ دُ لَ / لِ] (ص) در تداول عوام، گرد و مدور و گلوله شده.
- دوستیش (دوستی کسی) گندله شدن؛ به مزاح، محبت نمودن. اظهار محبت کردن.
- گندله کردن؛ گرد کردن. مدور کردن چنانکه خمیری را.

گندله مندله.

[گُ دُ لَ / لِ مُ دُ لَ / لِ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عوام، گرد و چاق. چاق و چله. گرد و غنبلی.(1)
(1) - Dodu-e.

گندلی.

[گُ دُ / دِ] (ص) چیز گرد مانند گلوله. (فرهنگ نظام). صحیح گندله است. رجوع به گندله شود.

گندم.

[گَ دُ] (اِ) پهلوی و پازند گنتم(1)، معربش جندم(2) (در: جوزجندم)، کردی گَنم(3)، افغانی قنوم(4)، وخی قیدیم(5)، سنگلیچی و منجی غندم(6)، سریکلی ژندم، ژندوم(7)، شغنی ژیندم(8)، یودغا قدوم(9)، بلوچی گندیم(10)، و رجوع شود به هوبشمان. گیلکی، فریزندی، یرنی و نطنزی گندم(11)، در دیه های گیلان گندم(12)، سمنانی گوندوم(13)، سنگسری گنوم(14)، سرخه یی گونم(15)، لاسگردی گندم(16)، شهمیرزادی گندوم(17). گیاهی است از تیرهء غلات، یکساله، با ساقهء نازک بندبند و توخالی. برگهای بی دمبرگ ولی نیام دار آن ساقه را در محل گره ها میپوشاند. گل گندم از سنبله هایی تشکیل یافته که شامل سنبله های کوچکتر می باشند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). معروف، و دل چاک از صفات اوست. (آنندراج). اَسْمَران. سَمْراء. (منتهی الارب). امّالطعام. (آنندراج). بُرّ. بَغیث. گندم و گندم مخلوط به جو. تُربیَّه. حِنطه. طَعام. فوم. قَمح. مُغثَمَر. گندم ناصاف و نابیخته. نَضم. گندم گرد و پر. نَصیل. گندم صاف. (منتهی الارب). اقسام مختلف گندم که بطورکلی در ایران زراعت میشود عبارت است از: گندم ساتی ووم(18)، تریتیکوم،(19) پوالوس(20) یا گلابرس(21)، موتی کوس(22) و اریس تس(23). غالباً در ایران گندم را بطور مخلوط میکارند. گندم خوشه سفید، گندم قرمز، سیاه، سخت یا نرم بدون هیچ رعایتی نه از نظر مقاومت با حشرات و نه از حیث نتیجه و حاصل آن نسبت به منطقه ای که کاشته میشود، بطورکلی گندم را در پاییز میکارند و کود به آن نمیدهند، در جلگه ها آن را آبیاری میکنند و در تپّه ها و دامنه هایی که در پای کوه ها واقع شده است بطور دیم زراعت میشود که حاصل آن معمولاً کمتر از نوع قبلی است. در سالهائی که باران کمتر میبارد، گندم دیم خوب به عمل نمی آید. گندم را در بهار نیز میکارند و نام آن را گندم بهاره میگذارند. اگر خشکسالی و آفت نباشد برداشت حاصل گندم بطور متوسط در هر جریب از چهل وپنج تا پنجاه من است و تقریباً هر تخم آن هفت تا هشت تخم میدهد. بعضی نواحی ایران از این قاعده مستثنی است مانند اراضی سیستان و خوزستان که در این نواحی هر تخمی هفتاد تا هشتاد تخم میدهد. آفات گندم عبارت است از: زنگ، سن و ملخ که گندم را به کلی نابود میسازد. (از جغرافیای اقتصادی کیهان صص 89 - 92). گندم معمولی (تریتیکوم وولگاره)(24). ساقه اش توخالی و دانه هایش برهنه است. رقمهای مختلف آن از روی طول سنبلچه و پرپشتی آنها و ریش و رنگ گل برگ (سفید و قرمز) و رنگ دانه (سفید، نخودی، قهوه ای، قرمز) تشخیص داده میشود. رقمهای معروف گندم معمولی عبارتند از کله گنده(25) و گندم پروانه(26) و گندم بردو(27) و گندم شیشه(28) که زودرس است و از سرما عاجز نیست لیکن محصولش نسبتاً کم و بالای ساقه اش توپر است. دانه هایش مانند شیشه شکننده است و عموماً زرد و گاهی هم بنفش رنگ میباشد و جزء گندمهای ریشدار است. گندم غلافی برخلاف گندم معمولی دارای جلد یا غلاف میباشد و به آسانی از غلاف خود بیرون نمی آید. گندمهای معروف ایران که از جنس گندم معمولی میباشد عبارتند از ساری بوغذای تبریز که نسبتاً زودرس است، گندم قرقلچک که نه زودرس و نه دیررس میباشد و گندم خرقانی و کوسه و فراهان و حنایی که دیررس میباشد. نقاط مهم گندم خیز ایران عبارتند از آذربایجان، خراسان، طهران، همدان، عراق، فارس، اصفهان و کرمانشاهان.
شرایط نمو گندم: گندم در نقاطی خوب نمو میکند که لااقل حرارت متوسط سالیانهء آنها 75 و 3 درجه و حرارت متوسط تابستانشان 14 درجهء سانتیگراد باشد. گندم بهاره تمام مراحل نشو و نمای خود را در بهار و تابستان طی می نمایند درصورتی که گندم پائیزه یک مرحله عمر خود را در پائیز طی کرده است. هرگاه گندم پائیزه را در بهار بکارند سبز میشود، لیکن نموّش کامل نشده محصول نمیدهد. بالعکس اگر گندم بهاره را پائیز بکارند با سرمای زمستان مقاومت نکرده منهدم میشود لیکن گندم رقمهایی هم دارد که پائیزه - بهاره هستند یعنی هم میتوان بذر آن را در پاییز و هم در بهار کاشت محصول هر دو خوب و یکسان است. در جلگه یعنی نقاطی که بهار زود گرم میشود و تابستان خیلی گرم و کم باران است و در اراضی سبک شنی گرم، گندم زودتر از معمول میرسد درصورتی که در نواحی مرطوب سواحل دریا یا نقاط سردسیر کوهستانی و در اراضی سنگین رسی محصول گندم دیرتر به دست می آید. هرگاه بذر گندم وقتی سبز شود که هوا سرد باشد (8 درجه سانتیگراد)، بعدها در برابر سرما مقاومت خواهد کرد و بالعکس اگر موقع سبز شدن آن هوا گرم باشد (18 درجه) در مقابل سرما مقاومتش کمتر خواهد بود. سرمای اواخر بهار نمو گندم را به تأخیر می اندازد و اگر در این موقع هوا مرطوب و مه دار بشود آفت زنگ و گرده به گندم میزند. زمین گندم، زمین رسی و رسی شنی است که سیاه خاک داشته باشد. اراضی باطلاقی و شن سبک به درد زراعت گندم نمیخورد.
گردش زراعتی: بعد از آیش، گندم خوب میروید مخصوصاً در نواحی خشک زیرا زمین آیش بیشتر از زمین کاشته رطوبت در خود نگاه میدارد. علاوه بر این میتوان قبل از گندم در مزرعه منداب، شلغم روغنی، باقلا، ماش، توتون و شاهدانه کاشت. بعد از برداشت محصول شبدر و ذرت سبز علوفه ای هم ممکن است به زراعت گندم مبادرت کرد لیکن در زمین کتان زراعت گندم چندان مناسب نیست و بدترین گردش زراعتی گندم زراعت گندم بعد از گندم یا سایر نباتات غله ای قبل یا بعد از آن است.
تهیهء زمین: زمین گندم باید فاقد علف هرز باشد و قبل از کشت بذر باید آخرین شخم را به زمین زد. بعد از برداشت محصول شلغم روغنی و منداب وقت کافی برای شخم مکرر سطحی و عمیق هست درصورتی که زمین شبدر پرعلف باشد چند شخم به زمین میزنند لیکن اگر پوک و کم علف باشد یک شخم کافی است. بعد از برداشت محصول علوفه ای سبز، اگر وقت باشد دو تخم و اگر نباشد یک تخم به زمین زده بعد به کشت بذر گندم اقدام مینمایند، هرگاه گندم را پس از درو نباتات وجینی بکارند یک شخم کافی است بعد از چغندر و سایر نباتات ریشه بلند، شخم سطحی میزنند لیکن بعد از نباتات ریشه کوتاه شخم عمیق باید زد. عموماً به زراعتهای قبل از گندم کود میدهند و گندم از پوسیدهء آنها استفاده میکند.
بذر گندم: دانه هایی که برای بذر انتخاب میشود باید سنگین باشد. گندم بذر را بهتر آن است که مطابق معمول بکوبند نه به وسیلهء ماشین خرمنکوب زیرا ماشین به گندم خراش میدهد و بعضی از دانه ها را میشکند. قسمتی که شکسته به کار بذر نمیخورد چون سبز نمیکند و قسمتی که خراش خورده، اگر ضدعفونی بذر لازم شود، به واسطهء نفوذ دوا فاسد میشود. بذرکاری پاییزه باید زود شروع شود زیرا گندم پاییزه که 10 تا 12 روز پس از کشت سبز میشود باید قبل از شروع سرما جوانه بزند و یک مرحلهء عمر خود را طی کند. جوانه زدن و نمو گندم در حرارت متوسط 9 درجه و سبز شدن بذر آن در 5 درجه متوقف میگردد. علاوه بر این بذری که زود کاشته شود (هراکش) از سرمای زمستان ایمن بوده و محصولش هم زیاد خواهد شد. بذر بهاره را هم باید حتی الامکان هراکش کاشت. مقدار بذری که برای پاییزکاری و بهاره کاری به طور دست پاش و با ماشین بذرافشان جهت هر یک هکتار زمین (ده هزار متر مربع) لازم است از این قرار است:
بذر، دست پاش، با ماشین بذرافشان گندم پاییزه، 160 - 130 کیلوگرام، 115 - 150 کیلوگرام.
گندم بهاره، 170 - 230 کیلوگرام، 150 - 180 کیلوگرام. درصورتی که زمین نمناک باشد بذر گندم را 4 سانتیمتر ولی در اراضی سبک که نسبتاً خشک است 5 تا 6 سانتیمتر زیر خاک میکنند. فاصلهء دو ردیف را در کشت با ماشین در حدود 15 سانتیمتر میگیرند. در نواحی خشک و دیم فاصله را زیادتر میگیرند. بذر دست پاش را درصورتی که زمین مرطوب باشد با دندانه زیر خاک میکنند و در اراضی خشک با گاوآهن بذر.
پرستاری گندم: در زمستان بر اثر یخ زدن و سرد و گرم شدن زمین مقداری از گندمها ریشه کن میشود. باد هم به این مسأله کمک میکند. بنابراین در بهار باید همین که مزرعه گاو آمد به زمین غلطک بزند تا علاوه بر جابه جا کردن و خاک دادن به ریشه های مزبور سلهء زمین هم بشکند. خوابیدگی گندمها هم به زودی مرتفع شده دوباره به حالت اول برمیگردد. درصورتی که بر اثر کثرت بذر و پرپشتی حاصل و وزش باد یا فشار رگبار گندم بخوابد و دیگر بلند نشود میتوان قبل از زمستان یا در میان زمستان یا اوایل بهار وقتی که هوا خشک است مزرعه را سرچر کرد یعنی گلهء گوسفند را در آن رها کرده با سرعت تمام آن را راند تا گوسفندان گندم را از ته نکنند. در بهار به جای سرچر ممکن است سر حاصل را (درصورتی که گندم 30 سانتیمتر ارتفاع داشته باشد) با داسقاله یا داس زد و اگر ارتفاع آنها 15 سانتیمتر باشد با ماشین علف دروکن یک دسته سر آنها را زد و یا آنکه به وسیلهء دندانه های بران گندم را تنک کرد. هرگاه گندم پاییزه از زمستان قوی و سالم نرهد باید کود طویلهء پوسیده به آن داد و روی آن دندانه زد تا پاجوش بزند.
آفات گندم: آفات قارچی گندم عبارتند از زنگ، سیاهک، سیاه دانه، گرده و آفات حیوانیش موش صحرایی، سوسک طلایی، کرم چغندر، سوسک غله، زنبور غله، مگس گل، غنج خاکستری، شتهء برگ، پاحبابیها، سن و ملخ...
آبیاری: آبیاری گندم البته بسته به محل و آب و هوا و جنس زمین و نوع گندم است لیکن بطورکلی میتوان گفت که گندم آبی را 3 تا 6 مرتبه یا بیشتر آب میدهند. اولین آب را که در پاییز قبل از شروع زمستان میدهند خاک آب گویند. اول بهار هم درصورتی که زمین خشک باشد یک آب بهاره داده میشود. در موقع گل هم آبی موسوم به گل آب به زراعت میدهند. در وقت دانه بستن آب دیگری معروف به دانه آب و برای آخرین دفعه مرگ آب داده میشود.
درو: هر وقت دانه های سنبل بست و سفت شد موقع درو رسیده است. در ایران محصول خوب است وقتی یک تخم 8 تا 10 تخم بدهد. کمتر از آن متوسط و بیشتر از آن خیلی عالی است بنابراین اگر به طور متوسط در هر جریبی 50 من بذر بکارند و پنج خروار از آن محصول بردارند کاملاً راضی هستند. در اروپا از یک هکتار زمین لااقل 780 تا 1000 و به طور متوسط 1300 تا 1800 و اکثر از 1950 تا 4800 کیلوگرام محصول گندم برمیدارند یعنی به طورکلی اقل محصول (در زمینهای پست نامرغوب) دو خروار و نیم و اکثر محصول 16 خروار است. محصول کاه یک جریب از 1800 تا 3000 و 8000 کیلوگرام است. به طورکلی باید در نواحی خشک برای صد کیلوگرام دانه دویست کیلوگرام کاه و کلش حساب کرد و در نواحی مرطوب حتی 250 تا 330 کیلوگرم است. گندم بهاره محصولش کمتر و متغیرتر از گندم پائیزه است به طوری که محصول گندم بهاره یک هکتار زمین 700 تا 1000 و 2500 کیلوگرام (حداقل 2 خروار و سی من، حداکثر 8 خروار و سی من) و محصول کاه آن 1000 تا 2000 و 4000 کیلوگرام میباشد. (از فرهنگ روستایی تقی بهرامی صص 1040 - 1043). و رجوع به ذیل گندمیان و گیاه شناسی گل گلاب صص 292 - 294 شود :
از تو دارم هر چه در خانه خنور
وز تو دارم نیز گندم در کنور.رودکی.
زمانی بدین داس گندم درو
بکن پاک پالیزم از خاک [ خار و؟ ] خو.
اسدی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
به دانهء گندم اندر چیست کو مر خاک و سرگین را
چنین کرده ست کو را کس همی زین دو نپندارد.
ناصرخسرو.
تو آن گندم نمای جوفروشی
که در گندم جو پوسیده پوشی.نظامی.
باآنکه خداوند رحیم است و کریم
گندم ندهد بار چو جو می کاری.مولوی.
- جوگندم؛ جوی که به گندم شباهت دارد، و ابوریحان نویسد: خندروس به نزدیک اطبا گندم رومی را گویند و در لغت سلت را خندروس گویند و معنی سلت به پارسی جوگندم باشد یعنی جوی که به گندم شباهت دارد. (از هرمزدنامهء پورداود ص143 حاشیهء1).
- دیوگندم.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- گل گندم.؛ رجوع به همین کلمه شود.
- گندم آب، گندم او؛ در چهارمحال اصفهان، مقداری گندم که در آب ریخته و پس از یکی دو روز آب آن را چون غذا یا دوا به بیمار دهند. (یادداشت مؤلف). در حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله نوشته شده است، صافی گندم که جزو بدن میشود : و اگر بیمار از ماءالعسل نفور باشد و یا اگر اسهال از حد میگذرد به عوض ماءالعسل کشکاب یا گندم آب باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
معدهء خر که کشد در اجتذاب
معدهء مردم جذوب گندم آب.مولوی.
- گندم آرد؛ گندمی که آن را به صورت آرد درمی آورند.
- گندم او.؛ رجوع به گندم آب شود.
- گندم بَرج؛ در اصطلاح اهل چهارمحال، گندم خرددانهء مایل به سرخی کم بها. (یادداشت مؤلف).
- گندم برشته؛ گندم بودادهء بر تاوه تفته بی روغن و آب: مثل گندم برشتهء؛ سخت بی تاب، سخت متأثر و متألم و با خشم و غضب، مرادف: مثل اسفند بر آتش.
- گندم خوردن؛ بی فرمانی کردن.(29)
- || خوار گشتن.
- || بیرون شدن.
- || فریب خوردن. (مؤید الفضلاء).
- گندم دراز چگل؛ نوعی گندم که ریشه های سنبلش از گندمهای دیگر درازتر است.
- گندم دیوانه؛ یک نوع دانهء معروف به تلخ دانه که تلخک نیز گویند. (ناظم الاطباء). دَنَقة. دَوسَر. زِنّ. سُعّ. سَعیع. سِنف. شالَم. شَولَم. شَیلَم. (منتهی الارب).
- گندم رومی؛ خندروس. رجوع به همین کلمه شود.
- گندم سیاه؛ قره باش. نوعی گندم که در نقاط مرطوب میروید و دانه های آن دارای نشاستهء زیاد است و در ممالکی که گندم به عمل نمی آید آن را به جای گندم آرد مصرف میکنند. (از گیاه شناسی حسین گل گلاب ص 272). گندم سیاه(30) از فامیل پولی گوناسه(31) و اصلش از منچوری است. دانهء گندم سیاه معمولی سیاه است لیکن رقمی هم دارد که رنگش خاکستری می باشد. از گندم سیاه آرد، الکل و غذاهای آردی تهیه میشود و دانهء آن را به مرغان پرواری میدهند. گندم سیاه در اراضی شنی و رسی به خوبی میروید لیکن اراضی آهکی برای زراعت این نبات مناسب نیست. در گردش زراعتی هم بعد از هر زراعتی میتوان این نبات را کاشت، در نقاط گرمسیری میتوان پس از شخم کاه بن به کشت گندم سیاه پرداخت. هرگاه به طور دست پاش بکارند 70 الی 100 و چنانچه با ماشین کاشته شود 40 الی 20 کیلوگرام بذر برای هر جریبی لازم است 5 الی 8 روز پس از کاشت دو برگ دانه سبز میشود. سرما زود به نبات گندم سیاه لطمه وارد میسازد. پس از آنکه بذر کاشته شد رطوبت زیادی لازم ندارد. بیشتر آب مورد احتیاج آن از موقعی است که سومین برگش درآمده تا کمی قبل از گل کردن آن. از این به بعد هم به آب چندان احتیاجی ندارد. بیشتر آفاتی که در غلات پیدا میشود در زراعت این نبات هم دیده میشود، مانند سیاهک، زنگ، سوسک طلایی و غیره. پس از آنکه اکثر دانه های گندم سیاه قهوه ای تند شدند بدون ملاحظهء اینکه هنوز مقداری گل به بوته های آن باشد باید عمل درو را شروع کرد. محصول دانهء آن در حدود 1100 و محصول کاه آن 1000 تا 3500 کیلوگرام است. (از فرهنگ روستائی ص 1044).
- گندم سینه؛ شکافته سینه:
هرکه به یک جو خلاف سینهء او جست
باد به تیغ زمانه گندم سینه.سوزنی.
- گندم کرمانی؛ رشته فرنگی که ورمیسل گویند. (ناظم الاطباء).
- گندمکه؛ گندم مکه. رجوع به همین کلمه شود.
- گندم مصری؛ بلال. ذرت. گندم مکه. رجوع به گندم مکه و ذرت شود.
- گندم مکه؛ صنفی از حبوب شبیه به گندم است. نان آن شیرین تر از گندم و طعام اهل صفا است و بسیار از آن خورند، و آن را به عربی عَلَس گویند. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج). گندمکه. گندم مکی. گندم مصری. ذرت. بلال. مؤلف هرمزد آرد: در گیلان ذرت را باباگندم گویند، همچنین مکابج (= برنج مکه) خوانند. در آذربایجان «ذرت» را مکه نامند. در تحفهء حکیم مؤمن آمده: «ذرهء مکه خندروس است». در مخزن الادویه که در هند نوشته شده گوید: «خندروس و آن را خالادن و به فارسی دزهء مکه و به عربی حنطهء رومیه و در تنکابن گندم مکه و به هندی جوار نامند». شک نیست که مکه و مکا در لهجهء آذربایجانی و گیلکی همان «مکه» است که در تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه یاد گردیده است. در منتهی الارب آمده: «علس و نوعی از گندم دوگانه در یک غلاف و آن گندم صنعاست و گندم مکه نیز گویند». در برخی از فرهنگهای فارسی گندم مکه یاد شده و عربی آن علس دانسته شده که یک گونه گندم است. مکه ندانستم چه لغتی است، در زبانهای هند هم ریشه و بن آن دانسته نشده است. در بسیاری از زبانهای رایج کنونی هندوستان چنانکه در هندی و بنگالی و مراتی و تامیل(32)و تلوگو(33) (دو زبان در اویدی در جنوب) مکه(34)و مکای(35) و مکی(36) و موکه(37) و مکه(38) گویند... (پورداود هرمزدنامه ص142 و 143 مقالهء ذرت).
- گندمی رنگ؛ به رنگ گندم. سیاه چهره:
بر آن گونهء گندمی رنگ او
چو مشک سیه خال جوسنگ او.نظامی.
- گوزگندم؛ جوزجندم. رجوع به همین کلمه شود.
- امثال:از مکافات عمل غافل مشو
گندم از گندم بروید جو ز جو.
مولوی (از امثال و حکم ج3 ص1326).
نظیر:
ما را صنما همی بدی پیش آری
از ما تو چرا امید نیکی داری
رو رو جانا همی غلط پنداری
گندم نتوان درود چون جو کاری.
(قابوسنامه، از امثال وحکم ج3 ص1327).
آن قدر با تن مدارا کن که جان صافی شود
گندمت را پاک کردی پای بر غربال زن.
صائب (از امثال و حکم ج3 ص1326).
گندمت چون آرد شد در آسیا لنگر مکن.
صائب (از امثال و حکم ج3 ص1326).
گندم خوردیم از بهشت بیرونمان کردند؛ به طنز، گناهی را مرتکب نشده ام تا مستوجب عتاب یا پنداشتی باشم.
خدایگانا گندم نخورده چون آدم
برون فتادم ناگه ز روضهء رضوان.
سیدحسن غزنوی (از امثال و حکم ج3 ص1326).
گندم که سه پایه بست اندر تا پوست؛ بعد از سه شاخ شدن ریشه کمتر آفت و آسیبی به گندم رسد. (امثال و حکم ج3 ص 1326).
گندم نما و جوفروش، نظیر: ارزن نما و ریگ پیما. (امثال و حکم ج3 ص1327).
نان گندم شکم پولادین میخواهد.
خدا میان گندم خط گذاشته است.
مثل گندم، برهنه :
چو گندم است برهنه رهی ز کسوت عقل
از آن به عشوهء امّید در جوال شده ست.
رضی الدین نیشابوری (از امثال و حکم ص1480).
مثل گندم روی تابه؛ سخت در اضطراب. رجوع به گندم برشته شود.
بی آرد میشود به سوی خانه زآسیا
آنکو نبرد گندم چون بآسیا شده ست.
ناصرخسرو.
گندم به هم نرسد جو غنیمت است، نظیر:
دستت چو نمیرسد به کوکو
شفنه پلو را فروکو.(فرهنگ عوام).
|| وزنی معادل بیست ویک گرم.
(1) - gantum.
(2) - jandum.
(3) - genim.
(4) - ghanum.
(5) - ghidim.
(6) - ghandam.
(7) - zhandam, zhandum.
(8) - zhindam.
(9) - ghadum.
(10) - gandim.
(11) - gandom.
(12) - gandam.
(13) - gundum.
(14) - gannum.
(15) - gunnom.
(16) - gondam.
(17) - gandum.
(18) - Sativum.
(19) - Triticum.
(20) - Poilus.
(21) - Glabres.
(22) - Mutiqus.
(23) - Aristes.
(24) - Triticum vulgare.
(25) - Square head.
(26) - Teverson.
(27) - Bordeaux.
(28) - Triticum durum. (29) - ظ. مأخوذ از داستان آدم است.
(30) - Polygonum fagopyrum.
(31) - Polygonacee.
(32) - Tamil.
(33) - Telugu.
(34) - makka.
(35) - makai.
(36) - makai.
(37) - mukka.
(38) - mokka.

گندم آباد.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد که در 335 هزارگزی جنوب خاوری هشجین و 410 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 330 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. ده محل سکنی ایل شاطرانلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گندمار.

[گُ دِ] (اِخ)(1) پسر گندبو(2) (پادشاه بورگنی در 516 م.) که در سال 532 م. در اتون(3) مغلوب شیلدبر(4) و کلتر(5) گردید.
(1) - Gondemar.
(2) - Gondebaud.
(3) - Autun.
(4) - Childebert.
(5) - Clotaire.

گندمان.

[گَ دُ] (اِخ) نیم فرسخ میانهء مغرب و جنوب قیر است [ از دهات بلوک قیر و کارزین فارس ]. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص 246).

گندمان.

[گُ دُ] (اِخ) دوازده فرسخ میانهء شمال و مغرب سمیرم است [ از دهات بلوک سرحد شش ناحیهء فارس ] . (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص 221).

گندمان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت آربابا از بخش بانهء شهرستان سقّز که در 15000 گزی جنوب باختری بانه و 3000 گزی آزمرده واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 50 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، گزانگبین و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندمان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج که در 18000 گزی جنوب باختری سنندج و 5000 گزی باختر شوسهء سنندج به کرمانشاه واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندمان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقّز که در 31000 گزی باختر سقز و 3000 گزی باختر کوندلان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. در محل به این ده طاهربغده میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندمان.

[گَ دُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش بروجن شهرکرد که در باختر شهرکرد واقع شده و حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان آیدغمش و دهستان لار، از جنوب به رشته ارتفاعات دره دیز و جبزو (که خط الرأس آنها حد طبیعی این دهستان با دهستان خان میرزا است). از خاور به دهستان سمیرم بالا و از باختر به دهستان کیار و دهستان پشتکوه. در این دهستان دو رشته ارتفاع وجود دارد که در جهت جنوب خاوری و شمال باختری کشیده شده است: 1 - رشته ارتفاعات بیدکان در حد جنوب خاوری و شمال باختری دهستان واقع شده که بلندترین قلهء آن به ارتفاع 2640 متر است. تنگ دزدان در انتهای جنوب خاوری و تنگ بیدکان قرار دارد و گردنهء رنگرزی در جنوب باختری مابین رشته ارتفاع کوه بیدکان در وسط این رشته واقع شده، گردنهء رخ در انتهای باختری و گردنهء انجیره در ده کلیومتری باختر تنگ بیدکان و کوه رنگرزی واقع شده که جادهء قهفرخ به سفیددشت از این راه میگذرد. 2 - رشته ارتفاعات دره دیز و بلداجی و گندمان در امتداد هم در حد جنوب خاوری به باختر این دهستان کشیده شده، گردنه های مهم این رشته ارتفاعات در داخلهء دهستان گردنهء حلوائی که راه ماشین رو بروجن به گندمان از این گردنه میگذرد و گردنهء آئیرنه که راه فرادمبه به بلداجی از آن میگذرد و رودخانهء چقاخور در وسط این دهستان جریان دارد. هوای آن سرد معتدل است و زمستان سرد دارد. آب قراء آن از چشمه و قنات و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول عمدهء دهستان غلات، حبوبات و صنایع محلی دستی جاجیم و قالی بافی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه ماشین رو بروجن به چقاخور در جهت خاوری - باختری از وسط این دهستان میگذرد و بقیهء قراء دهستان به وسیلهء راههای ارابه رو به هم مربوط می شود و در فصل خشکی به بعضی از قراء اتومبیل میتوان برد. این دهستان از 37 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده که جمعیت آن 32961 نفر است. زبان اهالی فارسی و لری است به جز قریهء ماماکا که ارمنی نشین میباشد. قراء مهم دهستان عبارتند از لردگان (مرکز دهستان)، آورگان بلدجی، فردانبه و سفیددشت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گندمان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان گندمان بخش بروجن شهرستان شهرکرد که در 18 هزارگزی جنوب باختری بروجن، متصل به راه تنگ بیدکان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 2037 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن کتیرا و روغن و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن شوسه است. دبستان و زیارتگاه و در حدود 20 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گندم با.

[گَ دُ] (اِ مرکب) آش گندم را گویند که حلیم باشد. (برهان) (آنندراج). هریسه. (ناظم الاطباء) :
شوربا چند خوری دست به گندم با زن
که حلیم است برای دل و جان افکار.
بسحاق اطعمه.

گندم بان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 15000 گزی شمال خاوری گوزران و کنار باختری رودخانهء مرک واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 120 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات دیم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و در تابستان اتومبیل میتوان برد. دو محل به فاصلهء 1000 گز به گندم بان علیا و سفلی مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندم بان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان خاوهء بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 12 هزارگزی جنوب خاوری نورآباد و 12 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع شده است. هوای آن سرد مالاریایی و سکنه اش 360 تن است. آب آن از رودخانهء خاوه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه ده مالرو است. ساکنان از طایفهء کرم علی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گندم چال.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 78 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 15 هزارگزی راه شوسه واقع است. هوای آن معتدل و سکنه اش 100 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و جاجیم و جوال بافی است. ساکنان از طایفهء غیاثوند هستند و زمستانها به کوهستان رودبار میروند. راه ده مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گندم خیز.

[گَ دُ] (نف مرکب) جایی که زمینش گندم دهد. زمینی که محصول گندم آن فراوان بود.

گندم درو.

[گَ دُ دِ رَ / رُو] (اِ مرکب) وقتی از سال که گندم را درو کنند. خردادماه یا تیرماه : به موسم گندم درو، از آسمان باران آمد پانزده شبانه روز که حوضها لبالب شد. (تاریخ طبرستان).

گندم دزدی.

[گَ دُ دُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 15000 گزی جنوب خاوری مسکون و 6000 گزی خاور شوسهء بم به سبزواران واقع شده و 24 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گندم رنگ.

[گَ دُ رَ] (ص مرکب)گندمگون و اسمر. || قهوه ای رنگ. (ناظم الاطباء).

گندم ریز.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان سمل بخش اهرم شهرستان بوشهر که در 36000 گزی شمال باختری برازجان واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 249 تن است. آب آن از چاه تأمین می شود. محصول آن غلات، تنباکو و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). فرسخی کمتر میانهء شمال و مغرب سمل است [ از دهات ناحیهء زنگنهء فارس ]. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص 208).

گندم زار.

[گَ دُ] (اِ مرکب) کشتزار گندم. زمینی که گندم در آن کشته باشند.

گندم زار.

[گَ دُ] (اِخ) پنج فرسخ میانهء شمال و مغرب دیر است [ از دهات بلوک دشتی فارس ]. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص 212).

گندم زار.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان هندمینی بخش بدرهء شهرستان ایلام که در 100000 گزی خاور ایلام و کنار راه مالرو صیمره واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 50 تن است. آب آن از چشمهء بهرام خانی تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندم شاد.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرنو میان ولایت باخرز بخش طیبات شهرستان مشهد که در 47 هزارگزی شمال طیبات و یکهزارگزی جنوب اتومبیل رو طیبات به شهرنو واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 722 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گندم فروش.

[گَ دُ فُ] (نف مرکب)کسی که پیشه او فروختن گندم است. فومی. (ملخص اللغات حسن خطیب). حنّاط :
به بازار گندم فروشان درآی
که این جوفروش است و گندم نمای.سعدی.
که شبلی ز حانوت گندم فروش
به ده برد انبان گندم به دوش.سعدی.

گندمک.

[گَ دُ مَ] (اِ مرکب) قسمی سبزی بهارهء خوردنی صحرائی که در آشها و خورشها کنند. (یادداشت مؤلف). در گچ سر این نام را به «سکاله منتانوم»(1) دهند.
(1) - Secale montanum.

گندمک.

[گَ دُ مَ](1) (اِ مرکب) لهات. (ناظم الاطباء). گوشت پاره ای که در میان فرج زنان باشد. (فرهنگ شعوری ج2 ص299). چچله. خروسک. (آنندراج). خروس. خروسه. (یادداشت مؤلف). در عربی آن را بظر (بالفتح) می گویند. (آنندراج: خروسک). چوچوله.
(1) - در ناظم الاطباء این کلمه به ضم گاف و دال ضبط شده است، ولی شعوری و اشتینگاس به فتح اول آورده اند.

گندم کار.

[گَ دُ] (نف مرکب) آنکه پیشه او گندم کاری است. آنکه کشت گندم کند.

گندم کار.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان میانکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد که در 36 هزارگزی جنوب اردل و متصل به راه عمومی شلیل به ویلان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 398 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و ذغالسوزی و صنایع دستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گندم کاری.

[گَ دُ] (حامص مرکب)کاشتن گندم. رجوع به گندم شود.

گندم کان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش حومهء شهرستان ایرانشهر که در 4000 گزی جنوب ایرانشهر و 3000 گزی شوسهء ایرانشهر به بمپور واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 1000 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، خرما، ذرت، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گندم کوب.

[گَ دُ] (اِ مرکب) آلتی است که با آن گندم را می کوبند :
چه نیمور و چه اشنان کوب بقال
چه نیمور و چه گندم کوب هرّاس.
سوزنی.

گندم گون.

[گَ دُ] (ص مرکب) آدم سبزه. ادْماء. اسمر. (ناظم الاطباء). اَملَج: دُحسُم و دحسمان و دُحسُمانی؛ مردم گندم گون فربه گرداندام. رجل دَحمَس؛ مرد گندم گون درشت فربه. رجل دُحامِس و دُحمُسان و دُحمُسانیّ؛ مرد گندمگون درشت فربه. (منتهی الارب) :متوکل.... مردی بود بلندبالا و گندم گون و نیکوروی و سیاه موی و پیوسته ابرو بلندبینی. (ترجمهء طبری بلعمی). و به لفظ عرب اندر به لون اسمر بود یعنی گندم گون. (مجمل التواریخ). و مهتری مردی بود گندمگون و نیکوچشم و نیکومحاسن. (مجمل التواریخ).
خانه چون خلد است و من چون آدمم زیرا مرا
حور گندمگون حسنا دادی احسنت ای ملک.
خاقانی.
خال مشک از روی گندم گون خاتون عرب
عاشقان را آرزوبخش و دلستان آمده.
خاقانی.
روی گندم گون او بوده تصاویر بهشت
آدم از سودای آن گندم پریشان آمده.
خاقانی.
گندم گون گشته ادیمش چو کاه
یافته جودانه چو کیمخت ماه.نظامی.
خال مشکین تو بر عارض گندم گون دید
آدم آمد ز پی دانه و در دام افتاد.
سلمان ساوجی.
خال مشکین که بدان عارض گندمگون است
سرّ آن دانه که شد رهزن آدم با اوست.
حافظ.
|| قهوه ای رنگ. (ناظم الاطباء).

گندم گونی.

[گَ دُ] (حامص مرکب)سیاه چردگی. رنگی میان سپیدی و سیاهی. (ناظم الاطباء). خُضرة. سُمرة. اُدمة. (منتهی الارب). رجوع به گندم گون شود.

گندم گونی وام.

[گَ دُ] (ص مرکب)اسمر. || قهوه ای رنگ. (ناظم الاطباء).

گندم مایه.

[گَ دُ یَ / یِ] (اِ مرکب) کبیده بر وزن کلیچه یعنی آردی را گویند که گندم آن را بریان کرده باشند. (قراح فرهنگ صراح).

گندم مایه خشک.

[گَ دُ یَ / یِ خُ] (اِ مرکب) زمینی که گندمهای درشت دهد. (ناظم الاطباء).

گندم نان.

[گَ دُ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز که در 17500 گزی خداآفرین و 18500 گزی شوسهء اهر به کلیبر واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 60 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گندم نما.

[گَ دُ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)ریاکار و دورو :
چون جو و گندم شده خاک آزمای
در غم تو ای جو گندم نمای.نظامی.
رجوع به گندم نمایی و ترکیب «گندم نمای جوفروش» شود.
- گندم نمای جوفروش، گندم نما و -جوفروش، جوفروش گندم نما، جوفروش و -گندم نما؛ آنکه خویشتن یا چیزی را به ظاهر خوب نماید و در واقع چنان نباشد. (آنندراج). ریاکار. دورو : تا گندم نمای جوفروش نباشی. (منتخب قابوسنامه ص34).
نمایم جو و گندم آرم به جای
نه چون جوفروشان گندم نمای.نظامی.
تو آن گندم نمای جوفروشی
که در گندم جو پوسیده پوشی.نظامی.
می نماید او وفا و مهر و جوش
وآنگه او گندم نما و جوفروش.مولوی.
به بازار گندم فروشان گرای
که این جوفروش است و گندم نمای.
سعدی (بوستان).
زهی جوفروشان گندم نمای
جهانگرد و شبکوک و خرمن گدای.
سعدی (بوستان).
رجوع به گندم نمایی شود.

گندم نمایی.

[گَ دُ نُ / نِ / نَ] (حامص مرکب) ریا. دورویی. ریاکاری :
تو را بس باد از این گندم نمایی
مرا زین دعوی سنگ آسیایی.نظامی.
جوفروش است آن نگار سنگدل
با من او گندم نمایی میکند.
سعدی (طیبات).
رجوع به گندم نما شود.

گندم وا.

[گَ دُ] (اِ مرکب) گندم با. رجوع به گندم با شود.

گندم واش.

[گَ دُ] (اِ مرکب) در تدوال مردم لاهیجان، گیاهی است صحرایی که گنده واش نیز نامیده می شود. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده).

گندمه.

[گَ دُ مَ / مِ] (اِ) گرهی باشد سخت، و آن از بدن آدمی برمی آید، و عربان ثؤلول می گویند و فارسیان اژخ. (برهان) (آنندراج). آزخ. آژخ. زخ. ژخ. بالو. وارو. پالو. زگیل. سگیل. گوک : ثؤلول را به شهر من [ یعنی گرگان ] گندمه گویند و اندر بعضی شهرهای خراسان ازخ گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر اندر مرهمها کنند [ بان را ] آماسهای سخت و گندمه را نافع بود... و کلف و گندمه را زود ببرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || یک قسم دانه ای عاری از پوست. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). گندم خردکرده که در شوربا و هریسه کنند. (فرهنگ شعوری ج2 ص 306).

گندمه.

[گَ دُ مَ / مِ] (اِ) در اصطلاح علمی، میوه هایی است که پوسته درونی آن بر روی دانه چسبیده و پوستهء خارجی نیز نازک است مانند گندم و جو. گاهی اطراف آن پرده ای دارد مانند نارون و گاهی دو گندمهء بالدار به هم چسبیده اند مانند افرا. این نوع میوه ها را جزو میوه های ناشکوفا به حساب می آورند، زیرا که خودشان باز نمی شوند. (از گیاه شناسی حسین گل گلاب ص187 و 188).

گندمی.

[گَ دُ] (ص نسبی) گندمین. رجوع به همین کلمه شود.

گندمیان.

[گَ دُ] (اِ) تیرهء گندمیان یا غلات(1)، یکی از بزرگترین تیره های نباتات تک لپه و شماره جنسهای آن متجاوز از 3500 است. غلات مختلف مانند گندم و جو و برنج و تمام رستنی هایی که معمولاً آنها را علف میگویند و در چمنزارها به حالت طبیعی میرویند از این تیره محسوب می شوند و در تمام مناطق سطح زمین میتوان آنها را یافت. گندم یکی از نمونه های کامل این تیره و دارای علائم ذیل است: ساقهء آن میان تهی و بندبند است و آن را سوفار می گویند و در هر بند آن برگی است که به غلافی مانند لوله متصل شده و این غلاف تمام فاصلهء مابین دو بند را می پوشاند و از طرف مقابل برگ شکافی دارد. ریشه های آنها نازک و افشان است و اگر ساقه ای از آنها مجاور زمین قرار گیرد از آن نیز چندین دسته ریشهء افشان خارج شده در خاک فرومی رود. گلهای گندم بر شاخه هایی که هر یک سه یا چهار گل دارد قرار گرفته و آنها را سنبلک می نامند و سنبلکها یک سنبلهء بزرگتر میسازند که آن را سنبلهء مرکب خوانند. هر سنبلک گندم دارای یک ساقهء مرکزی است که بر روی آن سه یا چهار گل است. در پای هر ساقک سنبلک از راست و چپ دو فلس است که آن را زبان گویند و این دو زبان در انتهای خود دندانه هایی دارند. در پای هر دم گل نیز فلس کوچکتر است که زبانک نامیده میشود و در بغل هر گل نیز فلس کوچکتر از آن است که زبانچه خوانده میشود، این فلسها به جای پوشش گل گندم هستند. در بالای هر دم گل قسمتهای زایای آن که عبارت است از سه پرچم و یک تخمدان قرار گرفته که در بالای آن یک خامه دوشاخهء شانه مانند است. همین که آمیزش انجام گیرد زبان و زبانک زرد میشود و پرچمها که بساک آنها سنگین است پژمرده شده و تخمدان مبدل به گندمه ای می شود که آلبومن نشاسته ای دارد و دیوارهء تخمدان به تخمک آن چسبیده است. چون دانهء گندم خرد شود آلبومن نشاسته ای آن آرد و پوستهء برون بر آن سبوس را تشکیل می دهند. از آنچه گفته شد چنین استنباط میشود که گندمیان گلهای بسیار ساده ای دارند که نزدیک زبانک آن را فرامیگیرند و زبانچه ای نزدیک دانهء آن است. تشخیص انواع گندمیان از روی وضع زبان و زبانک و زبانچه است. انواع این تیره را میتوان به سه دسته تقسیم کرد: اول غلات که آنها را آرد می کنند و بعضی آنها را مانند برنج آرد نکرده به مصرف می رسانند. دوم گندمیان علوفه که به مصرف غذای چارپایان میرسد. سوم گندمیان صنعتی. اول دستهء غلات، انوع آن از این قرار است. 1 - گندم 2 - جو 3 - دیوک 4 - دوسر 5 - برنج 6 - ذرت 7 - ارزن. دوم گندمیان علوفه، انواع آنها بسیار زیاد و مهمترین آنها چمن(2) است که جنسهای زیاد دارد. سوم گندمیان صنعتی، مهمترین انواع این دسته عبارتند از: 1 - نیشکر 2 - خیزران 3 - آلفا 4 - زرت خوشه 5 - گورگیاه. (از گیاه شناسی گل گلاب صص292 - 297). و رجوع به گندم شود.
(1) - Graminees.
(2) - Poa.

گندمین.

[گَ دُ] (ص نسبی) منسوب به گندم. از گندم :
گفتم که ارمنی است مگر خواجه بوالعمید
کو نان گندمین نخورد جز که سنگله.
بوذر کشی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
مر سخن را گندمین و چرب کن
گر نداری نان چرب گندمین.ناصرخسرو.
آخر تو را که گفت که با عاشقان خویش
نان گندمین بدار و سخن گندمین مکن.
سنایی.
چو قرص جوین هست جان پرورم
غم گردهء گندمین چون خورم؟نظامی.
- زبان گندمین؛ زبان چرب و نرم :
با زبان گندمین روزی طلب کردن خطاست
طوطی شیرین سخن را شکّر گفتار هست.
صائب.
از زبان گندمین افتاد در کارم گره
خوشهء بی حاصل ما دانهء دیگر نداشت.
صائب.
- سخن گندمین، گفتار گندمین؛ سخن شیرین، چرب، خوشمزه:
مر سخن را گندمین و چرب کن
گر نداری نان چرب گندمین.ناصرخسرو.
سوی آن کس که عقل و دین دارد
نان و گفتار گندمین دارد.سنایی.
آخر تو را که گفت که با عاشقان خویش
نان گندمین بدار و سخن گندمین مکن.
سنایی.
بر نان گندمین بدم آنگه جوین سخن
اکنون که گندمین سخنم نیست نان جو.
سوزنی (دیوان چ1 ص433).

گندمینه.

[گَ دُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 18 هزارگزی خاور الیگودرز و 4 هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به گلپایگان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 1526 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، پنبه، چغندر و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گندن.

[گَ دَ] (مص) گندیدن و بدبو شدن. (آنندراج). پوسیدن و گنده شدن و بوی بد کردن و تند و بدبوی شدن. (ناظم الاطباء). || گرم شدن. (شعوری ج2 ورق 303) (ناظم الاطباء).

گندنا.

[گَ دَ] (اِ) معروف است و آن سبزیی باشد خوردنی. گویند چون خواهند روغن بلسان را بیازمایند گندنا را به آب چرب سازند و بر چراغ دارند، اگر افروخته شود خالص است و الا نه. اگر تخم گندنا را در سرکه ریزند ترشی آن را برطرف کند. (برهان). سبزی معروف و مشهور است، تیغ و شمشیر را به آن نسبت کنند. (انجمن آرا) (آنندراج). گیاهی مأکول و از طایفهء سیر، و به لغت مردم تهران تره و به تازی کراث نامند.(1)(ناظم الاطباء). زَبوده. (برهان). رَکل. کَوار. (برهان). کالوخ. (برهان). کُرّاث. نوعی از تره و گندنا. مَردوس. گندنای شامی. (برهان). قِرط. نوعی از گندنا که کراث المائده نامندش . (منتهی الارب). گندنا، شامی است و نبطی و دشتی. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نام علمی آن آلیوم پوروم(2) است. (شلیمر ص27) :
گر در حکایت آید بانگ شتر کند
آروغها زند چو خورد ترب و گندنا.لبیبی.
چون تیغ که شاخ گندنا برّد
تو سنگ بزرگ آسیا برّی.
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص110).
کیکیر و گندنا و سپندان و کاسنی
این هر چهار گونه که دادی همه دژن.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
پرنیان رنگ است و آهن را کند چون پرنیان
گندنارنگ است و سرها بِدْرَوَد چون گندنا.
قطران.
کردمت پیدا که بس خوب است قول آن حکیم
کاین جهان را کرد ماننده به کرد گندنا.
ناصرخسرو.
یا موسی بخواه از خدا که ما را از این بیابان با نباتات که می روید چون گندنا و پیاز و سیر و خیار و عدس بدهد. (قصص الانبیاء ص 123).
دست فلک درود سر دشمنان دین
از تیغ گندناشبه او چو گندنا.سوزنی.
ز بس تیغ در دشمنانت شکسته
غذای جهان قلیهء گندنا شد.
رضی الدین نیشابوری.
خوشه ها در موج از باد صبا
بر بیابان سبزتر از گندنا.مولوی.
زآن زعفران غالیه خو میچکد شکر
زآن گندنای لاله فشان میوزد سموم.
بدر جاجرمی.
روغن مصری و مشک تبتی را در دو وقت
هم معرف سیر باشد هم مزکی گندنا.؟
- سر کیسه به گندنا بستن؛ آسان خرج کردن و دادن پول :
بزرگی بایدت دل در سخا بند
سر کیسه به بند گندنا بند.نظامی.
سر کیسه به گندنا بستی
وز پی هرکه خواست بگشادی.سوزنی.
- گندنای کوهی (صحرایی)؛ فراسیون. فراشیون. فارسیون. حشیشة الکلب. صوف الارض. سندیان الارض. طیطان. کرویا. کراث الکرم(3). گیاهی است خودرو و بیابانی با برگهای بیضی شکل دندانه دار که دو تا دو تا برابر یکدیگر قرار گرفته و گلهای دستهء سفید که در طب قدیم به کار میرفته است. (از فرهنگ روستایی ص1044).
-امثال: دنیا کرد گندنا است. (امثال و حکم دهخدا ج2 ص 829).
سر نه چون گندنا بود که به تیغ چون درودی دگر توانْش درود.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص 970).
شمشیر جز به رنگ نماند به گندنا.
سنایی (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص1031).
لطف لفظت کی شناسد مرد ژاژ و ترهات
مَنّ و سلوی را چه داند مرد سیر و گندنا.
سنایی (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1751).
گندنا و مشعبد ؛ وجه مناسبت دهان مشعبد و گندنا آنکه بازیگران برگ گندنا در دهان گیرند و آواز جانوران ظاهر سازند. (از شرح مشکلات خاقانی تألیف عبدالوهاب معموری) :
بلبل اینک صفیر مدح شنو
گندنا سوی حقه بازفرست.خاقانی.
خصم نگردد به زرق هم سخن من از آنک
همدم بلبل نشد بوالعجب از گندنا.خاقانی.
فرسوده دان مزاج جهان را به ناخوشی
آلوده دان دهان مشعبد به گندنا.
خاقانی (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1713).
چون قدر دین ندانی پیشت چه دین چه کفر
اندر کف خطیب چه هندی چه گندنا(4).
سراج الدین قمری (دیوان ص61).
ناقد مشک سیر است یا گندناست:
بلی ناقد مشک یا دُهْن مصری
به جز سیر یا گندنایی نیایی.
خاقانی (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1784).
(1) - اکنون در گناباد و بعضی از شهرهای دیگر ایران گندنا به معنی تره به کار میرود.
(2) - Allium porrum.
(3) - Pied de loup. در فرانسه آنرا Poireau و Porreauو در انگلیسی Leekو در آلمانی Lauch نامند. (ایضاً شلیمر ص27).
(4) - شمشیر خطیب، شمشیری است که خطبا گاه خطابه (در نماز جمعه و عید) بر منبر به دست داشته اند و سپس هر چیز را که نابه جای واقع شده و ازآن رو از تأثیر و عمل بازمانده یا تنها صورتی بی معنی داشته است بدان تشبیه می کرده اند. (امثال و حکم ج1 ص298). و رجوع به ج2 ص1031 (شمشیر خطیب) شود.

گندناپیکر.

[گَ دَ پَ / پِ کَ] (ص مرکب)به شکل گندنا. به مانند گندنا، معمولاً مشبه در این مورد تیغ و خنجر است : هر کجا شمشیر گندناپیکر او در سبزه زار سرهای خصمان ملک به چرا آمده است از شاخ زعفران گل ارغوان دمیده. (سندبادنامه ص15). سبزه زار شمشیر گندناپیکر او را از خون معادی دولت همیشه لاله زار دارد. (سندبادنامه ص20).رجوع به گندناگون و گندناصفت شود.

گندنازار.

[گَ دَ] (اِ مرکب) بوستان گندنا. (ناظم الاطباء). زمینی که گندنا در آن کارند. جایی که گندنا در آنجا روید :
بوستان تو گندنازاری است
بس که برمی کنی و می روید.
سعدی (گلستان).

گندناصفت.

[گَ دَ صِ فَ] (ص مرکب) به رنگ گندنا (سبز) و به شکل و پیکر گندنا. رجوع به گندناپیکر و گندناگون شود :
ز سهم و هیبت شمشیر گندناصفتش
مخالفانْش نیارند گندنا دیدن.سوزنی.

گندنافروش.

[گَ دَ فُ] (نف مرکب) آنکه گندنا می فروشد. رَکّال. (منتهی الارب).

گندناگون.

[گَ دَ] (ص مرکب) به معنی سبزرنگ باشد، چه گون به معنی رنگ و لون هم آمده است. (برهان) (آنندراج). کنایه از سبزرنگ مایل به اندک سیاهی. (غیاث اللغات) :
به چرخ گندناگون بر دو نان بینی ز یک خوشه
که یک دیگ تو را گشنیز ناید زآن دو تا نانش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص212).

گندناگوهر.

[گَ دَ گَ / گُو هَ] (اِ مرکب)نباتی است که آن را علقم می گویند، و آن حنظل است که هندوانهء تلخ باشد! و بعضی گویندگندنا گوهر بیارهء هندوانهء تلخ است که بوتهء حنظل باشد. (برهان) (آنندراج).

گندنان.

[گَ] (اِخ) نام موضعی نزدیک اصفهان که طوایف لر در مدت تابستان از آنجا عبور می کنند. (ناظم الاطباء).

گندنایی.

[گَ دَ] (ص نسبی) به رنگ گندنا و به شکل گندنا :
از خون دشمن تو گر سرخ رو نباشد
سرسبزیش مبادا شمشیر گندنایی.
رفیع الدین لنبانی.

گندندگی.

[گَ دَ دَ / دِ] (حامص) عمل گندیدن. اثر گندیدن. رجوع به گندیدن شود.

گندنده.

[گَ دَ دَ / دِ] (نف) آنچه گندد. رجوع به گندیده شود.

گندنه.

[گَ دَ نَ / نِ] (اِ) گندنا. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 306).

گندو.

[گَ] (اِ) شان عسل باشد. (آنندراج) (فرهنگ شعوری ج2 ورق 304). کندو و آوندی که در آن زنبوران عسل را نگاه می دارند. (ناظم الاطباء). رجوع به کندو شود.

گندواله.

[گَ لَ / لِ] (اِ) گرگ دیوانه. (آنندراج) (اشتینگاس). رجوع به کندواله شود.

گندواله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) شان عسل. (آنندراج). رجوع به کندواله شود.

گندوان.

[گَ] (اِخ) دهی جزء دهستان رازلیق بخش مرکزی شهرستان سراب که در 4500گزی شمال سراب و 4500 گزی شوسهء سراب به تبریز واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 374 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گندوانا.

[گُنْدْ] (اِخ)(1) ناحیه ای است از هند که در شمال گداوری(2) قرار گرفته و ساکنانش گندها(3) هستند و دارای 3میلیون جمعیت است. این ناحیه اسم خود را به قارهء ماقبل تاریخی (هند، استرالیا و ماداگاسکار فعلی) که اکنون از بین رفته است، داده است.
(1) - Gondwana.
(2) - Godaveri.
(3) - Gonds.

گندوخانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آوندی که در آن زنبوران عسل را نگاه می دارند. (ناظم الاطباء). رجوع به کندو و کندوخانه و شعوری ج2 ورق 306 شود.

گندور.

[گَ] (اِ) سفرهء چرمین و پیش انداز یعنی پارچه ای که در سر سفره و میز به روی زانوها گسترند تا چیزی از خوردنی به روی دامن و بر زمین نریزد. (ناظم الاطباء: کندوره). کندوره. رجوع به همین کلمه و رجوع به گندوره و گندوری و گندوله شود. || میز بزرگ و خوان کلان. (ناظم الاطباء: کندوره).

گندوره.

[گَ رَ / رِ] (اِ) کندوره. گندور. گندوری. گندوله. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود.

گندوری.

[گَ] (اِ) سفره ای که بالای تختهء میز بگسترند. (آنندراج) (اشتینگاس). کندوره. گندور. گندوره. گندوله. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود.

گندوز.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان که در 46000 گزی باختر قصبهء رزن و 22000 گزی باختر دمق واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 776 تن است. آب آن از چشمه و قنات بابانظر تأمین میشود. محصول آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و در تابستان از قادرخلج اتومبیل میتوان بُرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گندوز.

[گُ] (اِ) جوالدوز، و آن را گندوزه نیز گویند. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 319).

گندوغدی.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر که در 18 هزارگزی جنوب خاوری اهر و 25 هزارگزی شوسهء اهر به خیاو واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 94 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گندوله.

[گَ لَ / لِ] (اِ) کندوره. گندور. گندوره. گندوری. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود. || سبدی که در آن حبوب و غله نگه دارند. (آنندراج).

گند و مند.

[گَ دُ مَ] (ص مرکب، از اتباع)هر چیز خراب و فاسد و معیوب.
-امثال: هر جا که گند و مند است، مال من دردمند است. (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1913).

گندویدستر.

[گُ دِ دَ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جندبیدستر. گندبیدستر. رجوع به گندبیدستر شود.

گنده.

[گَ دَ / دِ] (ص) گندیده و عفن. فژغند. (لغت فرس). شَماغَنده. شَمغَند. شَمغَنده. (برهان). غَسّاق. منتن. (منتهی الارب). متعفن :
معذور است ار با تو نسازد زنت ای غر
زآن گنده دهان تو و زآن بینی فرغند.
عماره.
به جای خشتچه گر بیست نافه بردوزی
هم ایچ کم نشود بوی گنده از بغلت.عماره.
پیامش چو بشنید شاه یمن
بپژمرد چون زآب گنده سمن.فردوسی.
تا پای نهند بر سر حران
با کون فراخ گنده و ژنده.
عسجدی یا عنصری.
از بوستان دنیا تا خوک زاد زان پیر
تلخ است و شور و گنده خوشبوی و چرب و شیرین.
ناصرخسرو.
این زشت سپید و آن سیه نیکو
آن گنده و تلخ وین خوش و بویا.
ناصرخسرو.
و کسی را که بینی گنده باشد با آب او [ با آب برگ لبلاب کوفته ] بشویند نافع بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
اگر ابلهی مشک را گنده گفت
تو مجموع باش او پراکنده گفت.
سعدی (بوستان).
- گنده شدن، گنده گردیدن؛ گندیدن. متعفن شدن:
یکی بگفت نه مسواک خواجه گنده شده ست
که این سکاله(1) و گوه سگ است خشک شده.
عماره.
درنگش به آخر درآرد ز پای
شود گنده گرنه بپوسد به جای.اسدی.
آن آب که در سبوی بر سر دارند در حال گنده شود. (منتخب قابوسنامه ص45).
- گنده کردن؛ گندانیدن. گنداندن :
نه خود خورم نه کس دهم گنده کنم به سگ دهم.
- امثال: گنده بود آن آب که استاده بود هاژ.
ناصرخسرو (از امثال و حکم ج3 ص1327).
نظیر:
آب اگر یک جا ماند گنده شود.
لئیم زاده چو منعم شود از او بگریز که مستراح چو پر گشت گنده تر گردد.
ابن یمین (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1707).
نظیر:
مبرز که پر شود گنده تر شود.
حذر از مالدار پرتکبر
که مبرز گنده تر گردد چو شد پر.
ناصرخسرو (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1398).
نفس اول راند بر نفس دوم
ماهی از سر گنده باشد نی ز دم. مولوی.
گوشت ار گنده شود او را نمک درمان بود چون نمک گنده شود او را به چه درمان کنند(2)؟
ناصرخسرو.
لیک هر آن مزبله کآکنده تر هرچه بشویند شود گنده تر.
امیرخسرو (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1908).
(1) - بر وزن نخاله، فضله سگ را گویند. (برهان).
(2) - نظیر: هرچه بگندد نمکش میزنند وای به وقتی که بگندد نمک.

گنده.

[گَ دَ / دِ] (ص، اِ) بوی بد. || فتق دار. || اخته و خایه برآورده. || مرد پیر. || زن پیر. (ناظم الاطباء).

گنده.

[گُ دَ / دِ] (ص) (عامیانه) معروف است که در مقابل باریک باشد. (برهان). زبر. درشت. خشن. ستبر (سطبر). ناهموار. غلیظ. ضخیم: آبفت، پارچهء گنده و سطبر باشد. (برهان). استبرق؛ دیبای گنده. (منتهی الارب). دیوجامه؛ جامه ای باشد از پلاس گنده که در روزهای جنگ پوشند. (برهان). || در تداول عوام، بزرگ و چاق و ضخیم و حجیم.
-امثال: سر گنده اش زیر لحاف است . (امثال و حکم دهخدا ج2 ص 968).
|| به حد مردان یا زنان رسیده. کسی که سال او از حد صغر گذشته است: مرد گنده! زن گنده! این کارهای بچه گانه از تو سزاوار نیست.
- کله گنده، شکم گنده، کون گنده؛ کسی که کله و شکم و کونش بزرگ است.
- گنده حرف زدن؛ گنده پرانی کردن. رجوع به همین کلمه شود.

گنده.

[گُ دَ / دِ] (اِ) پهلوی گوندک(1)، ارمنی گوند(2)، (گلوله کره)، گندک(3) (گلوله کره). رجوع شود به اساس اشتقاق فارسی و هوبشمان 936. به این معنی نیز در اراک (سلطان آباد) گنده(4). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلوله ای که از خمیر به جهت یک ته نان کنند. (برهان). چانهء خمیر. || چیز مدور. (انجمن آرا) (آنندراج). || کوفتهء بزرگی را گویند که از گوشت سازند و در شله پلاو و آش اندازند. (برهان):
من بگویم صفت گندهء پرواری گرم
گو بگویند مرا مدعیان کوفته خوار.
بسحاق اطعمه (دیوان چ استانبول ص12
از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
|| گرهی که از بدن برآید و درد نکند، و به عربی ثؤلول خوانند. (برهان). رجوع به گندمه و آژخ و زگیل و ثؤلول شود. || مخ. مغز. || تختهء کفشگران. || مغاکی که شکارچیان خود را در آن از نظر حیوانات وحشی پنهان میکنند. (ناظم الاطباء).
- گنده کردن؛ در تداول عوام، گلوله کردن.
- || نقش کردن با سوزن.
- || قطع کردن و تراشیدن و بریدن. (ناظم الاطباء).
(1) - gundak.
(2) - gund.
(3) - gndak.
(4) - gonda.

گنده.

[گَ دَ / دِ] (هندی، اِ)(1) حیوانی است که در هندوستان به ویژه در سواحل گنگ فراوان دیده میشود. به شکل گاومیش و پوستش سیاه و فلس دار است، دارای غبغب و سه سم است، و در هر پای آن یک صفر (لکهء زرد) بزرگ در جلو و دو صفر (لکهء زرد) در دو طرف دیده میشود. دمش کوتاه و چشمانش تا نزدیکی گونه مخطط است، و در طرف بینی آن شاخی است که به طرف بالا برگشته است. براهمه گوشت آن را میخورند و خود دیدم که بچه ای از آن فیلی را که متعرض آن شده بود به شدت زد و با شاخ خود دست او را مجروح ساخت. (ماللهند بیرونی ص 99 و 100).
(1) - gandha.

گنده آروغ.

[گَ دَ / دِ] (اِ مرکب)آروغهای متعفن که بر اثر خرابی معده تولید میشود.

گنده بخش.

[گَ دَ بَ] (اِخ) دهی است از بخش شیب آب شهرستان زابل که در 21000 گزی شمال باختری سرکوهه و 13000 گزی شوسهء زاهدان به زابل واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 300 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنده بغل.

[گَ دَ / دِ بَ غَ] (ص مرکب)کسی که خوی و نم زیر بغلش بسیار بدبو باشد. اَذفَر. ذَفِر. (منتهی الارب). اِصَنّ :
با زبان معنوی گل با جعل
هر زمان گوید که ای گنده بغل.مولوی.
-امثال: گنده بغل را چه سود عنبر و لادن؟ میرزا ابوالحسن جلوه (از امثال و حکم ج3 ص7231).

گنده بغلی.

[گَ دَ / دِ بَ غَ] (حامص مرکب) صفت گنده بغل. رجوع به گنده بغل شود.

گنده بوی.

[گَ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه بوی ناخوش و گنده دارد. (آنندراج). عَفِن. صَیقَم.

گنده بهار.

[گَ دَ / دِ بَ] (اِ مرکب) بارانی که در فصل سرما بارد. (آنندراج).

گنده بینی.

[گَ دَ / دِ] (ص مرکب) کسی که بینی او بوی بد دهد. اخشم.

گنده پای.

[گَ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه پاهای بدبو دارد.

گنده پران.

[گُ دَ / دِ پَ] (نف مرکب) در تداول عوام، کسی که سخنان نفهمیده و بزرگتر از حد خود میزند.

گنده پرانی.

[گُ دَ / دِ پَ] (حامص مرکب) صفت گنده پران. رجوع به گنده پران شود.

گنده پز.

[گَ دَ / دِ پَ] (نف مرکب) آنکه چیزهای پست و متعفن پزد، چون شکنبه و روده و امثال آن. || آنکه بد پزد :
اوستاد تمام گنده پزان.شیخ بهائی.
-امثال: هر گنده پزی را گنده خوری است . (از شاهد صادق)، نظیر: هر گنده خوری را گنده پزی می باید. (از مجموعهء امثال چ هند) (امثال و حکم دهخدا ج4 ص 1973).
رجوع به گنده پزی شود.

گنده پزی.

[گَ دَ / دِ پَ] (حامص مرکب)شغل و عمل گنده پز. رجوع به گنده پز شود.

گنده پلی.

[گُ دِ پُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت بسطام بخش قلعه نو شهرستان شاهرود که در 14000 گزی جنوب قلعه نو واقع شده و 30 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گنده پیچ.

[گُ دَ / دِ] (اِ مرکب) چرخه و دوک. دوک دستی که بدان پنبه و پشم میریسند. (ناظم الاطباء). چرخ که بر آن ریسمان ریسند. (آنندراج). || چرخ کوزه گری که با دست می چرخانند. (ناظم الاطباء).

گنده پیر.

[گَ دَ / دِ] (اِ مرکب) زن پیر سالخورده را گویند. (برهان). پیرزنی که به غایت سالخورده باشد و بدبوی گردد، چه گویند که چون زنان بسیار پیر گردند گنده و بدبوی شوند. (انجمن آرا) (آنندراج): جَحَم، رِش، جِحمَش، جُحموش؛ زن گنده پیر کلانسال. جِلِّقة، جِلِقة، حَیزَبون؛ زن گنده پیر. دَردَبیس؛ گنده پیر کلانسال. دِردِح، دلِقِم، عجروفة، شَلمَق، شَنَهبَر، شَنَهبَره، شَهمَلة، صِلقِم؛ گنده پیر کلانسال و سطبر. عُثّ، عُثَّة، عَثواء، عُجروف، عُجروفة، عَجوز؛ زن گنده پیر کلانسال. عَزوم، عَشَبة، عُفّة. عُلفوف، عَوزَب، عَیضَمور، عَیهَلة، قَشعَة، قَلعَم. (منتهی الارب). قَندَفیر، معرب گنده پیر است. (قاموس). کِردِح، کَلدَح، کَلشَمَة، کَهَّة، هِردِبَة، هِرشَبَّة، هِرشَفَّة، هِزرَفَة، هِزروفة، هَمَّرِش، هِمَّة، هَیعَرون؛ گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب) :
اندرآمد مرد با زن چرب چرب
گنده پیر از خانه بیرون شد به ترب.رودکی.
طعام بیرون آوردند لختی بخوردند و آنچه مانده بود مر آن گنده پیر را داد. (ترجمهء طبری بلعمی). بهرام گنده پیر را گفت قدح داری که ما در آن شراب خوریم؟ (ترجمهء طبری بلعمی). مرد گفت به محلت ما یکی گنده پیر است و او را یکی گاو بود پس آن گاو بمرد گنده پیر از غم گاو بگریست. (ترجمهء طبری بلعمی).
یکی گنده پیری شد اندر کمند
پر آژنگ و نیرنگ و بند و گزند.فردوسی.
مادرتان پیر گشت و پشت به خم کرد
موی سر او سپید گشت و رخش زرد
تا کی از این گنده پیر، شیر توان خورد...
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص165).
بیارید این پلید بدکنش را
بلایه گنده پیر بدمنش را.(ویس و رامین).
سپید است این سزای گنده پیران
دورنگ است این سزاوار دبیران.
(ویس و رامین).
سبک پخت کدبانوی گنده پیر
به هم نان و خرما و کشکین و شیر.اسدی.
تا تو بدین فسونْش به بر گیری
این گنده پیر جادوی رعنا را.ناصرخسرو.
وین کهن گشته گنده پیر گران
دل ما می چگونه برباید.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی و محقق ص224).
چه گویی که پوشیده این جامه ها را
همان گنده پیری چو کفتار دارد.ناصرخسرو.
تا روزی بر شبه گنده پیری بیامد و خویشتن را به دیوانگی زد. (قصص الانبیاء).
بر آن بودم که از لمغان به غزنین
به تیغ تیز جوی خون برانم
ولیکن گنده پیرانند و طفلان
شفاعت می کند بخت جوانم.
علاءالدین غوری ملک الجبال.
از خواهر مشفق تر است و از گنده پیر زال بر شوی جوان باجمال عاشق تر. (مقامات حمیدی).
مسکین ضعیفه والدهء گنده پیر من
بر خود بپیچد ازین غم چو خیزران (؟).
رشید وطواط.
گنده پیر جهان جنب نکند
همتی را که در جناب من است.انوری.
گنده پیر چون شرح حال جوان بشنید گفت: نومید مشو اگرچه اومید نماند. (سندبادنامه ص190). پس گنده پیری که جوانان بی سامان در تحت تصرف و فرمان او بودند طلب کرد. (سندبادنامه ص157). پس نزدیک گنده پیر آمدند و گفتند یار ما کجا رفت، پیرزن گفت کیسهء زر بستد و برفت. (سندبادنامه ص 295).
گنده پیران شوی را قمّا دهند
چونکه از پیری و زشتی آگهند.مولوی.
|| مرد پیر :
حور با تو چگونه پردازد
حور باگنده پیر کی سازد؟سنائی.
|| کنایه از دنیا :
از فرازش نبرده سوی نشیب
مگر این گنده پیر غرچه فریب.سنایی.

گنده پیر کابلی.

[گَ دَ / دِ رِ بُ] (اِخ) پیر زالی بوده جادوگر و ساحره در کابل. (برهان). || (اِ مرکب) کنایه از پیر زال ساحره باشد. (آنندراج). پیر زال ساحره که کنایت از دنیا باشد :
آوارگی نوشَت شده، خانه فراموشت شده
آن گنده پیر کابلی صد سحر کردت از دغا.
(دیوان شمس ج1 ص15).

گنده پیل.

[گُ دَ / دِ] (اِ مرکب) فیل مغتلم. (صغانی). پیل بزرگ. || ناقه سربزرگ. مؤلف قاموس ذیل قندفیل گوید: معرب گنده پیل است، و اینکه شتر را قندفیل گفته اند تشبیهاً به فیل است.

گنده چشمه.

[گَ دَ / دِ چِ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 12 هزارگزی شمال باختری فریمان که در دامنه واقع شده و هوای آن معتدل است و 17 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنده چی.

[گُ دَ / دِ] (اِ مرکب) رشیدی در ذیل گُنده آرد: کوفته که مدور و بزرگ ساخته در میان آتش اندازند، و گنده چی تصغیر آن یعنی گندهء کوچک، احمد اطعمه گوید :
تا که بود گنده چی امرد ابروترش
تا که بود حلقه چی شاهد شیرین دهن.
بسحاق اطعمه.
رجوع به گنده شود.

گنده خایه.

[گَ دَ / دِ یَ / یِ] (اِ مرکب)بیضه تباه شده. (آنندراج). تخم مرغ کهنه گندیده. (ناظم الاطباء).

گنده خوار.

[گَ دَ / دِ خوا / خا] (نف مرکب) رجوع به گنده خور شود.

گنده خواری.

[گَ دَ / دِ خوا/ خا](حامص مرکب) عمل گنده خوار. رجوع به گنده خوار و گنده خور شود.

گنده خور.

[گَ دَ / دِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) آنکه چیزهای پست و متعفن چون روده و شکنبه و امثال آن خورد.

گنده خوراک.

[گَ دَ / دِ خوَ / خُ] (ص مرکب) آنکه خوراکش چیزهای گنده چون سیراب و شکنبه و جز آن است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به گنده خور و گنده خوار شود.

گنده خوراکی.

[گَ دَ / دِ خوَ / خُ](حامص مرکب) عمل گنده خوراک. و رجوع به گنده خوراک و گنده خوار و گنده خور شود.

گنده خوری.

[گَ دَ / دِ خوَ / خُ] (حامص مرکب) گنده خواری. رجوع به گنده خور شود.

گنده خوی.

[گَ دَ / دِ خوَ / خُیْ] (ص مرکب) با واو معدوله، آنکه عرق بدنش عفن و گنده است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به گنده خویی شود.

گنده خویی.

[گَ دَ / دِ خوَ / خُ] (حامص مرکب) با واو معدوله، صفت آنکه عرق بدنش عفن است. و رجوع به گنده خوی شود.

گنده دزد.

[گَ دَ / دِ دُ] (ص مرکب)دله دزد. آنکه چیزهای ناقابل را می دزدد. آنکه اشیاء کم بها را دزدد.

گنده دزدی.

[گَ دَ / دِ دُ] (حامص مرکب) عمل گنده دزد. رجوع به گنده دزد شود.

گنده دم.

[گَ دَ / دِ دَ] (ص مرکب) بَخِر. آنکه دهان او بوی بد دهد.

گنده دماغ.

[گَ دَ / دِ دَ] (ص مرکب)متکبر و سرکش. (آنندراج). متکبر و باغرور و بددماغ. (ناظم الاطباء) :
مالیخ کاخ پخته بد اندر دماغ خویش
زآن کاخ خویشتن را گنده دماغ کرد.
سوزنی.
|| آنکه از هر چیز زود قهر کند. زودرنج. || آنکه بینی او بوی بد بدهد :
گنده دماغی بنفشه بوی نه کالوخ
گنده دهانی کرفس خای نه کیکیز.سوزنی.

گنده دماغی.

[گَ دَ / دِ دَ] (حامص مرکب) صفت و حالت گنده دماغ. رجوع به گنده دماغ شود.

گنده دمی.

[گَ دَ / دِ دَ] (حامص مرکب)صفت گنده دم. رجوع به گنده دم شود.

گنده دهان.

[گَ دَ / دِ دَ] (ص مرکب)گنده دهن. آنکه دهان او بدبو بود. ابخر. ردی ءالنکهة :
گنده دماغی بنفشه بوی نه کالوخ
گنده دهانی کرفس خای نه کیکیز.سوزنی.
از بار هجو من خر خمخانه گشت لنگ
آن همچو شیر گنده دهان پیس چون پلنگ.
سوزنی.
زنخ چو پشت پلنگ و نغوله چون دم سگ
چو شیر گنده دهان سهمناک چون کفتار.
سوزنی.

گنده دهن.

[گَ دَ / دِ دَ هَ] (ص مرکب)گنده دهان : و لشکر این علویان دانی که باشند کفشگران درغایش و دباغان آوه و... گنده دهنان ورامین... (کتاب النقض ص474).

گنده زبان.

[گَ دَ / دِ زَ] (ص مرکب) آنکه بسیار بدِ مردمان گوید. بدزبان :
هرچه بخواهد بده که گنده زبان است
دیو رمیده نه کنده داند و نه رش(1).منجیک.
(1) - کنده و رش؛ فراز و نشیب زمین بود که پشته پشته باشد اگرچه دشت بود. (لغت فرس ص 221).

گنده سبلت.

[گُ دَ / دِ سِ لَ] (ص مرکب)آنکه بروت او بزرگ است. سبیل کلفت :
ز شعر مرثیت من به آرزو برسد
طمع به مجلس آن گنده سبلت این دارم.؟

گنده عرق.

[گَ دَ / دِ عَ رَ] (ص مرکب)گنده خوی. آنکه عرقش عفن است. و رجوع به گنده خوی شود.

گنده فروش.

[گَ دَ / دِ فُ] (نف مرکب)آنکه چیزهای گندیده فروشد.

گنده فروشی.

[گَ دَ / دِ فُ] (حامص مرکب) عمل گنده فروش. رجوع به گنده فروش شود.

گنده فیروزه.

[گَ دَ / دِ زَ / زِ] (اِ مرکب)نام صمغی است که آن را به عربی لبان خوانند و به فارسی کندر گویند. (آنندراج). رجوع به لبان و کندر شود.

گنده قارچ.

[گَ دَ / دِ] (اِ مرکب) هرگاه در میوه جات و یا سیب زمینی و غیره بر اثر باد یا نیش حشرات و یا عمل آوردن زمین خراشی وارد شود گنده قارچ وارد آن شده مشغول تغذیه می شود و درنتیجه میوه ها لهیده و گندیده می شود. سیب زمینی گنده قارچی پوستش مانند سیب زمینی سالم است لیکن درون آن خالی می شود، بطوری که هرگاه آن را در آب بیفکنند رو می آید. (فرهنگ روستایی تألیف بهرامی ص10).

گندهک.

[گَ دَ هَ] (هندی، اِ) گوگرد. (الفاظ الادویه). در فرهنگهای فارسی گندش و گندک به این معنی آمده است، رشیدی نویسد: ظاهراً هندی است. و رجوع به گندش و گندک شود.

گنده کار.

[گَ دَ / دِ] (ص مرکب) آنکه کارهای زشت و پست کند.

گنده کاری.

[گَ دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل گنده کار. رجوع به گنده کار شود.

گنده کنف.

[گَ دَ / دِ کَ نَ] (اِ مرکب)ابوطیلون. بنگ کنف. طوق. گوپنبه. رجوع به ابوطیلون و طوق شود.

گنده گو.

[گُ دَ / دِ] (نف مرکب) در تداول عامه، آنکه سخنان بزرگتر از حد خود زند. آنکه اندازه خود در سخن گفتن نگاه ندارد.

گنده گوزی.

[گُ دَ / دِ] (حامص مرکب)در تداول عوام، دعویهای باطل کردن. سخنان بزرگتر از حد گفتن. گزافه گویی.

گنده گوش.

[گَ دَ / دِ] (ص مرکب) کسی که گوش او بوی بد دهد.

گنده گوشی.

[گَ دَ / دِ] (حامص مرکب)صفت گنده گوش. رجوع به گنده گوش شود.

گنده گوی.

[گُ دَ / دِ] (نف مرکب) رجوع به گنده گو شود.

گنده گویی.

[گُ دَ / دِ] (حامص مرکب)سخنان بزرگتر از حدود خود گفتن. و رجوع به گنده گو شود.

گنده لاش.

[گَ دَ / دِ] (اِ مرکب)(1)تخم مرغی که مرغ روی آن خوابیده و فاسد شده است.
(1) - Couvi.

گنده مغز.

[گَ دَ / دِ مَ] (ص مرکب)گنده دماغ. متکبر. سرکش :
تو گنده مغز شعری و او گنده مغز شرع
با وی به گنده مغزی همچون ترازویی.
سوزنی.
با آن دو گنده مغز بود حشر آن کسی
کز دست دیو خورده بود کوکنار و بنگ.
سوزنی (دیوان چ 1338 ص 233).
ماخولیا گرفته و مصروع و گنده مغز
زرداب خورده چون عسلی پیس چون زنار.
سوزنی.
گر نبودی جذب موش گنده مغز
عیشها کردی درون آب چغز.مولوی.

گنده مغزی.

[گَ دَ / دِ مَ] (حامص مرکب)تکبر کردن و سخنان متکبرانه گفتن. (برهان) :
اگر می رود در پی این سخُن
بدین گفتگو گنده مغزی مکن.
سعدی (از رشیدی و آنندراج).
|| هرزه و یاوه بر زبان راندن و درشتی و کج خلقی نمودن. (برهان).
- گنده مغزی کردن.؛ رجوع به گنده مغزی شود.

گنده نفس.

[گَ دَ / دِ نَ فَ] (ص مرکب)کسی که دَم و نفس او متعفن است. رجوع به گنده دم شود.

گنده نفسی.

[گَ دَ / دِ نَ فَ] (حامص مرکب) صفت گنده نفس. رجوع به گنده نفس شود.

گنده واش.

[گَ دَ / دِ] (اِ مرکب) نامی است که در لاهیجان به هندواش دهند. (یادداشت مؤلف). گیاهی است وحشی که مؤسسهء کشاورزی لاهیجان نام آن را «آرتینیزیا»(1) تشخیص داده است. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده ص 215). و رجوع به گندم واش شود.
(1) - Artinisia.

گندی.

[گَ] (حامص) در تداول عوام، بی عرضگی. بی لیاقتی. پستی. بی شخصیتی: آدم به این گندی ندیدم. رجوع به گند شود.

گندی.

[گُ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 12 هزارگزی شمال باختری ماه نشان و 12 هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 350 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین می شود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گندی.

[گُ] (اِخ)(1) یکی از خانواده های برجستهء فلورانس(2) که پل دُ گندی(3) کشیش رتز(4) از ایشان بود.
(1) - Gondi.
(2) - Florence.
(3) - Paul de Gondi.
(4) - Retz.

گندیاب.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل کنار بخش نور شهرستان آمل که در 5000 گزی جنوب سولده واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 185 تن است. آب آن از رودخانهء ناتل تأمین میشود. محصول آن برنج، مختصر غلات، کنف و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). یکی از دهات نور مازندران است. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو متن انگلیسی ص110 و ترجمهء فارسی ص149).

گندیدگی.

[گَ دی دَ / دِ] (حامص)گندگی. (آنندراج). تعفن. عفونت. (ناظم الاطباء). رجوع به گندگی و تعفن شود. || پوسیدگی. (ناظم الاطباء).

گندیدن.

[گَ دی دَ] (مص) بوی بد دادن چیزی. (آنندراج). بدبو شدن. متعفن شدن. (ناظم الاطباء). بو گرفتن. گنده شدن. نَتْن. نُتونة. نَتانت. اِنتان : هیکلی که صخر جنی از طلعت او برمیدی و عین القطر از بغلش بگندیدی. (گلستان).
-امثال: نگندد سیرناخورده دهانی .
(ویس و رامین).
هرچه بگندد نمکش می زنند وای به وقتی که بگندد نمک.؟
|| پوسیدن. (ناظم الاطباء).

گندیدنی.

[گَ دی دَ] (ص لیاقت) آنچه تواند بگندد. آنچه درخور گندیدن بود.

گندیده.

[گَ دی دَ / دِ] (ن مف) گنده. بدبو. متعفن. مسنون. فَرْغَند. بوناک. بویناک : دیگر روز روی او آماس کرد و آب گندیده از گوش و بینی او جاری شد. (قصص الانبیاء منسوب به محمد جویری ص 185).
تشنه را دل نخواهد آب زلال
نیم خوردِ دهان گندیده.سعدی (گلستان).
-امثال: گندیده باد لقوه هم دارد ؛ یعنی با همه عیوب، معجب و متکبر نیز می باشد. (امثال و حکم ج3 ص1327). نظیر: گنده کون باد لقوه هم دارد. (در تداول مردم افغانستان).
|| تخم مرغی که فاسد شده و به اصطلاح عوام آن را لق گویند.

گندیده شدن.

[گَ دی دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) گنده شدن. متعفن شدن.

گندیشاپور.

[گُ] (اِخ) معرب این اسم جندیساپور است. جغرافیادانان اسلامی(1) این شهر را به خصب نعمت و نخل و زرع و رودخانه های بسیار ستوده اند. و گندیشاپور معرب «گندشاه پوهر» است و اصل آن «وه اندوشاهپوهر»(2) یعنی «به از انطاکیه، شاهپور» و به عبارت دیگر «شهر شاپور بهتر از انطاکیه» است. محل آن در خوزستان واقع در شرق شوش و جنوب شرقی دزفول و شمال غربی شوشتر کنونی بوده است. بانی آن بنابر مشهور شاپور اول (241 - 271 م.) بوده، وی از اسیران رومی دسته ای را به کار بنای آن شهر گماشت. گندی شاپور از آغاز کار مرکزیت علمی یافت و حتی به نقل بعضی از مورخان شاپور فرمان داد عده ای از کتب یونانی به پهلوی ترجمه شود و آنها را در شهر مذکور گرد آورند و گویا به فرمان شاپور، گندیشاپور مرکزیت طب یونانی یافته بود. در عهد شاپور دوم (ذوالاکتاف) (310 - 379 م.) تیادورس(3) طبیب نصرانی برای معالجهء شاهنشاه به دربار خوانده شده و شاپور او را در گندیشاپور مستقر ساخت. وی در آن شهر اشتهار یافت و طریقهء طبابت او معروف شد و کتابی را منسوب بدو به نام «کناش تیادورس» بعداً به عربی درآوردند.(4) بعد از نشر مذهب نسطوری در ایران بیت لاباط (در گندیشاپور بود) که سابقه ای ممتد در عیسویت داشت. یکی از بزرگترین مراکز مذهبی عیسویان ایران و یک حوزهء دینی (متروپولیتن) بزرگ و از مهمترین مراکز تجمع علمای عیسوی و محل تعلیم طب یونانی و آمیزش آن با طب ایرانی و هندی شد و این ترقی خصوصاً در عهد انوشیروان بیشتر برای آن حاصل گشت، چنانکه دانشمندان سریانی زبان ایرانی و علمای هندی و زردشتی در آنجا مشغول کار بودند. توجه این علما کمتر به فلسفه و ریاضیات و بیشتر به طب بوده و اصولاً مدرسه طب گندیشاپور و بیمارستان آن در اواخر عهد ساسانی به مراحل عالی شهرت ارتقاء جسته بود. در این مدرسه از تجارب ملل مختلف یعنی طب ایرانیان و هندوان و یونانیان و اسکندرانیان و علمای سریانی زبان استفاده میشد ولی همهء آنها را با تصرفاتی قبول کردند چنانکه طب ایرانی به قول قفطی از طب یونانی کاملتر شده بود(5). در بیمارستان گندیشاپور عده ای از اطباء هندی میزیستند که به آموختن اصول طب هندی اشتغال داشتند و چند کتاب از آثار طبی هند به پهلوی ترجمه شده بود که بعداً به عربی درآمد(6) و در طب اسلامی از این آمیزش اثر فراوان باقی مانده و از ایران پیش از اسلام به مدن اسلامی نقل شده است. شهرت بیمارستان و مدرسه طب گندیشاپور محصلین ملل مجاور را هم به آنجا جلب میکرد و از آن جمله است الحارث بن کلدة الثقفی طبیب معروف عرب(7). این مدرسه و بیمارستان و شهرت رؤسای آن تا مدتی از دورهء اسلامی هم با قوت سابق باقی ماند چنانکه چون ابوجعفر منصور دوانیقی در سال 148 ه . ق. به بیماری معده گرفتار شد و طبیبان درگاه در علاج او فروماندند وی را به رئیس بیمارستان مذکور یعنی بختیشوع پسر جورجیس راهبری کردند. جورجیس با واگذاشتن ریاست بیمارستان به پسر خود بختیشوع به خدمت خلیفه درآمد و پس از معالجت منصور نزد وی تقرب یافت و به اصرار خلیفه چندی در بغداد بماند. وی از دوستداران تألیف و ترجمه بود و چون یونانی و پهلوی و سریانی نیک میدانست چندین کتاب در طب از زبانهای مذکور به عربی درآورد. حوزهء علمی گندیشاپور از قرن سوم هجری که بغداد شهرت یافت مقام سابق خود را از دست داد. (از تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تألیف صفا ج1 صص21 - 23). و رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص147 و 246 شود.
(1) - صورة الارض چ2 لیدن ص 256 و مسالک الممالک اصطخری چ لیدن ص 93.
(2) - Veh-andiv i Shahpuhr.
(3) - Theodoros. (4) - الفهرست ص 422.
(5) - اخبار الحکما ص 93.
(6) - الفهرست ص 421.
(7) - طبقات الاطباء ج1 ص 109.

گنذر.

[گَ ذَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ماسال بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش که در 4500 گزی جنوب باختری بازار ماسال سر راه مالرو ماسال به خلخال واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی و سکنه اش 187 تن است. آب آن از رودخانهء ماسال تأمین میشود. محصول آن برنج، ابریشم، لبنیات و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و شال بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنر.

[گَ نَ] (اِخ) نام جنگ گاه سلطان محمود غزنوی (با) پادشاه ترکستان بوده. (برهان). ظاهراً مصحف «کتر» که فرخی در اشعار خود آورده:
به جای آن که تو کردی بر ایشان در «کتر» شاها!
حدیث رستم دستان یکی بود از هزار افسان.
فرخی (دیوان ص259).
ز بت پرستان چندان بکشت و چندان بست
که کشته بود و گرفته ز خانیان به «کتر».
فرخی (دیوان ص72).
و شاید همان «کتور» (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 407) باشد. و رجوع به گنور شود. (حاشیهء برهان چ معین).

گنز.

[گَ] (اِ) کنز. گنج. رجوع به گنج و کنز شود.

گنز.

[گَ] (اِ) در دیلمان و گیلان، شخص درازقد. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده ص215).

گنزاگ.

[گُ] (اِخ)(1) یکی از خانواده های شاهی ایتالیا که از 1328 تا 1708 م. بر مانتو(2) حکمرانی داشته، این خانواده بر دوک نشین نِوِر(3) نیز حاکم بوده است.
(1) - Gonzague.
(2) - Mantoue.
(3) - Nevers.

گنزاگ.

[گُ] (اِخ)(1) لوئیز ماری دُ (1612 - 1667 م.). ملکة لهستان، از خانواده گنزاگ مذکور در بالا که در پاریس متولد شد. وی زن لادیسلاس(2) هفتم و بعد زن ژان(3) دوم و سپس زن کازیمیر(4) پنجم بوده است.
(1) - Louise Marie de Gonzague.
(2) - Ladislas.
(3) - Jean.
(4) - Casimir.

گنزاگ.

[گُ] (اِخ)(1) آن دُ (1616 - 1684 م.). خواهر لوئیز ماری دُ گنزاگ. وی دختر شارل اول(2) دوک دُ مانتو(3) و زن ادوار دُ باویر(4) بوده است. آن دُ گنزاک به استعداد و زیبایی شهرت داشته است. لقب دیگرش پرنسس پالاتینه است.
(1) - Anne de Gonzague.
(2) - Charles ler.
(3) - Duc de Mantoue.
(4) - Edouard de Baviere.

گنزالو د کردو.

[گُ زالْوْ دُ کُ] (اِخ)(1)ژنرال اسپانیایی، ملقب به کاپیتن بزرگ که در قصر مونتیلا(2) متولد شد (1453 - 1515 م.). وی در جنگ سرینیول(3) بر فرانسویان که به وسیله دوکِ نمور(4) رهبری میشدند پیروز شد. وی مسبب فتح ناپل(5) به دست اسپانیایی ها است (1503 م.).
(1) - Gonzalve de Cordoue.
(2) - Montilla.
(3) - Cerignoles.
(4) - Le Duc de Nemours.
(5) - Naples.

گنزرود.

[گَ زِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز که در 35 هزارگزی جنوب باختری خداآفرین و 32500 گزی شوسهء اهر به کلیبر واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنهء آن 66 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنزک.

[گَ زَ] (اِخ) تلفظی از گنجک. رجوع به گنجک و گندزک و مزدیسنا و... تألیف معین چ1 ص 203 شود.

گنزه.

[گَ زَ] (اِخ) گنجه. گنجک. گنزک. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود.

گنژ.

[گَ] (اِخ)(1) مرکز بخش اِرو(2)، از ناحیه مون پلیه(3) در ساحل رود اِرو(4) در فرانسه که دارای 4250 تن جمعیت و راه آهن و کارخانهء ابریشم بافی است.
(1) - Ganges.
(2) - Herault.
(3) - Montpellier.
(4) - Herault.

گنس.

[گُ نِ] (اِخ)(1) مرکز بخش سن اِاوواز(2) از ناحیه پنتواز(3) در فرانسه دارای 4900 تن جمعیت. گنس زادبوم فیلیپ اگوست(4) بوده است.
(1) - Gonesse.
(2) - Saint-et-Oise.
(3) - Pontoise.
(4) - Philippe Auguste.

گنسا.

[گَ نِ] (اِخ)(1) خدای علم و ادبیات به عقیده هندوان، که دارای سری چون سر فیل است.
(1) - Ganeca.

گنسالو.

[گُ سالْوْ] (اِخ)(1) نونو(2). نقاش پرتقالی قرن پانزدهم م. که وی پرده های زیبایی به وجود آورده است.
(1) - Goncalves.
(2) - Nuno.

گنستن.

[گَ نِ تَ] (مص) در دیلمان و گیلان، برخوردن. برخورد کردن. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده ص 215).

گنستیسیسم.

[گْنُ / گِ نُ] (فرانسوی، اِ)(1)یا مذهب گنستیکی یا گنوسی. طریقهء مذهبی مبنی بر ثنویت. این مذهب در قرن دوم م. در کشور روم توسعه یافت، بلاشک قبل از این تاریخ هم افکار گنستیکی وجود داشته است، زیرا که در میان یهودان اسکندریه هم این افکار رایج بوده است اما مبدأ این مسلک در ظلمات ایام مختفی است. از قرن دوم به بعد «گنستیکها» برای تأیید اقوال خویش به کتب مقدس عیسوی استناد می جستند. مسلک بازیلید(2) و مسلک والانتن(3) و مسلک مرقیون(4) و تصوفی که اوفیتها(5) و ناسن ها(6) و الکزائیتها(7) آورده اند نمونه ای از فِرَق گوناگون گنستیکی میباشد، که در رسوم مذهبی و عقاید با هم اختلاف دارند، ولی معذلک با وجود این اختلافات، یک جریان فکری مشترکی در کلیهء آنها مستتر است. نخست باید «ثنویت» را مورد بحث قرار داد، ولی فرق است میان ثنویت مزدایی و دوپرستی گنستیکها. بنابر اعتقاد مزدیسنان هر یک از دو عالم مذکور دفعةً هم معنوی است و هم مادی. ولی گنستیکها بالعکس عالم روح را عین عالم نور و جهان ماده را عین جهان ظلمت می دانسته اند.
نتیجهء این قسم اعتقاد نسبت به عالم این شد که بدبینی به اصل خلقت رواج گرفت و پیروان این فکر به زهد و ترک مایل شدند. بنابر قول این طایفه خدا در ماوراء عالم محسوس و حتی در آن سوی جهان معقول است. او پدری است که از نام و نشان و گمان برتر است و فکر بشری را به دامن کبریای او دسترس نیست، جهان به واسطه اشراقات دایمی یا ائن(8) که از ذات این خدای اصلی صادر میشود به وجود می آید و مراتب این تجلیات نزولی است، یعنی هر یک از اشراقات نسبت به ماقبل خود احسن است، تا منتهی گردد به عالم مادی که آخرین اشراق و ناپاک ترین تجلیات است. ولی در این جهان مادی شوقی هست که او را به مبدأ الهی بازپس می کشاند. ماده یعنی عالم جسمانی منزلگاه شر است، اما یک بارقهء الهی، که در طبیعت انسان ودیعه است راه نجات را به او نشان می دهد و او را در حرکت صعودی، که از میان افلاک می کند، دستگیری نموده به عالم نور میرساند. این بود اساس اعتقاد گنستیکهای متأخر راجع به نظام جهان. «انسان» یا «انسان نخست» را وجودی نیم خدا میدانستند و ظاهراً این مفهوم را از اساطیر ایرانی گرفته بودند. بعضی از گنستیکها انسان نخست را آدم دانسته اند و بعضی او را مسیح ازلی می گفته اند و طایفه ای بر آن بودند که حقیقت انسان نخست در آدم حلول کرده و پس از آن به صورت مسیح ظاهر شده است. اوست نخستین مولود خدای بزرگ، که در ماده نزول کرده و جان جهان محسوب است. او را نیم خدا و عقل و کلمه هم میگفتند، با ایجاد این انسان قوس نزول در ماده شروع شده و به وسیلهء او نزاع و کوشش برای نجات صورت می گیرد. اما نجات میسر نیست مگر با عنایات الهی. از این جاست که در همهء کتب گنستیک ظهور یک نفر رهاننده وعده داده شده است. و همین اعتقاد بود که گنستیکها را پیرو دین مسیح کرد، زیرا که منجی موعود را عیسی مسیح دانسته اند. بعضی از فِرَق گنستیک بر آنند که عیسی خلاص کنندهء صوفیا از قید ماده است. مقصود از صوفیا عقل آسمانی است، که در ماده افتاده است، فرقهء والنتینی معتقد بودند که میان خدای منجی موسوم به سوتر(9) و صوفیا ازدواج و عروسی واقع شده است و به یاد این واقعه جشن مذهبی، که عبارت از عید حجلهء عروسان بود، می گرفتند. اساطیر و قصصی که راجع به تکوین جهان ساخته شده همه برای تعبیر و تأویل مراسم عبادتی بوده است. اجراکنندگان این مراسم در طی انجام وظایف خود جدال عظیمی را که همهء آفرینش برای نجات خود در پیش دارند، برأی العین مشاهده میکرده اند، چگونه به وسیلهء معرفت رهایی میسر تواند شد و زنجیرهای ماده تواند گسیخت. عرفان علم حقیقی است نه علم فکری، دانشی است که از راه قلب و به طریق کشف و شهود تحصیل میشود و طریق آن توجه به باطن و مشاهدهء امور معنوی با چشم دل است که انسان را صاحب معرفت عالی میکند و در نشأة جدیدی متولد می سازد. بنابر قول شدر معرفت گنسیس(10) دانش حقیقی است، که به سبب حق بودنش انسان را نجات می بخشد. اکثر گنستیک ها که از طریقهء آنها کم وبیش آگاهی داریم از مردم ولایات شرقی ممالک روم بوده اند. یکی از فرقه های گنستیک بین النهرین و بابل فرقه ماندایی است و دیگر فرقه ای که در کتب عرب آن را مغتسله نامیده اند و یکی از مآخذ کیش مانوی محسوب است. عرب همهء فرقه های گنستیک مشرق را که افکارشان در زمان اسلام هم رواجی داشته است، به نام حنیف یا صابئون خوانده است. (ایران در زمان ساسانیان صص 56 - 59). و رجوع به اعلام المنجد ذیل الغنوسیة شود.
(1) - Gnosticisme.
(2) - Basilide.
(3) - Valentin.
(4) - Marcion.
(5) - Ophites.
(6) - Naassenes.
(7) - Elchesaites.
(8) - Eon.
(9) - Soter.
(10) - Gnosis.

گنسلن.

[گُ سِ لَ](1) (اِخ) مرکز بخش ایزر(2)از ناحیهء گرنبل(3) در فرانسه که دارای 950 تن جمعیت و راه آهن است.
(1) - Goncelin.
(2) - Isere.
(3) - Grenoble.

گنسول کندی.

[گُ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل که در 13 هزارگزی شمال اردبیل و 12 هزارگزی شوسهء اردبیل به خیاو واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 668 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنفرویل لرکر.

[گُ رِ لُ کِ] (اِخ)(1) بلوکی است از سِن ماریتیم(2) از ناحیهء لوآور(3)، در کنار کانال تانکارویل(4) در فرانسه دارای 8400 تن جمعیت.
(1) - Gonfreville L'orcher.
(2) - La Seine Maritime.
(3) - Le Havre.
(4) - Tancarville.

گنفه.

[گَ نَ فَ] (اِخ) رجوع به جنابه و گنابه و گناوه و گنبه و فارسنامهء ابن البلخی ص 149 شود.

گنک.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش سوران شهرستان سراوان که در 18000 گزی خاور سوران و 2000 گزی جنوب راه مالرو سوران به سیب واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه اش 150 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنکار.

[گُ] (اِ) ماری را گویند که تازه پوست افکنده باشد. (برهان) (آنندراج) :
از گفتن نیک وز نکویی
گنگ است و برهنه همچو گنکار.
شهاب الدین عبدالرحمن (از رشیدی).

گنکور.

[گُ] (اِخ)(1) ادموند هوات دُ (1822 - 1896 م.). در نانسی(2) متولد شد. وی رمان نویس رئالیست فرانسوی و نویسندهء ژرمنی لاسرتو(3)، رنه موپرن(4) و هنر در قرن هیجدهم(5) و غیره است.
(1) - Edmond Huot de Goncourt.
(2) - Nancy.
(3) - Germini Lacerteux.
(4) - Rene Mauperin.
(5) - L'art au XVllle siecle.

گنگ.

[گَ] (اِخ) شهری است خرم به ترکستان، بهارخانه نیز گویندش از غایت خوشی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). بهارخانه ای است و شهری است به ترکستان. (نسخه ای از لغتنامهء اسدی). نام شهری است که در شرق خطا واقع است، گویند شب و روز همیشه در آنجا یکسان است، یعنی هر یک دوازده ساعت میباشد و هوای آن در نهایت اعتدال بود چنانکه پیوسته در آنجا بهار باشد، و گنگ دژ همان است. (برهان). رجوع به گنگ دژ و گنگ بهشت و بهشت گنگ شود. || نام بتکده ای است از بتکده های چین. نام بتخانه ای است در ترکستان و گویند آن بتخانه را کیکاوس ساخته است :
تا چون بهار گنگ شد از روی او جهان
چشمان خسروانی مانند گنگ شد.
خسروانی.
برفتند از آن سوی ببْهشت گنگ
به جایی نبودش فراوان درنگ
تهی کرد و شد با سپه سوی گنگ
بهانه نجست و فریب و درنگ.فردوسی.
گشاده شد این گنگ افراسیاب
سر بخت او اندرآمد به خواب.فردوسی.
از کف ترکی دلارامی که از دیدار اوست
حسرت صورتگران چین و نقاشان گنگ.
معزی.
زمین ز باد صبا شد نگارخانهء چین
چمن ز فیض هوا شد بهارخانهء گنگ.
ازرقی.
تضمین کنم به قافیهء تنگ بیتکی
از شعر خویش کآن به خوشی چون بهشت گنگ.
سوزنی.
|| مطلق بتکده(؟) :
یکی گنگ بودش به سان بهشت
گلش مشک سارا بد و زَرْش خشت.
فردوسی.
|| رودخانه ای باشد بسیار بزرگ در ملک هندوستان و منبع آن کوههای سوالک است و از ملک هندوستان و بنگاله گذشته به عمان میریزد و هندوان بدان اعتقاد بسیار دارند و در آن آب غسل کردن و مردهای خود را سوختن و خاکستر و استخوانهای آنها را در آن آب ریختن فوز عظیم و سبب درجات و مزیل سیئات می دانند. (برهان). نام رودی بسیار بزرگ در هندوستان که فیزوم نیز گویند و فرنگیان گانژ(1) خوانند و این رود که منبع آن کوهستان سوالک است از جمنا و اللهآباد گذشته مشروب میکند بنارس و پاتنا و شاندرناگور و کلکته را... (ناظم الاطباء). آب گنگ به هند از کوهها[ ی ] مابین ملک ختای و هند برمی خیزد و اهل هند این آب را چنانکه مسلمانان آب روم را سخت متبرک دارند و گویند منبعش از بهشت است و از آن آب تا دویست فرسنگ به تبرک برند و عظما و کبرا را به وقت وفات بدان غسل دهند و اکفان خود را بدان آب برآرند و معابد خود را بدان شویند. طول این رود سیصد فرسنگ باشد. (نزهة القلوب چ گای لسترانج ص 219). یکی از رودهای بزرگ آسیاست که در شمال شبه جزیرهء هندوستان جاری است و از کوه هیمالیا سرچشمه گرفته از بلاد اللهآباد و بنارس و پتنه گذشته به خلیج بنگاله میریزد. طول این رود تقریباً 3100 کیلومتر (443 فرسنگ) است. شعب معروف آن عبارتند از جمنا و سن از جانب راست و گومتی و گندک و گوگرا از جانب چپ. عرض رود گنگ گاه به 4500 ذرع و عمق آن به هشت ذرع میرسد و در ثانیه 80000 قدم مکعب آب به دریا میریزد. هندیان رود گنگ را مقدس میشمارند و آب آن را در انجام شعائر دینی برهما به کار می برند. (تمدن قدیم تألیف فوستل دو کولانژ فرانسوی ترجمهء نصرالله فلسفی ص501). پهنای این رود 1300 اِستاد (تقریباً یک فرسنگ) و عمق آن بیش از هر رود دیگر هند است. (ایران باستان پیرنیا ص 1804). به عقیدهء هندوها رود مذکور اول در آسمان بوده با ریاضت یکی از راجگان مقدس به زمین آورده شد... (فرهنگ نظام) :
تا چون بهار گنگ شد از روی او جهان
دو چشم خسروانی چون رود گنگ شد.
ابوطاهر خسروانی.
شد از باختر سوی دریای گنگ
دلی پر ز کنیه سری پر ز جنگ.فردوسی.
ملاح خاطرم نکند مر مرا رها
تا برکشم سفینهء مدح تو را به گنگ.سوزنی.
|| (اِ) نام بادی است که به سبب سودا در بدن مردم به هم میرسد و بن مویها میخارد و تا موی را نکند خارش برطرف نمیشود. (برهان) :
تا برکند حسود تو سبلت به دست خویش
در سبلت حسود تو افتاده باد گنگ.
سوزنی.
گنگ اندرافکنم به در کون شاعران
تا مویهای کون بکنند از نهیب(2) گنگ.
سوزنی.
|| جزیره. (از برهان) :
ای گوی کآرام جود تو همی دریا کند
هر کجا آزار بخل سفلگان کرده ست گنگ(3).
منجیک.
همانگه سپاه اندرآمد به جنگ
سپه همچو دریا و دریا چو گنگ.عنصری.
گلنارها بیرنگها، شاهسپرم، بی چنگها
گلزارها چون گنگها، بستانها چون اودیه.
منوچهری (دیوان چ1 دبیرسیاقی ص78).(4)
|| (ص) حدب که بر پشت مردم بود. (لغت فرس اسدی). هر چیز خمیده و کج و گوژ را گویند. (برهان). غوز :
همی مناظره و جنگ خواهی از تن خویش
کنون که گنگ شدی و برآوریدی «گنگ».
؟ (از لغت فرس).
که به بینی پس از این از قِبَل خدمت تو
پشت اعدای تو چون پشت حمایل شده گنگ.
سنایی (دیوان چ مدرس رضوی ص 277).
|| گوژ مادرزاد. (برهان) (ناظم الاطباء) :
ای پهلوان که زیر طناب سرادقت
گردون همی خمیده رَوَد بر مثال گنگ.
عمید لوبکی (از رشیدی).
|| گنگ مؤاجر. (لغت فرس). امرد بزرگ و قوی تن. (نسخه ای از لغت فرس). امرد بود ضخم و زَفت. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). امرد قوی جثه. (انجمن آرا) :
داری گنگی کلندره(5) که شب و روز
خواجهء ما را ز کیر دارد خشنود.منجیک.
گنگی پلیدبینی گنگی پلیدپای
محکم ستبر ساقی زین کرده ساعدی.
عسجدی یا عنصری.
رجوع به لغت فرس چ اقبال ص269 شود. در لغت فرس چ دبیرسیاقی ص113 گنگ به این معنی آمده و شعر فوق به عنوان شاهد آمده است.
|| (اِخ) نام کوهی است. (از برهان) :
برادر بُوَد جهن و جنگی پشنگ
که در جنگ دریا کند کوه گنگ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج5 ص1294).
یکی ژنده پیل است بر کوه گنگ
اگر با سلیح اندرآید به جنگ.
(شاهنامه چ بروخیم ج6 ص 1683).
|| (ص) نیکو و خوب و زیبا را گویند. (برهان) :
به هر گونه بوی و به هر گونه رنگ
نکوتر بیارای آن شنگ گنگ.
فردوسی (از رشیدی).
ولی در فهرست ولف، گنگ به این معنی نیامده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || (اِ) روزی است در هفته. روزهای هفته را گویند همچنانکه شنبه، یکشنبه، دوشنبه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
(1) - Gange. (2) - ن ل: نهاب.
(3) - ن ل:
هر کجا کز ظلم و بخل سفلگان گشته ست گنگ.
(4) - ظ . گنگ در این بیت به معنی بتکده و بهارخانه است.
(5) - کلندره به فتح اول و دوم و [ چهارم ]؛ مردی بشکوه و قوی باشد. (لغت فرس اسدی ص 438).

گنگ.

[گَ] (اِخ) نام شهر تاشکنت است که آنرا چاچ هم میگویند. (برهان). ظ: کنت (با کاف تازی) مخفف «تاشکنت» = تاشکند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). شعوری گوید: این معنی از تاریخ ظفرنامه نقل شد.

گنگ.

[گَ] (اِخ) نام قبلهء پیشینیان است که بیت المقدس باشد. (برهان). رجوع به گنگ دژهوخت شود.

گنگ.

[گَ] (اِخ) همان گنجه و گنزه است که محل آتشکدهء آذرگشسپ بوده. رجوع به گنجه و گنزه و گنزک و گندزک و شیز و مزدیسنا و... تألیف معین چ1 ص 203 و 204 و 206 شود.

گنگ.

[گُ] (اِ) نامی است که در نیک شهر و ایرانشهر به پنج انگشت (گیاه) دهند. رجوع به پنج انگشت شود.

گنگ.

[گَ] (اِ) اگزما. (یادداشت مؤلف).

گنگ.

[گُ] (ص) لال. و به عربی ابکم خوانند یعنی شخصی که به ایما و اشاره حرف زند نه به زبان. (برهان) (آنندراج). اَخْرَس. (زمخشری) (مهذب الاسماء). اَبْهَم. اعجم. عَجماء. مُستَعجِم. (منتهی الارب). ابکم. (ترجمان القرآن). بکیم. (نصاب) :
گویی زبان شکسته و گنگ است بت تو را
ترکان همه شکسته زبانک بوند نون.عماره.
سخن پرسی از گنگ و از مرد کر
به داد اندر آیی نیاید به بر.فردوسی.
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
آن تویی گول و تویی دول و تویی بابت گنگ.(1)
خطیری.
به حدیثی که رود بند بر ابرو چه زنی
همچو گنگان نتوان بست به یک بار دهان.
فرخی.
از حجت اگر گنگ نخواهی که بمانی
در پیش خداوند سوی حجت کن گوش.
ناصرخسرو.
در فحش و خرافات عندلیبی
در حجت و آیات گنگ و لالی.ناصرخسرو.
تات نپرسند همی باش گنگ
تات نخواهند همی باش لنگ.مسعودسعد.
قایل او بس، تو گنگ باش و مگوی
طالب او بس تو لنگ باش و مپوی.سنایی.
هر زمان شعر تو آرد برِ ما این کل کور
نعره بردارد گوییم نه گنگیم و کریم.سوزنی.
دائماً هر کرّ اصلی گنگ بود
ناطق آن کس شد که از مادر شنود.مولوی.
جز مگر مرغی که بد بی جان وپر
یا چو ماهی گنگ بود از اصل و کر.مولوی.
کند هرآینه غیبت حسود کوته دست
که در مقابله گنگش بود زبان مقال.
سعدی (گلستان چ قریب ص199).
- حروف گنگ؛ حروف غیرمصوت.
- گنگ ده زبان، گنگ صدزبان؛ گل سرخ. (ناظم الاطباء). سوسن. (رشیدی).
- گنگ زبان؛ لال :
کسی که ژاژ دراید به درگهش نبود
که خوب گویان اینجا شوند گنگ زبان.
فرخی.
-امثال: ... خر گنگ بهتر از گویا.
خاقانی (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص734).
دائماً هر کرّ اصلی گنگ بود ناطق آن کس شد که از مادر شنود. مولوی.
مثل گنگ خواب دیده. :
من گنگ خواب دیده و عالم تمام کر
من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1480).
گنگ اندر حدیث و در آواز به که بسیارگوی بیهده تاز.
سنایی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
(1) - ظ: تویی بابت لنگ (یادداشت مؤلف)، و در این صورت شاهد نیست.

گنگ.

[گُ] (اِ) لوله ای که به جهت راه آب از سفال سازند و در زیر زمین به هم وصل کنند. (برهان). تِنْبوشه. کَوَل. موری : و تن آدمی گویی گنگی است میان این دو عالم و حاجزی میان این دو دریا. (معارف بهاء ولد چ فروزانفر چ ادارهء انطباعات وزارت فرهنگ ص414). تا غایت که در بیشترین مواضع و محلتها و دربهای قم این آب بر ظاهر روان بود و بعضی از آن در زیر زمین به گنگها و گوها روان کرده بودند. (تاریخ قم ص42).

گنگ.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان اشتهارد بخش کرج شهرستان قزوین که در 87 هزارگزی جنوب باختری کرج و 9 هزارگزی جنوب راه فرعی کرج به اشتهارد واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 230 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و صیفی و میوه جات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنگ.

[گُ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان میمند بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد که در 45000 گزی شمال خاوری فیروزآباد نزدیک راه مالرو میمند به سیمکان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 248 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن لبنیات، پشم، پوست و جزئی غلات و شغل اهالی گله داری و زراعت و گلیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنان در حدود خرمن کوه و سفیدار برای تعلیف تغییر محل میدهند و ساختمان ندارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). قریه ای است چهارفرسنگ ونیمی میانهء شمال و مغرب شهر خفر [ از بلوک خفر فارس ] . (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص197).

گنگا.

[گَ] (اِخ) گنگ (رود). رجوع به گَنگ شود.

گنگاری.

[گُ] (اِ) ماری که پوست افکنده باشد. (الفاظ الادویه). ظاهراً تصحیف گنکار است. رجوع به گنکار شود.

گنگاسایر.

[گَ یَ رَ] (اِخ)(1) مصب رودخانه گنگ. (تحقیق ماللهند بیرونی ص98).
(1) - Gangasayara.

گنگان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 18 هزارگزی جنوب باختری درمیان و 12 هزارگزی شمال سربیشه. کوهستانی است و هوای آن معتدل است و 310 تن سکنه دارد. آب آن از قنات است و محصول آن غلات و شلغم و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنگاو.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرمشک بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در 38000 گزی شمال باختری ساردوئیه و 12000 گزی شمال راه مالرو بافت به ساردوئیه واقع شده و دارای 29 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنگبار.

[گَ] (اِ مرکب) جزایر. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). مجمع الجزایر(1) :
همان تا بدین گنگبار از شگفت
چه بینیم کآن یاد باید گرفت.اسدی.
شود از ابر تیغ پیکر او
تربتش گنگ بار و دریابار.مسعودسعد.
|| (اِخ) مجمع الجزایر هند. دیبجات(2):
وز سهم آب رنگ حسام تو خسروا
آتشکده شود دل رایان گنگ بار.مسعودسعد.
درخش برق این در سومنات است
خروش رعد آن در گنگ بار است.
مسعودسعد.
ز گنگبار در این وقت بازگشته بُوَد
گرفته گوهر حق را به تیغ تیز عیار.
مسعودسعد.
(1) - Archipel. (2) - در معجم البلدان به غلط دیجات آمده است. (مؤلف).

گنگ بهشت.

[گَ بِ هِ] (اِخ) همان گنگ مذکور که به تازی قبة الارض گویند، روز و شب آنجا برابر است و بهشت گنگ نیز مینامند. (رشیدی). نام شهری است در حدود مشرق از بلاد ترک منسوب به خوبان و در آن شهر معبدی است مشهور به قندهار. (از برهان) :
درآمد به آن شهر مینوسرشت
که ترکانْش خوانند گنگِبهشت(1).
نظامی (اقبالنامه ص200).
و رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین و فرهنگ نظام و گنگ و گنگ دژ و بهشت گنگ شود. || نام قلعه ای است که ضحاک در شهر بابل ساخته بود و چاه هاروت و ماروت در آنجا است و آن را بهشت گنگ نیز گویند. (برهان) (آنندراج). گنگ دژ. گنگ. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - در اقبالنامه: لنگربهشت.

گنگ چهل چشمه.

[گُ چِ هِ چ مِ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان چنارور بخش آخورهء شهرستان فریدن که در 22 هزارگزی شمال باختری آخوره، متصل به راه کوهستانی واقع شده و سکنه اش 68 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گنگچین.

[گَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه که در 13500 گزی جنوب باختری هشتیان و 3 هزارگزی شمال راه ارابه رو سرو واقع شده است. هوای آن سرد سالم و سکنه اش 447 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنگ خیری.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش میان کنگی شهرستان زابل که در 15000 گزی جنوب باختری ده دوست محمد، نزدیک به مرز افغانستان واقع شده است. هوای آن گرم معتدل و سکنه اش 317 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنگ دز.

[گَ دِ] (اِخ) رجوع به گنگ دژ شود.

گنگ دژ.

[گَ دِ] (اِخ) نام قلعه ای است که ضحاک در شهر بابل ساخته بود. (برهان). و ضحاک در آنجا [ بابل ] قلعه ای ساخته بود، آن را گنگ دز گفتندی، اکنون از آن تلی مانده. (نزهة القلوب چ دبیرسیاقی ص39). رجوع به گنگ بهشت و بهشت گنگ شود. || نام موضعی است در حدود مشرق که به قبة الارض مشهور است و آرامگاه پریان باشد و آنجا پیوسته روز و شب یکسان است یعنی هر یک دوازده ساعت. (برهان). دورترین شهری است در مشرق در اقاصی بلاد چین و واقواق، در میان این شهر و شهر سوس الاقصی نیمی از کرهء ارض است به طول. (مفاتیح العلوم خوارزمی). در مینوخرد فصل 62 در فقرات 12 تا 14 آمده: «گنگ دژ در سرحد (ویمند) ایران ویج است». چنانکه میدانیم گنگ دژ بنابه داستان ملی ساختهء سیاوش پسر کیکاوس و داماد افراسیاب است و با خوارزم و پیرامون آن ارتباطی دارد. (یسنا ج1 ص48). اما گنگ که در اوستا کنگه(1) نامیده شده در آیین مزدیسنا و در داستان ملی ما معروف است و آن شهری است که سیاوش پسر کیکاوس در مدت مهاجرت خود از ایران در توران زمین ساخت... (یسنا ج1 ص55). در فصل 29 بندهشن در فقرهء 10 مندرج است گنگ دیز در طرف مشرق چندین فرسنگ دور از دریای فراخکرت است، ظاهراً از دریای فراخکرت که در اوستا وروکش(2) آمده و لفظاً به معنی فراخ کش یا فراخ کنار است همان دریای خزر اراده شده است، بنابه مندرجات کتب تواریخ و ادبیات ما گنگ در همسایگی خوارزم (خیوه) واقع است. مینوخرد در فصل 62 در فقرات 13 تا 14 مینویسد گنگ دیز در طرف مشرق در سرحدّ ایران ویج است، فرخی گفته:
ز کوه کیلان او راست تا بدان سوی بر
ز آب خوارزم او راست تا بدان سوی گنگ.
مارکوارت گنگ را سمرقند که پایتخت سغد است دانسته است. (ایضاً یسنا ج1 صص 55 - 56). و رجوع به گنگ و گنگ بهشت و بهشت گنگ شود :
کنون بشنو از گنگ دژ داستان
بدین داستان باش همداستان.فردوسی.
که چون گنگ دژ در جهان جای نیست
چنو شارسانی دلارای نیست.فردوسی.
پرستنده بودم بدین کوهسار
که بگذشت بر گنگ دژ شهریار.فردوسی.
(1) - Kangha.
(2) - Vourukacha.

گنگ دژهخت.

[گَ دِ هُ] (اِخ) نام بیت المقدس است، و به سریانی ایلیا خوانندش، و پیش از این قبله بیت المقدس بوده و حالا نیز قبلهء نصاری است، و به کسر ها هم گفته اند. (برهان). به معنی بیت المقدس است، گویند بانی آن ضحاک بوده، و معنی ترکیبی آن یعنی عمارت محکم برکشیده. (انجمن آرا: گنگ دژهوخت) (آنندراج). رجوع به گنگ دژهوخت شود.

گنگ دژهرج.

[گَ دِ هُ] (اِخ) به معنی گنگ دژهخت است که بیت المقدس باشد، و به کسر «ها» نیز آمده است، و به کسر اول و فتح دال ابجد و زای هوز و رای قرشت هم گفته اند که بر وزن نیم زبرجد باشد. (برهان). مصحف «گنگ دژهوخ». رجوع شود به دژهرج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گنگ دژهوخ.

[گَ دِ] (اِخ)گنگ دژهخت. گنگ دژهوخت. رجوع به این دو مدخل شود.

گنگ دژهوخت.

[گَ دِ] (اِخ) به معنی گنگ دژهرج است که بیت المقدس باشد. (برهان). = گنگ دُژهوخت(1) «فهرست ولف». گنگ دژهخت، گنگ دژهوخ = دزهخت = دژهخت گنگ به معنی بیت المقدس :
به خشکی رسیدند سر کینه جوی
به بیت المقدس نهادند روی
چو بر پهلوانی زبان راندند
همی گنگ دژهوختش خواندند
به تازی کنون خانهء پاک خوان
برآورده ایوان ضحاک دان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص52).
به قول نلدکه «دژهوخت گنگ» همان «گنگ دژ» است. (فهرست ولف: دژهوخت گنگ). (حاشیهء برهان چ معین). || (اِ مرکب) بتخانه. (برهان).
(1) - Gang i Duzhuxt.

گنگ دوار.

[گَ دِ] (اِخ)(1) منشأ رودخانه گنگ. (تحقیق ماللهند بیرونی ص97).
(1) - Gangadvara.

گنگدوک.

[گُ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیرچایی بخش ترکمان شهرستان میانه که در 31000 گزی شمال خاوری بخش و 17000 گزی شوسهء تبریز به میانه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 182 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنگ ده زبان.

[گُ گِ دَهْ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از گل سرخ است، و آن را گنگ صدزبان هم میگویند به اعتبار صد برگ. (برهان) :
اگر در باغ بِخْرامد به روی گل سخن گوید
ز لطف نطق گویایی به گنگ ده زبان بخشد.
عمید لومکی (از انجمن آرا) (آنندراج).

گنگدیز.

[گَ] (اِخ) گنگ دز. گنگ دژ :
ز گنگدیز به فرمان شاه بستاند
هزار پیل دمان هر یکی چو حصن حصین.
فرخی.
و رجوع به گنگ دز و گنگ دژ شود.

گنگر.

[گَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر که در 6000 گزی جنوب باختری کجور واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 150 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن غلات، ارزن و شغل اهالی زراعت است. عده ای زمستان به حدود قشلاق کجور به کارگری میروند و شغل اکثر آنها حفر چاه و مکاری است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). یکی از دهات کجور مازندران است. (مازندران و استرآباد رابینو ص 108 و ترجمهء همان کتاب ص 146).

گنگراای آرگوت.

[گُ گُ گُتْ] (اِخ)(1)لوئی (1561 - 1627 م.). شاعر اسپانیایی که سبک عالی او مکتبی به نام گنگریسم(2) به وجود آورده است. وی در کردو(3) متولد شده.
(1) - Luis Gongora Y Argote.
(2) - Gongorisme.
(3) - Cordoue.

گنگرج کلا.

[گَ گَ رَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان چلاو بخش مرکزی شهرستان آمل که در 49000 گزی جنوب خاوری آمل واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب و سکنه اش 565 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی و راه آن مالرو است. بنای معصومزاده ای به نام امامزاده سیف الدین قدیمی است. زمستان اکثر سکنه برای تعلیف احشام و چوب تراشی به بلیران دشت دهستان دشت سر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گنگ رود.

[گَ] (اِخ) همان رود گنگ است. به گنگ رجوع شود.

گنگره جرمانیکوپلیس.

[گَ رَ جِ کُ پُ] (اِخ)(1) شهر رومی در پنجاه میلی جنوب قصطمونیه واقع بود و ترکها آن را کانقری میگفتند. وقایع نگاران قدیم عرب آن را خنجره ضبط کرده اند و در زمان هشام خلیفهء اموی پیشرفت مسلمین در بلاد روم و حملهء آنها تا به شهر خنجره رسید. قزوینی که آن را غنجره ضبط کرده، گوید این شهر در ساحل رودی به نام نهرالمقلوب (رود واژگون) قرار دارد، زیرا این رود برخلاف رودهای دیگر از جنوب به شمال جاری است. وی میگوید به سال 442 ه . ق. (105 م.) تقریباً تمام این شهر از آسیب زلزله ویران گردید. (سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص 168). و رجوع به خنجره شود.
(1) - Gangra Germanicopolis.

گنگ سخن چین.

[گُ گِ سُ خَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از قلم است. (از مجموعهء متردافات ص 274).

گنگ شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) لال شدن. خَرَس :
هرکه تو را هجو گفت و هجو تو برخواند
روز شهادت زبان او بشود گنگ.منجیک.
تیره شد آب و گشت هوا روشن
شد گنگ زاغ و بلبل گویا شد.ناصرخسرو.
گر زبانم گنگ شد در وصف تو
اشک خون آلود من گویا خوش است.عطار.
رجوع به گنگ و گنگ گشتن شود.

گنگک.

[گُ گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان خدابنده لو از بخش قیدار شهرستان زنجان که در 18 هزارگزی جنوب خاوری قیدار و 12 هزارگزی راه عمومی قرار گرفته است. هوای آن سرد و سکنهء آن 164 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، بادام و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنگک.

[گُ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 14 هزارگزی جنوب فریمان و 2 هزارگزی خاور راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه. در دامنه واقع و هوای آن معتدل است. 157 تن سکنه دارد. آب آن از قنات است. محصول آنجا غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گنگ کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) لال کردن. اِخراس.

گنگ گشتن.

[گُ گَ تَ] (مص مرکب)گنگ شدن. لال شدن :
تو گویی که طوطی است اندر سخن
که از آب گردد همی گنگ و کر.
مسعودسعد.
و رجوع به گنگ و گنگ شدن شود.

گنگل.

[گَ گَ] (اِ) هزل و ظرافت و مزاح و مسخرگی. (از برهان). هزل و ظرافت. (رشیدی) :
منتظر میباش چون مه نورگیر
ترک کن این گنگل و نظاره را.
مولوی (از رشیدی).
کو قدوم کر و فر مشتری
کو مزاح گنگلیّ سرسری
چونک در ملکش نباشد حبه ای
جز پی گنگل چه جوید جبه ای؟
(مثنوی چ نیکلسن دفتر6 ص321).

گنگل آباد.

[گَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر که در 28 هزارگزی شمال باختری اهر و5000 گزی ارابه رو تبریز به اهر واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 364 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنگلاج.

[گُ گَ / گُ] (ص) شخصی را گویند که در زبانش گرفتگی باشد، و عربان الکن خوانندش. (برهان): اَرْتَل؛ مرد گنگلاج کندزبان. اَخبیص؛ گنگلاج که امید خیر و شر در وی نباشد. تَأتاء، تَمتام؛ گنگلاج که سخن وی به فهم نیاید. ثِدقِم، ثَدم، جِلس؛ مرد گنگلاج. جِفس، گنگلاج، جَلَنفَع؛ گنگلاج. خُفاجِل، طُشاة، طُشَأة؛ مرد گنگلاج درمانده در سخن. عَثَوئِل؛ مرد گنگلاج و فروهشته گوشت. عِثَّول؛ مرد گنگلاج فروهشته گوشت یا مرد گنگلاج سست و فروهشته گوشت. فَدْم؛ گنگلاج و درمانده در سخن. (منتهی الارب).

گنگلاج گردیدن.

[گُ گَ / گُ گَ دی دَ](مص مرکب) گنگ شدن. الکن شدن. فَدامة. فُدومة. تأتأة. تَئْتاء. (منتهی الارب).

گنگلاجی.

[گُ گَ / گُ] (حامص) لکنت در زبان. الکنی. گرفتگی زبان. صفت گنگلاج. حُکله. (منتهی الارب).

گنگل زدن.

[گَ گَ زَ دَ] (مص مرکب)ظرافت کردن. (انجمن آرا). مزاح و مسخرگی کردن :
یاد باد آن شب که در بیت الحرام
خلوتی کردیم با یاران به هم
باده میخوردیم و گنگل می زدیم
زاول شب تا به وقت صبحدم.
نزاری (از رشیدی و جهانگیری).

گنگ ملاعبدالله.

[گَ مُلْ لا عَ دُلْ لاه](اِخ) دهی است از بخش پشت آب شهرستان زابل که در 13000 گزی شمال خاوری بیجار و 6000 گزی راه مالرو جلال آباد به زابل قرار گرفته است. هوای آن گرم معتدل و سکنهء آن 167 تن است. آب آن از رودخانهء هیرمند تأمین می شود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنگنه.

[گَ گَ نَ / نِ] (اِ) رجوع به گنه گنه شود.

گنگوار.

[گَنْگْ] (اِ) دزد و غارتگر. (آنندراج).

گنگ و منگ.

[گُ گُ مُ] (ص مرکب، از اتباع) رجوع به گُنگ شود.

گنگه.

[گَ گِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان که در 35 هزارگزی جنوب باختری سیردان قرار گرفته است. هوای آن سرد و سکنه اش 110 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و گردو. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی و راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنگی.

[گُ] (حامص) لکنت و گرفتگی زبان. (آنندراج). خَرَس. بَکَم. بَکامة. (منتهی الارب). صفت گنگ :
در سخن دُر ببایدت سفتن
ورنه گنگی به از سخن گفتن.سنایی.
|| عدم فصاحت. (یادداشت مؤلف) : هیچ چیز نیست که از او هم تن را فایده بود و هم روان را که غم را ببرد و بدل وی شادی آرد و بخل ببرد و بدل وی سخاوت آرد و گنگی ببرد و بدل وی فصاحت آرد... مگر شراب مسکر. (هدایة المتعلمین ربیع بن احمد الاخوینی البخاری).

گنل.

[گَنْ نَ] (اِخ)(1) ژان نیکلا (1791 - 1852 م.). شیمی دان فرانسوی که در سارلوئی(2) متولد شد. وی روشهای مومیایی کردن را بررسی و تحقیق کرده است.
(1) - Jean Nicolas Gannal.
(2) - Sarre Louis.

گنن.

[گَ نِ] (اِمص)(1) در گیلان، برخورد کردن به جایی یا به چیزی برخوردن، مثلاً گویند «اسب راشون ده بو بگنته به دیوار»، یعنی اسب داشت راه میرفت به دیوار برخورد. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده ص 215). و رجوع به گنستن شود.
(1) - ganeen.

گن نس.

[گُ نُ] (اِخ)(1) شهری بوده است در آسیای صغیر. (ایران باستان پیرنیا ج1 ص8 و 7).
(1) - Gonnos.

گنو.

[گْنو / گِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از آهوی افریقا که گوشت ترد لذیذ دارد. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی).
(1) - Gnou.

گنو.

[گِ نَ] (اِخ) (کوه...) جانب شمالی بندرعباس است. زیر کوه تا دامنهء آن از سه فرسخ بیشتر است و از دامنهء آن تا بندرعباس نزدیک به سه فرسخ. هوای بلندی آن در تابستان مانند بلوک خفر و فسا است. آبهای شیرین و گوارا از چشمه سار دارد و در سر این کوه درختان سردسیری مانند سیب و به و زردآلو و در سینهء این کوه درخت نارنج و نارنگی و لیمو و نخل و در دامنهء آن درخت انبه و نارجیل و تمرهندی فراوان است و چندین ده آباد بر این کوه افتاده مانند نارک و نابند و غیره. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص337). و رجوع به گنو [ گِ ] شود.

گنو.

[گِ نُو] (اِخ) دهی است از دهستان کتول بخش علی آباد شهرستان گرگان که در 32000 گزی جنوب باختری علی آباد قرار گرفته است. هوای آن سرد و سکنه اش 165 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). یکی از دهات کتول مازندران. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص 171). و رجوع به متن انگلیسی همان کتاب ص 128 شود.

گنو.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان ایسین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 42000 گزی شمال بندرعباس و 2000 گزی باختر راه شوسهء کرمان به بندرعباس واقع شده است. هوای آن گرم و سکنه اش 514 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن خرما، غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. پاسگاه ژاندارمری دارد. آب آن دارای املاح گوگرد و برای بهبود امراض جلدی مفید است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنوئیه.

[گِ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان گیسکان بخش بافت شهرستان سیرجان که در 18000 گزی شمال بافت و 4000 گزی خاور راه فرعی بافت به قلعه عسکر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 75 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی بدون نقشه. راه آن مالرو است. مزارع سمیلی آباد، باغ حسن، سنگوییه جزء این ده است. ساکنان از طایفهء لک هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنوئیه.

[گِ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 84000 گزی شمال کرمان و 2000 گزی باختر راه مالرو شاهزاده محمد به کرمان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 150 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات، حبوب، و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گنوئیه.

[گَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین که در 30 هزارگزی باختر نائین و 7 هزارگزی شوسه نائین به اردستان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 102 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گنو د مون بلیار.

[گِ نُ دُ مُنْ بِ] (اِخ)(1)فیلیبر(2) (1720 - 1785 م.). طبیعی دان فرانسوی که در سمور(3) متولد شد. وی در تألیف بسیاری از آثار بوفون(4) با وی همکاری کرده است.
(1) - Gueneau de Montbeliard.
(2) - Philibert.
(3) - Semur.
(4) - Buffon.

گنور.

[گَ] (اِخ) نام قلعه ای است از ولایت هندوستان در جانب مالوه. (برهان) (آنندراج). و رجوع به گنر شود.

گنوره.

[گُ رَ / رِ] (ص) به معنی کننده و سازنده باشد، یعنی شخصی که کاری میکند و چیزی می سازد. (برهان) (آنندراج). برساختهء دساتیر. در فرهنگ دساتیر (ص261) آمده: «کنور (با کاف تازی) به ضم اول و سکون نون و فتح واو به معنی کننده است که فاعل باشد. از دساتیر این معنی مرقوم شد». (برهان قاطع چ معین ص1928، تصحیحات و اضافات).

گنوستیک.

[گْنُسْ / گِ نُسْ] (فرانسوی، ص)(1) معتقد به گنستیسیسم. رجوع به گنستیسیسم شود.
(1) - Gnostique.

گنوستیکی.

[گْنُسْ / گِ نُسْ] (ص نسبی)(آئین...). رجوع به گنستیسیسم شود.

گنوسی.

[گْنُ / گِ نُ] (ص نسبی) آیین گنستیسیسم. رجوع به گنستیسیسم شود.

گنونی.

[گْنو / گِ] (اِخ)(1) یکی از خانواده های ایرانی در زمان اشکانیان که طبق روایت فوستوس، ارشک (اواسط قرن چهارم م.). ریاست عالیهء امور را بدانان واگذار کرد. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی چ2 ص37).
(1) - Gnuni.

گنوی.

[گَ نَ] (اِخ) سه فرسخ و نیم شمالی دیر است [ از دهات بلوک دشتی فارس ] . (فارسنامه ناصری گفتار2 ص212).

گنه.

[گُ نَهْ] (اِ) مخفف گناه. (آنندراج) :
اصحاب گنه را به گنه دیر بگیرد
وآنگه که بگیرد زبر و زیر بگیرد.منوچهری.
گنه و کاهلی خود به قضا بر چه نهی
که چنین گفتن بی معنی کار سفهاست.
ناصرخسرو.
گویی که من ندانم چیزی و بی گناهم
نیزت گنه چه باید چون خویشتن نکشتی؟
ناصرخسرو (دیوان ص 472).
ای که گنه از روزگار بینی
وز جهل معادای روزگاری.ناصرخسرو.
میکشدش چون گنه حادثه سیماب وار
عادت سیماب گیر بی دل و جان زنده دار.
خاقانی.
باده تو خوردی گنه زهر چیست
جرم تو کردی خلل دهر چیست؟نظامی.
این گنه را که عذر داند خواست
وین تحکم به مذهب که رواست؟اوحدی.
لب از ترشح می پاک کن برای خدا
که خاطرم به هزاران گنه موسوس شد.
حافظ.
و رجوع به گناه شود.
-امثال: گنه بر شبان است نه بر رمه.
ادیب (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
گنه را عذر شوید جامه را آب.
ویس و رامین (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
گنه چشمان کرن دل مبتلا بی. بابا طاهر.
گنه یک تن ویرانی یک شهر بود.
فرخی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1328).
گر گنه از کور زاید جرم چون بر کر نهیم؟ سنائی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص2031).
- باگنه؛ گناهکار.
- بی گنه؛ کسی که مرتکب گناه نشده است :
دشمن عاقلان بی گنهند
زآنکه خود جاهل و گنهکارند.ناصرخسرو.
بی گنهی تات کار پیش نیاید
وآنگه کت تب گلو گرفت گنهکار.
ناصرخسرو.
بی گنه از خانه به رویم کشید
موی کشان بر سر کویم کشید.نظامی.
چار سال است کز ستمکاری
داردم بی گنه بدین خواری.نظامی.
رسد کشور بی گنه را گزند.(بوستان).
- بی گنهی؛ گناه نداشتن :
نبود ایچ مرا با بتم عتیب
مرا بی گنهی کرد شیب شیب.عماره.
- پرگنه؛ بسیارگناه. کسی که گناه بسیار کرده است.

گنه.

[گُ نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قزل گچیلو از بخش ماه نشان شهرستان زنجان که در 33 هزارگزی جنوب خاوری ماه نشان و 3 هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 100 تن است. آب آن از رودخانهء زنگین تأمین می شود. محصول آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گنه.

[گَ نَ] (اِخ)(1) مرکز بخش آلیه(2) از ناحیه ویشی(3) (در فرانسه) در کنار آندلو(4) دارای 5200 تن جمعیت.
(1) - Gannat.
(2) - Allier.
(3) - Vichy.
(4) - Andelot.

گنه اندوختن.

[گُ نَهْ اَ تَ] (مص مرکب)پی درپی گناه کردن. گناه بسیار کردن :
گر نظر صدق را نام گنه می نهی
حاصل ما هیچ نیست جز گنه اندوختن.
سعدی.

گنه بخش.

[گُ نَهْ بَ] (نف مرکب)آمرزنده. غفار. غفور. گنه بخشای :
توانا و دانا به هر بودنی
گنه بخش بسیاربخشودنی.نظامی.

گنه بخشا.

[گُ نَهْ بَ] (نف مرکب)گنه بخش. آمرزنده. غفار :
گنه بخشا و عفواندوز می باش
به خوشخویی چو روشن روز می باش.
ناصرخسرو.

گنه بخشی.

[گُ نَهْ بَ] (حامص مرکب)بخشودن گنه. آمرزندگی. عفو.

گنه بخشیدن.

[گُ نَهْ بَ دَ] (مص مرکب) عفو کردن گنه. بخشودن گناه :
هاتفی از گوشهء میخانه دوش
گفت ببخشند گنه می بنوش.
حافظ (دیوان ص192).

گنه بو.

[گِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش حومهء شهرستان سنندج که در 45000 گزی شمال باختری سنندج و 7000 گزی شوسهء سنندج به مریوان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 190 تن است. آب آن از رودخانهء برودر و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنه پوش.

[گُ نَهْ] (نف مرکب) آنکه گناهان را بپوشد و ندیده بگیرد. گنه بخش. گنه بخشا.

گنه جین.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان که در 18 هزارگزی باختر قصبه بهار و 2 هزارگزی شمال شوسهء همدان به اسدآباد واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 560 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گنه جین.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان که در 6 هزارگزی جنوب قصبهء کبودرآهنگ و 10 هزارگزی شمال شوسهء تهران به همدان واقع شده است. موقعیت آن تپه ماهور و هوای آن سرد و سکنه اش 300 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و انگور و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی. راه آن مالرو است و از شاوه و حاتم آباد اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنه دار.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 48 هزارگزی باختر مهاباد و 9 هزارگزی خاور شوسهء خانه به نقده واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 126 تن است. آب آن از رودخانهء آواچیر تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنه دار.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 27500 هزارگزی جنوب مهاباد به سردشت واقع شده است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنه اش 122 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد تأمین می شود. محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت، گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی. راه آن شوسه است و تابستان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنه دار.

[گَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 48 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 39500 گزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت واقع است. هوای آن معتدل سالم و سکنهء آن 89 تن است. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنه داشتن.

[گُ نَهْ تَ] (مص مرکب)گناهکار بودن :
اگرچه نداری گنه نزد شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه.اسدی.

گنهر.

[گَ هَ] (اِخ) یکی از ولایتهای قدیم کردستان. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشید یاسمی ص33 حاشیهء2). اکنون در بین گهواره و کرند (کرمانشاه) قریه ای هست که آن را کنهر گویند. (ایضاً ص 33 حاشیهء2).

گنهران.

[گُ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرون بخش نجف آباد شهرستان اصفهان که در 70 هزارگزی شمال باختر نجف آباد و 7 هزارگزی شوسهء نجف آباد به دامنه واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 869 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، انگور، سیب زمینی، بادام، کتیرا و پنبه و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی. راه آن مالرو است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرفیائی ایران ج10).

گنه زدن.

[گُ نَهْ زَ دَ] (مص مرکب) گنه بر خود زدن؛ گناه را بر گردن گرفتن. گناه را به خود گرفتن :
در گنه او از ادب پنهانْش کرد
زآن گنه بر خود زدن او بر بخورد.مولوی

گنه شوی.

[گُ نَهْ] (نف مرکب) که گنه را از بین ببرد و بشوید :
بود گناه من آنک با تو یگانه شدم
نیست به از آب چشم هیچ گنه شوی تر.
خاقانی.

گنه فرسا.

[گُ نَهْ فَ] (نف مرکب) که گناهان را بخشد. گناه بخش :
خسروا پیرانه سر حافظ جوانی میکند
بر امید عفو جان بخش گنه فرسای تو.حافظ.

گنه کار.

[گُ نَهْ] (ص مرکب) گناهکار. عاصی. مذنب. مجرم. آثِم. اثیم. تبه کار. تباه کار. خطاکار. مقصر. خاطی. بزه کار. بزه مند :
گنه کار بهرام بد با سپاه
بیاراست بر پیش ما رزمگاه.فردوسی.
که نزدیک ما او گنه کار شد
وز این تاج و اورنگ بیزار شد.فردوسی.
هر آن کس که بود اندر آن جایگاه
گنه کار بودند اگر بیگناه.فردوسی.
امّید چنان است به ایزد که ببخشد
ایزد به ستغفار گناهان گنهکار.فرخی.
گویی گنهکاری است کو را همی
در پیش خواجه گفت باید سخن.فرخی.
ویحک ای ابر بر گنهکاران
سنگک و برف باری و باران.عنصری.
چو یار گنهکار باشی به بد
به جای وی ار تو بپیچی سزد.اسدی.
گنهکار چون بد نبیند ز شاه
دلیری کند بیشتر بر گناه.اسدی.
پیش خردمند شدم دادخواه
از تن خوشخوار گنهکار خویش.
ناصرخسرو.
دشمن عاقلان بی گنهند
زآنکه خود جاهل و گنهکارند.ناصرخسرو.
بی گنهی تات کار پیش نیاید
وآنگه کت تب گلو گرفت گنهکار.
ناصرخسرو.
گر در حق تو شدم گنهکار
گشتم به گناه خود گرفتار.نظامی.
گنه کاران امت را دعا کرد
خدایش جمله حاجتها روا کرد.نظامی.
صف پنجم گنهکاران خونی
که کس کس را نپرسیدی که چونی.نظامی.
گرم با صالحان بی دوست فردا در بهشت آرند
همان بهتر که در دوزخ کنندم با گنهکاران.
سعدی.
گنهکار و خودرای و شهوت پرست
به غفلت شب و روز مخمور و مست.
سعدی.
با تو یاران همه در ناز و نعیم
من گنهکارم از آن میسوزم.
سعدی (طیبات).
از دل تنگ گنهکار برآرم آهی
کآتش اندر گنه آدم و حوا فکنم.حافظ.
و رجوع به گناهکار و گنه کاره شود.
-امثال: گنه کار اندیشه ناک از خدای بسی بهتر از عابد خودنمای.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
گنهکار چون بد نبیند ز شاه دلیری کند بیشتر بر گناه.
اسدی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
گنهکار گشت آنکه بشکست عهد گزین کرد حنظل بینداخت شهد.
فردوسی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).

گنه کار کردن.

[گُ نَهْ کَ دَ] (مص مرکب) گناهکار شمردن. گناه بر کسی بستن. گناهکار دانستن :
گفتی نظر خطاست تو دل می بری رواست
خود کرده جرم و خلق گنهکار میکنی.
سعدی (بدایع).

گنه کاره.

[گُ نَهْ رَ / رِ] (ص مرکب)گناه کار. گنهکار :
گنه کارگان را هراسان کنیم
ستمدیدگان را تن آسان کنیم.فردوسی.

گنه کاری.

[گُ نَهْ] (حامص مرکب) عمل گنه کار. تقصیرکاری. مجرمی. عصیان. اثم. جرم. بزه کاری :
به پاسخ سخن لرزلرزان شنید
ز زروان گنهکاری آمد پدید.فردوسی.
ز نادانی آمد گنه کاریَم
گمانم که دیوانه پنداریَم.فردوسی.
خواجه درداده تن بدان خواری
از چه از تهمت گنه کاری.نظامی.
گرچه بر جان عاشقان خواری است
توبه در عاشقی گنه کاری است.نظامی.
نان دهانم بدین گنه داری
نان خورانم بدان گنه کاری.نظامی.
دوستانم توبه گویند از گنه کاری به من
توبه تا من میکنم هرگز نباشد برقرار.
سعدی (طیبات).

گنه کردن.

[گُ نَهْ کَ َد] (مص مرکب) بزه کردن. مرتکب گناه شدن. نافرمانی کردن :
مر او را به دینار یاری کنم
گنه گر کند بردباری کنم.فردوسی.
بر هرکه گنه کرد یکی بند نهاد
بی هیچ گنه چونکه تو را بند چهار است.
ناصرخسرو.
در دلم آید که گنه کرده ام
کاین ورقی چند سیه کرده ام.نظامی.
بی آنکه بدی به جای آن مه کردم
یا هیچ گنه نعوذباللَّه کردم.خاقانی.
چه گنه کردم و دیدی که تعلق ببریدی
بنده بی جرم و خطایی نه صواب است فراقش.
سعدی (بدایع).
گفت یا سیدی و مولائی
چه گنه کرده ام چه فرمائی؟سعدی (بدایع).
کرم بین و لطف خداوندگار
گنه بنده کرده ست او شرمسار.سعدی.
-امثال: گنه چشمان کرن دل مبتلا بی.
باباطاهر (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
گنه کرد در بلخ آهنگری به ششتر زدند گردن مسگری.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).
گنه کنند گاوان کدخدا دهد تاوان.
(از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1328).
گنه ناکردن و بی باک بودن بسی آسانتر از پوزش نمودن.
ویس و رامین (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1327).

گنه کرده.

[گُ نَهْ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)گناه کرده. تقصیرکرده. مقصر. عاصی :
مگر کآتش تیز پیدا کند
گنه کرده را زود رسوا کند.فردوسی.
ز گفتِ گذشته پشیمان شدند
گنه کردگان سوی درمان شدند.فردوسی.
گنه کرده را پند پیش آورم
چو دیگر کند بند پیش آورم.فردوسی.
نخست ای گنه کردهء خفته خیز
به قدر گنه آب چشمی بریز.
سعدی (بوستان).
-امثال: گنه کرده را عمر سرمایه بس.
فردوسی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1328).

گنه گنه.

[گَ نِ گَ نِ](1) (اِ) دارویی که نزد ما و نزد همهء مردمان روی زمین با اندک تفاوتی در تلفظ چنین خوانده میشود. از پوست درختی است که آن هم مانند کوکا از آمریکای جنوبی است. در سرزمینهای خاوری سلسلهء کوههای کوردیلرا(2) که یاد کردیم به مسافت پانصد میل میهن این درخت است. درخت گنه گنه دارای گلهای سفید و سرخ و بنفش است و از پوست این درخت داروی گنه گنه کشیده میشود. پیش از اینکه اسپانیاییها به آنجا درآیند، بومیان آمریکایی خاصیت آن را می شناختند. گویند یکی از آباء یسوعین(3) در آنجا دچار تب نوبه (مالاریا)(4) گردید و یکی از بومیان او را با پوست همین درخت از بیماری برهانید و همین کشیش خاصیت این درخت را به اروپا رسانید. در هر زمانی که درخت گنه گنه و خاصیت پوست آن به دستیاری اسپانیاییها در اروپا شناخته شده باشد، با همان نام بومی که در پرو(5) و اکوادر(6) داشته، کینه(7) یا کینه کینه(8)شناخته شده است. این لغت بومی آمریکایی نزد اسپانیاییها کینینه(9) شده و نزد فرانسویها کینین(10). گویا در سال 1630 م. بوده که پوست این درخت داروی مؤثر تب دانسته شده است. از این تاریخ به بعد پوست درخت گنه گنه داروی معروف این بیماری بوده. لوئی چهاردهم(11) پادشاه فرانسه (1643 - 1715) که دچار مالاریا بود، با همین دارو درمان یافت و پوست گنه گنه را از یک پزشک انگلیسی «تلبوت» نامی به دوهزار سکهء زر(12)خرید و ازبرای او حقوق دولتی مقرر داشت. رفته رفته دوای پوست گنه گنه رواج گرفت و خواستاران بسیار پیدا کرد، بااینکه به دست آوردن این دارو بسیار دشوار بود و ازبرای فراهم کردن آن بایستی تا هزار متر بالای کوههای اکوادر و پرو بروند تا به درختان گنه گنه برسند، بااین همه به هر رنج و کوششی بود، آن پوستهای درخت گرانبها را به خواستاران میرسانیدند. سود دارویی این گیاه و سود بازرگانی آن هر دو سبب گردید که این درخت را در جاهایی که هوایش همانند میهن آمریکایی آن است بپرورانند. کشاورزان فرانسه در الجزایر و چند جزیرهء آفریقا به کشت آن پرداختند، اما دیری نکشید که از میان رفت و هوای آن دیار به نهاد آن سازگار نیامد. انگلیسیها که آن را در سیلان (سراندیب) و هند کاشتند کامیاب گردیدند و دیری نپائید که بیش از یک میلیون و نیم گرم پوست از آن درختان در سال برگرفتند. شش یک محصول پوست درخت گنه گنه از سیلان است، در این سرزمین این درخت در کوههای به بلندی 2600 متر هم بسیار برومند و خوب پرورش میشود. در سال 1886 سیلان تنها بیش از هفت میلیون گنه گنه به لندن فرستاد، اما پس از چندی کشت این درخت در هند رو به کاهش گذاشت، با پیدا شدن انتیپیرین(13) داروی دیگری که ازبرای درمان تب به کار میرود، بهای جوهر گنه گنه پایین آمد، ازاین رو کشتکاران هند بسیاری از درختان گنه گنه را انداختند و به جای آن چای که بیشتر بهرهء دادوستد داشت، کاشتند. کشت و پرورش درخت گنه گنه در جاوه همچنان پایدار است و امروزه، هشتاد درصد گنه گنهء جهان از این جزیره است و در سال بیش از ده میلیون گرام پوست گنه گنه به اروپا میفرستد. گذشته از جاوه در جزیره های دیگری که در دست هلند بود، پرورش این درخت هنوز اهمیت دارد. از آن هنگامی که پوست درخت گنه گنه به اروپا درآمد، پزشکان آن را بررسی کرده و آزمایشهایی به جای آوردند تا اینکه در سال 1820 کاونتو و پلتیه(14) دواسازان و شیمی دانان فرانسوی کامیاب شدند که جزء مؤثر پوست گنه گنه را که جوهر گنه گنه خوانیم پیدا کنند. از این تاریخ به جای پوست گنه گنه داروی تب بر آن جوهر به کار رفت. پوست گنه گنه از شش تا هفت درصد دارای این جوهر است و امروزه پرورش درخت آن به جایی رسیده که ده تا هفده درصد از این جوهر برخوردار است. این است به اختصار تاریخچهء دارویی که به نامش از آمریکای جنوبی به ما رسیده و امروزه درمان هزاران رنجور است. (هرمزدنامه تألیف پورداود صص 187 - 189).
-مثل گنه گنه؛ تلخ. ترشرو. بدخلق. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1480).
(1) - مؤلف فرهنگ رازی آن را به کسر گاف نوشته. Chinchona succiruba.
(2) - Cordilleras.
(3) - Jesuit.
(4) - Malaria.
(5) - Peru.
(6) - Ecuador.
(7) - Kina.
(8) - Kina kina.
(9) - Quinina.
(10) - Quinine.
(11) - Louis XIV.
(12) - Louis d'or.
(13) - Antipirine.
(14) - Peiletier.

گنه گو.

[گِ نِ گُ] (اِخ)(1) هانری دُ (1609 - 1676 م.). مستوفی و وزیر دادگستری لوئی چهاردهم.
(1) - Henri de Guenegaud.

گنه گور.

[گَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان چای باسار بخش پلدشت شهرستان ماکو که در 16500 گزی باختر پلدشت و 3500 گزی شمال شوسهء پلدشت به ماکو واقع شده است. هوای آن مالاریایی و سکنه اش 34 تن است. آب آن از ساری سو تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی. راه آن مالرو است. ده قشلاق ایل میلان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنه لو.

[گُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر که در 32 هزارگزی شمال مشکین شهر و 14 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنه اش 30 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گنی آباد.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که در 3000 گزی جنوب کوزران و 15000 گزی باختر راه فرعی کوزران به چهارزیر واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 115 تن است. راه آن مالرو است و تابستان اتومبیل میتوان برد. زمستان گله داران به حدود نفت شاه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گنیا.

[گُ] (اِ) رجوع به گونیا شود.

گنید.

[گْنی / گِ] (اِخ) کنید(1). یکی از شهرهای معروف ساتراپی کاریا که مستعمرهء اسپارت(2) یا لاسه دمون(3) بوده و معبد ونوس شهر بوده است. رجوع به کاری و کاریا و کاریه و قنیدس شود.
(1) - Gnide. Cnide.
(2) - Sparte.
(3) - Lacedemone.

گنید.

(اِخ) کنید. معبد مشهور ونوس (ملکه زیبایی) که در شهر گنید بوده است. رجوع به مدخل قبل شود.

گنیز.

[گُ] (ص) پرخور و شکم پرست. (ناظم الاطباء).

گنیزی.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان امیراندگان بخش خاش شهرستان زاهدان که در 70000 گزی جنوب خاش و 22000 گزی خاور شوسهء ایرانشهر به خاش واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنه آن 200 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و برنج و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گو.

[گَ / گُو] (اِ) زمین پست و مغاک را گویند. (جهانگیری) (برهان) (از ناظم الاطباء). به معنی مغاک است که آن را گود و گودال نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). مغاک و زمین نشیب. (غیاث). لان. کِریشَک. کُریشَنک. غُفچ. (برهان). چال. چاله. چالی. دخمه. گودی. فرورفتگی. حفره. حَفیره. کنده. نقر. غور. شکاف: اَوتادُالارض؛ گوهای زمین. جَوبة؛ گو در زمین. جوخة؛ گو و مغاک. فَق؛ گو سبک یا گو در زمین درشت. نُقره؛ گو گرد خرد در زمین. هوکة. (منتهی الارب) :
گر برآیم ز بن چاه چه باک است که من
شصت ودو سال برآمد که در این ژرف گوم.
ناصرخسرو.
پس به اندازهء درختان خرما گوی عظیم هر جای به زمین فروبرده باشند و خرما در آن گوها نشانده چنانکه جز سر درخت پدید نباشد تا زمستان گوها از آب باران پر شود. (فارسنامهء ابن بلخی ص 140). و نقیر آن گو باشد که بر پشت استخوان خرما بود. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
گوهر خود را بدزد از بن صندوق او
یوسف خود را برآر از گو زندان او.خاقانی.
ای ز قهر تو بحر و کان در جوش
ای ز قد تو آسمان در گو.
سیف اسفرنگی (از جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج).
جانت به گو تنی بیفتاد و برفت
جمشید به گلخنی بیفتاد و برفت
از موت و حیات چند پرسی از من
خورشید به روزنی بیفتاد و برفت.
عطار (از انجمن آرا) (آنندراج).
گر در دم نهنگ درآیی نفس مزن
ور در گو محیط درافتی کران مخواه.
خاقانی.
در بیابانهای پر از خار و گو
او چو ماه بدر ما را پیش رو.مولوی.
همچو آب از مشک باریدن گرفت
در گو و در غارها مسکن گرفت.مولوی.
در گوی و در چهی ای قلتبان
دست وادار از سبال دیگران.مولوی.
آب شیرین و سبوی سبز و نو
زآب بارانی که جمع آمد به گو.مولوی.
تا غایت که در بیشترین مواضع و محلتها و دربهای قم این آب بر ظاهر روان بود و بعضی از آن در زیر زمین به گنگها و گوها روان کرده بودند. (تاریخ قم ص42). و چهار مستقه از آن که در حفره ها و گوها و نشیبها که در میان زرع بوده. (تاریخ قم ص46). || گودالی که در گردوبازی اطفال در زمین کنده گوز در آن می اندازند :
گفت ویحک خبر نداری تو
که به گو بازگشت آخر گوز.انوری.
گوز بازد چرخ چون طفلان به عید ازبهر آن
گوز مه کرده ست و گوز از اختران انگیخته.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص394).
|| (ص، اِ) دلیر و شجاع و مبارز و پهلوان. (برهان). شجاع و دلیر و پرقوت. (انجمن آرا) (آنندراج) :
به ره بر گو پیلتن را بدید
بزد دست و تیغ از میان برکشید.فردوسی.
درِ گنج کوپال و برگستوان
همان تیغ و تیر و کمان گوان.فردوسی.
بدو گفت سیندخت کای پهلوان
سر پهلوانان و پشت گوان.فردوسی.
اگرچه گوی سروبالا بود
جوانی کند پیر کانا بود.فردوسی.
گو پهلوان گفت چندین سپاه
نباید که دشخوار و دور است راه.
(گرشاسب نامه).
گزیده همه کاردیده گوان
سر هر مزاری یکی پهلوان.(گرشاسب نامه).
ستاده به پیش گو شیردل
به برگستوان اسب جنگی چهل.
(گرشاسب نامه).
|| معتبر و بزرگ. (غیاث). مهتر و محتشم و بزرگ. (برهان). مهتری بزرگ بود. (اسدی) :
ای گوی کآرام جود تو همی دریا کند
هر کجا کز ظلم و بخل سفلگان گشته ست گنگ.
منجیک.
ز تخم سیاوش گوی، مهتری
سپهبدنژادی، از ایران سری.فردوسی.
|| آفتاب. (ناظم الاطباء).

گو.

(اِ) گوی که آن را با چوگان بازند. (برهان). گوی که به چوگان بازی به آن کنند. (غیاث). گوی را گویند که با چوگان زنند. (آنندراج) :
چو چوگان فلک، ما چو گو در میان
برنجیم از دست سود و زیان.
(شاهنامه چ بروخیم ج6 ص 1445).
بر سر میدان عشق در خم چوگان دوست
دل به صفت همچو گو بی سروپا ساختن.
عطار.
در حلقهء صولجان زلفش
بیچاره دل اوفتاده چون گوست.
سعدی (ترجیعات).
ای گوی حسن برده ز خوبان روزگار
مسکین کسی که در خم چوگان چو گو بود.
سعدی.
بگفت ار خوری زخم چوگان او
بگفتا به پایش در افتم چو گو.سعدی.
خواهم اندر پایش افتادن چو گو
گر به چوگانم زند هیچش مگو.
سعدی (از انجمن آرا) (آنندراج).
|| تکمهء جامه باشد. (جهانگیری). تکمهء جامه و گریبان را نیز می گویند. (برهان). گوی. گوک. گوی انگله. (حاشیهء برهان چ معین). || سرگین. (ناظم الاطباء). رجوع به گُه شود. || کلمه و لفظ و سخن و گفتار. (ناظم الاطباء). || (ص) خرد و کوچک. (برهان) (ناظم الاطباء).

گو.

(حرف ربط) کلمه ارتباط به معنی خواه و اگرچه. (ناظم الاطباء). رجوع به ترکیب گواینکه ذیل «گو» (نف) شود. و افادهء معنی فرض و خیال هم کند. (آنندراج).

گو.

(فعل امر) امر است از گفتن. بگو. خواه. خواهی. بگذار :
ای نگارین ز تو رهیت گسست
دلْش را گو به بخس و گو بگذار.(1)آغاجی.
بخندید صاحبدل نیکخوی
که سهل است از این بیشتر گو بگوی.
سعدی (بوستان).
-امثال: چه به من گو چه به در گو چه به خر گو.
(امثال و حکم دهخدا ج2 ص 673).
هرکه خواهد گو بیا و هرکه خواهد گو برو.
حافظ (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1956).
|| (نف) گوینده، و همیشه به طور ترکیب استعمال میشود. (ناظم الاطباء).
ترکیب ها:
-اذان گو.؛ اغراق گو. اندرزگو. بدگو. بذله گو. برهنه گو. بسیارگو. بلندگو. بیهده گو. بیهوده گو. پارسی گو. پراکنده گو. پرگو. پریشان گو. پسندیده گو. پوچ گو. پیش گو. ترانه گو. تلنبه گو. تملق گو. ثناگو. چامه گو. چرب گو. چرندگو. چکامه گو. حق گو. خودگو. خوش آمدگو. خوش گو. درمگو. دروغگو. دعاگو. راست گو. راه گو. رک گو. ره گو. زشت گو. زورگو. سجع گو. سخن گو. سرگو. شب گو. شکرگو. صلوة گو. عیب گو. غلنبه گو. غیب گو. فال گو. قصه گو. قلنبه گو. کلفت گو. کم گو. گزاف گو. گنده گو. لطیفه گو. لغزگو. لوتره گو. لیچارگو. ماذنه گو. متلک گو. ریحه گو. مزاح گو. مزیدگو. مسئله گو. مغلق گو. مفت گو. ملامت گو. نادره گو. نصیحت گو. نغزگو. نیک گو. ول گو. هجاگو. هرزه گو. هزل گو. یاوه گو. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود.
- گواینکه؛ ولو اینکه. شاید. اگرچه.
(1) - شاید بگداز. (مؤلف). صحاح الفرس: به پخس.

گو.

[گُو] (اِ)(1) و با ثانی مجهول گاو را نیز گویند که عربان بقر خوانند. (برهان). مخفف گاو به معنی جانور معروف، و دیوان ملافوقی از آن پر است و در هندی نیز به همین معنی است. تمامیش به واو مجهول از توافق لسانین بود. (فرهنگ چراغ هدایت). طبری «گو»، مازندرانی کنونی گو «واژه نامه 659»، در اراک (سلطان آباد) گو «مکی نژاد»، گیلکی گو. رجوع شود به گاو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - gow.

گو.

[گَ] (اِخ) نام یکی از ملازمان خسرو پرویز (ولف) :
به گستهم گفت این «گو» بی خرد
نباید که با داوری می خورد.فردوسی.
|| نام پادشاه هند. (فهرست ولف) :
پدر چون بدید آن جهاندار نو
بفرمود تا نام کردند گو.
(شاهنامه چ بروخیم ج8 ص2471).

گو.

[گَ وَ] (اِخ)(1) نامی است که در اوستا (فرگرد اول وندیداد) به سرزمین سغد داده شده است. رجوع به فرهنگ ایران باستان پورداود ج1 ص185 و 285 شود.
(1) - Gava.

گوا.

[گُ](1) (ص، اِ) مخفف گواه باشد، به عربی شاهد گویند. (برهان). گواه. (جهانگیری). بینه. (نصاب) :
بر این مهر و منشور یزدان گواست
که ما بندگانیم و او پادشاست.فردوسی.
کنون تخت ایران سزاوار توست
بر این بر گوا بخت بیدار توست.فردوسی.
از این راه اگر بازگردی رواست
روانم بر این پند من بر گواست.فردوسی.
بر فضل او گوا گذراند دل
گرچه گوا نخواهند از خستو.فرخی.
فرخ پی است بر ملک و بر همه جهان
وین ایمنی و نعمت چندین بر این گواست.
فرخی.
برادرْم زنده ست و با من گواست
در آن نامه هم نام و هم خط ماست.اسدی.
گواشان چنین است در کفر خویش
بر آن کاین جهان بد همیشه ز پیش.اسدی.
اگر دیو بستد خراسان ز من
گوای منی ای علیم قدیر.ناصرخسرو.
بر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد
بیچارگی و زردی و گوژی و نوانیش.
ناصرخسرو.
همه دعوی که سخا کرد و کند هست به حق
زآنکه دعویّ سخا را دو کف تو دو گواست.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص73).
تو را به دست گهربار بر ده انگشت است
که بر سخاوت و جود تو هر دهند گوا.
معزی.
گواه عشق من است اشک لعل و چهرهء زرد
که حق درست نگردد چو بی گوا باشد.
ادیب صابر.
اگر به صدر تو دعوی کنم دعا گویی
گوا گذارم بر گفت خود عدول و ثقات.
سوزنی.
چنان مدان که تغافل نموده باشم از آن
که بر تباهی حالم همین قصیده گواست.
انوری.
من که خاقانیم به هیچ بدی
بد نخواهم گواست یزدانم.خاقانی.
بر چشم من آن ماه جهانسوز رقم بود
بر عشق من آن ماه روانسوز گوا بود.
خاقانی.
اگرچه بعد همه در وجودش آوردند
قدوم آخر او بر کمال اوست گوا.خاقانی.
نگه دارندهء بالا و پستی
گوا بر هستی او جمله هستی.نظامی.
بند سر نافه گرچه خشک است
بوی خوش او گوای مشک است.نظامی.
تو مرا کشتی و خلقی است گوا
کس ز قول تو گوا نپْذیرد.عطار.
دعوی مشتاق را شرع نخواهد بیان
گونهء زردش دلیل نالهء زارش گواست.
سعدی (بدایع).
-امثال: گوا خواستن دادگر را بد است. فردوسی.
مقصود منع از قسم به خداست. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص 1328).
در حکم یک اقرار ز هفتاد گوا به.
قطران (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص783).
زردی رخ گوای درد دل است.
سنایی (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص904).
(1) - انجمن آرا و غیاث اللغات و آنندراج به فتح اول ضبط کرده اند.

گوا.

[گَ] (اِخ) یکی از دهات هزارجریب مازندران. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو، متن انگلیسی ص123). در ترجمهء فارسی این کتاب (ص165) بغلط به جای گوا، کوا آمده است.

گوا.

[گُ] (اِخ)(1) مرکز ناحیه ای در هند که در ملبر (ملیبار)(2) واقع شده و دارای 73000 تن جمعیت است. محصولاتش عبارت است از نارگیل، مغز نارگیل و صید. این ناحیه دارای 3400 متر مربع مساحت و 638000 تن جمعیت است.
(1) - Goa.
(2) - Malabar.

گواآنیا.

(اِخ)(1) شهری است از برزیل که مرکز حکومت گواآس(2) است و 39700 تن سکنه دارد. این شهر مرکزیت تجاری دارد.
(1) - Goiania.
(2) - L'Etat de Goias.

گواب.

[گَ] (اِ مرکب) جای پست و نشیب. (آنندراج). مغاک و ژرف. (ناظم الاطباء). || آبگیر. || حدقهء چشم. (آنندراج). خانهء چشم. (ناظم الاطباء).

گوابین.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان رودحلهء بخش گناوهء شهرستان بوشهر که در 51000 گزی جنوب خاور گناوه، کنار رود حله واقع شده است. هوای آن گرم مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 242 تن است. آب آن از رودخانهء حله تأمین می شود. محصول آن غلات، سبزیجات و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گواتر.

[گَ تِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان باهوکلات بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار که در 55000 گزی جنوب خاوری دشتیاری، کنار دریای عمان واقع شده است. سکنهء آن 3 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8). این بندر در 25 درجهء عرض شمالی و 59 درجهء طول شرقی پاریس و 10 درجهء طول شرقی طهران واقع شده است.

گواتر.

[تُ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء مکران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 101).

گواتمالا.

[تِ] (اِخ)(1) مساحتش 42042 میل مربع است. جمعیت آن (بنابر آمار 1958 م. سازمان ملل) 3546000(2) تن است. پرچم آن از سه قسمت عمودی آبی، سفید، آبی، با علامتی در قسمت سفید تشکیل شده است. واحد پول این کشور گواتزال است.
اوضاع طبیعی: گواتمالا شمالی ترین ایالت آمریکای مرکزی است که از سوی شمال و مغرب با کشور مکزیک و از طرف مشرق با هندوراس انگلیس و از سمت جنوب و مشرق با کشور مستقل هندوراس و السالوادور و از جنوب غربی با اقیانوس آرام محدود میباشد. یک رشته کوه از شمال غربی به جنوب غربی این سرزمین کشیده شده و ناحیه کم وسعت غربی آن پر از آب و حاصلخیز و مرکز کشاورزی است. بیش از 50% جمعیت آن را هندیها (سرخ پوستان) و بقیهء آن را اسپانیاییها و هندیهای دورگه تشکیل می دهند. در این سرزمین آثار باستانی و خرابه های تاریخی فراوانی به چشم می خورد که بیشتر در قسمتهای شمالی آن قرار دارد و برخی دیگر از این آثار در غرب گواتمالا واقع شده است. پایتخت آن شهر گواتمالا است که دارای 374000 تن جمعیت است. بندر عمدهء آن پوتوباریوس نام دارد که در کرانهء اقیانوس اطلس و 800میلی سرزمین اورلئان جدید جای گرفته است. یک خط راه آهن این بندر را به شهر گواتمالا پایتخت و بندر سان خوزه در اقیانوس آرام متصل می کند.
منابع و صنایع: مهمترین فعالیت تولیدی این سرزمین کشاورزی است. خاک گواتمالا بسیار حاصلخیز است و محصول قهوه بزرگترین رقم صادرات این کشور را تشکیل میدهد. صادرات دیگر آن موز، پنبه، شکر، برنج و دیگر غلات است. گله داری نیز رواج بسیار دارد. منابع معدنی آن نیز قابل توجه است و نقره، طلا، مس، آهن، سرب، روی و کرُم در آنجا یافت میشود. واردات عمدهء آن را منسوجات پنبه ای، گندم، نفت خام، دارو، فلزات و ماشین آلات تشکیل می دهد.
تاریخ و حکومت: مدت هزار سال بعد از میلاد مسیح سرزمین گواتمالا تحت تسلط امپراطوری باستانی مایا قرار داشت. پدرو دِ آلوارادو(3) از طرف فرناند کورتس(4) مأمور بررسی گواتمالا شد. وی در سال 1524 م. پایتخت فعلی، سانتیاگو دِ لس کابالروس دِ گواتمالا(5) را بنا کرد. ولی مهاجران اسپانیایی کمتر درصدد به دست آوردن نواحی مختلف گواتمالا بودند. در سال 1821 م. گواتمالا خود را از قید اسارت اسپانیاییها رها ساخت و ایالات متحد آمریکای مرکزی را به وجود آورد. در سال 1839 حکومت آن جمهوری گردید و در اول مارس 1956 قانون اساسی نوینی که حکومت گواتمالا را از حال ملوک الطوایفی و فئودالی خارج می ساخت و یک حکومت ملی و طرفدار طبقهء کارگر به وجود می آورد به تصویب رسید. تنها کنگرهء گواتمالا دارای 68 عضو می باشد. به دنبال یک انقلاب مسلحانه که در هفدهم ژوئن 1954 به دست نیروهای متمایل به کمونیسم صورت گرفت ژاکوب آربنز گوزمان به سمت ریاست جمهوری برگزیده شد و یک حکومت دیکتاتوری نظامی به وجود آمد، سپس در 26 ژوئیهء 1957 کاستیلو آرماس به ریاست جمهوری رسید ولی به دست یکی از افراد گارد نگهبان خود به ضرب گلوله به قتل رسید و معاون وی به ریاست جمهوری برگزیده شد. گواتمالا تا سال 1958 کابینه ها و کودتاهای متعددی به خود دید تا اینکه ژنرال فوانتز برای یک دورهء شش ساله به ریاست جمهوری انتخاب شد.
فرهنگ و مذهب: کیش رسمی این کشور آیین کاتولیک رمی است ولی آزادی مذهب رعایت می شود. تعلیمات ابتدایی اجباری است. دانشگاه گواتمالا در شهر گواتمالا پایتخت کشور قرار دارد و دارای شعب متعددی است. زبان رسمی و عمومی آن اسپانیایی است.
نیروی دفاعی: خدمت نظام از سن 18 تا 50 سالگی اجباری است. گواتمالا دارای 7000 تن نیروی مسلح و 3000 تن نیروی پلیس می باشد. (از کیهان سالانهء 1341 صص310 - 311).
(1) - Guatemala. (2) - 3625000 تن. (لاروس چ 1962).
(3) - Pedro de Alvarado.
(4) - Fernand Cortes.
(5) - Santiago de los Caballeros de Guatemala.

گواتی.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس که در 140000 گزی باختر قشم سر راه مالرو قشم به باسعید واقع شده است. هوای آن گرم و سکنهء آن 175 تن است. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گواتیموزن.

[مُ زَ] (اِخ)(1) پادشاه مکزیکی (1487 - 1524 م.) که به دستور کورتس(2) به دار آویخته شد.
(1) - Guatimozin.
(2) - Cortes.

گواچو.

[گُ] (اِ) ریسمانی باشد که در روزهای عید از جایی آویزند و بر آن نشینند و در هوا آیند و روند. (برهان) (آنندراج). گواچه. تاب. گازه. بادپیچ.

گواچه.

[گُ چَ / چِ] (اِ) به معنی گواچو است، و آن ریسمانی باشد که از جایی آویزند و بر آن نشسته در هوا آیند و روند. (برهان). و رجوع به گواچو شود.

گواخرز.

[گُ خَ] (اِخ) ناحیهء باخرز یا گواخرز، در جنوب جام و در خاور رودخانهء هرات است و در آنجا مجرای آن رودخانه به سمت شمال می پیچد. کرسی باخرز شهر مالین بود... (سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج ترجمهء محمود عرفان ص382).

گواداراما.

(اِخ)(1) وادی الرمل. سلسله جبالی است مابین لوتاژ(2) و لودورو(3) در اسپانیا که کاستیل قدیم(4) را از کاستیل جدید(5)جدا می کند. رجوع به لاروس کوچک و الحلل السندسیة ج1 ص29، و غوادارامه در همین لغت نامه شود.
(1) - Guadarrama.
(2) - Le Tage.
(3) - Le Duro.
(4) - La Vieille Castille.
(5) - La Nouvelle Castille.

گوادالاجارا.

(اِخ) وادی الحجاره. شهری است از اسپانیا که در کاستیل جدید واقع شده و 20000 تن جمعیت دارد. رجوع به الحلل السندسیه ج1 ص 46 و اسپانیا، و غوادالاجاره در همین لغت نامه شود.

گوادالاجارا.

(اِخ)(1) شهری است از مکزیک دارای 590000 تن جمعیت. این شهر مرکز کارخانه های بافندگی و اغذیه سازی است.
(1) - Guadalajara.

گوادال کانار.

(اِخ)(1) رجوع به گوادال کانال و غوآدالقنار شود.
(1) - Guadalcanar.

گوادال کانال.

(اِخ)(1) وادی القنار. یکی از جزایر آتش فشان مجمع الجزایر سالومون(2) که 15000 تن جمعیت دارد. محصول آن مغز نارگیل است. در سال 1942 و 1943 م. گوادال کانال عرصهء نبردهایی طولانی بین آمریکائیان و ژاپنیان بود که به تخلیهء آنجا منجر گردید. رجوع به لاروس کوچک و غوآدالقنار و گوادال کانار شود. در لاروس قرن بیستم و لاروس 6جلدی این کلمه به صورت گوادال کانار آمده است.
(1) - Guadalcanal.
(2) - Salomon.

گوادال کانال.

(اِخ) شهری از اسپانیا که در کنار یکی از شعب رود ویار(1) واقع شده و 6600 تن جمعیت دارد. محصولات آن عبارت است از روغن، شراب، بادام، معادن مس و نقره و آهن. رجوع به لاروس کوچک و غوآدالقنال شود.
(1) - Viar.

گوادال کی ویر.

(اِخ)(1) وادی الکبیر. رودخانه ای در اسپانیا دارای 579 کیلومتر طول که از کردو(2) و سویل(3) گذشته به اقیانوس اطلس میریزد. رجوع به اسپانیا و غوآدالکیویر و وادی الکبیر در همین لغت نامه، و الحلل السندسیة ج1 ص 29 شود.
(1) - Guadalquivir.
(2) - Cordoue.
(3) - Seville.

گوادالوپه.

[پِ] (اِخ)(1) وادی لب. سلسله جبالی است در مرکز اسپانیا، میان لوتاژ(2) و لو گوادیانا(3) که 1740 متر ارتفاع دارد. رجوع به اسپانیا و غوآدالوپه و وادی لب در همین لغت نامه، و لاروس کوچک و الحلل السندسیة ج1 ص 29 شود.
(1) - Guadalupe.
(2) - Le Tage.
(3) - Le Guadiana.

گوادلوپ.

[دِ] (اِخ)(1) یکی از جزایر آنتیل کوچک متعلق به فرانسه که جمعیت آن 278000 تن است. مرکز آن لاباس تر(2)است که 18800 تن جمعیت دارد. شهرهای مهم آن عبارتند از: پوانت ا پیتر(3)، لومول(4)، پرت لویی(5)، سنت ماری(6)، سنت ان(7)، سن فرانسوا(8). گوادلوپ از دو جزیره باس تر(9) و گراندتر(10) تشکیل شده که شاخه ای از دریا آنها را از هم جدا میکند. باس تر برخلاف نامش مرتفع ترینِ این جزایر است (کوه آتش فشان لاگراندسوفریر(11)1484 متر ارتفاع دارد). اما گراندتر فلاتی است که ارتفاعش کمی از 100 متر تجاوز میکند. جزایر لادزیراد،(12) له سنت،(13)ماری گالانت(14)، سن بارتلمی(15) و سن مارتن(16) شمالی متعلق به گوادلوپ است. محصولات آن عبارت است از نیشکر، عرق نیشکر، موز، وانیل و کاکائو. گوادلوپ در سال 1635 م. به وسیلهء فرانسویان اشغال شد ولی چند مرتبه انگلیسیها آن را تصرف کردند تا در 1815 مجدداً فرانسویان آن را متصرف شدند و سرانجام در سال 1946 یکی از استانهای فرانسه شد.
(1) - La Guadeloupe.
(2) - La Basse Terre.
(3) - Pointe-a-Pitre.
(4) - Le Moule.
(5) - Port-Louis.
(6) - Sainte Marie.
(7) - Sainte Anne.
(8) - Saint-Francois.
(9) - La Basse Terre.
(10) - Grande Terre.
(11) - La Grande-Soufriere.
(12) - La Desirade.
(13) - Les Saintes.
(14) - Marie-Galante.
(15) - Saint-Barthelemy.
(16) - Saint-Martin.

گواده.

[دِ] (اِخ)(1) سیاستمداری فرانسوی که در سن امیلیون(2) متولد شد (1758 - 1794م.). وی از حزب ژیرندن(3) بود. گواده با کوه نشینان جنگ کرد ولی سر او را بریدند.
(1) - Guadet.
(2) - Saint-Emilion.
(3) - Girondin.

گوادیانا.

(اِخ)(1) وادی یانه. وادی آنه. رودخانه ای است در اسپانیا و پرتغال که مریدا(2) و باداژز(3) را مشروب میکند و به اقیانوس اطلس میریزد. طول این رود 640 هزار گز است. رجوع به غوآدیانه، و لاروس کوچک و الحلل السندسیة ج1 ص29 و 58 و ج2 ص 43 شود.
(1) - Guadiana.
(2) - Merida.
(3) - Badajoz.

گوار.

[گُ] (نف) مخفف گوارا است که نقیض گلوگیر باشد، و آن هر چیز بود از خوردنی و آشامیدنی که در حلق به آسانی رود و زود هضم شود. (برهان). هر چیز خوش ذائقه و زودهضم، و آن را خوشگوار گویند. (آنندراج) :
تشنه می گوید که کو آب گوار
آب می گوید که کو آن آبخوار.مولوی.
رجوع به گوارا و گواران شود.
- آسان گوار؛ خوشگوار. سهل گوار.
- بدگوار؛ آنچه دیر هضم شود.
- به گوار بردن؛ هضم کردن : و شهوت طعام بفزاید و طعام را به گوار برد (یعنی شراب). (الابنیة عن حقایق الادویة).
- حیوان گوار؛ حیات بخش :
بیا ساقی آن آب حیوان گوار
به دولت سرای سکندر سپار.نظامی.
- خوشگوار؛ آسان گوار. سهل گوار. که زود هضم شود. شیرین و لذیذ. خوشمزه. مطبوع :
چو خواهد می خوشگوارش دهند.نظامی.
که چشمه کند خورد را خوشگوار.نظامی.
دلا اگرچه که تلخ است بیخ صبر(1) ولیک
چو بر امید وصال است خوشگوار آید.
سعدی.
- دشگوار؛ ناگوار. بدگوار.
- دیرگوار؛ آنچه دیر هضم شود. آنچه گلوگیر باشد : شفتالو چندانکه جِرمش سخت تر بود دیرگوار باشد. (نزهة القلوب).
- روشن گوار؛ خوشگوار :
نخورده میی دید روشن گوار
یکی باغ دربسته پر سیب و نار.نظامی.
- سهل گوار؛ خوشگوار. که آسان از گلو پایین رود و هضم شود.
- شیرین گوار؛ شیرین. خوشگوار. آسان گوار :
نگویم می لعل شیرین گوار
که زهر از کف دست او نوش بود.
سعدی (طیبات).
تیغ جفا گر زنی ضرب تو آسایش است
روی ترش گر کنی ضرب تو شیرین گوار.
سعدی (طیبات).
- ناگوار؛ بدگوار. که دیر هضم شود. که به آسانی از گلو پایین نرود :
ز خرما بدستی بود تا به خار
که این گلشکر باشد آن ناگوار.نظامی.
- ناخشگوار؛ ناخوشگوار. ناگوار. بدگوار.
- نوشگوار؛ شیرین گوار. خوشگوار.
|| (اِ) سبدی بزرگ که باغبانان دارند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کوار. کواره. گواره :
گوارت بیارم(2) که زر کن شمار(3)
نگویم که خاک آور اندر گوار.
اسدی.
رجوع به کوار و کواره و گواره شود. || (اِخ) طایفه ای از صحرانشینان باشند در هندوستان. (برهان).
(1) - ن ل: داغ هجر.
(2) - ن ل: گزارت نیارم.
(3) - ن ل: زردشیار (؟).

گوار.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک که در 40 هزارگزی شمال خاوری سربند و 8 هزارگزی راه عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 1261 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، چغندر و انگور و شغل اهالی زراعت و قالیبافی. راه آن مالرو است و به سختی اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوارا.

[گُ] (نف) (از: گوار + ا، پسوند فاعلی و صفت مشبهه) پهلوی گوهاراک «مناس 275». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). نقیض گلوگیر است و هر چیز را گویند که ذائقه را خوش آید و به حلق به آسانی رود و زود هضم شود. (برهان). هر چیز که خوش مزه باشد و به طبیعت خوش آید و زودهضم بود. (غیاث). چیزی که ذائقه را خوش آید و طبع بدان میل کند و زود هضم شود، و آن را خوشگوار گویند. (انجمن آرا). هر چیز خوش ذائقه و زودهضم... (آنندراج). گواران. گوارنده. سازگار. سائغ. هنی ء. مهنا. مری ء. سریع الهضم. که زود تحلیل رود : و آبهاء فراوان و رودهاء روان گوارا و جامع و بیمارستان نیکو ساخته اند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 139).
بجست ذره ای زین و چکید قطره ای زآن
شد این فروزان آتش شد آن گوارا آب.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص29).
الا ای دولتی طالع که قدر وقت میدانی
گوارا بادت این عشرت که داری روزگاری خوش.
حافظ.
زخم از مرهم گواراتر بود بر عارفان
رخنه در زندان بود از نعش این محبوس را.
صائب (از آنندراج).
حال کلیم و عیش گوارای او مپرس
گر آب خورد در گلوش استخوان گرفت.
کلیم (از آنندراج).
- گوارا افتادن صحبت؛ کنایه از موافق آمدن صحبت. (آنندراج) :
به مذاق تو گوارا نفتد صحبت واله
برود از خود اگر داردت از خویش معذب.
درویش واله هروی (از آنندراج).
- دیرگوارا؛ بطی ءالهضم. (ناظم الاطباء).
- زودگوارا؛ سریع الهضم و زودهضم. (ناظم الاطباء).
- گوارا باد گفتن؛ تهنیت گفتن.
- گوارا شدن؛ سریع الهضم و مطبوع شدن. انهضام. (منتهی الارب). خوش آیند شدن و مطبوع گشتن. (ناظم الاطباء). مراءة. هنا [ هَ / هِ ] . (منتهی الارب).
- گوارا شمردن؛ گوارا پنداشتن. خوش گوار یافتن. استمراء.
- گوارا کردن؛ قبول کردن و پسند کردن. (ناظم الاطباء). گوارنده کردن :
با کمال ناگواریها گوارا کرده است
محنت امروز را اندیشهء فردای من.صائب.
- گوارا گردیدن؛ گوارا شدن.
- گوارای وجود؛ دعایی است که خورنده ای را گویند، چون کسی را به خوردن خواند، و این جواب غالباً نفی است. نوش جان. (یادداشت مؤلف).
-امثال: می بایدش هزار قدح خون به سر کشد تا در مذاق خلق گوارا شود کسی.
صائب (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1767).
|| تحمل کننده و صبرکننده. راضی و مطیع. (ناظم الاطباء). و رجوع به گواران شود.

گوارا.

[گِ] (اِخ)(1) آنتونیو دِ گوارا (1480 - 1548 م.). راهب و مورخ اسپانیایی که در ترسنو(2) متولد شد. وی مؤلف کتاب «ساعت دیواری شاهزادگان»(3) است.
(1) - Antonio de Guevara.
(2) - Treceno.
(3) - L'horloge des princes.

گوارا.

[گِ] (اِخ)(1) لوییس وله دِ گورا (1570 - 1644 م.). درام و رمان نویس اسپانیایی که در اسی ژا(2) (آندلوزی) متولد شد. لزاژ(3) (یکی از نویسندگان فرانسه در قرن هفدهم و هژدهم) کتاب «شیطانهای لنگ»(4)خود را از «دیابلو کوخوئه لو»(5) او اقتباس کرده است (1707).
(1) - Luis Velez de Guevara.
(2) - Ecija.
(3) - Lesage.
(4) - Diables Boiteux.
(5) - Diablo Cojuelo.

گوارازار.

(اِخ)(1) محلی در اسپانیا در نزدیکی تلد(2). در سال 1853 م. گنجینه ای از تاجهای پادشاهان ویزی گو(3) (گوهای غربی) در این شهر احداث شد.
(1) - Guarrazar.
(2) - Tolede.
(3) - Wisigoths.

گواران.

[گُ] (نف) به معنی گواراست که خوردنی لذیذ زودهضم باشد. (برهان). زودهضم. هر چیز مطبوع و لذیذ. (ناظم الاطباء). خوشگوار :
می تلخ است جور گلعذاران
که هرچندش خوری باشد گواران.
امیرخسرو (از جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا).
کسی را باشد این شربت گواران
که داند خوردن اندر روی یاران.
امیرخسرو (از آنندراج).
همی ریزی به یاری خون یاران
همین باشد سزای دوستاران
به خون بیدلان خود مکن خوی
که کس را نامد این شربت گواران.
امیرخسرو.
از آن میگون لبت جانا بده یک جرعه ام روزی
تو خونم نوش کردی نوش بادا و گوارانت.
امیر حسن دهلوی (از آنندراج).
این کلمه در کلیله و دمنه هم به کار رفته است. رجوع به سبک شناسی بهار ج2 ص265 و رجوع به گوارا و گوارانیدن شود.

گواراندن.

[گُ دَ] (مص) گوارانیدن. رجوع به گوارانیدن شود.

گواراننده.

[گُ نَنْ دَ / دِ] (نف)کمک کننده به هضم. رجوع به گواراندن و گوارانیدن شود.

گوارانی.

(اِخ)(1) نام هندیهای (سرخ پوستان) آمریکای جنوبی که از نظر زبانشناسی جزو گروه تاپی گوارانی(2)هستند. اینها در پاراگوئه(3) اکثریت ملت را تشکیل میدهند و زبانشان زبان رسمی آن ناحیه است.
(1) - Guarani.
(2) - Tapi Guarani.
(3) - Paraguay.

گوارانیدن.

[گُ دَ] (مص) کمک کردن در هضم و پختن. (ناظم الاطباء). تهنئة. (دهار). اساغه. تحلیل و هضم کردن. (یادداشت مؤلف).
- فروگوارانیدن؛ هضم کردن. (ناظم الاطباء).

گوارانیده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) پخته. هضم شده.

گوارایی.

[گُ] (حامص) خوشگواری و خوش آیندی و سرعت هضم. (ناظم الاطباء). عذوبت.

گواربان.

[گُ] (اِ مرکب) گلهء گاو. || گله بان و شبان. (ناظم الاطباء).

گوارته.

[گُ تَ / تِ](1) (اِ) گواره. (شعوری ج2 ص327). رجوع به گواره شود. || حشره ای است بالدار که آن را کلبک نیز گویند (؟). (شعوری ج2 ص327).
(1) - ظ. تصحیف گواره است.

گوارد.

[گُ رِ] (ص) گوارا و خوش آیند در ذائقه. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - بدین ضبط و معنی ظاهراً بر اساسی نیست.

گواردن.

[گُ دَ] (مص) گواریدن. لذیذ شدن. لذت دادن. گوارا بودن. گوارا گشتن. مهنا شدن. و رجوع به گواریدن شود. || گواریدن. هضم شدن. تحلیل رفتن. گذشتن. و رجوع به گواریدن شود. || هضم کردن. گذرانیدن. تحلیل بردن. و رجوع به گواریدن شود.

گواردنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) آنچه بگوارند. آنچه قابل هضم کردن است.

گوارده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) هضم شده. گواریده.

گوارسورگان.

[گِ] (اِخ) دهی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر که در 18000 گزی جنوب سرباز، کنار راه فرعی سرباز به فیروزآباد واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنهء آن 130 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما، برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوارش.

[گُ رِ] (اِمص) (از: گوار+ ـِش. گواریدن. (ناظم الاطباء). خوش مزگی و هضم طعام. (غیاث). عمل گواریدن :
خورش را گوارش می افزون کند
ز تن ماندگیها به بیرون کند.
اسدی (گرشاسبنامه چ یغمایی ص 28).
-دستگاه گوارش؛ رجوع به هاضمه (جهاز هاضمه) شود.
|| (اِ) ترکیبی باشد که به جهت هضم نمودن طعام سازند و خورند، و معرب آن جوارش باشد(1). (برهان). چیزی که ترکیب کنند برای هضم و گواریدن طعام. (آنندراج). هر معجونی که موجب سرعت هضم شود... (ناظم الاطباء) : معرب از گوارش فارسی است به معنی گوارنده از اختراعات حکمای فرس است و او عبارت است از تراکیبی که مقوی معده و محلل ریاح و مصلح اغذیه باشد و بعد از سرشتن ادویه با شکر و امثال آن در صحنی پهن کرده پاره پاره کنند و مدتی جهت مزاج او منظور نیست. (تحفهء حکیم مؤمن). حاطوم. حَطمة [ حَ / حُ ] . (منتهی الارب). قَمیحة. (زمخشری) (منتهی الارب): هاضوم، هضام، هَضوم؛ داروی گوارش. (منتهی الارب) :
هرچه بخوردی تو گوارنده باد
گشته گوارش همه بر تو گداز(2).
بوشکور (از لغت فرس چ اقبال ص168).
بزرجمهر گفت که برای خود گوارشی ساخته ام از شش چیز هر روز از آن لختی میخورم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 341).
بر عیش بدگوارم اگر گلشکر دهند
شعرش گوارشی است که به زآن شناسمش.
خاقانی.
پیش ابوحنیفه اگر ماهی نمک در خمر نهند ازبهر گوارش حلال بود خوردن. (راحة الصدور).
مخور چندانکه خرما خار گردد
گوارش در دهن مردار گردد.نظامی.
چو خورد خاص او بر خوان رسیدی
گوارش تا به خوزستان رسیدی.نظامی.
|| مطلق معجون. (فرهنگ نظام). || آروغ. (یادداشت مؤلف) :
گر آن خوابها نون گزارش کنی
شکم گُرْسنه چون گوارش کنی.فردوسی.
در لهجهء بختیاری گوارش به معنی آروغ است. (یادداشت مؤلف). در دزفولی گارشت(3)به این معنی است. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین، و گوارشت شود.
(1) - رجوع به مجلهء دانشکدهء ادبیات سال7 شمارهء 3 ص43 شود.
(2) - ن ل: گراز. کزاز.
(3) - garesht.

گوارش بلادری.

[گُ رِ شِ بَ دُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) جهت ریاح بواسیری و تقویت باه و هضم طعام به غایت نافع است و موافق مبرودین است. زنجبیل ده استار، دارفلفل سه استار، شیطرح دو استار، شقاقل پنج استار، فانید چهارصدوپنجاه مثقال، مغز گردکان سفیدکرده، کنجد از هر یک ده مثقال. ده عدد بلادر را کوبیده در سه اوقیه روغن کنجد خیسانیده دست مالیده صاف نموده ادویه را به آن چرب کرده و یک وزن و نیم فانید را به قوام آورده بسرشند. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارشت.

[گُ رِ] (اِمص، اِ) (از: گوار+ ـِشت، پسوند اسم مصدر) به معنی گوارش است که ترکیبی باشد که به جهت هضم طعام خورند. (برهان) : و چون معده پاک کرده باشند تریاق بزرگ و گوارشتهاء گرم به کار برند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
قرص لیموی و گوارشت لطیف عنبر
گلشکر باشد و گلقند و شراب دینار.
بسحاق اطعمه (چ دیوان چ قسطنطنیه ص13).
|| گوارش. عمل گواریدن :
نان آن مدخل ز بس زشتم نمود
از پی خوردن گوارشتم نبود.رودکی.
و رجوع به گوارش شود.

گوارش تفاح.

[گُ رِ شِ تُفْ فا](ترکیب اضافی، اِ مرکب) جهت تقویت معده و احشاء دماغ و هاضمه مفید است، صفت (صحیح صنعت است) آن: یک رطل سیب شیرین را از پوست و تخم پاک کرده با شراب ریحانی بجوشانند تا مهرا شود و از پرویزن بیرون کنند با نیم رطل شکر سفید و نیم رطل عسل به قوام آورند و فلفل و دارفلفل و قرنفل از هر یک دو مثقال، زنجبیل چهار مثقال، زعفران پنج مثقال، عود هندی پنج مثقال کوفته و بیخته بسرشند. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارش خسروی.

[گُ رِ شِ خُ رُ / رَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن را گوارش عنبر نیز نامند و آن را پادشاهان ایران به کار میداشتند. بیماریهای برد و مخصوصاً کلیوی آن را سود دارد و قوه باه بیفزاید و فالج و لقوه و رعشه و خفقان را نافع باشد و حفظ و ذهن بیفزاید و رطوبت معده نشف کند و به گوارش معده یاری دهد و موافق است مزاج پیران را... (یادداشت مؤلف ترجمه از ص 21 کتاب قرابادین قانون ابوعلی سینا).

گوارش خوزی.

[گُ رِ شِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جهت اسهال مزمن و تقویت معده و جگر و رفع رطوبات معده و امعاء نافع و موافق امزجهء اطفال و زلق الامعاء به غایت مفید است، از تراکیب محمد بن زکریا است. دانهء انگور که از سرکه استخراج کرده باشند و بو داده و مثل سرمه صلایه کرده سی وپنج مثقال تخم مورْد، شصت مثقال خرنوب نبطی، گلنار، جوزبوا، مازج، از هر یک ده مثقال، کندر، نانخواه، سعد، مصطکی، سنبل الطیب، از هر یک پنج مثقال با شکر یا عسل به قوام آورده دو وزن ادویه بسرشند شربتی تا سه مثقال. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارش زرعونی.

[گُ رِ شِ ؟] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تخم هلیون، شقاقل، تودری، ناف سقنقور، لسان العصافیر از هر یک یک مثقال، زنجبیل، تخم کرز، تخم شبت، تخم تره تیزک، تخم جیرجیر، تخم پیاز، تخم گندنا، تخم خولنجان، جوزالطیب، دارچینی، دارفلفل، بوزیدان، از هر یک سه مثقال، تخم انجره دو مثقال با فانید بسرشند و مقدار شربت از یک مثقال تا دو مثقال، و این زرعونی نزدیک است به گوارش سقنقور و اگر ناف سقنقور به هم نرسد بدل او دو وزن او خصیة الثعلب با قدری خردل کنند به غایت نافع است جهت تقویت معده و باه و اعضای رئیسه و گرده و کمر و آلات بول. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارش زیره.

[گُ رِ شِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) درد معده را سودمند بود و هاضمه را یاری دهد و اورام ریحی را نفع رساند. صنعت آن: زیرهء مریر صد مثقال، سداب چهل مثقال، فلفل و زنجبیل و بورهء ارمنی از هر یک ده مثقال همه را بکوبند و بپزند و به عسل سرشته بر روی سنگ ریزند و به کارد ببرند.

گوارش سفرجل.

[گُ رِ شِ سَ فَ جَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) به دستور گوارش تفاح است و در تقویت معده ابلغ از آن و طریق ساختن در گوارش تفاح مذکور است به جای سیب بِهِ شیرین باید کرد. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به گوارش تفاح شود.

گوارش شکر.

[گُ رِ شِ شَ / شِ کَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) جهت تسخین معده و تقویت هاضمه و رفع بلغم و رطوبات نافع است. کبابه، قاقله صغار و کبار، دارچینی، زنجبیل، فلفل، زعفران از هر یک یک مثقال، عود، فلفل از هر یک نیم مثقال با پنجاه مثقال شکر سفید را به قوام آورده بسرشند. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارش شهریاران.

[گُ رِ شِ شَهْرْ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) معده و جگر سرد را و کسی را که بیم استسقا بود سود دارد و اسهال کند. اخلاط آن: شیطرج هندی، پلپل، دارپلپل، قرفه، قاقلهء صغار، قرنفل، نارمشک، ساذج هندی، نشاستهء گندم، مصطکی، قاقلهء کبار، دارچینی، سنبل، سلیخه، تخم کرفس، نانخواه، تخم بادیان، انیسون، از هر یکی شش درم سنگ، افتیمون، تربد از هر یکی دوازده درمسنگ، سقمونیا ده درمسنگ، شکر طبرزد بیست درمسنگ با انگبین مصفی بسرشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به قانون ابن سینا بخش قرابادین ص 21 شود.

گوارش عنبر.

[گُ رِ شِ عَمْ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به گوارش خسروی و گوارشت شود.

گوارش عنبر کسروی.

[گُ رِ شِ عَمْ بَ رِ کِ / کَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مؤلف ذخیرهء خوارزمشاهی آرد: این گوارش معروف است ازبهر کسری ساخته بودند و به نام او خوانند و من به شهر مرو یکی را دیدم که او را درد معده بود، بسیار علاج کردند از هیچ دارو شفا نیافت، بدین یافت. اخلاط: پوست ترنج، عود هندی، قرنفل، کبابه، قاقله، خیربوا از هر یکی پنج درمسنگ. نارمشک، انیسون، تخم کرفس، جندبیدستر، افیون، بزرالبنج الابیض از هر یکی سه درمسنگ، روغن بلسان دو درمسنگ، برگ بادرنجبویه، تخم مرزنجوش، زعفران از هر یکی سه درمسنگ، عنبر اشهب یک مثقال، عنبر را با روغن بلسان بگدازند و افیون به شراب حل کنند و همه انگبین بسرشند و دو ماه بنهند تا برسد، و گروهی شش ماه بنهند. شربت دو درمسنگ خفقان را و درد معده را و بیماریهای رحم را سود دارد و پیران را سخت موافق بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گوارش عود.

[گُ رِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بگیرند سنبل و تخم کرفس و انیسون و مصطکی از هر یکی یک مثقال، عود هندی خام سه مثقال، قرنفل و هلیلهء کابلی از هر یکی دو مثقال و نیم، قرفه و سک از هر یکی دو مثقال، گوزبوا یک مثقال و نیم، مرماخور سه مثقال، گل سرخ و قصب الذریره از هر یکی دو مثقال همه را به می بسرشند. شربت سه مثقال. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نسختی دیگر: کهربا، گل سرخ، تباشیر از هر یکی پنج درمسنگ، عود خام چهار درمسنگ، مصطکی و تخم کرفس و مرماخور و سک هر یکی دو درمسنگ، مشک دانگی، همه را بکوبند و به می به و شراب سیب نیمانیم بسرشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی ج1 ص 114 شود :
چون دعا ختم کرد برد سجود
برگشاد از شکر گوارش عود.
نظامی (هفت پیکر ص147).

گوارش کافور.

[گُ رِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) جهت ضعف معده و هاضمه و بلغم غلیظ و خفقان نافع است. زنجبیل، فلفل، دارفلفل، دارچینی، قرفه، ساذج هندی، جوزبوا، صندل زرد و عودالبلسان، هیل، بسباسه، قرنفل، نارمشک، طالیسفر، سعد، طباشیر، عود هندی از هر یک سه مثقال و نیم، نود مثقال قند را به قوام آورده بسرشند. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارشگ.

[گَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان درزاب بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع در 31 هزارگزی شمال باختری مشهد، کنار راه مشهد به وارداک. هوای آن معتدل است. 1019 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوارشگان.

[گَ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد واقع در 94 هزارگزی شمال باختری مشهد و 6 هزارگزی شمال باختری رادکان. در دامنه واقع و سردسیر است و 147 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه است. محصولش غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوارش لؤلؤ.

[گُ رِ شِ لُءْ لُءْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مقوی اعضای رئیسه و معده و مصلح حال رحم است و در حفظ جنین از اسقاط بسیار مجرب است. لؤلؤ، عاقرقرحا از هر یک یک درم، زنجبیل، مصطکی از هر یک چهار درم، زرنباد، درونج، تخم کرفس، شیطرج، قاقله، جوزبوا، بسباسه، قرفه از هر یک دو درم، بهمن سرخ و سفید، فلفل، دارفلفل، از هر یک سه درم، دارچینی پنجدرم، شکر سلیمانی مثل همهء ادویه. قدر شربت یک ملعقه، و در حفظ اسقاط جنین مداومت شرط است. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارش مفرح.

[گُ رِ شِ مُ فَرْ رِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) تألیف کندی جهت رفع حزن و تقویت بدن و معده و نیکوکنندهء رخسار و بوی دهان و عرق به غایت مؤثر است. گل سرخ شش مثقال، سعد پنج مثقال، قرنفل، مصطکی، سنبل الطیب، اسارون از هر یک سه مثقال، قرفه، زرنب از هر یک دو مثقال، بسباسه، جوزبوا، قاقلهء صغار و کبار هر یک یک مثقال به وزن ادویه، آملهء مقشره در سه رطل آب بجوشانند تا به ثلث رسد از پرویزن بیرون کرده با یک رطل شکر سفید به قوام آورده بسرشند، و این نسخه بعینه نسخهء نوشداروی هندی است مگر در وزن آمله. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوارش ملوک.

[گُ رِ شِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شیخ و دیگران آن را به سیدالادویه و داروی سال ترجمه کرده اند زیرا تا یک سال به کار برده نشود سودش ظاهر نمیشود ولی عمل آن بدون شرط و بدون توجه به مزاج و جز آن است، بلکه این گوارش بنفسه مفید است. پیری را منع میکند و باردین را آسان میکند (رجوع به بارد شود). انواع صداع و ضعف معده و فالج و لقوه و صرع و فراموشی و سرگیجه و سوءهاضمه و جرب یابس و سنج را که به قراع معروف است نافع است و ریاح را محلل است. (از تذکرهء ضریر انطاکی ج1 ص 115).(1)
(1) - در بخش قرابادین قانون ابوعلی و بخش مرکبات اختیارات بدیعی گوارشهای دیگری نیز ذکر شده. بدان کتابها رجوع شود.

گوارشی.

[گُ رِ] (ص نسبی) منسوب به گوارش.
- جانوران گوارشی؛ ساختمان بدن آنها مانند هیدر است ولی غدد تناسلی ندارند. در انتهای بدن آنها دهانشان قرار دارد که دور آن شاخکها قرار دارد. شاخکها ساده یا منشعبند و یا انتهای آنها مانند چماقی گرد است که نماتوسیستها در آن محل جمع گردیده اند. (از جانورشناسی عمومی مصطفی فاطمی ج1 ص206).

گوارک.

[رِ] (اِخ)(1) مرکز بخش کت دُ نُر(2)از ناحیهء گین گام(3) (در فرانسه) که در کنار رود بلاوه(4) واقع شده و 700 تن جمعیت دارد.
(1) - Gouarec.
(2) - Cotes de Nord.
(3) - Guingamp.
(4) - Blavet.

گوارندگی.

[گُ رَ دَ / دِ] (حامص)خوشگواری و خوش آیندگی. (ناظم الاطباء). صفت گوارنده. گوارایی. مساغ. مرائت. مرائة :
از یکی سو رونده آب فرات
به گوارندگی چو آب حیات.نظامی.

گوارنده.

[گُ رَ دَ / دِ] (نف) خوش گوار و موافق و سلامتی بخش و سریع الهضم. (ناظم الاطباء). سایغ. (دهار) (ترجمان القرآن). هنی ء. (منتهی الارب). مهنا. هاضم :
هرچه بخوردی تو گوارنده باد
گشته گوارش همه بر تو گداز.
بوشکور (از لغت فرس ص168).
و این ناحیت [ چغانیان ] هوای خوشی دارد و زمینی درست و آب گوارنده. (حدود العالم).
عمر و تن(1) تو باد فزاینده و دراز
عیش خوش تو باد گوارنده و هنی.
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص130).
نرم و تر گردد و خوشخوار و گوارنده
خار بی طعم چو در کام حمار آید.
ناصرخسرو.
آن شرابی که ز کافور مزاج است در او
مهر نشکسته بر آن پاک و گوارنده شراب.
ناصرخسرو.
هست پندت نگاهدارنده
همچو می ناخوش و گوارنده.سنائی.
حیات را چه گوارنده تر ز آب ولیک
کسی که بیشترش خورد بُکْشد استسقاش.
سنائی.
تو گویی اسد خورد رأس ذنب را
گوارنده نامد بر آوردش از بر.خاقانی.
چو سرمست گشت از گوارنده می
گل از آب گلگون برآورد خوی.نظامی.
نبید گوارنده می خورد شاد.نظامی.
پس حق سبحانه و تعالی این نعمت او را گوارنده گردانید. (تاریخ قم ص 8). || هر آنچه هضم شود. (ناظم الاطباء).
- ناگوارنده؛ ناگوار. ناخوشگوار. بدگوار.
- طعام ناگوارنده؛ خوراکی که کل بر معده شده و به دشواری هضم گردد. (ناظم الاطباء).
- هوای گوارنده؛ هوای سلامتی بخش. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: عُمرِ کش.

گوارنده شدن.

[گُ رَ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) گوارا گردیدن. گوارنده گردیدن. انهضام. (تاج المصادر بیهقی). مرائت. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن). هنأ. تهنؤ. (منتهی الارب).

گوارنده گردیدن.

[گُ رَ دَ / دِ گَ دی دَ](مص مرکب) گوارنده شدن. رجوع به گوارنده شدن شود.

گوارنه ری.

[نِ] (اِخ)(1) گوارنه ریوس. خانواده ای از سازفروشان کرمن(2) (ایتالیا) در قرن هفدهم و هجدهم م.
(1) - Guarneri. Guarnerius.
(2) - Cremone.

گواروئیه.

[گَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم که در 69000 هزارگزی جنوب خاوری راین کنار شوسهء بم به جیرفت واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوارون.

[گُ] (اِ) جوششی باشد که به سبب سودا بر پوست آدمی پیدا شود و روزبه روز پهن گردد و پوست را درشت گرداند، و به عربی قوبا گویند. (برهان). خشک ریشه و قوبا. (ناظم الاطباء).

گواره.

[گَ رَ / رِ] (اِ مرکب) مخفف گهواره است، و به عربی مهد خوانند. (برهان) :
ای پیرهنت گوارهء گل
رویت گل سرگوارهء گل.سیداحمد مشهدی.
|| گلهء گاو. (برهان). در خراسان نیز به این معنی است. (فرهنگ نظام). || گلهء گاومیش. || (اِ) خانهء زنبور. (برهان). || سبدی باشد که انگِشت در آن کشند. (لغت فرس ص 514). قرطال. (تفلیسی) :
گر بخواهی نیاز نوشیدن
تو همی آب در گواره کنی.
؟ (از لغت فرس اسدی ص 514).
رجوع به کوار و کوواره و کواره و گوار شود. || هر چیز محلل غذا و هضم کننده و گوار. || هر آنچه از خوردنی و آشامیدنی که به آسانی از حلق فرورود و در گلو گیر نکند. (ناظم الاطباء).

گواره بان.

[گَ رَ / رِ] (ص مرکب، اِ مرکب) گله بان و شبان. (ناظم الاطباء).

گواره دان.

[گَ رَ / رِ] (ص مرکب، اِ مرکب) گواربان. (فرهنگ شعوری ج1 ص324).(1)
(1) - ظ. تصحیف گواره بان است.

گواره کش.

[گَ رَ / رِ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه سبد خاکروبه حمل کند. آنکه سرگین با سبد کشد. (یادداشت مؤلف).

گواره کشی.

[گَ رَ / رِ کَ / کِ] (حامص مرکب) کار گواره کش :
تو در پای پیلان بدی خاشه روب
گواره کشی پیشه با رنج و کوب.اسدی.

گواری.

[] (اِخ) تیره ای از طایفهء خدیوی ممسنی فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 90).

گواریدگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) صفت گواریده. حالت آنچه گواریده شده.

گواریدن.

[گُ دَ] (مص) (از: گوار+ ـیدن، پسوند مصدری) پهلوی گوکاریتن(1)، سنسکریت وی کر(2) (تغییر دادن) «هوبشمان ص 95». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). هضم شدن طعام. (آنندراج). تحلیل رفتن. (ناظم الاطباء). تهنئة : و این سنگ تاب کرده بهتر از آن گوارد که پخته. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
خوناب جگر خورد چه سوداست
چون غصهء دل نمی گوارد.خاقانی.
|| هضم کردن. گذرانیدن. تحلیل بردن. تحلیل کردن :
دریا دو چشم و بر دل آتش همی فزاید
مردم میان دریا وآتش چگونه پاید
بی شک نهنگ دارد دل را همی خشاید
ترسم که ناگوارد کایدون نه خرد خاید.
رودکی (از لغت فرس چ اقبال ص114).
شراب... غم را ببرد و دل را خرم کند و تن را فربه کند و طعامهای غلیظ را بگوارد. (نوروزنامه). هرگاه که رطوبت بسیار به جانب دماغ برآید و دماغ آن را نتواند گوارید، قوهء دافعه آن رطوبت را دفع کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اسباب زکام و نزله... دو نوع است یکی آن است که هرگاه که اندر دماغ سوءالمزاج گرم پدید آید یعنی هرگاه که دماغ گرم شود تری ها را به خویشتن کشد فزون از آنکه بتواند گواریدن و تحلیل کردن. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به گواردن شود. || گواردن. گوارا بودن. مهنا شدن. لذیذ شدن. گوارا گشتن : جعفر اندوهناک نشسته بود هارون کس فرستاد که به جان و سر من که مجلس شراب سازی و طرب کنی که مرا امشب نگوارد تا ندانم که تو نیز آنجا می همی خوری. (ترجمهء طبری بلعمی).
آنگاه یکی ساتگنی باده برآرد
دهقان و زمانی به کف دست بدارد
گوید که مرا این می مشکین نگوارد
الا که خورم یاد شهی عادل و مختار.
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص152).
چرنده گیایی که نَگْواردش
همی با خری روز کمتر چرد.
ناصرخسرو (دیوان ص113).
گاو را گرچه گیا نیست چو لوزینهء تر
بگوارد به همه حال ز لوزینه گیاش.
ناصرخسرو (دیوان ص 221).
اکنون که شد درست که تو دشمن منی
نیز از دو دست تو نگوارد شکر مرا.
ناصرخسرو.
نواسازی دهندت باربدنام
که بر یادش گوارد زهر در جام.نظامی.
و رجوع به گواردن شود. || سازگار آمدن. سازوار آمدن. آمدن به کسی. سزاوار و لایق کسی بودن. (یادداشت مؤلف) :
راست گویند زنان را نگوارد عز
برنیاید کس با مکر زنان هرگز.منوچهری.
و رجوع به گواردن شود.
(1) - gukar-itan.
(2) - vi-kar.

گواریدنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) آنچه درخور گواریدن و هضم شدن باشد.

گواری نی.

(اِخ)(1) باتیستا (1538 - 1612 م.). شاعری است ایتالیایی که در فرار(2) متولد شده. وی مؤلف کتاب تراژدی کمدی «پاستور فیدو»(3) است.
(1) - Guarini, Battista.
(2) - Ferrare.
(3) - Pastor fido.

گواز.

[گَ / گُ] (اِ) در اوستا گوازه(1): گو(2)(گاو) + از(3) (راندن). گواز، لغةً به معنی گاو(ستور)ران. (فرهنگ ایران باستان ج1 ص 186 حاشیهء 9). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). چوبی که بدان گاو و خر زنند، و خرگواز نیز گویندش. (لغت فرس چ اقبال ص 167). چوبدستی باشد که گاو و خر و سایر ستوران بدان برانند. (برهان). شنگینه. (اوبهی). جواز. غباز. غبازه :
از گواز و تش و انگشتهء بهمان و فلان
با تبرزین و دبوسی و رکاب کمری.
کسایی (از لغت فرس چ اقبال ص419).
دوستان را بیافتی به مراد
سر دشمن بکوفتی به گواز.
فرخی (از لغت فرس چ اقبال ص167) (در دیوان فرخی چ دبیرسیاقی ص200 به جای گواز، جواز آمده).
بشوی روی عروس ظفر ز گرد فتن
بکوب تارک اعدای مملکت به گواز.
شمس فخری (از جهانگیری و رشیدی).
و رجوع به خرگواز شود. || هاون چوبین. (از برهان) (آنندراج). جواز معرب آن است. (از برهان) (آنندراج). هاون بزرگ چوبین که در آن شلتوک را کوبیده پوست از آن برگیرند و نیز برنج را سفید کنند. (ناظم الاطباء). || و بالضم، تخم مرغ نیم پخته، و جوازق معرب آن، لیکن جواز و جوازق در کتب عربی ظاهر نشد بلکه از باب جیم ظاهر میشود که جواز فارسی باشد. (رشیدی) (در برهان قاطع کوازه و در تاریخ بیهقی چ فیاض و غنی ص 502 کواژه به این معنی آمده است). رجوع به برهان قاطع چ معین ذیل کوازه شود.
(1) - gavaza.
(2) - gava.
(3) - az.

گواز.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش رزاب شهرستان سنندج که در 36000 گزی جنوب خاور رزآب و 7000 گزی شمال خاور پالنگان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنه اش 200 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، میوه جات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. چشمهء آب معدنی دارد و برای امراض جلدی مفید است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوازش.

[گُ زِ] (ص) به طوری که جهانگیری نوشته به معنی واقع شده است. (شعوری ج2 ص 320). این کلمه در نسخ خطی فرهنگ جهانگیری متعلق به کتابخانهء لغت نامه یافته نشد.

گوازه.

[گَ زَ / زِ] (اِ) به معنی گواز است (جهانگیری) (برهان)، و آن چوبی باشد که ستوران را بدان رانند. (برهان). جواز. غباز. غبازه. گواز. و رجوع به گواز و شعوری ج2 ص 327 شود. || هاون چوبی. (برهان) (آنندراج). و رجوع به گواز شود. || خانهء زنبور. (مؤید الفضلاء).

گوازیدن.

[گُ دَ] (مص) دست کشیدن و دست بردار شدن و ترک کردن. (ناظم الاطباء). فارغ شدن. (شعوری ج2 ص324). || واماندن. (ناظم الاطباء).

گواژ.

[گَ] (اِ) مسخرگی و مزاح. (برهان: گواز). || سرزنش و طعنه. (انجمن آرا) (آنندراج) :
کند طبع او بحر را سرزنش
زند جود او در معادن گواژ.
شمس فخری (از شعوری ج2 ص 319).
|| مردم خوش طبع. (برهان: گواز). || ازار و دامنی را نیز گویند که لنگی و روپاک باشد. (برهان: گواز).

گواژه.

[گَ ژَ / ژِ] (اِ) این کلمه از ریشه وچ(1) اوستایی و واچ(2) سنسکریت است و با باژ و آواز و آوازه و آوا از یک ریشه است. (از خرده اوستا ص83). طعنه زدن. (لغت فرس چ اقبال ص440) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). طعنه زدن به زبان پهلوی. (فرهنگ اسدی نخجوانی). سرزنش و طعنه. (انجمن آرا) (آنندراج). ریشخند و تمسخر. (ناظم الاطباء). سخر و لاغ و مزاح و خوش طبعی. (برهان: کواژه) :
گواژه که خندانمندت کند
سرانجام با دوست جنگ افکند.
بوشکور (از لغت فرس ص440).
گواژه که هستش سرانجام جنگ
یکی خوی زشت است از او دار ننگ.
بوشکور (از لغت فرس ص440).
گواژه بسی باشدت بافسوس
نه مرد درفشی و گوپال و کوس.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص727).
|| بذله و مزاح و شادی و خوشی. || چارقد و سرپوش زنان. || (ص) شاد و خوش طبع و خوشحال و مسرور و لطیفه گو. (ناظم الاطباء).
(1) - vac.
(2) - vac.

گواژه زدن.

[گَ / گَوْ وا ژَ / ژِ زَ دَ](مص مرکب) طعنه زدن. مسخره کردن. ملامت و سرزنش کردن :
ای گم شده و خیره و سرگشته کسایی
گوّاژه زده بر تو امل ریمن و محتال.کسایی.
جز این داشتم امید و جز این داشتم الچخت
ندانستم کز دور گواژه زندم بخت.کسایی.
کسی را کجا مغز باشد بسی
گواژه نباید زدن بر کسی.فردوسی.
گواژه همی زد پسِ او فرود
که این نامور پهلوان را چه بود.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص813).
نباید گواژه زدن بر فسوس
نه بر یافه گفتن شدن چاپلوس.اسدی.
گواژه همی زد چنین وز فسوس
همی خواند مهراج را نوعروس.اسدی.
چو چندی گواژه زدند او خموش
برآشفت و گفت این چه بانگ و خروش؟
اسدی.
به گستاخی درآمد کی دلارام
گواژه چند خواهی زد بیارام.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید ص146).

گواژیدن.

[گَ / گُ دَ] (مص) سرزنش کردن و طعنه زدن. (آنندراج). ملامت کردن و سرزنش نمودن. (ناظم الاطباء).

گواژیرا.

[گُ] (اِخ)(1) شبه جزیره ای است در شمال شرقی کلمبیا و هندیهای (سرخ پوستان) گواژیر(2) در آنجا ساکنند.
(1) - Goajira.
(2) - Goajires.

گواس.

[گُ] (اِ) صفت و گونه. (آنندراج) (انجمن آرا). کواس. کواسه. کواش. کواشه. گواش. گواشه. گواسه. و رجوع به گواشه و گواش شود.

گواستالا.

[تالْ لا] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا که در کنار رود پو(2) واقع است و 13800 تن جمعیت دارد.
(1) - Guastalla.
(2) - Po.

گواسر.

[گَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 7500 گزی جنوب رودسر و 1500 گزی جنوب شوسهء رودسر به لنگرود واقع شده است. هوای آن معتدل مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 660 تن است. آب آن از پل رود تأمین میشود. محصول آن برنج و مختصر چای و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گواسل.

[گُ اِ سَ] (اِخ) نام محلی است در شبه جزیرهء میانکاله (دریای خزر). (از ترجمه مازندران و استرآباد رابینو ص90). و رجوع به متن انگلیسی همان کتاب ص61 شود.

گواسه.

[گُ سَ / سِ] (اِ) صفت و گونه. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به گواس و گواش شود.

گواش.

[گُ] (اِ) به معنی صفت و رنگ و لون باشد. (برهان). کواس. کواسه. کواش. کواشه. گواس. گواسه. گواشه. رجوع به هر یک از کلمات مذکور شود.

گواش.

[گَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار که در 13000 گزی شمال قصرقند، کنار راه مالرو قصرقند به چانف واقع شده است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن برنج و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گواشت.

[] (اِ) آهنگی است از موسیقی. رجوع به مجمع الادوار مهدیقلی هدایت نوبت3 ص 98 شود.

گواشتن.

[گُ تَ] (مص) هضم کردن. (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص 324).

گوا شدن.

[گُ شُ دَ] (مص مرکب) گواه گشتن. شاهد شدن. گواه گردیدن :
این نوشکوفه زنده سر از باغ برزده
بر ما ز روز حشر و قیامت گوا شده ست.
ناصرخسرو.
بر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد
بیچارگی و زردی و گوژی و نوانیش.
ناصرخسرو.
و رجوع به گوا و گواه و گوایی و گواهی شود.

گواشک.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راور شهرستان کرمان که در 4000 گزی شمال خاوری راور و 6000 گزی خاور راه فرعی راور به مشهد واقع شده و سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گواشگرد.

[گِ گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نیکشهر شهرستان چاه بهار که در 38000 گزی شمال باختری نیکشهر، کنار راه مالرو هیچان به بنت واقع شده و سکنهء آن 5 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گواشمه.

[گَ مَ / مِ](1) (اِ) دامنی را گویند. و آن مقنعه و روپاکی باشد که زنان بر سر اندازند. (برهان). مقنعه باشد که زنان بر سر اندازند. (جهانگیری). نَصیف. (مهذب الاسماء). || آسانی. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - رشیدی و انجمن آرا و آنندراج و ناظم الاطباء این کلمه را به ضم اول ضبط کرده اند.

گواشه.

[گَ شَ / شِ] (اِ) رجوع به گواش شود.

گواشیر.

[گَ] (اِ مرکب) گاوشیر، و آن صمغ درختی است که در دواها به کار برند. گرم و خشک است در دویم و سیم. (از برهان). و رجوع به گاوشیر و جاوشیر و جاشیر شود.

گواشیر.

[گَ] (اِخ) نام ولایتی است که فیروزهء کم بها سیرفام در آن پیدا میشود. (رشیدی). نام ولایتی است، و در آن فیروزهء سفیدرنگ کم بها به هم میرسد. (برهان). نام قدیم شهر کرمان است. (انجمن آرا) (آنندراج). صاحب تاج العروس گوید: نامی است که اهل کرمان به بردشیر (بردسیر) دهند... و دارالملکش (دارالملک کرمان) شهر گواشیر، گواشیر از اقلیم سیُم است، طولش از جزایر خالدات «صب لب» و عرض از خط استوا «کطنه». در تاریخ کرمان آمده است که گشتاسف آنجا آتش خانه ساخته بود، پس اردشیر بابکان قلعهء شهر ساخت و بردشیر خواند طالع عمارتش برج میزان و بهرام بن شاپور ذوالاکتاف بر آن عمارات افزود. و در کتاب سمط العلی آمده است که حجاج بن یوسف غضبان القبشعری(1) را به فتح آن ولایت فرستاده بود، او به حجاج نوشته بود ماؤها وشل و ثمرها(2) دقل و لصها بطل ان قل الجیوش بها ضاعوا و ان کثرت جاعوا و آن سپاه را بازخواند. و در عهد عمر عبدالعزیز بر دست صفوان فتح شد و به فرمان عمر عبدالعزیز در او مسجد جامع عتیق ساختند و امیر علی الیاس در او باغ شیرجانی ساخت که اکنون آن نیز عمارت است و قلعهء کوه هم او ساخت و جامع تبریزی تورانشاه سلجوقی ساخت و در گواشیر از مزار اکابر اولیا شاه شجاع کرمانی است. (نزهة القلوب چ لسترنج مقالهء3 صص 139 - 140). و صاحب تاریخ کرمان آرد: اردشیر پس از معارک متواتره او را (بلاش حاکم کرمان) دستگیر و به قتلش فرمان داد و بنای گواشیر را که اکنون دارالملک کرمان است در پنج هزار و هفتصد و هفتاد و دو سال بعد از هبوط آدم به طالع میزان بنا نهاد و والی بر آن مملکت معین کرده به صوب اسطخر روان شد. (تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی ص 12). و رجوع به بردسیر و کرمان، و فهرست تاریخ کرمان و جغرافیای سیاسی کیهان ص 247 شود.
(1) - صحیح قبعثری است. رجوع به تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی ص 44 و 459 شود.
(2) - در نزهة القلوب چ دبیرسیاقی (ص170) «تمرها» آمده و اصح است.

گواف.

[گُ] (اِ) نوعی ماهی در دریای فارس. (یادداشت مؤلف).

گواک.

[گُ] (اِ) صعوه را گویند. (آنندراج). مرغ کوچکی خاکستری رنگ که در کنار آب نشیند و پیوسته دم جنباند، و به تازی صعوه گویند. (ناظم الاطباء). دم جنبانک.

گوا کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) شاهد گرفتن. به شهادت خواستن:
بدو گفت کین دختر خوب چهر
به من ده به من بر گوا کن سپهر.فردوسی.
گوا کرد بر خود خدا و رسول
که دیگر نگردم به گرد فضول.فردوسی.

گوال.

[گُ] (اِ) گاله. پهلوی گوبال(1) و گوال(2)، کردی جوهال(3)، طبری گوال(4)(جوال)، مازندرانی کنونی گوال(5)، گال(6)، غال(7)، گلپایگانی گوال(8)(کیسه ای که در آن پِهِن ریزند)، معرب آن جوال. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بر وزن و معنی جوال است و جوال معرب آن است. (برهان). || گوشه و خلوتگاه. || قسمی از ماهی که فرنگیان کارپ نامند. (ناظم الاطباء).
(1) - gobal.
(2) - goal.
(3) - juhal.
(4) - gaval.
(5) - geval, gowal.
(6) - gal.
(7) - ghal.
(8) - gual.

گوال.

[گُ] (اِمص) بالیدن و نمو کردن. (برهان). بالیدگی و افزونی و نشو و نما. (رشیدی). و رجوع به گوالیدن شود. || اندوختن. (لغت فرس ص327). اندوختن و جمع نمودن. (برهان). و رجوع به گوالیدن شود. || مالش و مالیدن، اعم از آنکه چیزی را بر چیزی بمالند یا کسی را مالندگی کنند. (برهان). || (نف مرخم) نشو و نما کننده. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ای ز سحاب کفت نخل امل ترگوال
ای ز هوای درت گلشن جان خوش نما.
سیف اسفرنگی (از رشیدی و جهانگیری و انجمن آرا و آنندراج).
|| نشو و نما شده. || جمع کننده. (انجمن آرا) (آنندراج). || (اِ) به زبان هندی گاوبان را گویند، یعنی شخصی که محافظت گاو کند. (برهان). || سود و نفع. || جلادهنده و صیقل دهنده. (ناظم الاطباء).

گوالان.

[گُ] (نف، ق) در حال گوالیدن. مُتَرَعرِع. و رجوع به گوالانیدن و گوالیدن شود.

گوالان.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان زنجانرود بخش مرکزی شهرستان زنجان که در 8 هزارگزی باختری شهر زنجان، کنار راه آهن تبریز به زنجان واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 283 تن است. آب آن از زنجان رود تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج و قلمستان و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوالاندن.

[گُ دَ] (مص) رجوع به گوالانیدن شود.

گوالانیدن.

[گُ دَ] (مص) نمو دادن. انماء. افزون کردن. بالانیدن. و رجوع به گوالاندن و گوالیدن شود.

گوالش.

[گُ لِ] (اِمص) عمل گوالیدن. نما. نمو. ریع. فزونی. برکت. (یادداشت مؤلف) :
نه گاه بسودن مر او را نمایش
نه گاه گوالش مر او را گرانی.فرخی.
و رجوع به گوالیدن شود.

گوالندگی.

[گُ لَ دَ / دِ] (حامص) عمل گوالنده. رجوع به گوالنده شود.

گوالنده.

[گُ لَ دَ / دِ] (نف) نامی. نموکننده. بالنده. || جنبانندهء کودک به روی دستها و یا زانوها. (ناظم الاطباء). || آنکه قدرت درست راه رفتن ندارد و بر زمین میخزد(؟) :
رود خاک درش عالم برومال
گوالنده پهن رفته چو اطفال.
میرنظمی؟ (از فرهنگ شعوری ج2 ص327).

گواله.

[گُ لَ / لِ] (اِ) در تکلم مردم خراسان، گالهء خاک و خشت کشی. (فرهنگ نظام). در لهجهء مردم قزوین و قم و برخی شهرهای دیگر نیز بدین معنی به کار میرود. جوال. جالق. گوال. و رجوع به گوال شود.

گوالی.

[گَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی شهرستان زنجان که در 18 هزارگزی شهر زنجان، کنار راه قیدار واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 407 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوالیار.

[گُ] (اِخ) گوالیُر. نام شهری در هندوستان. (ناظم الاطباء). و رجوع به گوالیور شود.

گوالیدگی.

[گُ دَ / دِ] (حامص) نشو و نما و ترقی. (ناظم الاطباء). رجوع به گوالیدن و گوالانیدن و گوالیده شود.

گوالیدن.

[گُ دَ] (مص) (از: گوال + ـیدن، پسوند مصدری) قیاس شود با بالیدن. هندی باستان، وی + ورذ(1) (نمو کردن، رشد کردن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بالیدن و نمو کردن، اعم از انسان و حیوان. (برهان) (آنندراج). اِرباء. اِنماء: ایفاع؛ گوالیدن کودک و نزدیک بلوغ رسیدن. تفالی؛ گوالیدن گیاه. طَمْی؛ گوالیدن گیاه. مید. مَیَدان؛ گوالیدن. (منتهی الارب). نتو. نشوء. (صراح). نمو. نما. برکت. ریع. فزون شدن. || اندوختن. الفختن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). انباردن. انباشتن :
بزرگان گنج سیم و زر گوالند
تو از آزادگی مردم گوالی.طیان.
زمانه از این هردوان بگذرد
تو بگْوال چیزی کز او نگذرد.شهید.
|| جنبانیدن کودک را بر روی دستها و یا زانوها. || جنبیدن از این طرف به آن طرف در راه رفتن. (ناظم الاطباء).
(1) - vi + vardh.

گوالیدنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) آنچه بگوالند و بیندوزند. آنچه درخور اندوختن و گوالیدن است.

گوالیده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف) بالیده. یافع. به بلوغ رسیده.

گوالیور.

[یُرْ] (اِخ)(1) شهری است از هند وسطی که دارای 34500 تن جمعیت است. این شهر در زمان اسلام شاه پایتخت بوده است. قلعه ای معروف و معابد و مساجدی از قرون وسطی در این شهر باقی است.
(1) - Gwalior.

گوام.

(اِخ)(1) مرکز مجمع الجزایر ماریان(2) که در سال 1898 م. اسپانیایی ها آن را به آمریکا واگذار کردند. جمعیت آن 59500 تن و پایتختش آگانا(3) است.
(1) - Guam.
(2) - Mariannes.
(3) - Agana.

گوامین.

[] (اِخ) دو فرسخ کمتر مغربیِ قلعه سوخته است [ از ناحیهء رود حلهء بلوک دشتستان فارس ] . (از فارسنامهء ناصری گفتار2 ص 208).

گوان.

[گَ] (اِ) جمع گو است که پهلوانان و دلیران و شجاعان با شکوه و نهیب باشند. (برهان) :
بدان ای دلاور یل پهلوان
که بادی همه سال پشت گوان.
(گرشاسب نامه).
|| (اِخ) نام مبارز بود. (لغت فرس). نام مبارزی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
گوان پهلوانی بود زورمند
به بازوی برز و به بالا بلند.
فردوسی (از لغت فرس ص 397).
این کلمه در فهرست ولف پیدا نشد.

گوان.

[گَ] (اِ) بن. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوانه و بُن (اِ) شود.

گوان.

[گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش جاسک شهرستان بندرعباس که در شمال خاوری جاسک و سر راه مالرو میناب به جاسک واقع شده و سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوان.

[] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس که در 146000 گزی جنوب میناب، سر راه مالرو جاسک به میناب واقع است. هوای آن گرم مالاریایی و سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوانتانامو.

[مُ] (اِخ)(1) شهر و بندری است از کوبا که 64700 تن جمعیت دارد. محصول آن قهوه و نیشکر است.
(1) - Guantanamo.

گوانجی.

[گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) (ظ. از: گوان (جِ گو) + جی، پسوند اتصاف، قیاس شود با میانجی) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). دلیر و پهلوان. (برهان). پهلوان. بهادر. (فهرست ولف) :
میان سخنها میانجی بوید
مخواهید چیزی گوانجی بوید.فردوسی.
چو شاپور مهتر گوانجی بود
که اندر سخنها میانجی بود.
(شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2764).
به درگاه شاهت میانجی منم
که در شهر ایران گوانجی منم.فردوسی.
|| سپه سالار. (برهان) (رشیدی) (جهانگیری). رجوع به گونجی شود.

گواندر.

[گَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش مراوه تپهء شهرستان گنبدکاوس که در 16000 گزی خاور مراوه تپه واقع شده و 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گوان زاده.

[گَ دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب) پهلوان نژاد. بهادرنسب. (فهرست ولف) :
از آنجا سوی قلب توران سپاه
گوان زادگان برگرفتند راه.فردوسی.

گوانشس.

[شِ] (اِخ)(1) بومیان جزایر کاناری که سابقاً غارنشین بودند و اکنون آداب و رسوم روستایی دارند.
(1) - Guanches.

گوانگل.

[اَ گُ / گَ] (اِ) گوانگله. گوی انگل. گوی انگله :
هر آن گوانگل زرین که چرخ از اختران سازد
لباس عمر او را چون طرازی جاودان زیبد.
اثیرالدین اخسیکتی (از انجمن آرا) (آنندراج).
ای کریمی که کند چرخ ز خورشید و هلال
جامهء قدر تو را هر سر مه گوانگل.
کمال الدین اسماعیل (از رشیدی).
رجوع به گوانگله و گوی انگل و گوی انگله شود.

گوانگله.

[اَ گُ / گَ لَ / لِ] (اِ مرکب) تکمه و حلقه ای را گویند که بر گریبان پیراهن و غیره دوزند، چه گو به معنی تکمه و انگله حلقه ای باشد که گوی را در آن اندازند و گاهی آن حلقه را بی گوی هم گوانگله می گویند و همچنین گوی را نیز بی انگله. (برهان). حلقه ای که دگمه در آن می افتد و نوعاً دگمهء مادگی را گویند و گاه دگمهء تنها و گاه مادگی تنها را هم گویند. (ناظم الاطباء). و رجوع به گوانگل و گوی انگل و گوی انگله شود. || جوزگره را هم گفته اند، و آن نوعی از گره باشد. || کنایه از آفتاب. (برهان).

گوانله.

[گُ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان واقع در 9000 گزی جنوب قصبهء اسدآباد و 4000 گزی خاور شوسهء اسدآباد به کرمانشاه. هوای آن سرد و سکنه اش 141 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، لبنیات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی. راه آن مالرو است و تابستان از شوسه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوانه.

[گَ نَ / نِ] (اِ) بن. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوان و بن شود.

گوئو.

[ءُ] (اِخ)(1) نام شورشیان هلند در مقابل فیلیپ دوم در جنگ استقلال (1567).
(1) - Gueux.

گواور.

[گُ وِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش گیلان و همچنین نام مرتعی است واقع در 10000 گزی خاور گیلان و کنار شوسهء شاه آباد به ایلام که بین سراب قنبر و بارکله واقع شده است. هوای آن ییلاقی و سردسیر است. تابستان در حدود 450 الی 500 خانوار از گله داران ایل کلهر در این مرتع در سیاه چادر و آلاچیق ساکن میشوند و به زراعت دیم می پردازند و بعد از شهریورماه و برداشت محصول و افشاندن تخم به گرمسیر حدود مرز ایران و عراق مراجعت می کنند و در نواحی مختلف به شغل گله چرانی مشغول میشوند. طول مرتع در حدود 15000 و عرض آن 6000 گز و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 1580 گز است، پس هوای تابستان آن معتدل است. اسامی چشمه سارهای مهم آن به شرح زیر است: چقارشیه، چرمی، کمره، غلامعلی، حاجلیکه، جعفر بهرام بیک، صیادیان، کرکول وزه. آبش از رودخانهء محلی است. دهستان از یک ده و صدها مزرعه تشکیل شده. تابستان در حدود 1200 خانوار از ایل کلهر برای تعلیف احشام و زراعت دیم به نقاط زیر می آیند و زمستان مراجعت مینمایند:
مزارع گواور500 خانوار3000 نفر
ده بازکله120 »720 »
مزرعهء چال آب100 »600 »
« ژامرک30 »180 »
« سرآب قنبر100 »600 »
« سیه ایار250 »1500 »
« کوله سیه وترازک200»1200 »
« جمع1300 »7800 »
(از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گواوررود.

[] (اِخ) یکی از شعبه های سیمره در پشتکوه که از کیال امیر در منطقهء کلهرها فرودآمده و پس از دریافت آب کرند در نزدیکی شیروان در محل تنگ روشنه به سیمره می ریزد. (از جغرافیای غرب ایران تألیف ژاک د مرگان ترجمهء کاظم ودیعی ص 226).

گواه.

[گُ] (ص، اِ) پهلوی گوکاس، گوکاسیه(1) (شهادت)، از وی - کاسه(2) (قیاس شود با آ - کاس(3))، فارسی گواه از گوغاه(4) از گوکاه(5) (شکل جنوب غربی) «نیبرگ ص 185». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). شاهد. دلیل. برهان. (حاشیهء برهان) (ناظم الاطباء). بیّنه. (نصاب الصبیان). شهید. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان القرآن). مُقیت. مهیمن. (منتهی الارب) :
سپهر و ستاره گواه من است
که این گفته آیین و راه من است.فردوسی.
کنون همچنین بسته باید تنم
به یزدان گواه من است آهنم.فردوسی.
نه یک سوار است او بلکه صدهزار سوار
بر این گواه من است آنکه دید فتح کتر.
عنصری.
از من که ابومنصور علی بن احمد الاسدی الطوسی هستم لغت نامه ای خواست چنانکه بر هر لغتی گواهی بود از قول شاعری از شعرای پارسی. (اسدی طوسی در مقدمهء لغت فرس). مرا تنها فروگذاشتند و سر خویش گرفتند اعیان و مقدمان همه گواه منند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 555). امیرک را با خویشتن برد تا مشاهد حال باشد و گواه وی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 352). این رای سخت نادرست است و من از گردن خویش بیرون کردم اما شما دو تن گواه منید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 267).
ملک مسعود ابراهیم شاه است
که بر شاهیش هر شاهی گواه است.
مسعودسعد.
آن را که ندانی نسب و نسبت حالش
وی را نبود هیچ گواهی چو فِعالش.
ناصرخسرو.
خدایی کآفرینش در سجودش
گواهی مطلق آمد بر وجودش.نظامی.
هرچند این قصیده گواهی است راستگوی
بر دعوی وفاق تو کاندر نهان ماست.
خاقانی.
دانش من گواه عصمت اوست
بشنو آنچ این گواه می گوید.خاقانی.
این همه دادم جواب خصم و گواهم
هست رفیع ری و علای صفاهان.خاقانی.
قول و فعل آمد گواهان ضمیر
زین دو بر باطن تو استدلال گیر.مولوی.
گواهی امین است بر درد من
سرشک روان بر رخ زرد من.
سعدی (بدایع).
- بی گواه؛ بی دلیل و برهان. بی شاهد :
به دستور دانا چنین گفت شاه
که دعوی خجالت بود بی گواه.
سعدی (بوستان).
- گواه دروغ؛ شاهد دروغ. (ناظم الاطباء).
- گواه عدل؛ شاهد عادل : و آن نخستین چون گواه عدل است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 95). مأمونیان گواه عدلند که به روزگار مبارک سلطان محمود (ره) دولت ایشان به پایان آمده. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 679).
-امثال: دم روبه گواه روباه است.
(از امثال و حکم دهخدا ج2 ص825).
سخن گواه حال گوینده است. (امثال و حکم دهخدا ج2 ص955).
قاضی به دو گواه راضی است. (امثال و حکم دهخدا ج2 ص1153).
گر گواه قول کژ گوید رد است ور گواه فعل کژ پوید بد است.
مولوی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1302).
گواه بی گواهان چیست سوگند.
جامی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1328).
گواه دزد کیسه بر و گواه مست می فروش ؛ مثل هندی است، نقل از شاهد صادق. (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص 1328).
گواه عاشق صادق در آستین باشد .
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص 1328).
مقبول تر نهند ز خامه گواه را.
؟ (امثال و حکم دهخدا ج4 ص 1720).
هم خصم و هم گواه نتوان بودن. (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1990).
یکی عنایت قاضی به از هزار گواه.
؟ (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص 2047).
(1) - gukas, gukasih.
(2) - vi-kasa.
(3) - a-kas.
(4) - gughah.
(5) - gukah.

گواه آوردن.

[گُ وَ دَ] (مص مرکب)گواه کردن. شاهد آوردن. گواه گرفتن. رجوع به گواه کردن و گواه گرفتن شود. || مناجات کردن. (ناظم الاطباء).

گوئه پوزکو.

[ءِ کُ] (اِخ)(1) یکی از مقاطعات سه گانهء بلاد بشکونس یا باشکونس در اسپانیا. صورت عربی آن غیبوسکو است. (الحلل السندسیة ج1 ص 321). و رجوع به غیبوسکو شود.
(1) - Guepuzco.

گواه خواستن.

[گُ خوا / خا تَ] (مص مرکب) استشهاد. شاهد طلبیدن. و رجوع به گواه خواهی شود.

گواه خواه.

[گُ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه چیزی یا کسی را به عنوان شاهد طلبد. و رجوع به گواه خواستن و گواه خواهی شود.

گواه خواهی.

[گُ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل گواه خواه. استشهاد. رجوع به گواه خواه و گواه خواستن شود.

گواه داشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)شاهد داشتن. دلیل داشتن :
تو اگر به حسن دعوی بکنی گواه داری
که کمال سرو بستان و جمال ماه داری.
سعدی (طیبات).

گواهر.

[گَ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش دهخوارقان شهرستان تبریز که در 8 هزارگزی جنوب خاوری دهخوارقان و 8 هزارگزی شوسهء تبریز به دهخوارقان واقع شده است. هوای آن معتدل و سکنهء آن 1290 تن است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و حبوب و کشمش و بادام و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گواه کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب) گواه گرفتن. شاهد گرفتن. اشهاد. (زوزنی). استشهاد. (ترجمان القرآن ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی) :
سوگند خورد چرخ که با او وفا کند
بر خویشتن فریشتگان را گواه کرد.
سعدی (از آنندراج).
وزیر چون پادشاه را بر جنگ تحریض نماید در کاری که به صلح و رفق تدارک پذیرد برهان حمق و غباوت بنموده باشد، و حجت ابلهی و خیانت سیر گواه کرده. (کلیله و دمنه چ مینوی ص 115).

گواه کشیدن.

[گُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) گواه آوردن. گواه کردن. (مجموعهء مترادفات ص 306) :
دل از غلامی غم خواست نارهد(1) واله
کشید بر رخش از داغها گواهان را.
واله هروی (از مجموعهء مترادفات ص 306).
(1) - تا رهد(؟).

گواه گردانیدن.

[گُ گَ دَ] (مص مرکب) گواه کردن. گواه گرفتن. اشهاد. (ترجمان القرآن).

گواه گرفتن.

[گُ گِ رِ تَ] (مص مرکب)شاهد و بیّنه آوردن و گرفتن. (ناظم الاطباء). دلیل آوردن. گواه کردن. گواه آوردن : گواه می گیرم خداوند تعالی را بر نفس خود به آنچه نبشتم و گفتم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 319). بوسهل و بونصر آن سوگندنامه پیش داشتند خواجه آن را به زبان براند و پس بر آن خط خویش نبشت و بوسهل را گواه گرفت. (ایضاً تاریخ بیهقی ص 149). و خط خویش زیر آن نویسد و گواه گیرد که بر آن حکم کار کند. (ایضاً تاریخ بیهقی ص 148). گفت [ پیرزن صاحب زمین ] چنانکه مسجد را می باید خط بر باید کشید تا من بر وقف نامه گواه گیرم و درخت بسیار است در این باغ بباید برید و سقف مسجد را از آن ترتیب باید کرد. (تاریخ بیهق). || مناجات کردن. (ناظم الاطباء). و رجوع به گواه کردن و گواه آوردن شود.

گواه لباسی.

[گُ هِ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنکه گواهی او فروغ صدق نداشته باشد(1). (بهار عجم) (آنندراج) :
به یک گواه لباسی که ماه مصر آورد
سیاه کرد رخ دعوی زلیخا را.
صائب (از آنندراج).
(1) - ظ : داشته باشد.

گوئه منه پن فو.

[ءِ مِ نِ پَ فُ] (اِخ)(1)مرکز بخش لوار آتلانتیک(2) از ناحیهء شاتوبریان(3) دارای 5300 تن جمعیت. این شهر مرکز فروش محصولات زراعتی است.
(1) - Guemene-penfao.
(2) - Loire atlantique.
(3) - Chateaubriant.

گوئه منه سوراسکورف.

[ءِ مِ نِ اِ کُرْ](اِخ)(1) مرکز بخش مربیهان(2) از ناحیهء پنتی وی(3) که دارای 2000 تن جمعیت و قصر ویرانی است.
(1) - Guemene-sur-Scorff.
(2) - Morbihan.
(3) - Pontivy.

گواهن.

[] (اِ) ذکر. فولاد. پولاد. شاپورگان مقابل نرم آهن و انیث. (یادداشت مؤلف) :حدید بهترینش گوآهن صافی بود... وگر این گواهن در سرکه آغاری ریم از گوش بکشد. (الابنیه عن حقایق الادویه).

گواهی.

[گُ] (حامص) شهادت. (آنندراج) (دهار) : بس است او برای گواهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 319). من به اعتماد تو تعلق به گواهی درخت کردم. (کلیله و دمنه). میعادی معین گشت که قاضی... به گواهی درخت حکم کند. (کلیله و دمنه).
مرا ز خضر طریقت نصیحتی یاد است
که بی گواهی خاطر به هیچ راه مرو.صائب.

گواهی خواستن.

[گُ خوا / خا تَ](مص مرکب) استشهاد. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). شهادت خواستن. دلیل خواستن :
وز درخت اندر گواهی خواهد اوی
تو بدانگاه از درخت اندر بگوی.رودکی.

گواهی دادن.

[گُ دَ] (مص مرکب)شهادت. (ترجمان القرآن). شهادت دادن. (ناظم الاطباء) :
بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من
چهار گوهرم اندر چهار جای مدام.
ابوالعلاء ششتری.
گواهی دهم کاین سخن راز اوست
تو گویی دو گوشم بر آواز اوست.فردوسی.
شما یکسر از کارها آگهید
بر این بر که گویم گواهی دهید.فردوسی.
به هستیّ یزدان گواهی دهید
روان مرا آشنایی دهید.فردوسی.
از دروغ گفتن دور باشید که دروغزن ارچه گواهی راست دهد نپذیرند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص339).
بدان که بر تو گواهی دهند هر دو به حق
دو چشم هرچه بدید و دو گوش هرچه شنود.
ناصرخسرو.
اگر منکر شوم دعویش را بر کفر و جهل من
گواهی یکسره بِدْهند جهال خراسانش.
ناصرخسرو.
چرا گوید خردمند آنچه بِدْهد بر خطای او
گواهی عقل بی آفت به صد آیات و برهانش.
ناصرخسرو.
درختی که در زیر آن بوده است گواهی دهد. (کلیله و دمنه).
چو بشنید این سخن شاه از زبانش
بدین معنی گواهی داد جانش.نظامی.
اگر ز حاتم طی شاعران سخن گویند
دهند جمله گواهی به جود تو و سخا.
امیرمعزی (از آنندراج).
کسی کو بتابد ز محراب روی
به کفرش گواهی دهند اهل کوی.
سعدی (بوستان).
دل من بر صدق این سخن گواهی میدهد. (گلستان).
کجا توانمت انکار دوستی کردن
که آب دیده گواهی دهد به اقرارم.
سعدی.
غم عشق اگر بکوشم که ز دوستان بپوشم
سخنان سوزناکم بدهد بر او گواهی.
سعدی (طیبات).
بده ساقی آن می که شاهی دهد
به پاکیّ او دل گواهی دهد.حافظ.
|| احساس کردن و دریافتن کاری پیش از وقوع آن :
گواهی همی داد دل در شدن
که دیدار از این پس نخواهد بُدَن.فردوسی.
همی دل گواهی بدادش بر آن
که آمد ورا روزگار گران.فردوسی.
اما قرار نمی یافتم و دلم گواهی می داد که گفتی کاری افتاده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص169).
- گواهی ندادن؛ از حقیقت امر چنان حس کردن که این امر نتواند بود. عدم وقوع کاری را دریافتن و حس کردن. و رجوع به گوایی دادن شود.

گواهی نامه.

[گُ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامه ای که در آن یک یا چند کس گواهی خود را نویسند. شهادت نامه. || تصدیق نامه ای که گذراندن تحصیلات شش سالهء دبیرستان یا دورهء دانشگاه را گواهی کند. دیپلم. لیسانس(1). || تصدیق نامه. اجازه نامه برای انجام دادن هر نوع کار یا پیشه ای.
.
(فرانسوی)
(1) - Certificat

گواهی نبشتن.

[گُ نِ بِ تَ] (مص مرکب) گواهی نوشتن. شهادت نوشتن. گواهی خویش را ثبت کردن :
در آن محضر اژدها ناگزیر
گواهی نبشتند برنا و پیر.فردوسی.
گواهی نبشتند یک یک مِهان
که بهرام شد شهریار جهان.فردوسی.
و آن کسان گواهی نبشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص182). و رجوع به گواهی نوشتن شود.

گواهی نوشتن.

[گُ نِ وِ تَ] (مص مرکب) گواهی نبشتن :
آنانکه شمردند مرا عاقل و هشیار
گو تا بنویسند گواهی به جنونم.
سعدی (بدایع).

گوئی.

(ق) رجوع به گویی شود.

گوئیا.

(ق) رجوع به گوییا شود.

گوایاکیل.

(اِخ)(1) بندری است در نزدیکی خط استوا در کنار اقیانوس کبیر که 296000 تن جمعیت دارد. این بندر محصولات صنعتی گوناگون دارد ولی صادراتش کاکائو و قهوه است.
(1) - Guayaquil.

گوئیتو.

[گُ تُ] (اِخ)(1) شهری است از ایتالیا که در لمباردی(2) در کنار رودخانهء مین چیو(3)واقع شده و 9700 تن سکنه دارد.
(1) - Goito.
(2) - Lombardie.
(3) - Le Mincio.

گوایرا.

(اِخ) (لا...)(1) شهر و بندری است از ونزوئلا که در کنار دریای آنتیل واقع است و 16300 تن جمعیت دارد.
(1) - La Guayra.

گوئین.

(اِخ) دهی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان که در 55000 گزی شمال سعیدآباد، سر راه مالرو بیدرزان به قنات نو واقع شده است. کوهستانی و سردسیر است و 250 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوایی.

[گُ] (حامص) همان گواهی است. (آنندراج). شهادت و گواهی. (ناظم الاطباء) :
ز هر شمعی که جویی روشنایی
به وحدانیتش یابی گوایی.نظامی.

گوایی دادن.

[گُ دَ] (مص مرکب)گواهی دادن. اقرار کردن. اعتراف کردن :
ز گردنده خورشید تا تیره خاک
همان باد و آب آتش تابناک
به هستیّ یزدان گوایی دهند
روان تو را آشنایی دهند.فردوسی.
فرزند به درگاه فرستاد و همی داد
بر بندگی خویش به یک باره گوایی.
منوچهری (دیوان چ1 ص 83).
چون یک سخن خطا بگویی
بر جهل تو آن دهد گوایی.ناصرخسرو.
هر کس که برد به بصره خرما
بر جهل خود او دهد گوایی.سنایی.
دری کو را بود مهر خدایی
دهد ناسفتگی بر وی گوایی.نظامی.
او نیز به وجه بینوایی
میداد بدان سخن گوایی.نظامی.
تا به تو اقرار خدایی دهند
بر عدم خویش گوایی دهند.نظامی.
اگر ز حاتم طی شاعران سخن گویند
دهند جمله گوایی بر او به جود و سخا.
معزی.
|| احساس کردن و دریافتن کاری پیش از وقوع آن :
دل من همی داد گفتی گوایی
که باشد مرا روزی از تو جدایی
بلی هرچه خواهد رسیدن به مردم
بر آن دل دهد هر زمانی گوایی.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص394).
دلش میداد گویی این گوایی
که خواهد بود جایی آشنایی.نظامی.
بدان صورت که دل دادش گوایی
خبر می داد از الهام خدایی.نظامی.
و رجوع به گواهی دادن شود.

گوایی داشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)گواهی دادن. گوایی دادن. شهادت دادن :
ور نتوانست داشت زنده چرا کرد
عقل چه دارد در این حدیث گوایی؟
ناصرخسرو.

گوایی نبشتن.

[گُ نِ بِ تَ] (مص مرکب) گواهی نبشتن. گواهی نوشتن. کتباً شهادت دادن و اقرار کردن :
گوایی نبشتند یکسر مِهان
که بهرام بُد شهریار جهان.فردوسی.
و رجوع به گواهی نبشتن شود.

گوایی نوشتن.

[گُ نِ وِ تَ] (مص مرکب) گوایی نبشتن. رجوع به همین کلمه شود.

گوباره.

[گَ / گُو رَ / رِ] (اِ مرکب) به معنی دوم، گواره که گلهء گاومیش باشد. (برهان) (آنندراج) (از انجمن آرا). رمهء گاو و خر. (صحاح الفرس). مطلق رمه. (مؤلف) :
وای از آن آوا که گر گوباره زآنجا بگذرد
بفکند نازاده بچه، بازگیرد زاده شیر.
منجیک.
ناید هگرز زین یله گوباره
جز درد و رنج عاقل بیچاره.ناصرخسرو.
هرگز کس آن ندید که من دیدم
زین بی شبان رمه یله گوباره.
ناصرخسرو (از آنندراج).
نشناسم از این عظیم گوباره
جز دشمن خویش بالمثل یک تن.
ناصرخسرو.
شو حذر دار حذر زین یله گوباره
بل نه گوباره کز این قافلهء شیطان.
ناصرخسرو.
|| جایگاه گاوان. (برهان). طویلهء گاو. (آنندراج) :
تو گاوان را به گوباره سزایی
چگونه ویس را از رام پایی؟
(ویس و رامین).
در این گوباره(1) چون گردی بر آخور چون خر عیسی
به سوی عالم جان شو که چون عیسی همه جانی.
سنائی.
مانند گاو چشم به گوباره بر مدار.ابن یمین.
|| گاوبان. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: کهپایه، که در این صورت شاهد نیست.

گوباز.

(نف مرکب) گوی باز. (ناظم الاطباء).

گوباز.

[گَ / گُو] به معنی گاوباز است. رجوع به گاوباز شود.

گوبازی.

(حامص مرکب) گوی بازی.

گوبازی.

[گَ / گُو] (حامص مرکب)گاوبازی. رجوع به گاوبازی شود.

گوباغ.

(اِخ) دهی است از دهستان رادکان بخش حومه و ارداک شهرستان مشهد واقع در 78 هزارگزی شمال باختری مشهد و 2 هزارگزی جنوب راه مشهد به رادکان. هوای آن معتدل است و 95 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولش غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیلرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوبال.

(اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز که در 58 هزارگزی جنوب خاوری اهواز، کنار رودخانهء گوبال و 6 هزارگزی جنوب راه اهواز به هفت گل واقع است. هوای آن گرم و سکنهء آن 125 تن است. آب آن از رود گوبال تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء جامع هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوبان.

[گَ / گُو] (ص مرکب، اِ مرکب)گاوبان و گله چران گاو. (ناظم الاطباء) :
چون که با گاو و خرم صحبت فرمایی
گر تو دانی که نه گوبان و نه خربانم.
ناصرخسرو.

گوبان.

(اِخ) دهی است به مرو، و معرب آن جوبان است. (منتهی الارب: جوب).

گوبانی.

[گَ / گُو] (حامص مرکب) شغل و عمل گوبان. رجوع به گوبان شود.

گوبدار.

(اِ) نوعی خرما در جیرفت. (یادداشت مؤلف).

گوبر.

[گُ بِ] (اِخ)(1) بارون ناپلئون(2)(1807 - 1833 م.). مردم دوست(3) فرانسوی که در متز(4) متولد شد. وی برای مؤلفانی که در تاریخ فرانسه بهترین کتاب را بنویسند دو جایزهء سالانه معین کرد.
(1) - Gobert.
(2) - Baron Napoleon.
(3) - Philanthrope.
(4) - Metz.

گوبرج.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 95 هزارگزی شمال خاوری فریمان و 3 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی مشهد به طبس. در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 222 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوبروت.

[گَ / گُو بُ] (ص مرکب)گاوریش. احمق. (یادداشت مؤلف) :
بکوفتم دری از خام قلتبانی(1) باز
به گوبروتی(2) باز ایدر آمدم از در.
مسعودسعد.
(1) - ن ل: قلبتانی.
(2) - در دیوان مسعودسعد چ رشید یاسمی ص157 کوبروتی آمده، گوبروتی تصحیح مرحوم دهخدا است.

گوبشا.

[بَ] (هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند انگبین را خوانند، و به عربی عسل خوانند. (برهان). هزوارش گوبشیا(1)، پهلوی انگمن(2) (انگبین) «یونکر ص 86». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - gobashya.
(2) - anga men.

گوبک.

[بَ] (اِ) گوشت پاره ای که در فرج زنان است. (فرهنگ شعوری ج2 ص321). ظاهراً مصحف گندمک است. رجوع به گندمک شود.

گوبگان.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 2 هزارگزی شمال خاوری خوسف و 7 هزارگزی جنوب شوسهء عمومی خوسف به بیرجند. در دامنه واقع و هوای آن معتدل است. 123 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه ها و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوبل.

[بَ] (اِخ)(1) گوبَله. یکی از شهرهای بزرگ و نامور فینیقیه که در شمال واقع بود و یونانیان آن را بوبلس(2) نامیده اند و اکنون شهر کوچکی است به نام جبیل(3) (جبله). این شهر و بسیاری از شهرهای دیگر هر یک شهریار و پرستشگاه بزرگی داشته... در اینجاست که نمونهء کهن ترین خط فینیقی پیدا شده و همین شهر در قدیم ازبرای کاغذ (پاپروس) نزد یونانیان شهرتی داشت و از اینها گذشته مرکز مهم بازرگانی میان مصر و یونان بود و آیین ستایش اَدُنی(4) از آنجا به ادیان کشورهای همسایه نفوذی پیدا کرد. این شهر چنانکه از نام کهن و نو آن برمی آید، بالای پشته ای است، در کوه پایهء لبنان در میان بطرون و جونیهء کنونی (در شمال بندر بیروت). چون گوبله در پایهء لبنان بوده اهمیت خاصی ازبرای بازرگانی چوبهای جنگل لبنان داشت، به ویژه چوب سدر معروف که ازبرای ساختمان مصریها به کار میرفت... پاپروسهای مصری به همین بندرگاه می رسید و از آنجا به یونان گسیل میشد... چون یونانیان لوازم نوشتن خود را از این شهر به دست می آوردند نام بیبلس(5) (گوبله) نزد آنان به معنی کتاب گرفته شده است و واژه های بیبل (بایبل)(6) که توراة و انجیل باشد و بیبلیوتک(7) یعنی کتابخانه در زبانهای کنونی اروپا یادگاری است از نام شهر گوبله. در همین شهر پرستشگاه الاههء فینیقی بعلات(8) و معشوق جوانش اَدُنی(9) برپا بود... گوبله به واسطهء ستایش این دو پروردگار در تاریخ ادیان اهمیتی به سزا دارد. آیین ازیریس(10) و زنش ایزیس(11) دو پروردگار مصری، در تحت نفوذ آیین بعلات و اَدُنی فینیقی بوده گوبله از هر جهت مهم است و به خصوص ازبرای موضوع ما که گفتیم کهنترین خط فینیقی از زیر خاک آن دیار آشکار شده است. در سال 1923 م. فرانسویان در سوریه کاوشهایی کردند و از این سرزمین تاریخی آثار بسیار گرانبها به دست آوردند، از آن جمله در شهر گوبله تابوت پادشاه اخیرم(12) پیدا شده که دارای نوشته ای است به خط فینیقی. این نوشته نمودار کهنترین خط فینیقی است. دانشمندان فرانسه این تابوت و کتیبه را از سدهء سیزدهم ق. م. میدانند و این تاریخ متکی بر این است که از آن گور یک پاره ظرف به دست آمده که به روی آن نام رامسس(13) دوم فرعون مصر (1292 - 1225 ق.م.). نوشته شده است. برخی از دانشمندان آلمانی آن را از سدهء یازدهم و دوازدهم ق.م. دانسته اند. همچنین در سال 1925 م. در گوبله نیم تنهء پیکری پیدا شده که دارای خطی است مانند خط تابوت اخیرم و استاد دوسو(14) آن را از سدهء سیزدهم ق.م. دانسته است. (از فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود صص 135 - 138).
(1) - Gubal. Gubla.
(2) - Byblos. (3) - ناصرخسرو در سفرنامه از جبیل ذکری به میان آورده.
(4) - Adoni.
(5) - Biblos.
(6) - Bible.
(7) - Bibliotheque.
(8) - Baalat.
(9) - Adoni.
(10) - Osiris.
(11) - Isis.
(12) - Akhiram.
(13) - Ramses.
(14) - Dussaud.

گوبله.

[بَ لَ] (اِخ) رجوع به گوبل شود.

گوبه لن.

[گُ بِ لَ] (اِخ)(1) کارخانهء گوبه لنها کارخانهء مشهوری است که گوبه لنها، نقاشان رمس(2) در قرن پانزدهم م. ایجاد کردند و نام خود را به آن دادند. در سال 1601 م. هانری چهارم قالی بافانی در آنجا به کار گماشت. در سال 1667 م. لویی چهاردهم آن را به صورت یک کارخانه سلطنتی درآورد. هنگام انقلاب کبیر فرانسه گوبه لن مورد توجه نبود اما بعداً به سبب قالیهای زیبا و یکدستی که میبافت به حال اول برگشت. در سال 1825 م. کارگاههای قالی سازی کارخانهء ساوونری(3) معروف را به آن ضمیمه کردند. || امروزه در فارسی آن را به صورت گوبلن مینویسند، و آن قسمی کاردستی است مانند فرش.
(1) - Gobelins.
(2) - Reims.
(3) - Savonnerie.

گوبی.

[گُ] (اِخ) گُبی. قسمت مرکزی مغولستان که طولش هزار و عرضش از سیصد تا پانصد کیلومتر است. این قسمت را برای امتیاز از کویر گوبی کبیر، گوبی مغول نامند. (ایران باستان پیرنیا ج3 ص2251). گویند که در گوبی مغولی زمستان مانند زمستان سیبریا است و تابستان مانند تابستان هند گرما به 53 درجه بالای صفر میرسد... گوبی از ماسه پوشیده شده است و بنابراین حدس میزنند که وقتی اینجا دریا بوده و این دریا با اقیانوس منجمد شمالی ارتباط داشته. (ایران باستان ج3 ص2252). گوبی(1) یا شامو(2)، دشت بزرگی است در آسیای مرکزی که یک قسمت از آن متعلق به چین و قسمت دیگر متعلق به جمهوری مغولستان است. (لاروس کوچک).
(1) - Gobi.
(2) - Chamo.

گوبیا.

(هزوارش، اِ) بر وزن لوبیا، به لغت زند و پازند زبان را گویند، و به عربی لسان خوانند. (برهان). گوبیا(1) (زبان) «بندهشن چ یوستی ص 222». در پهلوی گوباک(2) یا گویاک(3) به معنی گویا و گوینده و سخن گوست. رجوع شود به باروچا ص196. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - gobya.
(2) - gobak.
(3) - goyaK.

گوبی خاقان.

(اِخ) یکی از القاب پادشاهان ماوراءالنهر و خوارزم و دشت قبچاق که در کتاب پهلوی شهرستان های ایران چ بمبئی ص 19 آمده است. رجوع به سبک شناسی بهار چ1 ج1 ص 118 شود.

گوبین.

(اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان که در 30000 گزی شمال باختری بافت و 4000 گزی جنوب خاوری گوغر واقع شده است. موقع آن کوهستانی و هوای آن سرد و سکنهء آن 197 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنان آن از طایفهء بلوچ هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوبینو.

[گُ نُ] (اِخ)(1) کنت ژزف آرتور دُ... سیاستمدار و نویسندهء فرانسوی که در 1816 م. در ویل دآوری(2) متولد شد. وی از آغاز جوانی وارد سیاست شد. در سال 1851 م. به سمت دبیری هیئت اعزامی فرانسه در برن و سپس در هانور برگزیده شد. از سال 1854 تا 1858 م. دبیر سفارت و از سال 1862 تا 1864 وزیر مختار فرانسه در ایران شد. وی کتابهای بسیاری نوشته است از جمله: سه سال در آسیا (1859)، مذاهب و عقاید فلسفی در آسیای میانه (1865)، رساله ای دربارهء خطوط میخی (1864)، بررسی دربارهء عدم تساوی نژادهای بشر که مباحث آن در علمای پیرو تفوق نژادی آلمان مؤثر واقع شده است (1854)، تاریخ ایران (1869). گوبینو در سال 1882 م. در تورن(3) درگذشت.
(1) - Gobineau, (comte) Joseph Arthur de.
(2) - Ville d'Avray.
(3) - Turin.

گوبیو.

[یُ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا واقع در امبری(2) که در کنار سلسله جبال لاپنن(3) واقع شده و 37300 تن جمعیت دارد.
(1) - Gubbio.
(2) - Ombrie.
(3) - L'Apennin.

گوپاره.

[گَ / گُو رَ / رِ] (اِ مرکب) رمهء گاو و خر. (لغت فرس ص 467). گلهء گاومیش. (رشیدی) :
وای از آن آوا که گر گوپاره زآنجا بگذرد
بفکند نازاده بچه بازگیرد زاده شیر.
منجیک (از لغت فرس).
نژاد دیو ملعونند یکسر
مزایاد آنکه این گوپاره را زاد.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 98).

گوپال.

(اِ) عمود و گرز آهنین. (برهان). گرز و عمود. (آنندراج) :
چو بینند تاو بر و یال من
به جنگ اندرون زخم گوپال من.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص 348).
چو دیوان بدیدند گوپال اوی
بدرّید دلْشان ز چنگال اوی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص 349).
مگر بازبینم بر و یال تو
سر و بازوی و چنگ و گوپال تو.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص 333).
|| تخت و اورنگ آهنین و چوبین (؟)(1). (برهان).
(1) - مؤلف برهان لخت را که بمعنی گرز و عمود است تخت خوانده و اورنگ را بدان افزوده و این معنی را نوشته است. در لغت فرس (چ اقبال ص324) آمده: کوپال؛ لخت آهنین بود.

گوپال.

(اِخ) نام مبارزی بوده از خویشان پادشاه روس. (برهان). با بای فارسی، نام مبارزی بوده از خویشان پادشاه روس. (آنندراج).

گوپان.

(ص، اِ) چوپان و شبان. با بای ابجد هم آمده. (برهان). چوپان. (جهانگیری) (رشیدی).

گوپانان.

(اِخ) ناحیهء دارابگرد. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص106). اما لفظ گوپانان که کریستنسن آورده و جزء مَحالّ دارابگرد شمرده است در تاریخ طبری و در کتاب الخراج قدامة بن جعفر «جوبانان» ضبط شده است. بنابر کتاب اخیر فاصلهء این مکان تا شهر شیراز 24 فرسنگ بوده است، پس شکی نمی ماند که جوبانان، چوپانان است و چون دارابگرد یکی از مَحالّ شبانکارگان است میتوان گفت که طایفه ای به نام چوپانان که اسلاف شبانکارگان بوده اند در آن عصر ناحیه ای از دارابگرد را در تصرف داشته اند و اردشیر و نیاکانش با این طایفه سروکار پیدا کرده اند. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشید یاسمی ص170). و رجوع به ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ1 (چند توضیح در ترجمه) ص 451 شود.

گوپت.

[پَ] (اِخ) در دادستان دینیک در فصل 90 فقرهء 4 آمده: «سلطنت گوپت شاه در مملکت گوپت مجاور ایران ویج در کنار آب دایتی میباشد». در دینکرد در کتاب نهم در فصل 16 فقرهء 14 آمده: «گوکپت(1) در مملکت خارجه است»، لابد از «مملکت خارجه» خاک توران اراده شده که در بالای خوارزم واقع است زیرا گوپت شاه عنوان اغریرث و پسرش میباشد، چنانکه میدانیم اغریرث پسر پشنگ برادر افراسیاب و کرسیوز سپهبد توران بوده و از نیکان شمرده شده محبت مخصوصی به ایرانیان داشت و به همین جرم افراسیاب او را کشت. به گفتهء بندهشن در فصل 31 فقرهء 20 «از اغریرث گوپت شاه به وجود آمد». در فقرهء 22 فصل مذکور بندهشن مندرج است: «افراسیاب اغریرث را ازبرای خطایش کشت در پاداش خداوند پسری چون گوپت شاه به او داد». خاک گوپت شاه در کتاب بندهشن سوکوستان(2) نامزد گردیده. در فصل 29 فقرهء 5 آن مندرج است: «اغریرث پسر پشنگ در مملکت سوکوستان است و او را گوپت شاه خوانند» ولی بندهشن این مملکت را طوری تعریف کرده که با کتب دیگر مذکور موافق است چه در فصل 29 فقرهء 13 مینویسد: «مملکت سوکوستان در سر راه ترکستان به طرف چین واقع است». بنابه فقرات فوق ایران ویج در اقصی بلاد ایران زمین مجاور خاک توران است و ذوق سلیم نیز چنین حکم می کند که این مملکت در همان سامان باشد نه در جای دیگر. (یسنا تألیف پورداود ج 1 ص 48).
(1) - Gokpat.
(2) - Saukavastan.

گوپتا.

(اِخ)(1) سلسلهء هندی که در قرن چهارم م. در بهار(2) تشکیل شد. این سلسله در قرن پنجم م. به دست هونها(3) از بین رفت.
(1) - Goupta.
(2) - Bihar.
(3) - Huns.

گوپت شاه.

[پَ] (اِخ) عنوان اغریرث پسر پشنگ برادر افراسیاب و پسرش (پسر اغریرث) میباشد. رجوع به یسنا ج1 تألیف پورداود ص 48، و گوپت در همین لغت نامه شود.

گوپک تپه.

[پَ تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان آتش بیک سراسکند شهرستان تبریز که در 31 هزارگزی باختر مرکز سراسکند و 5 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه واقع شده است. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 21 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوپنبه.

[پَمْ بَ / بِ] (اِ مرکب) رجوع به ابوطیلون و گنده کنف و طوق شود. در مازندران به تاتوله گفته میشود. (واژه نامهء طبری).

گوپیازه.

[زَ / زِ] (اِ مرکب) طعامی است متعارف در بلخ، و آن به گه پیاز بلخی شهرت دارد. (برهان) :
به سیرکوبهء رازی به دست حیدر رند
به گوپیازهء بلخی به خوان جعفر باب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 54).
آیی چو سیرکوبهء رازی به بانگ و نیست
جز بر دو گوپیازهء بلخیت دستگاه
دیگ هوس مپز که چو خوان مسیح هست
کس گوپیازهء تو نیارد به خوان شاه.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 919).
|| در بعضی نوشته: نام تره ای بدبو. (غیاث) (آنندراج).

گوپین گن.

[گُ گِ] (اِخ)(1) شهری از آلمان که در ناحیهء باده وورتمبرگ(2) و در کنار کوههای ژوراسوآب(3) واقع شده و دارای 37800 تن جمعیت است. این شهر دارای صنایع نساجی و شیمی است.
(1) - Goppingen.
(2) - Bade-Wurtemberg.
(3) - Jura Souabe.

گوت.

[گَ / گُو] (اِ) کفل و سرین مردم را گویند، و به ضم اول و ثانی مجهول، به زبان ترکی نیز همین معنی دارد. (برهان) (آنندراج). ترکی است، در ترکی جغتایی «کوت» (سرین). «جغتایی ص463». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گوت.

[گُتْ] (اِخ)(1) قومی آلمانی که ابتدا در نزدیکی مصب رود ویستول ساکن بودند و سپس به مشرق اروپا رفتند. استروگتها(2)(گت های مشرق) در قرن 3 م. در پانونی(3) و مزی(4) ساکن بودند. گتهای غربی یا ویزی گت(5) به سرپرستی آلاری(6) (پادشاه آنان متوفی به سال 410 م.) در سال 410 م. امپراتوری رم را محاصره کردند. در فارسی بیشتر این کلمه را به صورت گت می نویسند.
(1) - Goths.
(2) - Ostrogoths.
(3) - Pannonie.
(4) - Mesie.
(5) - Wisigoths.
(6) - Alaric.

گوتا.

[گُ] (اِخ)(1) شهری از آلمان شرقی که در کنار کوهستان تورینگروالد(2) واقع شده و دارای 57800 تن جمعیت است. کلیسایی از قرون چهاردهم و پانزدهم م. و مؤسسهء علوم جغرافی که به سال 1786 به دست ژوستوس پرتس(3) تأسیس شد در این شهر باقی است. فلزکاری و ماشین آلات سازی و چینی سازی آن شهرت دارد.
(1) - Gotha.
(2) - Thuringerwald.
(3) - Justus Perthes.

گوتاآلو.

[گُ آلْوْ] (اِخ)(1) رودی در سوئد که از دریاچهء ونر(2) به کاتگا(3) می پیوندد. طول این رود 659 هزار گز است.
(1) - Gota alv.
(2) - Vener (Vanern).
(3) - Cattegat.

گوتاپرکا.

[پِ] (فرانسوی، اِ)(1) جسمی است نظیر کائوچو که از گیاه های خانوادهء ساپوتاسه(2) به دست می آورند. محلول کلرفرم دار یک در ده آن را به نام تروماتیسین(3) در بیماریهای جلدی و برگهای گوتاپرکا را برای تهیهء پانسمان به کار می برند. زخمها را در مقابل هجوم میکربهای خارجی مصون میدارد، بعلاوه مانع تبخیر مایع و آب بافتها میگردد و بدین طریق از خشک شدن پانسمانها جلوگیری میشود... (درمانشناسی و فارماکودینامی ج1 تألیف احمد عطایی ص 451). بیشتر صفات کائوچو را دارا می باشد و دارای فرمول H16)n (C10و (C10 H17) nمیباشد، بنابراین از ترکیبات ایزومر کائوچوک خالص محسوب میگردد، یعنی در فرمولهای آمپیریک با کائوچو مشابه می باشد و در ساختمان ملکولی با آن اختلاف دارد. از این ماده در صنعت به عنوان ایزولاتور و عایق استفاده میشود و برای پوشش سیمهای برق و تهیهء بارانی و همچنین لوازم جراحی به کار میرود. (گیاه شناسی تشریح عمومی نباتات تألیف حبیب الله ثابتی ص183).
(1) - Gutta - percha.
(2) - Sapotacees.
(3) - Traumaticine.

گوتازی.

[گَ / گُو] (حامص) لاف و دعوی بی حقیقت در غلبه و زور بر حریف. (غیاث) (آنندراج). گاوتازی. رجوع به گاوتازی شود.

گوتاما.

[گُ] (اِخ) نام خانوادگی بودا. رجوع به گوتمه شود.

گوتر.

[گَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 27 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 18 هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی و معتدل سالم و سکنهء آن 89 تن است. آب آن از رودخانه مهاباد تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوترس لو.

[تِ لُ] (اِخ)(1) شهری از آلمان که در ایالت رن سپتانتریونال وستفالی(2) واقع شده و دارای 50000 تن جمعیت است. نساجی و فلزکاری آن قابل ذکر است.
(1) - Gutersloh.
(2) - Rhin-Septentrional-West Phalie. (Nordrhein Westfalen).

گوتزکو.

[کُ] (اِخ)(1) کارل (1811 - 1878 م.). نویسندهء آلمانی که در برلن متولد شد. وی مؤلف رمان والی لاسپتیک(2) است که از کمدی پروک و اپه(3) گرفته است.
(1) - Karl Gutzkow.
(2) - Waliy la Septique.
(3) - Perruque et Epee.

گوت شالک.

[گُتْ] (اِخ)(1) ملحد آلمانی (808 - 867 م.) که در سال 848 م. به خاطر اعتقادی که به برگزیدگی قبلی برخی از بندگان خدا داشت محکوم و زندان شد.
(1) - Gottschalk.

گوت شد.

[گُتْ شِ] (اِخ)(1) یوهان کریستف(2) (1700 - 1766 م.). نویسنده آلمانی که در نزدیکی کنیکسبرگ(3) متولد شد.
(1) - Gottsched.
(2) - Johann Christoph.
(3) - Konigsberg.

گوت شمید.

(اِخ)(1) آلفرد. یکی از مورخان و خاورشناسان آلمانی است که در سال 1835. در لوش ویتز(2) متولد شد. وی در شهرهای کیل(3) (1865)، کنیکسبرگ(4)(1873) و ینا (1876)(5) به اخذ کرسی علمی موفق شد و سرانجام به استادی تاریخ در توبینگن(6) رسید و در همانجا در دوم مارس 1887 درگذشت. وی در زبانهای شرقی و تاریخ ادبیات دورهء هلنیسم استاد بود. بزرگترین اثر او کتاب «تاریخ ایران(7)» است. در چاپ نهم دائرة المعارف بریتانیکا نیز مقاله ای راجع به ایران دارد. آثار دیگرش به نام «نوشته های کوچک(8)» به اضافه صورت کتابهایش در سالهای 1889 تا 1894 به وسیله روهل(9) چاپ شده است. (از دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Gutschmidt, Alfred.
(2) - Loschwitz.
(3) - Kiel.
(4) - Konigsberg.
(5) - Jena.
(6) - Tubingen.
(7) - Geschichte Irans.
(8) - Kleine Schrifte.
(9) - Ruhl.

گوتفرید د استراسبورگ.

[گُتْ دُ اِ](اِخ)(1) شاعری آلمانی زبان که در آغاز قرن سیزدهم م. می زیست. وی مؤلف کتاب «تریستان(2)» است.
(1) - Gottfried de Strasbourg.
(2) - Tristan.

گوتلاند.

[گُتْ] (اِخ)(1) جزیره ای در دریای بالتیک متعلق به سوئد با 58500 تن جمعیت که مرکز آن ویسبی(2) است.
(1) - Gotland.
(2) - Wisby.

گوتمه.

[گُ تَ مَ] (اِخ)(1) نام خانوادگی بودا. (یشتها ج2 صص28 - 29). رجوع به گوتاما و بودا شود.
(1) - Gotama.

گوتنبرک.

[تِمْ بِ] (اِخ)(1) هانس (یا یوهان) گنسفلایش. چاپچی آلمانی متولد و متوفی در مایانس (در حدود 1397 - 1468 م.). گوتنبرگ در سال 1420 به دنبال شورشهایی که بر اثر ورود فردریک سوم به مایانس به وقوع پیوست از شهر تبعید گردید. از اوایل سال 1434 در استراسبورگ مستقر شد و مابین سالهای 1436 تا 1439 برای ساختن آینه با آندره دریتسهن(2) و ژان ریف(3)و آندره هیلمن(4) شریک شد. در سال 1439 مرگ دریتسهن باعث انحلال شرکت شد. در نتیجهء مرافعه ای که در همین سال با برادران دریتسهن پیش آمد معلوم شد که شرکاء به امر چاپ حروف متحرک یا سنگی پرداخته اند. صحت اسنادی که در مرافعه مورد استناد واقع شد مورد اعتراض و انکار قرار گرفت و به طورکلی از این محاکمه مدارک غیرقابل انکاری که بتوان از آن نتایجی گرفت در دست نمی باشد ولی شهادتهایی که در اواخر قرن پانزدهم م. داده شد مدلل ساخت که چاپ سنگی در سال 1440 به توسط گوتنبرک کشف شده است. به هرحال گوتنبرک در سال 1450 دوباره به مایانس برگشت و با ژان فوست(5) شریک شد و این شریک سرمایهء لازم برای چاپ کتاب را به او قرض داد. این شرکت نیز در نتیجهء مرافعه ای که با فوست پیش آمد و گوتنبرک شکست خورد منحل گردید و فوست با شوفر(6) نامی شریک شد و قصد داشت از اسرار چاپ سنگی استفاده کند، و آن را به خود نسبت دهد، از طرف دیگر گوتنبرک شخصاً با شخصی به نام کونراد هومری(7) در مایانس تا سال 1458 به کارهای چاپ ادامه داد. کتابهایی که به او نسبت داده اند هیچ کدام به اسم او نیست. ولی به احتمال قوی او چاپ کنندهء تورات 36خطی میباشد. تقویم 1448 را نیز او چاپ کرده است.
Johann) Gensfleischیا
(1) - Hans ( Gutenberg.
(2) - Andre Dritzehen.
(3) - Jean Riffe.
(4) - Andre Heilmann.
(5) - Jean Fust.
(6) - Schoeffer.
(7) - Conrad Homery.

گوت والد.

[گُتْ] (اِخ)(1) کلمان (1896 - 1953 م.). سیاستمدار چک که در ددیس(2)متولد شد. وی ابتدا دبیرکل حزب کمونیست چکسلواکی بود و از سال 1948 به بعد رئیس جمهوری آن کشور گردید.
(1) - Klement Gottwald.
(2) - Dedice.

گوت والدوف.

[گُتْ دُفْ] (اِخ)(1) نام جدید زلن(2)، شهری از چکسلواکی (واقع در ناحیهء مراوی)(3) که دارای 45700 تن جمعیت است و کارخانهء بزرگ جوراب بافی دارد.
(1) - Gottwaldov.
(2) - Zlin.
(3) - Moravie.

گوته.

[گُ تِ] (اِخ)(1) یوهان ولفگانگ فُن (1749 - 1832 م.). مشهورترین نویسندهء آلمانی که در فرانکفورت سورلومن(2) متولد شد. وی با شارل اگوست، دوک دُ ویمار(3)دوست شد و در موقع هجوم 1792 م. به فرانسه با او به فرانسه رفت و وزارت او را به دست آورد. وی مؤلف کتابهای زیر است: گوتز برلیشینگن(4)، ورتر(5)، ایفی ژنی(6)، فاوست(7)، هرمان و دوروتئا(8)، اگمنت(9)، سالهای شاگردی ویلهلم مایستر، وصلت های انتخابی(10)، حقیقت و گمان(11) و غیره. وی علاوه بر شاعری دانشمندی عالیقدر بوده است.
(1) - Johann Wolfgang von Goethe.
(2) - Francfort-sur-le-Main (Frankfurt am Main).
(3) - Charles August, Duc de Weimar.
(4) - Goetz Berlichingen.
(5) - Werther.
(6) - Iphigenie.
(7) - Faust.
(8) - Hermann und Dorothea.
(9) - Egmont.
(10) - Les Affinites electives.
(11) - Verite et fiction.

گوته بورگ.

[گُ تِ بُرْ] (اِخ)(1) یوته بورْی شهری از سوئد در کنار رودخانهء گوتاآلو(2)که دارای 404000 تن جمعیت است. این شهر بندری است که مرکز فعالیت های صنعتی است.
(1) - Goteborg.
(2) - Gota alv.

گوتی.

(اِخ) طایفه ای از ساکنان قدیم زاگروس که محلشان شمال و مشرق شهرزور بوده است. این گروه نارامسین [ یکی از پادشاهان اکد ] را شکست داده بر بابل مسلط شدند و پس از چند سال نخست همسایهء جنوبی خود یعنی لولوبی ها را ضربتی هولناک زدند ولی در شهرزور نایستاده فروتر رفتند. در این وقت پادشاه اکد شارکالی شاری(1) نام داشت که نوهء نارامسین بود (2711-2688 ق.م.)، دلیرانه برای جلوگیری از این سیل پیش آمد. در یکی از سالنامه های این پادشاه اشاره به لشکرکشی ضد گوتی ها مسطور است. در سالنامهء دیگر گوید: «من پادشاه گوتی را که شرلک نام داشت اسیر کردم»، ولی پادشاه اکد نتیجه ای نگرفت و خود شکار گوتیان گردید. هجوم طوایف گوتی به بین النهرین نخستین هجومی است که تاریخ آسیای غربی قدیم ذکر آن را باقی گذاشته است. از اسناد موجود پیداست که گوتیان مردمی وحشی و سخت دل بوده و ولایت آباد بین النهرین را غرقهء خون و طعمهء آتش کرده اند. نویسندگان متأخر در کتیبه ها بسی نفرین و لعنت بر این طایفه فرستاده و از ظلم آنان نالیده اند، مثلاً گفته اند: این طایفه دشمن خدایان بودند و سلطنت سومر را به کوهستان نقل دادند و تخم خلاف و فساد را در این سرزمین پراکندند. در نظر بابلیان که مردمی قانون شناس و نظم دان بودند بدترین چیز بی سلطانی بود، از این جهت در حق گوتیان نوشته اند که این قوم رئیس و پادشاهی نداشتند مگر پس از آنکه بر بین النهرین مسلط شدند. گویا علت اینکه بابلیان معتقد بوده اند که آن قوم سلطان نداشته اند آن است که چنانکه گفتیم در آغاز حملهء رئیس آنان به دست شارکالی شاری پادشاه بابل کشته شد و با وجود از میان رفتن سردار خود از حمله بازنایستادند. اما درباب توحش آنان می توان گفت که خالی از صحت نیست زیرا که در زمان فرمانروایی آنان بر بابل سلسلهء اسناد سیاسی و اقتصادی قطع شده است معلوم میشود در این شئون اختلالی رخ داده است.
علت سرازیر شدن گوتی ها به بین النهرین ممکن است فشاری باشد که از جانب شمال و مشرق از طرف قبایل هند و ایرانی بر آنها وارد شده است. از تاریخ تسلط گوتی ها بر بابل زمین اطلاع بسیاری در دست نداریم مگر نام پادشاهان آنها که در دو فهرست مندرج است میان این دو فهرست اختلاف بسیار است چون بسی از این پادشاهان در مدت سلطنت مساوی هستند شخص تعجب می کند و از صحت فهرست ها به شک می افتد. نکتهء دیگر که از این فهرست ها برمی آید انقلاب و آشوب آن سرزمین است زیرا که مدت پادشاهی اکثر این سلاطین کوتاه بوده است. مطابق نص یکی از این فهرست ها مدت تسلط گوتی ها 124 سال بوده ولی فهرست دیگر مصرح است که 125 سال و 40 روز پادشاهی رانده اند. اگرچه قاعدةً نمی توان در صحت حساب دبیران بابلی شک کرد ولی چون اجزاء فهرست را جمع میکنیم بیش از 91 سال و 40 روز نمی شود. معلوم نیست علت این تفاوت چیست، ازاین رو آشکار است که هنوز اطلاعات بسیاری میتوان راجع به احوال گوتیان به دست آورد. در پایان عهد تسلط گوتی ها نفوذ تمدن نیرومند بابلی در آن قوم مؤثر افتاد و درواقع بابلی مآب شدند، ظاهراً دبیران بابلی که آن فهرست ها را جمع کرده اند این سلاطین اخیر را جزء گوتی ها نشمردند و تفاوت فهرست ها از این جهت است.
صورت فهرست اول
3 سال ایمتا(2) (که اسم صحیح او ایم بیات است)
6 « این گیشو(3)
6 « کی کی لگب(4)
6 « شولمه(5)
6 « الولومش(6)
5 « الی ماباکش(7)
6 « ایگش هوش(8)
15 « ایرلگب(9)
3 « ایباته(10)
3 « ایارلا(11)
1 « کوروم(12)
3 « ...ندین(13)
2 « ...رابوم(14)
2 « ایراروم(15)
1 « ایبرانوم(16)
2 « هابلوم(17)
2 « پوزورسین پسر هابلوم(18)
7 « ایارلاگاندا(19)
7 « ...
40 روز تیریگان(20).
پایتخت گوتی ها را شهر ارپها نزدیک کرکوک دانسته اند و این درست نیست. سبب اشتباه آن است که گوتی ها بعد از تصرف شهر سیپار نزدیک بابل مجسمهء آنونیت(21) خدای آنجا را به شهر آرپها نقل کردند. این اشتباه از سوء ترجمهء کتیبهء نابونائید است که در قسطنطنیه است. بعضی پایتخت آنان را سوبارتور (آشور) دانسته اند.
در آثار قدیم بابل کنیزکان گوتی نژاد را ستوده اند و آنها را مامروتی(22) خوانده اند که به معنی صاحب بشره یا موی روشن است، از این حیث با زنان سومری و آکدی تفاوت کلی داشته اند. راجع به دیانت گوتی ها اسناد بسیاری در بین نیست. یکی از سلاطین گوتی موسوم به لامیراب کتیبه ای به خط و زبان آکدی گذاشته و از خدای گوتیوم و ایشتاروسین خدایان بابل درخواست کرده که آن کتیبه را از فساد نگه دارند. از زبان گوتیها چیزی معلوم نشده است، جز اسم چند پادشاه که مذکور شد پرشایل(23) که یکی از اساتید باستان شناسی است از تحقیق در این اسماء استنباط کرده است که گوتیان سامی نژاد نبوده اند و از مقایسه با سایر آثار می توان گفت که گوتیان از طوایف آریاتیک بوده اند یعنی نخستین موجی از مهاجرین مرکز آسیا که آثارشان به دست آمده است. عجب این است که بعضی از بلاد بابلستان در عهد سلطهء این طایفه رونق و آبادی بسیار یافته است. گوتیها حکام بابلی را (که به زبان بابلی ایشکو گویند) به شرط اطاعت بر جای گذاشته اند، یکی از این ایشکوها که حاکم شهر اوما(24)بوده، گوید: در عهد سلطنت 35ساله سیوم(25)پادشاه گوتی ولایت ما در خصب نعمت بود. از آثار پیداست که یکی از پادشاهان این طایفه که نامش مذکور شد یعنی لاسیراب(26)مقداری اسلحه نذر خدای خود کرده است و این تقلیدی از رسم قدمای بین النهرین است. در موزهء لوور قطعه سنگی است از دورهء سلاطین سلسله نخستین بابل (2000 سال ق.م.) در پشت این سنگ کتیبهء مبسوطی دیده می شود حاکی از تسخیر ولایت آرپها که جزو کشور گوتیها در سرحد شرقی بوده است. اسنادی که معروف به الواح کرکوک است در مکان شهر باستانی آرپها به دست آمده که محل مستحکم گوتیها به شمار می آمده در مشرق کشور آشور. بنابر جدولی که در شهر نیپور(27) کشف شده پادشاه گوتی انری داپی زیر(28) نام داشته و قلمرو خویش را وسعتی فوق العاده داده است. آخرین پادشاه گوتی تیریگان چهل روز بیشتر سلطنت نراند و به دست اوتون لگال(29) پادشاه شهر ارخ (سومر) از پای درآمد(30) و بعد از 125 سال دست گوتی ها از بابل کوتاه شد. پس از بازگشت این قوم به کوهستان خود چیز بسیاری از آنها شنیده نشده است. در نتیجهء انقراض دولت گوتی در ناحیهء زاگروس ملوک الطوایف پیدا شدند و در بابل و ایلام نیز امراء جزء استقلال یافتند. نام اکثر این دول کوچک جدید را که از تجزیهء سلطنت گوتی پدیدار گشت می دانیم زیرا که به واسطهء کتیبه های سارگن سابق الذکر با بعضی از آنها آشنا هستیم. (نقل از کتاب کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشید یاسمی صص27-33). رجوع به تاریخ ایران تألیف سایکس ترجمهء فخر داعی ج1 ص89 و تاریخ ایران باستان تألیف پیرنیا ج1 ص116 شود.
(1) - Sharkali Sharri.
(2) - Imta.
(3) - Ingishu.
(4) - Kikillagab.
(5) - Shulme.
(6) - Elulumesh.
(7) - Elimabakesh.
(8) - Igeshhaush.
(9) - Irlagab.
(10) - Ibate.
(11) - Iarla.
(12) - Kurum.
(13) - ... Nedin.
(14) - ... Rabum.
(15) - Irarum.
(16) - Ibranum.
(17) - Hablum.
(18) - Puzur-Sin.
(19) - Iarlaganda.
(20) - Tirrigan.
(21) - Anunit.
(22) - Mamrouti.
(23) - Pere Sheil.
(24) - Umma.
(25) - Sium.
(26) - Lasirab.
(27) - Nipur.
(28) - Enridapizir.
(29) - Outon Legal. (30) - در جنوب دریاچهء زره بار کردستان شهری به نام تیریگان وجود داشته است (biller-beckسنجاق سلیمانیه ص63).

گوتی.

[گُ] (اِخ)(1) گوتلاند. قسمت جنوبی سوئد که در دو طرف دریاچه وترن(2) قرار گرفته است. دشتهای گوتی غربی برای تربیت دام آماده و زمینهای گوتی شرقی زراعتی است.
(1) - Gothie, Gotaland.
(2) - Vattern.

گوتیر.

[یِ] (اِخ)(1) پیر ژزف (1732 - 1813 م.). حکاک و کنده کار فرانسوی که در بارسوراُب(2) متولد شد. هنر او به شیوهء لویی چهاردهم شبیه است.
(1) - Pierre-Joseph Gouthiere.
(2) - Bar-sur-Aube.

گوتیز.

[گَ / گُو] (اِ) نوعی از پیمانه باشد. (آنندراج از فرهنگ فرنگ). گونیز. کیل و قفیز. (شعوری ج2 ص298) :
شده احسان را طبعش چنان تیز
دهد سیم و زرش با کیل و گوتیز.میرنظمی.

گوتیک.

[گُ] (فرانسوی، ص)(1) سبکی از معماری که آن را «اژی وال»(2) نیز نامند. سبک معماری گوتیک که از قرن دوازدهم م. آغاز شد. (فرهنگ فرانسه به فارسی سعید نفیسی). پیرنیا (ایران باستان ج3 ص2716) این اصطلاح را به «شیوهء جناقی» ترجمه کرده است.
(1) - Gothique.
(2) - Ogival.

گوتینگن.

[گُ گِ] (اِخ)(1) شهری است از آلمان غربی (در ناحیهء باس ساکس(2))، در جنوب غربی هارتز(3) در کنار لاین. این شهر دارای دانشگاه و صنایع آلومینیوم سازی است.
(1) - Gottingen.
(2) - Basse Saxe.
(3) - Hartz.

گوتیه.

[گُ یِ] (اِخ)(1) نجیب زاده ای از اهالی بورگُنْی(2) که ریاست پیشقراولان جنگ صلیبی اول را به عهده داشت. وی در سال 1096 م. در نزدیکی نیسه(3) درگذشت.
(1) - Gautier.
(2) - Bourgogne.
(3) - Nicee.

گوتیه.

[گُ یِ] (اِخ)(1) تئوفیل (1811 - 1872 م.). نویسندهء فرانسوی که در تارب(2)متولد شد. وی ابتدا از طرفداران جدی رمانتیسم بود ولی بعداً بی آنکه از گذشتهء خود پشیمان باشد به جایی رسید که شعر باسوزوگدازی دربارهء زیبایی واقعی در کتاب «میناها و نگین ها»(3) سرود. وی داستانهای دیگری چون کاپیتن فراکاس،(4) داستان مومیایی(5) و تاریخ رمانتیسم نیز دارد.
(1) - Gautier, Theophile.
(2) - Tarbes.
(3) - Emaux et camees.
(4) - Le Capitaine Fracasse.
(5) - Le roman de la momie.

گوتیه.

[گُ یِ] (اِخ) خاورشناس فرانسوی که کتاب «حی بن یقظان» ابن طفیل را منتشر کرد (1900 م.). وی کتاب «الفرق بین الدین و الفلسفة» ابن رشد را نیز ترجمه کرده است (1909).

گوتیه.

[گُ یِ] (اِخ)(1) ارماند (1837 - 1920 م.). شیمیدان و پزشک فرانسوی که در ناربن(2) متولد شد. وی دربارهء آلکالوئیدها،(3)مرکبات آلی ارسنیکی و آبهای معدنی مطالعاتی کرده است.
(1) - Armand.
(2) - Narbonne.
(3) - Alcaloides.

گوتیه د کوانسی.

[گُ یِ دُ] (اِخ)(1)(1177 - 1236 م.). شاعر فرانسوی که در کوان سی(2) نزدیک سواسون(3) متولد شد. وی مؤلف کتاب «میراکلِ نتردام»(4) است.
(1) - Gautier de Coincy.
(2) - Coincy.
(3) - Soissons.
(4) - Miracles de Notre-Dame.

گوج.

[گَ وَ] (اِ) صمغ درخت را گویند. (برهان) (آنندراج). انگم. ژد. || و به ضم اول و سکون ثانی و جیم به زبان ترکی به معنی زور و قوت باشد. (برهان) (آنندراج).

گوجان.

(اِخ) دهی از دهستان میزدج بخش حومهء شهرستان شهرکرد که در 31 هزارگزی جنوب باختری شهرکرد و 3 هزارگزی راه نارسیان به باباحیدر واقع شده است. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 1302 تن است. آب آن از چشمه و قنات و رودخانهء سراب تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گوج دادن.

[دَ] (مص مرکب) به معنی زور و کمک و مدد دادن. (آنندراج: گوج).

گوجک.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان ترک شهرستان ملایر واقع در 27000 گزی شمال ملایر و 12000 گزی خاور شوسهء ملایر به همدان. کوهستانی و معتدل مالاریایی و سکنهء آن 249 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، انگور، صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گوجکی.

(اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومه وارداک شهرستان مشهد واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری مشهد کنار راه شوسهء عمومی مشهد به خور بالا و پایین. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است و 548 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گوجه.

[گَ / گُو جَ / جِ] (اِ) قسمی از آلوچهء بزرگ و آبدار. (ناظم الاطباء). از خانوادهء روزاسه، پرونوس اسپینوزا(1). (جنگل شناسی کریم ساعی ج2). آن را در کجور، آستارا و طوالش آلوچه، در لاهیجان و دیلمان و رودسر الو(2) و هلو(3)، در نور و آمل هلی(4) و در گیلان خلی(5)، خولی(6) یا خالودار(7) مینامند. (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص241). آلوچهء درشت. گرجه.
- گوجهء برقانی؛ آلوی برقانی.
- گوجهء پرپر؛ پرونوس تریلوبا(8).
-گوجهء گیلانی؛ پرونوس سیریاکا(9). (واژه نامهء گیاهی تألیف اسماعیل زاهدی).
(1) - Prunus spinosa.
(2) - ulo.
(3) - hulo.
(4) - huli.
(5) - xoli.
(6) - xuli.
(7) - xaludar.
(8) - Prunus triloba.
(9) - Prunus syriaca.

گوجه.

[جَ / جِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرکهنهء بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 8 هزارگزی جنوب باختری قوچان به شیروان. جلگه و هوای آن سرد است و 108 تن سکنه دارد. آب آن از قنات است. محصولش غلات و انگور و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گوجه.

[جَ / جِ] (اِ) در لهجه کاشان، زگیل. ثؤلول. پالو. آژخ. ژخ. کار. (لهجهء ملایر) (یادداشت مؤلف).

گوجهر.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان واقع در 46000 گزی شمال باختری راور و 18000 گزی شمال راه فرعی راور به کوهبنان. دامنه است و هوای آن معتدل و مالاریایی و سکنهء آن 700 تن است. آب آن از دو رشته قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. در 2000 گزی شمال آبادی معدن سنگ پنبه نسوز وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوجه فرنگی.

[گَ / گُو جَ / جِ فَ رَ] (اِ مرکب) گل گلاب در ذیل گیاهان دولپه ای پیوسته گلبرگ در تیرهء بادنجانیان آرد: گوجه فرنگی یا تمات که میوه درشت قرمز آن دارای چندین خانه و خوراکی است. (گیاه شناسی گل گلاب ص238). و تقی بهرامی آرد: نباتی است یکساله دارای برگهای دندانه دار و خوشبو و گلهای زرد و میوه اش قرمز به اشکال مختلف و تخم نخودی رنگ در نقاط گرمسیر خوب عمل می آید، اول بهار بذر گوجه فرنگی را روی پِهِن یا زیر شاسی می کارند، یک تا دو ماه دیگر بوته های گوجه فرنگی را در صحرا به فاصلهء 10 تا 12 سانتیمتر نشا می کنند، همین که ساقهء گوجه فرنگی به ارتفاع 30 تا 40 سانتی متر رسید باید آب داد زیرا آب روی بوته ریخته موجب بروز ناخوشیهای قارچی میگردد. برای تهیهء گوجه فرنگی زمستانه باید در مهرماه تخم آن را روی پِهِن کاشت و همین که بوته ها دو یا سه برگه شدند آنها را در گلدان نشا می کنند و گلدان را در پهن فرومیکنند، و در زمستان گلدانها را در گرمخانه می گذارند. برای تهیهء گوجه فرنگی نوبرانه باید به هر بوته یک ساقه گذاشت و بقیه را هرس کرد، گلها را نیز تنک می کنند زیرا هر قدر گل کمتر باشد میوه ها زودتر میرسد. گرفتن تخم گوجه فرنگی بدین طریق صورت میگیرد که به هر بوته بیش از چند میوهء سالم نمی گذارند و بقیه را میکنند، پس از آنکه آن چند میوه خوب رسید تخم آنها را از الک درکرده شستشو می دهند و در آفتاب گسترانیده می خشکانند. گوجه فرنگی هایی که تا آذر و دی نرسند آنها را با بوته می کنند و در اطاق یا زیرزمین هواداری آونگ می کنند (با نخ می آویزند) تا برسد. (از فرهنگ روستایی ص1045). و پورداود آرد: گوجه فرنگی(1)نیز از ره آوردهای آمریکا است، از جنوب آن سرزمین از مکزیکو و پرو میباشد. ناگزیر این گیاه هم به دستیاری مردم اروپا به ایران رسیده، تاریخ ورود آن به اسپانیا دانسته نشده، اما شبهه نیست که در نیمهء قرن شانزدهم م. در اروپا کم وبیش شناخته شده بود، زیرا در سال 1557 م. تصویری از این میوه به نام «سیب زرین» به جای مانده است. پزشک و گیاه شناس دودنس(2) که در 29 ژوئن 1517 در مخلن(3) در بلژیک تولد یافت و در 10 مارس 1585 در لیدن(4) (هلند) درگذشت. در سال 1557 که یاد کردیم در آنتورپ(5)کتابی دربارهء گیاهان بومی و بیگانه نگاشته و هر یک را با تصویری آراسته، تعریف کرده(6) و در جزء این گیاهان بیگانه، گوجه فرنگی یاد گردیده است. در سالهای 1576 و 1586 و 1587 در آثار دانشمندان و هنروران دیگر به این گیاه برمیخوریم. این گیاه در میهن دیرین خود آمریکا از رستنیهای بسیار کهنسال به شمار میرود و در هیچ جای آن سرزمین خودرو دیده نشد، در همان هنگامی که آمریکا را پیدا کردند این گیاه در همه جا کشت میشد و ازبرای خورش بومیان به کار میرفت، پس از رسیدن به اروپا سالها در باغها جزء گیاهان زینتی کاشته میشد و آن را زهرآگین می پنداشتند. یکی از نویسندگان (زوین جر)(7) در سال 1696 نوشت که در ایتالیا آن را میخورند، اما زیان بخش است.
این چنین در اروپا بسیار دیر به ارزش آن برخوردند. در همین یک دو قرن است که این گیاه بسیار سودمند و گوارا آنچنان که باید شناخته شده و در سراسر گیتی کشتزاران پهناور و فراخ را فراگرفته است.
این گیاه با نام بومی خود که یاد خواهیم کرد به اروپا رسید، اما در اینجا در آغاز مانند سیب زمینی نامهای گوناگون یافت، باز همان کلمهء «سیب» که چند بار در گفتارهای «ترنج» و «سیب زمینی» یاد کردیم به تکاپو درآمد. میوهء نورسیده را گاهی «سیب بهشت» و گاهی «سیب زر» و نزد برخی که آنرا وردن(شهوت)انگیز پنداشتند، «سیب عشق» نام یافت.(8) نامی که این گیاه در مرز و بوم خود داشته، به زبان مکزیک توماتل(9) بوده، در اسپانیا و پرتقال توماته(10) شده است. در پایان قرن شانزدهم (1596) گاهی نام تومات آمریکایی(11) در نوشته ها به کار میرفت. سرانجام همین نام بومی آمریکایی پیروزی یافت و اکنون در بیشتر کشورهای اروپا همین نام رایج است، چنانکه در آلمان و فرانسه و انگلستان و جز اینها(12). در زبانهای آسیایی، ترکان عثمانی همین واژه را به کار برند، هندیها آن را تماتر(13) خوانند. در سوریه نام ایتالیایی پمدرو(14) (سیب زر) به هیئت تازی بندورة (بنادورة) درآمده است. در عربی ادبی عراق طماطم و عربی معمولی طماطة گویند. در آذربایجان آن را «ارمنی بادمجانی» یا «قرمزی بادمجان» و «بامادر» خوانند. در فارسی به گواهی الماَثر و الاَثار که در 1306 ه . ق. نوشته شده «گوجه فرنگی» خواندند، نامی که هنوز پایدار است.
این گیاه که در ایران از نورسیدگان است در آغاز مردم به آن بدگمان بودند، آنچنان که در اروپا چندی از آن پرهیز میکردند در آنجا ازبرای اینکه با این میوهء زهرآگین خود را رنجور نگردانند و زندگی خویش تباه نسازند، در این جا برای اینکه به خوردن چیز ناروایی خویشتن را نیالایند و در روز پسین گناهکار به شمار نیایند و به سزای کردار بد دچار نشوند.
گذشته از اینکه این گیاه در ایران از واردین این یک دو قرن اخیر است نامی هم که در اینجا به آن داده شده گویای زمان نو است. گوجه که در خراسان و فارس و بسیاری از جاهای دیگر گفته میشود، در هیچیک از نوشته های کم وبیش قدیم به نظر نگارنده نرسید و کلمهء «فرنگی» که از آن اروپایی اراده کنند در ترکیب بسیاری از گلها و میوه ها و تره بارها یا نوعی از آنها که به تازگی از سرزمینهای دیگر به ایران درآمده فرنگی دیده میشود، فهرستی از آنها در الماَثر و الاَثار دیده میشود، این چنین: همیشه بهارفرنگی، بنفشه فرنگی، داودی فرنگی، قرنفل فرنگی، خیارفرنگی، چغندرفرنگی، نیلوفرفرنگی، انجیرفرنگی، نخودفرنگی، لوبیافرنگی، لاله فرنگی، کاهوفرنگی، گوجه فرنگی، سیب زمینی فرنگی، کرفس فرنگی، بادنجان فرنگی، تربچه فرنگی، هویج فرنگی، ترشک فرنگی، کنگرفرنگی(15). اینک به این فرنگیها «تره فرنگی» و «توت فرنگی» و «فلفل فرنگی» را باید افزود. در پایان گفتار باید افزود که کلمهء فرنگی را ظهیر فاریابی از گویندگان قرن ششم هجری به کار برده:
گرفتارم به دام چین زلف عنبرین مویی
فرنگی زاده شوخی، دلبری زنارگیسویی(16).
(از هرمزدنامه صص 179-181).
(1) - Solanum lycopersicum.
(2) - Rembert Dodoens.
(3) - Mecheln.
(4) - Leiden. .(از شهرهای بلژیک)
(5) - Anvers Antwerp (6) - دربارهء این پزشک نگاه کنید به:
Meyers Lexikon.
(7) - Zwinger.
(8) - Poma aurea. Poma amoris. Pomme d amour. Pomodoro. Paradies
apfel. Goldapfel Liebesapfel
و جز اینها.
(9) - Tomatle.
(10) - Tomate.
(11) - Tumatle americanorum. (12) - در بارهء تاریخ ورود گوجه فرنگی به اروپا نگاه کنید به: Tomate, Tomato. Geschichte unserer Kulturpflanzen von Karl und Franz Bertsch, Stuttgart, 1947, S.192-4.
(13) - Tamatar.
(14) - Pomodoro. (15) - المآثر والاَثار صص 99 -100.
(16) - دیوان ظهیر ص 250 چ تهران، تاریخ طبع ندارد.

گوجه قلعه.

[گُو جَ / جِ قَ عَ / عِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 54 هزارگزی جنوب قره آغاج و 44 هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. کوهستانی و هوای آن معتدل مالاریایی و سکنهء آن 273 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین می شود. محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گوجه قملاق.

[گُو جَ / جِ قُ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 10 هزارگزی جنوب سراسکند و 1 هزارگزی خط آهن مراغه به میانه. کوهستانی است و هوای آن معتدل و سکنهء آن 343 تن است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و چوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوجه قملاق.

[گُو جَ / جِ قُ] (اِخ) دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه که در 47 هزارگزی باختر قره آغاج و 12 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه واقع شده است. دره است. هوای آن معتدل مالاریایی و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانهء جیران تأمین میشود. محصول آن غلات و نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوجه کند.

[گُو جَ / جِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خسروآباد شهرستان بیجار واقع در 21000 گزی شمال خسروآباد و 10000 گزی جنوب باختر شوسهء بیجار به همدان. تپه ماهور و سردسیر و دارای 190 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گوچ.

[گَ وَ] (اِ) صمغ. انگم. (اشتینگاس). صحیح گوج است. رجوع به گوج شود.

گوچاه.

[گَ / گُو] (اِ مرکب) گَوی را گویند که چندان عمیق نباشد و بن آن را توان دید. (برهان) (آنندراج). حفره. گودال. (اشتینگاس). رجوع به گو [ گَ / گُو ] شود.

گوچران.

[گَ / گُو چَ] (نف مرکب)گاوچران. رجوع به گاوچران و گاوچرانی و گوچرانی شود.

گوچرانی.

[گَ / گُو چَ] (حامص مرکب)عمل گاوچران و گوچران. رجوع به گاوچران و گاوچرانی و گوچران شود.

گوچگه دره.

[گُچ گَ دَ رَ / دَرْ رَ] (اِخ)دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 32 هزارگزی جنوب مهاباد و در مسیر شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی است و هوای آن معتدل سالم و سکنهء آن 258 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصولات آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن ارابه رو می باشد. به این ده کوشکه دره نیز می گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوچه.

[گَ / گُو چَ / چِ] (اِ مرکب) نخهای کنار لباس. (ناظم الاطباء). رشته های حاشیهء جامه. (اشتینگاس). نخ رشته شده(؟). (شعوری ج2 ص307).

گوچهر.

[چِ] (اِخ) گوچیهر. نام یکی از پادشاهان بازرنگی پارس در قرن سوم م. ظاهراً این شخص از سلالهء همان گوچیهر باشد که در قرن اول م. برادر خود «ارتخشتر»نام را به قتل آورد. در سالهای بعد از 212 م. پاپک پدر اردشیر بر گوچیهر شورید و مکان او را که به کاخ سفید معروف بود (شهر فسا در شمال شیراز)(1) متصرف شد و بر تخت پادشاهی نشست. (از ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص106). طبری(2) این نام را بصورت «جوزهر» ذکر کرده است. (سبک شناسی بهار چ1 ج1 ص134). و رجوع به کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشید یاسمی ص169 شود.
(1) - دژ اسپید در بیضای فارس. (سبک شناسی ج1 ص 135).
(2) - طبری چ اروپا ص 815 و چ مصر ج2 ص 56. کاخ سفید ترجمهء بیضا است که عرب هنگام تصرف نسا آن را چنین خوانده است. اصطخری گوید قلعهء بیضا از دور در نظر سپاه مسلمین سفید آمد و آن را بدین نام موسوم کرده اند و «اسمها بالفارسیة فهو نشانک [ در المسالک و الممالک اصطخری چ مصر ص 77 نشاتک آمده. رجوع به ترجمهء سرزمینهای خلافت شرقی ص300 شود ] (ص 126)». خرابهء شهر قدیم بیضا نزدیک قریهء ملیان که قصبهء دهستان کنونی است می باشد. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ1 ص451 چند توضیح در ترجمه، و چ2 ص 551).

گوچهر.

[چِ] (اِخ) به عقیدهء مزدیسنان ستاره ای دنباله دار که هنگام تولد سوشیانس بر زمین افتد و زمین مشتعل گردد به قسمی که همهء معادن و فلزات گداخته شوند و چون سیل سوزان جاری گردند، جملهء آدمیان از زندگان و مردگانی که زنده شده اند باید از این سیل بگذرند و آن سیل بر نیکان چون شیر گرم و ملایم خواهد شد. مردمان پس از این امتحان طاهر شده به بهشت درآیند. (ازترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ2 ص 170).

گوچهر.

[] (هندی، اِ) گوکهروف. خارخسک (؟). (الفاظ الادویه).

گوچی.

[گَ / گُو] (اِ مرکب) گودال و جای عمیق. (برهان) (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). مغاک کوچک. (غیاث).

گوخک.

[گَ / گُو خَ] (اِ) شاخه هایی از مو که خوشهء انگور داشته باشد. (شعوری ج 2 ص 299).

گود.

[گَ / گُو] (اِ) به معنی گو باشد که جای عمیق و پست و مغاک است. (برهان). اصلاً از آرامی و سریانی مأخوذ است. (تقی زاده، یادگار 4:6 ص22) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). حفره. چاله. غائر. غائره. || (ص) عمیق. دورتک. دوراندر. دورفرود.
- گود افتادن؛ گود شدن.
- گود کردن؛ چال کردن. کندن.
- گود کندن؛ گود کردن. بسیار کندن و گود کردن جایی را.
|| (اِ) آن جایی که عمیق کنده اند برای مقصودی، چون زیرزمین یا آب انبار و غرس درخت و غیره. (یادداشت مؤلف). || گود یا گود زورخانه، جایی در زورخانه ها که آن را به تناسب بنا چهارگوش و یا شش گوش یا هشت گوش می سازند. در لبهء آن به جای هزاره چوبهایی نصب می کنند تا بر اثر ضرب دست کشتی گیرها و جست وخیز ورزشکاران ریزش نکند. عمق گود معمولاً بین 70 تا 90 سانتی متر است، مساحت آن تقریباً از 3×3 تا 5×5 متر است، و فقط 16 تا 18 تن میتوانند در آن ورزش کنند. کف گود را از بوتهء صحرایی خشک پر می کنند و روی آن را با قشری از خاکستر و سپس با خاک رس می پوشانند تا حالت فنری و ارتجاعی بگیرد و حرکات ورزشی به ویژه پا زدن و چرخیدن را آسان سازد و اگر نوچه ای در حین چرخ زدن یا نوخاسته ای به هنگام پا زدن و یا همقدری در وقت کشتی به کف گود پرتاب شود کمتر آسیب ببیند. هر چند سال یک مرتبه کف گود را برمی دارند و زیرسازی آن را تجدید می کنند، ولی امروز در بعضی از زورخانه ها کف گود را مشمع یا تخته فرش می کنند. رجوع به مجلهء مردم شناسی سال اول شمارهء 3 مقالهء زورخانه و تاریخ ورزش باستانی پرتو بیضایی و ورزش باستانی صدری شود.

گود.

[گُ وَ] (فعل) مخفف گوید. (رشیدی) (برهان) :
ایمان گودت «پیش آ» وآن کفر گود «پس رو»
چون شمع تنت جان شد نی پیش و نه پس باشد.
(دیوان شمس ج2 ص46).
این کنم یا آن کنم او کی گود
که دو دست و پای او بسته بود.
مولوی.
رجوع به گفتن شود.

گود.

[گُو] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تمین بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان که در 45000 گزی جنوب باختری میرجاوه و 15000 گزی باختر راه فرعی میرجاوه به خاش واقع شده و 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گودآ.

[دِ] (اِخ)(1) نام یکی از پادشاهان بزرگ سومری که در سال 2500 ق. م. دولت سومر را رونق تازه ای داد و آنزان (یعنی مملکت عیلامیها) را مطیع کرد و به دادگری و عدالت پرداخت و معابد و ابنیهء جدید ساخت و مصالح آن را از شامات، عربستان و عیلام طلبید. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص116).
(1) - Goudea.

گودآسیا.

[گُو] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 24 هزارگزی شمال باختری سبزوار و 10 هزارگزی شمال شوسهء سبزوار به شاهرود. جلگه و معتدل است و 670 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و زیره و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گودآغل.

[گُو غُ] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 12 هزارگزی جنوب باختری سبزوار و 7 هزارگزی جنوب جادهء شوسهء عمومی سبزوار به شاهرود. جلگه و معتدل و سکنهء آن 126 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و زیره و پنبه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گودا.

(اِخ)(1) شهری است از هلند که در کنار رود ایسل(2) قرار گرفته و 42400 تن سکنه دارد. در این شهر بناهای باستانی یافت می شود. محصولات آن عبارت است از انواع پنیر و بدل چینی.
(1) - Gouda.
(2) - Issel. Yssel.

گوداب.

(اِ) بر وزن و معنی دوشاب است. (برهان) :
نتوان ساخت از کدو گوداب
نه ز ریکاسه جامهء سنجاب.
عنصری.
نگر که چون بود احوال عیش آن بدبخت
که شهد فایق آن شد ز راوقی(1) گوداب.
شمس فخری (رشیدی).
|| آشی را گویند که از گوشت و برنج و نخود و مغز گردکان پزند و قاتق آن را از سرکه و دوشاب کنند و آن را آش حبشی خوانند. (برهان). و بعضی گویند طعامی است که در زیر بریان پزند و آن را بریان پلاو خوانند، و به معنی دوم به جای دال، زاء نقطه دار هم آمده است و اصح آن است. (برهان). یعنی گوزاب. (حاشیهء برهان). جوذاب. نشیل. (مؤلف) :
گولانج و گوشت و گرده و گوداب و گادنی
گرمابه و گل و گل و گنجینه و گلیم.لبیبی.
اما آنچه طعامهاست: نان پاکیزه است و گوشت میش جوان و درشت و زردهء خایهء مرغ نیم برشت و مغز سر مرغ و گوشت کبوتربچه و گوشت بط و گوداب و پیه آن و خایهء گنجشک و پیه خروس و کباب با دارچینی. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چو طمع داری از جهان آبی
چه نهی پیش پیشه گودابی؟سنایی.
گندمم امّید دادی و کرنجم وعده داد
کز توهم وز تخیل می پزم گوداب و کشک.
سوزنی (از رشیدی و جهانگیری و انجمن آرا و آنندراج).
خوانده زبان برهء پهلوی بز
بر سر گوداب که بینی ارز.
امیرخسرو (از رشیدی).
و نیز در سراج نوشته که بعضی به معنی طعام زیر بریان گفته و در شرحی نوشته که برنج را در گوجوف بره پر کرده بپزند. (غیاث). || در تداول عوام، لکهء زردی که به هنگام خشک کردن لباس در اثر عدم مواظبت بر آن افتد. ردیف اشگو. (مؤلف). || و نیز لکهء زردی که در گچ دیوار افتد. فعل آن گوداب انداختن است. (یادداشت مؤلف).
(1) - ن ل: باشد ز راوق. (جهانگیری). و در این مثال تأمل است، چه معنی اول نیز راست می آید. (رشیدی).

گود احمد.

[گُو دِ اَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء باختر شهرستان رفسنجان واقع در 39000 گزی رفسنجان و 32000 گزی جنوب شوسهء رفسنجان به یزد. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گود احمر.

[گُو دِ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان پاریز بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 90000 گزی شمال سعیدآباد، سر راه فرعی رفسنجان به پاریز. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. پست و تلفن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گودار.

[گُ] (اِخ)(1) بنیامین(2) (1849 - 1895 م.). آهنگساز فرانسوی متولد در پاریس. وی سازندهء لاویواندیر(3) است.
(1) - Godard.
(2) - Benjamin.
(3) - La Vivandiere.

گودار.

(اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در یک هزارگزی باختر کوهدشت در کنار باختری اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 27 تن است. آب آن از رود گودارپهن تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوداژدر.

[گُو اَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودزرد بخش جانکی گرم سیر شهرستان اهواز که در 20 هزارگزی باختر باغ ملک و 4 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو باغ ملک به هفت گل واقع شده و سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گود اسپید.

[گُو دِ اِ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 6000 گزی خاور فهلیان و 9000 گزی راه فرعی هرایجان به اردکان. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 107 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و شغل اهالی زراعت و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گود افتادن.

[گَ / گُو اُ دَ] (مص مرکب) به گودی فرورفتن، چنانکه چشمان بیماری از لاغری و بیماری. به پستی و فروسوی گراییدن. رجوع به گود انداختن شود.

گودال.

[گَ / گُو] (اِ) زمین پست و مغاک و جای عمیق. (ناظم الاطباء). چاله. حفره. حفیره. کریشک. رجوع به گود شود.

گودال.

[گُو] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم واقع در 4000 گزی شمال راین و 2000 گزی باختر فرعی راین به نی بید. سکنهء آن 3 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودال بنه.

[گُو بُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرغک بخش راین شهرستان بم واقع در 70000 گزی جنوب خاوری راین کنار شوسهء جیرفت به بم. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گود انداختن.

[گَ / گُو اَ تَ] (مص مرکب) گود کردن، چنانکه بیماری چشم کسی را: این تب چندروزه چشمهای او را یک بند انگشت گود انداخته است. (مؤلف). رجوع به گود افتادن شود.

گودانه.

[گَ / گُو نَ / نِ] (اِ مرکب) گاودانه. حب البقر. سنگک. خلر. و رجوع به گاودانه شود.

گودانی.

[گَ / گُو] (اِ مرکب) گاودانی. جای نگه داشتن گاو. رجوع به گاودانی شود.

گوداوری.

[گُ وِ] (اِخ) گوداواری(1). یکی از رودخانه های مقدس هند که به خلیج بنگال میریزد و 1500 کیلومتر طول دارد.
(1) - Godaveri. Godavari.

گودبان.

(اِ) کوهان شتر. (غیاث) (آنندراج). ظاهراً تصحیف کوهان است.

گودبجک.

[بَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودخانهء بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 97000 گزی شمال میناب و 2000 گزی باختر راه مالرو گلاشکرد به میناب. کوهستانی و گرمسیر است و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعهء سنگ سفید جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گود برداشتن.

[گَ / گُو بَ تَ] (مص مرکب) گود کردن زمینی برای ساختن چیزی. خاک برداری کردن. رجوع به گود شود.

گودبن.

[گُو بُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهمئی گرم سیر بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان که در 12 هزارگزی شمال باختری لک لک مرکز دهستان و 45 هزارگزی خاور شوسهء جایزان به آغاجاری واقع شده و سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گودبیدو.

[گُو] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 40000 گزی شمال خوری زرند و 500 گزی باختر راه مالرو چترود به راور. سکنهء آن 4 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گودبیدوئیه.

[گَ ئیَ / ئیِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 35000 گزی شمال خاوری بافت و 1000 گزی شمال راه فرعی رابر به زنجان. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گود بیژن.

[گُو دِ ژَ] (اِخ) محلی در نزدیکی شهداد (کرمان). (از تاریخ کرمان چ باستانی پاریزی ص478).

گودپده.

[گُو پَ دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء شهرستان بم واقع در 25000 گزی جنوب باختری بم و 16000 گزی جنوب شوسهء بم به کرمان. سکنه آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گودچاه.

[گُو] (اِخ) دهی است از دهستان قصبهء بخش حومهء شهرستان سبزوار واقع در 25 هزارگزی باختر سبزوار و 3 هزارگزی شمال شوسهء جادهء عمومی سبزوار به شاهرود. جلگه و معتدل است. 96 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گودحسن.

[گُو حَ سَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قنقری پایین (سفلا) از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده که در 26000 گزی جنوب باختری سوریان و 10000 گزی شوسهء شیراز به اصفهان واقع شده است. سکنهء آن 28 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گوددرجنت.

[گودْ، دَ جَ نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 84 هزارگزی شمال کرمان، سر راه مالرو شهداد به راور. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودر.

[گَ / گُو دَ] (اِ) در پهلوی گوتر(1). مرکب از: گو (گاو) + تر، همریشهء ترانه و توله و روی هم به معنی بچه گاو است. (مجلهء دانشکدهء ادبیات سال3 شمارهء2 ص24). بچهء گاو را گویند که گوساله باشد. (برهان). بچهء گاو. (رشیدی). به معنی بچهء گاو است، چه گو مخفف گاو است و دره بچهء گاو که گوساله گویند، و جودر معرب گودر است. (آنندراج). گودره. جودر. کوذر. در عربی جَوْذَر. جُؤذُر. جوذُر. گوسالهء کوهی. (المنجد). رجوع به گودره شود. || بچهء گوزن را هم گفته اند که گاو کوهی است. (برهان). || پوست گوساله را هم میگویند. (برهان). || نام مرغی است از جنس مرغابی که گوشت آن به غایت بدبو میباشد. (برهان). و بعضی گفته اند مرغی است کوچک که در آب نشیند. (رشیدی). و رجوع به گودره شود. || نوعی از غلهء خودرو هم هست در میان زراعت گندم و جو که آن را جودر و جودره خوانند. (برهان).
(1) - gotar.

گودر.

[گَ دَ] (اِخ) نام پسر شاپور. (برهان) (رشیدی) (آنندراج). رجوع به گودرز شود.

گودر.

[گَ دَ] (اِخ) نام پهلوانی ایرانی. (برهان) (رشیدی) (آنندراج). رجوع به گودرز شود.

گودر.

[گُو دَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز که در 7 هزارگزی شمال دهدز، کنار راه مالرو لفنیان به گردبندان واقع شده است. کوهستانی و معتدل است. 105 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گودر.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم واقع در 24 هزارگزی شمال باختری راین و 27 هزارگزی باختر شوسهء بم به کرمان. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودرز.

[دَ] (اِ) مرغی است که بیشتر بر کنارهای آب نشیند. (برهان). مرغی باشد که بر آب بنشیند. (صحاح الفرس). || چیزی را نیز گویند که خرق و التیام نپذیرد، یعنی از هم جدا نشود و به هم نیاید، و این معنی در فلکیات جاری است، لاغیر. (برهان). ظاهراً از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گودرز.

[دَ] (اِخ)(1) نام دو پادشاه است(2) از ملوک اشکانی: اول نام پسر شاپور که ولیعهد پدر خویش بود و در زمان او معابد و مساجد بسیار خراب شد و ظلم و جور به غایت رسید و او پنجاه وهفت سال پادشاهی کرد و عیسی علیه السلام در زمان او به وجود آمد، و دوم پسر ایران شاه که بعد از پدر پادشاه شد و سی سال پادشاهی کرد. (برهان) (از جهانگیری). نام دو پادشاه است از اشکانیان، یکی گودرزبن بلاش، دیگر گودرزبن نرسی، و آنچه صاحب جهانگیری در این باب نوشته اشتباه است، آنکه مساجد و معابد و بیت المقدس را خراب کرده رهام پسر گودرز بوده. (انجمن آرا). پس از کشته شدن بَردان گودرز را به شاهی انتخاب کردند و او بر تخت نشست. گودرز میتوانست بی منازع سلطنت کند ولی از جهت خشونت و قساوتش مورد بغض و کینهء پارتیها گردید. در این حال جنگهایی شروع کرد که در آن بهره مند نبود و این معنی هم مردم را از او ناراضی داشت (تاسی توس، سالنامه ها، کتاب 11 بند 10)، در نتیجه، ناراضی ها در 49 م. سفرایی نزد کلودیوس قیصر روم فرستادند تا مهرداد پسر وُنُن و نوهء فرهاد چهارم را به ایران بیاورند. سفرا مأمور بودند بگویند که پارتیها از مفاد عهدی که بین پارت و روم بسته شده بی اطلاع نیستند و نمی خواهند آن عهد نقض شود، بر ضد خاندان اشکانی هم نیستند، فقط مایلند که به جای یک نفر اشکانی، اشکانی دیگر بنشیند، زیرا سلطنت گودرز برای نجبا و مردم پارت از جهت ظلم و تعدیات او قابل تحمل نیست. کلودیوس اجازه داد پارتیها مهرداد را به شاهی برگزینند، مهرداد به ایران روانه شد، در بین اربیل و بغداد لشکریان او با گودرز تلاقی کردند و سرانجام مهرداد اسیر شد و او را در زنجیر نزد گودرز آوردند. شاه با مهرداد ملایم تر از آنچه انتظار میرفت رفتار کرد و به جای آنکه او را بکشد او را خارجی و رومی خواند نه اشکانی و برای اینکه او هیچگاه نتواند بر تخت نشیند، امر کرد گوشهای او را بریدند، زیرا در ایران قدیم کسی که ناقص بود نمی توانست بر تخت نشیند. پس از این فتح طولی نکشید که گودرز درگذشت. تاسی توس گوید که از مرض فوت کرد (سالنامه ها، کتاب 12 بند 14)، ولی یوسف فلاویوس عقیده داشت که بر اثر توطئه ای به قتل رسید. (تاریخ یهود، کتاب 20 فصل 3 بند4). درباب این شاه باید گفت که او فتح خود را نسبت به مهرداد جاویدان کرده ولی نه مانند وُنن که به طرز رومی مدالهایی سکه زد بلکه مانند داریوش بزرگ با حجاریها و کتیبه ای در کوه بیستون. تفاوتی که دیده میشده در زبان کتیبه ای است که به جای پارسی قدیم یونانی است. سلطنت گودرز از 42 م. شروع شد ولی از جهت سختی و تعدی و قساوتش او را از سلطنت خلع کردند و در مدت چهار سال (از 42 تا 46 م.) سلطنت کرد. پس از آن از 46 م. باز گودرز به تخت نشست و در 51 م. درگذشت. (از ایران باستان پیرنیا ج3 صص2418 - 2423). در سلسلهء اشکانی جز این گودرز، گودرز دیگری سراغ نداریم. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
دگر بود گودرز از اشکانیان
چو بیژن که بود از نژاد کیان.فردوسی.
(1) - معرب این اسم جوذرز است. بحتری در مدح ابوالفضل یعقوب بن ابی یعقوب اسحاق نوبختی گوید:
تُمضی صریمته و توقد رایه
عزمات جوذرزٍ و سورة بیب. ایضاً:
یفضی الی بیب بن جوذرز الذی
شهر الشجاعة بعد فرط خمول.
(از خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال صص6-7).
(2) - علت اینکه مؤلف برهان گفته نام دو پادشاه است از ملوک اشکانی، قول مورخان اسلامی است که در فهرست اسامی پادشاهان اشکانی به غلط نام دو گودرز را ذکر کرده اند. برای اطلاع از نوشته های آنان به ایران باستان ج3 ص2536 به بعد رجوع شود.

گودرز.

[دَ] (اِخ) نام دو پهلوان دیگر است از ایران: یکی پسر قارن بن کاوهء آهنگر که حکومت صفاهان کرد و دیگری پسر کشواد که پدر گیو باشد. (برهان). و نیز نام دو پهلون بوده از ایران، یکی نام پسر قارن بن کاوهء آهنگر که حکومت اسپاهان داشت، دویم پسر کشواد که پدر گیو است. (فرهنگ جهانگیری، نسخهء خطی کتابخانهء لغت نامه). و نام دو تن از پهلوانان ایران که نوشته نیز خطاست، گودرزبن کشوادبن قارن بن کاوه پدر گیو سپهسالار ایران بود و پسران بسیار داشته، حالات او در تواریخ خاصه شاهنامه مسطور و منظوم است. فردوسی در مدح و صفت گودرز گفته:
خجسته سپهدار بسیارهوش
همش رای و دانش همش جنگ و جوش
خداوند کوپال و تیغ بنفش
فرازندهء کاویانی درفش.(از انجمن آرا).
بنابه روایت فردوسی در عهد کیان پس از خاندان سام نیرم خاندان گودرز کشوادگان اهمیت بسیار دارد.
مؤسس این خاندان پهلوانی «کشواد زرین کلاه» از پهلوانان عهد فریدون بود و پسر او گودرز پهلوان بزرگ و مدبر عهد کاوس و کیخسرو است که هفتادوهشت پسر و نبیره داشت و عَلَم کاویان در دست خاندان او بود. پهلوان ترین افراد خاندان او گیو که پس از رستم هماورد نداشت. «بانوگشسپ سوار» دختر رستم را به زنی گرفت و از او بیژن پدید آمده بود... گودرز و گیو و بیژن از پادشاهان و بزرگان اشکانی بوده اند که به تدریج در روایات ملی ایران راه یافته و در شمار پهلوانان درآمده اند. نام گودرز و پسرش گیو بر گوترزس(1) و پدرش گئو(2) (در مآخذ رومی) که هر دو از اشکانیانند قابل تطبیق است... اما گودرز گیو که مورخان رومی او را «گوترزس گئوپوتروس»(3)نامیده اند یکی از رجال بزرگ و نام آور عهد اشکانی معاصر آرتابانس (اردوان) سوم هژدهمین پادشاه اشکانی پسر ارد دوم و از بزرگترین طرفداران و متنفذین عهد اوست که بر ناحیهء هیرکانیا (گرگان) دست داشت و در تمام مدت حیات اردوان سوم از او اطاعت میکرد. چنانکه از سکه های گوترزس (گودرز) برمی آید این پادشاه خود را شاهنشاه آریانا و قهرمان اردوان معرفی میکرد و همین لقب خود معرف درجهء شجاعت گودرز و اهمیت او در پادشاهی اردوان سوم است... چنانکه گفته ام گودرز اشکانی و خاندان او در روایات ملی ما نفوذ بسیار یافته اند و اثر تمام اعمال و روابط ایشان با امرای دیگر اشکانی مانند واردانس و ولگش اول در شاهنامهء استاد طوس به نحو عجبیی آشکار است.
داستان این خاندان ظاهراً در شمال ایران خاصه هیرکانیا شهرت بسیار داشت و مدتها پیش از عهد فردوسی در داستانهای ملی ما راه جست. این داستانها کاملاً صورت پهلوانی داشت و به نوعی بود که کاملاً در روایات حماسی میتوانست راه جوید و شخص گودرز نیز بر اثر شجاعت و جنگاوری خود لیاقت راه جستن بدین روایات حماسی را داشت، چه این مرد به نابروایت تاسیتوس پادشاهی شجاع بود. تاسیتوس شرحی درباب حملهء شجاعانهء گودرز به آل قارن ذکر کرده است. گودرز به جنگاوری خود مباهات میکرد، چنانکه در سکه هایی که از او مانده نه تنها خود را شاه شاهان آریان نامیده بلکه به عنوان قهرمان خاندان آرتابان (اردوان) نیز یاد کرده است. گودرز یکی از پادشاهان معدود اشکانی است که برای اثبات وفاداری او به آیین ملی اسناد تاریخی در دست است. تاسیتوس گفته است که گودرز در پرستش هرکولس مبالغه میکرد و یقیناً مراد از این هرکولس ورثرغنه(4) فرشتهء اوستایی است که نویسندهء رومی بنابر عادت نویسندگان رومی و یونانی نام او را با رب النوع معادل وی در اساطیر مذهبی خویش تطبیق کرده است. گویا یکی از جهات نفوذ گودرز و خاندان او در روایات ملی و کتب مذهبی عهد ساسانی همین امر باشد زیرا در این صورت موبدان و روحانیون زرتشتی حرمت و اهمیت بسیاری برای او قائل بودند. هر دو اشارت تاسیتوس که فوقاً نقل شده دلیل بر پهلوانی و دلاوری گودرز و به همین دلیل است که گودرز در عین پیری از پهلوانان بزرگ در شاهنامه شمرده شده و فرزندان او نیز همه صاحب سجایای پهلوانان و جنگجویان بزرگ هستند. حدیث جنگهای تاریخی گودرز و خاندان او نیز به صورتهای نوی در شاهنامه دیده میشود. بنابر آنچه در تاریخ گودرز و خاندان او دیده ایم برای این خاندان دو دوره وجود دارد، یکی دورهء ترقی و پیشرفت و دیگر دورهء انحطاط و زوال. در دورهء اول گودرز و گودرزیان به پیشرفتهایی نایل آمده آل قارن را شکست دادند و واردانس را از میان بردند (اما نه مستقیماً) و تخاریان را به جای خود نشاندند و در زدوخورد با ولگش اول نیز تا درجه ای پیروز شدند و او را به صلح با خود راضی کردند اما در دورهء دوم بر اثر مهاجرت طوایف کوشان و زدوخورد با طوایف شمال و شمال شرق قدرت خاندان گودرز رو به زوال نهاد و آخر کار از میان رفت. این هر دو دوره و جنگها و اعمال گودرزیان به درستی در شاهنامه دیده میشود منتهی تا درجه ای با داستان طوس آمیخته است.
در نخستین جنگی که ایرانیان به سرداری طوس با تورانیان کرده اند، هنگام عبور سپاه ایران از کلات، فرود برادر کیخسرو به تفصیلی که خواهیم دید کشته شد. این شاهزادهء جوان و دلیر علی التحقیق همان واردانس (تلفظ رومی) اشکانی است که ناگهان به قتل رسید، در شاهنامه مسبب واقعی قتل این شاهزاده طوس دانسته شد ولی قتل فرود مستقیماً به دست بیژن و رهام دو تن از افراد آل گودرز صورت گرفته است. بنابر روایات تاریخی واردانس را ناگهان به قتل آورده اند و گودرز به ظاهر در این کار دخالتی نداشت و تنها گناه وی این بود که از منسوبان خویش در مخالفت با واردانس ممانعتی ننمود. در شاهنامه نیز گودرز مستقیماً در جنگ با فرود دخالتی نکرده است و دو تن از خاندان او بی اطلاع وی مرتکب این قتل شده اند... تا اینجا درباب پیروزیهای خاندان گودرز سخن گفته ام اما چنانکه میدانیم در شاهنامه (داستان فرود) پس از کشتن پلاشان و رویاروی شدن سپاه ایران و توران به خاندان گودرز لطمه و آسیب بزرگی رسید و بیست وپنج کس از ایشان از میان رفتند و از آن جمله است بهرام پسر گودرز که داستان او در شاهنامه از قطعات بسیار زیبا و دل انگیز است. در جنگهای دیگر یعنی جنگ هماون و داستان جنگ گودرز با پیران نیز بسیاری از فرزندان گودرز از میان رفتند و گودرز به کین هفتاد پسر پیران را کشت. در جنگهای اخیر گاه آثار ضعف و انحطاط گودرز به صورت گریختن گودرز با ایرانیان و پناه بردن به کوهها آشکار میشود و آخر کار بزرگترین مرد خاندان گودرز در شاهنامه یعنی گیو همراه کیخسرو ناپدید شد و بدین طریق با پایان یافتن داستان کیخسرو داستان خاندان گودرز نیز پایان می یابد. در شاهنامه یک دسته از دشمنان ایران و از یاران و معاضدان تورانیان کشانیانند که کاموس و اشکبوس کشانی میان آنان از همه معروف ترند و چنانکه میدانیم در جنگ کاموس گیو و در جنگ با اشکبوس رهام که هر دو پسر گودرز بودند از کشانیان ستوه شدند و تنها با دخالت رستم غائله از میان رفت. این کشانیان که خاندان گودرز از عهدهء ایشان برنیامدند همان قوم کوشانند که بنابر روایات تاریخی با حملات خود مایهء ضعف خاندان گودرز شده اند.
در اوستا بزرگترین کار طوس از میان بردن خاندان واسک(5) (ویسه) است اما این افتخار در شاهنامه نصیب گودرز و پسرش گیو شده است. این انتقال که مخالف نص صریح اوستا است نشان میدهد که قوم پارت و اهالی مشرق ایران به گودرزیان علاقهء بسیار داشتند و ازاین روی یکی از اعمال بزرگ پهلوانی را بدانان نسبت دادند. علاوه بر این تصور میرود که یکی از علل انتساب کار بزرگ طوس به گودرز خلطی است که میان اسم اوستایی واسک و نام پارتی وسه سس(6) (تلفظ رومی) شده است. وسه سس که نام او قابل اشتباه با نام ویسه است از سرداران ولگش اول بود و علی الظاهر میان او و گودرز خلافی وجود داشته است. چنانکه از مآخذ تاریخی برمی آید گودرز پسر گیو است اما در شاهنامه گیو پهلوان پسر گودرز دانسته شده و عین این حالت در متون پهلوی نیز وجود دارد و معلوم نیست معکوس کردن قضیه از کجا نشأت کرده است. (از حماسه سرایی در ایران تألیف صفا چ2 صص 575 - 581). رجوع به مدخل قبل شود :
چو گودرز و چون طوس و گیو دلیر
چو گستهم و شیدوش و بهرام شیر.
فردوسی.
چو گودرز و کشواد بر میسره
شده کوه آهن همه یکسره.فردوسی.
(1) - Gotarzes.
(2) - Geo.
(3) - Gotarzes Geo Pothros.
(4) - Verethraghna.
(5) - Vaesaka.
(6) - Vasaces.

گودرز.

[گُو دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کل تپهء فیض اللهبگی بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 30000 گزی شمال خاوری سقز و کنار رودخانهء جغتو. کوهستانی و سردسیر و دارای 80 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گودرزان.

[دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 117 هزارگزی جنوب ساردوئیه و 3 هزارگزی جنوب راه فرعی بافت به جیرفت. سکنهء آن 6 تن است که از طایفهء لری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گودرزی.

[دَ] (ص نسبی) منسوب به گودرز. از نژاد گودرز. گودرزنژاد.

گودرزی.

[دَ] (اِخ) هشت فرسخ میانهء جنوب و مشرق گله دار است. (فارسنامهء ناصری).

گودرزی.

[دَ] (اِخ) (چال...) نام منطقه ای است در جنوب غربی بروجرد مشتمل بر چند دهکده.

گودرزی.

[گُو رَ] (اِخ) دهی است از دهستان وراوی بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 108000 گزی جنوب خاوری کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار واقع شده است. جلگه و گرمسیر مالاریایی است و سکنهء آن 92 تن است. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گودرزیان.

[دَ] (اِخ) خانوادهء گودرز :
ز گودرزیان مهتر و بهتر است
به ایران سپه بر دو بهره سر است.
(شاهنامه چ بروخیم ج2 ص481).

گودرودخانه.

[گُو نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان که در 8 هزارگزی جنوب خاور سده و 1هزارگزی شوسهء سده واقع شده است. جلگه و معتدل است و 108 تن سکنه دارد. آب آن از زاینده رود تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و پنبه و تنباکو و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گودرویل.

[گُ دِرْ] (اِخ)(1) مرکز بخش سِن ماریتیم(2) از ناحیهء لوهاور (در فرانسه) که 1630 تن جمعیت دارد.
(1) - Goderville.
(2) - Seine-Maritime.

گودره.

[گَ / گُو دَ رَ / رِ] (اِ) به معنی کودر است که غله خودرو باشد. (برهان) (رشیدی). || بچهء گاو. (برهان) (رشیدی) (آنندراج) :
به کشتن نیارد کسی گودره
وز آن گوسفندی که باشد بره.
زراتشت بهرام (از رشیدی و آنندراج).
|| بچهء گوزن. || نوعی از مرغابی. (برهان) :
پیل از تو چنان ترسد چون گودره از باز
شیر از تو چنان ترسد چون کبک ز شاهین.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص297).
کف یوز، پر مغز آهوبره
همه چنگ شاهین، دل گودره.
عنصری (از لغت فرس ص459).
رمان یوز، یازان بر آهوبره
نگون ساخته چرخ بر گودره.اسدی.
تا باز بازِ جود تو پرواز درگرفت
زفتی به غوطه رفت به کردار گودره.
سوزنی.

گودره.

[گَ دَ رَ] (اِخ) نام پسر شاپور. (برهان) (رشیدی) (آنندراج). رجوع به گودرز شود.

گودره.

[گَ دَ رَ] (اِخ) نام پهلوانی باشد از ایران. (برهان). رجوع به گودرز شود.

گودره.

[گَ / گُو دَ رَ / رِ] (اِ) پوست گوساله. (برهان).

گودری.

[دَ] (اِخ) تیره ای از ایل بلوچ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص93). از ایلات کرمان و بلوچستان و مرکب از 80 خانوار است که در سردسیر الاله زار، بردسیر و کنگار و گرمسیر و جیرفت و رودبار مسکن دارند و زبانشان بلوچی و فارسی است. (مؤلف).

گودریان.

[دِ] (اِخ)(1) هاینتس (1888 - 1945 م.). ژنرال آلمانی که در کولم(2) متولد شد. وی مؤسس ارتش زره پوش آلمانی است و در سال های 1944- 1945 رئیس ستاد این ارتش بوده است.
(1) - Heinz Guderian.
(2) - Kulm.

گودری اودوم تپه.

[تَپْ پَ پِ] (اِخ)خرابه ای بر ساحل چپ اترک. (از جغرافیای شمال ایران تألیف دمرگان ترجمهء کاظم ودیعی ص452).

گودزاغ.

[گُو] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش سیمکان شهرستان جهرم واقع در 7000 گزی شمال باختر کلاکی کنار راه مالرو سیمکان به میمند. دامنه و گرمسیر مالاریایی است و سکنهء آن 216 تن است. آب آن از رودخانهء سیمکان تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و خرما و لیمو و شغل اهالی زراعت و باغداری و صنعت دستی زنان گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گودزرشک.

[گُو زِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان رامجرد بخش اردکان شهرستان شیراز واقع در 74000 گزی جنوب خاور اردکان و 4000 گزی راه فرعی پل خان به کامفیروز. جلگه و معتدل مالاریایی است و سکنهء آن 47 تن است. آب آن از رود کر تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گودزره.

[؟ زَرْ رَ] (اِخ) دریاچه ای است در جنوب دریاچهء هامون که در سالهایی که بارندگی زیاد است فاضلاب دریاچهء هامون به آن میریزد. (ایران باستان ج1 ص148). گودزره از خاور به باختر صد میل و عرضش سی میل است. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص362). رجوع به گودی زره شود.

گود زنبورک خانه.

[گُو دِ زَمْ رَ نِ] (اِخ)نام محل گودافتاده ای در جنوب تهران. (یادداشت مؤلف). شاه طهماسب صفوی دستور داد تا گرد تهران خندقی حفر کنند، و از خاک آن دور شهر بارویی بنا کنند چون در موقع کار خاک کم آمد مجبور شدند از چند محل در جنوب شهر خاک بردارند، این محلها اکنون به نام گود زنبورکخانه و گود دروازهء محمدیه و گود فیلخانه و چاله حصار و چاله میدان شهرت دارد.

گودسرخ.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 9 هزارگزی جنوب مسکون، سر راه شوسهء بم به سبزواران. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 50 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن مالرو است. مزارع گرمریدان و اشنوئیه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودسلوک.

[گُو سُ] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومه و ارداک شهرستان مشهد که در یکهزارگزی خاور مشهد واقع شده است. جلگه و معتدل است و سکنهء آن 140 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گود شدن.

[گَ / گُو شُ دَ] (مص مرکب)ژرف شدن. چال شدن.

گود عربها.

[گُو دِ عَ رَ] (اِخ) نام محلی در جنوب تهران. رجوع به گود زنبورکخانه شود.

گود فیلخانه.

[گُو دِ نِ] (اِخ) نام محل گودافتاده ای در جنوب تهران. رجوع به گود زنبورکخانه شود.

گود قلات.

[] (اِخ) (کوه...) کوه بزرگی است به مسافت کمی جنوبی قصبهء اصطهبانات و شمالی قریهء ششده بلوک فسا. برفش از سال به سالی بماند و در جانب جنوبی و شمالی این کوه بساتین انگور و انجیر دیمی فراوان است. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص338).

گود کرت.

[گُو کَ] (اِخ) نام محلی بوده است در اصفهان. (از ترجمهء محاسن اصفهان آوی ص25).

گود کردن.

[کَ / گُو کَ دَ] (مص مرکب)کندن. چال کردن.

گودکیمه.

[مِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سربنان بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری زرند و 10 هزارگزی خاور فرعی زرند به راور. سکنهء آن 4 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودگاذر.

[ذِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 85 هزارگزی شمال کرمان، سر راه مالرو شهداد به راور. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودگاه.

[گُو] (اِخ) دهی است از دهستان جره از بخش مرکزی شهرستان کازرون واقع در 67000 گزی جنوب خاوری کازرون در خاور تنگ شیب. دامنه و گرمسیر مالاریایی است و سکنهء آن 53 تن است. آب آن از رودخانهء جره تأمین میشود. محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گودگرودئیه.

[گُو گِ یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 25 هزارگزی جنوب ساردوئیه و 15 هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. سکنه آن 20 تن است که از طایفهء ممسنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودگز.

[گُو گِ] (اِخ) دهی است از دهستان گوده از بخش بستک شهرستان لار که در 20000 گزی شمال خاوری بستک در دامنهء جنوبی کوه بناب واقع شده. گرمسیر مالاریایی است و سکنهء آن 268 تن است. آب آن از قنات و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و صیفی جات و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گودگز.

[گُو گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دشت خاک بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 37 هزارگزی شمال خاوری زرند و 13 هزارگزی خاور فرعی زرند به راور. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودگز.

[گُو گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد که در 2 هزارگزی خاور شهربابک، کنار راه شهربابک به یزد واقع شده است. جلگه و معتدل مالاریایی است و 171 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گودگلوئیه.

[گو گِ ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری بافت، سر راه مالرو لاله زار به رابر. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودلاور.

[گُو لا وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ثلاث بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 60000 گزی جنوب خاوری کنگان، کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه. جلگه و گرمسیر مرطوب و مالاریایی است و سکنهء آن 55 تن است. آب آن از چاه تأمین می شود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گودم.

[گَ / گُو دُ] (اِ مرکب) گاودم. جاودم. رجوع به گاودم شود.

گودمحله.

[گُو مَ حَلْ لِ] (اِخ) محلی در مشرق بندرگز که چاه های نفت در آن وجود دارد. (از جغرافی تاریخی غرب ایران تألیف بهمن کریمی ص94).

گودمحمود.

[گُو مَ مو] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند واقع در 12 هزارگزی جنوب بیرجند. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 6 تن است. آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آن غلات و باغات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعهء دهن گازه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گودمنصور.

[گُو مَ] (اِخ) یا تل منصور. محلی در شمال شرقی شیراز. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص432).

گودن.

[گُ دَ] (اِخ)(1) مارتن شارل (1756 - 1841 م.). متخصص امور مالی فرانسوی که در سن دنی(2) متولد شد. وی از سال 1779 تا سال 1814 وزیر دارایی بود. گودن در این مدت در مالیات ها تجدیدنظر کرد و دفتر ثبت ممیزی اراضی را به وجود آورد. وی در سال 1809 به اخذ لقب دوک دُ گائت(3) موفق شد.
(1) - Martin Charles Gaudin.
(2) - Saint-Denis.
(3) - Duc de Gaete.

گودن.

[دِ] (اِخ) جان(1) (1605 - 1672 م.). اسقف معروف رسمی انگلیس که از زمان الیزابت اول پذیرفته شد. وی در می لند(2) متولد شد. گودن هواخواه مجلس و سپس شارل اول و اسقف اکستر(3) و ورسستر(4) بوده است.
(1) - John.
(2) - Mayland.
(3) - Exeter.
(4) - Worcester.

گودنرگسی.

[گُو نَ گِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودزرد بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز که در 40 هزارگزی شمال باختری ملک و 20 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو باغ ملک به هفت گل واقع شده و سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گودو.

[گُ دُ] (اِخ)(1) آنتوان (1605 - 1672 م.). اسقف گراس(2) و سپس اسقف وانس(3) و شاعر فرانسوی که در درو(4) متولد شد.
(1) - Antoine Godeau.
(2) - Grasse.
(3) - Vence.
(4) - Dreux.

گودوش.

[گَ / گُو] (اِ مرکب) تغاری بزرگ و سفالین با دیواره ای بلند برای دوشیدن شیر گاو و گوسفند. گاودوش. شیردوش. رجوع به گاودوش شود.

گودول.

(اِخ)(1) (سنت...) (650 - 712 م.). سرپرست و حامی بروکسل که در نزدیکی آلوست(2) متولد شد.
(1) - Sainte-Gudule.
(2) - Alost.

گودون.

[گُدْ وَ] (اِخ)(1) (گادوین) ویلیام (1756 - 1836 م.). نویسندهء انگلیسی که در ویسبیچ(2) متولد شد. وی مؤلف یک رمان اجتماعی به نام «وقایع کالب ویلیام»(3) است.
(1) - William Godwin.
(2) - Wisbeach.
(3) - Les Aventures de Caleb Williams.

گودونف.

[گُ نُ] (اِخ) بوریس(1) (1551 - 1605 م.). تزار ایالت مسکوی(2) (مسکو حالیه). وی نخست وزیر تزار فدور(3) اول بوده است.
(1) - Boris Godounov.
(2) - Moscovie.
(3) - Fedor.

گودوی.

[گُ دُیْ] (اِخ)(1) مانوئل دُ...) شاهزادهء صلح. در کاستوئرا(2) متولد شد. وی وزیر یکی از مقربین شارل چهارم اسپانیا و ملکه ماری لوئیز(3) بود و در زمان انقلاب و در دورهء سلطنت اول در امور اسپانیا نقش بزرگی به عهده داشت.
(1) - Manuel de Godoy.
(2) - Castuera.
(3) - Marie Louise.

گوده.

[دَ / دِ] (اِ) در فرهنگ ترکی به معنی تن. (آنندراج). || میان و کمر. گرده. || مغز و هسته. (ناظم الاطباء).
- گوده به حرام (گوده حرام)؛ تنبل و کاهل و هیچکاره. (ناظم الاطباء). یعنی از حرام تن و توش به هم آورده. (آنندراج) :
حیف است که از دختر رز جویی کام
کاین فاحشه باشد از ذوات اعلام
تا کی سر خود به پای خم خواهی سود
تا چند کشی منت این گوده حرام؟
داراب بیک جویا (از آنندراج).

گوده.

[گُو دِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش بستک شهرستان لار است. حدود و مشخصات آن به این قرار میباشد: از شمال به دهستانهای صحرای باغ و حومهء لار، از جنوب به دهستانهای دژگان و لهزان و حومه و بستک، از خاور به دهستان رویدر و شهرستان بندرعباس و از باختر به دهستان صحرای باغ و قسمتی از دهستان بیرم محدود است. موقع آن جلگه ای میباشد. این دهستان در شمال بخش واقع شده و هوای آن گرم خشک است. آب مشروب آن از آب باران و چاه تأمین میشود. قسمتی از زراعت به وسیلهء قنات آبیاری می شود و بقیه دیمی است. محصولات آن عبارتند از: خرما، تنباکو و جزئی صیفی جات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان عبابافی و چادربافی است. دهستان از 14 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. جمعیت آن در حدود 7500 نفر است و قراء مهم آن عبارتند از: انوه، فتویه، ده هنگ، تدرویه و ده تل. شوسهء لار به لنگر از قسمت باختری دهستان کشیده شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گوده آ.

[دِ] (اِخ)(1) شاهزاده سومری لاگاش(2) در قرن سوم ق . م. که مجسمه های متعددی از او در لوور است. رجوع به گودآ شود.
(1) - Goudea.
(2) - Lagash.

گوده بنک.

[گُو دِ بَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان ثلاث بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 6500 گزی شمال باختری کنگان و 1000 گزی شوسهء سابق بوشهر به لنگه. جلگه و گرمسیر مرطوب و مالاریایی است و سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گوده کهریز.

[گُ دَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 10 هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل واقع است. کوهستانی و گرمسیر است و سکنهء آن 265 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گوده کهریز.

[گُ دَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان خیاو که در 32 هزارگزی شمال خیاو و 15 هزارگزی شوسهء اردبیل واقع است. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و برنج و پنبه و تنباکو. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوده هو.

[گُ دِ هُ] (اِخ)(1) اداره کنندهء فرانسوی نژاد هندوستان که در انگلستان متولد شد. وی در سال 1754 م. حاکم هندوستان بود و با انگلستان معاهدهء شومی بست.
(1) - Godeheu.

گودی.

[گَ / گُو] (حامص) عمق. قعر. پستی. غور. فرود. دورتکی. ژرفا. ته. تک. || (اِ) گودال و جای عمیق و زمین پست و مغاک. (ناظم الاطباء). حفره. و رجوع به گود شود.

گودیز.

(اِخ) دهی است از دهستان اندوهجرد بخش شهداد شهرستان کرمان واقع در 18 هزارگزی جنوب شهداد، سر راه فرعی گوک به شهداد. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 360 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودیز بالا.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان واقع در 15 هزارگزی خاور سعیدآباد و 2 هزارگزی جنوب راه مالرو حاجی کاکا به تنگو. سکنهء آن 33 تن است. مزرعهء گود پائین جزء این ده است. ساکنان از طایفهء قرانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گودی زره.

[گُو زِ رِهْ] (اِخ) همان گودزره است که دریاچه ای است در جنوب دریاچهء هامون و جنوب غربی افغانستان. وقتی که برفهای سرچشمهء هلمند آب میشود آب دریاچهء هامون زیاد می شود و به واسطهء جویی موسوم به شله یا شلاق به گودی زره می پیوندد. مساحت گودرزه از خاور به باختر صد میل و عرضش سی میل است. این دریاچه شلاق هامون هم نام دارد. رجوع به یشتها ج2 ص299، 296، 293، 290 و جغرافیای طبیعی کیهان صص94-95 و سرزمین های خلافت شرقی، و گودزره در همین لغت نامه شود.

گودیسار.

[گُ] (اِخ)(1) قهرمان گزافه گو و بی تعمق داستان «گودیسار مشهور»(2) از بالزاک که سمت منشی گری دارد و مسافر است.
(1) - Gaudissart.
(2) - L´Illustre Gaudissart.

گودیمل.

[مِ] (اِخ)(1) کلود (1505 - 1572 م.). موسیقیدان فرانسوی که در بزانسون(2) متولد شد و در عهد سن بارتلمی(3) در لیون کشته شد. وی مؤلف «پسوم(4)» است که در آن از تحویل پولی فونی(5) قرن شانزدهم و سبک موسیقی آغاز قرن هفدهم بحث میکند.
(1) - Claude Goudimel.
(2) - Besancon.
(3) - Saint-Barthelemy.
(4) - Psaumes.
(5) - Polyphonie.

گودین.

[گُو] (اِخ) دهی است از دهستان کنگاور بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان واقع در 10000 گزی خاور کنگاور و 1500 گزی جنوب شوسهء تویسرکان. دامنه و سردسیر معتدل است و 935 تن سکنه دارد. آب آن از دو رشته قنات و رودخانهء خرم رود تأمین میشود. محصول آن غلات و دیمی و حبوب و چغندرقند و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. از شوسه اتومبیل میتوان برد. بنای امامزاده باقر آن قدیمی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گودین.

(اِخ) دهی است از دهستان مرغا از بخش ایذهء شهرستان اهواز که در 36 هزارگزی شمال خاوری ایذه واقع شده است. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 218 تن است آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گودی ناظر.

[گُو ظِ] (اِخ) جلگه ای در یک فرسخی شمال غربی رودبار، سر راه فیروزکوه به فولادمحله (مازندران). (از ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص173).

گوذاب.

[گَ / گُو] (اِ مرکب) گوداب. (ناظم الاطباء).

گوذاب.

(اِ مرکب) گوذاب بط و مرغ آبی و پیه و جگر او به از گوشت او باشد و پیه او سخت لطیف باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به گوداب شود.

گوذر.

[گَ / گُو ذَ] (اِ) گودر. جوذر. رجوع به گودر شود.

گور.

(اِ) به معنی قبر باشد، و آن جایی است که مردهء آدمی را در آن بگذارند. (برهان). قبر معرب گور است. (آنندراج). تربت. خاک. نهفت. ستودان. ادم. ثُکنة. (منتهی الارب). جَدَت. (دهار). جَدَف: حَفیر؛ گور کنده. رَجَم. رَجمة. رُجمة. راموس. رَمس. ضَریح. رَیْم. طَفد. کَفر. مَرقَد. مَرمَس. مَضجَع. مَنهَل. وَتیرة. (منتهی الارب). روضه. مدفن :
ای چون مغ سه روزه به گور اندر
کی بینمت اسیر به غور اندر؟
منجیک (از لغت فرس چ اقبال ص235).
هر که را بخت یارمند بود
گو بشو مرده را ز گور انگیز.خسروی.
گور یعقوب لیث آنجا [ وندوشاور ] است. (حدود العالم). و هم آنجا [ به نوقان، شهری از طوس ] گور هارون الرشید است. (حدود العالم).
خواجه ابوالقاسم از ننگ تو
برنکند سر به قیامت ز گور.رودکی.
با کسان بودنت چه سود کند
که به گور اندرون شدن تنهاست.رودکی.
به گور تنگ سپارد تو را دهان فراخ
اگرْت مملکت از حد روم تا حد زاست.(1)
کسایی (از لغت فرس ص51).
ستودان نیابیم یکسر نه گور
بکوبند سَرْمان به نعل ستور.فردوسی.
هر آنکس که پیش من آید به جنگ
نبیند به جز دوزخ و گور تنگ.فردوسی.
صعب چون بیم و تلخ چون غم جفت
تار چون گور و تنگ چون دل زفت.
عنصری.
در سایهء رز اندر گوری بکنیدم
تا نیکترین جایی باشد وطن من.منوچهری.
تن من گر بدین حسرت بمیرد
به گیتی هیچ گورش نه پذیرد.
(ویس و رامین ص347).
هر کس... آخر به مرگ ناچیز شود، و باز به قدرت آفریدگار... از گور برخیزد. (تاریخ بیهقی). فرمود تا وی را در خانه ای کردند سخت تاریک چون گوری. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص340). آن را که به گور خفت به خانه نتواند خفت. (قابوسنامه از سبک شناسی ج2 ص 120).
تن گور توست خشم مگیر از حدیث من
زیرا که خشمگیر نباشد سخن پذیر.
ناصرخسرو.
و در آن که گوری هست که ترسایان آن را قبرالمسیح خوانند، گور آن مرد است که صورت مسیح بر او پیدا آمد و بیاویختندش. (مجمل التواریخ).
می نبینی آن سفیهانی که ترکی کرده اند
همچو چشم تنگ ترکان گور ایشان تنگ و تار.
سنایی.
از حقیقت به دست کوری چند
مصحفی ماند و کهنه گوری چند.سنایی.
گور با کس سخن نمیگوید
کور سرّ قران نمی جوید.سنایی.
و اگر در عاقبت کارها و هجرت سوی گور فکرتی شافی واجب داری... (کلیله چ مینوی ص45).
عالم همه [ چو ] خوازه ز شادی و خرمی
من مانده همچو مردهء تنها به گور تنگ.
عمعق.
دل به خدمت ساده چون گور غریبان برده ام
همچو موسی زنده در تابوت از آن آورده ام.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی 261).
اگرچه هست بدینسان خداش مرگ دهاد
که گور بهتر داماد و دفن اولیتر.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص636).
گر به فلک برشود از زرّ و زور
گور بود بهرهء بهرام گور.نظامی.
مشتری وار بر سپهر بلند
گور کیوان کند به سُمّ سمند.
نظامی (هفت پیکر ص 24).
مردهء گور بود در نخجیر
مرده را کی بود ز گور گزیر؟
نظامی (هفت پیکر ص 68).
غم گور از نشاط گورش برد
دست بر ران نهاد و پای فشرد.
نظامی (هفت پیکر ص74).
ظاهرش چون گور کافر پرحلل
وَاندرون قهر خدا عزوجل.مولوی.
گرم دارانت تو را گوری کنند
کش کشانت در تک گور افکنند.مولوی.
چنان زی که ذکرت به تحسین کنند
چو مردی نه بر گور نفرین کنند.سعدی.
اگر بر سر آید خداوند زور
نه زیرش کند عاقبت خاک گور؟
سعدی (بوستان).
نوشته ست بر گور بهرام گور
که دست کرم به ز بازوی زور.
سعدی (گلستان).
-آرزو به گور بردن؛ به آرزوی خود نرسیدن و مردن.
-از گاهواره (گهواره) تا گور؛ از آغاز تولد تا مرگ :
پنجاه سال رفتی از گاهواره تا گور
بر ناخوشی بریدی راهی بدین شبستی.
ناصرخسرو (دیوان 471).
ز گهواره تا گور دانش بجوی.سعدی.
- از نقش گور خار رستن؛ کنایه از خواری و بی اعتباری باشد. (برهان).
- به پای خود به گور آمدن؛ باعث تباهی خود شدن. (فرهنگ نظام) :
تبه کردی از خیرگی رای خویش
به گور آمدستی به دو پای خویش.اسدی.
بیار آنچه داری ز مردی و زور
که دشمن به پای خود آمد به گور.سعدی.
- به گورِ: بگور سیاه؛ به جهنم. به درک.
- به گور کردن؛ دفن. به گور نهادن : به گورستان با خلقی... و عثمان بن عفان دختر پیغامبر را به گور همی کرد. (ترجمهء طبری بلعمی).
- به گورکرده؛ دفین. مدفون.
- به گور نهادن؛ دفن. به گور کردن.
- پای کسی لب گور بودن؛ کنایه از بسیار مسن بودن و نزدیک مردن بودن.
- در گور کردن؛ دفن کردن.
- || کنایه از کشتن :
هرکه جبر آورد خود رنجور کرد
تا همان رنجوریش در گور کرد.مولوی.
- زنده به گور کردن؛ به سخت ترین وضعی کسی را کشتن :
مر مهترانشان را زنده کنی به گور
مر کهترانشان را مرده کشی به دار.
منوچهری.
- || به مجاز، رنج و آزار فراوان دادن. کسی را دربه در کردن. بدبخت کردن.
- زنده به گور شدن؛ به مجاز، رنج و عذاب بسیار دیدن.
- گور با مدفون؛ کنایه از آن ماهیی باشد که یونس علیه السلام را فروبرده بود، و به این معنی به جای بای ابجد نون هم به نظر آمده است. (برهان).
- گور به گور افتادن؛ مردن (نفرینی است مرده را). رجوع به «گور به گور شدن» شود.
- گوربه گورافتاده؛ دشنامی است مرده را. رجوع به «گور به گور شدن» شود.
- گور به گور انداختن؛ دشنامی است مرده را. رجوع به «گور به گور شدن» شود.
- گور به گور شدن؛ دشنامی است، معنیش آنکه مرده را از گورش بیرون آورده به جای دیگر دفن کنند. (فرهنگ نظام).
- گوربه گوری؛ گوربه گورافتاده (دشنامی است مرده را). رجوع به «گور به گور شدن» شود.
- گور خود را گم کردن: گورش را گم کردن؛رفتن (در مقام تحقیر).
- گور خون آلود؛ کنایه از قبر شهیدان باشد. (انجمن آرا).
که گور کشتگان باشد به خون آلوده بیرون سو
ولیکن از درون باشد به مشک اندوده رضوانش.
خاقانی (از انجمن آرا)(2).
- گور غریبان؛ مدفن مردمان غریب. (ناظم الاطباء).
-گور کنده؛ لحد آماده.
- گور نفس؛ تن و بدن آدمی. (ناظم الاطباء).
- امثال: پایش لب گور است ؛ به غایت پیر و ازاینرو مرگش نزدیک است. (امثال و حکم دهخدا ج1 ص499).
تو را به گور من نمی گذارند؛ اگر من ترک واجبی یا ارتکاب محرمی کنم بر تو حرجی نیست. (امثال و حکم دهخدا ج2 ص562).
زمین را جز از گور گهواره نیست.
فردوسی (ءز امثال و حکم دهخدا ج2 ص918).
ظاهرش چون گور کافر پرحلل وَ اندرون قهر خدا عزوجل.مولوی.
تحریف شعر مولوی:
همچو گور کافران بیرون حلل،
نظیر:
چون گور کافران ز درون پرعقوبتند
گرچه برون به رنگ نگاری مزینند.کسایی.
همچو گور کافران پر دود و نار
وز برون بربستهء نقش و نگار.
مولوی (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص1079).
کسی را به گور کسی نمی گذارند. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1208). رجوع به مثل «تو را به گور من نمی گذارند» شود.
گرگ و یوسف یکی بود سوی گور.
سنائی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1305).
گفت چشم تنگ دنیادار را یا قناعت پر کند یا خاک گور.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1315).
گورم کجا بود تا کفنم باشد. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1329).
مرا به قبر (به گور) شما نمی گذارند. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1508). رجوع به مثل «تو را به گور من نمی گذارند» و مثل «کسی را به گور کسی نمی گذارند» شود.
هیچ کس را به گور دیگری نمی گذارند. (امثال و حکم دهخدا ج4 ص 2018).
رجوع به مثل قبل شود.
|| دشت و صحرا و همواری را نیز گویند، و از این جهت است که خر دشتی را گورخر می گویند. (برهان). جای خراب که پشته و شکستگی بسیار داشته و به هیچ وجه آبادی و زراعت نباشد. (جهانگیری) :
اگر شیر جنگی بتازد به گور
کبابش کند شیر در آب شور.فردوسی.
بهرام که گور میگرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟خیام.
روی صحرا به زیر سُمّ ستور
گور گشتی ز بس گریوهء گور.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص69).
|| و به معنی خر دشتی هم آمده است که گورخر باشد، و آن را به عربی حمارالوحش خوانند. (برهان). در پهلوی گور(3)، کردی گور(4)، افغانی غیَره(5)، بلوچی گور(6). و رجوع شود به هوبشمان. (حاشیهء برهان قاطع چ معین): فَرا؛ گورخر یا گورخر جوان یا گورخرکره. (منتهی الارب). فَراء، عجوز؛ ماده گورخر. غِلْج. خر وحشی فربه توانا. نَوْص؛ گورخر، بدان جهت که پیوسته سر را بلند دارد همچو گریزنده و رمنده. (منتهی الارب). خرگور :
خدنگش بیشه بر شیران قفس کرد
کمندش دشت بر گوران خباکا.دقیقی.
همه دشت غرم است و آهو و گور
کسی را که باشد تگاور ستور.فردوسی.
دل گور بردوخت با پشت شیر
پر از خون هزبر از بر و گور زیر.فردوسی.
همی مژده دادش که جنگی پلنگ
ز گور ژیان کرد کوتاه چنگ.فردوسی.
همچنان کاین گلهء گور در این دشت فراخ
لشکر دشمن او خسته و افکنده جگر.
فرخی.
به تیر کرد چو پشت پلنگ پهلوی گور
پر از نشان سیه پشت غرم و پهلوی رنگ.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص206).
تا بچرد رنگ در میانهء کهسار
تا بجهد گور در میانهء فدفد.منوچهری.
شیرگام و پیل زور و گرگ پوی و گورگرد
ببردو آهوجه و روباه عطف و رنگ تاز.
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص43).
دست او و پای او و سُمّ او و چشم او
آن شیر و آنِ پیل و آنِ گور و آنِ رنگ.
منوچهری (دیوان چ2 دبیرسیاقی ص52).
غژغاودم گوزن سرین و غزال چشم
پیل زرافه گردن و گور هیون بدن.لامعی.
زبرجد کند کبک در کوه بالین
پرندین کند گور بر دشت بستر.ناصرخسرو.
بنگر به چشم بسته به پل بر همی روی
بسیار برمجه به مثال گوزن و گور.
ناصرخسرو.
گور گیرد شیر دشتی لیکن ازبهر تو را
گور سازد شیر گیتی خویشتن را بی دهن.
ناصرخسرو.
بهرام که گور میگرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟خیام.
... سرین گوران از پنجهء شیران آسوده است. (سندبادنامه ص9).
سهم زده کرگدن از گردنش
گور ز دندان گوزن افکنش.نظامی.
گهی راندند سوی دشت مندور
تهی کردند دشت از آهو و گور.نظامی.
تیرش از دست گرگ و پای پلنگ
به سم گور کرده صحرا تنگ.
نظامی (هفت پیکر ص25).
گفت اگر گویم اژدهاست نه گور
زین خیانت خجل شوم در گور.
نظامی (هفت پیکر ص74).
- امثال: ران گوران خورد آنکس که رود از پی شیر.
فرخی (از امثال و حکم دهخدا ج2 ص860).
دو شیر گرسنه ست و یک ران گور کباب آن کسی راست کو راست زور.
نظامی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1189).
کجا گور دشتی است آب و گیاست.
اسدی (از امثال و حکم دهخدا ج3 ص1194).
هر کجا گوران بود آنجا بود آب و گیا.
قطران (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1936).
نه شیران به سرپنجه خوردند گور.
سعدی (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1853).
هر کس که دوید گور نگرفت به دشت لیکن نگرفت گور جز آنکه دوید.
جامی (بهارستان از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1904).
مثل گورخر عبداللهخان (7)، مثل گورخر گور مذکور سر در دکانها کرده هرچه میخواست میخورد و کسی جرأت نداشت منع کند... (فرهنگ نظام).
امین الدوله؛ خودسر و ولگرد. (از فرهنگ عوام ص499 و 552).
|| شراب. || عیش و عشرت. (برهان). || (ص) بخیل و لئیم. (ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به «زاست» شود. ن ل: تا خزر است.
(2) - اصل شعر در دیوان خاقانی (چ سجادی ص210) چنین است:
که گور کشتگان باشد به خون اندوده بیرونسو
ولکن زاندرون باشد به مشک آلوده رضوانش.
(3) - gor.
(4) - gor.
(5) - ghyara.
(6) - gor. (7) - گویند در اوایل سلطنت قاجاریه عبداللهخان نام حاکم اصفهان بوده و او گورخری دستی داشت که در شهر رها میکرد و حکم کرده بود که هیچکس متعرض او نشود.

گور.

(اِخ) شهرکی است خرم [ به پارس ]، اردشیر بابکان کرده است و مستقر او بودی و از گرد وی باره ای محکم است و از وی آب طلع و آب قیصوم خیزد که به همهء جهان ببرند و جای دیگر نباشد. (حدود العالم). گور یا جور، کرسی نشین اردشیرخره بوده است. اردشیر بابکان این شهر و ایالت آن را اردشیرخره نامید. استخری اردشیرخره را دومین ایالت بزرگ ایران شمرده و کرسی نشین آن را جور نامیده است... عضدوالدولهء دیلمی (338 - 372 ه . ق.). که از سلاطین آل بویه بود گور را که اسم اردشیرخره بود تغییر داده فیروزآباد نامید. (از یشتها ج2 ص311). اردشیر در روزگار جوانی قصری در این مکان ساخته بود که آثار ویرانهء آن هنوز پدیدار است... در آن شهر اردشیر آتشکده ای بنا کرد که آثارش هنوز نمایان است. (از ایران در زمان ساسانیان چ2 ص114). رجوع به اردشیرخره (خوره) و فیروزآباد و جور شود :
همی راند زآن کوه تا شهر گور
شد آن شارسان پر سرای و ستور.فردوسی.

گور.

[گَ / گُو] (ص، اِ) آتش پرستانی را گویند که به دین و ملت زردشت باشند. و ایشان را مغ میگویند. (برهان). گبر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گبر شود :
اگر گوریم و ترسا ور مسلمان
به هر ملت که هستیم از تو ایمان.باباطاهر.
رسول (ع) به او [منذربن ساوی] نوشت که از عرب قبول مکن الا اسلام یا تیغ و اما جهودان و ترسایان و گوران یا اسلام آرند یا جزیه قبول کنند. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج2 چ قدیم ص236).

گور.

(اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء مکران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص101).

گور.

(اِخ) لقب بهرام پنجم پسر یزدگرد. رجوع به بهرام گور شود.

گور.

[گَ] (اِخ) قومی و قبیله ای باشند از کفار هندوستان. (برهان). آنها را گوره نیز خوانند. (جهانگیری).

گور.

(اِخ) نام شهری بوده در دارالملک بنگاله، و اکنون خراب است. (برهان).

گور.

[گَ رَ] (اِخ)(1) نام یکی از زهاد هند که کتابی به همین نام نوشته است. (ماللهند بیرونی ص63).
(1) - Gaura.

گور.

[گَ رَ] (اِخ)(1) نام رب النوع زهره نزد هندیان. (ماللهند بیرونی ص261).
(1) - Gauri.

گور.

[گَ] (اِخ) نام دختر کوه همنت(1) و زن مهادیو(2) (به عقیدهء هندوان). (ماللهند بیرونی ص57، 288).
(1) - Himavant.
(2) - Mahadeva.

گور.

[گِ وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای نه گانهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که در خاور ساردوئیه واقع شده و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال به دهستان تهرود، از خاور به دهستان مرغک و مسکون، از طرف جنوب به دهستان دلفار و از طرف باختر به دهستان سرویزن محدود است. کوهستانی جنگلی و سردسیر است. محصولات عمدهء آن حبوب، غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. دهستان از 76 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2500 تن است. مرکز دهستان آبادی گور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گور.

[گِ وَ] (اِخ) دهی است که مرکز دهستان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت است و در 50 هزارگزی خاور ساردوئیه، سر راه مالرو دارزین به ساردوئیه واقع است. کوهستانی و سردسیر است و سکنهء آن 163 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گور.

[گِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان میانکوه بخش مهریز شهرستان یزد که در 25 هزارگزی جنوب مهریز و 5 هزارگزی جنوب خاوری جادهء فرعی ابرقو به فخرآباد و سریزد واقع شده است. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 190 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی و نساجی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

گورآباد.

(اِخ) دهی است از دهستان بخش سلماس شهرستان خوی که در 12500 گزی شمال باختری سلماس واقع شده است. کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 82 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورآباد.

(اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نایین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گورآوند.

[گو، وَ] (اِ مرکب)(1) گویند آوندی بوده است از سنگ به صورت گاوی و جن را در جایی به خاک کرده بودند، در زمان حسین جدّ بدربن حسنویه آن را بیافتند و پیش حسین بردند، معلوم شد که گورآوند است. و حسین در آن شراب می آشامید و خاصیت او آن بود که هر مقدار بیشتر از آن شراب خوردندی مستی و بیهوشی نیاوردی تا آنکه یکی از کسان او که سر دشمنی را به وی آورد از او این جام بخواست و او ناچار جام بدو داد و مردمان او را به شکستن جام و کشف سر آن واداشتند و جام به دو نیمه بشکست، در میان آن صورت دو کس پیدا آمد که پیشانی به هم پیوسته داشتند و حبهء انگوری زرین می فشردند، چون جام بار دیگر بپیوستند خاصیتش از بین رفت. بیرونی در الجماهر این حکایت را آورده و آن را از خرافات شمرده است. (یادداشت مؤلف).
(1) - از: گور (قبر) + آوند (ظرف).

گورا.

(اِخ) دهی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 29000 گزی خاور فهلیان و جنوب کوه رنج. دامنه و گرمسیر مالاریایی است و سکنهء آن 373 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و ماش و شغل اهالی زراعت و قالیبافی است. نزدیکی آن معدن سنگ گچ وجود دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

گوراب.

(اِ) میدانی را گویند که به جهت اسب دوانی ساخته باشند. (برهان). || گنبدی که بر سر قبرها میسازند. (برهان) (رشیدی). گورابه :
مردم دانا(1) نرهد زین دو گور
بالا گوراب و فروچاه گور.
امیرخسرو دهلوی.
جهان غرق بادا به دریای شور
که بالاست گوراب و ته چاه گور.
امیرخسرو.
|| و زمین شوره زاری باشد در صحرا که از دور به آب ماند و آن را سراب میگویند. (برهان). قَلْت. (حبیش تفلیسی). رَدْهة. (حبیش تفلیسی). سراب. گوراب. (محمودبن عمر) :
بهر آب ار روی سوی گوراب
گم کنی جان و زو نیابی آب.عنصری.
رجوع به کوراب شود.
|| و چاقشور ساق کوتاه پشمی را نیز گفته اند که به جهت دفع سرما در زیر موزه پوشند، و معرب آن جوراب است. (برهان). گورب. جوراب. جورب (معرب). کردی گوره(2)(جوراب، پوشش پا)، غوره، گوره(3). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - ن ل: نادان.
(2) - gure.
(3) - ghora, gora.

گوراب.

(اِ) هفته بازار. رابینو آرد: این بازارها که گوراب نامیده میشوند، محلی است که هفته ای یک بار در آنجا بازار خریدوفروش برقرار میشود، ولی روزهای دیگر به کلی از جمعیت خالی است. این بازارها فقط در گیلان و مغرب مازندران تشکیل میشود و بنابه رسم و عادت فاصلهء آنها باید دست کم تقریباً یک فرسخ باشد. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو صص36-37). رجوع به متن انگلیسی این کتاب ص16 شود.

گوراب.

(اِخ) ده کوچکی است در جنوب دولت آباد ملایر. مینورسکی آرد: از این توصیف [ توصیفی که در ویس و رامین از گوراب شده ] جای تردیدی نمی ماند که گوراب همان جوراب است که جغرافی نویسان عرب، آن را در ملتقای راه های نهاوند و همدان به کرج (بر چهارده فرسنگی شرق نهاوند و دوازده فرسنگی جنوب همدان) (نگاه کنید به قدامه ص199) ذکر کرده اند. هم اکنون نیز ده جوراب (گوراب) همان موقعیت را (جنوب دولت آباد ملایر) دارد (ویس و رامین، داستان عاشقانهء پارتی ترجمهء مصطفی مقربی در پایان ویس و رامین چ محمدجعفر محجوب ص416). رجوع به فهرست نام جایهای کتاب ویس و رامین شود.

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان فومن که در 13 هزارگزی شمال خاوری فومن، کنار راه شوسهء فومن به رشت واقع است. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 825 تن است. آب آن از شاخ رز و استخر تأمین میشود. محصول آن برنج و توتون و ابریشم و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ده باب دکان کنار راه شوسه دارد. این ده به دو قسمت به نام گوراب لشامندان و گوراب سیدیعقوب تقسیم میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در 12 هزارگزی شمال فومن و 3 هزارگزی راه فرعی سیاه درویشان به بازارجمعه. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است و سکنهء آن 419 تن است. آب آن از گازرودبار و استخر تأمین میشود. محصول آن برنج و توتون سیگار و صیفی و شغل اهالی زراعت و صید مرغابی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت واقع در 8 هزارگزی شمال خاوری رشت و 2 هزارگزی خاور شوسهء رشت به بندرانزلی. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 377 تن است. آب آن از خمام رود تأمین میشود. محصول آن برنج و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوراب.

(اِخ) نام شهری است که از مروشاه جان تا به آنجا چهارده روز راه است. (برهان). نام شهری بوده به خراسان و از اجزای زابلستان محسوب میگشته، گویند از شهر مرو تا آنجا چهارده روز راه مسافت دارد، چون در زمان قدیم سیستان و سند در تصرف سام و زال و رستم بوده مردگان خود را در گوراب دخمه میساخته اند، شاید سبب این نام همین باشد. و گوراب گنبدی را گویند که بر قبر بزرگان سازند. و آن شهر را گورابه نیز گفته اند... آنان که گفته اند گوراب از توابع مازندران است اصلاً خبری ندارند و این بیت را ابداً نشنیده اند... (انجمن آرا). سپس انجمن آرا شواهدی از ویس و رامین برای این مطلب آورده که مربوط به گوراب ملایر است. رجوع به همان مدخل شود.

گوراب.

(اِخ) دهی است از بخش زرین آباد شهرستان ایلام واقع در 21000 گزی شمال خاور پهله و 3000 گزی شمال راه مالرو آبدانان به ارکواز. کوهستانی و گرمسیر و دارای 232 تن سکنه است. آب آن از چشمهء گردآب تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی زمستان به مرز عراق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان شیروان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع در 18000 گزی جنوب چرداول و 10000 گزی جنوب اتومبیل رو شیروان. کوهستانی و سردسیر است و 90 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و حبوب و ذرت و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری ایذه. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 188 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوراب.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 13000 گزی خاور فهلیان و 3000 گزی شوسهء کازرون به بهبهان. سکنهء آن 29 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان پسکوه بخش قاین شهرستان بیرجند واقع در 42 هزارگزی جنوب باختری قاین. کوهستانی و معتدل است و سکنهء آن 59 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و زعفران و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوراب.

(اِخ) دهی است از دهستان موگوئی بخش آخورهء شهرستان فریدن که در 10 هزارگزی شمال باختری آخوره و 4 هزارگزی راه عمومی واقع شده است. در دامنهء کوه واقع شده. سردسیر است و سکنهء آن 243 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گوراب پس.

[پَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن که در 9 هزارگزی جنوب فومن قرار گرفته است. دامنه و سردسیر است و 810 تن سکنه دارد. آب آن از قلعه رودخان تأمین میشود. محصولات آن عبارتند از برنج، چای، ابریشم، لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و در مواقع غیربارانی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوراب جوار.

[جَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش آستانهء شهرستان لاهیجان که در 6 هزارگزی شمال خاوری آستانه واقع است. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است و 300 تن سکنه دارد. آب آن از سالارجوب از سفیدرود تأمین میشود. محصول آن برنج و کنف و حبوب و صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گورابجیر.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت واقع در 6 هزارگزی شمال خمام، کنار راه شوسهء رشت به بندرانزلی. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است و 1550 تن سکنه دارد. آب آن از خمام رود از سفیدرود تأمین میشود. محصول آن برنج، کنف، ابریشم، صیفی، توتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. 20 باب دکان سر راه شوسه دارد. چاپارخانه جزء گوراب جیر منظور شد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

گوراب حاجی افضل.

[بِ اَ ضَ] (اِخ)ده کوچکی است از دهستان دشت خاک بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری زرند و 15 هزارگزی خاور فرعی زرند به راور. سکنهء آن 40 تن است. مزارع گوراب و گوراب جمعه جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

گوراب زرمخ.

[زَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صومعه سرای شهرستان فومن واقع در 9 هزارگزی باختر صومعه سرا و 9 هزارگزی باختر شوسهء صومعه سرا به طاهرگوراب. جلگه و معتدل مرطوب است و 1272 تن سکنه دارد. آب آن از رود ماسوله و پلنگ رود و استخر تأمین میشود. محصولات آن عبارتند از برنج، توتون، ابریشم و شغل اهالی زراعت و چلنگری و چاقوسازی است. در حدود 50 باب دکان دارد و روزهای جمعه بازار عمومی دارد. در جنگ جهانی اول محل مزبور مرکز انقلابیون جنگل بوده است. راه آن مالرو است و از طریق لولمان به سختی اتومبیل میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوراب سر.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش کوچصفهان شهرستان رشت واقع در 9 هزارگزی باختر کوچصفهان در طرفین شوسهء کوچصفهان به رشت. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 940 تن است. آب آن از خمام رود از سفیدرود تأمین میشود. محصول آن برنج، ابریشم، صیفی و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. 5 باب دکان سر راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوراب گسکر.

[بِ گَ کَ] (اِخ) نام محلی در گیلان در نزدیکی ملاط (ملات) که راه سنگ فرش از نزدیکی آن عبور میکرده است. (از مازندران و استرآباد رابینو متن انگلیسی ص8). در ترجمهء فارسی این کتاب (ص26) این کلمه به غلط کوراب گسکر چاپ شده است.

گوراب ورزل.

[وَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی شهرستان رشت واقع در 9هزارگزی جنوب شهر رشت و 3هزارگزی لاکان. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است و 223 تن سکنه دارد. آب آن از استخر محلی تأمین میشود. محصول آن برنج و چای و زغال و شغل اهالی زراعت و زغال فروشی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گورابه.

[بَ / بِ] (اِ) گنبدی را گویند که بر سر قبرها سازند. (برهان). گوراب :
فریبت کمتر از جور و ستم نیست
که چاه گور از گورابه کم نیست.
امیرخسرو (از رشیدی و جهانگیری).
رجوع به گوراب شود.

گورابه.

[بَ] (اِخ) نام موضعی است که دخمهء پدران رستم در آنجاست. (برهان) (از رشیدی) :
زبهر پدر زال با سوگ و درد
به گورابه اندر همی دخمه کرد.
فردوسی (از رشیدی و جهانگیری).
به گورابه آنگه نهادند روی
همه راه شادان و پرگفت وگوی.فردوسی.
بنه برنهاد و سپه برنشاند
به گورابه آمد دو هفته بماند.فردوسی.

گوراجوب.

(اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد واقع در 7000 گزی باختر گهواره و کنار رودخانهء زمکان. کوهستانی و سردسیر و دارای 790 تن سکنه است. آب آن از چشمه و زه آب رودخانهء زمکان تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، صیفی، حبوب، قلمستان، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. سه محل به فاصلهء 1000 گز به گوراجوب قشلاق و باباکرم و مرادبیگ مشهور است، سکنهء آنها به ترتیب 170، 120 و 5000 تن است. توتون این محل به خوبی مشهور است. اهالی از تیرهء گهواره ای هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورادیل.

(اِخ) دهی است از دهستان کلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری اردبیل و 2 هزارگزی شوسهء هروآباد به اردبیل. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 370 تن است. آب آن از رودخانه و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

گورارا.

(اِخ)(1) واحه هایی است در صحرای الجزایر نزدیک واحه های توات(2) و تیدیکلت(3) که 36000 تن جمعیت دارد.
(1) - Gourara.
(2) - Touat.
(3) - Tidikelt.

گوراسب.

[اَ] (اِ مرکب) یک قسم حیوانی وحشی از جنس اسب ولی به اندام خر و پوست آن سپید و یا زرد و دارای خطوط سیاه و در صحراهای آفریقا فراوان است. (ناظم الاطباء).

گوراسرپائین.

[اَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 39 هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 44 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 69 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورافکنی.

[اَ کَ] (حامص مرکب) شکار گور. گورزنی. گور کشتن. به جنگ گور رفتن :
برآرم سگان را ز شورافکنی
که با شیر بازی است گورافکنی.نظامی.
خرامنده می گشت بر پشت بور
به گورافکنی همچو بهرام گور.نظامی.

گوراکانی.

(اِخ) دهی است از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد که در 58 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 31 هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت واقع شده است. کوهستانی و سردسیر سالم است. سکنهء آن 50 تن است. آب آن از رود خورخوره تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوراگور.

(اِ مرکب) به معنی زودازود است که مبالغه در زودی و جلدی و تندی و تیزی باشد. (برهان). از: گور + ا (واسطه) + گور (قیاس شود با کشاکش، سراسر). قیاس شود با: کردی گور(1) (لحظهء بسیار معجل در یک کار). قیاس شود با گیلکی گره گر(2) (پیاپی، دمادم). و رجوع شود به گورگور. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
سنان در سینه ها(3) پرزور میشد
درون دیده گوراگور میشد.
امیرخسرو (از رشیدی و جهانگیری و انجمن آرا).
(1) - gur.
(2) - gorra-gor. (3) - ن ل: زمین در چشمه ها. سنان در چشمه ها.

گوران.

(اِ) محل اجتماع لشکر. (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص324). || اطاق اجتماع. || برنج بوداده در تنور. || جِ گور. (ناظم الاطباء).

گوران.

(اِخ) نام سرزمینی است. (فهرست ولف) :
وز آن دورتر آرش رزم سوز
چو گوران شه آن گرد لشکرفروز.
(شاهنامه چ بروخیم ج5 ص1279).

گوران.

(اِخ) یکی از ایلات کرد ساکن کرمانشاه. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص57). مؤلف تاریخ کرد آرد: در قرن بیستم تحقیق محققان به اینجا رسید که در میان اکراد یک طبقهء ایرانی دیگر هم هست به اسم گوران زازا که غیر از کرد هستند. همهء این طوایف چه ایرانی چه بومی قدیم چه سایر نژادها در زیر موج مهاجمین اکراد ایرانی فرورفته و استقلال نژادی را از دست داده همه کرد و ایرانی شده اند. (تاریخ کرد ص98). این طایفه پیرو آیین علی اللهی هستند. (همان کتاب ص122). این ایل دارای 6000 خانوار است: قلخانی 2000 خانوار، تفنگچی 1000 خانوار، جاف 1000 خانوار، گهواره 5000 خانوار، نیریژی 500 خانوار، بیونانی 500 خانوار. زندگانی اینان از استخراج معادن بیشمار مخصوصاً زغال سنگ و زراعت توتون میگذرد. (یادداشت مؤلف).

گوران.

(اِخ) قصبه ای است از دهستان بالا از بخش طالقان شهرستان تهران که در 6 هزارگزی جنوب خاوری شهرک و یکهزارگزی راه مالرو عمومی واقع شده است. هوای آن سرد و سکنهء آن 1452 تن است. آب آن از دره آورازان و شاهرود تأمین میشود. محصول آن غلات، یونجه، اسپرس، ارزن، عسل، گردو و میوه جات. شغل اهالی زراعت است و عده ای برای تأمین معاش به تهران و مازندران میروند. صنایع دستی زنان کرباس و گلیم و جاجیم بافی است. دبستان دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوران.

(اِخ) دهی است از دهستان سجاس رود بخش قیدار شهرستان زنجان واقع در 26 هزارگزی شمال باختری قیدار و 8 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است و 376 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه جات و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوران.

(اِخ) یکی از بخشهای مهم شهرستان شاه آباد. این بخش در شمال باختری شهرستان و شمال بخش کرند واقع شده و مشخصات جغرافیایی آن به شرح زیر است:
حدود: از طرف شمال به دهستانهای سنجابی، ولدبیگی، باباخانی، از خاور به دهستانهای سنجابی، باوندپور، حومهء شاه آباد و از جنوب و باختر به بخش کرند و پشت تنگ ذهاب محدود است. موقع طبیعی: منطقه ای است کوهستانی و محصور به کوههای مرتفع به طوری که راههای خروجی از دهستان جز معبر رودخانهء زمکان عموماً از گردنه ها میگذرد. رودخانهء زمکان در وسط دهستان جاری و اکثر قراء آن در طول درهء رودخانهء مذکور و شعب آن واقع شده است. دامنهء ارتفاعات جنوبی دهستان جنگل کوتاهی است که اشجار آن اکثر بلوط و کمتر مازوگویج است. آب وهوای دهستان به طورکلی سردسیر ولی هوای قرائی که در سینهء ارتفاعات واقع شده اند، سردتر از هوای قراء مجاور رودخانه میباشد. ارتفاعات: کوه مهم و مرتفع دالاهو در سرتاسر جنوب دهستان واقع و خط الرأس آن، حد طبیعی این دهستان با دهستان بیونیج بخش کرند میباشد. بلندترین قله های این کوه از شمال باختری به جنوب خاوری عبارتند از: قلهء شاهان واقع در جنوب مراتع پالان به ارتفاع 2562 و قلهء آفتابی برز در جنوب زیارتگاه خوبیار به ارتفاع 2455 و قلهء گله زرد هفت چشمه در جنوب آبادی براوند به ارتفاع 2207 و قلهء صیادان به ارتفاع 2176 گز. از قلهء صیادان به بعد کوه دالاهو کاسته می شود و بالاخره به وسیلهء رودخانهء زمکان قطع میگردد. امتداد کوه مذکور بعد از رودخانه مجدداً مرتفع شده تا گردنهء پنج سوار که راه فرعی گهواره به شاه آباد از آن منتهی میشود، منتهی ارتفاع آن چندان نیست و قلل مشخصی ندارد. از گردنهء پنج سوار در جهت شمال منحرف و با قوس محسوس به قلهء باریکه و گردنهء امیرخان و قلهء قاضی و گردنهء بیگلر منتهی میگردد. از گردنهء مذکور به بعد به تدریج به ارتفاع افزوده شده در شمال دهستان به کوه بنی گز مشهور است. چنانکه ذکر شد کوههای مذکور از طرف جنوب خاوری و شمال این دهستان را احاطه نموده است. ارتفاع گردنهء پنج سواره 1800، قلهء کوه باریکه 2320، گردنه امیرخان 1915، قلهء قلعه قاضی 2460، گردنهء بیگلر 1558 و قلهء بنی گز واقع در شمال آبادی باباکوسه 2287 گز است. ارتفاع قصبهء گهواره از سطح دریا 1464 گز است که 52 گز از شهر کرمانشاه مرتفعتر است. رودخانه: رودخانهء مهم دهستان که در وسط دهستان جاری است و کلیهء مجاری میاه سیلابی به آن محلق میشود و از درهء بیونیج سرچشمه میگیرد در 1000 گزی علیای آبادی توت شامی آب آن زیاد شده آبادیهای توت شامی، گوراجوب ها، صفرشاه و قصبهء گهواره و سایر قراء واقع در طول خود را مشروب میکند و در پائین آبادی بکربیگ از دهستان خارج می شود و وارد دهستان باباجانی می گردد. از شعب متعددی که از ارتفاعات جنوبی و خاوری و شمالی دهستان به این رود محلق میشوند دو رشتهء آن همیشه دارای آب و قابل ذکر می باشد و بقیه در فصل بهار و باران دارای آب هستند و سایر ایام خشک رودی بیش نیستند. آن دو شعبه عبارتند از: 1- رودخانهء برشاه که سرچشمهء آن از سینه کوه آفتابی برز و چشمه جویبار است، در طول خود چندین آبادی را مشروب می کند و در بالای آبادی عزیزخان کاکا به رودخانهء زمکان می ریزد. 2- رودخانهء چم شاهمار که از آبادی سرتختگاه سرچشمه گرفته، پس از مشروب نمودن چند قریهء مجاور خود آن هم در حدود آبادی عزیزخان کاکا به رودخانهء زمکان میریزد. آب مزروعی و مشروب دهستان از زه آب رودخانه های مذکور و چشمه سارهای متعدد تأمین میشود. محصول عمدهء دهستان غلات، حبوب، لبنیات و توتون است. توتون قصبهء گهواره و قراء گوراجوبها، توت شامی، صفرشاه و سیاهانه در کرمانشاه و کردستان به خوبی مشهور است. دهستان گوران از 13 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 18هزار تن است و مرکز دهستان قصبهء گهواره و قراء مهم آن به شرح زیر است: توت شامی، گوراجوب، گورگاورز، چقابورکاکی، بیرقوند و جاماسب. در ازمنهء قدیم هشت تیرهء زیر در این دهستان سکونت داشته اند: 1- گهواره. 2- قلخانی اسپری. 3- قلخانی بهرامی. 4- تفنگچی. 5- طایشه ای. 6- دانیالی. 7- بی بیان. 8- نیریژی، ولی امروز از 3 طایفهء طایشه ای، بی بیان و نیریژی عدهء قابل ملاحظه ای وجود ندارد و در نتیجهء اختلاف با سایر تیره ها متواری و حتی قسمتی به کشور عراق مهاجرت نموده اند. در حال حاضر تیره های زیر در این دهستان ساکن میباشند (صورت زیر تعداد قراء، سکنه، خانوار و نفر را به طور تقریب و نزدیک به تحقیق نشان میدهد):
نام تیره تعداد دِه خانوار تن
گهواره 27 1000 5470
اسپری قلخانی 18 670 3700
بهرامی قلخانی 18 420 2120
تفنگچی 30 780 3870
سادات حیدری 17 450 2270
دانیالی 3 100 570
جمع 113 3420 18000
عده ای از ساکنان دهستان به خصوص تیرهء قلیخان زمستان برای تعلیف احشام خود به گرمسیر پشت تنگ ذهاب و جیگران میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوران.

(اِخ) دهی است از دهستان بربرود بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که در 10 هزارگزی خاور الیگودرز و 2 هزارگزی جنوب شوسهء الیگودرز به گلپایگان واقع شده است. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 449 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی و جاجیم بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوران.

(اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس واقع در 9 هزارگزی باختر قشم، سر راه مالرو قشم به باسعیدو. جلگه و گرمسیر مالاریایی است. 185 تن سکنهء آن است. آب آن از چاه و باران تأمین میشود. محصول آن غلات و ماهی و شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوران.

(اِخ) دهی است از دهستان زنجان بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 12 هزارگزی خاور بافت، سر راه فرعی زنجان به بافت. کوهستانی و سردسیر است و 99 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع داء، اغرکوه، بدوئیه، سلموئیه جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوران آبادپاشا.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 8 هزارگزی شمال باختری نقده و 3500 گزی جنوب شوسهء اشنویه به نقده. جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 277 تن است. آب آن از رود گدار تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و چغندر و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوران آباد قاضی.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 5500 گزی شمال باختری نقده و 3500 گزی شمال باختری شوسهء نقده به خانه. جلگه و معتدل سالم است. سکنهء آن 122 تن است. آب آن از رود گدار تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، چغندر و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوران آباد قزاق.

[قَزْ زا] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 5500 گزی باختر نقده و 3500 گزی شمال باختری شوسهء نقده به خانه. دامنه و معتدل و سالم است. سکنهء آن 263 تن است. آب آن از رود گدار تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و چغندر و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوران تالار.

(اِخ) یکی از دهات بابل. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص160).

گوراند.

(اِخ) دهی است از دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 42500 گزی باختر ورزقان و 29 هزارگزی راه مالرو ارابه رو تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 230 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء کلو تأمین میشود. محصول آن غلات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوراندان.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع در 4 هزارگزی شمال خاوری لاهیجان و 3 هزارگزی شمال شوسهء لاهیجان به لنگرود. جلگه و معتدل مرطوب مالاریایی است. سکنهء آن 451 تن است. آب آن از شمرود تأمین میشود. محصول آن برنج و ابریشم و میوه جات و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوراندشت بزرگ.

[دَ تِ بُ زُ] (اِخ)دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 43 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 6 هزارگزی راه شوسه. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 391 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، عدس دیمی، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و جاجیم بافی است. مزرعهء آستین درهء پایین جزء این ده است. ساکنان از طایفهء غیاثوند هستند. نصف سکنه زمستان به قلعه چای و بقیه به چهارطاقی طارم میروند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوراندشت کوچک.

[دَ تِ چَ / چِ](اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 43 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 6 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و جاجیم بافی است. مزرعهء آستین درهء بالا جزء این ده است. ساکنان از طایفه غیاثوند هستند و زمستان به حدود کزوان طارم میروند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوراندن.

[دَ] (مص) آشفتن. درهم و برهم کردن، چنانکه نخ و ابریشم و جز آن را به طوری که باز کردن آن آسان نباشد. (یادداشت مؤلف).
- به هم گوراندن؛ گوراندن. رجوع به گوراندن شود.
- کار را گوراندن؛ آشفته کردن آن.

گورانده.

[دَ / دِ] (ن مف) درهم وبرهم شده. گره خورده (نخ و ابریشم).

گورانسراب.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد واقع در 6 هزارگزی باختری هروآباد و یک هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی و سردسیر است. سکنهء آن 559 تن است. آب آن از سه رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورانک.

[نَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان هیدوج بخش سوران شهرستان سراوان واقع در 28 هزارگزی جنوب خاوری سوران و یک هزارگزی خاور راه مالرو سوران به ایرافشان که 45 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوراننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) صفت فاعلی از گوراندن. رجوع به گوراندن شود.

گورانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان قزوین واقع در 14 هزارگزی خاور قزوین. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 89 تن است. آب آن از قنات و در بهار از رودخانهء دیزج تأمین میشود. محصول آن غلات و جالیزکاری و شغل اهالی زراعت و راه آن نیمه شوسهء فرعی به قزوین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گورانی.

(ص نسبی) منسوب به گوران (کرد). رجوع به گوران شود.

گورانی.

(اِخ) دهی است از دهستان باراندوزچای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و 1500 گزی باختر شوسهء ارومیه به مهاباد. دره و هوای آن معتدل و سالم است. سکنهء آن 130 تن است. آب آن از باراندوزچای تأمین میشود. محصول آن غلات و توتون و چغندر و انگور و حبوب و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورانی.

(اِخ) دهی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 24 هزارگزی جنوب میناب کنار راه مالرو میناب به جاسک. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع سرمست، سورکی، جوشکی، غلامرضایی و علی شاهی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورانی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 30 هزارگزی جنوب میناب و 6 هزارگزی خاور راه مالرو جاسک به میناب. جلگه و گرمسیر است و 130 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورانیدن.

[دَ] (مص) گوراندن. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوراندن شود.

گورانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) گورانده. (یادداشت مؤلف). رجوع به گورانده شود.

گوراوان.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 28 هزارگزی خاوری اهر و 1500 گزی شوسهء اهر به خیاو. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از دو رشته چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوب و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوراوان.

(اِخ) دهی است از دهستان خانمرود بخش هریس شهرستان اهر واقع در 5 هزارگزی شمال هریس و 24 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 561 تن است. آب آن از چشمه و قوری چای تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورب.

[رَ] (اِ) چاقشور ساق کوتاه پشمی باشد که در زمستان در زیر کفش و موزه پوشند، و معرب آن جورب است. (برهان). چاقشور پشمین که زیر موزه پوشیده جهت دفع سرما، و آن به جای پای تابه باشد، و معرب آن جورب است که الحال به جوراب مشهور است. (رشیدی)... و جورب معرب گورب است و جمع آن را جواربه گویند. کذا فی القاموس. (انجمن آرا) :
بهای گورب و موزه فرست و کوکب و نعل
هباست نزد تو این ها که من بها کردم.
سوزنی (از رشیدی و جهانگیری).
|| کفش نمدی را هم گفته اند. (برهان).

گورباباعلی.

[عَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو از بخش دیواندرهء شهرستان سنندج واقع در 45000 گزی شمال باختری دیواندره و5000 گزی جنوب کرفتو. کوهستانی و سردسیر و دارای 110 تن سکنه است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوربان.

(اِ مرکب) مَقْبریّ. (صراح) (منتهی الارب). محافظ گور. حافظ و نگاهبان قبور. پاسبان قبور. خادم قبرستان یا مقبره :
یکی بنده باشم روان تو را
پرستش کنم گوربان تو را.فردوسی.

گورب بافک.

[رَ فَ] (اِ مرکب) پرنده ای است که خانه از خاشاک نرم سازد مانند جوراب، و از شاخه های درخت آویزد، و او را به عربی وصعة خوانند. (برهان). مرغکی است کوچک که بر شاخه های درخت از خس و خاشاک شبیه به گورب خانه بافد که از شاخ درخت آویخته باشد و دهن آن تنگ باشد و زیر آن فراخ تر تا در آن بیضه نهند و بچه برآورند، شنیده شده که اکثر مار برای خوردن بیضهء او یا بچهء او به آشیانهء او رود و او در مراجعت او را بیند، برود و خس و خاشاک بیاورد و دهن آن آشیانه را ببافد چنانکه مار نتواند برون آمدن هم در آنجا بماند تا بمیرد، و این مرغ بیشتر در هندوستان باشد، العهدة علی الراوی... (انجمن آرا) (آنندراج).

گوربسو.

[بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان واقع در 75 هزارگزی جنوب خاوری سراوان، نزدیک مرز پاکستان. سکنهء آن 3 خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوربند.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهوار بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 24 هزارگزی شمال میناب، سر راه فرعی کهنوج به میناب. جلگه و گرم سیر است و 2000 تن سکنه دارد. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. مزارع شوبند، پاریارت، ملاحسین جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوربند.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت شهرستان مشهد واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری تربت جام و 6 هزارگزی خاور شوسهء عمومی تربت جام به معدن چشمه گل. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوربه.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهات صحنهء کردستان. (از جغرافیای غرب تألیف د مرگان ترجمهء کاظم ودیعی).

گوربهرام.

[بَ] (اِخ) (چشمهء...) از بلوک سرحد چهاردانگه به مسافت کمی جنوبیِ آسپاس است. (فارسنامهء ناصری).

گوربی.

(اِخ) دسته ای از ساکنان دشت غلام پشتکوه. (از جغرافیای غرب ایران تألیف د مرگان ترجمهء کاظم ودیعی ص353).

گورپان.

(اِخ) دهی است از دهستان میان آباد بخش اسفراین شهرستان بجنورد واقع در 30 هزارگزی جنوب باختری اسفراین و 12 هزارگزی باختر شوسهء عمومی بجنورد به اسفراین. دامنه و گرمسیر است. سکنهء آن 223 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، میوه، پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گورپایین.

[گِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، سر راه مالرو ساردوئیه به دارزین. کوهستانی و سردسیر است و 205 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء مهنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورپران.

[پَ] (اِخ) دهی است از دهستان رهال بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 28 هزارگزی جنوب باختری خوی و 8500 گزی شمال باختری شوسهء خوی به سلماس. کوهستانی و معتدل سالم است. سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورپرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) که گور را پرستد و ستایش کند. علاقه مند به گور (قبر) :از هفتادواَند فرقهء اسلام مذهبی واهیتر و مقالتی رکیک تر از مذهب رافضی نیست و... همه گورپرست باشند و همچون دخترکان که لعبت بیارایند رافضی گورخانه بیاراید و منقش کند... (کتاب النقض ص626).

گور پرویز.

[پَرْ] (اِخ) دهی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 9 هزارگزی جنوب ایذه، کنار راه مالرو ده ملا به نورآباد. جلگه و گرم سیر است. سکنهء آن 212 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گورت.

[گُرْ] (اِخ)(1) جان ورکر، (لرد)(2)(1886 - 1946 م.). مارشال انگلیسی که در لندن متولد شد. وی در سال های 1939 تا 1940 سردار نیروهای انگلیس در فرانسه و در سال های 1942 تا 1943 حکمران مالت(3)و سرانجام در سال 1944 کمیسر بزرگ فلسطین بود.
(1) - Gort.
(2) - John Vercker (Lord).
(3) - Malte.

گورت.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 10 هزارگزی شمال خاوری اصفهان و یک هزارگزی شمال شوسهء اصفهان به یزد. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 118 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و کیش و گلیم بافی و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گورتان.

(اِخ) دهی است از دهستان ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری سده و 2 هزارگزی شوسهء نجف آباد به اصفهان. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 3890 تن است. آب آن از زاینده رود تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و حبوب و میوه جات و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس بافی و راه آن مالرو است. در حدود 12 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گورتای.

(اِخ) دهی است از دهستان رهال بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 8 هزارگزی باختر خوی و 5 هزارگزی جنوب شوسهء خوی به سیه چشمه. جلگه است و کنار رود قطور واقع شده و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 163 تن است. آب آن از رود قطور تأمین میشود. محصول آن غلات، پنبه، زردآلو، کرچک، حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است و تابستان از راه ارابه رو خوی میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورتر.

[گَ رَ] (اِخ) روز سوم ماگ(1) که زنان هند روزه می گیرند. (ماللهند بیرونی ص287). || روز سوم بیشاک که زنان هند عید گیرند. (ایضاً ماللهند ص288).
(1) - Magha.

گورتز.

[گُرْ] (اِخ)(1) ژرژ هانری(2) (1668 - 1719 م.). وزیر شارل دوازدهم که در فرانکونی متولد شد.
(1) - Goertz.
(2) - Georges-Henri.

گورتک.

[تَ] (ص مرکب) که مانند گور بدود :
برق جه، بادگذر یوزدو و کوه قرار
شیردل پیل قدم گورتک آهوپرواز.
منوچهری.

گورتین.

[گُرْ] (اِخ)(1) پایتخت کرت(2) (یا اقریطش) [ جزیره ای در مدیترانهء ] باستان که در پای کوه ایدا(3) واقع شده است. در سال 1884 م. متنی به نام قوانین گورتین در این سرزمین به دست آمد که از نظر تاریخ قوانین یونان باارزش است.
(1) - Gortyne.
(2) - Corete.
(3) - Ida.

گورج.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در 48 هزارگزی جنوب رودسر و 12 هزارگزی جنوب باختری سی پل. کوهستانی و سردسیر است و 700 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات و گردو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. زمستان اکثر سکنه برای تأمین معاش به گیلان میروند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گورجا.

(اِ مرکب) مقبره و مزار و تربت. (ناظم الاطباء). گورستان. (آنندراج).

گورجستان.

[جِ] (اِخ) گرجستان. (ناظم الاطباء). رجوع به گرجستان شود.

گورجی.

(ص نسبی) گرجی. (ناظم الاطباء). رجوع به گرجی شود.

گورچاکف.

[گُرْ کُ] (اِخ)(1) الکساندر (پرنس)(2) (1798 - 1882 م.). سیاستمدار روسی، وزیر امور خارجه در سالهای 1856 تا 1882. وی در اعتلای کشور خود پس از جنگهای کریمه وظیفه مهمی به عهده داشته است.
(1) - Gortchakov.
(2) - Alexandre (Prince).

گورچان.

(اِخ) دهی است از دهستان وفس عاشقلو از بخش رزن شهرستان همدان واقع در 105000 گزی جنوب خاوری قصبهء رزن و 20000 گزی شمال خاوری کمیجان مرکز بخش بزچلو اراک. کوهستانی و سردسیر و دارای 628 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء خنجین تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و انگور و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورچان.

(اِخ) دهی است از دهستان ده بالا از بخش خاش شهرستان زاهدان واقع در 27 هزارگزی شمال خاوری خاش، کنار راه فرعی گزو به خاش. جلگه و گرم و معتدل است. سکنهء آن 117 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. ساکنان از طایفهء شهنوازی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورچشم.

[چَ / چِ] (اِ مرکب) پارچه ای باشد ابریشمی که به وقت بافتن، چشم گورخر بر آن نقش کنند، مانند پارچه ای که آن را چشم بلبل خوانند، و آن را به عربی معیَّر خوانند بر وزن مخیر. (برهان) :
گورچشمی که بر تن یوز است
از پی شیر نر ندوخته اند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص105).
قزآگندی از گورچشم حریر
بپوشید و فارغ شد از تیغ و تیر.نظامی.
حریر زمین زیر سُمّ ستور
شده گورچشم از بسی چشم گور.
نظامی (شرفنامه چ وحید ص369).
|| (ص مرکب) کسی که چشمش چون چشم گور است :
هر کجا تیرش از کمان بشتافت
گورچشمی ز چشم گوری یافت.
نظامی (هفت پیکر ص68).
گورچشمان شراب می خوردند
ران گوران کباب میکردند.نظامی.

گورچک.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 46 هزارگزی شمال الیگودرز و 190 هزارگزی خاور شوسهء شاه زند به ازنا. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 624 تن است. آب آن از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گورچک.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا از بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 35 هزارگزی خاور درمیان و 7 هزارگزی شمال طبس. کوهستانی و گرم سیر است. سکنهء آن 68 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گورچوئیه.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان حتکن بخش زرند شهرستان کرمان واقع در 36 هزارگزی جنوب خاوری زرند، سر راه فرعی خانوک به چترود. دامنه و معتدل است و 197 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورچه.

[چَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 21 هزارگزی خاور قره آغاج و 34 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 24 تن است. آب آن از رودخانهء آیدوغمش تأمین میشود. محصول آن غلات و نخود و بزرک و زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورچی.

(اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 14 هزارگزی شمال باختری الیگودرز و 2 هزارگزی شمال شوسهء الیگودرز به ازنا. جلگه و معتدل است. سکنهء آن 407 تن است. آب آن از چاه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است و تابستان اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6)

گورچی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 175 هزارگزی جنوب خاوری کهنوج و یک هزارگزی باختر راه مالرو رمشک به سیریک. سکنهء آن 6 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورچین.

[گُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر که از لحاظ اداری تابع بخش بستان آباد شهرستان تبریز است. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 170 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورچین.

[گُ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوجان بخش بستان آباد شهرستان تبریز که در 10 هزارگزی شمال بستان آباد و در مسیر شوسهء اردبیل به بستان آباد واقع شده است. جلگه و سردسیر است. سکنهء آن 213 تن است. آب آن از زهاب اوجان چای است. محصول آن غلات و یونجه و درخت تبریزی و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورچین قلعه.

[گُ وَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 62 هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 15 هزارگزی خاور شوسهء سلماس به ارومیه. در دامنه و کنار دریاچه واقع شده است. معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 810 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و چغندر و توتون و حبوب و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورچینک.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان واقع در 48 هزارگزی باختر قیدار، سر راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است و 72 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول غلات، بنشن، میوه جات، صیفی و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گورچین لو.

[گُ وُ] (اِخ) دهی است از دهستان سراسکند شهرستان تبریز که در 18 هزارگزی جنوب باختری سراسکند و 12 هزارگزی شوسهء سراسکند به سیاه چمن واقع است. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 125 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورخان.

(اِخ) نام عمومی امرای سلسلهء قراختائیان که در ماوراءالنهر امارت داشته اند و دولتشان به دست سلطان محمد خوارزمشاه کوچلکخان رئیس قوم عیسوی مذهب نایمن از طوایف مغول در 617 ه . ق. برافتاد. نام و لقب پادشاه ترکستان و ختاست... پادشاهان ترکستان و ختا را گورخان و گراخان و غراخان گفته اند. (انجمن آرا). دولت قراختاییان بین 518 و 519 ه . ق. به توسط یلوتاشه ملقب به گورخان در سرزمین کاشغر و اراضی ساحلی شعب رودخانه های «تاریم» و «ایلی» تشکیل یافت و پایتخت ایشان در بلاساغون بوده و اندکی بعد از تشکیل دولت بر بلاد مسلمان نشین «اوزگند» و «ختن» و شهرهای شرقی ماوراءالنهر استیلا یافته و دائماً متعرض این ناحیهء اخیر بوده اند، ولی تا قبل از جنگ قطوان کاملاً نتوانسته بودند بر ماوراءالنهر استیلا یابند و در بلاد آن مستقر شوند. فتح گورخان قراختایی و شکست سلطان سنجر ایشان را به این آرزو رسانید، بنابراین مدت دولت قراختایی از 518 یا 519 است تا 607 یعنی 89 یا 88 سال. (اقبال آشتیانی، مجلهء شرق دورهء اول شمارهء 7 صص418-419 از حاشیهء 4 ص57 تعلیقات چهارمقالهء محمد معین). رجوع به تعلیقات چهارمقالهء معین ص56، 57، 58 شود :
قدرخان ز چین گورخان از ختن
دبیس از مداین ولید از یمن.نظامی.

گورخان.

(اِخ) نام امیر سلسلهء قراختایی معاصر سلطان سنجر و آنکه سنجر را در جنگ قطوان شکست داد :
نه بر سنجر شبیخون برد زَاول گورخان وآخر
شبیخون زد اجل تا گورخانه شد شبستانش.
(دیوان خاقانی چ سجادی ص214).

گورخان.

(اِخ) لقب بهرام گور. (از برهان) :
با عبرت گورخانهء جان
در عشرت گورخان چه باشی؟خاقانی.
گور از پیش و گورخان از پس
گور و بهرام گور و دیگر کس.
نظامی (هفت پیکر ص73).
گورخان را چو گور در خم کرد
رفت از آن گورخانه پی گم کرد.
نظامی (هفت پیکر ص76).
آنچنان گورخان به کوه و به راغ
گور کو داغ دید رست ز داغ.
نظامی (هفت پیکر ص70).
عاقبت گوری از کنارهء دشت
آمد و سوی گورخان بگذشت.نظامی.
چرخ از آن گورگیری بهرام
گورخان زمانه کردش نام.امیرخسرو.

گورخانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) مقبره و مدفن. (آنندراج). قبر و گور. (ناظم الاطباء). دخمه. مشهد. قبرستان: ناؤوس؛ گورخانهء مغان. (دهار) : و اندر وی [ دربیکند به ماوراءالنهر ]گنبد گورخانه هاست، که از بخارا آنجا برند. (حدود العالم). گورخانهء او به محلهء دروازهء منصور در جوار گرمابهء خان است. (تاریخ بخارا ص32). هر جا رباطی و مسجدی و گورخانه ای بود می گشت. (اسرارالتوحید). و مرقد او رحمه الله بود جامع قصبه در گورخانه که او ساخته بود. (تاریخ بیهق).
با عبرت گورخانهء جان
در عشرت گورخان چه باشی؟خاقانی.
نه بر سنجر شبیخون برد زَاول گورخان وآخر
شبیخون کرد اجل تا گورخانه شد شبستانش.
(دیوان خاقانی چ سجادی ص214).
در چنین گورخانه موری نیست
که بر او داغ دست زوری نیست.
نظامی (هفت پیکر ص70).
گورخان را چو گور در خم کرد
رفت از آن گورخانه پی گم کرد.
نظامی (هفت پیکر ص70).
همان گورخانه ز غاری گزید
کز آتش در آن غار نتوان خزید.
نظامی (از آنندراج).
گورخانه یْ راز تو چون دل شود
آن مرادت زودتر حاصل شود.مولوی.
از خاک گورخانهء ما خشت ها پزند
وآن خاک و خشت دستکش گل گران شود.
سعدی.
تا در این کهنه گورخانه نشست
گورخان هم ز داغ گور نرست.
امیرخسرو (از آنندراج).

گورخانه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم پایین بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 17 هزارگزی شمال خاوری سیردان و 3 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر است و 648 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء سمنگان و یلی یورت تأمین میشود. محصول آن غلات و زیتون و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و صعب العبور است. آثار ده خرابه ای در اطراف مزرعهء قوشچی دیده میشود و مزرعهء قوشچی جزو این قریه است. تابستان بجز چند خانوار بقیه برای تعلیف احشام و تغییر آب وهوا به ییلاق داشکن و یلی یورت میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گورخر.

[خَ] (اِ مرکب) (از: گور + خر) به معنی خر صحرایی، چه گور به معنی صحرا و زمین هموار و دشت است. (غیاث اللغات) (آنندراج). خر وحشی و بیابانی. (ناظم الاطباء). گور. خرگور: اَبْتَر. اَخْدَریّ. بَناتُاَلاکْدَر. بَناتُ صَعْدة؛ گورخران. جَأب؛ گورخر درشت و سطبر. حمار وحش. حمار وحشی. دَیْدَب. صَتَع. صَدَع. عَیْثَمیّ. عَیر. فَراء. (دهار). فَنّان. قَلَهْبَس؛ گور کهنسال. قَهْبَلة؛ گورخر ماده. مِجْوَل، مِسْحَل، مسیَّح. مِشْحَج، شَحّاج، ناعِل، نَوْص، هَجیرة؛ گورخر درشت و آکنده گوشت. (منتهی الارب) :
گورخران میمنه ها ساختند
زاغان گلزار بپرداختند.منوچهری.
گورخر در همهء دشت برافکنده به هم
همه را دوخته پهلو و سر سینه و بر.فرخی.
و گورخری در راه بگرفتند به کمند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص513). شاهزاده اسب برانگیخت و گورخر از پیش او بگریخت. (سندبادنامه ص252).
در بیابان چو گورخر می تاخت
بانگ می کرد و جفته می انداخت.
سعدی (صاحبیه).
رجوع به گور شود.

گورخری.

[خَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش سمیرم بالا از شهرستان شهرضا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گورخوان.

[خوا / خا] (نف مرکب) مقری. قاری قبرستان. قرآن خوان. کسی که بر سر گور قرآن خواند. (یادداشت مؤلف) :
حلوا سه چار صحن شب جمعه چند بار
بهر ریا به خانهء هر گورخوان شود.سعدی.
|| ملقن. (یادداشت مؤلف).

گورخوانی.

[خوا / خا] (حامص مرکب)کار گورخوان. (یادداشت مؤلف).

گورد.

[گُرْ] (اِخ)(1) مرکز بخش وکلوز(2) از ناحیهء آپت(3) (در فرانسه) که 1080 تن سکنه دارد.
(1) - Gordes.
(2) - Vaucluse.
(3) - Apt.

گورد.

(اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 72 هزارگزی جنوب باختر معلم کلایه و 38 هزارگزی راه شوسه. در کوهستان واقع و سردسیر است. سکنهء آن 71 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. عدهء کمی از تیرهء کماسی طایفهء غیاثوند در این قریه ساکن هستند و تغییر محل نمی دهند. راه به هر طرف مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گور داعی.

[رِ] (اِخ) محلی در نزدیکی گرگان که تن بی سر محمد بن زید (علوی) که در سال 287 ه . ق. در دومیلی گرگان شکست یافت و به قتل رسید در آنجا مدفون است. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص124).

گوردان.

(اِ مرکب) جایی که گور و قبر در آنجاست :
یکی گوردانی است بر راه رو
که گوری فزون نیست هر گاه نو(1).
اسدی (گرشاسب نامه ص437).
(1) - ن ل:
کهن گوردانی است بی راه رو
گهی گور او کهنه و گاه نو.

گوردر.

[دَ] (اِخ) دهی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر واقع در 2000 گزی جنوب سرباز، کنار راه فرعی سرباز به فیروزآباد. کوهستانی و گرم سیر مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانه است. محصول آن غلات و خرما و برنج و شغل اهالی زراعت است. راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء سرباز هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوردر.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش سوران شهرستان سراوان واقع در 75000 گزی جنوب سوران و 3000 گزی جنوب راه مالرو سوران به سرباز. کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و خرما و ذرت و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوردر.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش سوران شهرستان سراوان واقع در 75000 گزی جنوب سوران و 4000 گزی جنوب راه مالرو ایرافشان به سرباز. کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات، خرما، ذرت و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوردوانی.

[دَ] (حامص مرکب) در اصطلاح شکارچیان، راندن گوران به جایی که شکار کردن آنان آسان باشد. (یادداشت مؤلف).

گوردون.

[گُرْ دُنْ] (اِخ)(1) شارل ژرژ، معروف به گوردون پاشا (1833-1885 م.). کاشف و افسر انگلیسی که در وول ویچ(2)متولد شد. وی حاکم سودان بوده و موقعی که مهدی خرطوم (پایتخت سودان) را گرفت، کشته شد.
(1) - Gordon.
(2) - Woolwich.

گوردون.

[دُنْ] (اِخ)(1) مرکز ناحیهء لوت(2)(در فرانسه) که 4000 تن جمعیت دارد. کلیساهایی از قرون 12 و 14 م. در این ناحیه می باشد. این ناحیه 9 بخش و 85 بلوک دارد که مجموعاً 39500 تن جمعیت دارد.
(1) - Gourdon.
(2) - Lot.

گوردون د ژنوییاک.

[دُنْ دُ ژِ] (اِخ)(1)نیکلا (1826-1898 م.).عالم نسب شناس(2)فرانسوی که در پاریس متولد شد.
(1) - Gourdon de Genouillac, Nicolas.
(2) - Heraldiste.

گوردهان.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان لاشار بخش بمپور شهرستان ایرانشهر واقع در 55000 گزی جنوب بمپور کنار شوسهء بمپور به چاه بهار. کوهستانی و گرم سیر مالاریایی است. سکنهء آن 65 تن است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و ذرت و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن شوسه است. ساکنان از طایفهء میرلاشاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوردیم.

(اِخ) دهی است از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار واقع در 55000 گزی باختر چاه بهار و کنار دریای عمان. جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 212 تن است. آب آن از چاه است. محصول آن ماهی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوردین.

(اِ) گلیم و پلاس. || جامهء پشمین. (برهان). جامه ای است از پشم تا کمر مانند کپنک، فقرا و درویشان پوشند. (انجمن آرا) (آنندراج). صحیح کوردین است. رجوع به کوردین شود.

گوردین.

[گُرْ یِ] (اِخ)(1) نام باستانی ناحیهء کوهستانی میان کردستان و دریاچهء وان.
(1) - Gordyene.

گوردین.

[گُرْ یَ] (اِخ)(1) نام سه تن از امپراتوران روم: 1- گوردی یان نخست که در سال 238 م. دو ماه سلطنت کرد. 2- پسرش گوردی یان دوم که در همین سال پادشاهی کرد. 3- گوردی یان سوم (پرهیزگار) که نوهء گوردی یان اول بوده و از سال 238 تا 244 م. پادشاهی کرد.
(1) - Gordien.

گوردیوس.

(اِخ) رجوع به گردیوس شود.

گوردیوم.

(اِخ) رجوع به گردیوم شود.

گورز.

[گُرْ] (اِخ)(1) مرکز بخش موزل(2) از ناحیهء متز کامپانْی(3) (در فرانسه) با 1090 تن جمعیت. کلیسایی قدیمی به سبک گتیک و رومی در این قسمت وجود دارد.
(1) - Gorze.
(2) - Moselle.
(3) - Metz-Campagne.

گورزا.

(ن مف مرکب) کوتاه قد. قصیرالقامه. کوتوله(1). رجوع به فرهنگ نظام شود.
- مثل گورزاها؛ با قدی کوتاه. (امثال و حکم دهخدا ج4 ص1853). رجوع به گورزاد شود.
(1) - در گذشته چون زن آبستنی که زادنش نزدیک بود می مرد، او را در گور می نهادند و شخصی را روی گور می گماشتند و نی یا لوله ای از درون گور به بیرون می گذاشتند تا چون کودک زاده شود صدایش از آن لوله شنیده شود و گور را بشکافند و بیرون آورند، عامه این کودکان را گورزا می گفتند و معتقد بودند که چنین کودکی کوتاه قد خواهد شد. رجوع به فرهنگ نظام شود.

گورزاد.

(ن مف مرکب) گورزا. رجوع به گورزا شود.

گورزانگ.

(اِخ) دهی است از دهستان دهو از بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 12000 گزی باختر میناب و 3000 گزی باختر راه مالرو سریک به میناب. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 1500 تن است. آب آن از رودخانه است. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزارع حسن آدوری و باغ جمال جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورزرد.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 37000 گزی شمال خاوری بافت و سر راه مالرو رابر به سیدمرتضی. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورزو ویل کوپولسکی.

[گُرْ زُوْ وی کُ پُلْ] (اِخ)(1) بندری است از لهستان در کنار باس وارتا(2) با 44000 تن جمعیت. این شهر سابقاً جزو آلمان بوده و لاندسبرگ(3) نام داشته.
(1) - Gorzow Wielkopolski.
(2) - La Basse Warta.
(3) - Landsberg.

گورزین.

[گِ وَ] (اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس واقع در 73000 گزی باختر قشم و 1000 گزی جنوب راه مالرو باسعیدو به قشم. جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 458 تن است. آب آن از چاه و باران است. محصول آن غلات و شغل اهالی صید ماهی و راه آن مالرو است. صنایع دستی آنان لُنگ بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گور زین العابدین خیل.

[رِ زِ نَلْ بِ خِ] (اِخ) گرزالدین خیل. یکی از دهات سوادکوه مازندران. (از مازندران و استرآباد رابینو ص115 و ترجمهء فارسی ص155).

گورس.

(اِ) به معنی گرس است که از گرسنگی باشد. (برهان). گرسنگی.

گورس.

[گُ رِ] (اِخ)(1) یوزف فن... (1776 - 1848 م.). نویسندهء سیاسی و تاریخ نگار آلمانی که در کوبلنتس(2) متولد شد. وی یکی از به وجودآورندگان جنبش رمانتیک و مذهب کاتولیک عرفانی است.
(1) - Joseph von Gorres.
(2) - Koblenz. Coblence.

گورسا.

(اِخ)(1) ادوار (1858 - 1936 م.). ریاضی دان فرانسوی که در لانزاک(2) متولد شد. وی به وجودآورندهء آنالیزهای بسیار دقیق و کوچک است.
(1) - Goursat, Edouard.
(2) - Lanzac.

گورسان.

(اِ مرکب) مخفف گورستان. (فهرست ولف) :
بر این دشت من گورسانی کنم
برومند را شورسانی کنم.فردوسی.
یکی گورسان کرد از آن دشت کین
که جایی ندیدند پیدا زمین.فردوسی.
ز گودرزیان روز جنگ و نبرد
چنان گورسانی پدیدار کرد.فردوسی.

گورستان.

[رِ] (اِ مرکب) قبرستان. (آنندراج). مرزغن. مرغزن. (برهان). بَلَد. جَبّان. جَبّانة. (منتهی الارب). مقبرة [ مَ بَ رَ / مُ بَ رَ / مَ بِ رَ ] . (ترجمان القرآن) (دهار) (منتهی الارب). مَقْبَرة. (منتهی الارب) :
هر آنکو زاغ باشد رهنمایش
به گورستان بود پیوسته جایش.
(ویس و رامین).
گفت این مشتی اوباشند... از هر جایی فرازآمده به یک ساعت از ایشان گورستانی توان کرد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص42). بدیدم اینها به پای خویش به گورستان آمده اند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص435).
چه دَوَم بیهده سوی بستان
خود همی یابمش به گورستان.سنایی.
چو آهو سبزه ای بر کوه دیده
ز شورستان به گورستان رمیده.نظامی.
رجوع به گور شود.
-امثال: نه نه نه نه پستان، پستان برود گورستان . رجوع به امثال و حکم ج4 ص1857 شود.
این مرده و این گورستان . (امثال و حکم دهخدا ج1 ص337).

گور سرخ.

[رِ سُ] (اِخ) نام امام زاده ای در گرگان. حمدالله مستوفی آرد: «و از مزار اکابر، تربت محمد بن جعفر صادق و آن مزار به گور سرخ مشهور است و در آنجا دو سنگ آسیا است هر یک را بیست گز قطر و دو گز ضخم». (نزهة القلوب مقالهء ثالثه چ لسترنج ص 159). قزوینی نویسد: گرگان در میان شیعه ها به واسطهء امام زاده ای موسوم به «گور سرخ» که میگفتند متعلق به یکی از افراد اولاد علی بود شهرتی داشت. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص124). رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص403 شود.

گورسرخی.

[رِ سُ] (اِخ) سیدتاج الدین. رجوع به تاج الدین و تاریخ گزیده نسخهء عکسی ص596 شود.

گورسرین.

[سُ] (ص مرکب) از اسمای محبوب است، چنانکه گردسرین. (آنندراج). معشوقه ای که سرین وی مانند سرین گور پر و انباشته باشد. (ناظم الاطباء) :
مجلس تو همه سال ای ملک آراسته باد
از بت کبک خرام و صنم گورسرین.
فرخی (از آنندراج).
برق هیأتی، صاعقه هیبتی، گورسرینی، غزال چشمی (وصف اسب). (سندبادنامه ص251).

گورسفید.

[سَ / سِ] (اِخ) رودی در فیروزکوه. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص87).

گورسفید.

[سَ / سِ] (اِخ) کوهی است در مشرق دریاچهء نیریز. (جغرافیای طبیعی کیهان ص55).

گورسفید.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراب دورهء بخش چگنی شهرستان خرم آباد واقع در 7 هزارگزی جنوب خاوری سراب دوره و 4 هزارگزی جنوب اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. جلگه و معتدل مالاریایی و سکنهء آن 240 تن است. آب آن از رودخانهء خرم آباد تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان سیاه چادربافی و جل بافی و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء سبزه وار و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گورسفید.

[سَ / سِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ماهور و میلانی بخش خشت شهرستان کازرون واقع در 69000 گزی کنارتخته که در دامنهء کوه بزان واقع شده است. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گورسفید نامدار.

[سَ / سِ] (اِخ) دهی است از دهستان گیلان بخش گیلان شهرستان شاه آباد واقع در 12000 گزی شمال باختری گیلان و 1500 گزی جنوب شوسهء گیلان به قصرشیرین. دشت و گرمسیر مالاریایی و دارای 350 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء گیلان است. محصول آن غلات و برنج و توتون و حبوب و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان از طایفهء کلهر هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورسگ.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان مال اسد بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد واقع در 3 هزارگزی خاور چقلوندی و 3 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء خرم آباد به چقلوندی. تپه ماهور و سردسیر مالاریایی است. سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه ها تأمین میشود. محصول آن غلات و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش بافی و سیاه چادربافی و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء مال اسد هستند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گورسم.

[سُ] (ص مرکب) ستوری که سم آن سم گور را ماند :
سیه چشم و گیسوفش و مشک دم
پری پوی و آهوتک و گورسم.اسدی.
اشقر گورسم چو زین کردی
گور بر گردش آفرین کردی.
نظامی (هفت پیکر ص69).

گورش آباد.

[رُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش اشنویهء شهرستان ارومیه واقع در 4 هزارگزی جنوب خاوری اشنویه و 2 هزارگزی شوسهء اشنویه به نقده. جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 121 تن است. آب آن از رودخانهء اشنویه است. محصول آن غلات و حبوب و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی. راه آن ارابه رو است و تابستان از راه اشنویه میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورش برد.

[رِ بَ] (اِخ) گورِش جِرْد. گورشیر. گورشیرد. جورَشجِرد. نامی است که ابن اسفندیار به خورشیدرستاق، یکی از دهات کجور مازندران داده است. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص108 و ترجمهء فارسی ص 146).

گورشکاف.

[شِ] (نف مرکب) شکافندهء گور. نبّاش. گورشکاونه. رجوع به گورشکافنده شود. || (اِ مرکب) کفتار. ضبع . رجوع به ضبع شود.

گورشکافنده.

(1) [شِ فَ دَ / دِ] (نف مرکب) آنکه شب ها گورها را شکافته کفن مردگان را بکشد، و آن ترجمهء نباش بر وزن نقاش است. (بهار عجم) (آنندراج).
(1) - در بهار عجم و آنندراج با کاف فارسی (شگافنده) آمده است.

گورشکاونه.

(1) [شِ نَ / نِ] (نف مرکب)(از: گور، قبر + شکاونه = شکاونده = شکافنده) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). با ثانی مجهول، شخصی را گویند که شبها گور و قبر را بشکافد و کفن مرده را ببرد، و او را عربان نباش می گویند بر وزن نقاش. (برهان). مخفف گورشکافنده است که به عربی نباش گویند و آن کسی است ارذل دزدان(2) که گور شکافد و کفن مردگان دزدد. (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - در آنندراج: گورشگاونه.
(2) - ن ل: از دله دزدان.

گورشگانه.

[شِ نَ / نِ] (نف مرکب) نباش. (شعوری ج2 ص327). تصحیف گورشکاونه. رجوع به گورشکاونه شود.

گورطوطی.

(اِخ) دهی از دهستان شیروان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام واقع در 38000 گزی جنوب خاوری چرداول و 6000 گزی جنوب باختری راه اتومبیل رو شیروان. کوهستانی و سردسیر و دارای 100 تن سکنه است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و ذرت و پنبه و حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورقلعه.

[قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 18 هزارگزی جنوب اردبیل و 3 هزارگزی شوسهء اردبیل به هروآباد. کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 255 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورقلعه.

[قَ عَ] (اِخ) نام قلعه ای در جزیرهء شاها در دریاچهء ارومیه که بعدها هلاکو را در آنجا به خاک سپردند. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ترجمهء محمود عرفان ص172 شود.

گورک.

(ترکی، اِ) حسن و زیبایی. (ناظم الاطباء). زیبایی. (اشتینگاس). به این معنی ترکی است. رجوع به سنگلاخ شود.

گورک.

[رَ] (اِ) سنگ گازری را گویند، یعنی سنگی که گازران جامه بر آن زنند و شویند. (برهان) (آنندراج). || غوره. حصرم. (مهذب الاسماء).

گورک.

[رَ] (اِخ) یکی از دهات آمل. (از مازندران و استرآباد رابینو ص113 و ترجمهء آن ص152).

گورک.

[گَ وِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای شش گانهء بخش حومهء شهرستان مهاباد که در قسمت جنوب بخش واقع است.
حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان ایل تیمور، از جنوب به بخش بانه، از خاور به دهستان تورجان و میرده سقز و از باختر به دهستان گورک سردشت و نعلین. راه شوسهء مهاباد به سردشت از منطقهء شمال باختری این دهستان میگذرد. موقعیت طبیعی آن کوهستانی و هوایش سردسیر میباشد. شغل عمدهء ساکنان آن زراعت و گله داری است. آب قراء دهستان از رودهای جمالدی، سیمین رود، خورخوره و چشمه سارها تأمین میگردد. محصولات عمدهء آن غلات و توتون و جزئی حبوب میباشد. دهستان گورک از 37 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 3960 تن و قراء مهم آن کلولان خوارو (پایین) (مرکز دهستان) کانی دره، سرد، کهستان، سیناس، خورخوره و ابراهیم حصار میباشد. صادرات این دهستان عبارت است از غلات و توتون و روغن و پشم. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورک.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساحلی بخش اهرم شهرستان بوشهر واقع در 24000گزی باختری اهرم، کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه. جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 1103 تن است. آب آن از چاه است. محصول آن غلات و خرما و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گورک.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 30000 گزی جنوب خاوری فهلیان و 24000 هزارگزی شوسهء کازرون به بهبهان. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 192 تن است. آب آن از رودخانهء شش پیر و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گورک.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بردخون بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع در 14000 گزی جنوب خورموج، کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه در ساحل دریا. جلگه و گرمسیر و مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن 108 تن است. آب آن از چاه است. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گورک.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 85000 گزی کرمان سر راه مالرو شهداد به راور. کوهستانی و سردسیر و دارای 114 تن سکنه است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورکا.

(اِ) یکی از آهنگهای موسیقی. گوشت. اصفهانک. (یادداشت مؤلف).

گورکان.

(اِخ) لقب امیر تیمور (736 - 807 ه . ق.) مؤسس سلسلهء تیموریان (771 - 906 ه . ق.). محمد قزوینی در ضبط این کلمه چنین نویسد: گورکان که به مغولی به معنی «داماد» است در وجه تسمیهء آن ابن عربشاه (متوفی 854) که خود معاصر تیمور بوده است در کتاب عجائب المقدور فی نوائب تیمور آرد: «چون تیمور بر ماوراءالنهر مسلط شد و دختران پادشاهان را تزویج نمود در القاب او کلمهء گورکان را اضافه نمودند که به مغولی به معنی داماد است، چه وی داماد پادشاه گردید و با ایشان پیوند نمود. راقم سطور گوید ابوالمحاسن یوسف بن تغری بردی المتوفی سنة 874 که معاصر شاهرخ پسر امیر تیمور و اولاد او بوده است. در کتاب المنهل الصافی و المستوفی بالوافی نیز عیناً همین وجه تسمیه را ذکر کرده در اول ترجمهء حال امیر تیمور گوید «و کورکان(1) معناه باللغة العجمیة صهر الملوک»، سپس در اثناء ترجمه گوید، «و اظهر العصیان علی السلطان حسین و استفحل امره و استولی علی ماوراءالنهر و تزوج بنات ملوکها فعند ذلک لقب بکورکان تقدم الکلام علی کورکان فی اول الترجمه». و قاضی احمد غفاری در تاریخ جهان آرا در شهر حال تیمور گوید: و اطلاق گورکان بر وی به واسطهء آن است که او داماد امیر حسین بن امیر مسلای بن امیر قزغن صاحب ماوراءالنهر است یا طغاجار برادر قراجار (جد امیر تیمور به زعم مورخین تیمور به دختر داماد چنگیزخان بود) و مستشرق شهیر فرانسوی کاترمر در ترجمهء فصلی از مطلع السعدین لعبد الرزاق السمرقندی راجع به ورود سفارتی از جانب خاقان چین به دربار شاهرخ گوید: «چینیان امیر تیمور را به لقب یوئن فوما(2)می خوانند زیرا که وی دختر شونتی آخرین پادشاه سلسلهء یوئن را تزویج کرده بود. یوئن به اصطلاح چینیان نام سلسلهء پادشاهان مغول است از اعقاب چنگیزخان که در چین سلطنت کرده اند و فوما به چینی به معنی داماد است و ترجمهء تحت اللفظی کلمهء گورگان است که نیز به ترکی به معنی داماد است، پس یوئن فوما به معنی داماد یوئن می شود، راقم سطور گوید دامادان چنگیزخان چنانکه رشیدالدین فضل الله در جامع التواریخ در ضمن تعداد دختران چنگیزخان اسامی آنها را ذکر می کند همه ملقب به گورگان بوده اند و بعد از اسم هر یکی از آنها بلااستثناء کلمهء گورکان ملحق است در عنوان دختر چهارم چنگیزخان گوید: «دختر چهارم تومالون او را به پسر پادشاه قنقرات داد نام او گورکان هرچند کورکان داماد باشد نام او هم گورکان بوده»، و گویا گورکان نزد پادشاهان مغول یکی از درجات خانوادهء سلطنتی بوده است، مثل شاهزاده و معادل آن در ملل دیگر وجود ندارد و عبارت ابن تغری بردی که در تفسیر گورگان گوید «و معناه صهر الملوک» و نمی گوید «معناه الصهر» مؤید این احتمال و تقریباً صریح در آن است، و شاید اینکه عثمانیها به بعضی از رجال دولت خود لقب فارسی داماد داده اند مانند ابراهیم پاشا و غیره منشأش همین مسئله باشد. (از بیست مقالهء قزوینی ج1 صص52 - 55).
(1) - عیناً در هر سه موضع همین طور با کاف و سه نقطه بر روی آن که املای قدیم کاف فارسی (گاف) بوده است در اصل نسخهء المنهل الصافی که در کتابخانهء ملی پاریس محفوظ است (Arabe 2069 ff. 142a, 143a)نوشته شده است: مقصود از این اصرار آن است که تلفظ این کلمه یعنی کورکان با دو کاف فارسی است، و همین طور معاصرین تیمور و اعقاب او آن را تلفظ می کرده اند نه با کاف عربی چنانکه بعضی از مستشرقین اروپا می نویسند. (قزوینی)... لفظ کورکان امروز نیز در زبان ترکی شرقی در آذربایجان و قفقاز به معنی مطلق داماد است و با کاف ترکی و ضمهء عربی بلا اشباع و فتحهء راء و کاف دوم که آن هم کاف ترکی است و با املای کاف فرنگی Kurakan تلفظ می شود و قلب کاف فارسی به کاف ترکی در زبان ترکی بعید است. آیا ممکن نیست که جهت اینکه در عبارت عربی سه نقطه روی کاف گذاشته شده، آن باشد که کاف ترکی نیز باآنکه اشبه اشیاء است به کاف عربی، معهذا کاف عربی نیست و عربها کاف عجمی را از هر قبیل برای تمیز دادن از کاف عربی علامت مخصوصی می گذاشتند؟ (مجلهء کاوه).
(2) - Yuen-fou-ma.

گورکان.

(اِخ) رجوع به جلال الدین علی گورکان بن حسن تکین شود.

گورکانی.

(اِ) تیماج و سختیان را گویند، و با زای نقطه دار و رای فارسی هر دو آمده است. (برهان). مصحف گوزگانی است. رجوع به گوزگانی شود.

گورکانی.

(اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 48000 گزی شمال کرمان و 8000 گزی جنوب راه مالرو شهداد به راور. کوهستانی و سردسیر و دارای 70 تن سکنه است. آب آن از قنات است. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورکانیان.

(اِخ) یا تیموریان. سلسله ای که مؤسس آن امیر تیمور گورکان بود. این سلسله از سال 771 تا 906 ه . ق. سلطنت کردند. رجوع به تیموریان شود.

گورکانیان هند.

[نیا نِ هِ] (اِخ) سلسله ای که در هند پادشاهی داشتند و مؤسس آن ظهیرالدین محمد بابر است که به پنج پشت به امیر تیمور میرسد. این سلسله را دولت بریتانیای کبیر برانداخت. (طبقات سلاطین اسلام صص297-298). رجوع به بابر در همین لغت نامه و معجم الانساب زامباور ج2 ص442 شود.

گور کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) دفن کردن مرده را. به خاک سپردن مرده : نصر سیار بر واصل عمرو نماز کرده اندر سراپردهء خویش گور کردش. (تاریخ بخارای نرشخی ص73).
- به گور کردن؛ گور کردن. به خاک سپردن :و او را [ مروان را ] به دمشق به گور کردند. (تاریخ سیستان ص106). سر عبدالرحمن به مصر به گور کردند و جثه او به رخد. (تاریخ سیستان). و امیرالمؤمنین مأمون فرمان یافت به روم... و آنجا به گور کردند او را. (تاریخ سیستان).

گورک سردشت.

[گَ وِ کِ سَ دَ] (اِخ)نام یکی از دهستان های هفت گانهء بخش سردشت مهاباد است که در قسمت شمال خاوری واقع شده و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان نعلین و منگور، از جنوب به دهستان کلاس و نماشیر بانه، از خاور به دهستان گورک مهاباد، از باختر به دهستان ملکاری و بریاجی. موقع طبیعی آن کوهستانی و جنگلی است. هوایش سرد و آب کلیهء قراء از چشمه سارها و آب برف و باران تأمین میشود. محصول عمدهء دهستان غلات و توتون و مواد جنگلی است. این دهستان از 38 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیتش در حدود 7215 نفر و قراء مهم آن به شرح زیر است: کنده مان، شموئیلا، سرسیر، کوله، نیستان، سورو، بلو، ورکل، سارتکه، زمزیران، پرستان (مرکز دهستان)، نوآباد و دولتو. شغل مهم ساکنان دهستان زراعت و گله داری است. در بعضی از قراء تربیت زنبور عسل هم معمول است. صادرات مهم این منطقه عبارت است از پشم، روغن، مازوج، کولان و توتون. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورک سفید.

[رَ کِ سَ / سِ] (اِخ) دهی است در مازندران در دومیلی مگس تپه و دومیلی دریا و محل سکونت یموت ها است. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص136).

گورکش.

[کُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 6000 گزی باختر ساردوئیه، سر راه فرعی ساردوئیه به راین. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورکن.

[کَ] (نف مرکب) شخصی که معاش او منحصر در کندن گورها باشد. (آنندراج). حفار. (مهذب الاسماء). حفار و آنکه گور می کند. (ناظم الاطباء). قبرکننده. دفن کنندهء مردگان. (ولف). لاحِد :
به خاقان چین گفت کای کامجوی
همی گورکن خواهد آن نامجوی.فردوسی.
بر که خندد بس خضر چون با شما بیند همی
گورکن در بحر و کشتی در بیابان داشتن.
سنائی (دیوان چ مدرس رضوی ص365).
لبی ز نان جنازه به گورکن ندهد
وگر بباید با مرده خفت پایاپای.سوزنی.
گویند عیسی دگریم از طریق نطق
برکن بروتشان که به جز گورکن نیند.
خاقانی.
تا چهل روز خاک می کندند
در جهان گورکن چنین چندند.
نظامی (هفت پیکر ص352).
-امثال: گورکن در بحر و کشتی در بیابان داشتن.
سنایی (از امثال و حکم ج3 ص1329).
|| (اِ مرکب) نام جانوری است چارپایه، به هند بَجّو گویند. (غیاث) (آنندراج). کفتار. (ناظم الاطباء). ام عامر. ضبع.

گورکن.

[کَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین واقع در 27 هزارگزی شمال ضیاءآباد و 11 هزارگزی راه شوسه. در کوهستان واقع و سردسیر است. سکنهء آن 160 تن و آب آن از چشمه است. غلات دیمی و مختصر بنشن و لبنیات دارد. و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالی و گلیم و جاجیم و جوراب بافی است. ساکنان از طایفهء چگینی هستند و تغییر مکان نمی کنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گور کندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) قبر برای مرده ساختن. کندن زمین را تا مرده را در آن نهند. اجداث. اجتداث. (تاج المصادر بیهقی).

گورک وا.

[رَ] (اِ مرکب) حصرمیه. (مهذب الاسماء). آش غوره. غوره با.

گورکوه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس واقع در 30000 گزی خاور میناب، سر راه مالرو بشاگرد به میناب. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورکه.

[کَ / کِ] (اِ) آهنگی است از موسیقی. (یادداشت مؤلف). رجوع به گورکا شود.

گورکی.

[گُرْ] (اِخ)(1) الکسیس ماکسیموویچ پیشکوف، معروف به ماکسیم(2) (1868 - 1936 م.). نویسندهء روس که در نیژنی نووگورود(3) متولد شد. برخی از آثارش عبارتند از: زندگانی کودکی من، ولگردان، مادر. سبک او سبک رئالیست است. رجوع به ماکسیم گورکی شود.
(1) - Gorki
(2) - Alexis Maximovitch Piechkov, Maxime.
(3) - Nijni-Novgorod.

گورکی.

(اِخ) نیژنی نوووگورود. شهری از روسیه که در پیوستگاه رودخانهء ولگا(1) و اکا(2)قرار دارد. جمعیت این شهر942000 تن است. هفته بازار قدیمی مشهوری در این شهر وجود دارد. گورکی شهری صنعتی است و کارخانه های آهن سازی و اتومبیل سازی و تصفیه خانهء نفت و کارخانه های صنایع شیمیایی دارد.
(1) - Volga.
(2) - Oka.

گورکی.

[رَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 148000 گزی جنوب کهنوج و سر راه مالرو انگدان به کهنوج. سکنهء آن 4 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورگ.

[] (اِخ) از ایلات ساکن اطراف مهاباد. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص109).

گورگا.

[گَ وُ] (مغولی، اِ) به مغولی کوس و طبل باشد، و آن را گورگه نیز گویند. (آنندراج) (فرهنگ وصاف). رجوع به گورگه شود.

گورگان.

(ص مرکب) به معنی کسی که لایق عیش و عشرت باشد، چه گور به معنی عیش و عشرت و شراب است و گان به معنی لایق و سزاوار. (غیاث) (آنندراج).

گورگان.

(اِخ) لقب شاه تیمور، و هر پادشاه جلیل القدر را گورگان گویند. (غیاث) (آنندراج). رجوع به گورکان شود.

گورگان.

(اِخ) گرگان. (نزهة القلوب چ لیسترنج ص163).

گورگانج.

[نَ] (اِخ) گرگانج. رجوع به گرگانج شود.

گورگانیان.

(اِخ) رجوع به گورکانیان شود.

گورگاوان.

(اِخ) دهی است از دهستان عثمانوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 51000 گزی جنوب خاوری کرمانشاه و 7000 گزی سرجوب. کوهستانی و سردسیر و دارای 245 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء آهوران و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و مختصر میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورگاورز.

[گا وِ] (اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان اسلام آباد غرب واقع در 22000 گزی شمال باختری گهواره و 3000 گزی درینجه. کوهستانی و سردسیر و دارای 275 تن سکنه است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و توتون و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورگاه.

(اِ مرکب) گور. قبر. گورجای :
که این قادسی گورگاه من است
کفن جوشن و خون کلاه من است.فردوسی.
وگر نابرومند راهی بود
وگر بر زمین گورگاهی بود.فردوسی.
زمین عجم گورگاه کی است
در او پای بیگانه وحشی پی است.نظامی.

گورگاه.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان واقع در 50000 گزی شمال کرمان و 4000 گزی باختر راه مالرو شهداد به راور. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورگبر.

[گو گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 45000 گزی باختر پاوه، کنار رودخانهء سیروان، مرز ایران و عراق. کوهستانی و گرمسیر و دارای 20 تن سکنه است و قشلاق 20 خانوار از طایفهء کوکوئی جوانرود است، راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورگنجه.

[گو گَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمدی سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 4 هزارگزی شمال باختری سی سخت و 3 هزارگزی شمال باختری سی سخت به شیراز. کوهستانی و سردسیر مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن کره، غلات، برنج، پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان قالی و جوال و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء بویراحمدی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گورگندم.

[گو گَ دُ] (اِ مرکب) قسمی از گندم. (ناظم الاطباء). رجوع به گل گندم و گوزگندم و جوزجندم شود.

گورگو.

[گو گُ] (اِخ)(1) گاسپار(2) (1783 - 1852 م.). ژنرال فرانسوی که در ورسای متولد شد. وی در جزیرهء سنت هلن(3) با ناپلئون همراه بود و ناپلئون خاطرات خود را برای او املا کرد.
(1) - Gourgaud.
(2) - Gaspard.
(3) - Sainte-Helene.

گورگور.

(اِ مرکب) به معنی گوراگور است که زودزود و جلدجلد باشد. (برهان) (آنندراج). گوراگور و زودزود و به زودی. (ناظم الاطباء). رجوع به گوراگور شود. || نوعی از پرنده هم هست که آن را خرجل می گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گورگوز.

(اِخ) یکی از فرمانروایان مغول در ایران که از سال 637 تا 643 ه . ق. حکمرانی داشت. رجوع به تاریخ گزیده چ عکسی ص575 و چ عبدالحسین نوایی ص584 و مازندران و استرآباد رابینو متن انگلیسی ص139 و ترجمهء آن ص185 شود.

گورگوس.

[گُرْ گو] (اِخ)(1) پادشاه سالامین در زمان داریوش بزرگ. (از ایران باستان ج1 ص 650).
(1) - Gorgus.

گورگون.

[گُرْ گُنْ] (اِخ)(1) سه خدای یونانی به اسم مدوز(2)، اریال(3) و استنو(4) که با هم خواهر بودند و می توانستند کسانی را که به آنها نگاه می کردند به سنگ بدل کنند.
(1) - Gorgones.
(2) - Meduse.
(3) - Euryale.
(4) - Stheno.

گورگون زولا.

[گُرْ گُنْ زُ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا که در لمباردی(2) واقع است و 6000 تن جمعیت دارد. پنیر آن مشهور است.
(1) - Gorgonzola.
(2) - Lombardie.

گورگه.

[گَ وُ گَ / گِ] (مغولی، اِ) گبرگه. این کلمه بر وزن فسرده(1) تلفظ می شود. در سنوات اخیر خاصه در تهران به جای میل زورخانه مصطلح شده، درصورتی که گورگه گرفتن نوعی از میل گرفتن است و آن موقعی است که ورزشکار حرکات خود را به نهایت سرعت می رساند و میلها را به اصطلاح سرمچ می گیرد و مرشد هم آهنگ مخصوص برای این حرکت می نوازد و آن آهنگ را از قدیم گورگه گفته اند، و کلمهء گورگه از لغات مغولی است که در فارسی باقی مانده و نام نوعی از طبل یا نقاره است که در جنگهای قدیم با آهنگ معینی می نواخته اند. (از تاریخ ورزش باستانی ایران تألیف پرتو بیضائی صص53 - 54). رجوع به گبرگه شود.
- گورگه گرفتن؛ رجوع به گورگه شود.
(1) - این کلمه در تهران و بیشتر شهرها، همانطوری که در بالا ضبط کردیم به فتح اول تلفظ می شود. در تهران گبرگه هم گفته می شود.

گورگه.

[گَ وُ گَ / گِ] (مغولی، اِ) به مغولی کوس و طبل باشد. و آن را گورگا نیز گویند. (از آنندراج) :
سپه کار پیکار برساختند
گورگه زده سورن انداختند.
شرف الدین علی یزدی (از آنندراج).
رجوع به گورگا شود.

گورگه.

[گَهْ] (اِ مرکب) محل گورخر. گورگاه :
کفل گرد کردند گوران دشت
مگر شیر از این گورگه درگذشت.نظامی.
بر گرد حظیره خانه کردند
زآن گورگه آشیانه کردند.نظامی.

گورگه.

[گُرْ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 50 هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 14500 گزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی و معتدل سالم و دارای 920 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء شیتو است. محصول آن غلات و توتون و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورگیاه.

(اِ مرکب) گیاهی است که گورخر آن را به رغبت تمام خورد، و چون بخایند مزهء قرنفل و مصطکی کند، و به عربی اذخر و طیب العرب خوانند. (برهان). گورگیاه یا کاه مکی(1)، از گندمیان صنعتی، از دستهء غلات، که خوشه های معطر دارد (گل گلاب ص297). تبن مکی.
(1) - Andropogone.

گورگیتی.

(اِخ) دهی است از دهستان رابر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در54000 گزی شمال خاوری بافت، سر راه مالرو شرینک به جواران. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 100 تن و آب آن از رودخانه است. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورگیر.

(نف مرکب) آنکه صید گور کند. (آنندراج) :
چو با گورگیران ندارند زور
به پای خود آیند گوران به گور.
نظامی (از آنندراج).
گوری الحق دونده بود و جوان
گورگیر از پسش چو شیر دوان.
نظامی (هفت پیکر ص73).

گورگیر.

(اِخ) دهی است از دهستان کربال بخش زرقان شهرستان شیراز واقع در 74000 گزی جنوب خاور زرقان و 7000 گزی راه فرعی بنداَمیر به خرامه. جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 319 تن است. آب آن از رود کر است. محصول آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این قریه را معزآباد هم گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). در دو فرسخ و نیم مشرقی گاوکان است. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص258).

گورگیوس سینکلوس.

(اِخ) مورخی که در حدود 775 تا 800 م. میزیسته است. (یسنا ج1 ص85، 86 و 95).

گورلووکا.

[گُرْ لُوْ] (اِخ)(1) شهری از اتحاد جماهیر شوروی (اوکراین) در دون باس(2) که 293000 تن جمعیت دارد. این شهر مرکزیت صنعتی دارد.
(1) - Gorlovka.
(2) - Le Donbass.

گورماست.

(اِ مرکب) ماستی را گویند که از شیر گورخر باشد. (برهان) (آنندراج). || ماستی هم هست که صحرانشینان سازند و آن ماست چکیده ای است که شیر خام در آن داخل کنند و بر هم زنند و خورند. (برهان) (آنندراج). گوره ماست. لبا.

گورمغول.

[مُ غُلْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان واقع در 81000 گزی جنوب خاوری مشیز، سر راه مالرو درگنج به چهاراطاق. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورمون.

[مُنْ] (اِخ)(1) رمی دُ (1858 - 1915 م.). نویسندهء فرانسوی که در بازوش آن هولم (ارن)(2) متولد شد. آثار او انتقادی و به سبک سمبولیسم است.
(1) - Remy de Gourmont.
(2) - Bazoches-en-Houlme (Orne).

گورمه.

[مِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سوران شهرستان سراوان واقع در 34000 گزی خاور سوران و 12000 گزی خاور راه مالرو سوران به ایرافشان. سکنهء آن 30 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورمی.

(اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس واقع در 134 هزارگزی باختر قشم، سر راه مالرو قشم به باسعیدو. جلگه و گرمسیر و مالاریایی و سکنهء آن 199 تن است. آب آن از چاه است. محصول آن غلات و شغل اهالی صید ماهی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورمیان.

(اِخ) یکی از کوههای کردستان صحنه. (از جغرافیای غرب ایران تألیف د مرگان ترجمهء کاظم ودیعی ص49).

گورن.

[رَ] (ترکی، اِ) به معنی حلقه زدن مردم باشد، و بعضی گویند به این معنی ترکی است. (برهان) (آنندراج). ترکی است. در جغتایی گوران، گورن حلقه ای که لشکری در گرد چیزی تشکیل دهد، نوعی اردوی سنگربندی شده، که به وسیلهء گردونه هایی که به شکل دایره تنظیم کنند. «جغتایی 468». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گورن.

[رَ] (اِخ)(1) مرکز بخش مربیهان(2) از ناحیهء پونتی وی(3) (در فرانسه) که 56000 تن جمعیت دارد. کلیسایی از قرن 15 و 16 م. در این شهر باقی است. معدن سنگ لوح نیز دارد.
(1) - Gourin.
(2) - Morbihan.
(3) - Pontivy.

گورندرق.

[رَ دَ رَ] (اِخ) یا قورم دیلق. دهی است از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 13 هزارگزی شمال هوارند و 29 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 109 تن است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و گردو و توت و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورندگی.

[رَ دَ / دِ] (حامص) صفت گورنده. رجوع به گورنده شود.

گورنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) آنچه بگورد. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوریدن شود.

گورنش.

[نِ] (ترکی، اِ) کورنش. (ناظم الاطباء). کرنش. از ترکی جغتایی گورنیش. رجوع به کرنش شود.

گورنصب.

[نَ صَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرستان نهاوند واقع در 34000 گزی باختر شهر نهاوند، کنار راه مالرو امیرآباد به چرگه. کوهستانی و سردسیر مالاریایی و دارای 123 تن سکنه است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و توتون و حبوب و کتیرا و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گورنگ.

[رَ] (اِخ) برادر گرشاسب و پدر نریمان :
برادر یکی داشت جوینده کام
گوی شیردل بود گورنگ نام.اسدی.
همان سال کاثرط برفت از جهان
شد او نیز در خاک تاری نهان.اسدی.
در تاریخ سیستان کورنگ با کاف تازی آمده و پسر گرشاسب دانسته شده است. رجوع به تاریخ سیستان چ بهار ص5 و 6 شود.

گورنگان.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بریاجی بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 6500 گزی شمال سردشت و 5500 گزی باختر شوسهء سردشت به مهاباد. کوهستانی و جنگلی و سردسیر و سالم و سکنهء آن 168 تن است. آب آن از رودخانهء سردشت است. محصول آن غلات و توتون و مازوج و کتیرا و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).0

گورنه.

[نَ / نِ] (اِ) در فرهنگ شعوری (ج2 ص327) و ناظم الاطباء و اشتینگاس به معنی گوزن نوشته اند اما به نظر می آید که تصحیف گوزن باشد.

گورنهر.

[نَ] (اِخ) فرسخی کمتر میانهء جنوب و مغرب احمدحسین است. (فارسنامهء ناصری).

گورنی.

[نِ] (اِخ)(1) مادموازل دُ (1566-1645 م.) زن ادیب فرانسوی که در پاریس متولد شد. وی دخترخواندهء مونتنْی(2)بود و آثار او را دوباره به چاپ رساند.
(1) - Mlle de Gournay.
(2) - Montaigne.

گورنی.

[نِ] (اِخ)(1) ونسان دُ (1712-1759 م.) عالم اقتصاد فرانسوی که در سن مالو(2) متولد شد. وی نخستین بار آزادی تجارت غلات و مواد صنعتی را توصیه کرد.
(1) - Vincent de Gournay.
(2) - Saint-Malo.

گورنی آنبری.

[نِ آمْ بْرِ / بِ رِ] (اِخ)(1)مرکز بخش سِن ماریتیم(2) از ناحیهء دیپ(3)(در فرانسه) نزدیک چشمه های اپت(4) که 4400 تن جمعیت دارد. کرهء آن معروف است.
(1) - Gournay-en-Bray.
(2) - Seine-Maritime.
(3) - Diepe.
(4) - L´Epte.

گورنی سورمارن.

[نِ] (اِخ)(1) بلوکی از سِن اِاواز(2) از ناحیهء پونتواز(3) در حومهء شرقی پاریس که 2100 تن جمعیت دارد. مرکز ساخت ماشین های زراعتی است. پلاژ آن معروف است.
(1) - Gournay-sur-Marne.
(2) - Seine-et-Oise.
(3) - Pontoise.

گورنیک.

(اِخ) دهی است از دهستان شپیران بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 39500 گزی جنوب باختری سلماس و 2500 گزی جنوب ارابه رو قلعه رش دره. هوای آن سردسیر سالم است. سکنهء آن 52 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گورنین.

[گَ وَ] (اِ) متاع و رخت خانه و متاع غیرمنقوله. (آنندراج). اسباب خانه و رخت خانه و اموال صامت. (ناظم الاطباء). || خندق. (آنندراج). مغاک. شیار. (ناظم الاطباء).

گورو.

[رُ] (اِخ)(1) هانری ژزف اوژن(2)(1867-1946 م.). ژنرال فرانسوی که در پاریس متولد شد. وی در سال 1898 سموری(3) را در سودان دستگیر کرد. در سال 1912 در مراکش معاون لیوتی(4) و در سال 1915 فرمانده نیروهای شرقی فرانسه بود. وی در سوریه آرامش برقرار کرد و سرانجام در سالهای 1923 تا 1936 حکمران پاریس شد.
(1) - Gouraud.
(2) - Henri-Joseph-Eugene.
(3) - Samory.
(4) - Lyautey.

گوروان.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه واقع در 3 هزارگزی جنوب خاوری عجب شیر و 4500 گزی باختر شوسهء مراغه به دهخوارقان. جلگه و معتدل مالاریایی است. سکنهء آن 612 تن است. آب آن از قلعه چای و چشمه است. محصول آن غلات و کشمش و بادام و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوروئی.

(اِخ) تیره ای از طایفهء حمزایی ایل چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص75).

گوروئی.

(اِخ) یکی از طوایف هفت لنگ بختیاری که در مال امیرسوسن سکنی دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص74).

گوروئی جغروند.

[] (اِخ) شاخه ای از تیرهء عیسی وند هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص77).

گوروش.

[گَوْ رُشْ] (اِخ)(1) گاوروش. یکی از قهرمانان بینوایان ویکتور هوگو.
(1) - Gavroche.

گوروک.

(اِخ) یکی از ایلات کردستان مکری که مرکزشان بانه است. (از جغرافیای غرب ایران تألیف دُ مرگان ترجمهء کاظم ودیعی ج2 ص24، 25 و 44).

گورون.

[گُ رُنْ] (اِخ)(1) مرکز بخش ماین(2)از ناحیهء ماین (در فرانسه) که 2200 تن جمعیت دارد. این بخش دباغی و جوراب بافی و کفش سازی دارد.
(1) - Gorron.
(2) - Mayenne.

گوروند.

[گورْ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان تامین بخش میرجاوهء شهرستان زاهدان واقع در 46000 گزی جنوب باختری میرجاوه و 15000 گزی باختر راه فرعی میرجاوه به خاش. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوره.

[رَ] (اِخ) نام قبیله ای است در ملک هندوستان. (برهان) (آنندراج).

گوره.

[گُ رِ] (اِخ)(1) جزیره ای از کنارهء سنگال(2) روبه روی داکار (آفریقای غربی).
(1) - Goree.
(2) - Senegal.

گوره خر.

[رَ / رِ خَ] (اِ مرکب) همان گورخر که گذشت. (آنندراج). گور : و گوره خر از پیش او بگریخت، روی در بیابان نهاد. (سندبادنامه ص137). رجوع به گور و گورخر شود.

گوره دار.

[گَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان آلوت بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 24000 گزی باختر بانه و 8000 گزی مرز ایران و عراق. کوهستانی و سردسیر و دارای 55 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء گوره دار است. محصولات جنگلی و مختصر غلات دارد. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوره درق.

[گُو رَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 24 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 167 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوره زار.

[رِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا از بخش کمیجان شهرستان اراک واقع در 72 هزارگزی جنوب کمیجان و یکهزارگزی راه عمومی شراء. دامنه و سردسیر و سکنهء آن 514 تن. آب آن از رودخانهء شراء است. محصولش غلات و بنشن و انگور و شغل اهالی زراعت و ژاکت بافی است. نزدیک قریه در دامنهء کوه شاه زند هفت قبر بزرگ از ازمنهء خیلی قدیم به جا مانده که به قبر هفت برادران و یا هفت کسان معروف است. در کوه شاه زند غاری وجود دارد که زرتشتیان آن را محل غیبت شاه کیخسرو می دانند. این غار و آن قبور مورد توجه زرتشتیان است. می گویند وقتی کیخسرو از سلطنت کناره گرفت با هفت تن از سرداران شبی را در این حدود گذراند و اصرار کرد که یاران مراجعت کنند، آنان قبول نکردند و صبح آن روز اثری از شاه ندیدند و در نتیجهء تفحصات زیاد بر اثر سرما و طوفان هلاک شدند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوره شیر.

[گَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 72 هزارگزی جنوب باختری مهاباد و 27 هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی و سردسیر سالم و سکنهء آن 25 تن و آب آن از رودخانهء بادین آباد است. محصول آن غلات، توتون، حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوره قلعه.

[گَ رَ قَ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 21000 گزی جنوب سقز و 6000 گزی باختر قشلاق یل. کوهستانی و سردسیر و دارای 450 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانه است. محصول آن غلات و لبنیات و حبوب و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوره ماست.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) همان گورماست است که در بالا گذشت. (از آنندراج). رجوع به گورماست شود.

گوری.

(حامص) دویدن چون گورخر. (صحاح الفرس). دویدن مانند گورخر. || عشرت و نشاط و به عشرت و نشاط رفتن. (برهان) (آنندراج). سور و نشاط. (شعوری ج2 ورق 328)(1). بطر و نشاط. (صحاح الفرس) :
خوریم آنچه از ما به گوری خورند
بریم آنچه از ما به غارت برند.
نظامی (شرفنامه ص484).
رجوع به ترکیب «گوری کردن» شود.
- گوری کردن؛ عشرت و نشاط کردن. به عشرت و نشاط رفتن :
گوری کنیم و باده کشیم و بُویم شاد
بوسه دهیم بر دو لبان پری وشان(2).رودکی.
|| حرص و طمع. (ناظم الاطباء). || (اِ) نامی است که در رامسر به اوری (درختی است جنگلی) دهند. رجوع به اوری شود. || گودالی که در فارس و سواحل و بنادر و قشلاقات بکنند مانند گور و قبر و چاه، و غالباً سر آن تنگ است و زیر آن فراخ است و گندم را در آن زیر زمین انبار کرده، سر آن را ببندند که جز خودشان کسی نداند که در آنجا انبار گندم است، و این کار را گاهی برای حفظ از دشمن و لشکر بیگانه نمایند و گاهی برای حفظ گندم و زیادتی قیمت آن به جهت فروختن، چون قیمت غله گران گردد گندم را بیرون آورند و بفروشند، و آن گندم را نیز گندم گوری گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج).
(1) - شعوری در ج2 ص 308 این کلمه را به فتح اول و به معنی با طبل و نفیر راه رفتن آورده.
(2) - ن ل: پری نژاد.

گوری.

(اِخ) دهی است از دهستان مرغا از بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 36 هزارگزی باختر ایذه. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 219 تن. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوری.

(اِخ) دهی است از دهستان شهرکی بخش شیب آب شهرستان زابل واقع در 23000 گزی شمال خاوری سکوهه و 1200 گزی شوسهء زاهدان به زابل. جلگه و گرمسیر معتدل است. سکنهء آن 3308 تن. آب آن از رودخانهء هیرمند است. محصول آن غلات و لبنیات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و گلیم و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوری.

(اِخ) دهی است از دهستان خسروشیر بخش جغتای شهرستان سبزوار واقع در 15 هزارگزی شمال خاوری جغتای، سر راه اتومبیل رو نقاب که 347 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، زیره و شغل اهالی زراعت است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوری.

(اِخ) کوری. غوری. قصبه ای است در گرجستان که حکومت گاه قدیم سلاطین کارتیل بوده است و شاه عباس آن را فتح کرد. (از عالم آرا ص877). رجوع به غوری شود.

گوری.

(اِخ) رأس شمالی کوهستان لوزی شکل آرارات. (از جغرافیای شمال ایران تألیف د مرگان ترجمهء ودیعی ص348).

گوری.

[گَ / گُو] (ص نسبی) گبری. منسوب به گبر. رجوع به گبری شود. (ناظم الاطباء). || نوعی انگور.

گوریال.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان منوجان بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 85000 گزی جنوب کهنوج و 6000 گزی شمال راه مالرو میناب به رمشک. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوریت.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت واقع در 12000 گزی جنوب راه مالرو مسکون به کروک. سکنهء آن 8 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوری چی.

(اِخ) دهی است از دهستان انگدان بخش کهنوج شهرستان جیرفت واقع در 255000 گزی جنوب کهنوج و 5000 گزی شمال راه مالرو انگدان به بیابان. کوهستانی و گرمسیر و سکنهء آن 200 تن و آب آن از رودخانه است. محصول آن خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعهء کمدارک جز و این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گورید.

(اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 58 هزارگزی جنوب باختری درمیان و 13 هزارگزی باختر شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. 321 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شلغم و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. طوایف بهلولی، یعقوبی و حاجی حقداد در اطراف این ده ساکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوریدگی.

[دَ / دِ] (حامص) صفت گوریده. درهم وبرهمی. پریشانی. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوریده و گوریدن شود.

گوریدن.

[دَ] (مص) آشفته شدن. در هم ریختن، چنانکه موی سر یا اسباب خانه. (یادداشت مؤلف).

گوریدنی.

[دَ] (ص لیاقت) آنچه قابل گوریدن است. آنچه تواند بگورد. (یادداشت مؤلف).

گوریده.

[دَ / دِ] (ن مف) ژولیده. آشفته. درهم و برهم، چنانکه موی یا ریسمان و ابریشم و جز آن. (یادداشت مؤلف).

گوری زانکار.

[گُ] (اِخ)(1) کوهستانی از هیمالیا در نپال که 7145 متر بلندی دارد.
(1) - Gaurisankar.

گوریزیا.

[گُ] (اِخ)(1) گریتز(2) (گرتز(3)) سابق. شهری از ایتالیا (ونه تی)(4) که در کنار رودخانهء ایزونزو(5) در مرز یوگسلاوی واقع است. جمعیت آن 42100 تن است. شارل دهم در سال 1836 م. در آنجا مرد. از سال 1916 تا سال 1918 جنگهایی بین ایتالیا و اتریش در این ناحیه درگرفته بود.
(1) - Gorizia.
(2) - Goritz.
(3) - Gortz.
(4) - Venetie.
(5) - Isonzo.

گوریش.

[گَ / گُو] (ص مرکب) گاوریش. احمق. گوبروت :
نبود باید گوریش تا به آخر عمر
که مردمان به چنین ضحکه ها شوند سمر.
مسعودسعد.
گر او از این پس گوریش خوانَدم شاید
وز این حدیث نباید مرا نمود عدول.
مسعودسعد.
بود اندر جهان چو من گوریش
باشد اندر جهان چو من نادان.مسعودسعد.
رجوع به گاوریش و گوبروت شود.

گوری شیخ.

(اِخ) دهی است از دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان بندرعباس واقع در 74000 گزی شمال باختری بندرعباس، سر راه فرعی لار به بندرعباس. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چاه است. محصول آن خرما و غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوریف.

[گُرْ یِ] (اِخ)(1) بندری از اتحاد جماهیر شوروی (سابق) در قزاقستان که در کنار دریای خزر در مصب رود اورال(2) واقع است. محصولش ماهی و کنسرو ماهی است. تصفیه خانهء نفت دارد.
(1) - Goriev.
(2) - Oural.

گوریگاه.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش خشت شهرستان کازرون واقع در 2000 گزی شمال باختر کنارتخته و شوسهء شیراز به بوشهر. جلگه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 401 تن است. آب آن از رودخانهء شاپور است. محصول آن غلات و پنبه و برنج و خرما و کنجد و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گوریل.

[گُ] (فرانسوی، اِ)(1) قسمی از میمون که شباهت تام به انسان دارد و در جنگلهای آفریقا فراوان است و دارای دو متر قد می باشد. (ناظم الاطباء). یک گونه میمون شبیه به انسان که یک نوع بیشتر ندارد. گوریلا آنژنا(2) یا ژینا(3) که در نواحی باختری آفریقای نزدیک استوا وجود دارد. گوریل بزرگ ترین نوع میمون است، قدش تقریباً به اندازهء انسان و گاهی بزرگ تر است اما سینه اش پهن تر و بازوهایش دراز و بزرگ و ساقهایش کوتاه است. جمجمه اش بیضوی و صورتش به طرف جلو برآمده است. ابروانش کمانی و برجسته است. دندانهای کلبی آن به صورت چنگک است. پشمهایش بلند است و تمام بدنش را می پوشاند ولی سینهء آن کم مو است و در جنگلهای مرطوب و دورافتاده سکونت میکند. گوریل مدتها موضوع داستانها و وحشیگری آن، ضرب المثل بوده است. این حیوان از انسان می گریزد ولی اگر مجروح شود به شدت از خود دفاع میکند. گوریل حیوانی ترسناک و کمی باهوش است و به صورت جفت زندگی میکند و گیاهخوار است. به واسطهء قتل و کشتاری که از این حیوان کرده اند نسل آن رو به نقصان میرود.
(1) - Gorille.
(2) - Gorilla engena.
(3) - Gina.

گور یهود.

[یَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیائی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 25000 گزی شمال سنقر، کنار راه فرعی سنقر به گردکانه. دامنه و سردسیر و دارای 140 تن سکنه است. آب آن از چشمه است. محصول آن غلات و حبوب و توتون و شغل اهالی زراعت و قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوز.

[گَ وَ] (اِ) مخفف گوزن است که گاو کوهی باشد. (برهان) (غیاث) (آنندراج) :
مگر آمد خبر تعزیت میر کبیر
آنکه در جنگ به چنگش چو گوز بود پلنگ.
شهاب الدین عبدالرحمن (از جهانگیری و رشیدی).
رجوع به گوزن شود.

گوز.

[گَ / گُو] (اِ) گردکان را گویند، و معرب آن جوز است. (برهان). پهلوی گوز(1)«تاوادیا 161»، گوچ(2) «اونوالا 101»، کردی گوز(3)، گویز(4) «ژابا ص 369»، طبری اقوز(5)، مازندرانی کنونی جوز(6) «واژه نامه 41»، گیلکی آقوز(7)، شهمیرزادی خوز(8)، معرب آن جوز (= جوگلانس رگیا، لاتینی)(9)«ثابتی 176، 210». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بالضم و واو مجهول، چارمغز، و معرب آن جوز است، و در فرهنگ به فتح گاف گفته، در اصل به معنی گرد و غنده است و چارمغز چون گرد و غنده است بدین مناسبت گوز گویند. (رشیدی) :
آنجا که پتک باید خایسک بیهده ست
گوز است خواجه سنگین مغز آهنین سفال.
منجیک (از لغت فرس: خایسک).
ز زیتون و از گوز و از میوه دار
که هر مهرگان شاخ بودی به بار.فردوسی.
بتکوب؛ ریچالی است که از مغز گوز و سیر و ماست کنند و ترش باشد. (فرهنگ اسدی نخجوانی).
دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
چنانک در هر باغی درخت گوز و ترنج و نارنج و انگور و انجیر و مانند این... باشد. (فارسنامهء ابن البلخی ص130).
از پی خرس حرص و موش طمع
گاه گوز و گهی پنیر مباش.سنائی.
هست آسمان چو سفره و خورشید قرص او
انجم چو گوز و مه چو پنیر اندر آسمان.
سوزنی.
|| درخت گوز. درخت گردکان. ضبر [ ضَ / ضَ بِ ] :
کاین فاخته زین گوز و دگر فاخته زآن گوز
بر قافیهء خوب همی خواند اشعار.
منوچهری (دیوان چ2 ص174).
- امثال: چو نتوانی نشاندن گوز و خرما نباید بید و سنجد را فکندن.
ناصرخسرو (از امثال و حکم ج2 ص659).
گوز بر پشت قبه کی پاید؟ سنایی (از امثال و حکم ج3 ص9231).
منه دل بر سرای دهر سعدی که بر گنبد نخواهد ماند این گوز.
سعدی (غزلیات).
- گوز ارغ؛ گردوی پوسیدهء گندیده. (ناظم الاطباء).
- گوز باختن؛ گردوبازی کردن.
-گوز بر گنبد افشاندن (فشاندن)؛ کار عبث و بیهوده کردن :
تو با این سپه پیش من رانده ای
همی گوز بر گنبد افشانده ای.فردوسی.
گوز بر گنبد ایچ کس نفشاند.
سنایی (از امثال و حکم ج3 ص1329).
گوز بر گنبد فشان و روز همچون شب گذار
یعنی از ظلمت میا بیرون چو مرغ شب پری.
ادیب پیشاوری.
- گوز بلغار؛ فندق. (ناظم الاطباء).
- گوز پوده شکستن؛ کار بی فایده کردن : این جوان را بگوئید تا... نابوده نجوید و گوز پوده نشکند. (سندبادنامه ص185).
- گوزکنا؛ تاتوله و جوز ماثل. (ناظم الاطباء).
(1) - goz.
(2) - guc.
(3) - guz.
(4) - gu´iz.
(5) - aquz.
(6) - juz.
(7) - aquz.
(8) - xeuz.
(9) - Juglans regia.

گوز.

(اِ)(1) گردکان. (برهان). گوز [ گَ / گُو ] :
یکی نامجوی و دگر شادروز
مرا بخت بر گنبد افشاند گوز.فردوسی.
رفیقا بیش ازین پندم میاموز
که بر گنبد نپاید مر تو را گوز.
(ویس و رامین).
تو در گنجت ای زاغ رخ تیره روز
نهفتی چو اندر زمین زاغ گوز.اسدی.
بر وفای زمانه کینه مدوز
هیچ گنبد نگه ندارد گوز.سنایی.
من بر سر میدان تو گردانم چون گوی
وَاندر کف هجران تو غلطانم چون گوز
گر می بخوهی کشت چه امروز و چه فردا
ور داد خوهی داد چه فردا و چه امروز.
سوزنی.
خرد آن است که بیشت نفرستم به سفر
که شد این بار فراقت خردآموز پدر
به سلامت چو به من بازرسی ای فرزند
راست غلتد بسوی خانج همه گوز پدر.
سوزنی.
دو کس را حق حرمت دارد و بس
بدرّد دیگران را یال و بتفوز
یکی آن را که دارد آب انگور
یکی آن را که دارد هیزم گوز.سوزنی.
گفتمش هان چگونه داری حال
زیر این ورطه تاب حادثه سوز
گفت ویحک خبر نداری تو
که بگو بازگشت آخر گوز.
انوری (دیوان چ مدرس رضوی ج1 ص361).
نرفته فرو دانه از نای نوز
که بر گنبد افشاندشان بخت گوز.
ادیب پیشاوری.
رجوع به گوز و امثال آن شود.
(1) - guz.

گوز.

(اِ) بادی را گویند که با صدا از راه پایین برآید. (برهان). به واو مجهول، بادی که از راه پایین به آواز برآید. (غیاث). بادی که از راه اسفل برآید. گوزیدن مصدر آن و با لفظ زدن و دادن و جستن مستعمل. (آنندراج). تیز. حباق. تلنگ. ضرطه :
از این تاختن گوز و ریدن به راه
نه دانگ و نه عز و نه نام و نه گاه.طیان.
- امثال: بعد از گوزیدن گرد نشستن ؛ بعد از فوت چیزی به فکر نگاهداری آن افتادن. (فرهنگ نظام).
گوز داده تغار را شکسته، طلاق هم میخواهد. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1329).
گوز کدبانو صدا ندارد ؛ عیوب اغنیا و اقویا غالباً پوشیده ماند. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1329).
گوز مده عود مسوز. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1329).
- به گوز بند بودن؛ سست و قابل پاره شدن بودن. (فرهنگ نظام).
- گنده گوزی کردن؛ لافهای بزرگ زدن. (فرهنگ نظام).
- گوز به ریشِ (به سبیلِ، به دهنِ)؛ فحشی است. رجوع به فرهنگ نظام شود.
- گوز دادن، گوز زدن؛ از راه پایین باد با صدا بیرون کردن. (ناظم الاطباء).
- گوزکلافه کردن؛ به مزاح، سخت بی چیز و بیکار بودن. (یادداشت مؤلف).
- گوز کندن؛ لاف بسیار زدن. (فرهنگ نظام). ظاهراً مصدر جعلی از گوزگند است. رجوع به گوزگند شود.
|| (ص) بد را نیز گفته اند که در مقابل نیک است، چه هرگاه گویند «با نغزان نغزی و با گوزان گوزی» مراد این باشد که با نیکان نیکی و با بدان بدی. (برهان). قیاس شود با کردی گوز(1) (شیطان، شرور، بد) «ژابا ص 369»، استعمال مجازی است از معنی قبلی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || چفته و دوتا. (لغت فرس ص175). گوژ. خمیده :
دلم پر آتش کردی و قد و قامت گوز
فرازنامد هنگام مردمیت هنوز.
آغاجی (از لغت فرس).
همیشه تو را جاودان باد روز
به شادی و بدخواه را پشت گوز.فردوسی.
جوان را شود گوز بالای راست
ز کار زمان چند گونه بلاست.فردوسی.
شده گوز بالای سرو سهی
گرفته گل سرخ رنگ بهی.فردوسی.
بدو گفت کای پشت بخت تو گوز
کسی از شما زنده مانده ست نوز.اسدی.
پیرزنی موی سیه کرده بود
گفتمش ای مامک دیرینه روز
موی به تلبیس سیه کرده ای
راست نخواهد شدن این پشت گوز.
(گلستان).
|| (اِ) بمعنی مقل هم آمده است و بهترین آن مقل ازرق است. و بعضی گویند نبات مقل است یعنی علف مقل و مقل صمغی است که از آن به هم می رسد. || و به ترکی فصل پاییز باشد. (برهان).
(1) - guz.

گوز.

[گُزْ] (ترکی، اِ) به ضم اول و واو غیرملفوظ و سکون زاء معجمه، در ترکی چشم را گویند. (غیاث) :
آن یکی کز ترک بد گفت ای گوزوم
من نمی خواهم عنب خواهم اوزوم.مولوی.

گوزآهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) نام دوایی است که از هند خیزد، معرب آن جوزآهنج است. (یادداشت مؤلف).

گوزاب.

[گَ / گُو] (اِ مرکب) آشی را گویند که از گوشت و برنج و نخود و گردکان پزند. (برهان) (آنندراج). از: گوز (گردو) + آب(1). (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
نتوان ساخت از کدو گوزاب
نه ز ریکاسه جامهء سنجاب.عنصری.
گولانج و گوشت و گرده و گوزاب و گادنی
گرمابه و گل و گل و گنجینه و گلیم.لبیبی.
رجوع به گوداب و گوذاب شود.
(1) - پس این صورت کلمه صحیح تر از سه صورت گوذاب و گوداب و گوژاب است.

گوزاده.

[گَ / گُو دَ / دِ] (ص مرکب)پهلوان زاده. (ناظم الاطباء) (ولف) :
از ایران هر آنکس که گوزاده بود
دلیر و خردمند و آزاده بود.
فردوسی.

گوزاز.

(اِ) پرنده ای است خوش آواز شبیه به بلبل. (برهان). مرغی است خوش آواز شبیه به بلبل. (رشیدی). پرنده ای خوش آواز مانند بلبل. (ناظم الاطباء). گویند پرنده ای است خوش آواز. (انجمن آرا). رجوع به جهانگیری و آنندراج شود.

گوزاگند.

[گَ / گُو گَ] (اِ مرکب) از: گوز (گردو) + آگند. (آگنده) جوزاغند. جوزغند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بر وزن و معنی جوزاغند است که معرب آن باشد، و آن شفتالویی است خشک که درون آن را از مغز گردکان پر کرده باشند. (برهان). بر وزن و معنی جوزاغند است و آگند و آغند به معنی پرشده است و گوز به معنی گردکان است و جوز معرب آن است. (انجمن آرا) (آنندراج).

گوز باختن.

[گَ / گُو تَ] (مص مرکب) با گردکان بازی کردن. مجاوزه.

گوزبازی.

[گَ / گُو] (حامص مرکب)گردکان بازی.

گوز بازیدن.

[گَ / گُو دَ] (مص مرکب)گوز باختن. مجاوزه. (تاج المصادر بیهقی).

گوزبان.

(اِ مرکب) بر وزن بوستان، پاردم چاروا را گویند و آن چرم یا نواری باشد که در زیر دم ستوران گذارند. (برهان). بندی است که به زیر دم اسب و دیگر ستوران جنس آن افتد استواری زین و پالان را. (مؤلف) :
چو خر ندارم و خربنده نیستم ای جان
من از کجا غم پالان و گوزبان ز کجا؟
مولوی (از رشیدی و جهانگیری و انجمن آرا و آنندراج).

گوزبن.

[گَ / گُو بُ] (اِ مرکب) از: گوز (گردو) + بن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). درخت گردکان را گویند، و به ضم اول هم درست است. (برهان) (آنندراج) :
هم آنگه یکی بنده را گفت شاه
که شو گوزبن کن سراسر نگاه.فردوسی.
بیامد بر آن گوزبن برنشست
هم اکنون به بخت تو آید به دست.فردوسی.
کرده چون گوزبن بن گردن
از چه از عشوه و قفا خوردن.سنایی.

گوزبوا.

[گَ / گُو بُ] (اِ) جوزبوا : و ابن ماسویه گوید پوست گوزبوا بسباسه است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به جوزبوا شود.

گوز بیابانی.

[گَ / گُو زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ضَبْر. (مهذب الاسماء). ضَبِر. جوز بری. رجوع به ضبر شود.

گوزچهر.

[گَ / گُو چِ] (اِ) ستارهء دمدار و ذوذوابه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص297). ظاهراً تصحیف گوچهر است. به این کلمه رجوع شود.

گوزد.

[گَ / گُو زَ] (اِ) به معنی جعل باشد، و آن جانوری است که سرگین را گلوله کند و غلطاند و ببرد. (برهان). گوزده. گونژده(1). قیاس شود با طبری گوی زنگو(2) (جعل)، مازندرانی کنونی گوزنگو(3) «واژه نامه 666». (حاشیهء برهان قاطع چ معین) (شعوری ج2 ص295). این کلمه را به صورت گورد هم آورده که تصحیف گوزد است. رجوع به گوگار شود.
(1) - گوزره و گونژده به معنی جرواسک (جراسک) است نه جعل.
(2) - guy zangu.
(3) - gu zangu.

گوز دادن.

[دَ] (مص مرکب) گوزیدن. رجوع به گوز و گوزیدن شود.

گوزدان.

(اِخ) ده بزرگی است بر در اصفهان. (لباب الانساب: جوزدانی).

گوزده.

[دَ / دِ] (اِ) نوعی از صمغ باشد که رنگ آن به سرخی زند و از بوتهء خاری حاصل شود که آن را جهودانه میگویند، و به عربی عنزروت خوانند، و به فتح زای فارسی هم آمده است. (برهان) (مهذب الاسماء). کنجده. (مهذب الاسماء). و آن صمغ راکلک نیز خوانند. (جهانگیری) (انجمن آرا). || و نیز جانوری باشد شبیه به ملخ که شبها فریاد کند. (برهان). گوزده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) جراسک. جرواسک.

گوزر.

[گَ / گُو زَ] (اِ) جوذر. پوست گاو. (یادداشت مؤلف). رجوع به گودر و گودره شود.

گوززن.

[گوزْ، زَ] (نف مرکب) آنکه گوز می زند و از راه پایین باد با صدا بیرون میکند. (ناظم الاطباء).

گوزستان.

[گَ / گُو زِ] (اِ مرکب) جای انبوه از درخت گردو. (ناظم الاطباء).

گوز سرو.

[گَ / گُو زِ سَرْوْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) میوهء سرو. جوزالسرو(1) :بگیرند مازو و نارپوست و گزمازو و گلنار و گوز سرو و همه را به آب سماق بپزند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - جوزالسرو، بار درخت سرو است. (تحفهء حکیم مؤمن).

گوزشته.

[گَ / گُو شَ تَ / تِ] (اِ مرکب)(1)آفتی است در روی برگ گردو. (یادداشت مؤلف).
(1) - Callipterus juglandis.

گوز شکسته.

[گَ / گُو زِ شِ کَ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (برهان) (آنندراج).

گوز عجمی.

[گَ / گُو زِ عَ جَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) این کلمه چند بار در ذخیرهء خوارزمشاهی آمده است و گویا مراد گردکان یعنی چارمغز باشد مقابل گوز هندی که مراد از آن نارگیل است. (یادداشت مؤلف).

گوزغه.

[گَ / گُو زَ غَ / غِ] (اِ) غوزه و غلاف پنبه را گویند، و معرب آن جوزغه است. (برهان). غوزهء پنبه، و معرب آن جوزغه است. (از رشیدی). قیاس کنید با غوژ. غوژه. گوزه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین): جوزوق القطن؛ معرب گوزغه، غلاف پنبه که هنوز پنبه از آن برنیاورده باشند. (منتهی الارب).

گوزفروش.

[گَ / گُو فُ] (نف مرکب) آنکه گوز فروشد. جوّاز. (منتهی الارب).

گوزک.

[زَ] (اِ) کعب پا را گویند. (برهان). استخوان برآمدهء کعب پا است، و معرب آن قوزک است(1)، چه گوز به معنی خمیده و کج است. (انجمن آرا) (آنندراج). کعب پا که بجول نیز گویند. (رشیدی). قوزک (در تداول)، کردی گوزک(2) (استخوان پا)، زازا گوزکه(3)«ژابا ص369»، دزفولی گوزک(4) «امام». (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
گوزک راست گر جهد یک چند
گردد از ناز و کام خشنومند.
ناظم اختلاجات (از رشیدی).
(1) - قوزک معرب گوزک نیست بلکه مبدل آن است و املاء صحیح آن غوزک است.
(2) - guzek.
(3) - gozeke.
(4) - guzak.

گوزک.

[زَ] (اِ) گوزک پنبه. غوزه. (یادداشت مؤلف).

گوزکرمه.

[گَ / گُو کِ مَ / مِ] (اِ مرکب)(1)آفتی است که میوهء جوان گردکان را خورد. (یادداشت مؤلف).
(1) - Carpocapse. Putaminana.

گوزکلاغ.

[گَ / گُو کَ] (اِ مرکب) میوهء درخت سرو. (فرهنگ نظام) :
آن جوزگره نگر به صوف اخضر
چون سرو که او گوزکلاغ آرد بر.
نظام قاری (دیوان چ استانبول ص 123).
|| در صحاری گرمسیر نواحی کاشان و بیشتر در مزارع جو گیاهی به افراط میروید که کونه یا ریشهء آن مانند سیب زمینی است و آن را گوزکلاغ نامند. در برج اسفند این کونه که گاهی به اندازهء سیبی درشت است کامل می شود. این کونه دراز و سفیدرنگ است و بتهء آن برگهای کوچک دارد. گل آن کوچک و زرد و به اندازهء گل ناز و خوشبو است. در ماه اسفند این گیاه تخم میکند و سه ماه بعد تخم آن میرسد و قابل زرع میشود. کونهء آن در یک چارک ذرع زیر زمین است. پس از بریان کردن یا پختن آن غذایی لذیذ و به طعم سیب زمینی است و در سالهای قحط کمک خوبی برای غذای مردم آن سامان است. (یادداشت مؤلف).

گوزکنا.

[کُ] (اِ) یعنی جوز زمین، چه کنا به معنی زمین هم آمده است، و آن چیزی است که به هندی داتوره و عوام تاتوله و به عربی جوز ماثل و جوز ماثم و جوز ماثار و جوز مائل و جوز مقاتل و جوززب گویند. (برهان).

گوزگانان.

[گَ] (اِخ) ناحیتی است [ از خراسان ] آبادان و با نعمت بسیار و با داد و عدل و ایمن، و این ناحیتی است کی مشرق او حدود بلخ است و تخارستان تا به حدود بامیان، و جنوب وی آخر حدود غور است و حد بست، و مغرب وی حدود غرچستان است و قصبهء بشین است تا به حدود مرو و شمال وی حدود جیحون است... و از این ناحیت اسباب بسیار خیزد و نمد و حقیبه و تنگ اسب و زیلوی و پلاس خیزد. (حدود العالم چ دانشگاه ص 95).
جوزجان (به فتح یا ضم ج) یا جوزجانان ناحیهء باختری بلخ بود و سر راه مروالرود به بلخ قرار داشت. این ناحیه در قرون وسطی آبادترین و پرجمعیت ترین نواحی بلخ بود و شهرهای بسیار داشت که اکنون جز سه شهر که به نام های قدیم خوانده میشوند شهر دیگری از آنها باقی نمانده است. عمدهء صادرات این ناحیه پوست های دباغی شده بود که به سایر نواحی خراسان می بردند. آن سه شهر عبارت است از: میمنه که سر راه بلخ و در دومنزلی طالقان است و در قرون وسطی آن را یهودان و یهودیه می گفتند و غالباً مرکز جوزجان شمرده میشد... شبرقان که آن را «اشبورقان» و «اشبرقان» و «شبورقان» و «شبورغان» و «بسورغان» هم نوشته اند و در قرن سوم هجری یک بار مرکز ولایت جوزجان بود... در شمال باختری شبورقان شهر اندخوی واقع است، این اسم را جغرافی نویسان قدیم به صورت های مختلف «اندخد»، «ادخد» و «انخد» ذکر کرده اند. (از سرزمینهای خلافت شرقی صص 448-453) :
نوبهار بلخ را در چشم من حشمت نماند
تا بهار گوزگانان پیش من بگشود بار.
فرخی.
کجاست آنکه فریغونیان ز هیبت او
ز دست خویش بدادند گوزگانان را.
ناصرخسرو (دیوان ص8).

گوزگانی.

[گَ / گُو] (ص نسبی) منسوب به گوزگان : و از وی [ از انبیر قصبهء گوزگانان ]پوستهاء گوزگانی خیزد که به همهء جهان ببرند. (حدود العالم چ دانشگاه ص97). رجوع به گورکانی شود.

گوزگانی.

[گَ / گُو] (اِ) بر وزن مولتانی، تیماج و سختیان را گویند، و با زای فارسی هم به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج). سختیان. (السامی فی الاسامی).

گوزگره.

[گَ / گُو گِ رِهْ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی جوزگره است و آن نوعی از گره باشد خوش نما و خوش طرح که مانند تکمه بر چیزها زنند. (برهان). گرهی است به ترکیب جوز یعنی گردکان که به جوزگره معروف است و بر کمربند زنند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از گره خوشنما و خوش طرح که مانند تکمه بر چیزها زنند، و جوزگره نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به شعوری ج2 ص327 شود :
پوستین بخیه چو از جیب نماید بندند
تسمه از گوزگره بر بن ریشش ناچار.
نظام قاری (دیوان البسه چ استانبول ص13).

گوزگند.

[گو / گَ] (اِ مرکب) بر وزن نوش خند، سخنان لاف و گزاف و دروغ را گویند. (برهان). سخنان هرزه. (رشیدی). سخنان هرزه و بد و زشت. (انجمن آرا) (آنندراج). فرهنگ نویسان این دو بیت را شاهد این معنی آورده اند :
حاسد چو بیند این سخن همچو شیر و می
چون سرکه گردد آن سخن گوزگند او.
خاقانی (از رشیدی و انجمن آرا و آنندراج و شعوری ج2 ص317 و دیوان چ عبدالرسولی).
از بوسها بر دست او وز سجده ها بر پای او
وز گوزگند شاعران وز دمدمه یْ هر ژاژخا.
مولوی (از جهانگیری و شعوری).
ولی بیت خاقانی در چ سجادی چنین ضبط شده است:
حاسد چو بیند این سخنان چو شیر و می
چون سرکه گردد آن سخن لورکند او.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص368).
و بیت مولوی در دیوان شمس چ فروزانفر چنین ضبط شده است:
از بوسها بر دست او وز سجده ها بر پای او
وز لورکند شاعران وز دمدمه یْ هر ژاژخا.
(دیوان شمس چ فروزانفر ج1 ص22).
رجوع به لور و لورکند و لوروکند و لوره کند شود.

گوزگندم.

[گَ / گُو گَ دُ] (اِ مرکب) بیخ گیاهی است که در نظر چنان نماید که گویا پنج شش دانه گندم است که بر هم چسبیده اند و خوردن آن منع آرزوی خاک خوردن کند. گویند اگر یک کیله از آن را با ده رطل عسل و سی رطل آب نیک در هم آمیزند و در ظرفی کرده سر آن را بگیرند درساعت شراب رسیدهء خوشگوار گردد و آن شراب فربهی آورد و قوت باه دهد، و آن را معرب کرده جوزجندم خوانند. (برهان) (آنندراج). رشیدی گوید: و آن را «گل گندم نیز گویند»، ولی اشتباه است و گل گندم گیاه دیگری است که گورگندم نیز نامیده میشود و با گوزگندم ارتباطی ندارد. رجوع به گورگندم و گل گندم و فرهنگ نظام و برهان قاطع ذیل گل گندم و گوزگندم شود. خروالحمام (نزد اهل رقه). تربة العسل (نزد اهل شرق اندلس). شحم الارض. بهق الحجر. زهرة الحجر. رجوع به جامع المفردات ابن البیطار و ترجمهء فرانسهء آن شود.

گوزلدره بالا.

[زَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان که در 30 هزارگزی خاور زنجان و 15 هزارگزی راه عمومی واقع است. دامنه و سردسیر است و 137 تن سکنهء آن است. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوزلدره پایین.

[زَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان واقع در 27 هزارگزی خاور زنجان و 12 هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر است و 1638 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و رودخانه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن و انگور و میوه و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوزلک.

[گُزْ لَ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز از شهرستان اهواز واقع در 11 هزارگزی خاور دهدز، کنار راه مالرو راکه به کل خواجه بالا. جلگه و گرمسیر است و سکنهء آن 82 تن است. آب آن از چاه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوزلک.

[] (اِخ) رباطی در گرگان که فرهنگستان در مقابل آن «دیدگاه» نهاده است.

گوزلورکوه.

[] (اِخ) یکی از قله های جنوب استراباد. (از جغرافیای شمال ایران تألیف د مرگان ترجمهء ودیعی ص138).

گوزله.

[گُ زُ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابا از بخش بانهء شهرستان سقز واقع در 20000 گزی شمال باختر بانه که دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

گوزمان.

(اِخ)(1) آلفونسو پرز دُ(2)، معروف به گوزمان ال بوئنزو(3) (1258 - 1309 م.). کاپیتن از اهالی کاستیل(4) که در والادولید(5)متولد شد. شهرت وی بیشتر به خاطر شعر معروف با عنوان لوپ دُ وگا(6) است.
(1) - Cuzman.
(2) - Alfonso Perez de.
(3) - Guzman el Buenzo.
(4) - Castille.
(5) - Valladolid.
(6) - Lope de Vega.

گوزمغز.

[گَ / گُو مَ] (اِ مرکب) مغز گردو. مغز گردکان. جوزمغز : بگیرند مغز پنبه دانه و گوزمغز تیزگشته... (ذخیرهء خوارزمشاهی). بگیرند بِرِنگ کابلی مقشر و خرمای دانه بیرون کرده از هر یکی ده درم، گوزمغز ده درم. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تفشیله، گوشت و گندنا و گشتنیز و گوزمغز در هم کنند. (لغت فرس ص444: تفشیله).

گوزن.

[گَ وَ] (اِ) گاو کوهی. (لغت فرس ص378). گاو کوهی ماده. (صحاح الفرس). نوعی از گاو کوهی باشد، و شاخهای او به شاخهای درخت خشک شده ماند. گویند آب گوشه های چشم او تریاق زهرهاست. (برهان). گاو کوهی را گویند که شاخهای بلند دارد و از گوشه های چشم او تریاق برآید و چون از مادر بزاید بر ران آن نقطی چند سیاه پدیدار است و هر نقطه در سالی برطرف شود. و در گوشهء دو چشم آن جایی است که از آب چشم آن در آنجا تریاق جمع و بسته شود. قدر یک بند انگشت عمق دارد و خالی است. و گوزن را مرخم کرده گَوَز نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از گاو کوهی است که به هر دو شاخش چند شاخ دیگر رسته باشد، به هندی آن را باره سنگه گویند. (غیاث). ایل [ اُیْ یَ / اَیْ یِ / اَیْ یَ ] . (المنجد). گاوگوزن. (از بحر الجواهر). مهات. (مهذب الاسماء). حیوانی است معروف و از جنس غزال میباشد لکن بزرگتر از غزال و کوچکتر از آهو است، ارتفاعش 2 قدم و 5 قیراط و طولش سه قدم و 10 قیراط. رنگش سنجابی، دمش قرمز و مابین رانها و زیر شکمش سفید و او را دو شاخ است. (قاموس کتاب مقدس) :
تذرو تا همی اندر خرند خایه نهد
گوزن تا همی از شیر پر کند پستان.
ابوشکور (از لغت فرس چ اقبال ص90).
شیر گوزن و غرم را نشکرد
چونان که تو اعدات را بشکری.
دقیقی (از لغت فرس ص387).
و اندروی [ در اغراج ارت از ناحیت تغزغز ]ددگان و گوزنان بسیارند و از این کوه سرو گوزن افتد بسیار. (حدود العالم).
از این پس نه آشوب خیزد نه جنگ
به آبشخور آید گوزن و پلنگ.فردوسی.
بدان ایزدی فر و جاه کیان
ز نخجیر گور و گوزن ژیان.فردوسی.
گوزن است اگر آهوی دلبر است
شکاری چنین درخور مهتر است.فردوسی.
صحرای سنگروی و که و سنگلاخ را
از سُمّ آهوان و گوزنان شیار کرد.فرخی(1).
تا گریزنده بود سال و مه از شبر گوزن
تا جدایی طلبد روز و شب از باز کلنگ.
فرخی.
دشت را و بیشه را و کوه را و آب را
چون گوزن و چون پلنگ و چون شترمرغ و نهنگ.
منوچهری.
برده ران و برده سینه برده زانو برده ناف
از هیون و از هزبر و از گوزن و از پلنگ.
منوچهری.
روباهان را زهر نباشد از شیر خشم آلود که صید گوزنان نمایند که این در سخت بسته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص346).
آهو و نخجیر و گوزن و تذرو
هرچه مر او را ز گیاهان چراست.
ناصرخسرو.
غژغاودم گوزن سرین و غزال چشم
پیل زرافه گردن و گور هیون بدن.لامعی.
کجا تواند دیدن گوزن طلعت شیر
چگونه یارد دیدن تذرو چهرهء باز؟
مسعودسعد.
ز خوید سبز نگردد دگر سروی گوزن
ز لاله سرخ نگردد همی سرین غزال.ازرقی.
یک سر و ده شاخ چون گوزن برآرد
هرچه در این شهر شهره باشد و عیار.
سوزنی.
در دشت و کوه و بیشه به همشیرگی چرند
شیر و پلنگ و سرحان گور و گوزن و رنگ.
سوزنی.
در بیشه گوزن از پی داغ تو کند پاک
هم سال نخست از نقط بیهده ران را.انوری.
شب گوزن افکنده گویی شاخش اینک در هوا
خونش از نیلوفر چرخ ارغوان انگیخته.
خاقانی.
کرده در آن خرم فضا صید گوزنان چند جا
شاخ گوزن اندر هوا اینک نگون سار آمده.
خاقانی.
گوزن و شیر بازی می نمودند
تذرو و باز غارت می ربودند.نظامی.
گوزن کوه اگر گردن فراز است
کمند چاره را بازو دراز است.نظامی.
گوزنی بس قوی بنیاد باید
که بر وی شیر سیلی آزماید.وحشی بافقی.
-امثال: گوزن جوان گرچه باشد دلیر نیارد زدن پنجه با شیر پیر.
؟ (از امثال و حکم ج3 ص1329).
(1) - این بیت در لغت فرس ص125 و صحاح الفرس ص11 به نام فرالاوی و در یکی از نسخ لغت فرس به نام فرخی ضبط شده است. (از شرح احوال و اشعار شاعران بی دیوان، مدبری). و در ذیل سنگلاخ در این لغت نامه بیت به نام فرالاوی است و در لغت فرس چ دبیرسیاقی چ2 ص451 جزو ابیات پراکنده آمده است.

گوزن.

[گُو زَ] (اِخ) دهی است از دهستان ملک بخش مرکزی شهرستان گرگان واقع در 24000 گزی شمال خاوری گرگان. دشت و معتدل مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 75 تن است. آب آن از قنات و محصول آن برنج، غلات، لبنیات، توتون، سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). رجوع به ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص170 شود.

گوزندگی.

[زَ دَ / دِ] (حامص) صفت گوزنده. رجوع به گوزنده شود.

گوزنده.

[زَ دَ / دِ] (نف) کسی که گوز دهد. کسی که از پایین خود باد خارج کند.

گوزن سرین.

[گَ وَ سُ] (ص مرکب)معشوقه ای که سرین وی مانند گوزن پر و انباشته باشد. (ناظم الاطباء).

گوزن گیا.

[گَ وَ] (اِ مرکب) لحیة العنز. (مفاتیح العلوم).

گوزنه.

[زَ نَ / نِ] (اِ مرکب) میدان گوی بازی، و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (بهار عجم) (آنندراج). جایی که در آن گوی و چوگان بازی می کنند. (ناظم الاطباء).

گوزو.

(ص نسبی) آنکه بسیار گوزد. که بسیار تیز دهد. آنکه بسیار باد از او دفع شود. (یادداشت مؤلف).

گوزولی.

[گُ زُ] (اِخ)(1) بنوزو(2)(1428-1498 م.). نقاش ایتالیایی که در فلورانس متولد شد. از آثار اوست: ورود مجللانه سن تما داکن(3) (موزهء لوور)، ملتزمین رکاب پادشاهان مجوس (کلیسای مدیسی(4)فلورانس). وی یک بخش از کودکستان مشهور کامپو سانتو دُ پیز(5) را تزیین کرده است.
(1) - Gozzoli.
(2) - Benozzo.
(3) - La triomphe de Saint Thomas dcAquin.
(4) - Medicis.
(5) - Campo santo de Pise.

گوزون.

(اِخ) دهی است از دهستان طبس مسینا از بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 47 هزارگزی خاور درمیان و 9 هزارگزی خاور طبس. کوهستانی و گرم سیر است و 26 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شلغم و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوزه.

[زَ / زِ] (اِ) غوزهء پنبه. (جهانگیری). به وزن و معنی غوزه. جوزق معرب آن. (رشیدی). غلاف. غوزهء پنبه. و با زای فارسی هم آمده است. (از برهان). غوزهء پنبه. (ناظم الاطباء). گرزپنبه. جوزة القطن. جوزقه. گوزغه. غوژه :
بقای جانش باد و دو چشم حاسد او
برون کشیده از سر چو پنبه از گوزه.
سوزنی (از جهانگیری و شعوری ج2 ص327).
رجوع به غوزه و گوژه شود. || غلاف و غوزهء خشخاش. (برهان). غوزهء کوکنار. (از جهانگیری). غلاف خشخاش. (ناظم الاطباء). گرز خشخاش. رجوع به غوزه و گوژه شود. || پیلهء ابریشم. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). رجوع به غوزه و گوژه شود. || صمغ سرخ که از بوتهء جهودانه حاصل شود. (الفاظ الادویه). ظاهراً تصحیف گوژده است و رجوع به گوژده شود.

گوزهر.

[گَ وِ زَ] (اِخ) عقدهء رأس و ذنب را گویند و آن دو نقطهء تقاطع فلک حامل و مایل قمر است، و معرب آن جوزهر باشد. (برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج). در بندهشن فصل 5 بند 2 «گوزهر» و «موش پریک» با سیارات مربوط دانسته شده، ضد ماه و خورشید می باشند. «پورداود، یسنا ج1 ص195 حاشیهء 2». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به جوزهر شود.

گوزهر.

[] (اِخ) یکی از پادشاهان بازرنگی فارس معاصر بابک پدر اردشیر. رجوع به ایران باستان ج3 صص 2529 - 2530 شود.

گوزهره.

[گَ / گُو زَ رَ / رِ] (اِ مرکب)گاوزهره. رجوع به گاوزهره شود.

گوزه مخ.

[زَ / زِ مُ] (اِ مرکب) از: گوزه + مخ (خرما). (حاشیهء برهان). غلاف گل خرما را گویند. (برهان) (آنندراج). غلاف گل خرما را گویند که کِفِریّ باشد. (یادداشت مؤلف). || به معنی طلع و کاناز نیز مستعمل است. (یادداشت مؤلف)

گوز هندو.

[گَ / گُو زِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نارجیل. (دستور اللغة). (السامی فی الاسامی). جوز هندی. در رسالهء پهلوی «خسروکواتان و ریتک وی» (بند 50) آمده: انارگیل که با شکر خورند به هندوی انارگیل خوانند. و «به پارسیک گوچ ی هیندوک (گوزهندی) خوانند» «اونوالا ص25». (حاشیهء برهان قاطع چ معین: جوز هندی). رجوع به گوز هندی شود.

گوز هندی.

[گَ / گُو زِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گوز هندو. نارجیل. نارگیل :
در او درختان چون گوز هندی و پوپل
که هر درخت به سالی دهد مکرر بر.فرخی.
هم از گوز هندی فراوان درخت
جهان کرده بویا کشان باد سخت.(1)
اسدی (گرشاسبنامه).
مغز گوز هندی پوست سیاه برداشته بتراشند و نان میده در شیر تازه با این گوز هندی تراشیده ترید کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - در چ یغمائی ص171: «... پر بانگشان...»

گوزی.

(حامص) بدی. (ناظم الاطباء). رجوع به گوز شود. || گوژی. صفت گوز. رجوع به گوز و گوژ شود.

گوزی.

[گُ] (اِخ)(1) کارلو (1720-1806 م.). شاعر درام نویس ایتالیایی که در ونیز متولد شد. وی کمدی پریان را نوشته است.
(1) - Carlo Gozzi.

گوزید.

[گَ / گُو] (اِ) جعل را گویند. (آنندراج از فرهنگ فرنگ). رجوع به گوزد شود.

گوزیدن.

[دَ] (مص) باد باصدا از راه پایین بیرون کردن. (ناظم الاطباء). تیز دادن. (آنندراج). تیزیدن.

گوزین.

[گَ / گُو] (اِ) متاع و رخت خانه. (آنندراج از فرهنگ فرنگ).

گوزینه.

[گَ / گُو نَ / نِ](1) (اِ) از: گوز (گردو) + ـینه (پسوند نسبت). پهلوی گوچنگ(2)«اونوالا 93». (حاشیهء برهان قاطع چ معین). حلوایی را گویند که از مغز گردکان پزند. (برهان). حلوای گوز که چارمغز باشد (رشیدی). حلوایی باشد که از مغز گردکان بپزند. (جهانگیری). حلوای گوز یعنی گردو که آن را چهارمغز گویند زیرا که مغزش چهارپاره است. (انجمن آرا). حلوا یعنی شیرینی که با شکر یا عسل و کوفتهء گوز کنند، و معرب آن جوزینق و جوزینج است. (المعرب جوالیقی). جوزینج. (زمخشری) :قطائف جوانان رقص می کنند و لوزینه و گوزینه و مرغ بریان و فواکه الوان می خورند. (اسرارالتوحید ص54).
نباشد در جهان هرگز چنین مطلوب دیرینه
خوشا پالودهء شکّر زهی حلوای گوزینه.
؟ (از شعوری ج2 ورق 307).
(1) - شعوری به ضم اول هم آورده است. (ج 2 ص 307).
(2) - gucenak.

گوژ.

(ص) خمیده. خوهل. کج. چفته. دوتا. گوز. کوز. دوتو. به خم. کمانی. اَحْدَب. اَهْتَأ. اَحْجَن. (منتهی الارب) :
چو چوگان کند گوژ بالای راست
ز کار زنان چند گونه بلاست.فردوسی.
بیامد پرامّیددل پهلوان
زبهر پسر گوژ گشته نوان.فردوسی.
مرا روزگار این چنین گوژ کرد
دل بی امید و سری پر ز درد.فردوسی.
میران بر او همچو الف راست برآیند
گردند ز بس خدمت او گوژتر از دال.
فرخی.
گفتم که گوژ کرد مرا قدت ای رفیق
گفتا رفیق تیر که باشد به جز کمان؟فرخی.
حاسدم گوید چرا بر من به یک گفتار من
گوژ گشتی چون کمان و تیر گشتی در کمین.
منوچهری.
برِ سیب لعل و رخ برگ زرد
تن شاخ کوژ و و دم باد سرد.
اسدی (گرشاسب نامه ص24).
ز اشک دیده در آبم چو شاخ نیلوفر
کبودسینه و لرزان و زرد و گوژ و نزار.
مسعودسعد.
پشت دلم از بس که جفا کردی و جنگ
چون زلف تو کوژ گشت و چون چشم تو تنگ.
ادیب صابر.
چو گندم گوژ و چون جو زردم از تو
جوی ناخورده گندم خوردم از تو.نظامی.
بزن تیری بدین گوژ کمان پشت
که چندین پشت بر پشت تو را کشت.
نظامی.
|| (اِ) همان گوز است که باد اسفل باشد. (آنندراج). || زنبورعسل. کبت. نحل. رجوع به گوژانگبین شود.

گوژاب.

(اِ) دوشاب. (ناظم الاطباء). رجوع به گوداب و گوذاب و گوزاب شود.

گوژانگبین.

[ژَ اَ گَ] (اِ مرکب) نحل. زنبورعسل: السحاء؛ آن نبات که گوژانگبین بخورد انگبین از آن خوشتر آید. (مهذب الاسماء). چنین است در دو نسخهء خطی مهذب الاسماء، و در نسخه ای دیگر: آن نبات که گوزانگبین از آن خوشتر آید. و در منتهی الارب ذیل لغت سحاء آمده است که: گیاهی است خاردار که زنبورعسل آن را خورد و شهد آن در نهایت خوبی است، و بنا به شرح فوق علی الظاهر گوژ به معنی زنبورعسل است.

گوژان مستراس.

[مِ] (اِخ)(1) ناحیتی است از ژیروند(2) از ناحیهء بردو(3) در فرانسه که در کنار دریاچهء ارکاشن(4) قرار گرفته و 5000 تن سکنه دارد. محصولاتش صید و صدف و کنسرو است.
(1) - Gujan-Mestras.
(2) - La Gironde.
(3) - Bordeaux.
(4) - Arcachon.

گوژپشت.

[پُ] (ص مرکب) دوتا. خمیده. گوژ. گوز. منحنی. رونو. کوز. کمانی. اَحْدَب. اَقْوَس. (منتهی الارب) :
همی بود تا خویشتن را بکشت
زهی چرخ گردندهء گوژپشت.فردوسی.
گیتی فرتوت گوژپشت دژم روی
بنگر تا چون بدیع گشت و مجدد.
منوچهری.
این پیر گوژپشت کهن گشته شاخ گل
باز از صبا به صنعت باد صبا شده ست.
ناصرخسرو.
بود در خانه گوژپشتی پیر
زنی از ابلهان ابله گیر.
نظامی (هفت پیکر ص183).
گفت فلان نیمشب ای گوژپشت
بر سر کوی تو فلان را که کشت.
نظامی (مخزن الاسرار ص91).
گرچه کَشَف چو پسته بُوَد سبز و گوژپشت
حاشا که مثل پستهء خندان شناسمش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص795).
|| مجازاً، فلک. آسمان. چرخ :
تو زین بی گناهی که این گوژپشت
مرا برکشید و به زودی بکشت.فردوسی.
- دایهء گوژپشت؛ فلک. آسمان :
بسی چون مرا زاد و هم زود کشت
که نفرین بر این دایهء گوژپشت.نظامی.
- گردندهء گوژپشت؛ فلک. چرخ :
چنین است گردندهء گوژپشت
چو نرمی نمودی بیابی درشت.فردوسی.

گوژپشتی.

[پُ] (حامص مرکب) صفت گوژپشت. خمیدگی. انحناء. دوتویی. گوژی :
تنی چون خرکمان از گوژپشتی
بر او پشتی چو کیمخت از درشتی.نظامی.

گوژخار.

(اِ)(1) باغوجه. مگسک. ذروح. عروسک. کاغنه. کاونه. الاکلنگ. آله کلو. (یادداشت مؤلف). رجوع به ذروح شود.
(1) - Cantharide.

گوژدون چو.

(اِ) شیرخشت. (یادداشت مؤلف). رجوع به شیرخشت شود.

گوژده.

[دَ / دِ] (اِ) نوعی از صمغ که رنگ آن به سرخی گراید و از بوتهء خاری حاصل شود که جهودانه نیز گویند، و آن صمغ را کلک نیز خوانند. (رشیدی). انزروت و گوزده. (ناظم الاطباء). رجوع به گوزده شود.

گوژ شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) خمیده شدن. خمیدگی گرفتن. انحنا یافتن. دوتو شدن. کوژ گشتن. کوژ شدن. احتقاف. (زوزنی): استقواس؛ گوژ شدن از پیری. (منتهی الارب). رجوع به گوژ و گوز شود.

گوژگانی.

(اِ) تیماج و سختیان. (ناظم الاطباء). ظاهراً صحیح کلمه گوزگانی است. رجوع به گوزگانی شود.

گوژ گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) گوژ (کوز) شدن. گوز شدن. خمیده شدن. منحنی شدن. دوتو شدن. کمانی شدن. خمیدن. خمیدگی یافتن :
گوژ گشتن با چنان حاسد بود از راستی
باژگونه راست آید نقش گوژ اندر نگین.
منوچهری.

گوژلک.

[لِ] (اِ) گوژپشت را گویند. (آنندراج).

گوژن.

[ژُ] (اِخ)(1) ژان. مجسمه تراش و معمار فرانسوی که بین سال های 1510 و 1514 م. در نرماندی متولد شد و بین سال های 1566 و 1568 م. درگذشت. وی در سالهای 1540 تا 1542 در روان(2) بوده، در سالهای 1544 و 1545 منبر کلیسای سن ژرمن لوکسروا(3) و... را در پاریس کنده گری کرد، و در تزیین و آرایش لوور همکاری داشت. گوژن با آنکه در ساختن نقش برجسته ماهر بود از شیوهء معماری قرون وسطی به طرف مکتب ایتالیایی فونتن بلو(4)کشیده شده بود و تحت تأثیر آن قرار داشت.
(1) - Goujon, Jean.
(2) - Rouen.
(3) - Saint-Germain-L´Auxerrois.
(4) - Fontainebleau.

گوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) غوزهء پنبه. || غلاف خشخاش. || پیلهء ابریشم و جز آن. (ناظم الاطباء). رجوع به گوزه شود.

گوژی.

(حامص) صفت گوژ. خمیدگی. انحناء. حَدَب. دوتویی :
بر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد
بیچارگی و زردی و گوژی و نوانیش.
ناصرخسرو.
قَوَس؛ گوژی پشت. (منتهی الارب).

گوس.

(اِ)(1) نیامک: نباتات تیرهء نخود عموماً دارای میوهء گوس یا نیامک می باشند. این میوه ها از یک کارپل به وجود آمده اند و دارای دو ردیف دانه اند و بنابراین شباهت بسیار به فولیکول دارند منتهی به جای آنکه از یک شکاف باز شوند دو شکاف در آنها ظاهر می گردد، یکی از این شکافها در فاصلهء کارپل و دیگری که در رگبرگ وسطی تولید می شود در نتیجه دو دریچه به وجود می آورد. (گیاهشناسی ثابتی صص523 - 524).
(1) - Gousse.

گوس.

[گَ] (اِخ)(1) کارل فریدریخ (1777 - 1855 م.). فیزیکدان و ریاضی دان و منجم آلمانی متولد در برونسویک(2). شهرت وی بیشتر به جهت تحقیقات وی است در مغناطیس و برق و مغناطیس و اپتیک.
(1) - Gauss, Carl Friedrich.
(2) - Brunswick.

گوساله.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) از: گو (= گاو) + ساله (از: سال + ه «پسوند نسبت» دارای یک سال). (از حاشیهء برهان). بچهء گاو باشد. (برهان)... در اصل بچهء گاو یکساله باشد. (انجمن آرا). و گو به واو مجهول به معنی گاو هم نوشته اند و هاء برای نسبت باشد، پس معنی گوساله گاو یکساله باشد. (غیاث). معروف است و برحسب شریعت موسوی گوسالهء پرواری [ دارای ] بهترین خوراک و نیکوترین طعام بود. (قاموس کتاب مقدس). بَحْزَج. تَبیع. غِفر. تَولَب. عِجل، عِجَّول. (منتهی الارب) :
یکی خرد گوساله در پیش اوی
تنش لاغر و خشک و بی آبروی.فردوسی.
کی سزد حجت بیهوده سوی جاهل
پیش گوساله نشاید که قُران خوانی.
ناصرخسرو.
با گاو زَری که سامری ساخت
گوساله شمار زرگران را.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص35).
یا سم گوساله و دنبال گرگ
بر سر طور و شبان خواهم فشاند.
خاقانی (دیوان چ سجادی 142).
سامری سیرم نه موسی سیرت اَر تازنده ام
در سم گوساله آراید ید بیضای من.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص322).
- امثال: تا گوساله گاو شود دل مادرش آب شود ، یا: دل صاحبش آب شود. (امثال و حکم ج1 ص 537).
گاومان دو گوساله زاییده است. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1266).
گوسالهء بسته را میزنند. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص 1329).
گوسالهء بسته ملانصرالدین است ؛ گویند ملا دو گوساله یا دو بز داشت، یکی از آن دو بگریخت، ملا پس از کوشش بسیار از گرفتن حیوان عاجز آمده بازگشت و بز یا گوسالهء بسته را به زدن گرفت. گفتند چرا چنین کنی، گفت شما ندانید اگر این یک بسته نبود از دیگری چابکتر می دوید. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوساله به روزگار، گاوی گردد. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص 1329).
گوساله به زور میخ میجهد ؛ یعنی حکم عرض دارد که قائم به غیر است. (آنندراج).
گوساله به نردبان و اشتر به قفس. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوساله گو نمی شود (این مثل در ملایر معمول است). (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوسالهء مادر حسن ؛ تعبیر مثلی به معنی ابله و کانا. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1330). مثل گوسالهء مادرحسن؛ آنکه بی اذن و اجازتی همه جا در شود. احمق. (امثال و حکم ج 3 ج1480).
گوسالهء من پیر شد و گاو نشد. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوساله هرچند مِه، گاوتر. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1330).
حَوشَب، جَذَع؛ گوسپند و گاو به سال دوم درآمده. دَبَب؛ گوسالهء نخست زاده. ذَرَع؛ گوسالهء دشتی. طَلا؛ بچه گاو، گوساله. عِجْلة؛ گوسالهء ماده. عَضْب؛ گوسالهء شاخ برآورده. غَضّ؛ گوسالهء نوزاده. فَرْقَد؛ گاوساله. فَریر؛ گاوسالهء دشتی. یَرَع؛ بچهء گاو. (منتهی الارب).
- گوسالهء مرده پرکاه کردن؛ رسم است که چون بچهء گاو دوشه بمیرد در پوست او کاه پر کرده در نظر گاو آرند تا آن را بچه خیال کند و شیر دهد. (آنندراج) :
صاحب طبعان ستایش جاه کنند
تا در دل جاه پروران راه کنند
دلجویی گاو نیست شیر است مراد
گوسالهء مرده را چو پرکاه کنند.
ناظم هروی (از آنندراج).
|| شتربچه و فیل بچه و هر چیز که آن کوچک و خردسال باشد هم هست، چه گو به معنی خرد و کوچک نیز آمده است.(1) (برهان) (از غیاث). || و گاهی به طریق کنایه به جوانان بی عقل اول عمر هم استعمال کنند. (برهان). || در بازی گاو یا گوساله یا فنگلی سنگ متوسط میان گاو و فنگلی. (یادداشت مؤلف). رجوع به گاو شود.
(1) - صحیح نیست، و گو [ = گاو ] به معنی مطلق جانوران اهلی است. (حاشیهء برهان).

گوساله پرست.

[لَ / لِ پَ رَ] (نف مرکب)آنکه گوساله پرستد. که ستایش گوساله کند. کسی که بچهء گاو را ستایش می کند. (ناظم الاطباء) : موسی چون از کوه طور بازآمد آن قوم را دید گوساله پرست شده اند. (قصص الانبیاء). چون آن بدیدند همه به یک بار سجده کردند گوساله پرست شدند. (قصص الانبیاء). چون موسی بازآمد... همهء قوم را گوساله پرست و کافر دید. (مجمل التواریخ و القصص).
از بدی عالم گوساله پرست
رخت بر گاو ثری خواهم داشت.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص83).
-امثال: گر چشم خدای بین نداری باری خورشیدپرست شو نه گوساله پرست.
؟ (از امثال و حکم ج3 ص1285).

گوساله پرستی.

[لَ / لِ پَ رَ] (حامص مرکب) عمل گوساله پرست. صفت گوساله پرست. پرستش گوساله.

گوسالهء سامری.

[لَ / لِ یِ مِ] (اِخ)گوساله ای که سامری ساخت از زر آنگاه که موسی به طور شده بود و بنی اسرائیل را به پرستش آن اغوا کرد. (یادداشت مؤلف). رجوع به سامری شود.

گوسالهء فلک.

[لَ / لِ یِ فَ لَ] (اِخ) کنایه از برج ثور است که برج دویم باشد از جملهء دوازده برج فلک. (برهان) (آنندراج).

گوسپند.

[پَ] (اِ) گوسفند. در اوستا: گئوسپنتا (مرکب از گئو به معنی گاو و سپنتا به معنی مقدس و روی هم به معنی جانور (اهلی) پاک است، و در پهلوی گوسپند نام مطلق جانوران اهلی است). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). نر آن را قوچ و مادهء آن را میش و یکسالهء آن را بره گویند. جانوری است از خانوادهء تهی شاخان از نشخوارکنندگان، دارای شاخ مورب، حلقوی و پیچاپیچ. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). در برخی از فرهنگها همچنانکه در شعر ذیل از جامی :
شمار گوسپندش از بز و میش
در آن وادی شد از مور و ملخ بیش
کلمهء گوسفند بر حیوانی که امروزه بز نامیده میشود نیز اطلاق گردیده است. صاحب بهار عجم گوید: و عجب از صاحب کشف اللغات که تفسیر بز به گوسفند کرده و گفته دنبکی باشد یا غیردنبکی و تفسیر بر بچهء گوسفند که آن را دنبکی گویند و باز گفته و بز را که گوسفند گویند غلط است، اما از کلام صاحب نصاب که تفسیر معز به بز و گوسفند هر دو کرده مستفاد میشود که گوسفند در فارسی مثل معز است در تازی، و در قاموس و صراح معز خلاف ضأن و ضأن خلاف معز و معز، بز و گوسفند میش. پس اطلاق هر یکی بر دیگری از راه تجوز باشد و در کشف اللغات در تفسیر لفظ میش نوشته که گوسفند دنبه دار ماده، و این هیچ نیست گوسفند مطلق است بز باشد یا ماده، دنبه دار بود یا نبود(1)، پس در بیت مولانا جامی که گوسفند را به بز و میش تفسیر نموده بنابر تغلیب خواهد بود. (آنندراج از بهار عجم). میش نر و میش ماده، و بز نر و بز ماده. (ناظم الاطباء: گوسپند). لر. (برهان). دَقیقة. دِمّة. شاة. غنم: اَهْبَهَبّی؛ گوسفند نر. نَعَم. نافِطة. مِشَبّ. (منتهی الارب) :
گوسپندیم و جهان هست به کردار نغل
چون گه خواب بود سوی نغل باید شد.
رودکی.
جدا کرد گاو و خر و گوسپند
به ورز آورید آنچه بُد سودمند.فردوسی.
برون کرد مغز سر گوسپند
برآمیخت با مغز آن ارجمند.فردوسی.
این حاصل و گوسپندان بدو بخشیدم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص124) موسی علیه السلام بدان وقت که شبانی می کرد یک شب گوسپندان را سوی حظیره می راند. (تاریخ بیهقی).
گر نه گرگی بر ره گرگان مرو
گوسپندت را مران سوی ذئاب.ناصرخسرو.
گفت نی گفتمش چو میکشتی
گوسپند از پی اسیر و یتیم.
ناصرخسرو (دیوان ص259).
به گوسپندی کو را کلیم بود شبان
به گوسپندی کو را خلیل شد قصاب.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص51).
شب را ز گوسپند نهد دنبه آفتاب
تا کاهش دقش به مکافا برافکند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص136).
گوسپند آمدت غنیمت و مال
اقتضا زآن کند فراخی سال.سنایی.
- امثال: تعبیر رؤیای گوسپند غنیمت و مال و فراخی سال است. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوسپندان گر برونند از حساب زَانبهی شان کی بترسد آن قصاب؟ مولوی (امثال و حکم ج3 ص0331).
گوسپند ازبرای چوپان نیست بلکه چوپان برای خدمت اوست.
سعدی (از امثال و حکم ج3 ص133).
(1) - در مشهد گوسپند را فقط بر نوع میشینه اطلاق کنند. (محمدِ پروینِ گنابادی).

گوسپنددار.

[پَ] (نف مرکب) که گوسپند دارد. گوسفنددار. که گوسپند نگه دارد و تربیت کند.

گوسپندداری.

[پَ] (حامص مرکب)عمل گوسپنددار. گوسفندداری. شبانی. نگهداری گوسفند. رمه داری. گله داری : و آواره شدند و به شبانی و گوسپندداری افتادند [ شبانکارگان ] . (فارسنامهء ابن البلخی ص164).

گوسپندکشان.

[پَ کُ] (اِ مرکب) جِ گوسپندکش. || (ق مرکب) در حال کشتن گوسپند. || (اِ مرکب) گوسفندکشان. عید قربان. (برهان) (آنندراج). روز دهم ذی الحجه که در آن گوسفند قربان کنند. عید اضحی. یوم النحر :
باد بر تو مبارک و خنشان
جشن نوروز و گوسپندکشان.
رودکی (احوال و اشعار ج3 ص1107).
خجسته باد تو را عید گوسپندکشان
که تو همیشه درخت خجستگی کاری.
قطران.
تا دگر روز عید گوسپندکشان سلطان محمود فرازرسید با سپاه بسیار. (تاریخ سیستان). و دهم روز از ذی الحجه عید گوسپندکشان که حاجیان به منی قربان کنند. و بدین روز و دو روز از پس وی روزه داشتن حرام است. (التفهیم صص252-253).

گوسپورت.

[گُسْ پُرْ] (اِخ)(1) گاسپرت. شهر و بندری از انگلستان که در کنار خلیج پورتسمث(2) واقع است. جمعیت آن 58200 تن است. در این شهر بناهای مربوط به کشتی رانی و هواپیمایی وجود دارد.
(1) - Gosport.
(2) - Portsmouth.

گوست.

(اِ) کوفتگی و کوفته شده را گویند. (برهان) (آنندراج). اصح کوست است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به کوست شود. || به معنی کوس هم هست که نقارهء بزرگ باشد. (برهان) (آنندراج).

گوستاو اول.

[تا وِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) وازا (1496 - 1560 م.). پادشاه سوئد در سالهای 1523 و 1560. وی مؤسس سلسلهء وازا است و در لیندولم(2) متولد شده است. پس از آنکه اتحاد کالمار(3) را بر هم زد در سال 1523 خود را پادشاه اعلام و اصلاحاتی کرد، قلمرو روحانیان را به تصرف درآورد، تجارت و صنعت ملی را اصلاح کرد و با فرانسوای اول پادشاه فرانسه متحد شد.
(1) - Gustave Vasa.
(2) - Lindholm.
(3) - Kalmar.

گوستاو پنجم.

[تا وِ پَ جُ] (اِخ) (1858 - 1950 م.). پادشاه سوئد از سال 1907 تا سال 1950. وی پسر اسکار(1) دوم بود و در روتنینگ هلم(2) متولد شد.
(1) - Oscar.
(2) - Drottningholm.

گوستاو چهارم.

[تا وِ چَ رُ] (اِخ) (1778 - 1837 م.). پادشاه سوئد از سال 1792 تا سال 1809. وی در سال 1809 از سلطنت خلع شد.

گوستاو دوم.

[تا وِ دُوْ وُ] (اِخ) آدولف کبیر (1594 - 1632 م.). در استکهلم متولد شد. از سال 1611 تا 1632 پادشاه سوئد بود. وی باآنکه نبوغ عجیبی داشت جاه طلب بود. ارتش سوئد را منظم و مرتب کرد و با اتحاد با ریشلیو(1) برای نگاهداری پرتستانهای آلمان در جنگ سی ساله اقداماتی کرد و در ضمن فتح لوتزن(2) کشته شد.
(1) - Richelieu.
(2) - Lutzen.

گوستاو سوم.

[تا وِ سِوْ وُ] (اِخ)(1746-1792 م.). متولد در استکهلم. وی از 1771 تا 1792 پادشاه سوئد و شخصی مستبد و دانشمند و مجرب بود و جنگ روسیه را شروع کرد و در سوئد اقدامات آزادی خواهانه ای کرد. گوستاو سوم افکار فرانسوی را در سوئد رواج داد. وی سرانجام در یک مجلس رقص کشته شد.

گوستاو ششم.

[تا وِ شِ شُ] (اِخ) آدولف (پادشاه سوئد). متولد در سال 1882 م. وی در سال 1950 جانشین پدر شد.

گوستاو فلوبر.

[فْلُ / فِ لُ بِ] (اِخ)(1)نویسندهء فرانسوی. رجوع به فلوبر شود.
(1) - Flaubert, Gustave.

گوستاو لوبون.

[لُ بُنْ] (اِخ)(1) یکی از دانشمندان به نام فرانسه که در سال 1841 م. در شهر نوژان لُ روترو(2) مرکز ایالت اوراِلوار(3) در فرانسه متولد شد و در 9 دسامبر 1931 (17 آذرماه 1310) در پاریس درگذشت. وی در جوانی به تحصیل پزشکی، پرداخت و در این رشته پیشرفت کرد. علاوه بر پزشکی در علوم اجتماعی و طبیعی تحقیقات بسیار عالی کرده و کتابهای گرانبهایی در این رشته ها نوشته است. مهمترین کتابهای او در پزشکی بدین قرار است: تفحصات تشریحی و ریاضی درباب تغییر حجم جمجمه، فن سواری کنونی و اصول آن، طریقهء تحریر و آلات ثبت. کتابهای مهم وی در علوم اجتماعی بدین قرار است: سفر به کوههای تاتراس، سفر به نپال (از کوههای هیمالیا)، انسان و جامعه (منشأ و تاریخ آن)، نخستین تمدن های مشرق (مصر، آشور، یهود، ایران و غیره)، تمدن عرب، تمدن هندوستان و غیره. وی در طبیعیات کتابهایی چون تجسمهای عکاسی، یادداشتهای فیزیک، تکامل ماده، تکامل قوه، تولید و فنای ماده، در فلسفه و روانشناسی کتابهایی چون روحیات سوسیالیسم، روحیات تربیت، روحیات سیاست بی اعتدالی عالم، کلمات قصار زمان حاضر و غیره دارد. برخی کتابهای او به زبانهای انگلیسی، آلمانی، اسپانیایی، ایتالیایی، پرتقالی، دانمارکی، سوئدی، روسی، لهستانی، عربی، ترکی، اردو، ژاپنی و فارسی ترجمه شده است. (از مقدمهء ترجمهء کتاب تمدن اسلام و عرب تألیف گوستاو لوبون ترجمهء محمدتقی فخر داعی گیلانی چ4 ص یج یح). رجوع به مجلهء ایرانشهر سال چهارم شمارهء 1 صص12-15 شود.
(1) - Le Bon, Gustave.
(2) - Nogent Le Rotrou.
(3) - Eure-et-Loir.

گوسر.

[گَ / گُو سَ] (ص مرکب، اِ مرکب)گاوسر. نوعی گرز یا چوب دستی که یک سر آن ضخیم تر باشد. رجوع به گاوسر شود.
- گوسر خوردن؛ مضروب شدن به وسیلهء گوسر.
- گوسر زدن؛ مضروب کردن با گوسر.

گوسری.

[سَ] (اِخ) رودخانه ای است در مازندران. (از مازندران و استرآباد رابینو متن انگلیسی ص6 و ترجمهء فارسی ص24).

گوسفند.

[فَ] (اِ) گوسپند :
گاهی چو گوسفندان در غول جای من
گاهی چو غول گرد بیابان دوان دوان.
بوشکور (از لغت فرس ص315).
فربه کرده تو کون ایا بد سازه
چون دنبه یْ گوسفند در شب غازه.
عماره (از لغت فرس ص488).
کردش اندر خبک دهقان گوسفند
وآمد از سوی کلاته دل نژند.دقیقی.
کی عجب گر با تو آید چون مسیح اندر حدیث
گوسفند کشته از معلاق و مرغ از باب زن.
کمال عزی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
بدو گفت بهرام کاین گوسفند
که آرد بدین جای ناسودمند؟فردوسی.
چه کرده ست این گوسفند ضعیف
که در کشتن او ثواب و جزاست.
ناصرخسرو.
گوسفند فلک و گاو زمین را به منی
حاضر آرند و دو قربان مهیا بینند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص98).
خسرو عادل که در ایام او با گوسفند
گرگ ظالم پیشه را مهر شبان آمد پدید.
ابن یمین.
فدای جان تو گر من تلف شدم چه عجب
برای عید بود گوسفند قربانی.
سعدی (طیبات).
- امثال: گوسفند امام رضا را تا چاشت نمی چراند ؛ با هیچ کس دوستی به پایان نبرد. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوسفند به فکر جان است، قصاب به فکر دنبه. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوسفند را برای کشتن فربه کنند . (قرة العیون، از امثال و حکم ج3 ص1330).
برای عید بود گوسفند قربانی . سعدی (طیبات).
گوسفند را به گرگ سپردن. (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوسفند کشته از پوست باز کردن دردش نیاید . (امثال و حکم ج3 ص1330).
گوسفند ازبرای قربانی است ؛ یعنی آنکه دلاور و مردانه است در کار خداوند نعمت خود را قربان می سازد و جان خود را دریغ نمی دارد چنانکه ایجاد گوسفند برای قربانی است، به خلاف گرگ و سگ که اینکاره نیستند. (بهار عجم و آنندراج).
مثل گوسفند یکی که از آب جست همه می جهند. (امثال و حکم ج3 ص1480).
مثل گوسفندان که چون یکی به جوی گذرد دیگران نیز بر پی او گذر کنند. (امثال و حکم ج3 ص1480). و رجوع به گوسپند شود.
- مثل گوسفند؛ احمق. (امثال و حکم ج3 ص1480).
- مثل گوسفند سربریده؛ چشمی گسیخته. (امثال و حکم و دهخدا ج3 ص1480).

گوسفند.

[فَ] (اِخ) دریاچه ای است در جنوب دریاچهء ارومیه. (جغرافی طبیعی کیهان ص82).

گوسفندانداز.

[فَ اَ دا] (نف مرکب)اندازندهء گوسفند. افکنندهء گوسفند. || (اِ مرکب) صاحب آنندراج آرد: فنی از کشتی که چون حریف را به جنگ بر زمین فرازند یک دست پس گردنش و دیگر در میان هر دو شاخش بند کرده از جا بردارند و باز بر زمین زنند. و شعر ذیل را از میر نجات به شاهد لغت فوق آورده است، هرچند که مبین شرح فوق است نه شاهد کلمه:
شیخ مرطوبیِ ما دنبهء سستی دارد
گوسفندی است که انداز درشتی دارد.

گوسفندان صحرایی.

[فَ دا نِ صَ](اِخ) نام جزیره ای بوده است در دریای خزر. (نزهة القلوب چ لسترانج ص239).

گوسفند تسلیم.

[فَ دِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گوسفندی که در قربانگاه برای قربان کردن حاضر سازند، و به مجاز بر شخصی که در کمال تسلیم باشد اطلاق کنند. (آنندراج) :
دل سلیم من آن گوسفند تسلیم است
که جز به تیغ تو قربان شدن نمی داند.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).

گوسفندچران.

[فَ چَ] (نف مرکب)چرانندهء گوسفند. که گوسفندان را چراند. چوپان. شبان.

گوسفندچرانی.

[فَ چَ] (حامص مرکب) عمل گوسفندچران. شبانی. چوپانی.

گوسفنددار.

[فَ] (نف مرکب) که گوسفند دارد و تربیت کند. مالک و صاحب گوسفند. نگهدارندهء گوسفند : مردی بود گوسفنددار. (منتخب قابوسنامه ص185).

گوسفندداری.

[فَ] (حامص مرکب)عمل و شغل گوسفنددار. گوسپندداری.

گوسفنددزد.

[فَنْدْ، دُ] (ص مرکب) دزد گوسفند. سارق غنم. کسی که گوسفند بدزدد. احمص.

گوسفندکشان.

[فَ کُ] (اِ مرکب) رجوع به گوسپندکشان شود.

گوسفندمیری.

[فَ] (حامص مرکب)مرگامرگی گوسفند. (یادداشت مؤلف).

گوسک.

[گُ سِ] (اِخ)(1) فرانسوا ژوزف (1734-1829م.). آهنگ ساز فرانسوی متولد در ورگنی(2). وی یکی از به وجودآورندگان سمفونی است. گوسک سازندهء آهنگ های انقلابی و یکی از استادان هنرستان است.
(1) - Gossec, Francois Joseph.
(2) - Vergnies.

گوسگان.

(اِخ) معرب آن جوسقان است. رجوع به معجم البلدان ذیل جوسقان و اللباب فی تهذیب الانساب ذیل جوشقان شود.(1)
(1) - در اللباب آمده: «یقال لها بالفارسیة کوشکان». در معجم البلدان آمده: «یسمونها کوسکان».

گوسلار.

[گُسْ] (اِخ)(1) شهری از آلمان غربی واقع در دامنهء کوههای هارتز(2). این شهر 47600 تن جمعیت دارد. صنایع آهن سازی و مکانیک آن قابل ذکر است و ابنیهء باستانی نیز دارد.
(1) - Goslar.
(2) - Harz.

گو سلطانی.

[گُو سُ] (اِخ) دهی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان واقع در 36 هزارگزی باختر بافت و 4 هزارگزی خاور چهارطاق. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مزرعهء پشتوئیه جزو این ده است. ساکنان ده از طایفهء افشار هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوسلی.

[گُ سِ] (اِخ)(1) شهری در بلژیک که 19000 تن جمعیت دارد. روغن و صنایع آهن سازی آن مشهور است.
(1) - Gosselies.

گوسنگان.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان جاوید بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون واقع در 18000 گزی خاور فهلیان و جنوب رودخانهء شور. دامنه و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 132 تن است. آب آن از رودخانهء شور و چشمه تأمین می شود. محصول آن غلات و حبوب و برنج و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). سه فرسخ میانهء جنوب و مشرق فهلیان است. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص303).

گوسن ویل.

[سَ] (اِخ)(1) بلوک بخش سِن اِاوواز(2) از ناحیهء پونتواز(3) در پاریس. این بلوک 9400 تن جمعیت دارد.
(1) - Goussainville.
(2) - Seine-et-Oise.
(3) - Pontoise.

گوسو.

[گُ سُ] (اِخ)(1) بلوکی از کشور سویس در سن گال(2) که دارای 8300 تن سکنه و گلدوزی و ماشین سازی است.
(1) - Gossau.
(2) - Saint-Gall.

گوسه.

[گُ سِ] (اِخ)(1) آنتونن (1872-1944م.). جراح فرانسوی متولد در فکان(2). وی مبتکر جراحی شکم است و گاستروتومی(3) (جراحی شکم) را باید از ابتکارات او شمرد.
(1) - Gosset, Antonin.
(2) - Fecamp.
(3) - Gastrotomie.

گوش.

(اِ) آلت شنوائی. عضوی که بدان عمل شنیدن انجام گیرد. معروف است، و به عربی اُذُن گویند. (برهان). اذن و آلت شنیدن در انسان و دیگر حیوانات و جزء خارجی مجرای سمع و حس سمع. (ناظم الاطباء). اوستا گئوشه(1)، پهلوی گوش(2)، پارسی باستان گئوشه(3)، هندی باستان گهوشه(4)(صدا)، کردی گوه(5)، افغانی غوَق(6)، استی غُس(7)، قوس(8)، بلوچی گوش(9)، وخی غوش(10)، غیش(11). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). اذن. (ترجمان القرآن). سامعه. (مهذب الاسماء) (دستور اللغة). سمع. (دهار) (منتهی الارب). صِماخ: صِنارة؛ گوش به لغت یمن. عُرش. مِسْمَع. مقلوبة. نَضیّ. (منتهی الارب). گوش اندام شنوایی و حفظ تعادل بدن می باشد و دارای سه قسمت خارجی، میانی و داخلی است. گوش خارجی شامل دو بخش لالهء گوش و مجرای گوش خارجی است.
1- لالهء گوش در دو طرف سر قرار گرفته، طول آن قریب 6 سانتیمتر و عرض آن 5/3 سانتیمتر است و در حدود یک سوم آن به سر چسبیده است. لالهء گوش غضروفی و چین خورده است و سه شیار دارد. در قسمت تحتانیِ لالهء گوش، نرمهء گوش دیده می شود. لالهء گوش دارای نُه ماهیچه است که فوق العاده نازکند و معمولاً عملی انجام نمی دهند. لالهء گوش را پوست بدن فرش می کند.
2- مجرای گوش خارجی میان لالهء گوش و صندوق صماخ قرار دارد. طول آن 5/4 سانتیمتر است. سطح خارجی آن غضروفی و دوسوم بقیه استخوانی است. سطح داخلی مجرای گوش از پوست مفروش است و دارای موهای ریز و غدد چربی و عرقی می باشد و ترشحی به نام سرومن(12) یا موم گوش می کند که مانع ورود گرد و غبار به داخل گوش می گردد.
گوش میانی محوطه ای پر از هواست که درون استخوان گیجگاه قرار دارد و صندوق صماخ نامیده می شود. صندوق صماخ به شکل عدسی مقعرالطرفین است. ارتفاع آن 5/1 سانتیمتر است و به واسطهء پردهء صماخ از گوش خارجی جدا می شود. صندوق صماخ به وسیلهء شیپور استاش به عقب حفره های بینی راه دارد و دریچه های گرد و بیضی آن را از گوش داخلی مجزا می کنند.
پردهء صماخ پرده ای است نازک به وسعت تقریبی یک سانتیمتر مربع و کف مجرای گوش زاویهء 40-45 درجه میسازد و تحدب آن به طرف داخل است. پردهء صماخ از سه قسمت تشکیل شده است: سطح خارجی آن را پوست و سطح داخلی را مخاط می پوشاند و در وسط یک طبقهء پیوندی با الیاف زیاد می باشد. دستهء استخوان چکشی روی سطح داخلی پردهء صماخ تکیه می کند. استخوانهای گوش استخوانهای کوچکی هستند که میان پردهء صماخ و دریچهء بیضی قرار گرفته اند و عبارتند از: استخوان چکشی به طول 8 میلیمتر که دستهء آن روی پردهء صماخ متکی است. استخوان سندانی که مانند دندان آسیا یک تنه و دو شاخه دارد و به استخوان چکشی مفصل می گردد و انتهای آن زائده ای به نام عدسی دارد که با استخوان رکابی مفصل می شود. استخوان رکابی که بین عدسی و دریچهء بیضی قرار گرفته است. استخوانهای مزبور به وسیلهء مفاصلی به یکدیگر متصل شده و به وسیلهء تارهای قابل ارتجاع به دیوارهء صندوق صماخ ارتباط دارند و حرکت آنها به توسط ماهیچه های چکشی و سندانی عملی می شود. ماهیچهء چکشی هنگام انقباض دستهء چکشی را به داخل می کشاند و ماهیچهء رکابی موقع انقباض رکابی را از دریچهء بیضی دور می کند. مخاط صندوق صماخ کاملاً به ضریع می چسبد و روی تمام استخوانها و مفصل و غیره را میپوشاند. شیپور استاش مجرایی است که قسمتی از آن در استخوان گیجگاه قرار دارد و قسمت داخلی آن که مجاور حلق می باشد غضروفی است. طول آن 5/3 تا 5/4 سانتیمتر و قسمت میانی آن از دو سر مجرا تنگ تر است. شیپور استاش در حال عادی بسته است و هنگام بلع باز شده هوای خارج با هوای صندوق صماخ ارتباط پیدا می کند. سطح داخلی مجرا را مخاط فرش می کند. حجرات ماستوئیدی حفره هایی هستند که در عقب صندوق صماخ درون زایدهء ماستوئیدی استخوان گیجگاه قرار دارند و بزرگترین آنها به نام غار ماستوئیدی با صندوق صماخ ارتباط دارد.
گوش داخلی محوطهء پیچ وخم داری است که درون استخوان حجری قرار دارد و مجموعاً لابیرنت استخوانی را به وجود می آورد. در داخل لابیرنت استخوانی قسمت کوچکتری با دیوارهء غشائی دیده میشود که لابیرنت غشائی را می سازد. در داخل لابیرنت غشائی مایعی را به نام آندولنف و بین لابیرنت غشایی و استخوانی را مایعی به نام پری لنف پر می کند. لابیرنت استخوانی از سه قسمت دهلیز مجاری نیم دایره ای و حلزون درست شده است. دهلیز استخوانی محوطهء مکعبی شکل است. در دیوارهء داخلی آن سه فرورفتگی وجود دارد که از منافذ آنها عصب شنوایی عبور می کند. درون دهلیز استخوانی دهلیز غشایی قرار دارد که از دو کیسه به نام اوتریکول و ساکول تشکیل شده است. این دو کیسه به وسیلهء مجرایی به هم مربوطند، از قسمت داخلی اوتریکول مجرایی به نام مجرای آندولنفاتیک جدا می شود. اوتریکول به مجاری نیم دایره ای و ساکول به حلزون ارتباط دارد. در داخل اوتریکول و ساکول برجستگی کوچکی به نام لکهء شنوائی دیده میشود که دارای سلولهای حسی می باشند. سلولهای مزبور مژهء طویلی دارند که وارد آندولنف می شود و در داخل آندولنف ذرات آهکی (کربنات کلیسم و منیزیم) به نام اتولیت وجود دارد. مجاری نیم دایره ای استخوانی سه مجرای باریک و خمیده اند که هر یک از آنها در یک جهت قرار دارند. یکی از آنها به موازات پیشانی، دیگری عمود بر پیشانی و مجاری سوم عمود بر دو مجرای دیگر است و به ترتیب قدامی و خلفی و فوقانی نامیده می شوند. در داخل مجاری نیم دایره ای استخوانی مجاری نیم دایره ای غشایی قرار دارد. هر یک از این مجاری دارای دو سوراخ یکی تنگ و دیگری وسیع است. قسمت وسیع مجرای حبابی نامیده می شود و چون دو مجرای قائم در یک پایه مشترکند از این جهت مجاری نیم دایره ای با پنج منفذ با اوتریکول ارتباط دارند. در دیوارهء قسمت حبابی این مجاری یک برجستگی به نام برجستگی حسی یا تاج شنوایی دیده می شود که دارای سلولهای حسی مژکدار است. روی مژه ها پردهء پیوندی محتوی اتولیت می باشد که برخورد آنها با مژه های سلولهای حسی آنها را تحریک می کند.
حلزون استخوانی لوله ای است که درون استخوان حجری قرار دارد و دو دور و نیم دور محوری استخوانی به نام ستونک یا کلومل پیچیده است. در داخل ستونک مجاری باریکی وجود دارد که محل عبور اعصاب حلزونی می باشد. قاعدهء حلزون از قسمت تحتاتی دهلیز شروع شده هرچه جلوتر می رود قطر داخلی آن کمتر می گردد. طول آن قریب 3 سانتی متر است. حلزون استخوانی را تیغهء مارپیچی به دو ناحیه تقسیم می کند. تیغهء مارپیچ در داخل لولهء حلزون قرار گرفته و مانند حلزون مارپیچی می باشد، پهنای آن به اندازهء پهنای شعاع حلزون است که از فاصلهء بین دریچهء گرد و بیضی جدا می شود و فضای داخل حلزون را به دو قسمت تقسیم می کند. یک قسمت را مجرای دهلیزی می نامند که در بالا قرار گرفته به ساکول منتهی می شود و قسمت دیگر مجرای صماخی است که به وسیلهء دریچهء گرد با صندوق صماخ مربوط است، چون تیغهء مارپیچ به انتهای حلزون نمی رسد این دو مجرا در انتها به هم راه دارند. تیغهء مارپیچ در ابتدا استخوانی است ولی تدریجاً از قسمت استخوانی آن کاسته شده به بخش غشائی آن افزوده می شود و در انتها کاملاً غشائی است و غشای پایه را به وجود می آورد. حلزون غشایی یا مجرای حلزونی مجرائی به شکل منشور مثلث القاعده است که بین مجرای دهلیزی و صماخی قرار دارد. این مجرا در برش عرضی مثلثی شکل و پر از آندولنف می باشد. مجرای حلزونی دارای سه جدار است، یکی خارجی که مجاور لولهء حلزون است، دیگری فوقانی که مجاور مجرای دهلیزی است و سرانجام تحتانی که در امتداد تیغهء مارپیچ قرار دارد و غشای پایه نامیده میشود. در روی این قسمت اعضای کرتی دیده میشوند. عضو کرتی دارای سلول های مژه دار شنوایی است که به وسیلهء سلولهای محافظ احاطه شده اند. سلولهای محافظ روی غشای پایه و اطراف کمان کرتی قرار دارند و از مجموع کمانهای کرتی، تونل کرتی درست میشود. مژه های سلول های شنوایی از غشای مشبک عبور کرده وارد آندولنف مجرای حلزونی میشوند و انتهای آنها بر روی تیغه ای که به موازات غشای پایه است و تیغهء پوشاننده نام دارد قرار می گیرد. سلولهای مژه دار منشأ عصب حلزونی می باشند.
عصب شنوایی: عصب شنوایی عصب هشتم مغزی است که به دو شاخهء حلزونی و دهلیزی تقسیم میگردد. شاخهء حلزونی پس از عبور از گره کرتی به اعضای کرتی حلزون می رسد و شاخهء دهلیزی پس از عبور از گره اسکارپا به مجاری نیمدایره و دهلیز میرسد، بدین ترتیب که سه شاخهء آن به تاج های شنوایی مجاری نیم دایره ای و دو شاخهء آن در اوتریکول و ساکول به لکه های حسی میرسند.
فیزیولوژی گوش: گوش دو عمل مشخص و متمایز دارد، یعنی اندام شنوایی و عضو تعادل بدن است.
1- شنوایی: گوش انسان فقط اصواتی را که تعداد ارتعاش آنها بین 16 تا 30 هزار در ثانیه است درک میکند. گوش خارجی و میانی ارتعاشات را به گوش داخلی رسانده و به واسطهء گوش داخلی اصوات شنیده میشود.
فیزیولوژی گوش خارجی: چین خوردگیهای لالهء گوش جهت ارتعاشات صوتی را به ما می فهمانند به قسمی که اگر با موم چین خوردگیها را پر کنیم جهت صوت را بخوبی تشخیص نمی دهیم. و نیز تشخیص دقیق جهت صدا موقعی است که با دو گوش بشنویم و اشخاصی که شنوایی گوش را از دست می دهند این دقت را ندارند. مجرای شنوایی، ارتعاشات وارد را به پردهء صماخ می رساند. ترشحات تلخ و چربی که دیوارهء مجرا را می پوشاند مانع ورود گرد و غبار و حشرات به داخل گوش میشود.
فیزیولوژی گوش میانی: استخوانهای گوش میانی ارتعاشات را از پردهء صماخ به پنجرهء بیضی منتقل می سازد. چون پردهء صماخ به سمت داخل تحدب دارد و نقاط مختلف آن به یک اندازه کشیده نشده است، به این جهت صداهای بم کنارهء آن را مرتعش میسازد و صداهای زیر قسمتهای مرکزی را به ارتعاش درمی آورد. به علاوه برای آنکه یک پرده به خوبی ارتعاش نماید باید تعادل فشار در طرفین آن برقرار باشد و این عمل را شیپور استاش انجام میدهد زیرا در مواقع معمولی این دهانه بسته است ولی در هنگام بلع باز میشود. مقداری هوا وارد گوش میانی میشود. اگر به سرعت در هوا صعود نمائیم (مثلاً در هواپیما)، باید چند عمل بلع انجام دهیم تا فشار در دو طرف پردهء صماخ یکسان شود و اصوات بهتر شنیده شود. به توپچی ها هنگام تیراندازی توصیه میشود که دهان را باز کنند تا بالا رفتن فشار ناگهانی هوا سبب پارگی پردهء صماخ نگردد. گوش میانی ارتعاشات وارد را کاملاً به گوش داخلی میرساند و آن را تقویت میکند زیرا اولاً سطح پردهء صماخ بیست مرتبه بزرگتر از پنجرهء بیضی است و ارتعاشات در سطحی بیست مرتبه کوچکتر جمع میشوند. ثانیاً استخوانهای گوش میانی مانند اهرمی عمل میکنند که یک بازوی آن (چکشی و رأس سندانی) طویلتر از بازوی دیگر (سندانی و رکابی) است، و به این ترتیب ارتعاشات قویتر به پنجرهء بیضی میرسد. پارگی پردهء صماخ و خرابی استخوانهای گوش ایجاد کری کامل نمی کند زیرا ارتعاشات به وسیلهء جمجمه به گوش داخلی میرسد (اگر ساعتی را بین دندانها بگیریم صدای آن را میشنویم به جهت آنکه انتقال صوت از طریق جمجمه صورت میگیرد).
عمل گوش داخلی: ارتعاشات از استخوان رکابی به وسیلهء پنجرهء بیضی به پری لنف و سپس به آندولنف منتقل شده و از مجرای حلزونی عبور مینماید و باعث ارتعاش غشای پایه میشود که به سلولهای مژک دار شنوایی اندام کرتی میرسد و در آنجاست که جریان عصبی به وجود آمده و توسط عصب شنوائی به مرکز شنوایی در مغز میرود. فشاری که بر اثر ارتعاشات صوتی بر پنجرهء بیضی وارد میشود به وسیلهء آندولنف به مجرای دهلیزی و سپس به مجرای صماخی وارد می شود و سرانجام فشار وارد به دریچهء گرد میرسد و به این ترتیب مجدداً به صندوق صماخ انتقال می یابد. پارگی پنجرهء گرد سبب کری میشود.
2- عمل گوش داخلی در تعادل: حفظ تعادل بدن در وضعیت های مختلف به وسیلهء انقباض عضلانی است و این انقباض در نتیجهء تحریک لکه های شنوایی اوتریکول و ساکول و تاجهای شنوایی مجاری نیم مدور میباشد، بدین ترتیب که احساسات تعادل از راه شاخهء دهلیزی عصب شنوایی به مخچه که مرکز تعادل است میرسد و به طریق انعکاس ماهیچه هایی که برای تعادل بدن هستند منقبض میگردند. آزمایش هایی که ابتدا فلورانس بر روی کبوتر و پس از آن دانشمندان دیگر بر روی پستانداران مختلف انجام دادند عمل گوش داخلی را در حفظ تعادل بدن به خوبی مشخص ساختند. از مجموع این آزمایشها چنین نتیجه به دست آمد که اولاً خرابی دو طرف مجاری نیم مدور سبب حرکات نوسانی سر و عدم اعتدال بدن میشود. چنین جانوری قادر نیست بایستد یا بپرد و یا راه برود و اگر او را در وضع ثابتی قرار دهند بیش از چند لحظه به آن حال نمیماند. ثانیاً قطع یک مجرای نیم مدور باعث خم شدن دائمی سر به همان سمت است. ثالثاً قطع عصب دهلیزی اختلالات کامل در تعادل میدهد. در شرایط طبیعی هنگامی که سر به جهتی خم شود اتولیت های تاجهای شنوایی جابه جا می شوند و به این طریق مژکهای حسی را که در همان جهت قرار دارند تحریک مینمایند و چون هر یک از سه مجرای نیم مدور در یکی از سه بُعد فضا قرار دارند به این جهت در حین تغییر محل جهت و سمت تشخیص داده میشود. تحریکاتی که بر روی مژکهای حسی سلولهای تاج های شنوایی وارد میگردد به وسیلهء عصب دهلیزی به مخچه که مرکز تعادل است میرسد.
خواص کلی صوت: گوش انسان اصوات مختلف را به واسطهء سه خاصیت آن تشخیص میدهد که عبارت است از شدت، ارتفاع و طنین.
سخن شنو، عاشق نغمه، گهربند، کر از صفات و دریچه جوی قفس، ساغر، صدف چشم از تشبیهات اوست. (آنندراج) :
راست گویی که در گلوش کسی
پوشکی را همی بمالد گوش.شهید.
چون گل سرخ از میان پیلغوش
یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.
کسایی یا رودکی.
گوش تو سال و مه به رود و سرود
نشنوی نیوهء خروشان را.
رودکی (محیط زندگی و احوال و اشعار ص519).
بانگ زله کرد خواهد کرّ گوش
هیچ ناساید به گرما از خروش.رودکی.
امروز باز پوزت ایدون بتافته ست
گویی همی به دندان خواهی گرفت گوش.
منجیک.
فروهشته از گوش او گوشوار
به ناخن بر از لاله کرده نگار.فردوسی.
سه پاس تو چشم است و گوش و زبان
کز این سه رسد نیک و بد بی گمان.
فردوسی.
گوش سوی همه سخنها دار
آنچه زو بِهْ درون جان بنگار.سنایی.
طبع تو را زآنچه که گوش است کر
نفس تو را زآنچه که چشم است کور.
انوری.
دلم از راه گوش بیرون شد
بیم آن شد که هوش می بشود.خاقانی.
گر نگیرند گوش راست به دست
ای بسا گوش چپ که خواهد خست.
نظامی (هفت پیکر ص100).
گوش آن کس نوشد اسرار جلال
کو چو سوسن ده زبان افتاد و لال.مولوی.
گوش تواند که همه عمر وی
نشنود آواز دف و چنگ و نی.سعدی.
کلوا و اشربوا را تو در گوش کن
و لاتسرفوا را فراموش کن.؟
- امثال: آدمی فربه شود از راه گوش. (امثال و حکم ج1 ص29).
از این گوش می گیرد، از آن گوش در می کند؛ گفته را به گوش نمی گیرد. (امثال و حکم ج1 ص103).
از یک گوش می گیرد از یک گوش بیرون می کند. (امثال و حکم ج1 ص176). رجوع به مثل قبل شود.
اگر پشت گوشت را دیدی فلان کس (فلان چیز) را خواهی دید. (امثال و حکم ج1 ص197).
به گوش خر یاسین خواندن ؛ به ناشنوایی پند و اندرز گفتن. (امثال و حکم ج1 ص455).
به گوش گفتند چرا فربه نشوی، گفت ز بس سخنان عجیب شنوم. (امثال و حکم ج1 ص455).
گوش به طمع سرو دادن. گوش بر امید سرو نهادن؛ به امید سود موهوم بسیار، سود اندک را از دست دادن :
یکی نهاده بُوَد گوش بر امید سرو
یکی چشیده بُوَد داغ بر امید کباب.
قطران (از امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش تو دو دادند و زبان تو یکی یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگو.
باباافضل (از امثال و حکم ج3 ص1332).
گوش خر بفروش و دیگر گوش خر. (مولوی از امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش خر درخور است یا سرخر. (سنایی از امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش داده بُوَد به طمْع سرو داغ خورده بُوَد به طمْع کباب.
قطران (از امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش سخن شنو کجا دیدهء اعتبار کو؟ حافظ (از امثال و حکم ج3 ص3331).
گوشش پر است. (امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش شیطان کر. (امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش عزیز است، گوشوارش هم عزیز است. (امثال و حکم ج3 ص1333).
گوش کر را سخن شناس که دید دیدهء کاژ راست بین که شنید؟ سنایی (از امثال و حکم ج3 ص3331).
گوش گردون کر ؛ نفرین است که در مقام حصول مراد و کامیابی گویند، یعنی آسمان حسدپیشه می شنود، گوش کر باد تا کار تمام بر هم نزند. (آنندراج) :
در لبش از بوسه مضمونی فرونگذاشتم
گوش گردون کر که جای گفتگو نگذاشتم.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
گوش گاو خوابیده است ؛ یعنی از حوادث و فتن خبر ندارد و غافل است. کذا فی مجمع التماثیل. (بهار عجم) (آنندراج).
گوش و هوش خر چه باشد، سبزه زار.
مولوی (از امثال و حکم ج3 ص1333).
لب مگشا گرچه در او نوشهاست کز پس دیوار بسی گوشهاست.
نظامی (مخزن الاسرار ص166 از امثال و حکم ج3 ص1363).
مثل گوش روزه دار بر اللهاکبر ؛ انتظاری با نهایت بی تابی و بی قراری. (امثال و حکم ج3 ص1481).
مگر پشت گوشت (پشت گوشم) داغ لازم دارد؟ ؛ دیوانه نیستم که چنین کنم. (امثال و حکم ج4 ص1725).
مگر پشت گوشت را بینی ؟ هرگز آن را نخواهی دید. (امثال و حکم ج4 ص1725).
من گوش استماع ندارم لمن یقول. (سعدی از امثال و حکم ج4 ص1748).
هرکه گوش سوراخ کند شکر خورد ؛ مثل هندی است نقل از شاهد صادق. چون دختری خرد را برای آویختن گوشواره گوش سوراخ کنند شکرش دهند. (امثال و حکم ج4 ص1967).
یک گوشت را درکن یک گوشت را دروازه .
(امثال و حکم ج4 ص2050).
یک گوشش در است و یک گوشش دروازه. (امثال و حکم ج4 ص2050).
- آب در گوش کسی کردن؛ در سودا کسی را فریفتن. (امثال و حکم ج1 ص8).
- آکنده گوش.؛ رجوع به همین مدخل شود.
-آویزه گوش کردن.؛ رجوع به آویزه شود.
- از این گوش بدان گوش بریدن؛ گوش تا گوش بریدن. قطع کردن سر بتمامه. جدا کردن سر از تن. گرداگرد بریدن سر از تن.
- از بن گوش؛ کنایه از کمال اطاعت و بندگی و خدمتکاری از ته دل و مکنون خاطر باشد. (برهان). رجوع به «از بن» شود.
- از نرمهء گوش؛ به کمال اطاعت، از قبیل: از بن گوش. (از بهار عجم).
- بازیگوش.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- بناگوش.؛ رجوع به مدخلِ بناگوش شود.
- به گوش آمدن؛ شنیده شدن. مسموع افتادن. مسموع شدن :
ز آب دریا گفتی همی به گوش آمد
که شهریارا دریا تویی و من فرغر.فرخی.
وآن شب تیره کآن ستاره برفت
وآمد از آسمان به گوش تراک.خسروی.
به گوش آمدش در شب تیره رنگ
که شخصی همی نالد از دست تنگ.
سعدی (بوستان).
ملک را چو گفتِ وی آمد به گوش
دگر دیگ خشمش نیامد به جوش.
سعدی (بوستان).
دلی کز عالم وحدت سماع حق شنیده ست او
به گوش همتش دیگر نیاید شعر و افسانه.
سعدی (بدایع).
از زبان سوسن آزاده ام آمد به گوش
کاندرین دیر کهن کار سبکباران خوش است.
حافظ.
- به گوش آوردن؛ پذیرفتن. به گوش گرفتن :
که گر راز این گوش پیرایه پوش
به گوش آورم ناورد کس به گوش.نظامی.
- به گوش (کسی) انداختن؛ به سمع او رسانیدن. به او شنوانیدن :
که راز مرا با که پرداختی
سخن را به گوش که انداختی؟
نظامی (اسکندرنامه).
- به گوش ایستادن؛ استراق سمع کردن. (یادداشت مؤلف) : این دختر شه ملک در پس پرده به گوش ایستاده بود و این سخن می شنید. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی).
- || منتظر و مترصد بودن کسی را. به انتظار کسی بودن : دختر اسکندر را گفت ای ناجوانمرد چرا بازایستادی که اینک پدرم با لشکر خویش رسید، اسکندر گفت من خود به گوش پدرت ایستاده ام تا او را با خویشتن ببرم. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی). بانو چون ماهی آراسته بیرون آمد و قرب یک فرسنگ از باغ بیامد و گوش تو ایستاده است. (اسکندرنامه از سبک شناسی ج2 ص139)(13).رجوع به ترکیب «گوش ایستادن» شود.
- به گوش (کسی) خواندن چیزی (مطلبی) -را؛ پیوسته گفتن و یادآوری کردن. تلقین کردن.
- به گوش (کسی) رسانیدن چیزی را؛ او را مطلع و آگاه ساختن. درآگاهانیدن : به گوش سلطان رسانیدند که بغراخان سخنی ناهموار گفته است. (تاریخ بیهقی).
- به گوش رسیدن؛ به گوش آمدن. شنیده شدن:
وز لفظ من این حدیث شیرین
گر می نرسد بگوش خسرو.
سعدی (ترجیعات).
چنین گفت بینندهء تیزهوش
چو فریاد و زاری رسیدش به گوش.
سعدی (بوستان).
- به گوش کردن؛ شنیدن. پذیرفتن :
گرت عقل و رای است و تدبیر و هوش
به رغبت کنی پند سعدی به گوش.
سعدی (بوستان).
دنیا نیرزد آنکه پریشان کند دلی
گر مقبلی به گوش مکن قول مدبران.
سعدی (کلیات چ مصفا ص834).
- به گوش (بر گوش) گذشتن؛ شنیده شدن. به کسی رسیدن. به سمع رسیدن :
به گوش تو گر نام من بگذرد
دم جان و خون دلت بفسرد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج2 ص346).
هنر هرچه بگذشت بر گوش او
به فرهنگ یازان بدی هوش او.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص2082).
- || به خاطر آمدن. تصور کردن :
بر آن جایگه بر بُوَد هوش او
چنین روز نگذشت بر گوش او.
فردوسی (شاهنامه ج7 ص2094).
- به گوش گرفتن؛ شنیدن. پذیرفتن :
نه زَهره که فرمان نگیرد به گوش
نه یارا که مست اندرآرد به دوش.
سعدی (بوستان).
- به گوش (کسی) گفتن؛ آهسته نزدیک گوش او گفتن. نجوی کردن. زیر گوش گفتن :
بیامد همانگه خجسته سروش
به خوبی یکی راز گفتش به گوش.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص61).
به گوش اندرش گفت رازی دراز
که بیداردل باش و با کس مساز.
فردوسی (شاهنامه ج3 ص653).
چنان دید در خواب کو را به گوش
نهفته بگفتی خجسته سروش.
فردوسی (شاهنامه ج5 ص1412).
- بیخ گوشی [ گفتن ]؛ درگوشی گفتن. دهن را نزدیک گوش کسی آوردن و صحبت کردن.
- || محرمانه گفتن.
- پشت گوش انداختن؛ در برآوردن مقصود کسی درنگ کردن. اهمال کردن در انجام دادن مقصود کسی. کوتاهی کردن در کار کسی.
- پشت گوش فراخ؛ کسی که سخن و پند را نمی پذیرد. حرف نشنو. اهمال کار.
- پنبه از گوش بیرون کردن (بیرون آوردن)؛آمادهء شنیدن شدن و مهیای پذیرفتن سخن گردیدن :
ز گوش پنبه برون آر و داد خلق بده
وگر تو می ندهی داد، روزِ دادی هست.
سعدی (گلستان).
- پنبه از گوش (کسی) برآوردن (بیرون -کردن)؛ او را به پذیرفتن واداشتن. به اطاعت و فرمانبری واداشتن : اگر بفرمایی نزدیک وی رَوَم و پنبه از گوش وی بیرون کنم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص368).
- پیلگوش.؛ رجوع به مدخلِ پیلگوش شود.
- توی (در، زیرِ) گوش کسی زدن؛ به وی سیلی زدن.
- تیزگوش؛ کسی که گوشش خوب می شنود. رجوع به همین مدخل شود.
- حلقه به گوش؛ که (گوشواره و آویزه) در گوش دارد :
وین پری پیکران حلقه به گوش
شاهدی می کنند و جلوه گری.سعدی.
- || کنایه از برده. مجازاً، فرمانبردار و مطیع :هم از حلقهء درویشانم بلکه حلقه به گوش ایشانم. (گلستان چ یوسفی ص135).
فدای جان تو گر جان من طمع داری
غلام حلقه به گوش آن کند که فرمایند.
سعدی.
- حلقه درگوش؛ حلقه به گوش. مطیع. فرمانبردار :
برآورد پیر دلاور زبان
که ای حلقه درگوش حُکمت جهان.سعدی.
یکی گفت از اینان ملک را نهان
که ای حلقه در گوش حُکمت جهان.
سعدی.
غلام حلقهء سیمین گوشوار توام
که پادشاه غلامان حلقه درگوشی.سعدی.
- حلقه در گوش کردن؛ آویختن حلقه به گوش.
- || کنایه از بردگی و بندگی :
از طاعت او حلقه کند قیصر در گوش
وز خدمت فغفور کند پشت دوتایی.
منوچهری.
ملک را عشق او مدهوش کرده
ز عشقش حلقه ای در گوش کرده.نظامی.
- حلقه در گوش نهادن؛ حلقه در گوش کردن اطاعت و بردگی و بندگی را.
- خرگوش.؛ رجوع به مدخلِ خرگوش شود.
- خردگوش؛ که گوش کوچک دارد.
- درازگوش؛ که گوش طویل دارد. مجازاً، خر. رجوع به مدخلِ درازگوش شود.
- در گوش؛ در انتظار :
این دانه های نازنین محبوس مانده در زمین
در گوش یک باران خوش موقوف یک باد صبا.
مولوی (دیوان شمس ج1 ص11).
- در گوش آمدن؛ شنیده شدن. مسموع افتادن. پذیرفته آمدن :
پند دلبند تو در گوش من آید، هیهات
من که بر درد حریصم چه کنم درمان را؟
سعدی (بدایع).
- در گوش کردن؛ به گوش کردن. به گوش آویختن :
حرف سعدی بشنو آنکه تو خود دریابی
خاصه آن وقت که در گوش کنی مروارید.
سعدی (طیبات).
- || شنیدن. پذیرفتن.
- در (به) گوش (کسی) کشیدن؛ به گوش او رسانیدن. به او فهمانیدن. به او شنوانیدن.
- در گوش گرفتن؛ شنیدن و پذیرفتن :
مرد باید که گیرد اندر گوش
ور نبشته ست پند بر دیوار.سعدی.
- در گوش نهادن؛ به گوش گرفتن و پذیرفتن :
چو شیرین گوش کرد آن پند چون نوش
نهاد آن پند را چون حلقه در گوش.نظامی.
- درگوشی به کسی زدن؛ به وی سیلی زدن.
- درگوشی [ گفتن ]، زیرگوشی (بیخ گوشی) -گفتن؛ دهان را نزدیک گوش دیگری آوردن و آهسته صحبت کردن.
- دروازهء گوش؛ سوراخ گوش. (برهان).
- زردگوش.؛ رجوع به مدخلِ زردگوش شود.
- زیرگوشی [ گفتن ]؛ درگوشی گفتن. رجوع به همین ترکیب شود.
- سرگوشی [ گفتن ]؛ درگوشی گفتن. رجوع به همین ترکیب شود.
- سر و گوش آب دادن؛ برای کسب خبر و نشان دادن خود، وارد جایی شدن و سرک کشیدن و به این سوی و آن سوی نظر انداختن و خود را به این و آن نمودن و کسب اطلاع کردن. (فرهنگ لغات عامیانه).
- سر و گوش جنبیدن.؛ رجوع به گوش (سر و گوش) جنبیدن شود.
- سُفته گوش؛ کسی که گوشش را سوراخ کرده اند.
- || مجازاً، بندهء حلقه به گوش :
روز و شب سالکان راه تواَند
سفته گوشان بارگاه تواَند.
نظامی (از گنجینهء گنجوی ص290).
دو شخص ایمنند از تو کآیی به جوش
یکی نرم گردن یکی سفته گوش.نظامی.
تو را هست چون من بسی سفته گوش.
نظامی.
- سیاه گوش.؛ رجوع به مدخلِ سیاه گوش شود.
- سیه گوش؛ سیاه گوش. رجوع به مدخلِ سیاه گوش شود.
- شلل گوش.؛ رجوع به مدخلِ شلل گوش شود.
- فیل گوش.؛ رجوع به مدخلِ فیلگوش شود.
- کفته گوش؛ که گوشش شکافته و کفته است.
- کلانگوش؛ بزرگ گوش.
- کُندگوش؛ آنکه گوش وی کم شنود. سنگین گوش. گران گوش. رجوع به مدخلِ کندگوش شود.
- گران گوش؛ آنکه گوش وی سنگین باشد. که کم شنود. که سامعهء ضعیف دارد.
- گره بر گوش زدن؛ کنایه از کر شدن. (انجمن آرا).
- گل و گوش؛ گردن و گوش. بناگوش. گوش و اطراف آن.
- گلیم گوش؛ گوش بستر. رجوع به مدخلِ گلیم گوش شود.
- گوش آکندن؛ مقابل گوش باز کردن. کنایه از گوش ندادن. نشنیدن. پر کردن گوش (از پنبهء غفلت). توجه نکردن :
امکان دیده بستنم از روی یار نیست
اولیتر آنکه گوش نصیحت بیاکنم.
سعدی (طیبات).
بیار ساقی و همسایه گو دو چشم ببند
که من دو گوش بیاکندم از کلام عدول.
سعدی.
ذوق سماع مجلس انست به گوش دل
وقتی رسد که گوش طبیعت بیاکنی.
سعدی (کلیات چ مصفا ص801).
- گوش آوا و گوش آوای؛ کنایه از کسی که هرچه بشنود خوب بفهمد و یاد گیرد. و به همین معنی است گوش تیز. (آنندراج). گوش سرای. رجوع به مدخلِ گوش سرای شود.
- گوش (از کسی) برنداشتن؛ پیوسته متوجه او بودن. پیوسته گوش به او داشتن :
چنین گفت با نیطقون قیدروش
کز او برندارم دل و چشم و گوش.فردوسی.
- گوش افتادن (فتادن)؛ کر شدن و ناشنودن. (برهان) (ناظم الاطباء) (رشیدی) (انجمن آرا):
کوفت چو آن کوس شغبناک را
گوش فتاد اشتر چالاک را.
امیرخسرو (از رشیدی و انجمن آرا و آنندراج).
- گوش افکندن (فکندن)؛ متوجه شدن و ملاحظه فرمودن. (آنندراج) :
گوشی به نوحه سنجی طالب فکن که باز
خون می تراود از لب شیرین طراز او.
طالب آملی (از آنندراج).
- || به مجاز، تن دردادن :
چو خر گوش افکند در بردباری
کند هر کودکی بر وی سواری.نظامی.
- گوش انداختن؛ گوش افکندن. متوجه شدن و ملاحظه فرمودن. (آنندراج) :
بعدِ عمری که به افسانهء ما گوش انداخت
بخت بد بین که به جز حرف شکایت نشیند.
حامد بهبهانی (از آنندراج).
شاهدی کو که یک نفس گوشی
به دل دردپرور اندازد.عرفی (از آنندراج).
- گوش ایستادن (واایستادن)؛ جایی پنهان شده، حرف دیگری را شنیدن. (فرهنگ نظام). استراق سمع کردن. به گوش ایستادن. رجوع به ترکیبِ «به گوش ایستادن» شود.
- گوش (کسی) با دیگری بودن؛ توجه به سخن او داشتن: گوشم با شماست، هرچه می خواهید بگویید، می شنوم. (از فرهنگ نظام).
- گوش بر؛ در تداول عامه، کسی که بیشتر با پول قرضی زندگانی نماید. کسی که به چربدستی و زرنگی به وام ستاند به قصد بازپس ندادن. تیغ زن که سهل تواند وام گرفت. (یادداشت مؤلف). کلاه بردار. گول زن.
- گوش برآواز؛ کنایه از مترصد و منتظر وصول خبر. (آنندراج).
- گوش برآواز بودن؛ منتظر بودن. (فرهنگ نظام).
- گوش برافراختن؛ متوجه چیزی شدن، و آن بیشتر در ستور به کار میرود. مجازاً در مردم به معنی گوش فرادادن و گوش تیز کردن. شنودن یا متوجه شدن چیزی یا مطلبی را :
سپهبد چو بشنید گفتار زال
برافراخت گوش و فروبرد یال.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص193).
برآورد اسب کبوده خروش
ز لشکر برافراخت بهرام گوش.
فردوسی (شاهنامه ج3 ص833).
چو بشنید پیران برافراخت گوش
برآمد ز گردان لشکر خروش.
فردوسی (شاهنامه ج5 ص1152).
- گوش بر پیغام بودن؛ منتظر پیغام کسی بودن :
مرا دو دیده به راه و دو گوش بر پیغام
تو فارغی و به افسوس می رود ایام.
سعدی (طیبات).
- گوش برتافتن (از کسی)؛ کنایه از اعراض نمودن. (آنندراج) :
طالب از دستان ما گوش حقیقت برمتاب
یک نوای ما کم از صد نغمهء داود نیست.
طالب آملی (از آنندراج):
- گوش برتافتن (کسی را)؛ او را آگاهانیدن. (از آنندراج) :
اگر سرّ لفظت به دل یافتند
به معنی تو را گوش برتافتند.
ظهوری (از آنندراج).
- گوش بر خطاب بودن؛ گوش به سخن کسی بودن. گوش به فرمان کسی بودن :
فرمان برمت به هرچه گویی
جان بر لب و گوش بر خطاب است.سعدی.
- گوش برداشتن؛ ناامید شدن و قطع نظر کردن از انتظار چیزی.
- || انتظار کشیدن. (ناظم الاطباء) (برهان).
- گوش بر در داشتن (گوش به در داشتن، -گوش بر در نهادن، گوش به در بودن، گوش بر -در ماندن)؛ انتظار کشیدن و منتظر بودن. (ناظم الاطباء) (برهان) :
چنان گوشم به در چشمم به راه است
تو گویی خانه ام زندان و چاه است.
(ویس و رامین).
مدتی شد که تا بدان امیّد
چشم دارد به راه و گوش به در.انوری.
که جهانی نهاده اند تو را
چشم بر راه و گوشها بر در.
جمال الدین عبدالرزاق.
گوش دلم بر در است تا چه بیاید خبر
چشم امیدم به راه تا که گذارد پیام.
سعدی (طیبات).
- گوش بر راه بودن؛ گوش به راه بودن. در انتظار بودن :
گوشم همه روزه زانتظارت
بر راه و نظر بر آستان است.سعدی.
رجوع به گوش به راه بودن شود.
- گوش برزنگ؛ نگران و بی صبر و ناشکیبا و درانتظار و مشوش و پریشان. (ناظم الاطباء). کنایه از گوش به آواز زنگ شاطران بوده است، چه مادام که شاطران نمی رسند صدای زنگ ایشان به گوش نخورد. (آنندراج) :
رفت اگر قاصد مشو نومید از برگشتنش
می رسد آخر نویدی گوش دل بر زنگ باش.
سالک یزدی (از آنندراج و فرهنگ نظام).
تنم افسرده شد از بس نشستم
به راه محمل او گوش برزنگ.
محمدقلی سلیم (از آنندراج و فرهنگ نظام).
رجوع به گوش به زنگ شود.
- گوش برصدا؛ گوش برزنگ. گوش بردر. (آنندراج) : نغمه زدای فغان عشق و گوش برصدای مقام شناسان. (ملاطغرا، الهامیه، از آنندراج).
- گوش برفرمان بودن؛ مطیع و فرمانبردار بودن.
- گوش برگوش؛ گوش روی گوش. تنگ در بر یکدیگر :
به هر گوشه دو مرغک گوش برگوش
زده بر گل صلای نوش برنوش.نظامی.
- گوش برنداشتن.؛ رجوع به ترکیبِ «گوش از کسی برنداشتن» شود.
- گوش بریدن؛ به مزاح، قرض کردن. (امثال و حکم ج3 ص1331). وام گرفتن به قصد بازندادن. به حیله پول از کسی درآوردن. رجوع به ترکیبِ «گوش کسی را بریدن» شود.
- گوش به آواز بودن؛ منتظر و مترصد بودن :
فتح بابی نشد از کعبه و بتخانه مرا
بعد از این گوش به آواز درِ دل باشم.صائب.
رجوع به «گوش برآواز» و «گوش به راه» و «گوش به کسی... داشتن» شود.
- گوش به انگشت گرفتن؛ بند کردن سوراخ گوش به انگشت تا شنیده نشود. (آنندراج). سرانگشت در سوراخ گوش نهادن تا چیزی شنیده نشود.
- گوش به پنبه گرفتن؛ مسدود کردن گوش با پنبه تا چیزی نشنود : به ذکر مشغول بودی و گوشهای خویش به پنبه بگرفتی تا هیچ آواز نشنود. (اسرارالتوحید چ صفا ص29).
- گوش به در؛ به معنی گوش برآواز است که منتظر و انتظارکش باشد. (برهان). کنایه از انتظار کشیدن باشد. (انجمن آرا) :
مانده عطار کنون چشم به ره گوش به در
تا ز نزدیک تو ای ماه چه فرمان آید.عطار.
رجوع به ترکیب «گوش بر در داشتن» شود.
- گوش به راه؛ کنایه از مترصد و منتظر وصول خبر. (آنندراج).
- گوش به راه بودن؛ چشم به راه بودن. منتظر ورود کسی بودن. در انتظار خبر کسی یا چیزی بودن :
گوشم به راه تا که خبر می دهد ز دوست
صاحب خبر بیامد و من بی خبر شدم.
سعدی (طیبات).
- گوش به زنگ بودن؛ منتظر بودن. مهیا بودن نزول کسی یا حدوث امری را. چشم داشتن. در انتظار بودن :
امشب از باد صدای جرسی می آید
همه شب گوش به زنگم که کسی می آید.
پسر میرزا شجاع ابن عم ملک حمزه (از آنندراج و امثال و حکم ج3 ص1331).رجوع به گوش برزنگ شود.
- گوش به شنودنِ چیزی کردن؛ گوش دادن به چیزی. (از ناظم الاطباء).
- گوش به کسی سپردن (چشم و گوش به -کسی سپردن)؛ گوش به سخن او داشتن. به دقت متوجه وی بودن :
همی رفت پیش اندرون قیدروش
سکندر سپرده بدو چشم و گوش.فردوسی.
به سیندخت بسپرد مهراب گوش
دلی پر ز کینه سری پر ز جوش.فردوسی.
- گوش به کسی (به آواز و سخن و اشارهء -کسی) داشتن؛ گوش به وی فرادادن. متوجه کسی یا گفته وی بودن. مراقب کسی بودن :
همی برد هر سو بزانوش را
بدو داشتی در سخن گوش را.فردوسی.
من قوم خویش را گفتم تا به دهلیز بنشینند و گوش به آواز من دارند. (تاریخ بیهقی). همگان را باید گفت گوش به اشارهء صاحب دیوان دارند. (تاریخ بیهقی ص502). سلطان مسعود گفته بود که گوش به یوسف می دارید چنانکه به جایی نتواند رفت. (تاریخ بیهقی).
- گوش به گوش رسیدن؛ به همه گفته شدن. گوشاگوش افتادن.
- گوش بودن؛ ساکت بودن. دم نزدن. هیچ نگفتن. فقط گوش دادن :
گر پُری از دانش خاموش باش
ترک زبان گوی و همه گوش باش.نظامی.
چونکه عاشق اوست تو خاموش باش
او چو گوشت می کشد تو گوش باش.
مولوی.
به ذکرش هرچه بینی در خروش است
دلی دریابد این معنی که گوش است.
سعدی (گلستان).
- گوش پر شدن از چیزی؛ کنایه از بسیار شنیدن چیزی. (آنندراج). چیزی را بسیار شنیدن بدان حد که از شنیدن مجدد آن، اثر در شنونده پیدا نشود. (از فرهنگ نظام).
- || به اشتیاق شنوده شدن. فراوان شنیده شدن. متلذذ شدن از سمع :
از این حدیث بشارت که گوش جان پر شد
دهان چو غنچه ز بالیدن جهان پر شد.
حسین ثنایی (از آنندراج).
- گوش پر کردن از چیزی؛ کنایه از بسیار شنوانیدن چیزی. (آنندراج). بسیار بر کسی خواندن : اما گوش ما از وی پر کرده اند و هنوز می کنند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص487).
خاطرت از شکوهء ما کی پریشان میشود
زلف پر کرده ست از حرف پریشان گوش تو.
صائب (از آنندراج و فرهنگ نظام).
رجوع به ترکیبِ «گوش کسی را پر کردن» شود.
- گوش پنهان کردن (پهن کردن، پهن -ساختن)؛ کنایه از امید خبری داشتن و انتظار کشیدن که به مراد شنیده شود. (آنندراج) :
دوشم ز بلبلی چه خوش آمد که می سرود
گل گوش پهن کرده ز شاخ درخت خویش.
حافظ (دیوان ص197).
پیش گل نتوان حدیث روی او گفتن سلیم
هرکه گوشی پهن سازد محرم این راز نیست.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
صاحب آنندراج ترکیب مذکور را آورده و دو بیت فوق را نیز شاهد آن قرار داده اما چنانکه باید متناسب معنی منظور نیست و ظاهراً به معنی توجه کردن و گوش دادن است.
- گوش پیچ.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- گوش پیچیده.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- گوش تاگوش؛ از یک گوش تا گوش دیگر. ردیف و پهلوی هم.
- گوش تا گوش بریدن؛ از یک طرف سر تا طرف دیگر بریدن: میر غضب دیروز سر مقصر را گوش تا گوش برید. (از فرهنگ نظام).
- گوش تر شدن؛ شنیده شدن. (از رشیدی) (از ناظم الاطباء). متلذذ شدن از سماع. (آنندراج) :
چو زآن نغمه شد شاه را گوش تر
در آن بیهشی گشت بیهوش تر.
امیرخسرو دهلوی (از رشیدی و آنندراج).
- گوش تیز؛ گوش سرای. رجوع به ترکیبِ «گوش سرای» شود.
- گوش تیز کردن؛ بلند کردن حیوان گوش خود را و برگرداندن سر به طرف آوازی که میخواهد بشنود. (فرهنگ نظام). با گوش افراخته به سویی که از آنجا آوازی شنیده میشود یا حرکتی دیده میشود توجه کردن. گوش افراختن.
- || متوجه شدن و ملاحظه فرمودن. (آنندراج) :
رسید وحی خدایی که گوش تیز کنید
که گوش تیز به چشم خدای بین کشدا.(14)
مولوی (دیوان شمس ج1 ص143).
- || به مجاز، توبه کردن کسی به شنیدن چیزی. (از فرهنگ نظام).
- گوش جنبانیدن؛ از غفلت برآمدن و آگاه گشتن. (آنندراج).
- گوش (سر و گوش) جنبیدن؛ مایل به فعل حرام بودن. بیشتر در زن استعمال میشود: فلان زن این روزها گوشش می جنبد. (از فرهنگ نظام). تمایل به جنس مخالف پیدا کردن. رجوع به ترکیبِ «سر و گوش» جنبیدن شود.
- گوش خاریدن؛ توقف کردن و مکث نمودن. (برهان) (رشیدی). مکث و درنگ کردن. (آنندراج). فکر کردن و در فکر شدن. (برهان) (ناظم الاطباء). مسامحه در بردنِ فرمان کردن. در فکر عذر افتادن. (فرهنگ نظام) :
دو چشمِ کشته به زنده بدان همی نگرد
که ای فسردهء غافل بیا و گوش مخار.
مولوی (دیوان شمس ج3 ص37).
- گوش خراش؛ که به گوش آزار رساند (صدا و آواز). منکر. زشت (آواز).
- گوش خواباندن؛ منتهز فرصت شدن :
به خاموشی ز مکر دشمن بدرگ مشو ایمن
چو توسن گوش خواباند لگدها در قفا دارد.
صائب (از آنندراج).
- گوش خورده؛ کنایه از گوشمال خورده. (انجمن آرا).
- گوش چهار شدن (گشتن)؛ با نهایت شیفتگی و دقت گوش فرادادن :
به دو دیده نتوان دید رخ عیسی را
چار گشته همه را گوش سوی نغمهء خر.
بدر جاجرمی (از امثال و حکم ج3 ص1332).
- گوش دادن.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- گوش داشتن.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- گوش دراز کردن؛ گوش پهن کردن. امید خبری داشتن و انتظار کشیدن. (از آنندراج).
- گوش دماغ کردن؛ گوش و بینی مقصر را بریدن. (فرهنگ نظام). مقداری از گوش و بینی کسی را بریدن برسبیل جزای عملی بد. (یادداشت مؤلف). بریدن پاره ای از گوش و نوک بینی، و این را برای کیفر بعضی از دزدان و امثال آنها می کردند. (یادداشت مؤلف).
- گوش را پنبه گذاشتن؛ به گفتهء دیگران وقعی نگذاشتن. نشنیدن سخن کسی. رجوع به ترکیبِ «پنبه از گوش بیرون کردن» و «پنبه در گوش» و «گوش به پنبه گرفتن» شود.
- گوش رباب، گوش طنبور؛ آلت کوک کردن آن. گردنا. گردانک :
بود گوش طنبور تا کی گران
گره تا به کی تار را بر زبان؟
بیدل (از آنندراج).
بمال از ره لطف گوش رباب
که شور طلب یادش آمد به خواب.
بیدل (از آنندراج).
- گوش رفتن؛ از بلندی آواز یا بسیاریِ سخن یا صوتی خشن در گوش ناراحتی احساس کردن. احساس تألمی در گوش کردن: گوشم رفت، سرسام گرفتم.
- گوش زدن با کسی؛ دعوی برابری کردن. (مجموعهء مترادفات) :
رایت میمونْت که شد چرخ تاب
گوش زده با علم آفتاب.
میرخسرو (از مجموعهء مترادفات ص163).
- || به طور آگاهی استماع کردن. (ناظم الاطباء). آگاهی را استماع کردن.
- گوش ساغر مالیدن؛ ساغر به کف آوردن و می نوش کردن. (از آنندراج) (از غیاث اللغات).
- گوش سبک داشتن؛ به حرف هر کس گوش گذاشتن، و این مقتضای تلون مزاج بود. (آنندراج).
- گوش (چشم و گوش) سپردن به کسی (به -گفتار کسی)؛ گوش بدو دادن. استماع کردن به میل و رغبت بسیار. نیک متوجه او شدن که چه گوید :
دل مهتر از راه نیکی ببرد
جوان گوش گفتار او را سپرد.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص28).
به سیندخت مهراب بسپرد گوش
دلی پر ز کینه سری پر ز جوش.
فردوسی (شاهنامه ج1 ص183).
چو بشنید کاموس بسیارهوش
به پیران سپرد آن زمان چشم و گوش.
فردوسی (شاهنامه ج3 ص953).
- گوش سرای؛ آن باشد که چون چیزی گویند، بشنود. (لغت فرس ص528). آن باشد که هرچه بگویند نیک بشنود. (صحاح الفرس). کسی را گویند که هرچه بشنود نیکو فهم کند. (برهان). آنکه هرچه بشنود نیکو فهم کند، و گوش آوا نیز گویند. (رشیدی). آن کسی را گویند که هرچه بگویی بشنود و نیک فهم کند. (اوبهی). گوش آوای. (آنندراج). کنایه از کسی که هرچه بشنود خوب بفهمد و یاد گیرد، و به همین معنی است گوش تیز. (آنندراج).
- گوش سفته؛ گوش سوراخ. حلقه به گوش.
عبد. بنده :
آن گوشه نشین گوش سفته
چون گنج به گوشه ای نهفته.نظامی.
- گوش سوراخ؛ گوش سفته. عبد. بنده :
سنانش را کمربندی به نهمت نیزهء خطی
کفش را گوش سوراخی به رغبت گوهر معدن.
احمدبن مؤید سمرقندی.
- گوش شدن؛ شنیدن و متوجه شدن به چیزی با حضور دل. (ناظم الاطباء). بسیار سخن شنو گردیدن. (آنندراج). حالت استماع گرفتن. به حالت استماع درآمدن :
جملهء ذرات عالم گوش شد
تا تو فرمایی هر آن فرمان که هست.عطار.
- گوش فرادادن؛ گوش دادن. گوش فراداشتن.
- گوش فراداشتن؛ گوش دادن. شنیدن و توجه کردن. استماع. به حالت استماع درآمدن.
- گوش فریب؛ فریبندهء گوش. لذت بخش به شنودن. فریبا به استماع: سخنان گوش فریب. خبرهای گوش فریب.
- گوش فریبی؛ چگونگی گوش فریب.
- گوش کر شدن؛ ناشنوا شدن. از شنودن بازماندن :
ز هر سو برآمد ز لشکر خروش
همی کر شد از نالهء کوس گوش.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص687).
ز گردان ایران برآمد خروش
همی کر شد از نالهء زار گوش.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص856).
اگر بشمری نیست انداز و مر
همی از تبیره شود گوش کر.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج4 ص926).
- گوش کسی را بردن؛ از بلندی آواز یا بسیاریِ سخن او را رنجی سخت دادن.
- گوش کسی را بریدن؛ از او پول گرفتن به قصد ندادن. به حیله پول از کسی درآوردن. در اصطلاح عامه، تیغ زدن. رجوع به ترکیب «گوش بریدن» شود.
- گوش کسی را پر کردن؛ نرم نرم او را برای امری نامطبوع آماده کردن. رجوع به ترکیب «گوش پر کردن» شود.
- گوش کسی گرفته بودن؛ ذوق شنیدن نداشتن یا خوب شنیدن نتوانستن. (از آنندراج). مسدود بودن گوش. بسته بودن گوش :
از عمر رفتهء ما آوازه ای نیامد
بانگ درا رسا نیست یا گوش ما گرفته.
میرزا مهدی خان (از آنندراج).
- گوش کش کردن کسی را؛ مطلبی را به کسی به نحوی غیرمفصل و غیرمشروح و با نهایت اختصار یا به کنایه فهمانیدن. (یادداشت مؤلف).
- گوش کشیدن؛ سخن شنیدن و متوجه شدن. (برهان) (ناظم الاطباء).
- || ترک شنیدن [ کردن ] . (آنندراج) :
چونکه عاشق اوست تو خاموش باش
او چو گوشت می کشد تو گوش باش.
مولوی.
پیش کمان ابرویش لابه همی کنم ولی
گوش(15) کشیده است از آن گوش به من نمی کند.
حافظ (دیوان ص130).
گوشه کشیدن.
- گوش گذار کردن؛ رسانیدن به گوش. (آنندراج). شنوانیدن به آهستگی و نرمی و با عبارت کوتاه. (یادداشت مؤلف) :
کس نیارد برِ او دم زند(16) از قصهء ما
مگرش باد صبا گوش گذاری بکند.
حافظ (دیوان ص128).
- گوشِ گران؛ گوشی که دیر شنود. (از آنندراج) :
زبان پندگویان گرچه چون خار مغیلان است
لباس کعبهء دل پردهء گوش گران باشد.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).
- گوش گرفتن؛ تنبیه شدن و اعتراف به جهل خود کردن. (آنندراج) :
ز حرف مردم بیگانه گوش می گیریم
به آشنا ز سخن های آشنا چه رسد؟
صائب (از آنندراج).
آتش از گرمی افسانهء من گوش گرفت
گوش هر خام کجا لایق گفتار من است؟
صائب (از آنندراج و بهار عجم).
- || با توجه شنیدن. (فرهنگ نظام). به گوش گرفتن. پذیرفتن و قبول کردن (پند و نصیحت را) :
نصیحت نیکبختان گوش گیرند
حکیمان پند درویشان پذیرند.سعدی.
تو را پند سعدی بس است ای پسر
اگر گوش گیری چو پند پدر.
سعدی (بوستان).
- || رام کردن و به چنگ آوردن. (حاشیهء وحید دستگردی بر خسرو و شیرین نظامی ص353) :
یکی شه چون طرب را گوش گیرد
جهان آواز نوشانوش گیرد.نظامی.
- || کر شدن گوش. (فرهنگ نظام).
- گوشِ گرفته؛ کنایه از گوش که به دیر شنود. (آنندراج).
- گوش گشادن؛ گوش پهن کردن. گوش گشودن. (آنندراج). حالت استماع گرفتن :
چو بشنید ضحاک بگشاد گوش
ز تخت اندر افتاد و زو رفت هوش
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص40).
فریدون برآشفت و بگشاد گوش
ز گفتار مادر برآمد به جوش.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص44).
چو بشنید کاوس از ایوان خروش
بلرزید و بگشاد از خواب گوش.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج3 ص546).
گوشی بگشای تا بگویم
از بی خبران شنو خبرها.
ظهوری (از آنندراج).
- گوش گشتن؛ شنیدن، چنانکه در شنیدن تمام گوش باشد. (رشیدی). سخن شنیدن و متوجه شدن. (برهان) (ناظم الاطباء). بسیار سخن شنو گردیدن. (آنندراج). سخت نیوشا شدن:
اگر خواهی سخن گویی سخن بشنو سخن بشنو
زبان آنکس تواند زد که اول گوش گردد او.
ضیائی بخشی (از آنندراج).
- گوش گشودن؛ توجه به استماع فرمودن. (آنندراج). حالت استماع گرفتن :
گرد سر گردم تو را بر شکوهء فوجی چو گل
گوش می باید گشود اما نمی باید شنید.
فوجی (از آنندراج).
- گوش گماردن؛ گوش دادن. قصدِ نیوشیدن کردن. به استماع پرداختن :
دو کس بر حدیثی گمارند گوش
از این تا بدان زَاهرمن تا سروش.
سعدی (بوستان).
- گوشمال دادن؛ سیاست و تنبیه کردن. رجوع به همین مدخل و ترکیبِ «گوش مالیدن» در ذیل گوش شود.
- گوشمالی دادن؛ گوشمال دادن. رجوع به مدخل «گوشمال دادن» شود.
- گوش مالیدن؛ فشردن گوش کسی با انگشتان. عرکه. به درد آوردن گوش را با فشردن آن به انگشت :
من که گاوان را ز هم بِدْریده ام
من که گوش شیر نر مالیده ام.مولوی.
برآوردم از هول و وحشت خروش
پدر ناگهانم بمالید گوش.سعدی (بوستان).
یکی گوش کودک بمالید سخت
که ای بوالعجب گوی برگشته بخت.
سعدی (بوستان).
- || توسعاً، مجازات کردن. سیاست. تنبیه کردن. تأدیب کردن. گوشمال دادن :
تو گر به مال و امل بیش از این نداری میل
جدا شو از امل و گوش وقت خویش بمال.
کسایی مروزی.
خنک مرد درویش با دین و هوش
فراوان جهانش بمالیده گوش.فردوسی.
زآن سخنها که بدو طبع تو را میل و هواست
گوش مالش تو به انگشت بدانسان که سزاست.(17)
منوچهری.
گوش مالیدن و زخم ار چه مکافات خطاست
بی خطا گوش بمالش بزنش چوب هزار.
منوچهری.
چو مالد به زه گوشه های کمان
بمالد به کین گوش گشت زمان.اسدی.
گر میل کند سوی هزل گوشم
بَانگشت خرد گوش خود بمالم.ناصرخسرو.
شپش ار هست ناخنت هم هست
کیک را گوش مال چون برجست.
سنائی (حدیقه).
گر بی برگی به مرگ مالد گوشم
آزادی را به بندگی نفروشم.
(از مقدمهء محمد بن علی الرقا بر حدیقهء سنایی).
گه ناامیدی به جان بازکوش
که مردانه را کس نمالید گوش.نظامی.
به معجز گوش مالد اختران را
به دین خاتم بود پیغمبران را.نظامی.
یکی گفت هیچ این پسر عقل و هوش
ندارد، بمالش به تعلیم گوش.
سعدی (بوستان).
- || مالیدن گوش بربط (چنگ، رباب)؛ نواختن بربط. نواختن و زدن آنها را و مطلقاً کوک کردن ذوات الاوتار :
بدانسان گوش بربط را بمالید
کز آن مالش دل بربط بنالید.نظامی.
- || منکوب و مغلوب کردن :
گَرْت نباید که شوی خوار و زار
گوش طمع سخت بگیر و بمال.ناصرخسرو.
چو سودا خرد را بمالید گوش
نیارد دگر سر برآورد هوش.
سعدی (بوستان).
- || گزند و آسیب رسانیدن :
گر نمالیمشان به رای و به هوش
ملک را چشم بد بمالد گوش.نظامی.
- گوش نالیدن؛ بدون دعوی به کار عظیم مستعد شدن. (غیاث اللغات از شروح سکندرنامه).
- گوش نواز.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- گوش نهادن؛ سخن شنیدن و متوجه شدن. (برهان) (ناظم الاطباء). تسمع. گوش دادن. گوش فراداشتن :
همه لشکرش برگرفته خروش
به هومان نهاده سپهدار گوش.فردوسی.
از آن غار بی بن برآمد خروش
شنیدم نهادم به آواز گوش.فردوسی.
دل تور و سلم آمد از غم به جوش
به راه شبیخون نهادند گوش.فردوسی.
- || امید چیزی داشتن و انتظار کشیدن که به مراد شنیده شود. (آنندراج). چشم دوختن. مترقب و منتظر و مترصد بودن :
نهاده گوش به آواز تعزیت شب و روز
که تا که میرد یا از کجا برآید وای.سوزنی.
- || ترک دادن و واگذاشتن. (برهان) (ناظم الاطباء).
- گوش واایستادن؛ استراق سمع کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ترکیب های «گوش ایستادن» و «به گوش ایستادن» شود.
- گوش و بینی کردن کسی را؛ گوش و بینی او را بریدن. مثله. امتثال.
- گوش و دماغ کردن کسی را؛ گوش و بینی او را بریدن.
- گوش های کسی آویخته شدن؛ کبر پیشین را رها کردن. از اسب غرور و تکبر پیاده شدن.
- گوش هوش؛ استماع و توجه. (ناظم الاطباء) :
تو گوش هوش نکردی که دوش می گفتم
ز روزگار مخالف شکایتی با دل.سعدی.
محل قابل و آنگه نصیحت قائل
چو گوش هوش نباشد چه سود حسن مقال؟
سعدی.
هر دم زبان مرده همی گوید این سخن
لیکن تو گوش هوش نداری که بشنوی.
سعدی.
- یک سردوگوش؛ که دارای سر و دو گوش است. کخ لولو. لولوخرخره. رجوع به لولو و لولوخرخره شود.
|| مخفف گوشه. (غیاث). کنج و گوشه. (برهان). به معنی گوشه نیز آمده. (رشیدی) (از جهانگیری). گوشه و زاویه. (ناظم الاطباء) :
جگرگوش مرا در مستمندی
نترسیدی که در روی اوفکندی.(18)
نظامی (از جهانگیری و انجمن آرا).
- بسیارگوش؛ مخفف بسیارگوشه. کثیرالزوایا. کثیرالاضلاع.
- پنج گوش؛ مخفف پنج گوشه. کثیرالاضلاع. پنج ضلعی. مخمس.
- چهارگوش؛ دارای چهار گوشه. مربع.
- چهارگوشی؛ آنچه چهار گوشه دارد.
- دوگوش؛ دارای دو گوشه.
- ده گوش؛ دارای ده گوشه. ده ضلعی.
- سه گوش؛ مثلث. دارای سه زاویه.
- شش گوش؛ مسدس. دارای شش زاویه.
- کلاه گوش؛ گوشهء کلاه.
- گوشاگوش؛ گوش به گوش. از این گوشه تا آن گوشه. از این سر تا آن سر : و خبر مرگ [ خوارزمشاه ] گوشاگوش افتاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص357).
- گوش تاگوش؛ از این سر تا آن سر. (غیاث) (آنندراج). از گوشه ای تا گوشه ای. کران تا کران :
گوش تاگوش جهان از عمل حکمت اوست
چون دماغ پسر مریم خالی ز خلل.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- گوش تا گوش نشسته بودن؛ کران تا کران نشسته بودن.
- گوش گرفتن؛ گوشه گرفتن :
گوش(19) گرفتم ز خلق و فایده ای نیست
گوشهء چشمت بلای گوشه نشین است.
سعدی.
- مالیده گوش؛ مایل به گردی و مدوری.
- نُه گوش؛ دارای نه زاویه و گوشه.
- هشت گوش؛ دارای هشت گوشه.
- هفت گوش؛ دارای هفت گوشه.
|| به معنی نظر و انتظار نیز آمده است. (برهان) (انجمن آرا). انتظار و اشتیاق. (ناظم الاطباء) :
پاس می داشتم به رای و به هوش
در خطای کسم نیامد گوش.
نظامی (هفت پیکر ص327).
چشم من ار خون شود از غم رواست
کز تو چرا گوش وفا داشتم.
جمال الدین عبدالرزاق.
|| در فرهنگ به معنی منتظر نیز آمده. (رشیدی) (از انجمن آرا) :
خلقی نشسته گوش ما مست خوش مدهوش ما
نعره زنان در گوش ما کای سوی شاه آ ای گدا.
مولوی (از رشیدی).
- گوشِ... بودن؛ مواظب و مترصدِ... بودن. منتظرِ... بودن. انتظارِ... داشتن : اراقیت ملکهء پریان گوشِ آن بود که چون نیم شب باشد با لشکر پریان بر لشکر شاه زند. (اسکندرنامه).
- گوشِ کسی ایستادن، به گوشِ کسی -ایستادن؛ منتظر و مترصد کسی بودن : و قرب یک فرسنگ از باغ بیامد و گوش تو ایستاده است. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی). اسکندر گفت من خود به گوش پدرت ایستاده ام. (اسکندرنامه، نسخهء نفیسی).
|| حفظ و محافظت. (برهان). حفاظت و حراست و نگاهداری. (ناظم الاطباء). و رجوع به مدخلِ گوش داشتن شود. || جاسوس و خبرگیر. (ناظم الاطباء). || کنایه از ترک دادن باشد. (انجمن آرا). || سامع و مستمع و شنونده. (ناظم الاطباء). حرف شنو. شنوا. (یادداشت مؤلف). || هر یک از دو زایدهء عصبی بر دهانهء مدخل خون و هوا در دل که دائم قبض و بسط دارند، و به عربی آن دو را اذناالقلب خوانند. (یادداشت مؤلف). || بروت و سبیل و شارب. (ناظم الاطباء).
(1) - gaosha.
(2) - gosh.
(3) - gausha.
(4) - ghosha.
(5) - guh.
(6) - ghvagh.
(7) - ghos.
(8) - qus.
(9) - gosh.
(10) - ghush.
(11) - ghish.
(12) - Cerumen. (13) - در سبک شناسی کوش (با کاف تازی) آمده و معنی اراده و قصد بدان داده شده است.
(14) - فرهنگ نظام این بیت را شاهد معنی سومِ ترکیب آورده است.
(15) - ن ل: گوشه.
(16) - در بعضی نسخ «دم زدن» آمده و بهتر است.
(17) - موهم معنی اصلی نیز هست.
(18) - ن ل: افکنندی.
(19) - ضبط متن از آنندراج است. در دیوان سعدی و انجمن آرا «گوشه» آمده است. گوش.
(اِخ) نام فرشته ای است موکل بر مهمات خلق عالم. (برهان). این کلمه در اوستا گئوش و در پهلوی گوش است (لغةً به معنی گاو). رجوع به معنی دوم شود. || (اِ) نام روز چهاردهم از هر ماه شمسی باشد و فارسیان در این روز جشن کنند و عید سازند و آن را سیرسور گویند و در این روز سیر برادر پیاز خورند و گوشت را با گیاه و علف پزند نه با چوب و هیزم، و گویند این باعث امان یافتن از مَسّ و لامسهء جن است و بدان دوای امراضی کنند که منسوب به جن است، و در این روز نیک است فرزند به مکتب دادن و پیشه آموختن. (برهان). اوستا گئوش(1)، پهلوی گوش(2) (لغةً به معنی گاو). به قول بیرونی در «گوش روز» از دی ماه جشنی بوده است موسوم به «سیرسور» که در این روز سیر و شراب می خوردند و برای دفع اهریمنان سبزیهای ویژه با گوشت می پختند. زرتشتیان ایران نیز این روز را «گوش» نامند. بیرونی نام آن را «جوش» (معرب گوش) و در سغدی «غش» و در خوارزمی «غوشت» آورده. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
گوش روز ای نگار مشکین خال
گوش بربط بگیر و نیک بمال.
مسعودسعد (دیوان ص662).
به روز گوش اسفندارمذماه
به گاه یزدجرد آخر شهنشاه.
زراتشت بهرام (از انجمن آرا و آنندراج).
(1) - geush.
(2) - gush.

گوش.

[گُ وِ] (اِمص) اسم مصدر از گفتن. گُوِشْت. رجوع به گُوِشْت شود.

گوش.

(اِخ) دهی است از دهستان نیکشهر شهرستان چاه بهار واقع در 14 هزارگزی باختر نیکشهر، کنار راه مالرو نیکشهر به نبت. کوهستانی و گرمسیر مالاریایی است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و برنج و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنان از طایفهء شیرانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوش.

(اِخ) دهی است از دهستان نیکشهر شهرستان چاه بهار واقع در 10 هزارگزی جنوب نیکشهر، کنار شوسهء نیکشهر به چاه بهار. کوهستانی و گرمسیر مالاریایی و سکنهء آن 80 تن و آب آن از رودخانه است. محصول آن برنج و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوش.

(اِخ) دهی است از دهستان چولائی خانهء بخش حومه و ارداک شهرستان مشهد واقع در 62 هزارگزی شمال مشهد و 45 هزارگزی باختر راه مشهد به کلات. دره و معتدل و سکنهء آن 908 تن و آب آن از قنات است. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوش.

(اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع در 17 هزارگزی جنوب باختری شوسف. دره و گرمسیر و سکنهء آن 32 تن و آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. مالداران جهت چرا از جومک به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوش آرا.

(نف مرکب) گوش آرای. رجوع به گوش آرای شود.

گوش آرای.

(نف مرکب) آرایندهء گوش. زینت دهندهء گوش. گوش آراینده. || به معنی گوش سرای باشد. کسی را گویند که هرچه بگویی بشنود و نیک فهم کند. (اوبهی).

گوش آزار.

(نف مرکب) که به گوش آزار رساند. آزارندهء گوش.

گوش آوای.

(ص مرکب) شخصی را گویند که هر چیز شنود خوب فهم کند و یاد گیرد. (برهان). و به همین معنی است گوش تیز. (آنندراج). گوش سرای.

گوش آوایی.

(حامص مرکب) شنوایی، یعنی هرچه شنود خوب فهم کند و نیک یاد گیرد. (ناظم الاطباء). صفت کسی که هرچه می شنود خوب فهم می کند و یاد می گیرد.

گوشاب.

(اِ مرکب) گوشتاب. (ناظم الاطباء). گوشابه. رجوع به گوشتاب و گوشابه شود.

گوشابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) شوربا. (آنندراج) (شعوری ج2 ص327). گوشاب. (ناظم الاطباء). رجوع به گوشتاب شود.

گوشاد.

(اِ) اسم فارسی جنطیانا است. (انجمن آرا) (آنندراج).

گوشاری.

(اِخ) شاخه ای از تیرهء عبدالوند هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

گوشاسب.

(اِ) به معنی خواب دیدن باشد که عربان رؤیا گویند. (برهان) (شعوری ج2 ص315). خواب دیدن. (لغت فرس). بوشاسپ. کوشاسب. (برهان) :
شنیدم که خسرو به گوشاسپ دید
چنان کآتشی شد به دورش پدید.
ابوشکور (از لغت فرس).
و نیز رجوع به بوشاسپ شود. || احتلام و شیطانی شدن. || جوانی که هنوز خطش ندمیده باشد. (برهان). || کابوس. (ناظم الاطباء). عبدالجنه. بختک. خفتک. خفتو. خرخجیون. فرنجک. دیوی که تنبلی آرد. دیو خواب سنگین. (از حاشیهء برهان در اشاره به معنی اوستایی کلمه).

گوشالنگ.

(1) [لَ] (اِ مرکب) کرم هزارپا. (رشیدی). همان گوشخزک مرقوم که هزارپا باشد. (سروری ج3 ص1214). گوش خارک. گوش خبه. گوش خز. گوش خزک. گوش خزه :
قول ناصح به گوش دل داده
می خلد هم چو پای گوشالنگ.
سراج الدین راجی (از رشیدی و سروری).
(1) - و همین است در نسخهء سروری نیز، و در سراج گفته اغلب که گوشاهنگ به های هوز باشد به جای لام، یعنی چیزی که آهنگِ گوش کند از عالم (از قبیل) گوشت آهنگ که به معنی غلیواج است. (حاشیهء رشیدی).

گوشان.

(اِ) عصیر و فشردهء انگور را گویند. (برهان). شیرهء انگور را گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). || گوشه (شعوری)، اما شواهدی که آورده شاهد گوشانه است نه گوشان. رجوع به گوشانه شود.

گوشانه.

[نَ / نِ] (اِ) گوشه و کمینگاه. (برهان) (ناظم الاطباء) (شعوری ج2 ص 324) : اگر مرا هزیمت دادند ترک از سیستان گیرم و به همان گوشانه راضی شوم. (تاریخ سیستان ص412).
هنوزم عشق میدارد ز نکبت در پناه ارچه
خرد بر من برون آرد ز هر گوشانه غوغایی.
نزاری قهستانی (از شعوری و انجمن آرا و آنندراج).
وقت وقتی بی محابا گر در آتش می رویم
با گلستان خلیل اللَّه ز یک کاشانه ایم
دابة الارض ار جهان بر هم زند شاید که ما
چون نزاری حالیا ساکن در این گوشانه ایم.
نزاری (از شعوری).
دلاور چارصد مرد گزین داشت
به چل گوشانه ده ده در کمین داشت.
نزاری (از شعوری و آنندراج).

گوش ایندرب.

[دَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت واقع در 50000 گزی خاور ساردوئیه و 7000 گزی شمال راه مالرو ساردوئیه به دارزین. سکنهء آن 23 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوش بر.

[بُ] (نف مرکب) بُرندهء گوش. قاطع گوش. قطع کنندهء گوش. || کسی که به مکر مال کسی را بگیرد. (فرهنگ نظام). که به دسیسه پول از مردم بگیرد به قصد پس ندادن. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوش بری و گوش بریدن در ذیل ترکیب های گوش شود.

گوش بران.

[بُ] (اِخ) دهی است از دهستان دروفرامان بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 10000 گزی جنوب خاوری کرمانشاه و 2500 گزی خاور سنگ سفید. کوهستانی و سردسیر و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از زه آب رودخانهء بالاگری و محصول آن غلات و حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوش بری.

[بُ] (حامص مرکب) قطع گوش. || عمل گوش بر. رجوع به گوش بر و گوش بریدن شود.

گوش بریدگی.

[بُ دَ / دِ] (حامص مرکب) قطع گوش. (ناظم الاطباء). حالت و چگونگی گوش بریده.

گوش بریدن.

[بُ دَ] (مص مرکب) قطع کردن گوش. || قرض کردن به دسیسه به قصد پس ندادن. رجوع به گوش بر و گوش بری شود.

گوش بریده.

[بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بریده گوش. اصلم. اجدع.

گوش بستر.

[بِ / بَ تَ] (اِخ) نام مردی عظیم گوش به عهد اسکندر. توضیح اینکه چون اسکندر ذوالقرنین متوجه شهر بابل شد در اثنای راه به کوهی رسید بس عظیم و در دامن آن کوه دریایی بود، لشکریانش به شکار مشغول شدند و مردی یافتند بزرگ جثه و درشت اعضاء و پرموی و پهن گوش. گویند پهنی گوش او به مثابه ای بود که چون خوابیدی یک گوش بستر و گوش دیگر لحاف کردی، او را نزد اسکندر آوردند، تحقیق احوال او کرد و نام او پرسید، گفت: مرا «گوش بستر» نهادند نام. (از برهان). گویند قومی باشند که ایشان را گلیم گوش گویند و در افسانه های دروغ اسکندر آمده که آنها را اسکندر دیده و نام پرسیده. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به جهانگیری و رشیدی، و گلیم گوش و گوشور در همین لغت نامه شود. فردوسی در «لشکر کشیدن سکندر سوی بابل» آرد:
سکندر سپه سوی بابل کشید
ز گرد سپه شد جهان ناپدید...
پدید آمد از دور مردی سترگ
پر از موی و با گوشهای بزرگ
تنش زیر موی اندرون همچو نیل
دو گوشش به پهنای دو گوش پیل
چو دیدند گردان کسی زین نشان
ببردند پیش سکندر، کشان
سکندر نگه کرد زو خیره ماند
بر او بر همی نام یزدان بخواند
«چه مردی؟» بدو گفت و «نام تو چیست؟
ز دریا چه یابی و کام تو چیست؟»
بدو گفت: «شاها! مرا باب و مام
همی گوش بستر نهادند نام»...
بشد گوش بستر هم اندر زمان
از آن شارسان برد مردم دمان.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص1906).

گوش بند.

[بَ] (اِ مرکب) آلت بستن گوش. رِفاده و عصابه ای که بر گوش بندند. (ناظم الاطباء). || آنچه آویزهء گوش کنند :
به خواهش چنان خواست کآن هوشمند
ز پندش دهد حلقهء گوش بند.نظامی.

گوش به زنگ.

[بِ زَ] (ص مرکب)متوجه. منتظر. بیوسان.
- گوش به زنگ بودن؛ در انتظار بودن. مراقب و مواظب و متوجه بودن. و نیز رجوع به همین ترکیب در ذیل ترکیب های گوش شود.

گوش پاک کن.

[کُ] (اِ مرکب) میلی سرپهن که پاک کردن چرک گوش را به کار است. هر چیز که بدان گوش را پاک کنند. میلهء باریک پلاستیکی که دو سر آن پنبه دارد و گوش را بدان پاک می کنند.

گوش پیچ.

(نف مرکب) پیچندهء گوش. پیچندهء گوش و تاب دهندهء آن تأدیب یا سیاست را. گوشمال دهنده :
چو گشت آسمانم چنین گوش پیچ
نباید برآوردن آواز هیچ.نظامی.
|| (حامص مرکب) گوشمال. (برهان) (غیاث). سیاست و یا گوشمال. (ناظم الاطباء). برای تأدیب یا مجازات، گوش کسی را پیچاندن. (فرهنگ نظام) :
وگرنه چنانت دهم گوش پیچ
که دانی که هیچی و کمتر ز هیچ(1).نظامی.
|| (اِ مرکب) پارچه ای را نیز گویند که به جهت دفع سرما بر دور سر و گوش پیچند. (برهان). شالی را گویند که به واسطهء دفع اذیت سرما بر گوش پیچند. (آنندراج). || یک نوع زینتی که در عمامه گذارند. (ناظم الاطباء).
(1) - در انجمن آرا: که داند که هیچ است کمتر ز هیچ. و در جهانگیری بیت چنین است، بی نام گوینده:
اگر بیگناهت دهم گوش پیچ
که داند که تو هیچی و کم ز هیچ.
ولی ظ. تصحیف شعر نظامی باشد که در متن مذکور شد.

گوش پیچیدن.

[دَ] (مص مرکب) تابیدن گوش. میان دو انگشت شست و اشاره، گرفتن گوش کسی و گرداندن، تأدیب و سیاست و مجازات او را.

گوش پیچیده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب)کنایه از گوشمال داده. (انجمن آرا). کنایه از آگاهانیده شده، و لهذا بر شاگرد اطلاق کنند. (آنندراج). گوشمال داده و سیاست شده. (ناظم الاطباء). || کنایه از شاگرد. (برهان) (انجمن آرا). شاگرد و تلمیذ و شاگرد مکتبی. (ناظم الاطباء).

گوش پیل.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گوش فیل. اذن فیل. || نامی های دوچشمه را (در الفبا) : و ها از بسیار گونه کنند، های دوچشمه که دو صفر متصاعد بر سر هم باشند آن را گوش پیل خوانند... (راحة الصدور ص444 فی معرفة اصول الخط).

گوشت.

(اِ) لحم. ماده ای نرم و سرخ و گاه سفید که استخوانهای اندام آدمی و دیگر جانوران را پوشاند محتوی عروق و اعصاب و عامل جریان خون و به پوست بدن پوشیده شود. قسمت نرم محاط به پوست از آدمی و جانوران و پرندگان و ماهیان، و بیشتر به مصرف تغذیه رسد. ماده ای نرم و سرخ که استخوان بدن را می پوشاند و پوشیده می شود از پوست بدن. ابوالخصیب. ابوکامل. (مهذب الاسماء). اَخاضِر. بَضیع. خَیْزَبة؛ گوشت پاره. عَرین، عَلاق؛ گوشت پاره. عُلقة؛ گوشت پاره. قَطام. کَتال. کِدْنة. لَحْم. لَکّ. لَکیک. (منتهی الارب) : و جملهء استخوانها و گوشت و پوست او ریزیده. (ترجمهء تفسیر طبری).
درآمد یکی خاد چنگال تیز
ربود از کَفَش گوشت و برد و گریز.
خجسته (از لغت فرس چ اقبال ص104).
ابا همگنان تان بتر زآن کند
به شهر اندرون گوشت ارزان کند.فردوسی.
چو دستور باشد مرا گوشت و آب
به راه آورم گر نسازی شتاب.فردوسی.
گوشت همی سازند ازبهر تو
از خس و خار و پله کاندر فلاست.
ناصرخسرو.
گوش باید که مهرّا شده باشد در وی
زخمهایی که در او خیره بماند ابصار.
بسحاق.
- آبگوشت.؛ رجوع به همین مدخل شود.
- به گوشت؛ فربه. فربی. باگوشت. گوشتدار. گوشتالو.
- به گوشت تر؛ فربه تر : و کسی که خواهد که طبیعتش نرم شود آن خورد [ از عنب ] که به گوشت تر بود. (الابنیه عن حقایق الادویه).
- گوشت تنش ریختن؛ لاغر شدن.
- گوشت روی گوشتش آمدن؛ چاق و فربه شدن.
- گوشتش گوشتش را خوردن؛ سخت متأثر بودن از دیدن امری نامطلوب.
- گوشت گرفتن؛ فربه شدن.
- گوشت مرده؛ گوشت غانغرایاشده. (ناظم الاطباء).
- گوشت و پوست کسی از نان کسی دیگر -بودن؛ در خانهء او بزرگ شدن. از مال او ارتزاق کردن.
- مثل گوشت پخته؛ میوه ای که شاداب نباشد. (از امثال و حکم ج3 ص1480).
- مثل گوشت قربانی؛ که هر جزء آن را کسی برد. (از امثال و حکم ج3 ص1480).
- مثل گوشت گاو؛ کسی که زود رام نگردد، به دلیل تسلیم نشود، دیر فریب خورد، نصیحت نپذیرد. کنایه از چیزی که دیر پزد. (از امثال و حکم ج3 ص1381).
- امثال: گوشت بر گاو ورزه نیکوتر.
سنایی (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت بز هر قدر چرب باشد به چربی پیه نیست. (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت به دست گربه سپردن ، نظیر: دنبه را به گرگ سپردن. گوسفند را به گرگ سپردن. (امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت جوان لب طاقچه است ؛ هزالی (لاغری) که پس از بیماری برای جوان پیدا شود زود به فربهی بدل گردد. (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت چون گنده شود او را نمک درمان بود چون نمک گنده شود او را به چه درمان کنند؟ ناصرخسرو (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت خر دندان سگ. (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت را از ناخن (استخوان) نمی توان جدا کرد ؛ فرزند را از مادر، کسان و خویشان را از یکدیگر نتوان برید :
وصل تو بی هجر توان دید، نی
گوشت جدا کی شود از استخوان؟
خاقانی (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت را باید از بغل گاو برید ؛ سود و بهره از مال فقیران بردن سزاوار نباشد. (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت را که خوردند استخوان به گردن نیاویزند. (از امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشت سگ مردار به سگان اولی.
قرة العیون (از امثال و حکم ج3 ص 1332).
گوشتش گوشتش را می خورد، گوشتم گوشتم را می خورد ؛ تحمل دیدار این کار زشت نمی توانست (نمی توانم) کرد. (از امثال و حکم ج3 ص1332).
گوشت گاو و زعفران ؛ در قدیم با ریشه های گوشت خشک شدهء گاو عطاران در زعفران غش می کرده اند. (از امثال و حکم ج3 ص1332).
گوشت و پوستش از تو، استخوانش از من؛ وصیتی بود که پدران و مادران معلم و استاد را می کردند آنگاه که کودک خویش به دبستان می سپردند. (از امثال و حکم ج3 ص1332).
گوشت یکدیگر را بخورند استخوانشان را پیش غریبه نمی اندازند (دور نمی اندازند)؛ اجنبی را به اسرار خوده راه ندهند.
|| در میوه ها، آنچه غیر از پوست و هستهء آن است. آنچه درون پوست میوه و محیط بر هسته و خوردن را به کار است. مغز. مزغ. لُبّ. حشو : و تخم خربزه زداینده تر از گوشت او باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| شحم. پیه: گوشت انار؛ شحم الرمان. پیه انار. گوشت حنظل؛ شحم الحنظل.

گوشت.

[گَ وَ] (اِ) نام یکی از شش آوازهء موسیقی است که آن نوروز و مایه و سلمک و گوشت و شهناز و گردانیه باشد. (برهان) :
اگر خواننده حرف نغمه راندی
گَوَشت از بینوایی گوشت خوردی.
یحیی کاشی (از چراغ هدایت).

گوشت.

[گَ وِ] (اِ) نشخوار. || نشخوارکننده. (ناظم الاطباء).

گوشت.

[گُ وِ] (اِمص) گُوِش. گُوِشْن. گفتار. گویش :
معجز پیغمبر مکی تویی
به کنش و به منش و به گوشت.
محمدبن مخلد سگزی (از تاریخ سیستان).

گوشت آکند.

[کَ] (اِ مرکب) آکنده به گوشت. لقمه های نان که در میان آن گوشت نهند. ملحم. عصیب. (یادداشت مؤلف). گوشت آگند.

گوشت آکنده.

[کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) نام طعامی و آشی است. (آنندراج). یک قسم طعامی که سنبوسه نیز گویند. || طعامی که از رودهء آگنده از گوشت و مصالح پزند. (ناظم الاطباء). گوشت آگند. گوشت آگنده. و رجوع به شعوری ج2 ص327 شود. جهودانه. عصیب.

گوشت آوردن.

[آ وَ دَ] (مص مرکب)حمل گوشت. || چاق شدن. فربه شدن. || گوشت گرفتن، چنانکه خشکی یا زخم در حال التیام.

گوشت آهنج.

[هَ] (اِ مرکب) قلابی را گویند که بدان گوشت از درون دیگ بیرون آرند. (برهان). گوشت کش. (از انجمن آرا). منشال. (دهار). و رجوع به گوشت آهنگ شود. || غلیواج را نیز گفته اند که زغن باشد. (برهان). غلیواج را نیز گویند که گوشت ربا باشد. (انجمن آرا). گوشت ربا. رجوع به گوشت آهنگ شود.

گوشت آهنگ.

[هَ] (اِ مرکب) بر وزن و معنی گوشت آهنج است که قلاب گوشت از دیگ برآوردن باشد. (برهان). و رجوع به گوشت آهنج شود. || غلیواج. (برهان) (آنندراج). گوشت ربا. و رجوع به گوشت آهنج شود.

گوشتاب.

(اِ مرکب) عصیر گوشت. آب گوشت. || یک قسم نانخورشی که از گوشت سازند، و آبگوشت نیز نامند. (ناظم الاطباء) : و حشوها نرم باید چون کشطاب غلیظ با جلاب و روغن بادام و گوشتاب از گوشت بزغاله... (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گوش تاب.

(نف مرکب) تابندهء گوش. پیچندهء گوش. گوش پیچ. || (ن مف) گوش تابیده. پیچیده گوش. || (اِمص مرکب) گوشمال و تاب دادن گوش برای سیاست و تأدیب و عقوبت. (ناظم الاطباء). گوشمال. || (اِ مرکب) پارچه ای باشد که بر دور گوش پیچند. (برهان). پارچه ای که بر دور کله و گوش پیچند. (ناظم الاطباء). گوش پیچ.

گوشتابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) نانخورشی که از گوشت سازند، و آبگوشت و گوشتاب نیز گویند. (ناظم الاطباء). نشیله. (مهذب الاسماء). مدققه. (یادداشت مؤلف). مدقوقه. (یادداشت مؤلف). گوشتاوه : و دفع مضرت [ شراب ممزوج و مروق ] با گوشتابه و قلیه با توابل و افزار بسیار کنند. (نوروزنامه).

گوش تابی.

(حامص مرکب) عمل گوش تاب. گوش پیچی. گوش کسی را برای مجازات یا تأدیب پیچاندن. (فرهنگ نظام). گوشمالی و سیاست. (ناظم الاطباء). بر قیاس گوش تاب و با لفظ دادن و خوردن و کشیدن مستعمل. (آنندراج) :
سررشته گشته پنبهء غفلت به کار من
از بس که گوش تابی استاد خورده ام.
ملا مفید بلخی (از آنندراج).

گوشتاسب.

(اِ) احتلام. (رشیدی). احتلام و شیطانی شدن باشد. (برهان). مصحف گوشاسب است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || منقار مرغان. (رشیدی) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گوشتالو.

(ن مف مرکب) در تداول عامه، پرگوشت. گوشت دار. فربه. بسیارگوشت. گوشتالود. گوشتناک.

گوشتالود.

(ن مف مرکب) گوشتالو. فربه. بسیارگوشت. پرگوشت. گوشت دار. گوشتناک : لکن هر تنی این علاج برنتابد جز مردم جوان گوشت آلود را که به تازی لحیم گویند نه شحیم. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و مردم فربه و گوشت آلود از دق دور باشد لیکن بیماریهای دیگر ادا کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن زن که شیر او دهد... شیر او پاک و پسندیده باید و زن تندرست و بسیارخون و گوشت آلود نه پیه آلود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گوشتاور.

[تا وَ] (نف مرکب) آورندهء گوشت. حامل اللحم. گراینده به فربهی. || پرگوشت. کثیراللحم. فربه. گوشتالو :بزرگ سر، گوشتاور و سپید که به زردی زند. (التفهیم ص381).

گوشتاوه.

[تا وَ / وِ] (اِ مرکب) آبگوشت. گوشتابه. رجوع به گوشتابه شود.

گوشتاویز.

(نف مرکب) آویزندهء گوشت. || (اِ مرکب) قناره. (زمخشری). معلاق. (تفلیسی). چنگک دکان قصابی. کنار. || جایی که گوشت در آن فروشند. (آنندراج از فرهنگ فرنگ). بازار گوشت فروشان. (ناظم الاطباء).

گوشت بر.

[بَ] (ص مرکب) پوشیده شده از گوشت. از گوشت نو. || پر از گوشت. تنومند. (استینگاس).

گوشت پاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) پاره ای از گوشت. (ناظم الاطباء). پارچهء گوشت. بِضْعة. (منتهی الارب). شِنْشِنة. (المنجد) (ناظم الاطباء). مُضغة. (منتهی الارب) :
گوشت پاره ی آدمی از زور جان
میشکافد کوه را با بحر و کان.مولوی.
|| مغز و هسته. (ناظم الاطباء).

گوشت پز.

[پَ] (نف مرکب) پزندهء گوشت. آنکه طبخ گوشت کند. طاهی. (منتهی الارب).

گوشت پزان.

[پَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در 13 هزارگزی جنوب رودسر و 12 هزارگزی خاور املش. کوهستانی و معتدل مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی گله داری و شال بافی و راه آن مالرو است. تابستان عموماً به ییلاق سمام می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشت تلخ.

[تَ] (ص مرکب) بداَدا. بدگوشت. (یادادشت مؤلف). نچسب. بدعنق. بدخلق.

گوشت تلخی.

[تَ] (حامص مرکب)عمل گوشت تلخ. بداَدایی. بدگوشتی. (یادداشت مؤلف). نچسبی.

گوشت خردکن.

[خُ کُ] (اِ مرکب)ساطور. آلت خرد کردن گوشت.

گوشت خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)(1)گوشت خور. گوشت خواره. که گوشت خورد. اکال اللحم. لاحِم لَحَم :
مزور پزد خنجر گوشت خوارش
عدو را که بیمار عصیان نماید.خاقانی.
|| حیوانی که از گوشت غذا کند مانند درندگان و جوارح طیور. (یادداشت مؤلف). هر حیوانی که گوشت و یا حیوان دیگری را می خورد. گوشت خواره. گوشت خوره. (ناظم الاطباء). گوشت خور : شاه جانوران گوشت خوار باز است. (نوروزنامه). || زایل کنندهء گوشت. ازبین برندهء گوشت: افرفیون صمغی است از انواع مازریون و سخت تیز است و گوشت خوار. (الابنیه عن حقایق الادویه).
(1) - Carnivore.

گوشت خوارگی.

[خوا / خا رَ / رِ](حامص مرکب) صفت و عمل گوشتخواره. (یادداشت مؤلف). رجوع به گوشتخواره شود.

گوشت خواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) گوشت خوار. گوشت خور : چنانکه چو گوییم حیوان، هم ستوران گیاه خوار و هم ددگان گوشتخواره... همه گفته شود. (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص234). رجوع به گوشتخوار شود.

گوشت خواری.

[خوا / خا] (حامص مرکب) عمل گوشت خوار. || صفت گوشتخوار. رجوع به گوشتخوار شود.

گوشت دار.

(نف مرکب) دارای گوشت. || سمین و فربه و تناور. (ناظم الاطباء). بسیارگوشت. پرگوشت. گوشتالود. گوشتالو.
- میوه (کدو، بادنجان) گوشت دار؛ که قسمت مأکول میان پوست و هستهء آن نیک پر باشد.

گوشت دان.

(اِ مرکب) ظرف گوشت. دوری و یا طبقی که در آن گوشت میگذارند. (ناظم الاطباء).

گوشت ربا.

[رُ] (نف مرکب) گوشت ربای. ربایندهء گوشت. || (اِ مرکب) غلیواج را گویند که زغن باشد و گوشت ربای هم گفته اند با تحتانی در آخر، و گویند یک سال نر و یک سال ماده می باشد، و بعضی شش ماه گفته اند. (برهان). زغن. (فرهنگ اسدی) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (صحاح الفرس). غلیواج. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غلیواژ. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). خاد. (فرهنگ اسدی نخجوانی) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). حدا. (تفلیسی). اخاد. بند. پند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). موش گیر. حِدَأة. عکه. عقعق. در این بیت به این اسم زغن اشارتی هست :
غلیواج از چه میشوم است از آنکه گوشت برْباید
هما ایرا مبارک شد که قوتش استخوان باشد.
عنصری (از یادداشت مؤلف).
|| قلابی که بدان گوشت از دیگ برآرند. (ناظم الاطباء) (از آنندراج). گوشت آهنگ. گوشت آهنج.

گوشت رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) سوده شدن گوشت بر اثر اصطکاک با چیزی. زایل شدن گوشت. تباه شدن گوشت. || لاغر شدن. نزار شدن.

گوشت رفته.

[رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)سوده شده از اصطکاک. || لاغر و نحیف و کم گوشت. (ناظم الاطباء).

گوشت فروش.

[فُ] (نف مرکب) که گوشت فروشد. قصاب. (ناظم الاطباء). لَحّام. (ملخص اللّغات حسن خطیب کرمانی) (منتهی الارب).

گوشتکوب.

(نف مرکب) کوبندهء گوشت. که گوشت کوبد. || (اِ مرکب) آلتی چوبین که بدان گوشت پخته شدهء با نخود را می کوبند. || ساطور قصابان. (ناظم الاطباء).

گوشتگن.

[گو گِ] (ص مرکب) گوشت دار. دارای گوشت. || چاق. فربه. گوشتالو. ثَدِن. (منتهی الارب).

گوشتمند.

[مَ] (ص مرکب) دارای گوشت. گوشتناک. || سمین و گوشت دار. پرگوشت. || ساخته شده از گوشت. (ناظم الاطباء). || صاحب جسم حیوانی(1) : و کلمه، گوشتمند شد و اندر ما حلول کرد و عظمت او را دیدیم. (ترجمهء دیاتسارون ص6). زیرا روز خدا آشکارا شود و گوشتمندی بنگرد عظمت خدا. (ترجمهء دیاتسارون ص32). روح پاک (یعنی مسیح) در شکم مریم بکر گوشتمند شد. (از کتاب حروفیین). روح الله سخن خدا که مسیح بود در صورت مریم درآمد و گوشتمند شد، یعنی به صورت بشر و آدم برآمد. (از کتاب حروفیین).
(1) - Incarne.

گوشتمندی.

[مَ] (حامص مرکب) حالت و کیفیت گوشتمند. گوشتناکی. پرگوشتی. فربهی. || صاحب جسم حیوانی بودن(1) : آنان که از خون نیستند و نه از خواست گوشتمندی و نه از شهوت مرد بلی از خدا زاینده شدند. (ترجمهء دیاتسارون ص6).
(1) - Incarnation.

گوشتناک.

(ص مرکب) گوشت دار و سمین. (ناظم الاطباء). لحیم. (منتهی الارب). پرگوشت. گوشتمند. گوشتالو. گوشتالود. || میوهء پرگوشت آبدار. (ناظم الاطباء).

گوشتناکی.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی گوشتناک. سمن و فربهی و پرگوشتی. (ناظم الاطباء).

گوشت هنج.

[هَ] (اِ مرکب) گوشت هنگ. قلابی که بدان گوشت از دیگ بیرون آورند. (رشیدی). گوشت آهنگ. گوشت آهنج. گوشت ربا. || غلیواج. (رشیدی). گوشت ربا.

گوشتی.

(ص نسبی) گوشتین. از گوشت. منسوب به گوشت. درست شده با گوشت.
- خال گوشتی؛ خال که نه مصنوع بود. خال طبیعی.
|| پرگوشت. فربه.
- گنجشک گوشتی؛ فربه. پرگوشت. که لاغر و نزار نبود.
- گوسفند (گاو) گوشتی؛ گوسفند و گاو که برای کشتن پرورند، و آن را کاردی نیز گویند(1). (یادداشت مؤلف) : و فرمود [هوشنگ] تا گاو و گوسفند و دیگر حیوانات را گوشتی کنند و از گوشت آن خورند. (فارسنامهء ابن البلخی ص27).
ای بزرگی که دین یزدان را
لقبت صد کمال نو داده ست
دان که من بنده را خداوندی
میوه و گوشتی فرستاده ست
میوه در ناضج اوفتاد و کسی
اندر این فصل میوه ننهاده ست
گوشتی ماند و من در این ماندم
زآنکه رعنا و محتشم زاده ست
گفتم ای گوسفند کاه بخور
کز علفها همینت آماده ست
گفت جو، گفتمش ندارم، گفت
در کدیه خدای بگشاده ست.
انوری (دیوان چ مدرس رضوی ج2 ص531 و چ نفیسی ص341).
|| نوعی خرما در حاجی آباد. (یادداشت مؤلف).
(1) - گاو را برحسب فایده آن برای انسان به سه دستهء شیری یا شیرده و کاری یا کارگر و گوشتی منقسم کرده اند. (مؤلف).

گوشتی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان قنقری بالا (علیا) از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده واقع در 76000 گزی شمال باختری سوریان و 15000 گزی شوسهء شیراز به اصفهان. سکنهء آن 11 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). محلی در چهارفرسخ ونیمی شمال قاضیان است. (فارسنامهء ناصری گفتار2 ص245).

گوش تیز.

(ص مرکب) تیزگوش. رجوع به تیزگوش شود.

گوش تیزی.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی گوش تیز. تیزگوشی. رجوع به تیزگوشی شود.

گوشتی کلا.

[کُ] (اِخ) دهی است از دهستان کیاکلا از بخش مرکزی شهرستان قائم شهر واقع در 10000 گزی شمال باختری قائم شهر و 2500 گزی خاور شوسهء قائم شهر به بابل. دشت و معتدل مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء تالار و چاه تأمین میشود. محصول آن برنج و کنجد و کنف و پنبه و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گوشتین.

(ص نسبی) گوشتی. از گوشت ساخته :
چه خوش گفت فرزانه ای پیش بین
زبان گوشتین است و تیغ آهنین.نظامی.
|| سمین و فربه. (ناظم الاطباء). گوشتناک. پرگوشت. فربی. بسیارگوشت: الحادره؛ مردم گوشتین ستبر. عین حادرة؛ چشمی گوشتین و تمام. (مهذب الاسماء). || غذایی که از گوشت سازند. (از ناظم الاطباء).

گوشتین.

(اِخ) دهی است جزء دهستان سهرورد بخش قیدار شهرستان زنجان واقع در 20 هزارگزی باختر قیدار و 14 هزارگزی راه عمومی. کوهستانی و سرد و سکنهء آن 539 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشچی.

(ص مرکب، اِ مرکب) (ظاهراً از «گوش» فارسی و «چی» ترکی) شنونده و مستمع. (آنندراج). || جاسوس. (آنندراج). خبرگیر و خبردهنده. (ناظم الاطباء). || نگهبان. (آنندراج). پاسبان و نگهبان. (ناظم الاطباء).

گوشچین.

(نف مرکب) کنایه از مردم خبیث و تنگ حوصله که هرچه بشنوند پیش هر کسی بازگویند. (آنندراج).

گوش حلقه علف.

[حَ قَ / قِ عَ لَ] (اِ مرکب) نامی است که در کتول به سفیدال(1)(نوعی از گوشوارک) دهند. (جنگل شناسی تألیف کریم ساعی ج1 ص276). رجوع به گوشوارک شود.
(1) - Evonymus velutina.

گوش خارک.

[رَ] (اِ مرکب) (از: گوش + خار، خارنده + ـَک، پسوند سازندهء اسم از صفت) (حاشیهء برهان). هر چیز که بدان گوش خارند. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || میل گوش پاک کن. (جهانگیری: گوش خبه). گوش خاره. || جانوری را نیز گویند بسیارپای که به گوش مردم رود و مردم را بی آرام سازد و بسا باشد که هلاک کند، و آن را هزارپا هم میگویند. (برهان) (آنندراج). هزارپا. (ناظم الاطباء). ظاهراً در این معنی گوش خارک مصحف گوش خرک و آن مصحف گوش خزک باشد. رجوع به گوش خزک و گوش خزه شود.

گوش خاره.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) آلتی که بدان چرک گوش پاک کنند. (یادداشت مؤلف). گوش خارک.

گوشخانی.

(اِخ) دهی است از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج واقع در 4000 گزی شمال خاوری رزآب و 3000 گزی راه فرعی. کوهستانی و سردسیر و دارای 686 تن سکنه است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات و میوه و حبوبات و لبنیات و توتون و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوش خبه.

[خَ بَ / بِ] (اِ مرکب) میلکی باشد که بدان گوش را بخارند. (جهانگیری). در فرهنگ جهانگیری به معنی گوش خارک آمده، که میل گوش پاک کن [ باشد ] . (از برهان). اما ظاهراً مخفف «گوش خره» = گوش خاره = گوش خارک است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گوش خره شود. || نام جانوری است که در گوش آید و مردم را بی آرام سازد و گاه باشد که بکشد، و آنرا گوش خزک و هزارپا نیز گویند. (جهانگیری)(1). جانور بسیارپای باشد که بر گوش رود، و آن را گوش خرک نیز گویند، و به این معنی گوش خیه (با یای حطی) هم به نظر آمده است (از برهان)، اما ظاهراً مصحف «گوش خزه» باشد. رجوع به گوش خر و گوش خزک و گوش خزه شود. (از حاشیهء برهان).
(1) - در نسخهء فرهنگ جهانگیری چ هند به جای «گوش خبه» «گوش خر» آمده است.

گوش خر.

[خَ] (اِ مرکب) میلکی باشد که بدان گوش را بخارند. (جهانگیری). رجوع به گوش خارک و گوش خرک شود. || نام جانوری است که در گوش درآید و مردم را بی آرام سازد و گاه باشد که بکشد(1)، و آن را گوش خرک و هزارپا نیز گویند. (جهانگیری چ هند).(2) اما ظاهراً در این معنی مصحف گوش خز باشد. رجوع به گوش خز و گوش خزک و گوش خزه شود.
(1) - در نسخهء چاپی: بکندد.
(2) - در نسخه های خطی موجود در کتابخانه مؤلف «گوش خبه» آمده است به جای «گوش خر».

گوش خر.

[خَ] (اِ مرکب) گیاهی که نام علمی آن اگاوی آمریکانا(1) است و به عربی آن را صباره و الصبرالامریکی و به فارسی صبارهء آمریکایی و گوش خر گویند. (واژه نامهء گیاهی تألیف اسماعیل زاهدی ص12).
(1) - Agave Americana.

گوش خر.

[شِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اذن حمار. آلت شنوائی خر :
تو فضول از میانه بیرون بر
گوش خر درخور است با سرخر.سنایی.
گوش خر بفروش و دیگر گوش خر
کاین سخن را درنیابد گوشِ خر.مولوی.
|| (اِ مرکب) کنایه از چیزی که هیچ به کار نیاید. (غیاث). بی مصرف. به کارنیامدنی. (یادداشت مؤلف). و شاید به معنی استاعلم و علم باشد و محتمل است که به معنی بغلک باشد. (مؤلف) :
درزیی صدرهء مسیح برید
علمش برد و گفت گوش خر است.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص67).
|| مجازاً، شرم مرد. (یادداشت مؤلف). آلت مرد :
چو سوزنی پس وی گوش خر زدن گیرد
به خواب خرگوش اندر زند(1) به عادت و خو.
سوزنی.
(1) - ن ل: زنی.

گوش خراش.

[خَ] (نف مرکب) رجوع به همین ترکیب در ذیل گوش شود.

گوش خراشیدن.

[خَ دَ] (مص مرکب)خراش دادن گوش. || کنایه از ایذا رسانیدن به گوش. (آنندراج) :
گوشی نخراشید صدای جرس ما
ما نرم روان قافلهء ریگ روانیم.
صائب (از آنندراج).
رجوع به گوش خراش در ترکیب های ذیل گوش شود.

گوش خرک.

[خَ رَ] (اِ مرکب)گوش خارک. (ناظم الاطباء). رجوع به گوش خارک شود.

گوش خز.

[خَ] (اِ مرکب) (از: گوش + خز، خزنده=گوش خزک). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). جانوری است که آن را هزارپا میگویند. (برهان). کرم هزارپا. (رشیدی). هزارپا را گویند. (جهانگیری). گوش خزه. گوش خزک. گوش خیزک. گوش سنب. گوشالنگ :
گرچه صد پا بیش دارد گوش خز (کذا)
لیک اندر گوش کس یک پای نتواند نهاد.
نخشبی (از جهانگیری).
گر بگویم عیب تو با گوش خز
گوش خز انگشت در گوش افکند.
نخشبی (از جهانگیری چ هند).
رجوع به گوش خزک و گوش خزه شود.

گوش خزک.

[خَ زَ] (اِ مرکب)(1) کرم هزارپا. (رشیدی). به معنی گوش خز است که هزارپا باشد. (برهان). گوش خزه. گوش خز. گوشالنگ. گوش سنب. گوش خیزک.
-امثال: مار با بی پایی بیش از آن دَوَد که گوش خزک با هزارپای.
(1) - در گناباد آن را گوش خِزینَک و گوش خِزونَوک گویند.

گوش خزه.

[خَ زَ / زِ] (اِ مرکب) گوشالنگ. گوش خز. گوش خزک. گوش خیزک. هزارپا. گوش سنب. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

گوش خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) گوشمال دیدن. ناراحت شدن. آسیب دیدن :
ای هنرهای تو افریدونی
وی اثرهای تو نوشروانی
نه ز آسیب قضا گوش خوری(1)
نه به اشکال فلک درمانی.انوری.
(1) - ن ل: کوب خوری.

گوش خورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کنایه از گوشمال خورده باشد. (برهان) (انجمن آرا). مرادف گوش پیچیده است که گذشت. (آنندراج).

گوش خیزک.

[زَ] (اِ مرکب) لهجه ای از گوش خزک. (یادداشت مؤلف). گوش خزه. گوش خزک. گوشالنگ. رجوع به گوش خزک شود.

گوش دادن.

[دَ] (مص مرکب) شنیدن. (غیاث). گوش افکندن. (آنندراج). تسمّع. (دهار). انظار. (منتهی الارب). حالت استماع به خود گرفتن. استماع. اصغاء. ارعاء. گوش فراداشتن. نیوشیدن. گوش داشتن :
گشاده زبان مرد بسیارهوش
بدو داد شاه جهاندار گوش.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص99).
بگفت این سخن مرد بسیارهوش
سپهدار خیره بدو داد گوش.
فردوسی (شاهنامه ج1 ص123).
تهمتن به گفتار او داد گوش
پیاده بیامد برش با خروش.
فردوسی (شاهنامه ج6 ص1716).
سوی قصه گفتنْش می داد گوش
سوی نبض و جستنْش می داشت هوش.
مولوی.
- دل و گوش دادن؛ با دقت توجه کردن به چیزی. گوش فرادادن با رغبت :
یکی جام یاقوت پُرمی به چنگ
دل و گوش داده به آوای چنگ.
فردوسی (شاهنامه ج4 ص1067).
- گوش دل دادن به کسی؛ سراپا گوش شدن. به یک باره گوش شدن. او را گوش داشتن. با دقت به سخن وی گوش فرادادن. توجه کردن با دقت :
یکی به سمع رضا گوش دل به سعدی ده
که سوز عشق سخنهای دلنواز آرد.سعدی.
|| فاقد آلت شنوائی شدن. از دست دادن گوشهای خود. گذاردن که آلت شنوائی از دست رود. گذاردن که گوش جدا شود :
گوش داده بُوَد به طمع سرو
داغ خورده بُوَد به طمع کباب.قطران.
(از امثال و حکم ج3 ص1333 ذیل گوش در سر سرو نهادن).
|| و صاحب برهان گوش دادن به معنی ترک دادن و واگذاشتن هم آورده و در این تأمل است. (آنندراج). (در برهان دیده نشد). || متوجه شدن و ملاحظه فرمودن. (آنندراج).

گوشدار.

(نف مرکب) صاحب گوش. دارندهء گوش. که گوش دارد. دارای آلت شنوائی. || توجه کننده. شنونده. سامع :
سروشت سال و مه اندر کنار است
به گفتارت همیشه گوشدار است.
(ویس و رامین).
|| محافظت کننده و نگاهدارنده را گویند. (برهان) (آنندراج). پاسبان و نگهبان و محافظ. (ناظم الاطباء) :
که جز تو خداوند پروردگار
نه پروردگارستمان گوشدار.
شمسی (یوسف و زلیخا).(1)
پناهم تویی گوشدارم تویی
از این پس به پرهیزگارم تویی.
شمسی (یوسف و زلیخا).
که چندین تن بندهء شهریار
که شان هست شاه جهان گوشدار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
نه از جود یابد چو آمد کمی
نه بخلش بود چون شود گوشدار.ابن یمین.
(1) - این مثنوی در چ1 لغت نامه، تقریباً همه جا با قید منسوب به فردوسی آمده است.

گوشداری.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی گوشدار. دارای آلت شنوائی بودن. || عمل گوشدار. کنایه از پرداخت احوال و تربیت و غیره. (آنندراج). محافظت. حراست. رعایت :
گر ایزد بدین نوبه یاری کند
تو را و مرا گوشداری کند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
چو جان در تنش گوشداری کنند
به مهر اندرون استواری کنند.
شمسی (یوسف و زلیخا).
|| گوش داشتن. استماع. اصغاء. شنودن. نیوشیدن. || خبرداری، چه خبر از راه گوش معلوم میشود. (چراغ هدایت) :
چو در غلام بناگوش همچو سیم توایم
به گوشداری ما کوش چون یتیم توایم.
درویش دهکی (از چراغ هدایت).
ولی در این بیت گوشداری به معنی محافظت و حراست است.

گوش داشتن.

[تَ] (مص مرکب) دارای گوش بودن. دارای آلت شنوایی بودن. صاحب اذن بودن :
عاشق آن گوش ندارد که نصیحت شنود
درد ما نیک نباشد به مداوای حکیم.سعدی.
|| به معنی متوجه شدن باشد و کنایه از دیدن و... نگاه کردن نیز هست. (برهان). متوجه شدن و دیدن. نگاه کردن. (ناظم الاطباء). اذن. (لغت نامهء مقامات حریری). گوش دادن. پذیرفتن. استماع. ارعاع. اصغاء. اصاخه. انصات :
بت پرستیدن به از مردم پرست
پند گیر و کار بند و گوش دار.ابوسلیک.
بگوئید پیغام فرخْشْ را
از او گوش دارید پاسخْشْ را.دقیقی.
یکی نصیحت من گوش دار و فرمان کن
که از نصحیت سود آن کند که فرمان کرد.
ابوالفتوح بستی.
نگه کن که مر سام را روزگار
چه بازی نمود ای پسر گوش دار.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج1 ص131).
چنین گفت کز کهتر اکنون یکی
سخن بشنو و گوش دار اندکی.
فردوسی (شاهنامه ج1 ص181).
بدو گفت زال ای پسر گوش دار
یک امروز با خویشتن هوش دار.
فردوسی (شاهنامه ج2 ص301).
بدو گفت از ایدر مرو پیشتر
به من دار گوش از یلان بیشتر.
فردوسی (شاهنامه ج2 ص487).
شاه گیتی به سخن گفتن او دارد گوش
و او همی بارد چون در سخنها ز دهان.
فرخی.
مه گفت و نکو گفت من از تو نپسندم
گر تو سخن ماه نکو گوش نداری.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص391).
ترا پندی دهم گر گوش داری
به دانش بشنوی گر هوش داری.
(ویس و رامین).
چنانکه جمله گوش به مثالهای تاش فراش سپه سالار دارند و از آن طاهر دبیر. (تاریخ بیهقی).
همه گوش دارید آوای من
گراییدن گرز سرسای من.اسدی.
پند از هرکس که گوید گوش دار
گر مثل طوغانش گوید یا تکین.
ناصرخسرو.
طاعت و احسان و علم و راستی را برگزین
گوش چون داری به گفت بوقماش و بوقتب.
ناصرخسرو.
گرت هوش است و دل ز پیر پدر
سخنی خوب گوش دار ای پور.
ناصرخسرو.
اگر بیدار و هشیاری و گوشت سوی من داری
بیاموزم ترا یک یک زبان چرخ و دورانها.
ناصرخسرو.
گفتمش پوشیده خوشتر سر یار
خود تو در ضمن حکایت گوش دار.مولوی.
این سخن پایان ندارد گوش دار
گوش سوی قصهء خرگوش دار.مولوی.
راه ادب آن است که سعدی به تو آموخت
گر گوش بداری به از این تربیتی نیست.
سعدی.
|| مراقب و مواظب بودن. متوجه بودن. توجه کردن : سلطان مسعود گفته بود که گوش به یوسف می دارید چنانکه بجایی نتواند رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص63). و گوش باید داشت تا عضو [ شکسته ] جنبان و آویخته نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). صفورا او را گفت یا موسی گوش دار که در این زمین مار و کژدم بسیار است. (قصص الانبیاء). و گفت چون گوسفندان را به صحرا بری گوش دار تا از آن طرف نروند. (قصص الانبیاء). ابریشمی به سوزن اندر زیر آن رباط کشند به احتیاط ببندند و رگها را گوش دارند تا در ابریشم و بند او نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). همچنین شبی چند گوش داشتم هر شب همچنین می کرد. (اسرار التوحید ص21). خاطر من بر آن قرار گرفت که یک شب او را گوش دارم تا کجا می رود و در چه کار است. (اسرار التوحید ص22). نقل است که روزی می گذشت کودکی را دید که در گل مانده بود گفت گوش دار تا نیفتی. (تذکرة الاولیاء). و او را گوش می داشتم جملهء شب در کار بود. (تذکرة الاولیاء). یک روز کاروانی شگرف می آمد و یاران او کاروان گوش می داشتند، مردی در میان کاروان بود. (تذکرة الاولیاء). بدان که شیطان اهل کتاب را بر اهل باطل دعوت کرد گوش دارید تا در آن نیفتید. (جوامع الحکایات عوفی ص96). رجوع به گوش دادن شود. || نگاه داشتن. (برهان) (رشیدی) (ناظم الاطباء). حفظ کردن : گفت این سرای هرمزان است نیکو گوش میدار. (ترجمهء اعثم کوفی ص90).
خجسته را بجز از خردما ندارد گوش
بنفشه را بجز از کرکما ندارد پاس.
منوچهری (دیوان چ 2 ص45).
نخستین از دشمنت دار گوش
پس آنگاه بر زخم دشمن بکوش.اسدی.
مر او را سپردم به تو یادگار
به مهر من و یاد من گوش دار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
ندارد(1) تن خویشتن داشت گوش
همانا که بر وی شده زهرنوش.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بیا یوسف خویش را گوش دار
مدارش به هیچ آدمی استوار.
شمسی (یوسف و زلیخا).
حکما پادشاه با تمکین آن را خوانند که صلاح روزگار آینده بهتر از آن گوش دارد که غم زمان خویش. (نامهء تنسر). گفت سبحان الله موش گوش نمی توانی داشت اسم اعظم چون نگاه داری. (تذکرة الاولیاء). ... خانه پر عصا شد یک مرید باز ایستاد و بر بایزید نرفت گفت من خویشتن را اهلیت آن نمی بینم که بر شیخ روم من عصاها گوش دارم. (تذکرة الاولیاء).
نقد ایمان را به طاعت گوش دار
تا ز روی حق نگردی شرمسار.
مولوی (مثنوی).
دونان نخورند و گوش دارند
گویند امید به ز خورده.سعدی.
که گوش دار تو این شهر نیک مردان را
ز دست ظالم بددین و کافر غماز.سعدی.
ادب آن است که گر تیغ نهندش بر سر
بایدش داشت زبان گوش ز هر بیش و کمی.سلمان.
دل ز ناوک چشمت گوش(2) داشتم لیکن
ابروی کماندارت می برد به پیشانی.
حافظ (دیوان ص335).
دمی غائب نمی گردد ز پهلوش
درون هفت پرده داردش گوش.
یحیی بن سیبک نیشابوری.
او را [ شمس تبریزی را ] در کودکی در میان عورات گوش می داشته اند که چشم نااهلی و نامحرمی بدو نیفتد. (تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی). || انتظار و امید داشتن. منتظر بودن. توقع داشتن :
هر آن چیز کاندر جهان ناوری
چرا گوش داری که بیرون بری.ابوشکور.
تقدیر گوش امر تو دارد در آسمان
دینار قصد کف تو دارد ز کان خویش.
دقیقی.
چو پیریت سیمین کند گوشوار
از آن پس تو جز گوش رفتن مدار.اسدی.
جهان را گوهر آمد زشتکاری
چرا زو مهربانی گوش داری.
(ویس و رامین).
چو این نامه بخوانی گوش من دار
که شمشیرم به خون تست ناهار.
(ویس و رامین).
آن زنگیان یک دو روز گوش داشتند که آن زنگی باز گردد و نمی آمد. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی). هرچند در استعطاف و استرداد او تا به جان بکوشد گوش آن نتوان داشت که باز از جهت خویشتن بینی ریش جنبانی کند. (جهانگشای جوینی).
|| رعایت کردن. مراعات کردن. حرمت داشتن :
مل به گل از دیر باز داشت بسی اشتیاق
موسم گل چون رسید جانب مل گوش دار.
مبارکشاه مروزی (از لباب الالباب).
گفت در این دیه یک شبانه روز آب وقف است و مردمان این را گوش نمی دارند. (تذکرة الاولیاء).
گر به مستی ادبی گوش نداشت
خرده زو نیست و گر هست مگیر.ابن یمین.
|| کنایه از نکاح کردن است. (انجمن آرا). ظاهراً تصحیف نگاه کردن است.
(1) - چنین است، و ظ: نیارد یا نداند.
(2) - در دیوان حافظ: هوش. متن تصحیح مرحوم دهخدا است، ولی باید گفت هوش هم درست است. مولانا گوید:
سوی قصه گفتنش می داد گوش
سوی نبض و جستنش می داشت هوش.

گوش درد.

[دَ] (اِ مرکب) درد گوش. آزار گوش. المی که در گوش پیدا آید و آزار رساند.

گوش دریا.

[دَرْ] (اِ مرکب) صدف. (آنندراج). صدفی که دارای مروارید باشد. (ناظم الاطباء). || و به معنی پیالهء کوچک مجاز است. و پیاله ای که از صدف ساخته شده باشد. (آنندراج).

گوش دریده.

[دَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آنکه گوش او دریده باشد. که گوش او شکافته باشد. که گوش او پاره شده باشد. || (اِ مرکب) دف. (آنندراج). طبلکی که کودکان بدان بازی می کنند. (ناظم الاطباء) :
راه زنی می کند گوش دریده از آنک
سیلی بسیار خورد زخم طپانچه چشید.
بدر چاچی (از آنندراج).

گوشر.

[گُ شِ] (اِخ)(1) (سَن...) بنیان گذار و رئیس کشیش های قانون اوری لیموزن(2)(1060-1140م.). جشن نهم آوریل مربوط به اوست.
(1) - Gaucher, Saint.
(2) - Aureil (Limousin).

گوش رس.

[رَ / رِ] (نف مرکب) که به گوش رسد. (آواز و صدا) که شنیده شود. که فاصله چندان بود که آوا شنیده شود: آواز او گوش رس نبود.

گوشزد.

[زَ] (ن مف مرکب) کنایه از سخنی و حرفی بود که یک بار دیگر شنیده شده باشد و نیز سخنی باشد که به شخصی بگویند تا وقتی از اوقات دیگر به کار آن شخص یا دیگری آید. (برهان). سخنی که یک بار شنیده باشند بلکه بمعنی مطلق شنیده شده و مسموع است. (آنندراج). سخنی که یک بار به گوش رسیده باشد. (انجمن آرا). به گوش خوردن و یک بار شنیده شدن. (فرهنگ نظام).
- گوشزد ساختن؛ گوشزد کردن. شنواندن :
ناله ای تا به نهان گوشزد گل سازد
پر بلبل شود ار ریشهء گل نیست عجب.
واله هروی (از آنندراج).
- گوشزد شدن؛ گفته شدن به کسی. به سمع رسیدن :
شب نالهء من گوشزد مرغ چمن شد
بیچاره گرفتار گرفتاری من شد.
باقر کاشی (از آنندراج).
- گوشزد گردیدن؛ گوشزد شدن. شنیده شدن :برهم خوردگی جماعت قزلباش شایع و گوشزد خاص و عام گردید. (مجمل التواریخ گلستانه).

گوشزد کردن.

[زَ کَ دَ] (مص مرکب) به سمع رسانیدن. شنوانیدن. || کمی فهمانیدن. اشاره به امری کردن. تا حدی گفتن چیزی به کسی. (یادداشت مؤلف). || تذکر دادن. خاطرنشان کردن. گوشزد ساختن. با یاد آوردن.

گوشزده.

[زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کنایه از سخنی بود که یک بار به گوش رسیده باشد. (انجمن آرا). گوشزد. رجوع به گوشزد شود.

گوش سنب.

[سُمْبْ] (اِ مرکب) هزارپا. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گوش شنودی.

[شِ] (حامص مرکب)سُمعه. مقابل چشم دیدی. رئاء. (یادداشت مؤلف).

گوش شور.

(اِ مرکب) رجوع به گوش شوی شود.

گوش شوی.

(اِ مرکب) و در تداول عامه گوش شور. آلتی که بدان گوش شویند. آلتی طبیبان متخصص گوش را محض شستن گوش. (یادداشت مؤلف). || (نف مرکب) آنکه گوش شوید. که به شستن گوش پردازد.

گوش فیل.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گیاهی که نام علمی آن آروم کولوکازیا و یا آروم اسکولنتا(1) است و آن را به عربی قلقاس الفیل و به فارسی قلقاس و گوش فیل می گویند. (از واژه نامه گیاهی دکتر اسماعیل زاهدی ص31). || قسمی از حلویات. قسمی شیرینی از آرد و تخم و مرغ و قند سوده. (یادداشت مؤلف).
(1) - Arum colocasia. A. esculenta.

گوش فیلی.

(اِ مرکب) قسمی گل(1).
(1) - Phylocactus.

گوش قلم.

[شِ قَ لَ] (اِ مرکب) تنها و جریده. و این همان است که به اسب و قمچی شهرت دارد. دم قلم. (آنندراج).

گوشک.

[شَ] (اِ مصغر) (مرکب از: گوش + ک پسوند تصغیر و شباهت) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گوش خرد. گوش کوچک. تصغیر گوش باشد که به عربی اذن خوانند. || دو گوشت پاره ای را گویند که بر سر حلقوم آدمی که مجرای طعام است می باشد و آن را به عربی لوزتان خوانند. (برهان) (آنندراج). ملازه که از کام فرود آمده باشد. (رشیدی). و در فرهنگ دو گوشت پاره مانند دو بادام که درون دهن بر سر حلقوم می باشد و به تازی لوزتان خوانند. (رشیدی). || و صاحب ملازه را نیز گویند و او را کام فرود آمده هم می گویند. (برهان) (آنندراج). || گوشهء اندام زن. (رشیدی).

گوشک.

[گَ وِ] (اِ) در تداول مردم جندق، ته شاخهء درخت خرما بعد از بریدن شاخه. (فرهنگ نظام).

گوش کاو.

(اِ مرکب) گوش پاک کن. (یادداشت مؤلف). آلت کاویدن گوش. || (نف مرکب) که گوش کاود. آنکه گوش کاود.

گوش کردن .

[کَ دَ] (مص مرکب)شنیدن. (برهان) (ناظم الاطباء) (غیاث). استماع. نیوشیدن. گوش دادن. اصغاء. شنودن. گوش فرا دادن :
شنیدی همه جنگ مازندران
کنون گوش کن رزم هاماوران.فردوسی.
از حجت اگر گنگ نخواهی که بمانی
در پیش خداوند سوی حجت کن گوش.
ناصرخسرو.
جهاندیده پیران بیدارهوش
چو گفتار گوینده کردند گوش.نظامی.
چو خسرو گوش کرد این بیت چالاک
ز حالت کرد حالی جامه را چاک.نظامی.
چو شیرین گوش کرد آن پند چون نوش
نهاد آن پند را چون حلقه در گوش.نظامی.
این سخن پایان ندارد گشت دیر
گوش کن تو قصهء خرگوش و شیر.مولوی.
پیام اهل دل است این خبر که سعدی داد
نه هر که گوش کند معنی سخن داند(1).
سعدی (طیبات).
ز مرغ صبح ندانم که سوسن آزاد
چه گوش کرد که با ده زبان خموش آمد(2).
حافظ (دیوان ص119).
|| پذیرفتن. کار بستن : بنی اسرائیل را پند می داد نمی پذیرفتند و سخن وی را گوش نمی کردند. (قصص الانبیاء).
ز راه دوستی این پند بنیوش
که رستی گر کنی این پند را گوش.
ناصرخسرو.
معنی الترک راحت گوش کن
بعد از آن جام بلا را نوش کن.
مولوی.
پند او را از دل و جان گوش کن
هوش را جان ساز و جان را هوش کن.
مولوی.
نیک اختران نصیحت سعدی کنند گوش
گر بشنوی سبق بری از سعداختران.
سعدی (صاحبیه).
گشایشت بود ار پند بنده گوش کنی
که هر که پند شنید و سخن جهان بگشاد.
سعدی.
هش دار که گر وسوسهء عقل کنی گوش
آدم صفت از روضهء رضوان به در آیی.
حافظ (دیوان ص353).
پیران سخن ز تجربه گویند گفتمت
هان ای پسر که پیر شوی پند گوش کن.
حافظ (دیوان ص275).
نصیحت گوش کن جانا که از جان دوست تر دارند
جوانان سعادتمند پند پیر دانا را.
حافظ (دیوان ص4).
با پرده های گوش خود از هوش رفته ایم
پندی که داده اند به ما گوش کرده ایم.
صائب (از آنندراج).
- امثال: به در می گویم دیوار تو گوش کن ؛ روی سخن به ظاهر با یکی و در باطن با دیگری است.
|| منتظر بودن. امید داشتن :
به چنگ آر و با دیگران نوش کن
نه بر فضلهء دیگران گوش کن.(3)
سعدی (بوستان).
|| نگاه داشتن. (برهان) (ناظم الاطباء). حفظ کردن و به مجاز تقلید کردن :
کلاغی تک کبک را گوش کرد
تک خویشتن را فراموش کرد.نظامی.
(1) - به معنی اول نیز تواند بود.
(2) - به معنی اول نیز تواند بود.
(3) - رشیدی گوید: اما در اینجا کوش، به کاف تازی به معنی کوشش مناسب تر است. پاره ای نیز گوش کردن را در این بیت به معنی نگاه کردن آورده اند.

گوش کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) کشندهء گوش. که گوش را کشد و پیچاند. متوجه ساختن صاحب گوش را یا بدنبال خود کشاندن خداوند گوش را :
مر شما را سرکه داد از کوزه اش
تا نباشد عشق اوتان گوش کش.

گوش کشان.

[کَ / کِ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال کشیدن گوش. مجازاً آرام و مطیع و خالی از سرکشی و امتناع :
جان گوش کشان آمد(1) دل سوی خوشان آمد(2)
زیرا که بهار آمد رفت(3) آن دی دیوانه.
مولوی.
|| (اِ مرکب) جمع گوش کش. رجوع به گوش کش شود.
(1) - ن ل: آید.
(2) - ن ل: آید.
(3) - ن ل: شد.

گوشکو.

(نف مرکب) مخفف گوشت کوب. کوبندهء گوشت. || (اِ مرکب) در تداول عامه آلتی چوبین و گاه فلزین که کوفتن دیگ افزار آبگوشت را بکار است. رجوع به گوشت کوب شود.

گوشکی.

[شَ] (ص نسبی، ق مرکب)منسوب به گوشک. در اصطلاح حرف در گوش گفتن و این اکثر محاورهء توران است. (چراغ هدایت). رجوع به درگوشی و زیرگوشی و بیخ گوشی ذیل ترکیبات گوش شود.

گوشکی بالا.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترنیان شهرستان بروجرد. واقع در 16هزارگزی شمال خاوری اشترنیان، کنار راه مالرو گل زرد به اشترنیان. جلگه و سردسیر و سکنهء آن 796 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشکی پائین.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان دره صیدی بخش اشترنیان شهرستان بروجرد. واقع در 16هزارگزی شمال خاوری اشترنیان، کنار راه مالرو گل زرد به اشترنیان. جلگه و سردسیر و سکنهء آن 813 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشگک.

[شَ گَ] (اِ مصغر) مصغر گوشه. گوشهء خرد :
وقت آن است که بنشینم در گوشگکی
تا بی اندوه به پایان برم این عمر مگر.فرخی.

گوش گل.

[گَ] (اِ مرکب)(1) نوعی از صدف از طایفهء حیوانات ناعمه یا عدیم الفقار(2). (یادداشت مؤلف). || نفخ غدهء زیرگوش. نکاف و آن آماس نَکَف یعنی غده های خرد که در بن زنخ میان نرمی گوش و پس گوش است باشد. (یادداشت مؤلف).
(1) - Porcelaine, Coquille de Venus.
(2) - Mollusques.

گوش گلو.

[گَ] (اِ مرکب) جانور بحری است جهت مهره زدن به کار آید. (نزهة القلوب).

گوش گیر.

(نف مرکب) بمجاز آزاردهنده. اذیت کننده :
چو من بلبلی را بود ناگزیر
از این گوش گیران شوم گوشه گیر.نظامی.

گوشگین.

(اِخ) دهی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. واقع در 60000 گزی جنوب خاوری مسکون و 7000 گزی جنوب راه مالرو مسکون به کروک. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 100 تن و آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. مزارع دو رودخانه و سی چناران جزء این ده است. ساکنین از طایفهء امجزی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوش لاغر.

[غَ] (اِخ) دهی است از دهستان صالح آباد بخش جنت آباد شهرستان مشهد واقع در 12هزارگزی شمال باختری صالح آباد، سر راه شوسهء عمومی مشهد به صالح آباد. جلگه و معتدل و سکنهء آن 357 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوشلان.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان. واقع در 15000گزی جنوب باختری بهار و 6000گزی جنوب شوسهء همدان به کرمانشاه. کوهستانی و سردسیر و دارای 220 تن سکنه و آب آن از رودخانهء حیدرقاضی خان و محصول آن غلات و توتون و لبنیات و قلمستان و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوش لب.

[لَ] (ص مرکب) آنکه خطش هنوز ندمیده باشد. (برهان) (آنندراج).

گوشلوندان.

[شَلْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 3هزارگزی خاور فومن و 6هزارگزی خاور شوسهء فومن به رشت. جلگه و معتدل، مرطوب مالاریایی و سکنهء آن 816 تن است. آب آن از شاخ زر و پیش رودبار تأمین میشود. محصول آن برنج و توتون و سیگار و ابریشم و چای و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشمال.

(اِمص مرکب) گوش تاب. فشار که به گوش دهند تا درد کند. (یادداشت مؤلف). || مجازاً تأدیب خصوصاً تأدیب استاد مر شاگرد را که گوش وی بمالد تا سرخ شود. (ناظم الاطباء). تنبیه. سیاست : و آن گوشمالها مرا امروز سود خواهند داشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص26). برنایان را آموزگار و مؤدب، گوشمال زمانه و حوادث است. (تاریخ بیهقی).
صولت عز را جلالت تو
گوشمال زمانهء دون باد.
مسعودسعد (دیوان ص540).
هرکه بر درگاه پادشاهان بی جریمه جفا دیده باشد... یا در گوشمال با ایشان [ یاران ]شریک بوده... (کلیله و دمنه).
هرکه در خدمت ندارد پیش تو قامت چو چنگ
یابد از دست زمانه همچو بربط گوشمال(1).
عبدالواسع جبلی.
از عتاب و گوشمال شاه منصف زهره نیست
باربد را فی المثل مالیدن گوش رباب.
سوزنی.
پیریش چنگ پشت کرد و ضعیف
چون بریشم ز گوشمال رباب(2).سوزنی.
حکایت کرد کاختر در وبال است
ملک را با تو قصد گوشمال است.نظامی.
چو بربط هر که او شادی پذیر است
ز درد گوشمالش(3) ناگزیر است.نظامی.
چو خون در تن ز عادت بیش گردد
سزای گوشمال نیش گردد.نظامی.
نه هرکس سزاوار باشد به مال
یکی مال خواهد دگر گوشمال.
سعدی (بوستان).
نکونام را جاه و تشریف و مال
بیفزود و بدگوی را گوشمال.
سعدی (بوستان).
خلیفه... با ما چون کمان ناراست است اگر خداوند جاوید مدد دهد او را به گوشمال چون تیر راست گردانم. (جامع التواریخ رشیدی).
- گوشمال نمودن؛ نمودن که آهنگ آزار و ایذا دارد. نمودن که قصد سیاست و تنبیه دارد. گوشمال دادن:
چونان بنمای گوشمالش
تا باز رهد از او وبالش.
گر تو در این راه خاک راه نگردی
خاک ترا زود گوشمال نماید.عطار.
رجوع به گوشمال دادن و گوشمال کردن شود.
(1) - این شاهد موهم معنی اول کلمه نیز هست خاصه از جهت آنکه مجازاً در آلات موسیقی (ذوات الاوتار) زخمه زدن بر تار و لرزاندن سیم و زه را نیز گوشمال و فعل آن را گوش مالیدن یا مالیدن گوش اصطلاح کرده اند. رجوع به گوشمال دادن شود.
(2) - این شاهد موهم معنی اول کلمه نیز هست خاصه از جهت آنکه مجازاً در آلات موسیقی (ذوات الاوتار) زخمه زدن بر تار و لرزاندن سیم و زه را نیز گوشمال و فعل آن را گوش مالیدن یا مالیدن گوش اصطلاح کرده اند. رجوع به گوشمال دادن شود.
(3) - این شاهد موهم معنی اول کلمه نیز هست خاصه از جهت آنکه مجازاً در آلات موسیقی (ذوات الاوتار) زخمه زدن بر تار و لرزاندن سیم و زه را نیز گوشمال و فعل آن را گوش مالیدن یا مالیدن گوش اصطلاح کرده اند. رجوع به گوشمال دادن شود.

گوشمال خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) سیاست دیدن. تنبیه شدن. مالیده شدن گوش. آزاردن و تنبیه شدن را و در فرمان آمدن :
گر پند به گوش در نکردم
از زخم تو گوشمال خوردم.نظامی.
هرکه به گفتار نصیحت کنان
گوش ندارد بخورد گوشمال.سعدی.
سعدیا گر در برش خواهی چو چنگ
گوشمالت خورد باید چون رباب(1).سعدی.
چو آهنگ بربط بود مستقیم
کی از دست مطرب خورد گوشمال.
سعدی (گلستان).
(1) - رجوع به معنی دوم گوشمال دادن شود.

گوشمال دادن.

[دَ] (مص مرکب)سیاست کردن. تنبیه کردن. گوشمال نمودن. تأذین. تعریک. عرک :
زان سخن ها که بدو طبع ترا میل و هواست
گوشمالش ده از انگشت بدان سان که سزاست.
منوچهری (دیوان چ 2 ص195).
رفتم پس دنیا بسی ولیکن
افلاک بر آن داد گوشمالم.ناصرخسرو.
و هرکه ظلم کردی بر رعیت، گوشمال دادی. (تاریخ بخارای نرشخی ص109).
چنانت دهم گوشمال نفس
که ناگفتنی را نگویی به کس.نظامی.
بباید خواند و پرسیدن ز حالش
بدین معنی بدادن گوشمالش.نظامی.
چو بیند عجب کاریی در خیال
به تأدیب چشمش دهد گوشمال.نظامی.
به چشم رحم به رویم نظر همی نکند
به دست جور و جفا گوشمال داده بسی.
سعدی (بدایع).
چو باری بگفتند و نشنید پند
بده گوشمالش به زندان و بند.
سعدی (بوستان).
برادرانش را بخواند و گوشمالی بواجب داد. سعدی (گلستان).
زبان را گوشمال خامشی ده
که هست از هرچه گویی خامشی به.جامی.
در گوش قدردانی من حلقهء زر است
هرکس که گوش به جامی دهد مرا.صائب.
|| در اصطلاح موسیقی دانان، گوشمال دادن آلات موسیقی و به عبارت بهتر ذوات الاوتار یا سازهای زهی عبارت از کوک کردن و به لرزه و ارتعاش درآوردن تارها است.

گوشمال دیدن.

[دی دَ] (مص مرکب)گوشمال خوردن و تأدیب شدن :
من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب
گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس.
حافظ.
رجوع به گوشمال خوردن شود.

گوشمالی.

(حامص مرکب) سیاست. تنبیه. مجازات :
از حلقهء او به گوشمالی
گوش ادبم مباد خالی.نظامی.
رجوع به گوشمال شود.
- گوشمالی دادن؛ گوشمال دادن.
رجوع به گوشمال دادن شود.
|| در اصطلاح موسیقی کوک کردن و به ارتعاش درآوردن سیم یا زه ذوات الاوتار یا سازهای زهی :
مالشی بایست ما را زان که بربط را همی
گوشمالی شرط باشد تا درآید در نوا.
سنایی.

گوش ماهی.

(اِ مرکب) صدف را می گویند و آن غلاف مروارید است. (برهان). نوعی است از صدف که به گوش ماهی ماند. (رشیدی). گوش دریا. (آنندراج). حَرج. (مهذب الاسماء). ذَبل. (منتهی الارب). صدف. (بحر الجواهر). مِنقاف، نوعی گوش ماهی. (از المنجد). وَدع. وَدَع. (بحرالجواهر) :
مرا یک گوش ماهی بس کند جای
دهان مار چون سازم نشیمن.خاقانی.
من و گوشهء کهتر از گوش ماهی
که گیتی چو دریا مشوش فتاده است.
خاقانی.
چنان تنگی در او از جوش ماهی
که نبود جای دُر در گوش ماهی.
سلیم (از آنندراج).
شد از موج آن بیکران بحر قیر
پر از گوش ماهی هزار آبگیر.
ملاعبدالله هاتفی (از آنندراج).
|| پیاله که از صدف سازند. (برهان). پیالهء صدفی. (رشیدی). پیالهء شراب از صدف. (از مجموعهء مترادفات ص83) :
یک گوش ماهی از همه کس بیش ده مرا
تا بحر سینه جیفهء سودا برافکند.خاقانی.
یک گوش ماهیی بده از می که حاضرند
دریاکشان ره زده عطشان صبحگاه.خاقانی.
باده به گوش ماهیی بیش مده که در جهان
هیچ نهنگ بحرکش نیست سزای صبحدم.
خاقانی.

گوش موش.

[شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) گیاهی است که آن را مرزنگوش خوانند و آن خوشبوی می باشد و برگ آن به گوش موش می ماند و به عربی آذان الفار خوانند. (برهان). گیاهی است که آن را مرزنگوش خوانند و مرزموش است و مرزنجوش معرب آن است و عرب آن را آذان الفار می گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). ریحان داود. (واژه نامهء گیاهی). مرزنگوش. مرزنجوش. مردقوش. رجوع به مرزنگوش و حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل مردقوش و مرزه گوش و مرزنگوش و واژه نامهء گیاهی دکتر اسماعیل زاهدی ص116 و ص129 شود. || یک گونه گل که نام علمی آن پاریتاریا کرتیکا(2) و نام عربی آن حشیشة الرمل و حشیشة الزجاج می باشد. (واژه نامه گیاهی دکتر اسماعیل زاهدی ص132).
(1) - Majorana hortensis (واژه نامهء گیاهی ص116).
Origanum majorana
(واژه نامهء گیاهی ص129).
(2) - Parietaria cretica (گیاه شناسی گل گلاب ص269) (واژه نامهء گیاهی دکتر زاهدی ص132).

گوشنسب.

[نَ] (اِخ) رجوع به گشنسب و آذرگشنسب شود.

گوشنق.

[شَ نَ] (اِخ) گوشانه. دهی است از دهستان هرپس بخش مرکزی شهرستان سراب. واقع در 10هزارگزی جنوب سراب و 10هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. جلگه و معتدل و جدیدالاحداث است. آب آن از نهر و چاه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوش نواز.

[نَ] (نف مرکب) نوازندهء گوش. که گوش را نوازش دهد (صوت و آواز). رجوع به همین ترکیب ذیل گوش شود.

گوش نوازی.

[نَ] (حامص مرکب) عمل گوش نواز. حالت گوش نواز (آواز). رجوع به همین ترکیب ذیل گوش شود.

گوشوار.

[گوشْ] (اِ مرکب) مرکب از: گوش + وار. به معنی آنچه گوش میبرد و حمل میکند و مراد زیوری است سیمینه یا زرینه و یا بلورینه یا از فلزات دیگر گاه مرصع و یا از جنس سنگهای قیمتی که در گوش آویزند. زیوری که در گوش آویزند و آن را به تازی قرط خوانند و ستاره و برق از تشبیهات او است. (آنندراج). حلقهء گوش. (ناظم الاطباء). گوشواره :
به یک گردش به شاهنشاهی آرد
دهد دیهیم و طوق و گوشوارا.رودکی.
چون گل سرخ از میان پیلغوش
یا چو زرین گوشوار از خوب گوش.
رودکی.
همه دین پذیر و همه هوشیار
همه ازدر یاره و گوشوار.دقیقی.
گهر کرد بسیار پیشش نثار
ابا چتر و با پیل و با گوشوار.فردوسی.
همه طوقداران با گوشوار
سراپرده آراسته شاهوار.فردوسی.
یکی طوق زرین زبرجدنگار
چهل یاره و سی و شش گوشوار.فردوسی.
هم از طوق و هم تخت و هم گوشوار
همان تاج زرین زبرجدنگار.فردوسی.
همان گوشوار سیاووش رد
کزو یادگار است ما را خرد.فردوسی.
که گر شاه بپذیرد این دین راست
دو عالم به شادی و شاهی وراست
همان تاج یابد همان گوشوار
همه ساله با بوی و رنگ و نگار.
فردوسی.
تا گوش خوبرویان با گوشوار باشد
تا جنگ و تا تعصب با ذوالفقار باشد.
منوچهری.
این چو زرین چشم بر وی بسته سیمین چشم بند
وآن چو سیمین گوش، اندر گوش زرین گوشوار.
منوچهری.
چو پیریت سیمین کند گوشوار
از آن پس تو جز گوش رفتن مدار.اسدی.
ابا هر یکی افسر شاهوار
هم از گونه گون طوق با گوشوار.اسدی.
گاهی عروس وار به پیش آید
با گوشوار و یاره و با افسر.ناصرخسرو.
بیچاره مشک بید شده عریان
با گوشوار و قرطهء دیبا شد.ناصرخسرو.
بی زیب و زینت است هر آن گوش و گردنی
کو نیست زیر طوق من و گوشوار من.
ناصرخسرو.
گرچه پیوسته ست بس دور است جان از کالبد
گرچه نزدیک است بس دور است گوش از گوشوار.
سنایی.
گفتم رسد به گوش تو پندم چو گوشوار
آری رسد ولیکن چون حلقه بر در است.
سیدحسن غزنوی.
مرد کشد رنج آز از جهت آرزو
طفل برد درد گوش از قبل گوشوار.خاقانی.
بودم بطبع سنقر حلقه بگوش او
اکنون ز شکر گوش مرا گوشوار کرد.
خاقانی.
در گوش گوشوار سمعنا کند عراق
بر دوش طیلسان اطعنا برافکند.خاقانی.
اگر چه گوشوارت نغز و زیباست
از آن زیباترست و نغزتر گوش.ظهیر.
پیش مؤمن کی بود این قصه خوار
قدر عشق گوش عشق گوشوار.مولوی.
انگشت خوبروی و بناگوش دلفریب
بی گوشوار و خاتم فیروزه شاهد است.
سعدی (گلستان).
- گوشوار بودن سخن؛ چون گوشوار در گوش جای گرفتن گفتار :
همان پند تو یادگار منست
سخنهای تو گوشوار منست.فردوسی.
- گوشوار فلک؛ ماه نو. (آنندراج) :
دیدم اندر سواد طرهء شب
گوشوار فلک ز گوشهء بام.
انوری (دیوان چ مدرس رضوی ج1 ص315).
|| زیوری گوش پرندگان را :
سگ و یوز و بارش ده و دوهزار
که با زنگ و زرّند و با گوشوار.فردوسی.
|| علامتی بندگی را :
بگفتند با نامور شهریار
که ما بندگانیم با گوشوار.فردوسی.
اگر شد فریدون چنین شهریار
نه ما بندگانیم با گوشوار.فردوسی.
مرا هست پیوسته بیش از هزار
پرستندگانند با گوشوار.فردوسی.
- از گوشوار کسی چیزی آویختن؛ فرمان دادن به کسی. فراگوش او سخن گفتن. دستوری وی را دادن :
نشستم کنون تا چه فرمان دهی
چه آویزی از گوشوار رهی.فردوسی.
- گوشوار کردن؛ گوشوار به گوش بستن. مجازاً پذیرفتن، به کار بستن :
هر بنده ای که خاتم دولت به نام اوست
در گوش دل نصیحت او گوشوار کرد.
سعدی.
رجوع به گوشواره شود.
-امثال: گرچه پیوسته است بس دور است جان از کالبد گرچه نزدیک است بس دور است گوش از گوشوار.
سنایی (از امثال و حکم ج3 ص1286).
گوش عزیز است گوشوارش هم عزیز است. (امثال و حکم ج3 ص1333).
مر خران را هیچ دیدی گوشوار گوش و هوش خر چه باشد سبزه زار.

گوشوارک.

[گوشْ رَ] (اِ مصغر) مصغر گوشوار. گوشوار خرد. گوشوار کوچک. رجوع به گوشوار شود. || در قاعدهء بعضی از برگهای دو صفحه کوچک یا بزرگ وجود دارد که آن را گوشوارک مینامند(1). رجوع به واژه های مصوب فرهنگستان شود. || دو پاره گوشت خرد که زیر گوش گوسفندان آویخته است. (یادداشت مؤلف). رعثاء. رعث. زنمة. (از منتهی الارب). رجوع به زنه و رعث و رعثاء در همین لغت نامه شود. || در اصطلاح بنایان لغاز و لغاز در اصطلاح بنائی آن است که بر دو جانب در ورودی عمارات دو ستون بنا کنند آنگاه برای زیبائی از دو طرف و یا فقط طرف خارجی هر ستون را نیم آجر عقب تر بنا نمایند. و از بن دیوار تا سر این حالت را ادامه دهند. || اطاق یا بالاخانه ای که در گوشهء تالار واقع باشد. (ناظم الاطباء).
(1) - Stipule.

گوشوارک.

[گوشْ رَ] (اِ مرکب)گوشوارک درختچه ای است از جنس «اوونیموس»(1) که در اغلب جنگلهای شمال و ارسباران موجود است و چهار گونهء آن را در ایران نام برده اند: 1- اوونیموس اروپئا(2)، دارای چوبی است سخت و فشره و زغال آن در نقاشی به کار می رود. 2- اوونیموس لاتیفولیا(3)، آن را در شیرگاه گوشوارک، در نور سیاتوسکا، در طوالش سردار و در کتول السبی (ال اسبی) می خوانند. 3- اوونیموس ولوتینا(4)، این گونه را در کلاردشت سفیدال، در زیارت سیاه شن، در نور گوشوارک و در کتول گوش حلقه علف می خوانند. 4- اوونیموس وروکوزا(5)، این گونه در ارسباران دیده شده است. (جنگل شناسی کریم ساعی ص276). رجوع به واژه نامهء گیاهی دکتر اسماعیل زاهدی ص83 شود.
(1) - Evonymus.
(2) - E. Europaea.
(3) - E. latifolia.
(4) - E. Velutina.
(5) - E. Verrucosa.

گوشواره.

[گوشْ رَ / رِ] (اِ مرکب)گوشوار. نام زیوری که در گوش کنند. (غیاث). زیوری که در گوش آویزند و آن را به تازی قرط خوانند و ستاره و برق از تشبیهات او است. (آنندراج). گوشوار. (شعوری ج2 ورق 327). داچک. (برهان قاطع). حادور. خَربَصیص. خُلد. (منتهی الارب). خَلَدة. (منتهی الارب) (از المنجد). رَعثَة و رَعَثَة. شُنتُرة و شَنتَرة. شَنف. (منتهی الارب). قرط. (دهار). مِعقَب. نَطَفة. نُطَفَة. (منتهی الارب). بعضی از انواع گوشواره به اصطلاح زرگران بدین قرار است: خوشه انگوری، زنگی، سیب گلابی، گویی، آویز سبز، تخته ای، خوشه مروارید، چسبان یاقوتی، جناغی، پیاله ای، هشت چنگ، دورچنگ، لوزی، مهری، ماری، بازوپیچ، دو نگینه، سه نگینه و گویی ملیله. (فرهنگ نظام). پیشینیان را عادت بر این بود که گوشواره در گوشهای خود بیاویزند باید دانست که این عادت انحصار به زنها نداشت و گوشواره و سایر زینتها در نزد اسماعیلیان بسیار بود. (قاموس کتاب مقدس) :
باشد ستاره در شب تاریک رهنما
شد زیر زلف رهزن من گوشواره اش.
صائب (از آنندراج).
قربان آن بناگوش و آن برق گوشواره
با هم چه خوش نماید این صبح و آن ستاره.
کلیم (از آنندراج).
- گوشوارهء فلک؛ ماه نو. (برهان) (رشیدی) (مجموعهء مترادفات ص373). رجوع به گوشوار فلک در ذیل گوشوار شود.
-امثال: گوش باشد گوشواره بسیار است. (امثال و حکم ج3 ص1331).
گوشواره عزیز است گوش عزیزتر است. (امثال و حکم ج3 ص1333).
|| به اصطلاح اهل دفتر، وسط عرض ورق دفتر است که عقد میزان آنجا نویسند. (غیاث). به اصطلاح میرزایان دفتر وسط عرض فرد دفتر که عقد میزان در آن نویسند. (فرهنگ نظام). به اصطلاح سیاق، آنجای از وسط فرد که عقد میزان در آنجا نویسند. || خلاصهء حساب. || مجموع و حاصل. || مقدار زیاد. (ناظم الاطباء). || به اصطلاح شعرا مطلع که بعد مقطع آرند. (غیاث) (از آنندراج). پس گوشواره مطلع دوم باشد. (چراغ هدایت) :
طغرا در آخر غزل آورد مطلعی
کان گوشواره طرز سخن دانی منست.
طغرا (از فرهنگ نظام).
در این غزل چو به از گوشواره بیتی نیست
من از نیابت طغرا گهر نثار کنم(1).
ملاطغرا (از آنندراج) (چراغ هدایت).
|| دوچوب از تخت که تختها بر آن به میخها محکم کنند چنانکه گویند گوشوارهء عرش. (فرهنگ چراغ هدایت).
|| در اصطلاح بنائی بمعنی گوشوار است. رجوع به گوشوار شود. || قسمی گل زمینی. (یادداشت مؤلف). شاید همان گوشوارک باشد، رجوع به همین کلمه شود. || مروارید بزرگی که در صدف جز آن یک نباشد. (ناظم الاطباء). || پارچهء منقش و زردوزی که به طور زینت بر کنار عمامه قرار می دهند. || آنکه گوش دختر را سوراخ می کند. || خلوت. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: گهرنثار شوم.

گوشواره.

[گوشْ رَ] (اِخ) نام محلی در مازندران. (از مازندران و استرآباد رابینو ص148 بخش انگلیسی و ترجمهء آن ص195).

گوشواره گیر.

[گوشْ رَ / رِ] (نف مرکب)که گوشواره گیرد. که لمس گوشواره کند. که گوشواره در دست گیرد. که گوشواره ستاند.

گوشواره گیری.

[گوشْ رَ / رِ] (حامص مرکب) عمل گوشواره گیر :
گل بافت ستبرق حریری
شد باد به گوشواره گیری.نظامی.

گوشور.

[گوشْ وَ] (ص مرکب) صاحب گوش. دارای گوش. که گوش دارد. (مؤلف). || سامع. (مؤلف).
-امثال: گوشور یک بار خندد کر دو بار . (امثال و حکم ج3 ص1333).
|| دارای گوش بزرگ. (ولف). اذون. آنکه گوش برجسته دارد چون آدمی و آهو و ستور خلاف صموخ که گوش خفته است مانند مرغ و ماهی. (یادداشت مؤلف). گلیم گوش. ولف در فهرست لغات شاهنامه این کلمه را لقب گوش بستر نیز دانسته است اما در شعر شاهد وی به همان معنی بزرگ گوش است :
پدید آمد از دور مردی سترگ
پر از موی و با گوشهای بزرگ
تنش زیر موی اندرون همچو نیل
دو گوشش به پهنای دو گوش پیل...
سکندر نگه کرد زو خیره ماند
برو بر همی نام یزدان بخواند
چه مردی بدو گفت و نام تو چیست
ز دریا چه یابی و کام تو چیست
بدو گفت شاها مرا باب و مام
همی گوش بستر نهادند نام...
سکندر بدان گوشور گفت رو
بیاور کسی تا چه بینیم نو
بشد گوش بستر هم اندر زمان
از آن شارسان برد مردم دمان.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج7 صص7-1906).
رجوع به گلیم گوش و گوش بستر شود.

گوشورون.

[گوشْ وَ] (اِخ) فرشته ای که پرستاری جانوران سودمند با اوست. این کلمه از اوستایی گئوش اورون(1) گرفته شده است. (از فرهنگ ایران باستان ج1 ص323). رجوع به گئوش اورون شود.
(1) - Geuch-Urvan.

گوشوری.

[گوشْ وَ] (حامص مرکب) عمل گوشور. صفت گوشور. رجوع به گوشور شود.

گوشوله.

[گَ / گُو لَ / لِ] (اِ مرکب) در تداول مردم گناباد خراسان پارگین حمام است و ظاهراً مرکب از «گو» به معنی گودال و «شوله» است و برهان قاطع شوله را بمعنی جایی که پلیدیها در آن افکنند و خاکروبه و خلاشه در آن ریزند آورده است.

گوشه.

[شَ / شِ] (اِ) کنار. (ناظم الاطباء). کران. کرانه. طرف. جانب. مقابل میان و وسط. جیزة. خُصم. سِقط. شَفا. عَروض. کُلتة. نُبذة. (منتهی الارب) :
یکی باغ پیش اندر آمد فراخ
برآورده از گوشهء باغ کاخ.فردوسی.
چون کشتی پر آتش و گرد اندر آب نیل
بیرون زد آفتاب سر از گوشهء جهن.
عسجدی.
کیانی نشستنگهی دلپذیر
گزیدند بر گوشهء آبگیر.اسدی.
چون میان سرای برسیدم یافتم افشین را بر گوشهء صدر نشسته. (تاریخ بیهقی).
ز گوشه منظر او بنگریدم
بزیر خویش دیدم چرخ گردان.ناصرخسرو.
شاه تخم را به باغبان داد و گفت در گوشه ای بکار. (نوروزنامه). زاغ زنی را دید که پیرایه بر گوشهء بام نهاده بود. (کلیله و دمنه).
دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند
از گوشهء بامی که پریدیم پریدیم.وحشی.
- ز گوشه به گوشه؛ از گوشه به گوشه. از کران تا کران. سرتاسر :
در فکند سرخ مل به رطل دو گوشه
روشن گردد جهان ز گوشه به گوشه.
منوچهری.
- گوشه بالش؛ گوشه و کنار مسند. (برهان). کنارهء مسند. (آنندراج). کنار مسند. (ناظم الاطباء).
- گوشه صحرا؛ طرف صحرا. به ناحیتی دوردست از صحرا : درویشی مجرد به گوشهء صحرائی نشسته بود. سعدی (گلستان).
|| جای دوردست. مکانی دور از ازدحام. خلوت جای :
آیم و چون گنج به گوشه ای بنشینم
پوست به یک ره برون کنم ز ستغفار.
فرخی.
از این قوم که من سخن خواهم گفت یک دو تن زنده اند و در گوشه ای افتاده. (تاریخ بیهقی).
گوشه ای از خلق و کنجی از جهان
بر همه گنج روان خواهم گزید.خاقانی.
مردان جهان به گوشه ای زان رفتند
کامروز مخنثان جهان بگرفتند.عطار.
آدم از جهل تست در گوشه(1)
از چنان خرمن این چنین خوشه.
اوحدی (جام جم ص244).
وقت است اگر چو سایه نشیند به گوشه ای
زان کافتاب بر سر دیوار دیدمش.
ابن یمین (دیوان ص436).
- به گوشه بودن؛ برکنار بودن. دور بودن :
و گر موبدی گفت انوشه بدی
ز هر بد به هر سو به گوشه بدی.فردوسی.
- به گوشهء چشم نگریستن؛ اندک التفات کردن. اندک توجه کردن :
دعای گوشه نشینان بلا بگرداند
چرا به گوشهء چشمی به ما نمی نگری.حافظ.
رجوع به همین ترکیب در ردیف خود شود.
- گوشهء ابرو بلند کردن؛ در مقام بی دماغی باشد. (آنندراج) :
در محفلی که گوشهء ابرو کند بلند
گیرم ز رشک وسمه بر ابرو زند هلال.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- گوشهء ابرو بلند شدن؛ در مقام بی دماغی باشد. (آنندراج) :
کدام گوشهء ابرو بلند شد یارب
که همچو قبله نما قبله گاه می لرزد.
صائب (از آنندراج).
- گوشهء ابروترش کردن؛ خشمگین شدن. (مجموعهء مترادفات ص142) :
او کرده ترش گوشهء ابرو ز سر خشم
من منتظرم آنکه چه دشنام برآید.
ابوشکور (از مجموعه مترادفات ص143).
- گوشهء ابرو جنبانیدن؛ اشاره کردن به گوشهء ابرو. (آنندراج) :
اگر برق تجلی گوشهء ابرو بجنباند
که از راه کلیم الله سنگ طور بردارد.
صائب (از آنندراج).
عطارد بشکند لوح تفاخر بر سر کیوان
به تحسین خطش گر گوشهء ابرو بجنبانی.
طالب آملی (از آنندراج).
- گوشهء ابرو گره بستن؛ گوشهء ابرو ترش کردن. خشمگین شدن. (مجموعهء مترادفات ص242).
- گوشه ابرو نمودن؛ اشاره به گوشهء ابرو کردن. (آنندراج).
- گوشهء انزوا؛ کنج خلوت.
- گوشهء باغی گرفتن؛ خلوت گرفتن. (آنندراج). خلوت گزیدن. (ناظم الاطباء). گوشه نشینی و خلوت گزیدن. (برهان). رجوع به مجموعهء مترادفات ص305 شود.
- گوشهء بی کسی؛ کنج غربت. غریبی.
- گوشهء جام شکسته؛ ماه نو. (برهان). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص276 شود.
- گوشهء چشم؛ کنج چشم. ملق. مجازاً کمترین نگاه. اندک توجه. غمزه :
گوشه گرفتم ز خلق و فایده ای نیست
گوشهء چشمت بلای گوشه نشین است.
سعدی.
- گوشهء چشم به کسی کردن؛ التفات کردن. (آنندراج). توجه کردن. به لطف نگریستن. نگریستن :
آنانکه خاک را به نظر کیمیا کنند
آیا بود که گوشهء چشمی به ما کنند.
حافظ (از آنندراج).
بسته ای از جهانیان بر دل تنگ من دری
تا نکنم به هیچ کس گوشهء چشم و خاطری.
سعدی (بدایع).
- گوشهء چیزی؛ سر چیزی و نوک چیزی. (ناظم الاطباء). قَعبَل. (منتهی الارب). آن سوی چیز که نوکدار است. چون گوشهء ابرو و گوشهء چشم و جز آن :
نصرت از کوههء زینت نه فرودست و نه بر
دولت از گوشهء تاجت نه فرازست و نه باز.
منوچهری.
- گوشهء خاطر؛ اندک میل باطنی : مگر گوشهء خاطرش با جمال یکی از شاگردان میلی داشت. (گلستان).
- گوشهء دهن؛ کنج دهن. (ناظم الاطباء). رجوع به شعوری ج2 ص324 شود.
- گوشهء عزلت؛ گوشهء انزوا. خلوتگاه.
- گوشه کار؛ به اضافت و فک اضافت روی کار، مرادف چشمهء کار. (آنندراج) :
بود پیشه ام ناله سازی مفید
فغان چون کمان گوشهء کار من.
مفید بلخی (از بهارعجم).
- گوشه کردن؛ کناره کردن. (ناظم الاطباء). کناره گیری کردن :
تا نبرد خوابت ازو، گوشه کن
اندکی از بهر عدم توشه کن.نظامی.
- گوشه گرفتن؛ کناره گیری کردن. گوشه ای از خلق و جهان گزیدن :
گوشه گرفتم ز خلق و فایده ای نیست
گوشهء چشمت بلای گوشه نشین است.
سعدی.
|| کنج و زاویه. (ناظم الاطباء). زاویه. (فرهنگستان) : هر مثلث را سه گوشه است. (التفهیم). رجوع به زاویه شود.
- گوشهء باز؛ زاویهء منفرجه. (فرهنگستان).
- گوشهء تند؛ زاویهء حاده. (فرهنگستان).
- چارگوشه؛ دارای چهار زاویه و ضلع. چهارگوشه. مربع (در سطوح) :
بدان چارگوشه خط اطلسی
برانگیخت اندازهء هندسی.نظامی.
رجوع به چهارگوشه شود.
|| (در احجام) چهار سوک. دارای چهار طرف. محدود به چهار سطح: این صندوق چهار گوشه است؛ مکعب شکل است.
- چهارگوشه؛ چارگوشه. دارای چهار زاویه.
- دوگوشه؛ دارای دو زاویه و بعد. دو سوک.
- || دارای دو لبه. (در ظرف و جای مایع):
درفکند سرخ مل به رطل دوگوشه
روشن گردد جهان ز گوشه به گوشه.
منوچهری.
- سه گوشه (در سطوح)؛ دارای سه زاویه. سه سوک. مثلث.
- || دارای سه طرف. محدود به سه سطح (در احجام).
- || دارای سه بعد (در ظروف و جای مایع). هم گوشه، هم سطح. دارای گوشهء واحد. مشترک.
|| طرف. سو :
ز کشته چو دریای خون شد زمین
به هر گوشه ای مانده اسبی بزین.فردوسی.
این بر این گوشه همی گوید: کای شاعر! گیر
وآن بر آن گوشه همی گوید: کای زائر! دار.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص100).
بیوراسب که او را ضحاک خوانند از گوشه ای درآمد... (نوروزنامه).
هرکسی در گوشه ای دم می زند
لیک چون عیسی دمی کم میزند.عطار.
|| قطعه. ناحیت. ولایت :
ز گیتی یکی گوشه او را دهم
سپاسی به دادن برو برنهم.فردوسی.
نامه ای نوشت و از کشور او گوشه ای بخواست که آنجا آرام سازد. (مجمل التواریخ).
- گوشهء زمین؛ ناحیه ای از زمین. (از ناظم الاطباء). بخشی از زمین.
|| اندکی از کناره ای. بخشی خرد. باریکه. لب و لبه. قسمتی اندک :
نرم نرمک ز پس پرده به چاکر نگرید
گفتی از میغ همی تیغ زند گوشهء ماه.کسائی.
و یا چو گوشهء دینار جعفری بمثل
که کرده باشد صراف ازو به گاز جدا(2).؟
- جگرگوشه؛ گوشهء جگر.
- || مجازاً به معنی فرزند :
پدر که چون تو جگرگوشه از خدا می خواست
خبر نداشت که دیگر چه فتنه می زاید.
سعدی.
- گوشهء چیزی شکستن؛ خم دادن گوشهء آن را چون کلاه و دستار و نقاب و فرد و مانند آن. (آنندراج) :
کدام زهره جبین گوشهء نقاب شکست
که رعشه ساغر زرین آفتاب شکست.
صائب (از آنندراج).
نیست در طالع دل بی حاصل ما را قبول
کیست صائب گوشهء این فرد باطل بشکند.
صائب (از آنندراج).
- || جدا کردن قسمتی از کنارهء چیزی: گوشهء بشقاب را شکست یعنی بخش کوچکی از لبهء بشقاب را شکست و جدا ساخت.
|| حلقه. در قدیم پیرامون سفره حلقه ها یا مادگی داشته که بر آن رشته می گذرانیدند و چون جمع کردن سفره می خواستند آن رشته را می کشیدند حلقه ها بهم پیوسته و سفره فراهم می آمد. (یادداشت مؤلف) :
نهادند یک خانه خوانهای ساج
همه گوشه اش زر و پیکر ز عاج.فردوسی.
- گوشهء زنجیر؛ حلقه زنجیر. (آنندراج) (غیاث) :
نی همین مجنون نظربند است در دامان دشت
عشق در هر گوشه زنجیر دارد شیرها.
صائب (از آنندراج).
خستگان از بس که می ریزند در زندان عشق
هر زمان در گوشه زنجیر شیون می شود.
محمدقلی بیک سلیم (از آنندراج).
|| دندانه ای در سر کمان که زه را به دور آن می پیچند. (ناظم الاطباء). دو سر کمان. نزدیک به دو انتهای کمان :
ز پیکان پولاد و تیر خدنگ
کمان گوشه بر گوشه سودند تنگ.فردوسی.
بر آهن ز چوب و سرو کرده کار
کمان دسته و گوشه عاجین نگار.اسدی.
و چون بحقیقت نگاه کنی کمان سینه و دست مردم است یکی دست بازکشد و پشت دست بازخماند، سینه چون قبضه گاه، و بازو و ساعد، دو خانه، و دو دست، دو گوشه. (نوروزنامه).
- گوشهء کمان؛ هر یک از دو قسمت نزدیک به دو سر کمان، راغ. خم گوشهء کمان. (مهذب الاسماء). رجل القوس؛ گوشهء برگشتهء زیرین(3)کمان. یدالقوس؛ گوشهء برگشتهء کمان(4). (منتهی الارب) :
هر آن کمان که بجنباندش کس او بکشد
چنانکه سر بهم آرند گوشه های کمان.
عنصری.
چو مالد به زه گوشه های کمان
بمالد به کین گوش گشت زمان.اسدی.
|| عروه. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). دستهء آوند. (ناظم الاطباء). دسته. دستاویز. مقبض. اذن. گوشواره: کوب؛ کوزهء بی گوشه. (السامی فی الاسامی) (مهذب الاسماء). بوقال؛ کوزهء بی گوشه. اسلق العود فی العروة؛ داخل کرد چوب را در گوشهء کوزه و جز آن. مسمع؛ گوشهء دلو و دستهء سر دلو که رسن بدان بندند تا دلو برابر باشد. (منتهی الارب). اسماع؛ گوشه کردن دلو. (تاج المصادر بیهقی). || بیماریی است در حوالی ناخن شبیه به داحس (عقربک) و یا خود داحس است. نام دردی که در گوشهء ناخن پدید آید از گرد شدن ریم کم در آن و آن خفیف تر از عقربک است، فعل آن گوشه کردن است. (یادداشت مؤلف). داحوس. کژدمه. کژدمک. درد ناخن. ناخن پال. ناخن خواره. ناخن خوار. ناخن خور. داحس و رجوع به داحس شود. || کنایه. تعریض.
- گوشه زدن؛ بتعریض سخنی گفتن. حرفهای گوشه دار زدن. در حرف خود اشاره به مذمت کسی کردن. (فرهنگ نظام). کنایه زدن. رجوع به گوشه زدن شود.
|| گردنا. گوش. گردانک. رجوع به هریک از این کلمات شود. || دکمه. || گره. || رحم و زهدان. || در اصطلاح موسیقی، قسمتی از یک دستگاه.
- گوشهء پنجگاه.؛
- گوشهء سملی.؛
- گوشهء سیخی.؛
- گوشهء طرب انگیز.؛
- گوشهء قرایی.؛
- گوشهء مداین.؛
- گوشهء نهیب.؛
(1) - ن ل: بست در توشه. و در این صورت شاهد گوشه نیست.
(2) - در ذیل لغت گاز به نام منوچهری آمده ولی در دیوان او نیست.
(3) - در منتهی الارب به غلط زبرین آمده است.
(4) - گوشهء زبرین کمان. رجوع به متن اللغة شود.

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سربند پایین بخش سربند شهرستان اراک. واقع در 45هزارگزی جنوب باختری آستانه و 45هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر و دارای 539 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء چوبدر و تواندشت تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن و انگور و میوه های جنگلی و قلمستان و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک. واقع در 45هزارگزی شمال خاوری آستانه و 15هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر و دارای 191 تن سکنه است. آب آن از چشمه، محصول آن غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 70هزارگزی جنوب خاوری الیگودرز، کنار راه مالرو عباسی به سوزر. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 237 تن است. آب آن از قنات و چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و چغندر و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذه شهرستان اهواز. واقع در 48هزارگزی شمال خاوری ایذه. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 219 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان میزدچ بخش حومه شهرستان شهرکرد. واقع در 27هزارگزی جنوب باختر شهرکرد و 6هزارگزی راه شهرکرد به ده چشمه. در دامنهء کوه واقع شده و معتدل است. سکنهء آن 547 تن است. آب آن از چشمه و رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. این ده زیارتگاه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گوشه.

[شِ / شَ] (اِخ) دهی است از دهستان اصفاک بخش بشرویه شهرستان فردوس. 36هزارگزی شمال باختری بشرویه و 8هزارگزی جنوب خاوری اصفاک. جلگه و گرمسیر است. سکنهء آن 8 تن میباشد. آب آن از قنات و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس. واقع در 40000 گزی باختر قشم و 40000 گزی جنوب راه مالرو قشم به باسعید. و جلگه و گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چاه و باران و محصول آن خرما و غلات و شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راه آن مالرو و صنایع دستی آنان پارچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) یکی از دهستانهای کوچک نه گانهء بخش خاش شهرستان زاهدان. این دهستان در شمال خاش واقع شده حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال و خاور به بخش میرجاوه، از طرف جنوب به دهستان کاراوندر و از طرف باختر به بخش بزمان. این دهستان منطقه ای است کوهستانی که در دامنهء باختری ارتفاعات کوه تفتان واقع شده و سکنهء آن معتدل است. و آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. آبادیهائی که در مجاورت کوه تفتان واقع اند دارای چشمه و آب گرم مخلوط به گوگرد میباشند. محصول عمدهء دهستان غلات و ذرت، لبنیات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از 8 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1500 تن است. راههای دهستان عموماً مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوشه.

[شَ / شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد. واقع در 6هزارگزی شمال باختر لردگان متصل به راه عمومی لردگان به پل کره. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گوشه بالا.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا بخش کمیجان شهرستان اراک. واقع در 66هزارگزی جنوب کمیجان و 8هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر است و 491 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و انگور و بادام و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. از طریق سهم آباد راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشه بالا.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. 12هزارگزی شمال خاوری خوسف، سر راه شوسهء عمومی بیرجند به خوسف واقع است. جلگه و گرمسیر و دارای 85 تن سکنه است، آب آن از قنات و محصولش غلات، پنبه، انگور و شغل اهالی زراعت، مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوشه پایین.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شراء بالا بخش کمیجان شهرستان اراک. واقع در 66هزارگزی جنوب کمیجان و 6هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از دو رشته قنات مخروبه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و از سهم آباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوشه پایین.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش خوسف شهرستان بیرجند. 5هزارگزی شمال خاوری خوسف، سر راه شوسهء عمومی بیرجند به خوسف واقع است. جلگه و گرمسیر و سکنهء آن 177 تن است. آب آن از قنات، محصولاتش غلات، پنبه، انگور و شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوشه پسله.

[شَ / شِ پَ سَ لَ / لِ] (اِ مرکب) گوشه کنار. جای دورافتاده. || (ق مرکب) در نهان. نهانی. پنهانی.

گوشه پل.

[شِ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد. واقع در 12هزارگزی شمال باختری دورود به بروجرد. جلگه و معتدل و سکنهء آن 247 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشه چهارچنار.

[شِ چَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعهء حاتم شهرستان بروجرد. واقع در 3هزارگزی خاوری بروجرد و 2هزارگزی شمال شوسهء بروجرد. جلگه و معتدل و سکنه اش 1026 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشه دار.

[شَ / شِ] (نف مرکب)زاویه دار. (ناظم الاطباء). که گوشه دارد. که دارای گوشه است. || کنایه آمیز. طعن آمیز. آمیخته به طعن و کنایه: حرفهای گوشه دار. || گوشه نشین. منزوی. مقیم کنج عزلت :
که از گوشه داران در این گوشه کیست
که بر ماتم آرزوها گریست.
نظامی (شرفنامه ص318).

گوشه درق.

[شَ / شِ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند. واقع در 16هزارگزی شمال خاوری مرند و 7هزارگزی شوسهء بنات به مرند. جلگه و سردسیر و سکنه آن 468 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوشه زدن.

[شَ / شِ زَ دَ] (مص مرکب)کنایه زدن. به کنایه گفتن. به طعن گفتن. طعن آمیز سخنی ادا کردن. ضمن بیان مطلبی اشارت به مطلب دیگری کردن.

گوشه سالارآباد.

[شَ / شِ] (اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان نهاوند. واقع در 16000گزی جنوب خاوری شهر نهاوند و 3000 گزی شمال خاوری راه شوسهء نهاوند به ملایر و بروجرد. جلگه و سردسیر و دارای 676 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات، کتیرا انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوشه سعد وقاص.

[شَ / شِ سَ دِ وَقْ قا] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان نهاوند. واقع در 15000گزی شمال باختری شهر نهاوند و 2000گزی جنوب راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. جلگه و سردسیر و دارای 532 تن سکنه است. آب آن از رودخانه گاماسیاب و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوشه عظیم.

[شَ / شِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خمین شهرستان محلات. واقع در یک هزارگزی باختر خمین. جلگه و معتدل و سکنه اش 130 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و بنشن و پنبه و چغندرقند و انگور و بادام و شغل اهالی زراعت و راه آن از طریق خمین ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوشه کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) (...ناخن) مبتلی به علت داحس شدن. دردی در گوشه ناخن پیدا آمدن از گرد شدن ریم و چرک اندک. عقربک شدن. رجوع به گوشه شود.

گوشه کساوند.

[شَ / شِ کَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمازان شهرستان ملایر. واقع در 18000گزی جنوب شهر ملایر، کنار راه شوسهء ملایر به اراک. جلگه و هوای آن معتدل و دارای 217 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوشه کمر.

[شَ / شِ کَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در 163هزارگزی شمال طبس و 6هزارگزی باختری اتومبیل رو و دستگردان به یخاب. در منطقهء کوهستانی و گرم سیر، خشک و دارای 87 تن سکنه است. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات، انقوزه و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوشه کنار.

[شَ / شِ کِ] (اِ مرکب) طرف. سو. جانب :
حافظا گر نروی از در او هم روزی
گذری بر سرت از گوشه کناری بکند.
حافظ.
|| این طرف و آن طرف. این سو و آن سو: اخباری از گوشه کنار شنیده شد.

گوشه کنایه.

[شَ / شِ کِ یَ / یِ] (اِ مرکب) کنایه. تعریض. حرفهای گوشه دار. سخنان طعن آمیز.
- گوشه کنایه زدن؛ کنایه زدن. با اشاره گفتن. به طعن گفتن.

گوشه گاپله.

[شَ / شِ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه حاتم شهرستان بروجرد. واقع در 2هزارگزی شمال بروجرد و 2هزارگزی شمال شوسهء بروجرد. جلگه و معتدل و سکنهء آن 1828 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و باقلا و شغل اهالی زراعت و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشه گرفتن.

[شَ / شِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) گرفتن کرانه و طرف و لبهء چیزی. || به یک سو نشستن. (آنندراج). گوشه نشینی کردن و خلوت گزیدن. (ناظم الاطباء). انزوا گزیدن. منزوی شدن. انزوا جستن. اعتزال. اعتکاف. عکوف. انتباذ. اعتکال. اجتناب. کنجی گزیدن. در از خلق به روی خود بستن :
روم گوشه ای گیرم اندر جهان
مگر خود بزودی سرآید زمان.فردوسی.
دی ماه فناست پند بپذیر
چون بلبل و نحل گوشه ای گیر.خاقانی.
یا چو غریبان پی ره توشه گیر
یا چو نظامی ز جهان گوشه گیر.نظامی.
من چو آن سلطان گرفتم گوشه ای
چون به معنی داد ما را توشه ای.
عطار (از مقدمهء تذکرة الاولیاء).
گوشه گرفتم ز خلق و فایده ای نیست
گوشهء چشمت بلای گوشه نشین است.
سعدی.
گوشه گیر ای یار یا جان در میان آور که عشق
تیربارانی ست یا تسلیم باید یا حذر.سعدی.
عقل دیوانه شد آن سلسلهء مشکین کو
دل ز ما گوشه گرفت ابروی دلدار کجاست.
حافظ.
نقش می بستم که گیرم گوشه ای زان چشم مست
طاقت و صبر از خم ابروش طاق افتاده بود.
حافظ.

گوشه گزیدن.

[شَ / شِ گُ دَ] (مص مرکب) انعزال. (منتهی الارب). اعتزال. گوشه گرفتن. گوشه گیری کردن.

گوشه گزین.

[شَ / شِ گُ] (نف مرکب)عزلت گزین و خلوت گزین. (ناظم الاطباء).

گوشه گوشه.

[شَ / شِ شَ / شِ] (ص مرکب) دارای گوشه که محدود به زوایا و مثلثها است. || (ق مرکب) از این گوشه به آن گوشه و از این طرف به آن طرف. (ناظم الاطباء).

گوشه گیر.

[شَ / شِ] (نف مرکب) تنها و مجرد و خلوت نشین. (ناظم الاطباء) (آنندراج). منزوی. که گوشه گیرد. معتزل :
گر هنرمند گوشه گیر بود
کام دل از هنر کجا یابد.ابن یمین.
سرشک گوشه گیران را چو دریابند دُر یابند
رخ از مهر سحرخیزان نگردانند اگر دانند.
حافظ.
روان گوشه گیران را جبینش طرفه گلزاریست
که بر طرف سمنزارش همی گردد چمان ابرو.
حافظ.
عدل سلطان گر نپرسد حال مظلومان عشق
گوشه گیران را از آسایش طمع باید برید.
حافظ.
سر ما فرونیاید به کمان ابروی کس
که درون گوشه گیران ز جهان فراغ دارد.
حافظ.
|| زاهد. (ناظم الاطباء).

گوشه گیری.

[شَ / شِ] (حامص مرکب)عمل گوشه گیر. انزواء. اعتزال. کناره گیری. عزلت. تنهایی. تجرد. زهد. گوشه نشینی :
در عین گوشه گیری بودم چو چشم مستت
و اکنون شدم به مستان چون ابروی تو مایل.
حافظ.
گوشه گیری و سلامت هوسم بود ولی
فتنه ای می کند آن نرگس فتان که مپرس.
حافظ.
- گوشه گیری کردن؛ گوشه نشینی کردن. اعتزال. انزوا.

گوشه محسن بن علی.

[شَ / شِ مُ سِ نِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد. واقع در 18هزارگزی جنوب بروجرد و 10هزارگزی جنوب راه شوسه. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 582 تن است. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوشه محمد مالک.

[شَ / شِ مُ حَمْ مَ لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رستاق بخش خمین. واقع در 8هزارگزی باختر خمین. در دامنه واقع شده و سردسیر است. سکنهء آن 401 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، چغندرقند، پنبه، انگور و بادام، و شغل اهالی زراعت و گله داری و جزئی قالیچه بافی است. مقبرهء امامزاده ای در آنجا است. راه آن مالرو است و از طریق پشتکوه میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوشه نشستن.

[شَ / شِ نِ شَ تَ] (مص مرکب) گوشه نشینی کردن. انزواء. به کنجی نشستن. اقامت کردن در کرانه. بر کرانه جای گزیدن :
عابد که نه از بهر خدا گوشه نشیند
بیچاره در آئینهء تاریک چه بیند.سعدی.

گوشه نشین.

[شَ / شِ نِ] (نف مرکب) بر کرانه نشین. که جای در کرانه کند. که بر طرف چیزی نشیند نه در میانه. کناره نشین. || گوشه گیر و گوشه گزین. (آنندراج). تنها و مجرد و خلوت نشین. (ناظم الاطباء). منزوی. معتزل. خانه نشین. عاکف :
گوش به دریوزهء انفاس دار
گوشه نشینی دو سه را پاس دار.نظامی.
وآن گوشه نشین گوش سفته
چون گنج به گوشه ای نهفته.نظامی.
من ز آن گره گوشه نشین نی دردکش نی میوه چین(1)
می ناب و شاهد نازنین ساقی محابا داشته.
خاقانی.
گوشه نشین باش که چوگان چرخ
گوی ز پیش تو ربود ای غلام.عطار.
آه سعدی جگر گوشه نشینان خون کرد
خرم آن روز که از خانه به صحرا آیی.
سعدی.
توانگران دخل مسکینان اند و ذخیرهء گوشه نشینان. سعدی (گلستان).
چشم برکن به دوستان قرین
گوش بر دشمنان گوشه نشین.اوحدی.
به حاجب در خلوت سرای خاص بگو
فلان ز گوشه نشینان خاک درگه ماست.
حافظ.
(1) - ن ل: نه دردکش نه جرعه چین.

گوشه و کنار.

[شَ / شِ وُ کِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گوشه کنار. این طرف و آن طرف. اکناف. اطراف. رجوع به گوشه کنار شود.

گوشه و کنایه.

[شَ / شِ وُ کِ یَ / یِ](ترکیب عطفی، اِ مرکب) گوشه کنایه. تعریض. حرفهای گوشه دار. رجوع به گوشه کنایه شود.

گوشی.

(ص نسبی) منسوب به گوش. || همانند گوش. چون گوش. به شکل گوش. || کسی که حرف هر کس را بی تحقیق باور می کند. (فرهنگ نظام). || (اِ) محصول معینی که به شمار اعداد مواشی در ایران از رعایا گیرند چنانکه در هند چون فوج داران مواشی از موضعی آورده باشند و باز به رعایا خواهند که استرداد کنند یک چیزی سر رأس مقرر نمایند و آن را گوشی گویند و این مقابلهء سرانه است و آن محصول به شمار سر مردمان باشد چنانکه گذشت. (آنندراج). نوعی از باج که بر جانوران گیرند. (چراغ هدایت). خراجی که از ستور بارکش و دیگر حیوانات می گیرند. (ناظم الاطباء) :
گرفته ز آب و رنگ عاشقانه
ز گل گوشی و از صندل سرانه.
تأثیر (از چراغ هدایت ذیل «سرانه»).
|| نام آهنگی است در موسیقی. رجوع به ذیل آهنگ شود. || مرضی است در سر انگشت که ماده فاسد در آن جمع و بعد منفجر می شود. (فرهنگ نظام). گوشه. رجوع به گوشه شود. || آلت تلفن که برای شنیدن حرف آن را به گوش می گذارند. (فرهنگ نظام). آهن ربای کوچک نعلی شکل است که هستهء آن خاصیت آهن ربائی دارد، در مقابل این آهن ربا یک صفحهء آهنی بسیار نازک قرار گرفته که در اثر عبور و جریان متغیر میکرفن از قرقره های گوشی مرتعش میشود و همان امواج صوتی را ایجاد میکند. در تلفنهای معمولی میکرفن و گوشی روی دستهء کائوچو نصب شده است. این مجموعه را معمولاً گوشی میخوانند.

گوشیار.

[گوشْ] (اِخ) نام حکیمی بوده از فارس و شیخ ابوعلی سینا شاگردی او کرده. (برهان). نام یکی از منجمان مشهور و اصح به کاف تازی است. (رشیدی). نام یکی از حکمای پارسی است. گویند که بوعلی شاگردی او کرده. (جهانگیری). لقب حکیمی که ابوالحسن نام داشت و شیخ ابوعلی سینا شاگردی او نموده است. (غیاث). نام یکی از حکمای پارس است که ابوعلی شاگرد وی بوده است. (انجمن آرا) (آنندراج). وی کیا ابوالحسن گوشیاربن لبان بن باشهری جیلی (گیلانی) از بزرگان منجمان قرن چهارم بوده است گوشیار که مرکب است از گوش (نام یکی از فرشتگان در آئین زردشتی). به اضافهء یار از پسوند داته(1) اوستایی. از تألیفات اوست: 1- زیج جامع. 2- زیج بالغ. 3- مجمل الاصول. 4- المدخل فی صناعة علم النجوم. 5- معرفة الاصطرلاب و عمله. (نقل از تعلیقات چهارمقاله چ معین صص261-271) :
چو حل شده ست مرا زیج گوشیار سخن
کجا بطیره شوم من ز ریش خند و زنخ.
محمدبن بدیع نسوی (از لباب الالباب چ اروپا ج1 ص241 و چ نفیسی ص200).
قول شرع آموز و باقی رنجه دان قول حکیم
کان خط بومعشر است و آن کتاب گوشیار.
امیرخسرو (از آنندراج).
گوشیار را چون گوش یار گوشوار در گوش کشد. (درهء نادره چ شهیدی ص99).
(1) - data.

گوش یازی.

(حامص مرکب) نیوشه. (لغت فرس ص443 ذیل نیوشه). استراق سمع. استماع. (یادداشت مؤلف).
- گوش یازی کردن؛ تیز کردن گوش برای شنیدن. (یادداشت مؤلف).

گوشیدن.

[دَ] (مص) گوش کردن و شنیدن. (آنندراج).

گوش یشت.

[یَ] (اِخ) نام یکی از یشتهای بیست و یک گانه اوستا. رجوع به مزدیسنا ص131 شود.

گوشیک.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. واقع در 17هزارگزی جنوب قاین و 9هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قاین به بیرجند. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 143 تن سکنه دارد، آب آن از قنات، محصول آن غلات زعفران و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوشین.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان رازلیق بخش مرکزی شهرستان سراب. واقع در 7هزارگزی شمال سراب و 7هزارگزی شوسهء سراب به اردبیل. جلگه و معتدل و سکنهء آن 280 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوغازگی.

[زَ / زِ] (حامص) بیکاری. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کاهلی :
ای بت خیز کیر آخر تا کی از گوغازگی
تا چون من صاحب نیابی سخت گیر و چاپلوس (کذا).
طیان (فرهنگ اسدی).

گوغازه.

[زَ / زِ] (ص) بیکار. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). کاهل(1).
(1) - در فرهنگ اسدی چ اقبال ص 508 لغت کوغاده آمده است و در شعر شاهد آن نیز کلمهء کوغادکی ضبط گردیده است. طیان گوید:
ای بت خیزکیر آخر تا کی از کوغاده کی
تا چو من صاحب نیابی سخت گیر و چاپلوس.

گوغر.

[غِ] (اِخ) یکی از دهستانهای بخش بافت شهرستان سیرجان. این دهستان در شمال باختری بافت واقع و حدود آن بشرح زیر است: از طرف شمال به دهستان بلورد و کوه پنج، از خاور به دهستان گیسکان، از جنوب به دهستان فتح آباد و از باختر به دهستان بلورد. موقعیت آن کوهستانی و هوای آن سرد و محصول عمدهء آن غلات و حبوبات و لبنیات و شغل سکنه زراعت و گله داری است. این دهستان از 34 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 7500 تن است. مرکز دهستان قریهء گوغر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوغر.

[] (اِخ) نام رودی به کرمان که از کوهستان چهار گنبد سیرجان جاری است و با رشته ای از آبهای کوه شاه می آمیزد. (یادداشت مؤلف).

گوف.

(اِ) بوم، این لغت در جهانگیری به کاف تازی و در محاوره به کاف فارسی است. (آنندراج). کوف و جغد. (ناظم الاطباء). بوف. بوم :
از شهر همه خرچ خدایان رفتند
چون گوف به کنج خانه تنها چونی.
حکیم شفائی (از آنندراج).
اما چنانکه از شاهد فوق که آنندراج نقل کرده است برمی آید کوف با کاف تازی صحیح می نماید. رجوع به کوف شود.

گوفر.

[] (اِخ) چوبی است که کشتی نوح از آن ساخته شده و گمان می رود که گوفر همان صنوبری است که در آشوریه فراوان و متداول بوده بعضی را گمان چنان است که گوفر اسم عمومی درختهای صمغ دار است مثل سرو آزاد و صنوبر و غیره. سفر پیدایش 6:14. (قاموس کتاب مقدس).

گوک.

(اِ) تکمه را گویند و معرب آن قوقه بود. (جهانگیری). به معنی تکمه است و معرب آن قوقه است. (انجمن آرا). تکمهء گریبان باشد و آن را گوی گریبان هم می گویند. (برهان). شکل قدیم گو، گوی. (حاشیهء برهان). رجوع به گوکه و گوگ شود. || دانه های سختی که در اعضا بهم می رسد و درد نمی کند و عربان ثؤلول خوانندش. (برهان). گوکه. (حاشیهء برهان). دانه ها باشد که بر اعضای آدمی برآید و پخته نشود و آن را ازخ نیز گویند. (جهانگیری). زگیل. زخ. آزخ. آژخ. بالو. پالو. گندمه. و رجوع به گوکه و گوگ شود. || گوساله که بچهء گاو باشد. (از برهان). گوکه طبری گوک(1) (گوساله). (واژه نامه 664) (حاشیهء برهان چ معین). گوساله را نیز گوک و گوکه گفته اند و اصل در آن گاوک بوده به کاف تصغیر در طبرستان مستعمل است. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به گوک شود.
(1) - guk.

گوک.

[گَ وَ] (اِ مصغر) مغاک و خندق کوچک. (آنندراج) (غیاث).

گوک.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان گوک بخش شهداد شهرستان کرمان. واقع در 100هزارگزی جنوب شهداد، سر راه فرعی کرمان به شهداد. کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 5500 تن است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و انواع میوه و شغل اهالی زراعت و مکاری و صنایع دستی آنان قالی بافی با نقشه است. راه فرعی به کرمان از طریق نی بید دارد. دبستان و چند باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوک.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش شهداد شهرستان کرمان. این دهستان در جنوب شهداد واقع شده و حدود آن بشرح زیر است. از شمال به دهستان حومهء شهداد از خاور به دهستان نسک، از جنوب به دهستان تهرود و از باختر به دهستان حومهء ماهان. موقعیت آن کوهستانی است. قراء آن در دره ها واقع شده است. هوای آن سرد و آب آن از قنوات و چشمه ها تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات است و میوهء آن بخوبی مشهور است. شغل ساکنان زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. دهستان از 9 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 5800 تن است. مرکز دهستان قصبهء گوک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوکان.

(اِخ) نام یکی از دو دهستان بخش خفر شهرستان جهرم و حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال و خاور ارتفاعات سفیدار و دهستان حومهء خفر از باختر ارتفاعات گردنهء بنه میر، از جنوب تنگ کبوتری و دهستان سیمکان. موقعیت آن کوهستانی و دامنه است. این دهستان در جنوب بخش واقع و رودخانهء قره آغاج در وسط آن جاری است. هوای آن گرم و آب مشروب و زراعتی آن از چشمه سارهای متعدد است. رودخانهء قره آغاج بواسطهء گودی بستر استفاده زراعتی فقط به باغ کبیر دارد. محصولات آن عبارتند از: برنج، غلات، خرما، مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغداری و قالی بافی است. دهستان از 8 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 2100 تن و قراء مهم آن عبارتند از: قالینی، باغ کبیر و امیرسالاری. یک راه فرعی از شوسهء شیراز به جهرم دارد و بوسیلهء اهالی تسطیح شده و در تابستان میتوان تا قریهء قلعه ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). نام ناحیهء جنوبی خفر است: و پنج ده در او است: باروس، باغ کبیر، باده کان، راهکان و قلعه گوکان. (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص197).

گوکجه.

[جَ / جِ] (اِخ) رجوع به گوگجه شود.

گوکجه.

[گُ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان گوکلان، بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. در 19000گزی شمال خاوری کلاله واقع است. در دشت و هوای آن معتدل، سکنهء آن 290 تن است. آب آن از رودخانهء زاو و محصول آن برنج، غلات، حبوبات، توتون و سیگار و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گوکجه سلطان قاجار.

[جَ / جِ سُ نِ](اِخ) یکی از فرمانروایان استراباد که در سال 962 به امارت رسید. (از ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص221).

گوکچه نیل.

[چِ] (اِخ) نام مغولی رودخانه ای در آذربایجان که آن را آب اهر نیز می گفته اند. (نزهة القلوب چ لیسترانج ص222).

گوکرن.

[کَ] (اِ) نام درخت زندگی در افسانه های ایران باستان که شفابخش هر مرض به شمار میرود. نام دیگر این درخت ونی یوذبیش(1) است. (از ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص478).
(1) - Vaniyudh-besh.

گوک سر.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان گابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس. واقع در خاور جاسک و 10000گزی جنوب راه مالرو جاسک به چاه بهار است. جلگه و گرمسیر و سکنهء آن 50 تن است. آب آن از چاه و محصول خرما و شغل اهالی زراعت و صید ماهی و راه آن مالرو است. پاسگاه گمرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوکلان.

[گُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای شهرستان گنبدقابوس، همچنین نام یکی از طوایف ترکمن است. این دهستان در قسمت خاور شهرستان و قسمتی در دشت است و اکثر قراء آن در دره های کوهستانی واقع است و هوای دشت معتدل و هوای قراء کوهستانی به نسبت ارتفاع محل سردسیرتر است. آب قراء دهستان از رودخانه های گرگان، زاو، یل چشمه و دوچای تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات، صیفی و ابریشم است. شغل مردان زراعت، گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی از قبیل چادرشب و تافته است. از مراکز مهم گوکلان میتوان کلاله و گلی داغ را نام برد. از نظر آمار به سه حوزهء 6، 7، 8 تقسیم گردیده و از نظر فرمانداری قسمتی از قراء گوکلان تابع بجنورد است. تعداد قراء حوزهء 6 و 7 گوکلان 62 آبادی بزرگ و کوچک و جمعیت آن در حدود 20هزار تن است. قراء مهم حوزهء 6: پیشکمر، تمسک دهنه و یکه قوز، و قراء مهم حوزهء 8: قرناوه، کریم ایشان و چغلیق وبق قجه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).
رابینو نویسد: «قبیله ای که در حوالی مصب گرگان رود سکنی دارند. منطقهء آنها از یاس تپه در ساحل جنوبی گرگان رود، در مغرب، تا سرچشمهء گرگان رود در یلده چشمه (یلی چشمه) و دهنهء گرگان رود در تنگران (در مشرق) و یا تخمیناً از طول جغرافیایی 55 تا 56 درجهء شرقی می باشد. نهرهائی که اراضی گوکلان را در جلگهء گرگان مشروب می سازند عبارتند از: آب حاجی لر، کچه قره شور که از قلعهء کافه و دوزین جاری می شوند و آب باینل از وامنان و آب چقر بیگدلی از دهنهء فارسیان و فیرنگ و آب عبه خلی خان از دهنهء تنگران. مردم گوکلان افرادی کشاورزند و در عادات خود مانند بادیه نشین ها نیستند. با روسیه تجارت گاو و گوسفند و پارچهء ابریشمی دارند و درخت توت پرورش می دهند و کرم ابریشم تربیت می کنند و قدری نیز تریاک می کارند. و به استعمال آن نیز سخت معتادند و مانند ترکمن های دیگر ساعی و کاری نیستند.
مصنوعات ایشان فقط نمد و فرش های زبر و مقداری پارچهء ابریشمی است. سرزمین ایشان بسیار حاصلخیز است و احتیاجی به آبیاری ندارد ولی بواسطهء کمی جمعیت فرسخ ها از اراضی ایشان عاطل و بی حاصل مانده است. دستهء گوکلان پیوسته از افراد یموت در هراسند ولی تیرهء خواجه چون اولاد پیغمبرند و معصوم به شمار می روند هیچ وقت از دست یموت دچار صدمه ای نمی شوند و بدون اسلحه بین قبیله ها رفت و آمد دارند. افراد طایفهء گوکلان با کردهای بجنورد حاجی لر کبودجامه و سایر سکنهء حدود شهر استرآباد میانهء خوبی ندارند. تجاوز و حمله به منظور قصاص و انتقام فراوان اتفاق می افتد. بار مالیات آنها سنگین نیست و عایدات را سرکرده ای که معمولاً یکی از حکام بلوکات استرآباد است می برد. عدهء گوکلان ها دوهزار خانوار است. بنابر روایت ترکمن ها گوکلان ها در موقع حملهء مغول قای نامیده می شدند که مشتق از نام قای خان پسر گون خان پسر اغزخان پسر قراخان اولین خان مشرق است. در زمان پادشاهی سلاطین سیمجور آنها به سرزمین کنونی کوچانده شدند. بعد از ویران کردن مشهد مصریان و متفرق ساختن سکنهء آن بعضی از یموتهای ایگدر و بهلکه در نزدیکی خرابه های آنجا رحل اقامت افکنده ناچار بودند که از آب باتلاق بیاشامند. زیرا که مسیر نهر اترک را در نزدیکی چات بوسیلهء سد بسیار محکم تغییر داده بودند. در ساختن این سد قیر و سرب زیاد به کار بردند». (از مازندران و استرآباد رابینو صص100-101 و ترجمهء این کتاب صص137-138).

گوکله شور.

[لَ شَ وَ] (اِخ) محلی است در شبه جزیرهء میانکاله در دریای خزر. گوکله شور یعنی گودی کلهء گاو. این نام از آن رو است که آنجا بقدری پر گل است که قابل عبور نیست و گاومیش داران برای جای پا ناگزیرند که کلهء گاو مرده جستجو کنند و به کار برند. (از مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص61 و ترجمهء آن کتاب ص90).

گوکوه.

(اِخ) یا گاوکوه. یکی از دیه های شاه کوه و ساور (مازندران) است. رجوع به ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص169 شود.

گوکه.

[کَ / کِ] (اِ) به معنی تکمه است و معرب آن قوقه است. (آنندراج). گوی گریبان و تکمه. (برهان). گوک. گو. گوی. (حاشیهء برهان). رجوع به گوک شود. || بمعنی گوساله باشد که بچهء گاو است. (برهان). گوساله. (آنندراج). || دانه هایی را نیز گویند سخت که در اعضای آدمی بهم میرسد و درد نمیکند و پخته نمی شود و آن را به فارسی اژخ و به عربی ثؤلول خوانند. (برهان). رجوع به گوک و نیز فرهنگ آنندراج شود.

گوکه.

[کَ / کِ] (اِخ) دهی است در نزدیکی لاهیجان. رجوع به مازندران و استرآباد رابینو ص16 و ترجمهء آن کتاب ص37 شود.

گوکی.

(اِخ) سه فرسخ میانهء مشرق و شمال فتح آباد است. (از دهات بلوک خفرک علیا ناحیه مرودشت فارس). (فارسنامهء ناصری گفتار دوم ص300).

گوکیلی.

[گَ] (اِخ) نام قصبهء مرکز قضا واقع در 65هزارگزی شهر سلانیک در ساحل غربی شهر واردار و در امتداد راه آهن در ولایت سلانیک یونان. (قاموس الاعلام ترکی).

گوکیلی.

[گَ] (اِخ) نام ناحیتی (قضایی) به یونان که مرکز آن قصبهء گوکیلی است و از 57 ده مرکب است. (قاموس الاعلام ترکی).

گوگ.

(اِ) دگمهء گریبان. || ثؤلول. || گوساله. (ناظم الاطباء)(1). رجوع به گوک شود. || (ترکی، اِ) در ترکی آسمان و رنگ کبود را نیز می گویند. (غیاث) (آنندراج).
(1) - به همهء معانی رجوع به گوک شود.

گوگ آلا.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 31هزارگزی شمال خاوری قره آغاج و 22هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 680 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگار.

(اِ) نام جانوری است که سرگین را گلوله کند و بگرداند و غلطان غلطان به سوراخ خود برد و آن را عربان خنفساء می گویند(1). (برهان). نام جانوری است که سرگین را گلوله کرده بگرداند. و آن را خبزدوک نیز گویند. (جهانگیری). به معنی جعل است که آن را خنفساء نیز گویند. (انجمن آرا). کرمی است که سرگین را گلوله کرده گرداند. (رشیدی). به معنی جعل است که آن را خنفسه نیز گویند. (آنندراج). گوگال. سرگین غلطان. سرگین گردان. سرگین غلتانک. گوگردانگ. گوی گردان. گوی گردانک. سرگین گردانک. خبزدو. خبزدوک. خبزدی. خزوک. رجوع به گوگال و گوگردانک شود.
(1) - اوستا gutha vareta که در تفسیر پهلوی guh-vart آمده. (حاشیه برهان چ معین).

گوگار.

(اِخ) نام یکی از پهلوانان ایران. (رشیدی).

گوگال.

(اِ) به معنی گوگار است که سرگین گردانک باشد و عربان خنفساء گویندش. (برهان). کرمی است سرگین را گلوله گرداند. (رشیدی). نام جانوری است که سرگین را گلوله کرده بگرداند و آن را خبزدوک نیز گویند. (جهانگیری). به معنی جعل است که آن را خنفساء نیز گویند (انجمن آرا). به معنی جعل است که آن را خنفسه نیز گویند. (آنندراج). حَنَن. دُعَک. (منتهی الارب). رجوع به گوگردانک شود.

گوگان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان موگوئی بخش آخوره شهرستان فریدن. واقع در 27هزارگزی جنوب آخوره، متصل به راه مالرو گوگان به آخوره. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 47 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گوگ ارخج.

[اَ خَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش ترک شهرستان میانه. واقع در 12هزارگزی جنوب بخش و هزارگزی شوسهء میانه به خیاو. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 118 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و نخود سیاه و بزرک و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگ باغ.

(اِخ) دهی است جزء دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 6000 گزی خاوری ساری و 2000 گزی راه شوسهء شمال ساری به بهشهر. در دشت واقع و هوای آن معتدل و مرطوب است و سکنهء آن 205 تن است. آب آن از رودخانهء تجن و محصول آن برنج و غلات و پنبه و صیفی و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گوگ تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار. واقع در 8000 گزی جنوب خاوری حسن آباد سوگند و 3000 گزی راه فرعی جیران به حسن آباد کوهستانی و سردسیر و دارای 125 تن سکنه است، آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوگ تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. واقع در 26500 گزی شمال بوکان و 7500 گزی خاور شوسهء بوکان به میاندوآب. کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم و سکنهء آن 35تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگ تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 30هزارگزی شمال شوسهء گرمی به بیله سوار. کوهستانی و گرمسیر و سکنهء آن 287 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگ تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهر ویران بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 14500گزی شمال خاوری مهاباد و در مسیر شوسهء مهاباد به میان دوآب. جلگه و معتدل و سکنهء آن 395 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد و چشمه و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و صیفی، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن شوسه است. از شوسهء میاندوآب میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگ تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی است دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. واقع در 7هزارگزی شمال باختری میاندوآب و 6هزارگزی شمال باختری شوسهء میاندوآب به مهاباد. جلگه و معتدل و سکنهء آن 1225 تن است. آب آن از سیمین رود، محصول آن غلات، حبوبات، چغندر، کشمش و زردآلو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگ تپه.

[تَپْ پَ / پِ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو بخش قروه شهرستان سنندج. واقع در 21000 گزی جنوب خاوری گل تپه و 3000 گزی خاور شوسهء همدان به بیجار. کوهستانی و سردسیر و دارای 200 تن سکنه است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوبات و انگور و بادام و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. تابستان از طریق حسن قشلاقی اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوگجه.

[جَ / جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 62000 گزی شمال خاوری دژ شاهپور و 21000 گزی شمال خاوری گویله. کوهستانی و سردسیر و دارای 120 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری، راه آن مالرو و صعب العبور است. پاسگاه مرزبانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوگجه منار.

[جَ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بیات بخش نوبران شهرستان ساوه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گوگچه تنگیز.

[چَ تَ] (اِخ) دریاچه ای در آذربایجان و ارمنستان. حمدالله مستوفی نویسد: بحیرهء گوکچه تنگیز (دنگیز) به ولایت آذربایجان و حدود ارمن آبی خوش دارد. چنانکه اهل آن حدود از آن خورند و به نسبت بحیرات دیگر شور و تلخ نیست. دورش بیست فرسنگ بود. (نزهة القلوب چ لیسترانج ص241). رجوع به گوکچه شود.

گوگچی.

(اِخ) دهی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 54هزارگزی شمال باختری درمیان. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 420 نفر است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوگد.

[گِ] (اِخ) قصبه ای است از دهستان جلگه شهرستان گلپایگان. واقع در 6هزارگزی جنوب خاور گلپایگان و 4هزارگزی خاور شوسهء گلپایگان به خوانسار. جلگه و گرمسیر و سکنهء آن 4996 تن است. آب آن از چشمه و قنات و چاه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه آن مالرو است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوگدره.

[دَرْ رِ] (اِخ) دهی از دهستان خرق حومهء بخش شهرستان قوچان. واقع در 40هزارگزی جنوب باختری قوچان. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 193 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوگرچین.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 37هزارگزی باختر اردبیل و 12هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 526 تن است. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگرچین لو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کله یوز بخش مرکزی شهرستان میانه. واقع در 22هزارگزی جنوب میانه و 14هزارگزی شوسهء میانه به زنجان. کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگرد.

[گِ] (اِ) در اوراق مانوی به پهلوی گوگیرد(1). جسمی است بسیط و جامد به رنگ زرد لیمویی، بی مزه و بی بو، وزن مخصوص آن 95/1 است و در 5/114 درجه ذوب میشود و در 5/440 درجه به جوش می آید. گوگرد در طبیعت بوفور به صورت سولفورها یا سولفاتها یا به صورت اصلی خویش در حوالی کوههای آتشفشانی یافت میشود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به لاروس و کارآموزی داروسازی دکتر جنیدی ص135 شود. جوهری است که آن را کبریت هم میگویند و آن چهار نوع میباشد سفید و زرد و سرخ و سیاه. (از برهان) :
گر برفکند گرم دم خویش به گوگرد
بی پود(2) ز گوگرد زبانه زند آتش.منجیک.
بدان ماند بنفشه بر لب جوی
که بر آتش نهی گوگرد بفخم.منجیک.
بنفشهء طبری خیل خیل سر بر کرد
چو آتشی که ز گوگرد بردویده کبود.
منجیک.
واندر کوه های وی [ ماوراءالنهر ] همه داروها است که از کوه خیزد، چون ناک و زرنیخ و گوگرد و نوشادر. (حدود العالم).
همی ریخت گوگردش اندر میان
چنین باشد افسون و رای کسان.فردوسی.
چو آتش که گوگرد یابد خورش
گرش در نیستان بود پرورش.فردوسی.
از امل بیمار دل را هیچ نگشاید از آنک
هرگز از گوگرد تنها کیمیایی برنخاست.
خاقانی.
همانا که بر جای ترکیب خاک
ز ترکیب گوگرد بود آن مغاک.نظامی.
دوزخ گوگرد شد این تیره دشت
ای خنک آن کس که سبک تر گذشت.
نظامی.
گفتم آن سفر کدام است گفت گوگرد پارسی خواهم به چین بردن. (گلستان).
-امثال: گوگرد به فارس بردن . رجوع به زیره به کرمان... شود. (امثال و حکم دهخدا ج3 ص1334).
هرگز از گوگرد تنها کیمیایی برنخاست.
خاقانی (از امثال و حکم دهخدا ج4 ص1970).
رجوع به احمر در همین لغت نامه شود.
(1) - gwgyrd. (2) - پوک.

گوگرد احمر.

[گِ دِ اَ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از جواهر است و معدن آن در وادی موران میباشد و موران آنجا مقابل بزی می شوند گویند در شب مانند آتش می درخشد چنانکه روشنایی آن چند فرسخ می رود، و چون از معدن بیرون آورند این خاصیت ندارد و آن جزو اعظم اکسیر است چنانکه سیماب را ابوالارواح خوانند و آن را ابوالاجساد نامند. گرم و خشک است در چهارم و اقسام آن منافع بسیار دارد. (برهان ذیل گوگرد). و در کبریت احمر اقوال بسیار است و به اصطلاح اهل صناعت کیمیا اکسیر مصنوع در غایت سرخی را کبریت احمر نامند. (انجمن آرا ذیل گوگرد) (آنندراج) (برهان) :
گر کیمیای دولت جاویدت آرزوست
بشناس قدر خویش که گوگرد احمری.
سعدی.
رجوع به گوگرد سرخ شود.
-امثال: مثل گوگرد احمر؛ نایاب. (امثال و حکم ج3 ص1481).

گوگردانک.

[گَ نَ] (اِ مرکب)سرگین گردانک باشد و او را عربان جعل و خنفساء خوانند و ترکان قیقور گویند. (برهان). کرمی است که سرگین را گلوله کرده گرداند. (رشیدی). در فرهنگهای فارسی مانند برهان قاطع و سروری و آنندراج گوگردانک «جعل تازی» و خبزدوک «خنفساءتازی» هر دو را به یک معنی آورده اند لیکن چنانکه از موارد استعمال برمی آید فرق گوگردانک و خبزدوک همان فرق معنی جعل و خنفساء است چه خبزدوک (خنفساء) جانور سیاه رنگ درازاندامی است که در زیر فرش خانه ها یافت میشود. و قادر بر پرواز نیست ولی گوگردانک (جعل) از آن گردتر است و پرواز میکند و فرهنگهای فارسی نظیر رشیدی و قوامیس عربی مانند اقرب الموارد و منتهی الارب همین نظر را تأیید میکنند. رجوع به گوگار و گوگال شود.

گوگردانک.

[گَ گَ نَ] (اِخ) نام یکی از پهلوانان ایران است. (رشیدی). رجوع به گوگار شود.

گوگردچی.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه. واقع در 15هزارگزی شمال تکاب و 5 هزارگزی خاور راه ارابه رو احمدآباد به تکاب. دره و معتدل و سکنهء آن 172 تن است. آب آن از رود ساروق و محصول آن غلات، بادام، حبوبات و کرچک و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه آن مالرو است و یک معدن گوگرد استخراج شده از طرف دولت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگرد سرخ.

[گِ دِ سُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اکسیر است. (غیاث). گوگرد احمر. کبریت احمر. کنایه از اکسیر، چرا که اکسیر از او ساخته شود و آن جزو اعظم اکسیر است. (غیاث اللغات). لقب زر است در اصطلاح کیمیاگران. (گنجینهء گنجوی ص338) :
گر خاک بدان دست یک استیر بگیرد
گوگرد کند سرخ همه وادی و کهسار.
منوچهری.
به مثقال سی سرخ گوگرد پاک
بیکباره چون اختری(1) تابناک.اسدی.
که بود آنکه او ساخت شنگرف رومی
ز گوگرد سرخ و ز سیماب لرزان.
ناصرخسرو.
لشکرگهت بر حاشیت گوگرد سرخ از خاصیت
بر تو ز کنج عافیت عیش مهنا ریخته.
خاقانی.
بود چو گوگرد سرخ کز بر چرخ کبود
داد مس خاک را گونهء زر عیار.خاقانی.
دل گوهر بقاست به دست جهان مده
گوگرد سرخ تعبیه در خاکدان مخواه.
خاقانی.
کرد چو مشک سیاه خاک چو گوگرد سرخ
هردو حنوط و حنا از پی خصم و خدم.
خاقانی.
زر که گوگرد سرخ شد لقبش
سرخی آمد نکوترین سلبش.نظامی.
نه گوگرد سرخی نه لعل سپید
که جوینده گردد از او ناامید.
نظامی (از آنندراج).
رجوع به گوگرد احمر شود.
- گوگرد سرخ زردشتی؛ کنایه از آتش است. (حاشیه هفت پیکر نظامی ص137). هیزم مشتعل. هیزم افروخته :
آتشی زو نشاط را پشتی
کان گوگرد سرخ زردشتی.
نظامی (هفت پیکر).
(1) - ن ل: اختر.

گوگردی.

[گِ] (ص نسبی) منسوب به گوگرد. || گوگرددار. دارای گوگرد. آغشته به گوگرد. آلوده به گوگرد.
- آبهای گوگردی؛ میاه کبریتی.
|| از گوگرد ساخته شده. || به رنگ گوگرد.

گوگ سرای.

[سَ] (اِخ) موضعی نزدیک سمرقند. (یادداشت به خط مؤلف). در این محل بود که غایرخان، حاکم اترار و کشندهء تجار مغول را که سبب اصلی هجوم چنگیز گردید، پس از تسخیر اترار و دستگیر ساختن او سیم گداخته در چشم ریختند. رجوع به جهانگشای جوینی ج1 شود.

گوگ سقز.

[سَقْ قِ] (اِ مرکب) قسمی گیاه کائوچوک دار است. (یادداشت به خط مؤلف).

گوگشنسپ.

[گُ نَ] (اِخ) یا گوگشنسب. یکی از مفسرین اوستا در عهد ساسانیان بوده است. رجوع به ترجمهء ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص74 و سبک شناسی چ 1 ص53 و مزدیسنا چ 1 ص199 شود.

گوگ قاش.

(اِخ) دهی است از دهستان گاوبازه شهرستان بیجار. واقع در 15000گزی جنوب باختری پیرتاج، کنار راه مالرو کاکاعباس به کچه گنبد. کوهستانی و سردسیر است و 80 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوگ گل.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش مینودشت شهرستان گرگان. واقع در 2000 گزی شمال مینودشت. دامنه و معتدل و سکنهء آن 125 تن است. آب آن از چشمه سار و محصول آن برنج، غلات، توتون، سیگار، ابریشم و حبوبات است، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و چادرشب است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گوگل.

[گَ / گُو گَ] (اِ مرکب) از گو (=گاو) + گل (= گله)، گلهء گاو. گاوگل. گلهء بزرگ. (یادداشت مؤلف).

گوگل بان.

[گَ / گُو گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) شبان گاو. گاوگل بان. شبان گلهء گاو. رجوع به گوگل و گاوگل و گاوگلبان شود.

گوگل بانی.

[گَ / گُو گَ] (حامص مرکب)گاوگلبانی. شغل گوگل بان. رجوع به گوگل بان و گاوگلبان و گاوگلبانی شود.

گوگل وان.

[گَ / گُو گَ] (ص مرکب، اِ مرکب) گوگل بان. رجوع به گوگل بان شود.

گوگلی.

(اِخ) دهی از دهستان قل جق بخش شیروان شهرستان قوچان. واقع در 30هزارگزی شمال شیروان، باختر راه مالرو عمومی قل جق به رشوانلو، کوهستانی و سردسیر است. 329 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و انگور و شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوگمل.

[گَ گَ مِ / مَ] (اِخ)(1) نام محلی که جنگ سوم اسکندر با داریوش در آنجا واقع شده است. پلوتارک گوید جنگ بزرگ اسکندر با داریوش برخلاف آنچه اکثر مورخین نوشته اند در گوگمل روی داد نه در اربیل و این اسم به زبان پارسی معنی خانه شتر است. وجه تسمیهء این محل از اینجا است: یکی از شاهان قدیم پارس که بر شتر تندرویی سوار بود، در اینجا از کید دشمن برست بعد مقرر داشت که این شتر را در اینجا حفظ و حراست کنند، و خراج ده را برای آسایش این شتر و مستحفظان آن تخصیص داد اگرچه گمل یا جمل لغت پارسی نیست ولی گفتهء پلوتارک راجع به اینکه جنگ در گوگمل روی داده باید صحیح باشد... بهرحال این محل بر رود بومادوس(2) بر نوزده فرسنگی اربیل از طرف غرب و در پنج فرسنگی موصل از طرف شرق واقع بود. (ایران باستان ج2 ص 8-1377).
(1) - Gaugameles.
(2) - Bumadus.

گوگول.

[گُ گُلْ] (اِخ)(1) نیکلا. نویسندهء روسی است که به سال 1809 م. در شهر سوروچینسکی(2) به دنیا آمد. از داستانهای او بازرس، تاراس بولبا و نفوس مرده مهمترند که به فارسی نیز ترجمه شده است. گوگول در سال 1852 درگذشت.
(1) - Gogol, Nicolas.
(2) - Sorotchinski.

گوگه.

[گَ / گِ] (اِ) گوساله. (ناظم الاطباء). رجوع به گوگ و گوکه شود. || دکمهء گریبان. (ناظم الاطباء). رجوع به گوگ و گوکه و گو و گوی شود. || ثؤلول. اژخ. (ناظم الاطباء). رجوع به گوگ و گوکه شود.

گوگه.

[گَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 36هزارگزی باختر اردبیل و 6هزارگزی راه شوسهء تبریز به اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 434 تن است. آب آن از رود و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوگی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان خفرک بخش زرقان شهرستان شیراز. واقع در 54000 گزی شمال خاور زرقان و 1000 گزی راه فرعی سیوند به محمودآباد. سکنهء آن 41 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گول.

(ص) أبله. نادان. (برهان قاطع) (سراج اللغات) (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ سروری). احمق. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ شعوری). آنکه او را زود فریب توان داد. کودن. کانا. پَپِه. پَخمه. چُلمَن. خُل. چِل. آب دندان. (یادداشت مؤلف). اَبِک. اَخرَق. اَخلَف. اَدعَب. اَرعَب. اَرعَل. اَعشَر. اَعفَت. اَلفَت. اَنوَک. اَورَه. بائک. تِلِقّاعَة. جَخّ. جِنعاظ. جِنعَظ. جَلَنفَع. حائن. خالِف. خالِفَة. خَباجاء. خَبِج. خَرِق. خَطِل. خَلِط. خَولَع. خُنفُع. خَوقاء. دائق. داحِق. داعِکَه. دانِق. دُرَینَة. دُعبوب. دُعبوس. دَعثَر. رِجرِجَة. رَدیغ. رَطی. رَفِل. رَقیع. رَهدَل. رُهدُل. رِهدِل. زَبون. ضاجِع. ضَبیس. ضَبَغطی. ضَبَغطَری. ضَعیف. طُرقَة. طُغامَة. طِمُل. طَنَخَة. عَباماء. عَتاهَة. عَثول. عَجاج. عَدیم. عَفِک. عَفکَل. عَفَلَّط. عفلیط. عَنکَد. غَبین. غَبی. (منتهی الارب). غافِل (نصاب الصبیان). (منتهی الارب). غِر. غِرَّة. غَریر. غُمُر. غُمر. غَنثَر. غُنثُر. کَنتَح. کَنثَح. لِباج. لُطَخَه. لَغب. لَغوب. لَفیک. لُقّاعَة. لَطّیخ. مَأج. مارِغ. مُضّاغَة. مَضجوع. مَطّاخ. مُغَمَّر. مَفَج. مَنطَبَة. مِرّیخ. نُغبُق. نُغنُع. وَجب. وَغبَة. (منتهی الارب). وَغد. (المنجد). وَغم. (منتهی الارب). وَقب. یَهفوف. هُبَکَة. هِبَنَّق. هِبَنَّک. هُجاءَة. هِجرَع. هِجع. هِجعَة. هِرج. هَرِش. هِرز. هِطل. هُکعَة. اَهفاء. هِلبَوث. (منتهی الارب) :
آن توئی کور و توئی لوچ و توئی کوچ و بلوچ
آن توئی گول و توئی دول و توئی پایت(1) لنگ.
خطیری (از لغت فرس).
از قاضی احمد به ادب کردن آن گول
نوبت به دگر ماند و دگر ماند و دگر ماند.
سوزنی.
غوره ها را که بیارائید غول
پخته پندارد کسی که هست گول.مولوی.
آن زنی میخواست تا با مول خود
جمع گردد(2) پیش شوی گول خود.مولوی.
گوئی که بفهم از من آن را که توان فهمید
بر گول چنین خود را نادان نتوان کردن.
حیاتی گیلانی (از بهار عجم).
احمق مائق؛ گول بیهوش. (منتهی الارب). اَخرَق؛ گول و نادان در کار. اَرعَن؛ مرد گول زود سخن فروهشته گوش. اِستِغباء؛ گول شمردن کسی را. اِستِعاش؛ گول شمردن کسی را. اَضوَط؛ مرد گول و خرد زنخ و کژ زنخ. أَعثی؛ مرد گول گرانجان. اِهفاء؛ مرد گول بی خرد. اَولَق؛ مرد گول. خَجّاجَه؛ مرد گول نادان. خَضاض؛ مرد گول. خُبتُل؛ مرد گول و شتاب زده که اقدام کند بر مکروه مردم. خَلباء؛ زن گول. خَلبَن؛ زن گول. دائق، مائق؛ سخت گول. داق، دَوق، دَواقِة، دَوَی؛ مرد گول و ملازم جای خود. ظَیأَة؛ مرد گول. عُسقُد؛ گول. عَنفَک؛ گول از مرد و زن. غَثیثَة؛ گول بی خیر. فَدِش؛ مرد گول و نادان در کار. قَشَع؛ گول بدان جهت که عقل او از وی واشده و دور و پراکنده گردید. لُعبَة؛ گول بی خرد که بدان فسوس کنند و بازی بازند. مُجَع؛ گول که چون نشیند برنخیزد. مِعزال؛ مرد سست و گول. هُنَّباء؛ زن گول و نادان که در کار زیرکی و استادی کردن نتواند. هَبَنَّق. گول کوتاه بالا. هبنک، هَوف؛ مرد تهی بی خیر و گول و بددل. هَوک؛ گول با اندکی زیرکی. (منتهی الارب). || لوچ. (لغت فرس اسدی) :
همه کر و همه کور و همه شل و همه گول.
قریع الدهر (از لغت فرس).
|| سرگردان و گم شده :
دل مخوان ای پسر که دول بود
آنکه در چاه خلق گول بود.اوحدی.
|| (اِ) جغد. (فرهنگ سروری). و آن پرنده ای است منحوس که در ویرانه ها و خرابه ها به سر برد و بیشتر شبها پرواز کند. (برهان قاطع). بوم. کوف. یوف. جغد. بیقوچ. بیقوش. || بازی. || فریب. (بهار عجم). مکر و فریب. (برهان قاطع). مؤلف انجمن آرا نویسد: در اصل به این معنی نیامده ولی شهرت یافته.
(1) - ن ل: بابت.
(2) - ن ل: برزند در.

گول.

(ترکی، اِ) آبگیری که اندک آب در آن استاده باشد. (برهان قاطع). جایی بود که آب تنگ ایستاده بود. (لغت فرس). آبگیر. (فرهنگ شعوری). به معنی حوض و استخر در ترکی. (کاشغری ج3 ص98). (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین). در ترکی به معنی تالاب کوچک. (غیاث اللغات). رجوع به کول شود.

گول.

[گَ / گُو] (اِ) پشمینه ای است با مویهای آویخته و آن را درویشان پوشند، و به عربی دلق گویند. (برهان قاطع) (سروری) (سراج اللغات) (رشیدی). خرقهء پرمو و پشم که درویشان پوشیدن آن را عادت دارند. (فرهنگ شعوری از ادات الفضلاء).

گول.

(اِخ)(1) در قدیم دو ناحیه به نام گول شناخته میشد یکی گول سیز آلپین(2) (گول این سوی آلپ نسبت به رومی ها) که شامل ایتالیای شمالی میشد و در مدت درازی قبایل گولوا(3) در آن ناحیه مسکن داشتند و دیگری گول ترانس آلپین (گول آن سوی آلپ نسبت به رومی ها) که شامل سرزمین بین کوههای آلپ و پیرنه رود رن(4) و اقیانوس اطلس میشد که قبایل جنگجو و متخاصم سلت(5) یا گولوا، ایبر(6) و کیمری(7) آن را اشغال کردند. این سرزمین بعدها مرکز تمدن مخصوص گردید ولی در اثر جنگهای پی درپی از سال 58 تا 50 ق.م. مسخر سزار شد(8)، سپس اگوست آن را به چهار بخش کرد که عبارت بودند از ناربونز(9)، آکیتن(10) لیونیز(11) و بلژیک(12) و در زمان تسلط رومیها، گول یکی از مهمترین فرمانداریهای رم بوده که همواره از تسلط و هجوم ژرمنها آن را حفظ میکردند. بالاخره در قرن سوم میلادی ژرمنها و درقرن چهارم ویزیگتها(13)، بورگوندها(14) و فرانکها(15) گول را اشغال کرده و در آنجا ساکن شدند. سرزمین گول امروز بین فرانسه و بلژیک و لوکزامبورک، هلند، آلمان، سویس تقسیم شده است.
(1) - Gule.
(2) - Gule Cisalpaine.
(3) - Gaulois.
(4) - Rhin.
(5) - Celtes.
(6) - Iberes.
(7) - Kimris.
(8) - Cesar.
(9) - Narbonnaise.
(10) - Aquitaine.
(11) - Lyonnise.
(12) - Belgique.
(13) - Wisigoths.
(14) - Burgondes.
(15) - Francs.

گول.

(اِخ) دهی است از دهستان بهی بخش بوکان شهرستان مهاباد. در 5500گزی خاور بوکان و 5500 گزی خاور راه شوسهء بوکان به میاندوآب. این ده واقع در جلگه، و هوای آن معتدل است و 194 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه، محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گول.

(اِخ) دهی است از دهستان چالدران بخش سیه چشمه شهرستان ماکو. در 22000گزی شمال باختری سیه چشمه و 5500گزی باختر شوسهء سیه چشمه به کلیسا کندی. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سالم است. و 193 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گول.

(اِخ) دهی است از دهستان چهاردولی بخش مرکزی شهرستان مراغه. در 83هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 4500 گزی خاور راه شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. این ده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است. 113 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، بادام، حبوبات، کرچک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولاب بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. واقع در 2هزارگزی باختر چقلوندی و یک هزارگزی باختری راه اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. جلگه و هوای آن سردسیر است و 180 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء بابالی است. محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان سیاه چادر و قالی بافی است. راه اتومبیل رو دارد. ساکنان آن از طایفه پیرداده بیرانوند بوده زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گولاب پائین.

(اِخ) دهی است از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد. واقع در 2هزارگزی چقلوندی و یک هزارگزی باختری راه اتومبیل رو چقلوندی به بروجرد. در جلگه واقع و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رود بابالی و محصول آن غلات، صیفی، لبنیات و پشم است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی و سیاه چادر بافی است. راه اتومبیل رو دارد. و ساکنان از طایفهء پیرداده بیرانوندند و زمستان به قشلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گولاج.

(اِ) گولانج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به گولانج شود.

گولاد.

(اِخ) نام پهلوانی است ایرانی. (از آنندراج) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). نام پهلوانی بوده. (انجمن آرای ناصری) از پهلوانان مبارز ایرانیان است که در شاهنامه نام او ذکر شده است. (شعوری ج2 ص317). اما در فهرست ولف چنین کلمه ای نیامده است.

گولاک.

(اِ) موج بزرگ. (بهار عجم) :
محتشم گر بحر غم گولاک خواهد زد چنین
سیل اشک ما ز ماهی تا به مه خواهد رسید.
محتشم.
اما صحیح کلمه کولاک است. رجوع به کولاک شود.

گولان.

[گَ / گُو] (اِ) نام دوایی است که از بیخ درخت شمشاد سازند. (آنندراج). نوع نر از گیاه اسل. (ناظم الاطباء). شعوری گوید: بر وزن و معنی جولان است که نوع اعلای آن در مکه یافت می شود و آن را به عربی حضیض مکی گویند. (شعوری ج2 ص303).

گولان.

(اِخ) دهی است از دهستان بافت بخش هوراند شهرستان اهر. واقع در 13500گزی خاوری هوراند و 30500گزی شوسهء اهر به کلیبر. واقع در کوهستان وهوای آن گرمسیر و سکنهء آن 146 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه تأمین میشود. محصولات آنجا غلات و برنج و پنبه و سردرختی است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان فرش و گلیم بافی است. راه مالرو دارد و محل سکونت ایل حسینکلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولان.

(اِخ) دهی است از دهستان بریاحی بخش سردشت مهاباد. در 4000 گزی جنوب باختر سردشت و 25000 گزی جنوب راه ارابه رو بیوران به سردشت. کوهستانی و جنگل و هوای آن معتدل و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء سردشت و محصولات آن غلات، توتون، کتیرا و مازوج است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولان.

(اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلماس شهرستان خوی. 7000 گزی جنوب خاوری سلماس در مسیر شوسهء سلماس به ارومیه. جلگه و هوای آن معتدل است. 150 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه زولا و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه آن شوسه و در تمام فصل از شوسهء ارومیه به سلماس میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان انزل بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 47000گزی شمال باختری ارومیه به سلماس. واقع در دره و هوای آن معتدل است. 267 تن سکنه دارد. آب آنجا از چشمه و قنات و محصول آن غلات و توتون و چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی است. راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولانج.

(اِ) گولاج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). حلوائی است که آن را لابرلا میگویند. (فرهنگ اسدی) (برهان قاطع) (آنندراج). حلوائی باشد که آن را لابرلا گویند و شیرازیان گولاج خوانند. (سروری) :
گولانج و گوشت و گرده و گوزاب و گادنی
گرمابه و گل و گل و گنجینه و گلیم.
لبیبی (از فرهنگ اسدی).
|| نانی است در غایت نزاکت که از سفیدهء تخم مرغ و نشاسته بپزند و در شربت قند اندازند و خورند. (برهان قاطع) (آنندراج). نانی در غایت نزاکت که از سفیدهء تخم مرغ و نشاسته بپزند در شربت انداخته با چمچه بخورند و آن را کلاج و نان کلاج نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری).

گولبری.

[گُلْ بِ] (اِخ)(1) ماری فیلیپ اِمِه دو. دانشمند تاریخ نویس فرانسوی است که به سال 1786 م. در کولمار(2) به دنیا آمده و به سال 1854م. درگذشته است. مهمترین آثار او: خاطرات تاریخ گول پیش از فتح رومیها، دورهء باستانی لالساس، یادداشت دربارهء سیسرون. وی تاریخ رم تألیف نیبور را نیز به فرانسه ترجمه کرد.
(1) - Golbery, Marie-Philippe-Aime de).
(2) - Colmar.

گولت.

[لِ] (اِخ)(1) شهری است در تونس، بندر تجارتی و ماهیگیری است و 26300 تن جمعیت دارد.
(1) - Goulette (La).

گول تپه.

[تَپْ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 40000 گزی جنوب مهاباد در مسیر راه شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی و هوای آن معتدل است و سالم و 90 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه جمالای و محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. و راه آن شوسه و در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گول حاج.

(اِ مرکب) حاجی که پیاده به مکهء معظم می رود. || حاجی جاهل به اعمال و رسوم حج. (ناظم الاطباء). و رجوع به شعوری ج2 ص316 شود :
ارکان حج هر آنکه ادا کرد حاجی است
بسیار حاجی است که گشتند گول حاج.
(از شعوری).
رجوع به گول شود.

گولخ.

[لَ] (اِ) گولخن. گولخ. کولخ. گلخان. گولخان. گلخن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گلخن که آتشگاه حمام است. (برهان قاطع) (انجمن آرای ناصری) (فرهنگ جهانگیری) تون حمام. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) :
چون گولخ است قوافی قصیده چون گلشن
مراست دست که گلشن برآرم از گولخ.
سوزنی.

گولخن.

[خَ] (اِ مرکب) گولخ. گولخ. گلخن. گلخان. گولخان. (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین). گلخن حمام. (فرهنگ شعوری). گلخن حمام است که آتشگاه است. (انجمن آرای ناصری) :
صد جان فدای یار من، او تاج من دستار من
جنت ز من غیرت برد، گر درروم در گولخن.
مولوی.
آن نسیمی که بیاید از چمن
هست پیدا از سموم گولخن.مولوی.
آن گولخن گلشن شود خاکسترش سوسن شود
چون خلق یار من شود کان می نگنجد در دهن.
مولوی.

گولخنی.

[خَ] (ص نسبی) منسوب به گولخن :
شکوه و بوش تو و حشمت ترا چه زیان
ز گفت و گوی دوسه خاکپاش گولخنی.
سوزنی.

گول خور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) که گول خورد. که فریب خورد. که زود از راه برود. فریب خور. آب دندان. گول. احمق. پپه. (یادداشت مؤلف).

گول خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) فریب خوردن. فریفته شدن. از راه به در رفتن :
نخوری گول سکندر نروی همره خضر
چند گردی ز پی چشمهء حیوان محتاج.
باقر کاشی (از بهار عجم).
من از بی عقلی گول خورده این عمل کردم. (از تاریخ عالم آرای عباسی ص349). از این دروغ راست نما گول خورده. (از تاریخ عالم آرای عباسی ص368).
در لهجهء یزدی «گال خوردن» در بازی مخصوص «گوبازی» به کار رود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گول خورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) فریفته شده. رجوع به گول و گول خوردن شود.

گول خوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب)صفت گول خور. رجوع به گول خور شود.

گولداسمیت.

[گُلْ اِ] (اِخ)(1) نویسندهء انگلیسی است که در پالاس مور(2) (ایرلند) به سال 1728 متولد شده و به سال 1774 فوت کرده، داستان ویکر دو واکفیلد(3) که داستان زندگی خانوادگی و زائیدهء احساسات او است، از آثار این نویسنده میباشد.
(1) - Goldsmith, Oliver.
(2) - Pallasmore.
(3) - Vicaire de Wakefield.

گولد کوست.

[گُلْ کُسْ] (اِخ)(1) یا ساحل طلا(2) یا گانا(3) که امروزه در کشور ما آن را غنا مینامند از کشورهای تازه استقلال یافتهء افریقا است. نام «غنا» را جغرافی دانهای عرب به امپراطوری وسیعی که بین سنگال و نیجریه گسترده شده و اوج قدرت آن در قرن نهم و دهم بوده است، داده اند. این کشور سابقاً جزو مستعمرات انگلیس بود. حاکمیت آن در ماه مارس سال 1957 م. از حکمران کل انگلیس به مأمورین داخلی انتقال یافت و به این ترتیب این کشور به استقلال رسید و در ژوئیه سال 1961 م. حکومت جمهوری در آنجا برقرار گشت، در جنوب غربی این کشور در منطقهء ساحلی جنگلهای انبوهی گسترده شده که قسمتی از درختهای آن را بریده و زمینها را درخت کاکائو کاشته اند. منطقهء شمالی غنا علف زار است. این کشور دارای معادن طلا و الماس و رگه های سرشار بوکسیت، منگنز و قلع میباشد. پایتخت آن شهر آکرا(4) و جمعیت آن 000/691/6 تن است. واحد پول غنا برابر با دو دولار و 80 سنت آمریکا است. این کشور نیز عضو گروه کشورهای مشترک المنافع بریتانیا است. رجوع به ساحل طلا، غنا، و گانا شود.
(1) - Gold-Coast.
(2) - Cote de-l´or.
(3) - Ghana.
(4) - Accra.

گولر.

[لَ] (اِ) انجیر آدم. (الفاظ الادویه). درخت انجیر دشتی. (ناظم الاطباء).

گول زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) فریب دادن. (مجموعهء مترادفات). فریفتن. از راه به در بردن :
زده گولم منجم کذاب
الف ابدال خویش را دریاب.
ظهوری (از مجموعهء مترادفات).

گولستران.

(اِخ)(1) الوار. پزشک سوئدی است که به سال 1862 م. در شهر لاندسکرونا(2) به دنیا آمد، این پزشک در برابر تحقیقات پرارزش خود که در فیزیک و فیزیولوژی انجام داد در سال 1911 م. به دریافت جایزهء نوبل نائل آمد و به سال 1930م. درگذشت.
(1) - Gullstrand, Allvar.
(2) - Landskrona.

گول شمردن.

[شِ / شُ مُ دَ] (مص مرکب) احمق پنداشتن. نادان فرض کردن. احمق شمردن. کودن پنداشتن. ابله شمردن.

گولغنچه.

[غُ چَ / چِ] (اِ مرکب) غازه و گلگونهء زنان را گویند و آن سرخیی باشد که بر روی مالند. (برهان) (آنندراج). گل غنچه. (حاشیهء برهان). سرخاب. آلغونه.

گولف استریم.

[گُلْ اِ] (اِخ)(1) جریان آب گرم اقیانوس اطلس شمالی است که از این اقیانوس گذشته و به سواحل جنوبی و غربی اروپا میرسد و در ناحیهء قطبی در کنار غربی زمبل جدید(2) از بین میرود. هرچند که نام گولف استریم را به مناسبت سرچشمه گرفتن آن از خلیج مکزیک (گولف مکزیک)(3) به آن داده اند ولی سرچشمهء آن تنها از این خلیج نیست و جز یک قسمت بزرگی از آن از مدیترانه آمریکائی(4) سرچشمه نمیگیرد، زیرا جریان عمومی اقیانوس اطلس در خارج از آنجا قرار دارد و تنها یک قسمت از آبهای گرم استوائی بوسیلهء معبرهائی که جزایر، آنتیلهای کوچک بین خود میسازد وارد آن دریا میشود. این جریان همین که بوسیلهء کانال یوکاتان(5) از دریای کارائیب خارج شد آبهای گرم آن از خلیج مکزیک گذشته در اینجا گرمتر میشود و سپس بوسیلهء کانال فلورید(6) با سرعت 8 کیلومتر در ساعت وارد اقیانوس اطلس میگردد و تا جنوب ارض جدید بالا میرود و سپس به طرف شرق تمایل پیدا میکند. هرچند در آنجا از سرعت و گرمای آن کاسته میگردد ولی با اینهمه یک «دریای گرم متحرک» در میان اقیانوس اطلس تشکیل میدهد که جریان آن از جنوب غربی به طرف شمال شرقی است و آن را از اینجا به بعد جریان شمال اقیانوس اطلس مینامند. جریان گولف استریم سپس دو شاخه شده، از ساحل افریقا به جنوب اسپانیا میرسد و بعد از سواحل ایرلند، اکوس و نروژ میگذرد و بسبب وزش بادهای غربی بطور قابل توجهی هوای اروپای غربی را ملایم میکند. آنگاه این جریان از دماغهء شمال(7) گذشته و آبهای آن که نیمگرم شده است در دریای سرد، بارنتس(8) از بین میرود. جریان گولف استریم در سال 1513 م. بوسیلهء آلامینوس(9) اسپانیائی کشف و در قرن 19 بوسیلهء فرانکلن و موری(10)توصیف شد. از آن به بعد مطالعات و تحقیقات زیادی از طرف جغرافی دانها در روی جریان آب گرم گولف استریم انجام گرفت. رجوع به گلف استریم شود.
(1) - Gulf Stream (Courant du Golf).
(2) - Nouvelle-Zemble.
(3) - Golfe de Mexique.
(4) - Mediterranee Americatine.
(5) - Canal de Yucatan.
(6) - Canal de la Floride.
(7) - Cap Nord.
(8) - Barents.
(9) - Alaminos.
(10) - Maury.

گولق.

[لَ] (اِ) گوله. رجوع به این کلمه شود.

گولک.

[لَ] (اِ) کوزهء دهانه تنگی که دفن کنند و در آن پول ریزند. (ناظم الاطباء). غولک. (آنندراج). غُلَّک. دخل پول دکان دار. || ریشهء گیاه آنغوزه. (ناظم الاطباء). بیخ انگدان. ریشهء حلتیت. (شعوری ج2 ص321).

گولک.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. واقع در50هزارگزی جنوب خوسف و 5هزارگزی باختر راه مالرو عمومی قیس آباد. دامنه و گرمسیر و سکنهء آن 91 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی زراعت و مالداری و کرباس بافی است. و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گول کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) فریفتن. فریب دادن. و در تداول امروزی گول زدن گویند. (یادداشت مؤلف). || خود را نادان نمودن. ابله کردن :
گول میکن خویش را غره مشو
آفتابی را رها کن ذره شو.مولوی.

گول گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)گول شدن. احمق شدن. احمق و ابله شدن. || در بیت ذیل از مولوی، معنی وقت تلف کردن. بیهوده وقت گذراندن را می دهد :
کی نظارهء اهل بخْریدن بود
آن نظارهء گول گردیدن بود.مولوی.

گول گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)نادان و احمق داشتن. ابله و کانا داشتن.

گول گوتا.

[گُلْ گُ] (اِخ) گالور یا گولگوتا(1). کوهستانی است نزد اورشلیم(2) که در آنجا حضرت عیسی را به دار زدند.
(1) - Galvaire. Golgotha.
(2) - Jerusalem.

گول گیر.

(نف مرکب) که گول را گیرد. که نادان را گرفتار سازد. ابله فریب. که گول را گرفتار کند. || که گول پندارد. که نادان انگارد. که احمق تصور کند. || نادان فریب. که ساده لوح را بفریبد :
پس نظر کرد آن سلیمان سوی تخت
گفت آری گول گیری ای درخت.مولوی.
بوی صدق و بوی کذب گول گیر
هست پیدا از نفس چون مشک و سیر.
مولوی.
کی شود محجوب ادراک بصیر
زین سببهای حجاب گول گیر.مولوی.

گولنداز.

[لَ] (نف مرکب) مخفف گوله انداز و گوله خود مخفف گلوله است. توپچی باشد. (آنندراج). توپچی و گلوله انداز. (ناظم الاطباء). رجوع به گوله شود.

گولو.

[گُ لُ] (اِخ)(1) نام بزرگترین رود کرس(2) است، که در بیست کیلومتری باستیا(3) از بین میرود. درازای آن 75هزار گز میباشد.
(1) - Golo (Le).
(2) - Corse.
(3) - Bastia.

گولوس.

(اِخ) دهی است از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی. واقع در 44000 گزی شمال باختری خوی و 5000 گزی شمال باختری راه ارابه رو آجای دره. هوای آن سردسیر است و سالم و 70 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولوقشلاقی.

[قَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 22000 گزی جنوب اردبیل و 15000 گزی شوسهء هروآباد به اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 80 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولون آباد.

(اِخ) رجوع به گلون آباد شود.

گولوند.

[گولْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان ملایر. در 21000گزی شمال خاوری شهر ملایر و 6000 گزی شمال باختری راه اتومبیل رو ملایر به شاوه اراک. کوهستانی و هوای آن معتدل است و 92 تن سکنه دارد. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوله.

[لَ / لِ گولْ لَ / لِ] (اِ) مخفف گلوله است. (انجمن آرا) (فرهنگ شعوری). در تداول عامه مطلق گلوله است در تمام معانی آن چون: گوله آتش. گوله برف. گوله تفنگ. گوله ریسمان. گوله قند. گوله نبات. گوله نخ. گوله یخ. || گلوله خواه کوچک باشد از برای بازی کردن و خواه بزرگ باشد از برای توپ و منجنیق. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). پاره ای فلز گردکرده که در سلاحهای گرم به کار برند :
ز سنگ منجنیق و گولهء رعد
که کوه از پا فتاد از صدمت آن.
شهاب الدین (از فرهنگ جهانگیری) (از فرهنگ نظام).
|| خشخاش. || انبار حبوبات و نمک و مانند آن و این کلمه از هندی گرفته شده است. || غوزهء پنبه. || پیلهء کرم ابریشم. (ناظم الاطباء). || کوزهء آب خوری. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (رشیدی) (فرهنگ شعوری) (ناظم الاطباء). اهالی دیلمان و گیلان به کوزه ای گویند سفالین و دهان گشاد که آب یا روغن در آن ریزند. (فرهنگ گیلکی منوچهر ستوده). گوشنه. (در تداول مردم قزوین) :
شه چو حوضی دان حشم چون لوله ها
آب از لوله رود در گوله ها.مولوی.
|| خارپشت. (ناظم الاطباء).

گوله.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 18000گزی شمال خاوری سردشت و 9هزارگزی خاور شوسهء سردشت به مهاباد. کوهستانی و جنگلی و هوای آن معتدل است و سالم و سکنهء آن 218 تن است. آب آن از رودخانه سردشت تأمین میگردد. محصول آن غلات، توتون و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوله.

[گَ وَ لِ] (اِخ) یا گولق. دهی است از دهستان نازلو بخش حومه شهرستان ارومیه. واقع در 7هزارگزی شمال ارومیه و 1500گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از قنات و نازلوچای تأمین میگردد. محصول آنجا غلات، کشمش، توتون، چغندر و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوله آ.

[گُ لِ] (اِخ)(1) الگوله آ. واحه ای در صحرای الجزیره است که 12000 نفر جمعیت دارد.
(1) - Golea(El).

گوله انداز.

[لَ / لِ اَ] (نف مرکب)گلوله انداز و توپچی. (ناظم الاطباء). رجوع به گوله و گولنداز شود.

گوله اندازی.

[لَ / لِ اَ] (حامص مرکب)گلوله اندازی. (ناظم الاطباء). عمل گوله انداز. رجوع به گوله انداز و گلوله انداز شود.

گوله بار.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) در آنندراج و چراغ هدایت این ترکیب آمده است به معنی بار گران که بر پشت بردارند. (آنندراج). بار سنگین که بر پشت بردارند. (چراغ هدایت) و شواهد ذیل را نیز آورده است :
نه خم از گوله بار رنج عشقم
به دست خود کلید گنج عشقم.
میریحیی شیرازی (از آنندراج).
ذره ای صبر در جدایی ها
گوله بار هزار ایوب است.
ظهوری (از آنندراج).
سرگشاده گوله بار راز را
سادگی بین گول محکم خورده ایم.
ظهوری (از آنندراج).
اما صحیح کلمه کوله بار است. رجوع به کوله بار شود.

گوله باران کردن.

[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به گلوله باران کردن شود.

گوله پر.

[لِ پَ] (اِ مرکب) گیاهی که انجدان نیز گویند. (ناظم الاطباء). گلپر. در تداول مردم قزوین کُلَه پَر.

گوله پیچ کردن.

[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) رجوع به گلوله پیچ کردن شود.

گوله خوردن.

[لَ / لِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) رجوع به گلوله خوردن شود.

گوله رس.

[لَ / لِ رَ / رِ] (اِ مرکب) رجوع به گلوله رس شود.

گوله زدن.

[لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب)رجوع به گلوله زدن شود.

گوله زن.

[لَ / لِ زَ] (نف مرکب) رجوع به گلوله زن شود.

گوله کردن.

[لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)رجوع به گلوله کردن شود.

گوله گرم.

[لَ / لِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مخفف گلولهء گرم. گلوله ای که تازه از سلاح ناری بیرون آمده و خاصیت خود را از دست نداده. گلوله ای که هنوز کشنده است. || در تداول عامه، نفرین گونه ای است طرف خطاب را یعنی گلوله گرم نصیب تو شود چنانکه جابجا خلاص شوی و بمیری.

گوله گوله.

[لَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش تکاب شهرستان مراغه. واقع در 30000 گزی شمال خاوری تکاب و 6000 گزی خاور راه ارابه رو نصرت آباد به تکاب. دره و هوای آن معتدل میباشد و سکنهء آن 172 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، کرچک و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوله مز.

[لَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومه شهرستان ارومیه. واقع در 8000 گزی شمال خاوری ارومیه و 5000گزی شمال شوسهء ارومیه به کلمانخانه. جلگه، و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 275 تن است. آب آن از چشمهء وقانلی گول و محصول آن غلات، چغندر، توتون، حبوبات و کشمش است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنها جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولی.

(حامص) عمل گول. صفت گول. حالت و چگونگی گول. کانائی. چلی. خلی. احمقی. (فرهنگ رشیدی). غفلت. نادانی. ابلهی. (ناظم الاطباء) :
هرکجا نام او بری ندمد
زان زمین گولی و نکوهش و ننگ.فرخی.
همه مشغولی عالم گولی است
ترک گولی به خدا مشغولی است.جامی.
گولی من به کار عشق مگیر
نه به یک چَهْ دو بار افتادم.دهخدا.
خالِفَة. حذب. خُرق. خَرِق. خُرقة. خَلاطَة. خَلافَة. دَعفَقَة. دَعِک. دَوغَة. رَثَء. رَثیَة. رَطَأ. رُعالَة. رَقاعَة. رَهَق. طَرَط. طُغومَة. طُغومیَة. طُرقَة. عَبش. عَبِش. عُنجَهیَّة. عُنجَهانیَّة. غَباوَة. غَبوَة. عِرین. عِزیل. (منتهی الارب).

گولی.

[گو / گُ] (اِ) این کلمه را فرهنگ ناظم الاطباء آورده است به معانی گلوله و گوی، گره، گردی، حب هر چیز گرد، گوی کودکان که بدان بازی کنند. اما مجموع خاص آن فرهنگ است.

گولی.

(اِخ) دهی است از دهستان گورائیم بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 25000 گزی جنوب اردبیل و 65000گزی شوسهء هروآباد به اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 341 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گولیات.

[گُ] (اِخ)(1) پهلوان غول پیکر فلسطینی که شجاع ترین و نیرومندترین سربازان اسرائیلی را به جنگ تن بتن دعوت کرد. وی به دست داوود با ضربهء سنگی که بر پیشانیش زد کشته شد.
(1) - Goliath.

گولیت.

(اِخ)(1) یا فم الوادی. تلفظ عربی آن غولیت است. رجوع به گولت شود.
(1) - Goulette.

گولیدن.

[دَ] (مص) عوعو کردن سگ. (آنندراج از اشتنگاس) (ناظم الاطباء).

گولیور.

[لی وِ] (اِخ)(1) گالیور. گلیور. قهرمان داستان «مسافرتهای گولیور» نوشتهء داستان نویس انگلیسی جانتن سویفت(2)(1667 - 1745 م.) میباشد.
(1) - Gulliver.
(2) - Swift, Jonathan.

گولیوس.

[گُ] (اِخ)(1) پترس. مستشرق هلندی است که به نام سلستین معروف گردید و برای رسیدگی به اوضاع مسیحیان در سال 1670 م. به هند مسافرت نمود. و در سورات هندوستان درگذشت و کتاب (اقتدای به مسیح) را به زبان عربی ترجمه نمود.
(1) - Golius.

گولیوس.

[گُ] (اِخ)(1) یاکوب. مستشرق هلندی که در سالهای (1596-1667 م.) میزیسته و مهمترین مؤلفات او فرهنگ عربی به لاتینی است که در 1653 م. در لیدن به طبع رسید.
(1) - Golius.

گوم.

(اِ) گیاهی است خوشبوی که به عربی آن را اذخر گویند. (برهان قاطع). گورگیا. (ناظم الاطباء). گیاه خشک که در زمین شیار کرده روید و بیخ او شبیه به بیخ نی است. (شمس اللغات). رجوع به کوم و نیز رجوع به اذخر شود.

گوما.

(اِ) یک نوع گیاهی که در دفع درد گوش استعمال می کنند. (ناظم الاطباء).

گوماتا.

(اِخ) رجوع به گئومات و گماتا شود.

گومار.

(اِخ) کشیش پروتستانی است که از سال 1563 تا 1614 م. زندگانی میکرد و یکی از رهبران سرسخت کالیونیسم و مخالف آرمینیوس بوده است. و پیروان عقاید وی را «گوماریست» نامیده بوده اند.

گومان.

(اِخ) دهی است از دهستان نعلین بخش سردشت شهرستان مهاباد. واقع در 26000 گزی شمال سردشت و 11500 گزی باختر شوسهء سردشت به مهاباد. کوهستانی و جنگلی و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 190 تن است. آب آن از رودخانهء سردشت تأمین میگردد. محصول آن غلات، توتون و مازوج است. شغل اهالی زراعت است و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گومان رود.

(اِخ) از شعبه های مهم رود آجی چای تبریز یا تلخ رود است. (جغرافیایی طبیعی کیهان ص82).

گومبل.

[بَ] (ص) گُمبُل. چاق و گنده. (فرهنگ نظام). کلان. فربه. تنومند.

گومبی نن.

[نِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای شوروی است که امروزه آن را گوزو(2) مینامند و 20000 تن جمعیت دارد.
(1) - Gumbinnen.
(2) - Gousev.

گومتی.

(اِخ) نام رودخانه ای به هندوستان. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گومچه.

[چَ / چِ] (اِ) گوچهء تنگ و کم وسعت. (ناظم الاطباء). اما در فرهنگهای دیگر دیده نشد ظاهراً مصحف کویچه، کوچه باشد. رجوع به کوچه شود.

گومرا.

[گُ مِ] (اِخ)(1) جزیره ای است از مجمع الجزایر کاناری(2) که 378 کیلومتر مربع مساحت و 22870 نفر جمعیت دارد. شهر عمده اش «سان سباستیان دولاگومرا»(3) است که شهر ساحلی است و 3000 تن جمعیت دارد.
(1) - Gomera.
(2) - Canarie.
(3) - San-Sebastian de la Gomera.

گومز دو لا سرنا.

[گُ مِ دُ سِ] (اِخ)(1)نویسندهء اسپانیایی که در مادرید به سال 1891 م. بدنیا آمد. آثار بسیاری دارد که از جمله «گره گریاس»(2) میباشد.
(1) - Gomez de la Serna.
(2) - Greguerias.

گومست.

[گَ مِ] (اِخ) نام کتابی است که بر پیغمبر مجوسان که جومست نام داشت فرود آمده بود: گویند آن کتاب را هفتاد شتر برمیداشت، مجوسان آن پیغمبر را کشتند و آن کتاب را سوختند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به جومست و کومست شود.

گومشلو.

[مُ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاقات افشار بخش قیدار شهرستان زنجان. در 34000 گزی باختر قیدار و 23000 گزی راه عمومی. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 75 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گومشون.

[مَ] (هزوارش، ضمیر) هزوارش اوشان(1) پهلوی و ایشان(2) است. (حاشیهء برهان چ معین). به زبان زند و پازند، به معنی اوشان و ایشان و آنها باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - aveshan. ih-shan.،
(2)

گومگان.

(اِخ) (قمقان) دهی است از دهستان اوچ تپه بخش ترکمان شهرستان میانه. واقع در 13000 گزی جنوب خاوری بخش و 7000 گزی شوسهء تبریز به میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 3380 تن است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گومن.

[مَ] (هزوارش، ضمیر) هزوارش گومن(1). (رجوع شود به حاشیهء برهان چ معین). به لغت زند و پازند به معنی این باشد. و به عربی هذا گویند. (برهان قاطع). || (اِ) جغد و یا مرغی شبیه به بط. (ناظم الاطباء).
(1) - gom(a)n.

گومه.

[مَ / مِ] (اِ) کومه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به واو مجهول خانه ای را گویند که از نی و چوپ و علف سازند. (برهان قاطع). صحیح کلمه کومه است. رجوع به کومه شود. || رنگ و آن را گونه گویند. (فرهنگ جهانگیری). ظاهراً مصحف گونه است.

گومه.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوباتو بخش دیواندرهء شهرستان سنندج. واقع در 36000 گزی شمال باختر دیواندره و 8000 گزی شمال راه شوسهء دیواندره به سقز. کوهستانی و سردسیر است. 360 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول آن غلات، حبوبات، و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گومه.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان ولایت بخش حومه وارداک شهرستان مشهد. واقع در 30هزارگزی شمال باختری مشهد کنار کشف رود. جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 181 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میگردد. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گون.

(اِ) رنگ و لون، چه گلگون، گلرنگ را گویند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) :
سموم خشمش اگر برفتد به کشور روم
نسیم لطفش اگر بگذرد به کشور زنگ
ز ساج باز ندانند رومیان را گون(1)
ز عاج باز ندانند زنگیان را رنگ.فرخی.
بستد از یاقوت و بسد لاله و گلنار گون
یافت از کافور و عنبر خیری و شب بوی بوی.
قطران (از فرهنگ نظام).
|| گونه. (فرهنگ جهانگیری). مجازاً بر رخسار و چهره اطلاق گردد. (انجمن آرا). || نوع. قسم :
نهادند نزلی ز غایت برون
ز هر بخته ای پخته از چند گون.نظامی.
|| صفت. (برهان قاطع) (انجمن آرا). || قانون. طرز. روش. قاعده. (برهان قاطع) (انجمن آرا). || از ادات تشبیه است، چون فام و سان و همیشه با کلمهء دیگر ترکیب شود و مانند مزید مؤخری به کار میرود. و اینک برخی از این ترکیبات:
- آبگون؛ بمانند آب. چون آب همانند آب در صفا و روشنی. به رنگ آب. آبی رنگ. به رنگ آبی کبود. نیلی :
ترا جان در این گنبد آبگون
یکی کارکن رفتنی لشکری است.
ناصرخسرو.
رجوع به آبگون شود.
- آذرگون؛ سرخ یا زرد چون آتش. مانند آذر. به رنگ آذر. نام گلی است. رجوع به آذرگون شود.
- آسمان جون؛ آسمان گون: چون آسمان. به رنگ آسمان.
- آسمان جونی؛ آسمان گونی. رجوع به آسمان گونی شود.
- آسمان گون؛ مانند آسمان. به رنگ آسمان در کبودی :
به تن بر یکی آسمان گون زره
چو مرغول زنگی گره بر گره.نظامی.
- آسمان گونی؛ همانند آسمان بودن. چون آسمان بودن.
- || به رنگ آسمان بودن در کبودی. رجوع به آسمان گونی شود.
- الماس گون؛ چون الماس. سخت روشن چون الماس.
- || مجازاً تیز و برنده همچون الماس :
دو دست آوریده به کوشش برون
به هر دست شمشیری الماس گون.
نظامی (شرفنامه ص202).
رجوع به الماس گون شود.
- انگِشت گون؛ چون انگشت. چون زغال، مانند زغال سیاه رنگ. رجوع به انگشت گون شود.
- بنفشه گون؛ مانند بنفشه. چون بنفشه. به رنگ بنفشه، کبود. رجوع به بنفشه گون شود.
- بیجاده گون؛ مانند بیجاده. به رنگ بیجاده، مجازاً قرمزرنگ :
ز بیجاده گون بادهء دلفروز
فشاندند بیجاده بر روی روز.نظامی.
رجوع به بیجاده گون شود.
- بیمارگون؛ مانند بیمار. بیمارسان. بیمارگونه. مجازاً خمار و نیم خفته (چشم) :
چو بیمارگون شد ز غم چشم نرگس
مر او را همی لاله تیمار دارد.ناصرخسرو.
رجوع به بیمارگون شود.
- بیدگون؛ بسان بید. بمانند بید. چون بید. رجوع به بیدگون شود.
- پیروزه گون؛ مانند پیروزه. مجازاً آبی رنگ. به رنگ فیروزه. فیروزه فام. فیروزه رنگ. آسمانی رنگ :
ببین باری که هر ساعت از این پیروزه گون خیمه
چه بازیها برون آرد همی این پیر خوش سیما.
نظامی.
ز پیروزه گون گنبد انده مدار
که پیروز باشد سرانجام کار.نظامی.
رجوع به پیروزه گون شود.
- پیل گون؛ همانند پیل. مانند پیل. پیل سان. همچون پیل در تنومندی و نیرو. رجوع به پیل گون شود.
- تیره گون؛ تیره رنگ. سیاه :
شب تیره گون خود بتر زین کند
به زیر سر از اشک بالین کند.فردوسی.
رجوع به تیره گون شود.
- خورشیدگون؛ مانند خورشید. روشن و تابان. روشن و درخشان چون خورشید :
به زرین عمود و به زرین کمر
زمین کرده خورشیدگون سربسر.فردوسی.
- || بینا. روشن :
به چشمش چو اندر کشیدند خون
شد آن دیدهء تیره خورشیدگون.فردوسی.
رجوع به خورشیدگون شود.
- دگرگون؛ دیگرگون. دیگرگونه. طور دیگر :
من ار یک شب از روی تو دور بودم
بری هر زمانی دگرگون گمانی.فرخی.
- || منقلب. وارونه. برعکس. واژگون. وارون :
هیچ دگرگون نشد جهان جهان
سیرت خلق جهان دگرگون شد.ناصرخسرو.
برانداز سنگی به بالا دلیر
دگرگون شود کار کاید به زیر.نظامی.
رجوع به دگرگون شود.
- دودگون؛ چون دود. بسان دود.
- || مجازاً تار. سیاه و تیره رنگ. رجوع به دودگون شود.
- دینارگون؛ مانند دینار. همانند دینار. دینارسان. دینارفام. به رنگ دینار. زردرنگ و گاه سُرخ :
تاک رز بینی شده دینارگون
پرنیان سبز او زنگارگون.رودکی.
بسی درد آمد به دلْش اندرون
رخش گشت از درد دینارگون.فردوسی.
رجوع به دینارگون شود.
- روزگون؛ همانند روز. چون روز. بسان روز مجازاً روشن و تابان.
- زبرجدگون؛ مانند زبرجد. مجازاً سبزرنگ. سبزفام.
- زرگون؛ چون زر. مانند زر. به رنگ زر. مجازاً زرد.
- زمردگون؛ مانند زمرد مجازاً سبزرنگ و سبزگون. سبزفام. رجوع به زمردگون شود.
- زنگارگون؛ مانند زنگار. مجازاً سبزرنگ. به رنگ زنگار. سبزفام :
تاک رز بینی شده دینارگون
پرنیان سبز او زنگارگون.رودکی.
ای گنبد زنگارگون ای پرجنون و پرفنون.
ناصرخسرو.
رجوع به زنگارگون شود.
- زهرآب گون؛ مانند آب زهر.
- || مجازاً بسیار تیز و بران. سخت برنده و کشنده و کاری همچون زهر :
سبک تیغ زهرآبگون برکشید
بتندی دل اژدها بردرید.فردوسی.
همه تیغ زهرآبگون برکشید
به کین اندر آیید و دشمن کشید.فردوسی.
- سرمه گون؛ چون سرمه. به رنگ سرمه. مجازاً نیلگون. کبود :
چه بینی در این طارم سرمه گون
که می آید از میل او سیل خون.نظامی.
رجوع به سرمه گون شود.
- سیمگون؛ چون سیم. مانند سیم. به رنگ سیم. نقره گون. نقره گین. نقره فام :
از آن سیمگون سکهء نوبهار
درم ریز کن بر سر جویبار.نظامی.
- || سفید از برف. پوشیده از برف :
آب چو نیل برکه اش میگون شد
صحرای سیمگونش خضرا شد.ناصرخسرو.
رجوع به سیمگون شود.
- شب گون؛ همانند شب. مانند شب. مجازاً تاریک. تیره و سیاه رنگ :
پری چهر گفت سپهبد شنود
ز سر شعر شب گون همی برگشود.فردوسی.
- شنگرف گون؛ شنگرف سان. مانند شنگرف. مجازاً سرخ رنگ :
بیا ساقی آن شیر شنگرف گون
که عکسش درآرد به سیماب خون.نظامی.
رجوع به شنگرف گون شود.
- عاج گون؛ مانند عاج. بسان عاج. چون عاج. مجازاً سفیدرنگ :
چو پیدا شد آن چادر عاج گون
خور از بخش دوپیکر آمد برون.فردوسی.
- عناب گون؛ عناب سان. مانند عناب. مجازاً سرخ رنگ. سرخ :
دگر سبزی نروید بر لب آب
که آب چشمها عناب گون است.سعدی.
- غالیه گون؛ مانند غالیه در رنگ و گونه. مشکین. سیاه :
منم غلام خداوند زلف غالیه گون
تنم شده چو سر زلف او نوان و نگون.
رودکی.
- قیرگون؛ چون قیر. مانند قیر. مجازاً سیاه رنگ. سیاه :
که بیرون از این گنبد قیرگون
نشانی دگر میدهد رهنمون.نظامی.
ز پیش سپه زنگی قیرگون
جناحی برآورد چون بیستون.نظامی.
- کافورگون؛ مانند کافور. کافورفام. مجازاً سفیدرنگ :
یکی شهر کافورگون رخ نمود
که گفتی نه از گل ز کافور بود.نظامی.
- کهرباگون؛ به رنگ کهربا.
- || قلعهء کهرباگون؛ کرهء خاک. زمین :
مکن زیر این لاجوردی بساط
بدین قلعهء کهرباگون نشاط.نظامی.
- گاوگون؛ مانند شب. چون شب. تاریک :
راست چو شب گاوگون شود بگریزم
گویم تا در نگه کنند به مسمار.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی).
- گلگون؛ مانند گل در رنگ و لطافت و نازکی. گل فام.
- گلنارگون؛ مانند گل نار. به رنگ گلنار :
چو گلنارگون کسوت آفتاب
کبودی گرفت از خم نیل آب.نظامی.
- گندم گون؛ به رنگ گندم. گندم رنگ. اسمر. سبزه :
خال مشکین تو بر عارض گندم گون است
سرّ آن دانه که شد رهزن آدم با اوست.
حافظ.
- گندناگون؛ مانند گندنا. بسان گندنا. سبزرنگ. به رنگ سبز :
به چرخ گندناگون بر دو نان بینی ز یک خوشه
که یک دیگ ترا گشنیز ناید زان دوتا نانش.
خاقانی.
رجوع به گندناگون شود.
- لاله گون؛ مانند لاله. به رنگ لاله. لاله سان. لاله فام. مجازاً سرخ رنگ :
زمین لاله گون شد هوا نیلگون
برآمد همی موج دریای خون.فردوسی.
به جنبش درآمد دو دریای خون
شد از موج آتش زمین لاله گون.نظامی.
جز دیده هیچ دوست ندیدم که سعی کرد
تا زعفران گونهء من لاله گون شود.سعدی.
رجوع به لاله گون شود.
- لعل گون؛ مانند لعل. مجازاً سرخ رنگ. به رنگ لعل در سرخی :
یکی جام پربادهء مشک بوی
بدو داد تا لعل گون کرد روی.فردوسی.
- معصفرگون؛ مانند معصفر. مجازاً زردرنگ :
سرخی خفچه نگر از سرخ بید
معصفرگون پوستش او خود سپید.رودکی.
- می گون؛ مانند می. مجازاً شفاف و روشن :
آب چون نیل برکه اش میگون شد
صحرای سیمگونش خضرا شد.ناصرخسرو.
- || خمارآلود. نیم خواب :
شبان خوابم نمیگیرد نه روز آرام و آسایش
ز چشم مست میگونش که پنداری به خوابستی.
سعدی (بدایع).
- نارگون؛ نارگونه. مانند نار. مجازاً به رنگ نار، سرخ. مانند انار. چون انار.
- نقره گون؛ به رنگ نقره. سیمگون. نقره فام :
بلارک به گاورسهء نقره گون
ز نقره برآورده گاورس خون.نظامی.
- نیل گون؛ مانند نیل. به رنگ نیل. کبود. کبودفام. کبودرنگ. لاجوردی :
شب و روز از این پردهء نیلگون
بسی بازی چابک آرد برون.نظامی.
چو دریاست این گنبد نیلگون
زمین چون جزیره میان اندرون.اسدی.
- || مجازاً تیره. کدر. تار :
زمین لاله گون شد هوا نیلگون
برآمد همی موج دریای خون.فردوسی.
- هماگون؛ چون هما. مانند هما.
- || مجازاً چیزی دور از دسترس چون عنقا.
- || مجازاً مبارک و فرخنده پی.
- یاقوت گون؛ مانند یاقوت. به رنگ یاقوت. سرخ گون. سرخ رنگ.
(1) - ن ل: لون، و در این صورت شاهد معنی فوق نیست.

گون.

[گَ وَ] (اِ)(1) بوته ای است خاردار. (بهار عجم). و در مغز ساقهء آن صمغی است سفیدرنگ که چون در آخر بهار بر جدار ساقه بریدگی و خراشی ایجاد کنند صمغ مذکور با فشار از ساقه بیرون می آید و آن را کتیرا میگویند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص221) :
گل روئی که با خورشید میزد لاف هم چشمی
گون شد کرگدن شد همچو من شد بدتر از من شد.
طاهر وحید (از بهار عجم).
- گون زرد(2)؛ نوعی گون که در گچ یافت شود.
- گون سفید(3)؛ نوعی گون که در کرج باشد و آن را خاک گون نیز گویند.
- گون شیر(4)؛ نوعی گون باشد.
(1) - Astragalus.
(2) - Astragalus qarrowianus.
(3) - Astragalus gossz, pinus.
(4) - Astragalus succuleut.

گون.

[گُ وِ] (اِخ) نام شهری است از شهرهای فارس. (برهان قاطع). این کلمه در فارسنامهء ابن البلخی و معجم البلدان و حدودالعالم نیامده و ظاهراً مصحف «گور» = جور (معرب) است که نام قدیم فیروزآباد باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گون.

[گَ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار. واقع در 68000 گزی شمال باختری چاه بهار و 17000 گزی شمال راه مالرو چاه بهار به جاسک. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گون آباد.

[گَ وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 36000 گزی جنوب ساردوئیه و 14000 گزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. سکنهء آن 12 تن است. ساکنان از طایفهء کوهستانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گون آبادی.

(ص نسبی) منسوب به گون آباد. گونابادی. گنابدی. جنابدی. رجوع به گنابادی شود.

گونا.

(اِ) گونه. (برهان قاطع). گون. ادات تشبیه. || رنگ و لون. (برهان قاطع) :
حلقهء زلف کهن رنگ بگرداند لیک
خال را رنگ همان غالیه گونا بینند.خاقانی.
بس دوزخی است خصمش از آن سرخ رخ شده ست
کآتش به زر ناسره گونا برافکند.خاقانی.
|| (ص) رنگین. به رنگ سیر. پررنگ. (یادداشت مؤلف). ظاهراً در بیت زیر همین معنی مراد باشد :
ماهی و قرص خور بهم حوت است و یونس در شکم
ماهی همه گنج درم خور زرّ گونا داشته.
خاقانی.
|| (اِ) گوناب. (انجمن آرا). غازه که زنان بر روی مالند و گلگونه گویند. (برهان قاطع) (انجمن آرا). رجوع به گوناب شود. || طرز. روش. قاعده. قانون. صفت. (برهان قاطع).

گونا.

(اِ) به لغت زند و پازند بره و بچهء گوسفند. (برهان قاطع).

گونائیو.

[گُ نا وْ] (اِخ)(1) بندری است در جمهوری هائیتی(2) و مرکز ایالت آرتیبونیت(3)که در کنار خلیج گونائیو واقع است. این بندر 12000 تن جمعیت دارد.
(1) - Gonaives (Les).
(2) - Haiti.
(3) - Artibonite.

گوناب.

(اِ) سرخی و گلگونه باشد که زنان به جهت زیبائی بر رخساره مالند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). به معنی گونا است سرخی که زنان بر روی مالند و گلگونه گویند. (انجمن آرای ناصری). گونا. سرخاب. غازه. گلگونه :
روی او بی نیاز از گوناب
در دل آفتاب از او صد تاب.ابوالخطیر.
رجوع به گونا شود.

گوناباد.

(اِخ) گونابد. گنابد. گناباد. جنابذ. رجوع به گناباد شود.

گونابد.

[بَ] (اِخ) تحریری است از گناباد. رجوع به گناباد و گون آباد شود.

گوناگون.

(ص مرکب) مرکب از گون + الف + گون، بمعنی گونه گونه. جوراجور. از لون دیگر. جنس به جنس. انواع. (برهان قاطع). اقسام. (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). مختلف از هر قبیل. (ناظم الاطباء). متنوع. نوع به نوع. از چند نوع. رنگارنگ : مردمان [ بلوچان ]بسیار بودند و پناخسرو ایشان را بکشت به حیلتهای گوناگون. (حدود العالم). از آنجا [ از ناحیت تخس ] مشک و مویهای گوناگون خیزد. (حدود العالم).
زمین از نقش گوناگون چنان(1) دیبای ششتر شد
هزارآوای مست اینک به شغل خویشتن درشد.
فرخی.
جرس دستان گوناگون همی زد
بسان عندلیبی از عنادل.منوچهری.
هرون رسولی فرستاد سوی شاه ملک و عتاب کرد گوناگون که بیامدی و قومی را که به من پیوسته اند و لشکر من بودند ویران کردی. (تاریخ بیهقی ص697).چندان خوازه زده بودند و تکلفهای گوناگون کرده که از حد وصف بگذشت. (تاریخ بیهقی ص433 چ ادیب).
سپهری بینم و سیارگانی
به صورتهای گوناگون مصور.ناصرخسرو.
فراز آیند از هر سو بسی مرغان گوناگون
پدید آرند هر فوجی به لونی دیگر الحانها.
ناصرخسرو.
هزاران میوه رنگارنگ و لونالون و گوناگون
نگوئی تا نهان او را که در شاخ شجر دارد.
ناصرخسرو.
فرمود تا بنا بر پنبه گذاشتند و بریشتند و ببافتند و کتان و ابریشم کسی نداشت آن روز بیرون آورد فرمود تا جامه ها بافتند و رنگهای گوناگون پدید کردند. (قصص الانبیاء ص36). و در میان هر درخت درخت میوه ای بنشاندند که برگها و میوه های گوناگون برآوردی. (قصص الانبیاء ص151). این معجونها را در بیماریهای گوناگون آزموده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). مدت پنجاه سال سلاحهای گوناگون میساخت. (فارسنامهء ابن بلخی).
علم دارد طرف گوناگون
مرو از حد ضرورت بیرون.نظامی.
نه چندان صید گوناگون فکندند
که حدش در حساب آید که چندند.نظامی.
این پر از لاله های رنگارنگ
و آن پر از میوه های گوناگون.سعدی.
کتب گوناگون، کتابهای مختلف و از هر قبیل. (ناظم الاطباء). || رنگارنگ. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (صحاح الفرس). ملون. به الوان. همه رنگ. رنگ به رنگ. لونالون :
چه مایه کرد بر آن روی لونه گوناگون
بر آنکه چشم تمتع کنم به رویش باز.
قریع الدهر.
اِفتِتان؛ گوناگون آوردن. اِکفاء؛ گوناگون آوردن قافیه. اِلوِنان؛ گوناگون شدن. اُمهود؛ گوناگون پختن. تَغَوُّل؛ گوناگون شدن. تَلَوُّن؛ گوناگون شدن. تَلوین؛ گوناگون. تَنویع؛ گوناگون کردن. تَنَوُّع؛ گوناگون شدن. هَوَل و تَهاویل؛ رنگهای گوناگون دیدن است در مستی. (منتهی الارب).
|| حالتهای مختلف :
هر روز هزار بار چون بوقلمون
می گرداند عشق توام گوناگون.عطار.
(1) - در دیوان فرخی چ عبدالرسولی و چ دبیرسیاقی (ص405) «چون» آمده است، ولی ظاهراً صحیح تر «چنان» باید باشد.

گوناگون.

[گَ / گُو نا] (اِ) بوتهء خاری است که در کوهستان و جاهای کم هیزم سوختنی است. || لباس بلند زن که روی پیراهن پوشیده میشود. || لباده. (فرهنگ نظام). هر سه معنی مخصوص این مأخذ است و جای دیگر دیده نشد. رجوع به کون و کونده شود.

گوناگون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)متنوع شدن. مختلف شدن. || رنگارنگ شدن. رجوع به گوناگون شود.

گوناگون کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)گوناگون گردانیدن. متنوع ساختن. رنگارنگ گردانیدن. رجوع به گوناگون شود.

گوناگونی.

(حامص مرکب) حالت و چگونگی گوناگون. لونالونی. اختلاف. تنوع. || اقسام و انواع. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گونالهید.

(اِخ) نامی که هندوان قدیم به قرار گرفتن قمر در منزل روهنی چهارم دهند و در آن هنگام سه روز جشن کنند. (ماللهند بیرونی ص298).

گونان.

(اِخ) دهی بوده است از توابع لنجان اصفهان، و حمدالله مستوفی نویسد: ششم ناحیت لنجان [ از نواحی اصفهان ] بیست پاره دیه است، گونان و قهدریجان و گلیشاد معظم قرای آن... (نزهة القلوب ص51).

گونای.

(اِخ) دهی است جزء دهستان بزینه رود بخش قیدار شهرستان زنجان. واقع در 60000 گزی جنوب باختری قیدار و 9000 گزی راه عمومی. کوهستانی و سردسیر و سکنهء آن 348 تن است. آب آن از چشمه تأمین میگردد و محصولات آن غلات و انگور است و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گون بان.

[گومْ] (اِخ) نام یکی از کوههای واقع در شمال هرسین است و هرسین یکی از بخشهای شهرستان کرمانشاهان میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گون بان.

[گَ وَمْ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. واقع در 31000 گزی شمال باختر صحنه و 2000 گزی خاور شوسهء کرمانشاه به سقز. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، قلمستان و توتون و شغل اهالی زراعت است. اتومبیل به آنجا میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گونبو.

[گُمْ بُ] (اِخ)(1) شاعر فرانسوی که در سن ژوست به دنیا آمد و از سال 1570م. تا 1666م. زندگی کرد. یکی از آثار او «هتل رامبویه» است.
(1) - Gombauld.

گون پاپاخ.

[گومْ] (اِخ) ایلی است از ایلات اطراف مشکین آذربایجان. مرکب از دو هزار خانواده. ییلاق آنها سنبلاق است و به مغان قشلاق میکنند. شغل ایشان زراعت است و از طوایف مختلفهء قوجه بیک محسوب میشوند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص108).

گون پایاق.

[گومْ] (اِخ) دهی است از دهستان ارشق بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر. واقع در 65000گزی شمال خیاو و 5000گزی شوسهء گرمی به اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 160تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گونتران.

[گُنْ گُ] (اِخ)(1) پادشاه بورگُنْی و اورشان و پسر کلوتر اول است که از سال 561 تا 593 م. حکمرانی کرده است.
(1) - Gontran (Saint).

گونتو.

[گُنْ تُ] (اِخ)(1) نام خانواده ای کهن در آژنه(2) که از قرن دوازدهم میلادی سنیوری بیرون(3) را در پریگور داشتند.
(1) - Gontaut.
(2) - Agenais.
(3) - Biron.

گون تیمور.

[تَ] (اِخ) پنجمین از خانان قراقروم و از نوادگان اوکتای قاآن فرزند چنگیز و نسب او چنین است: گون تیمور فرزند البک، فرزند أنگه سریکتو، فرزند او سوخال، فرزند بیلیکتو، وی از سال 802 تا 805 ه . ق. حکومت داشته است. رجوع شود به معجم الانساب و الاسرات تألیف زامباور ص360 و طبقات سلاطین اسلام ص191.

گونج.

[گَ وَ نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان. واقع در 30 هزارگزی جنوب خاوری سیردان و 24 هزارگزی باختر شوسهء قزوین به رشت. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 329 تن است. آب آنجا از چشمه تأمین میگردد و محصول آن غلات، بنشن، گردو و عسل است. شغل اهالی زراعت است. راه مالرو صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گونجوک بالا.

[گَ وَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان احمدآباد بخش فریمان مشهد. واقع در 80 هزارگزی شمال باختری فریمان. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 349 تن است. آب آنجا از قنات تأمین میگردد. محصولات آن غلات و زیره و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گونجی.

[گَ وِ] (ص) گوانجی. (حاشیهء برهان قاطع چ دکتر معین). عزیز و گرامی. || شجاع و دلیر و پهلوان. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گرانبها و پرقیمت. رجوع به گوانجی شود.

گونچک.

[گَ وَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش مرکزی شهرستان اهر. واقع در 12500 گزی باختری اهر و 200 گزی ارابه رو تبریز به اهر. کوهستانی و هوای آن معتدل مایل به گرمی است. سکنهء آن 383 تن است. آب آن از رودخانهء اهرچای تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوبات و سردرختی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوندار.

[گُنْ] (اِخ)(1) شهری است از شهرهای حبشه که در قدیم پایتخت آن بوده است. این شهر در چهل هزارگزی دریاچهء دنبآ(2) قرار دارد. و مساحت آن 2210 کیلومتر مربع است و اکنون چهل هزار نفر جمعیت دارد.
(1) - Gondar.
(2) - Dembea.

گون دره.

[گَ وَ دَ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان. واقع در 61 هزارگزی جنوب خاوری مشیز و 4 هزارگزی خاور راه مالرو رابر به لاله زار. سکنهء آن 8 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوندک.

[گَ وَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. واقع در 6 هزارگزی خاوری نجف آباد و 12هزارگزی جنوب شوسهء بیجار به سنندج. تپه ماهور و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولاتش غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه، گلیم و جاجیم بافی است. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوندوانا.

[گُنْ] (اِخ)(1) ناحیه ای است از هند که در ایالت دکن در شمال گوداوری واقع شده است و اهالی آن را سه ملیون گوند(2)تشکیل میدهند. این نام را به یک سرزمین خیالی و موهوم نیز داده اند، که در عهد اول شامل آمریکای جنوبی، آفریقا، عربستان، هند (دکن)، استرالیا و ناحیهء قطب جنوب میشده است.
(1) - Gondvana. Gondwana.
(2) - Gonds.

گون دوشمین.

[مِ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 16هزارگزی باختری اردبیل و 3 هزارگزی خیاو به اردبیل. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 1328 تن است. آب آن از رودخانهء کند و چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوندوغدی.

(اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز. واقع در 42000 گزی باختر سراسکند و 32000 گزی شوسهء میانه به تبریز. کوهستانی و هوای آن معتدل است و سکنهء آن 518 تن است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوندوغدی.

(اِخ) دهی است از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه. واقع در 17هزارگزی جنوب خاوری بخش و 1000گزی خاور میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 1451 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات عمده آنجا غلات و حبوبات است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گون دوفار.

[گُنْ دُ] (اِخ)(1) یکی از پادشاهان نامی سیستان بوده است. و بنابر یک داستان هندی وی یکی از حواریون مسیح بوده است، که در زمان او در سال 29 م. به هند مسافرت کرده. این پادشاه نقاط بسیاری زیر فرمانروائی خود داشته و سکه های او در هرات و قندهار و سیستان و گاه در پنجاب هند نیز یافت گردیده است. (از تاریخ ایران باستان ج3 ص3263).
(1) - Gondophare.

گوندوک.

[گَ وَ دو] (اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومه وارداک شهرستان مشهد. واقع در 7هزارگزی شمال خاوری مشهد و شمال کشف رود. جلگه و هوای آن معتدل و گرم سیر و سکنهء آن 81 تن است. آب آن از قنات تأمین میگردد. محصولاتش غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوندوکورو.

[گُنْ دُ کُ رُ] (اِخ)(1) نام شهر باستانی سودان، مرکز ایالت نیل علیا است. تمام این شهر در سال 1882 م. بوسیلهء درویشها ویران گردید.
(1) - Gondokoro.

گوندولی.

(اِخ)(1) ایوان. نام شاعر دالماسی(2)است که در راگوز(3) به دنیا آمده و از سال 1588 تا 1638 م. زندگی کرده است. آثار این شاعر در اوج ادبیات دالماس قرار گرفت.
(1) - Gundulic, Ivan.
(2) - Dalmatie (ناحیه ای است در یوگوسلاوی).
(3) - Raguse.

گوندووالد.

[گُنْ دُ] (اِخ)(1) در سال 550 م. به دنیا آمده. وی در کنستانتینوپل بزرگ شد و ادعا کرد که پسر کلوتر اول(2) است و کوشش کرد گول(3) را تصرف نماید. مدت کمی در تولوز و بوردو حکومت نموده و سپس بوسیلهء ارتش پادشاه گونترن(4) از پا درآمد و در سال 585 م. به وضع فجیعی از بین برده شد.
(1) - Gondovald.
(2) - Clotaire.
(3) - Gaule.
(4) - Gontron.

گونده.

[گَ وَ دَ / دِ] (اِ) جوال حبوب و غله. (آنندراج از فرهنگ اشتنگاس).

گونده بو.

[گُنْ دِ] (اِخ)(1) نام پادشاه بورگُنْی(2) و عموی کلوتیدا است که در سال 516 م. میزیسته است.
(1) - Gondehbue.
(2) - Bourgogne.

گونده مار.

[گُنْ دِ] (اِخ)(1) پسر گونده بو که شیلدبر(2) و کلوتر او را در اوتون مغلوب ساختند.
(1) - Gondemar.
(2) - Childebert.

گوندی.

[گُنْ] (اِخ)(1) پل. نام کاردینال رتز(2) از خانوادهء اشرافی فلورانسی است.
(1) - Gondi, Paul.
(2) - Retz.

گوندی کر.

[گُنْ کِ] (اِخ)(1) نخستین پادشاه بورگُنْی(2) است که ناحیهء رن(3)، ژنو و وین(4) را تا لیون در تحت حکومت خود درآورد و با رومیها متحد شد و علیه آتیلا جنگید. وی در این جنگ با آتیلا به سال 436 م. کشته شد.
(1) - Gondicaire.
(2) - Bourgogne.
(3) - Rhin.
(4) - Vienne.

گوندینه.

[گُنْ نِ] (اِخ)(1) ادموند. شاعر درام سرای فرانسوی است که به سال 1828 م. در لورییرر(2) به دنیا آمد و در سال 1888م. در نولی(3) درگذشت. وی بیش از 40 نمایشنامه نوشت که بهترین آنها را کنت ژاک، کریستیان و فرماندهء لشکر(4) و چند نمایشنامهء کمدی دیگر می توان شمرد.
(1) - Gondinet, Edmond.
(2) - Lauriers.
(3) - Neuilly.
(4) - Le Chef de division.

گونرپ.

[رَ] (اِخ)(1) یکی از قهرمانان افسانه ای داستانی است که، تئودور بارکونائی نام او را در افسانه های ایرانی آورده است. و کریستن سن عبارت مبهم او را چنین نقل میکند: زمین دوشیزهء جوانی بود، که نامزدی داشت پریسگ(2) نام. آتش صاحب عقل بود و با شخصی مصاحبت داشت گونرپ نام، به معنی «رطوبت جنگلها»، پریسگ گاهی به صورت کبوتر و زمانی مورچه و وقتی سگ پیر تجلی میکرد. (ایران در زمان ساسانیان ص178).
(1) - Gounrap.
(2) - Parisag.

گونزاک.

[گُنْ] (اِخ)(1) نام ملکهء لهستان که از سال 1612 م. تا 1667 م. زندگی میکرده و همسر لاولیلاس هفتم بوده است.
(1) - Gonzague.

گون ژده.

[ژَ دَ / دِ] (اِ) به معنی زنجره است، و آن جانوری باشد شبیه به ملخ که شبها آواز طولانی کند. (برهان قاطع) (فرهنگ اشتنگاس) (ناظم الاطباء).

گونس.

[گُ نِ] (اِخ)(1) شهر کوچکی است در فرانسه، مرکز بخش سن اوواز(2) از شهرستان پونتواز(3). این شهر 4900 تن جمعیت دارد و دارای کلیساهای قدیمی است.
(1) - Gonesse.
(2) - Seine-et-Oise.
(3) - Pontoise.

گونستان.

[گَ وَ نِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سربند بالا، بخش سربند شهرستان اراک. واقع در 44هزارگزی باختر آستانه و 10هزارگزی باختر شوسهء قدیم بروجرد به اراک. دامنه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 118 تن است. آب آن از قناتهای کوهستانی تأمین میشود. محصولات آنجا غلات، بنشن و پنبه و شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گونسته.

[نَ تَ / تِ] (اِ مرکب) مصحف کونسته. از: گون + استه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). هر طرف سرین و کفل را گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به کونسته شود.

گونسلن.

[گُنْ سِ لَ] (اِخ)(1) قصبه ای است در فرانسه مرکز بخش ایزر(2) از شهرستان گرنوبل(3) که 950 تن جمعیت دارد.
(1) - Goncelin.
(2) - Isere.
(3) - Grenoble.

گونش.

[نَ] (اِخ) (سیه کوه) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا شهرستان اردبیل. واقع در 18000گزی جنوب باختری آستارا و 10000گزی شوسهء آستارا به انزلی. جنگل و هوای آن گرمسیر و مرطوبی و سکنهء آن 715 تن است. آب آن از رودخانه است. محصول آن غلات و ذرت و شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء ذغال است. راه مالرو دارد و محل سکونت ایل کونش است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گون غنچه.

[غُ چَ / چِ] (اِ مرکب) غازه. گلگونهء روی زنان. سرخاب. (یادداشت مؤلف).

گونک.

[گَ وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان باهد کلات بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار. در 52هزارگزی جنوب خاوری دشتیاری کنار مرز پاکستان. جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چاه است. محصول آنجا ذرت، حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گونکور.

[گُنْ] (اِخ)(1) ادموند لوئی. یکی از نویسندگان فرانسه و پیرو مکتب ناتورالیست است که در سال 1822م. در نانسی(2) به دنیا آمد. داستانهای معروفی که نوشته است عبارتند از: ژرمینی(3)، لاسرتو(4)، رنه موپرین(5). این نویسنده در هنرهای قرن هیجدهم تحقیق کرده و روزنامهء قابل توجهی نیز انتشار داده است و به سال 1896 م. درگذشت.
(1) - Goncourt, Edmond - Louis.
(2) - Nancy.
(3) - Germinie.
(4) - Lacerteux.
(5) - Renee Mauperin.

گونکی.

[نَ] (اِخ) طایفه ای هستند از طوایف فارس که ییلاق آنها کوه خرمن کوه ضیمکان است و قشلاق آنها نواحی بلوک میمند می باشد و معیشت آنها از گوسفند است. (فارسنامهء ناصری ص332).

گون گنبد.

[گُمْ بَ] (اِخ) بنا به روایت بیهقی یکی از محلات اصفهان بوده است. (تتمهء صوان الحکمه ص58 و 51).

گونگورا ای آرگوت.

[گُنْ گُ گُتْ](اِخ)(1) نام شاعر اسپانیائی که است که در سال 1561 م. در کوردوا(2) به دنیا آمد. سبک روشن و واضح او مکتبی به نام گوندوریسم به وجود آورد.
(1) - Gongora y Argote, Luis de. .(قرطبه)
(2) - Cordoue

گون گیل.

[گُنْ گی] (اِخ)(1) بنا به گفتهء گزنفون، نام کسی بوده است که در جنگ پارسیان با ایرتریها، طرفدار ایران شد و از طرف دربار ایران حکومت چهار شهر به وی اعطا گردید و اعقاب او این شهرها را در زمان اردشیر دوم نیز در دست داشتند و بر آنها حکمروائی میکردند. (تاریخ ایران باستان ج1 ص670).
(1) - Gongyle.

گونلو.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوج تپه بخش ترکمان شهرستان میانه. واقع در 13000گزی جنوب بخش و 9000گزی شوسهء میانه به تبریز. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 540 تن است. آب از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گونلو.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. در 24هزارگزی شمال قصبهء رزن و 8هزارگزی شمال تولکی تپه قرار گرفته است. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 900 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی است. محصولات آن غلات دیم، لبنیات و عسل شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالی بافی است. راه مالرو دارد و تابستان از رزن و فس اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گونند.

[] (اِخ) نام طایفه ای است از طوایف مشرق (هند قدیم) بنا به روایت باج پران. (ماللهند بیرونی ص150 س11).

گونند.

[نَنْ] (اِ) سوزن بزرگ که آن را جوالدوز نیز گویند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گونو.

[نُ] (اِخ)(1) نام آهنگساز فرانسوی است که به سال 1818 م. در پاریس به دنیا آمد. این آهنگساز اپرای فاوست(2) و رمئو و ژولیت(3) و عدهء دیگری اپرا ساخته است. از اولین استادان ملودی فرانسه به شمار میرود و به سال 1893م. درگذشت.
(1) - Gounod, Charles.
(2) - Faust.
(3) - Romeo et Juliette.

گونه.

[نَ / نِ] (اِ) عارض و رخساره که به عربی خد گویند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). مجازاً رخسار و چهره را گویند. (انجمن آرا). هریک از برجستگی دو جانب روی آدمی. (یادداشت مؤلف). دو طرف صورت. لپ. چهره و صورت. خَد. عارض. عارضة. وجنة :
تیزی شمشیر دارد و روش مار
کالبد عاشقان و گونهء غمگین.
رودکی (از انجمن آرا).
وز آن پس به روی سپه بنگرید
سپه را همه گونه پژمرده دید.فردوسی.
زمانی به پاسخ نیامد فرود
همه گونهء پهلوان شد کبود.فردوسی.
گفتم که مرا نفس ضعیف است و نژند است
منگر به درستی تن و این گونهء احمر.
ناصرخسرو.
قصر ملک بلرزید و گونهء او زرد شد. (مجمل التواریخ).
یک جرعه از او بریز در جیحون
تا گونهء گل دهیم جیحون را.ادیب صابر.
نهاده بر کف تو گوهری که از عکسش
شود دو گونه چو گلزار و بزم چون گلشن.
امیر معزی (از فرهنگ نظام).
دعوی مشتاق را شرع نخواهد بیان
گونهء زردش دلیل نالهء زارش گواست.
سعدی.
بیا و گونهء زردم ببین و نقش بخوان
که گر حدیث کنم قصه ای دراز آید.سعدی.
جز دیده هیچ دوست ندیدم که سعی کرد
تا زعفران گونهء من لاله گون شود.سعدی.
|| جنس. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (السامی فی الاسامی). نوع. (منتهی الارب). قسم. صنف. جور. طور. چنان :
چادرکی دیدم رنگین بر او
رنگ بسی گونه بر آن چادرا.رودکی.
بهشت آئین سرائی را بپرداخت
ز هرگونه در او تمثالها ساخت.رودکی.
مردمان بخرد اندر هر زمان
راه(1) دانش را به هر گونه زبان...رودکی.
زده گونه ریچال و ده گونه وا
گلوبندگی مر یکی [ را ] سزا.
ابوشکور (از لغت فرس).
و ده گونه آن بوده که پوست و مزغ (مغز) آن بتوان خورد. (ترجمهء تفسیر طبری).
فغان من همه زان زلف بی تکلف اوست
فکنده طبع بر او بر هزار گونه عقد.
منجیک.
ز هرگونه نیرنگها ساختند
و آن درد را چاره نشناختند.فردوسی.
فرستاد بایدْش تا سرکشان
نیابند از او هیچ گونه نشان.فردوسی.
سخنها بر این گونه پیوند کن
و گر پند نپْذیردش بند کن.فردوسی.
از لب تو مر مرا هزار نوید است
وز سر زلفت هزار گونه زلیفن.فرخی.
کمانکشی است(2) بتم با دو گونه تیر بر او
و از آن دو گونه همی دل خلد به صلح و به جنگ.
فرخی.
آهستگئی باید آنجا و مدارائی
صد گونه عمل کردن صد گونه هشیواری.
منوچهری.
محال است ترا رفتن، که به خراسان فتنه است از چند گونه. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص411).
دو گونه است مرده ز راه خرد
که دانا بجز مرده شان نشمرد.اسدی.
از این گونه بدعتها نهاد [ مزدک ] . (فارسنامهء ابن بلخی ص84). و شمشیر چهارده گونه است... و باز این نوع ها به دیگر انواع بگردد. (نوروزنامه). اطباء عراق وی را ماء مبارک خوانند، وی آن چیزی است که بیست و چهار گونه بیماری معروف را سود دارد. (نوروزنامه). و چندان انگور که به هرات باشد. به هیچ شهری و ولایتی نباشد، چنانکه زیادت از صد گونه انگور را نام بر سر زبان بگویند. (نوروزنامه). و در نسب ثمود بسیار گونه روایتها است. (مجمل التواریخ). هریکی را گفتار و زبان از گونه ای بوده. (مجمل التواریخ).
عمادی از تو چندان درد خورده است
که بر هر موی او صد گونه درد است.
عمادی شهریاری.
هزار گونه سپر ساختیم و هم بگذشت
خدنگ غمزهء خوبان ز دلق نه توئی.سعدی.
مرا هم که صد گونه آز و هواست.سعدی.
هزار گونه گل از شاخ چهره بنمودند
چو لعبتان گل اندام نازک از پاچنگ.
شمس فخری.
- دو گونه؛ دوتا. دو جنس. (ناظم الاطباء). دو نوع. دو قسم.
|| پاره. قسمت :
بزد تیغ و کردش به دو گونه راست
نه این نیمه افزون نه آن نیمه کاست.
فردوسی.
|| روش. طرز. قاعده. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری) (فرهنگ جهانگیری). اسلوب. (غیاث اللغات) (آنندراج). طور. (ترجمان القرآن). جور. شیوه. ترتیب. راه. سنخ. طریق. کیفیت مجازاً طرز و روش و صفت. (فرهنگ نظام) (آنندراج) (السامی فی الاسامی) :
جهاندیده ای دیدم از شهر بلخ
ز هر گونه ای گشته بر سرْش چرخ.
ابوشکور.
تا با تو چو بندگان همی گردد
هرگونه که تو همیش گردانی.ناصرخسرو.
- دگرگونه؛ متغیر. به طریق دیگر. به کیفیت دیگر. دیگرسان :
برآمد دگر باره بانگ سرود
دگرگونه تر ساخت آوای رود.فردوسی.
دگرگونه آرایشی کرد ماه
بسیج گذر کرد بر پیشگاه.فردوسی.
وزان پس همی خوان و می خواستند
دگرگونه مجلس بیاراستند.فردوسی.
نگه کن که با هر کس این پیر جادو
دگرگونه گفتار و کردار دارد.ناصرخسرو.
چون قدم از منزل اول برید
گونهء حجام دگرگونه دید.نظامی.
وزرای نوشیروان در مهمی از مصالح مملکت اندیشه همی کردند و هریک از ایشان دگرگونه رائی همی زدند. (گلستان).
- دیگرگونه؛ به کیفیت دیگر. طور دیگر. به صورت دیگر : این حال با خوارزمشاه از آن گفته آمد تا وی را صورت، دیگرگونه نبندد. (تاریخ بیهقی). من نه از آن مردانم که به هزیمت بشوم اگر حال دیگرگونه باشد من نفس خود به خوارزم برم. (تاریخ بیهقی). چون اندیشیدم [ مسعود ] که خوارزم ثغری بزرگ است... باشد که دشمنان تأویل، دیگرگونه کنند. (تاریخ بیهقی).
- هیچ گونه؛ به هیچ وجه. ابداً :
ز گفتار او هیچ گونه مگرد
چو گردی شود بخت تو روی زرد.فردوسی.
ز هر سو به ایوان او بنگرید
نشانی از او هیچ گونه ندید.فردوسی.
ز هیچ گونه، بدو جادوان حیلت ساز
به کار برد ندانند حیلت و نیرنگ.فرخی.
به گونهء شب روزی برآمد از سر کوه
که هیچ گونه بر آن کارگر نگشت بصر.
فرخی.
- یک گونه؛ یک تا. بی آمیزش. مفرد. یک طریقه. (ناظم الاطباء).
|| شکل و هیأت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغة). قیافه. سان. وضع. ترتیب. طور. فرم. طرز و طریق :
چون آب به گونهء هر آوند شوی.
ابوحنیفهء اسکافی.
بدرید روی زمین را به چنگ
ابر گونهء شیر و جنگی پلنگ.فردوسی.
قامت کوتاه دارد رفتن شیر دژم
گونهء بیمار دارد قوت کوه حراز.منوچهری.
چنین است و زین گونه تا بد بس است
زیان کسی سود دیگر کس است.اسدی.
گفتم [ بونصر مشکان ] چنین بود ولیکن خلیفه را چند گونه صورت کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص179). طاهر گل افشانی کرده که هیچ ملک بر آن گونه نکند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص393).
بر تو جوان گونهء پیری چراست
لالهء خودروی تو خیری چراست.نظامی.
در تو ای گنبد امید و هراس
گردش آس هست و گونهء آس.مولوی.
|| مانند. سان. وار. مثل. صنف. (از السامی فی الاسامی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) :
بازگشای ای نگار چشم به عبرت
تات نکوبد فلک به گونهء کوبین.
خجسته (از لغت فرس).
- آرام گونه؛ تسکین اندک. قرار اندک. مختصر آرامش. اندک آسودگی : هر چند چنین است خوارزمشاه چون دلشده میباشد و بنده چند دفعه نزدیک او رفت تا آرام گونه یافت. (تاریخ بیهقی).
- آشفته گونه: چون آشفتگان.؛
- || بشوریده. شوریده گونه؛ در حالی نزدیک به حالت طغیان : محمد بن الحصین القوسی شهر بر او آشفته گونه همی داشت. (تاریخ سیستان).
- آن گونه؛ آن شکل. آن سان. آن قسم :
دیدهء حاسد و بدخواه تو بادا خسته
هم بر آن گونه که از کوزه برون جست فقاع.
سوزنی.
سیب را هر طرفی داده طبیعت رنگی
هم بدان گونه که گلگونه کند روی نگار.
سعدی.
- ابرگونه؛ به شکل ابر. مانند ابر. بسان ابر.
- بازگونه؛ باژگونه. معکوس. دروا. معلق.
- باژگونه؛ بازگونه. معکوس. دروا. معلق :
تو ز آن ره که شد باژگونه نورد
بخواه از خدا حاجت و بازگرد.نظامی.
- باشگونه؛ بازگونه. باژگونه. معکوس. مقلوب. بازگردانیده باشد و به تازی مقلوب بود. (لغت فرس). وارونه. پشت و رو :
فغان ز بخت من و کار باشگونه جهان
ترا نیابم و تو مر مرا چرا یابی؟(3)
خسروی (از لغت فرس).
- بدان گونه؛ چنان. آنچنان. بدان قسم :
بدان گونه شادم که تشنه به آب
و گر سبزه از تابش آفتاب.فردوسی.
- بدین گونه؛ بدین سان. چنین. چونین. (یادداشت مؤلف) :
بدین گونه میکرد ره را نورد
زمان زیر گردون زمین زیر گرد.نظامی.
- بر گونه؛ بسان. بمانند. به شکل :
یک ره که چو بیجاده شد آن دو رخ بیمار
باده خور از آن صافی بر گونهء بیجاد.
خسروی.
به گستهم گفتا تو بردار طوس
که شد دشت بر گونهء آبنوس.فردوسی.
بر گونهء سیاههء چشم است غژم او
هم بر مثال مردمهء چشم از اوتکس.بهرامی.
- بر این گونه؛ این چنین. چنین. این سان :
بر این گونه خواهد گذشتن سپهر
نخواهد شدن رام با کس به مهر.
فردوسی (از آنندراج).
- ترگونه؛ کمی مرطوب. کمی نمناک. با اندکی تری. با نمناکی اندک : بارانکی خرد خرد می بارید. چنانکه زمین ترگونه بکرد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص260).
- تیزگونه؛ با اندک تیزی.
- || تندمزاج، تندخو. سوداوی و عصبی مزاج : منصوربن اسحاق را برادرزاده ای بود برنا و تیزگونه. (تاریخ سیستان).
- چگونه؛ چه سان. به چه طریق. چطور :
دلی که با سر زلفت تعلقی دارد
چگونه جمع شود با چنین پریشانی.سعدی.
- خجل گونه؛ با اندک شرمساری. کمی خجل چون شرم زده : زمانی نیک اندیشید و چون خجل گونه ای شد، پس عبدوس را گفت بازگو تا امشب مثال دهم تا حاصل و باقی وی پیدا آرند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص364).
- خلق گونه؛ مایل به کهنگی. کهنه : جبه ای داشت [ حسنک ] حبری رنگ با سیاه میزد، خلق گونه. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص184).
- رنجورگونه؛ بیمارسان. چون بیماران. همچو مریض نالان و مریض احوال : مسلم رنجورگونه بود. یزید گفت ترا اگر از این بیماری خللی و اجلی باشد منذربن حسین را خلیفه ساز. (ترجمهء طبری بعلمی).
- زعفران گونه؛ بسان زعفران. مانند زعفران. چون زعفران. به رنگ زعفران.
- || مجازاً زرد و پریده رنگ :
نمودند کین زعفران گونه خاک
کند مرد را بی سبب خنده ناک.نظامی.
- سست گونه؛ نااستوار متمایل به بی بنیانی. تزلزل. بی ثبات : چون ابراهیم الولید کار خویش سست گونه دید خود را خلع کرد. (تاریخ سیستان).
- شکایت گونه؛ شبه شکایت. اندک عدم رضایت نمائی : شب پیش مختار رفت و گفت این جماعت شکایت گونه می کنند. مختار گفت دیرگاه است که میگویند. اما هر چه ایشان را باید اجابت کنم. (ترجمهء طبری بلعمی).
- شوریده گونه؛ نیمه عاصی. نیمه طاغی :همیشه مردمان را بر معدل بن الحصین شوریده گونه همی داشت. (تاریخ سیستان).
- صدرگونه؛ بمانند صدر. مسند مانند. متکا. چیزی شبیه بالش : او را دید در صدر گونه ای پشت بازنهاده و سخت اندیشمند و نالان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص368). رجوع به صدر شود.
- صلح گونه؛ آشتی گونه. به وضعی همانند صلح. گرگ آشتی : این صلح گونه کردند و بازگشتند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص592). صلح گونه همی داشتند. (تاریخ سیستان). صلح گونه بساختند. (تاریخ سیستان).
- ضعیف گونه؛ نالان. رنجورگونه. با اندک ناتوانی.
- || خفیف : تا به لب بارگین به در فارس نو آواز طبلی آمد ضعیف گونه. (تاریخ سیستان).
- عاصی گونه؛ با اندکی طغیان. متمایل به عصیان و سرکشی : فوجی به مکران خواهیم فرستاد تا عیسی مغرور را براندازند که عاصی گونه شده است. (تاریخ بیهقی).
- کاسدگونه؛ کمی نارواج. اندکی بی رونق :اما بازار فضل و ادب و شعر کاسدگونه میباشد و خداوندان این صنایع مجرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص277).
- کاهل گونه؛ اندک کسل. کمی سست : به اندک کاهلی دلم کاهل گونه شده بود از غلبهء خواب. (کتاب المعارف).
- گلگونه؛ دارای گونه ای چون گل. شبیه به گل. مانند گل. همچون گل. به رنگ گل.
- || غازه. سرخاب :
هم چو موی عاریت اصلی ندارم از حیات
هم چو گلگونه بقائی هم ندارد گوهرم.
خاقانی.
رجوع به گلگونه شود.
- متواری گونه؛ چون متواریان. برسان متواریان. پنهان : و من بنده در هرات چون متواری گونه همی گشتم. (چهارمقالهء عروضی).
- نرم گونه؛ با اندک نرمی. با ملایمت. با خویی نرم. ملایم : کوتوال این وقت قتلغتکین پدری بود نرم گونه ولیکن بااحتیاط. (تاریخ بیهقی).
- واژگونه؛ دگرگون. بازگردانیده. مقلوب. رجوع به بازگونه و باژگونه شود.
- هر گونه؛ از هر حیث. از هر جهت :
علی را چنین گفت و دیگر همین
کز ایشان قوی شد به هر گونه دین.
فردوسی.
- || هر نوع. هر جور. هر شکل. هر صنف :
گهرها یک اندر دگر ساخته
ز هر گونه گردن برافراخته.فردوسی.
- هم گونه؛ همرنگ. همانند در رنگ و لون :
چون سوی چمن گذر کنی بینی
هم گونهء کهربا شده مینا.(یادداشت مؤلف).
|| رنگ و لون. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری) (بهار عجم) (السامی فی الاسامی) (آنندراج). آرنگ. فام. گون : سنمار گفت اگر بدانستمی که تو حق بشناسی و رنج من ضایع نکنی بنایی کردمی که با آفتاب به هر گونه بودی، اگر آفتاب سرخ بودی وی سرخ بودی و اگر آفتاب زرد بودی و چون ماه برآمدی هم بر گونهء ماه شدی. (ترجمهء طبری بلعمی). مأمون چهل و هفت سال داشت که بمرد و بیست و پنج سال و پنج ماه خلیفه بود و او را به لقب ابوالعباس گفتندی و مردی بود به گونه اسمر میانه بالا. (ترجمه طبری بلعمی). و آن آب انگور که اندر کاسه بود و گونه نگردانیده بود. و نه مزه گرفته بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
یک قحف خون بچهء تاکم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد و هم گونهء عقیق.
عماره.
همان گونهء آب را تیره دید
پرستنده را دیدگان خیره دید.فردوسی.
گروهی چون هندوان، شبها را گونه دهند، و بگویند، شبی سیاه، و شبی کبود، و شبی زرد. (التفهیم بیرونی).
ز گرد معرکه چترش گرفته گونهء لؤلؤ
ز خون دشمنان تیغش گرفته گونهء مرجان.
فرخی.
بسا کسا که به دینار بخشش تو برد
ز دل غم وز دو رخسار گونهء دینار.فرخی.
نه هر که شاعر باشد به مدح او برسد
نه هر که گونه سیه دارد او بود عنبر.
عنصری.
رخسارکتان گونهء دینار گرفته
زهدانکتان بچهء بسیار گرفته.منوچهری.
رخم به گونهء خیری شده ست ز انده و غم
دل از تکلف بسیار خیره گشت و دژم.
خسروانی.
به گونه رویشان چون دوده کردی
که و مه را به ننگ آلوده کردی.
(ویس و رامین).
روغن قسط... گونهء روی نیکو کند.
(الابنیه عن حقائق الادویة).
نمتک و بسد نزدیکشان یکی باشد
از آنکه هردو به گونه شبیه یکدیگرند.
قریع الدهر.
از سر و رویم فلک به آب شب و روز
پاک فروشست بوی و گونهء سنبل.
ناصرخسرو.
ور گشت شمیره گلبن زرد
داده ست به سیب گونهء وشم.ناصرخسرو.
درحال رسول از غش درآمده، فاطمه را دید گونهء روی گردیده. (قصص الانبیاء ص243). فاطمه را گونه بگردید و گریه بر وی غالب شد. (قصص الانبیاء ص236). شراب... گونهء رو سرخ کند. (نوروزنامه).
هر زمانش ز دیده گونه دهیم
گاه ضراب و گاه قلابم.مختار غزنوی.
گونه از روی او بگشت. (تاریخ بخارا).
یک جرعه از او بریز در جیحون
تا گونهء گل دهیم جیحون را.
ادیب صابر.
مردی از جهودان به نزدیک امیرالمؤمنین علی(ع) بیامد و گفت یا امیرالمؤمنین خدای ما جل جلاله که بود و چگونه بود. گونهء روی امیرالمؤمنین علی(ع) بگشت. (اسرارالتوحید ص206).
زرد است روی آزم و خوش ذوق خاطرم
چون زعفران که گونه به حلوا برافکند.
خاقانی.
گر گونهء غمگنان ندارم
زان نیست که هستم از تو خرم.خاقانی.
چون عقیق و بسد و لعل و زبرجد، رنگ و گونه گرفته. (سندبادنامه ص164).
چو چوب عنابم گر چین گرفت روی همه
گرفت اشکم در دیده گونهء عناب.مولوی.
بسکه به رخهای زرد گونهء گل داد
شیشهء می بست دست رنگ رزان را.
طالب آملی (از بهار عجم).
لَون؛ گونه چون زردی و سرخی و مانند آن. (منتهی الارب).
- گونه دادن؛ رنگ دادن. رنگ بخشیدن :
روزی چو تازه دخترکی باشد
رخساره گونه داده به غنجاره.ناصرخسرو.
- گونه شدن، گونه شدن روی یا رخسار؛تغییر لون دادن آن. (یادداشت مؤلف).
- گونه گردانیدن؛ رنگ گردانیدن. رنگ گونه دیگر سان شدن، از بیم یا غضب.
- گونه گشته؛ رنگ برگردیده. (یادداشت مؤلف). رنگ بگردیده.
- گونهء یاقوت؛ رنگ یاقوت :
چون بنشیند تمام و صافی گردد
گونهء یاقوت سرخ گیرد و مرجان.رودکی.
این کلمه به صورت مزید مؤخر آید و معانی متعدد دهد.
- ز گونه شدن؛ دیگرگون شدن. رنگ دادن. تغییر رنگ دادن :
پستانکتان شیر به خروار گرفته
آورده شکم پیش و ز گونه شده رخسار.
منوچهری.
|| گلگونه و غازه را گویند که زنان بر رخساره مالند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || هر دو طرف سرین و کفل. (برهان قاطع). به این معنی مصحف (کونه) = کون است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || به معنی کونسته. (فرهنگ شعوری) (انجمن آرای ناصری).
(1) - ن ل: راز.
(2) - ن ل: کمانکش است.
(3) - ن ل: تو را نبایم و تو مر مرا چرا بایی؟

گونه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان بالا بخش فرمهین شهرستان اراک. واقع در 16000 گزی شمال خاوری فرمهین و 16هزارگزی راه عمومی. دامنه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 440 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء محلی تأمین میگردد. محصولات آن غلات، بنشن سیب زمینی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی است. از فرمهین اتومبیل می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گونهان.

(اِ) جهان و گیتی. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گونه باخان.

[نِ] (اِخ) دهی از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 41هزارگزی جنوب باختری قره آغاج و 31هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 155 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، نخود، بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گونه خان افشار.

[نِ نِ اَ] (اِخ) (امیر...) سرداری بود که زند وکیل به سال 1176 ه . ق. وی را به اتفاق محمدامین خان گروسی مأمور تسخیر کرمان و سرکوبی تقی یاغی گردانید. (از تاریخ کرمان ص324).

گونه سازی.

[نَ / نِ] (حامص مرکب) در نقاشی، چهره پردازی و صورت کشیدن باشد. (از تاریخ عالم آرای عباسی ج1 ص176).

گونه سرخ.

[نِ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان مزارعی بخش برازجان شهرستان بوشهر. واقع در 42هزارگزی شمال برازجان و 7هزارگزی رودخانهء شاپور. دامنهء کوه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء شاپور و چاه تأمین میشود. محصولات آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گونه قاجار.

[نِ] (اِخ) امیر گونهء قاجار در سال 1025 از طرف شاه عباس بر قلعهء ایروان حکومت میکرد و پس از شکست سپاه سلطان محمدخان سلطان روم، زندگی را بدرود گفت. (از تاریخ کرمان ص284).

گونه قارشو.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 26هزارگزی جنوب خاوری قره آغاج و 43هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 20 تن است. آب آن از چشمه سارها و محصول آن غلات، بزرک، بادام و زردالو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مال رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گونه گل.

[نِ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار دولی بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 72هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 4هزارگزی شمال خاوری شوسهء صائین دژ به میاندوآب. دره و هوای آن معتدل و سکنهء آن 55 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، حبوبات و بادام است و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گونه گون.

[نَ / نِ] (ص مرکب) به معنی گوناگون که رنگارنگ باشد. (برهان قاطع). رنگهای مختلف و رنگارنگ. (ناظم الاطباء). لونالون. ملون به الوان. همه رنگ. رنگ به رنگ. از لون دیگر :
تنش سیم و شاخش ز یاقوت و زر
بر او گونه گون خوشه های گهر.فردوسی.
نشستنگهش بد سراپرده هفت
همه گونه گون دیبه زربفت.اسدی.
رجوع به گوناگون شود.
|| جنس به جنس. انواع. (برهان قاطع). اجناس مختلف. (ناظم الاطباء). جوراجور. متعدد. متنوع. از چند نوع. بسیار. مختلف از هر قبیل و صنف. از هر دستی و از هر نوعی :
نهادند خوان و خورش گونه گون
همی ساختندش فزونی فزون.فردوسی.
سوم روز خوان را به مرغ و بره
بیاراستش گونه گون یکسره.فردوسی.
ز بس گونه گون پرنیانی درفش
چه سرخ و چه سبز و چه زرد و بنفش.
فردوسی.
پنجاه روز ماند که تا من چو بندگان
در مجلس تو آیم با گونه گون نثار.
منوچهری.
زنان را گرچه باشد گونه گون کار
ز مردان لابه بپذیرند و گفتار.
(ویس و رامین).
بسی هدیهء گونه گون ساختند
به پوزش بر پهلوان تاختند.اسدی.
بدو داد شاهی ز روی هنر
بر این بیکران گونه گون جانور.اسدی.
بگرداندش گه درون گه برون
بدان تا بگردیم ما گونه گون.اسدی.
کسی دار کز دفتر باستان
همی خواندت گونه گون داستان.اسدی.
خرد را اولین موجود دان پس نفس و جسم آنگه
نبات و گونه گون حیوان و آنگه جانور گویا.
ناصرخسرو.
چو گوهر است که یک مشت خاک در تن ما
به فر و زینت او گونه گون هنر دارد.
ناصرخسرو.
از بهر گفتگوی ز کار جهان و خلق
گفتند گونه گون و دویدند چپ و راست.
ناصرخسرو.
پرجوش دیگ سینه چه داری که میپزند
در مطبخ أبیت(1) ترا گونه گون طعام.
کمال اسماعیل.
گونه گون میدید ناخوش واقعه
فاتحه می خواند با القارعه.مولوی.
به گیتی درون جانور گونه گون
بسند از گمان وز شمردن فزون.سعدی.
|| هیأتهای مختلف. حالتهای مختلف. صورتهای مختلف. شکلهای مختلف :
ولی از قیاس و ره آزمون
همی بینمت هر زمان گونه گون.فردوسی.
(1) - اشاره است به حدیث «ابیتُ عند ربی»، که شعرا آن را زیاد به کار برده اند:
خواب تو و لاینام قلبی
خوان تو ابیت عند ربی.
(از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ دانشگاه ص397).

گونه گونه.

[نَ / نِ نَ / نِ] (ص مرکب)رنگارنگ. (انجمن آرای ناصری ذیل مادهء گون). گوناگون. لونالون. ملون به الوان. از هر لون. از هر رنگ. رنگهای مختلف :
ز هر گونه گونه درخشان درفش
جهانی شده سرخ و زرد و بنفش.فردوسی.
|| اقسام مختلف. (ناظم الاطباء). متنوع. متعدد. بسیار. از هر نوع. از هر شکل. جور به جور. جوراجور. از هر دست و از هر صنف :
ز بس گونه گونه سنان و درفش
سپرهای زرین و زرینه کفش.فردوسی.
هوا سربسر سرخ و زرد و بنفش
ز بس نیزه و گونه گونه درفش.فردوسی.
گهی چو مرد پریسای گونه گونه صور
همی نماید زیر نگینهء لبلاب.لبیبی.
و مرغزار پرمیوه ما بودی، از تو میوه گونه گونه یافتیم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص338). شخص امیر ماضی... را در پیش دل و چشم نهد و در نعمتها و نواختهای گونه گونه و جاه و نهاد وی نگرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص333).
بار خدایا بسی عذاب کشیدی
انده و تیمار گونه گونه بدیدی.قطران.
نشانه کردم خود را به گونه گونه گناه
نشانهء چه که برجاست تیر خذلانم.سوزنی.
هریکی گونه گونه از رنگی
بوی هر گل رسیده فرسنگی.نظامی.
از این در گونه گونه دُر همی سفت
سخن چندان که میدانست میگفت.نظامی.
گونه گونه شربت و کوزه یکی
تا نماند در می غیبت شکی.مولوی.
گونه گونه خوردنیها صدهزار
جمله یک چیز است اندر اعتبار.مولوی.
به رنگ رنگ ریاحین و گونه گونه نبات
به غور و نجد زمین فانظروا الی الاَثار.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص 99).
|| (اِ مرکب) اطوار مختلف. اشکال مختلف. هیأتهای مختلف. حالات مختلف :
تا دگر روز در جهان آید
پس بگردد به گونه گونه جهان.سعدی.

گونه مشکه.

[نِ مِ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان منگور بخش حومه شهرستان مهاباد. واقع در 53000 گزی جنوب باختری مهاباد و 41هزارگزی جنوب باختری مهاباد به سردشت. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سالم و سکنهء آن 65 تن است. آب آن از رودخانهء بادین آباد تأمین میگردد. محصول آن غلات، توتون و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گونی.

(اِ) پارچهء خشنی است که ریسمانش از لیف کنف و غیره تابیده میشود و از آن کیسه بافند و برای حمل مال التجاره مانند قند و شکر و برنج و توتون استفاده نمایند. ریشهء این کلمه از هندی و به معنی کیسه باشد. (از فرهنگ نظام). || کیسه مانندی که برای حمل بار از پارچهء گونی بافند.
-امثال: این جامه مثل گونی است ؛ بدبافت و خشن و بی دوام است.

گونی.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومه بخش کرج شهرستان تهران. سکنهء آن 35 تن است. در بهار ایل میش مست به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گونی.

[گَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماهیدشت بالا بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. در 38هزارگزی جنوب خاوری کرمانشاهان و 2هزارگزی باختر سراب به فیروزآباد. دشت و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از رودخانهء مرگ و چشمه تأمین میگردد. محصول آن غلات، حبوبات و صیفی و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و تابستان از فیروزآباد اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گونیا.

(اِ) مثلث شکلی قائم الزوایه، چوبین یا فلزی که معماران و نجاران بدان قائمه بودن زوایا یا آلات و چهارچوب در را معلوم کنند. و از آن برای کشیدن خطی عمود بر خط دیگر و یا خطی موازی با خط دیگر نیز استفاده نمایند. اصل کلمه از یونانی گ، نی یا بمعنی زاویه است. آلت هندسی سه گوش. (از برهان قاطع) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) :
کو نوح که سازهاش بخشم
یا مسطر و گونیاش بخشم.
خاقانی (از تحفة العراقین).
|| ریسمانی را گویند که استادان بنا چون خواهند عمارتی بسازند آن را بکشند و رنگ عمارت را بریزند. (برهان قاطع) (انجمن آرا). رژه. رژه بنا: شاقول؛ سنگی که به ریسمان کرده از گونیا بیاویزند تا بدان همواری زمین معلوم کنند. (منتهی الارب).

گونیا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) کجی عمارت و بنا را راست کردن. (ناظم الاطباء). قائمه کردن زاویهء بنا یا چهارچوب. عمود کردن دو دیوار یا دوچوب بر یکدیگر و زاویهء قائمه در میانشان پیدا آوردن.

گونیان.

(اِخ) دهی است از دهستان بالا شهرستان اردستان. واقع در 15هزارگزی جنوب باختر اردستان و 9هزارگزی باختر شوسهء اردستان به اصفهان. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 227 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و خشکبار و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گونی باف.

(نف مرکب) که گونی بافد. کسی که گونی بافد. بافندهء گونی. رجوع به گونی شود.

گونی بافی.

(حامص مرکب) عمل بافندهء گونی. کار گونی باف. || (اِ مرکب) محل بافتن گونی یا کارخانهء گونی بافی.

گونی بافی.

(اِخ) (کارخانهء...) کارخانهء گونی بافی واقع در ایستگاه میان شاهی و ساری، خط شمال، 4هزارگزی شاهی، 338هزارگزی تهران. (مؤلف).

گونی کندی.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 25هزارگزی راه شوسهء گرمی به اردبیل. کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 143 تن است. آب آن از دهات اطراف تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوبات دیمی است. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گونی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی بوده است از دهات ناحیهء فخرعمادالدین در استراباد. (مازندران و استراباد رابینو ص170 فارسی و 127 انگلیسی).

گونیون.

[گُ یُنْ] (اِخ)(1) نام مرکزی بخش سون اِلوار(2) از شهرستان شارول(3) در فرانسه، 6600 تن جمعیت و کوره های آهک پزی و ذوب فولاد دارد.
(1) - Gueugnon.
(2) - Saone-et-Loire.
(3) - Charolles.

گوواره.

[گَ / گُو رَ / رِ] (اِ مرکب) گهواره = گاهواره = گواره. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به معنی گهواره و به عربی آن را مهد گویند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به گهواره شود. || گله گاو و گاومیش. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چون شیر شرزه یک تنه می باش در جهان
مانند گاو چشم به گوواره برمدار.
ابن یمین.
رجوع به گله گاو شود.

گوور.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 30000 گزی جنوب باختری اردبیل و 3000 گزی شوسهء اردبیل به هروآباد. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوه.

[گُ وَهْ] (ص، اِ) مخفف گواه. (برهان قاطع). به معنی گواه. (انجمن آرا) (آنندراج). گواه و شاهد. (ناظم الاطباء) :
وام حافظ بگو که باز دهند
کرده ای اعتراف و ما گوهیم.حافظ.
رجوع به گواه شود.

گوه.

[گَ وَ / وِ] (اِ) تکه ای چوپ که نجار وقت اره کشیدن یا هیزم شکن هنگام شکستن در میان شکاف میگذارد تا شکاف باز ماند و اره کشیدن یا شکستن باقی آسان شود. (از فرهنگ نظام). فانَه. فَهانَه. پانَه. اِسکَنَه. (برهان قاطع). عَتَلَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بَیرَم. (اقرب الموارد) (معرب جوالیقی).
- گوه چوبین؛ فانه که از چوب باشد.
- گوه آهنین؛ فانه که از آهن باشد.

گوه.

(اِ)(1) پس افکندهء حیوانات. (بهار عجم) (آنندراج). پس افکندهء آدمی و حیوان. (چراغ هدایت). فضلهء حیوان. (فرهنگ شعوری) (فرهنگ نظام). فضلهء آدمی. (ناظم الاطباء). گُه. پلیدی آدمی و دیگر حیوان. براز. عذره. غائط. نجاست. مدفوع :
آن ریش پرخدو بین چون مالهء بت آلود
گوئی که دوش تا روز بر ریش گوه پالود(2).
عماره (از لغت فرس).
گنده و بی قیمت و دون و پلید(3)
ریش پر از گوه وهمه تن کلخج.(4)
عماره (از لغت فرس).
یکی بگفت نه مسواک خواجه گنده شده ست
که این سگالهء گوه سگ است خشک شده.
عماره.
برون شدند سحرگه ز خانه مهمانانش
زهارها همه پر گوه و خایه ها شده غر.
لبیبی.
با دفتر اشعار برِ خواجه شدم دی
من شعر همی خواندم و او ریش همی لاند
صد کلج پر از گوه عطا کرده(5) بر آن ریش
گفتم که بدان ریش که دی خواجه همی شاند.
طیان (از لغت فرس).
زیر لب بسکه گوه سگ خورده
دفن کرده است صد سگ زرده.
حکیم شرف الدین شفائی (از بهار عجم).
و رجوع به گُه شود.
(1) - گوه بضم اول و های ملفوظ بمعنی سرگین، اوستا gutha [ در - vareta ] gutho بمعنی گه گردان یعنی جُعَل. رجوع به گوکار شود. پهلوی guh (در guhvartایضاً گه گردان، جُعَل)، سانسکریت - gutha، ارمنی ku(کود، فضله)، کردی gu، افغانی ghul، بلوچی githوخی gu، g، اشکاشمی gus. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: ... بر وی تا روز گوه پالود.
(3) - ن ل: حقیر.
(4) - ن ل: ... و تن همه کلخج.
(5) - ن ل: عطا کرد.

گوه بین.

(نف مرکب) بینندهء گوه. کسی که نگهبانی میکند از فرناک و آنجا را پاک و پاکیزه می نماید. (فرهنگ شعوری ج2 ص325) (ناظم الاطباء).

گوهدان.

(اِ مرکب) آبریز و مستراح. (فرهنگ شعوری). بیت الخلا. (آنندراج). جای لازم و فرناک. (ناظم الاطباء).

گوهر.

[گَ / گُو هَ] (اِ) مروارید است که به عربی لؤلؤ خوانند و مطلق جواهر را نیز گفته اند. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ سروری) (فرهنگ شعوری). سنگ قیمتی مثل الماس و لعل و مروارید و امثال آنها. (فرهنگ نظام) (غیاث اللغات). هر سنگ که از آن چیزی برآید که سود دارد. (تاج العروس ذیل کلمهء جوهر). هر سنگ که از آن منفعتی برآید همچو الماس و یاقوت و لعل و امثال آن. معرب آن جوهر است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). توسعاً هر حجر نفیس. سنگ قیمتی و گرانبها. حجر کریم :
چه عجب داری اگر گوهر بارد کف او
که همش گوهر اصل است و همش گوهر تن.
رودکی.
چه فضل میر ابوالفضل بر همه ملکان
چه فضل گوهر و یاقوت بر نبهره پشیز.
رودکی.
و از وی [ هندوستان ] گوهرهای گوناگون خیزد، چون مروارید و یاقوت و الماس و مرجان و در. (حدود العالم). و اندر وی [ خراسان ] معدنهای زر است و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. (حدود العالم).
به نامه در نبشته کای دلارام
رسیدم دل به کام و کان به گوهر.لبیبی.
به چه کار آید و چه نرخ آرد
صدفی کاندروش گوهر نیست.عنصری.
وی عقدی گوهر که گفتند هزار دینار قیمت آن بود از آستین بیرون گرفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص380). عقدی گوهر قیمت پنج هزار دینار پیش امیر بنهاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص381). و سوم قسمت [ از حوادث ] که در زیرزمین باشد چون گوهرها و زاجها. (رسالهء کائنات ابوحاتم ص2).
درش دشت محشر تنش کان گوهر
دلش بحر اخضر کفش نهر کوثر.
ناصرخسرو.
دریای سخنها سخن خوب خدایست
پر گوهر با قیمت و پر لؤلؤ لالا.ناصرخسرو.
جواب داد که من فقه خوانده ام دانم
ز فقه واجب ناید زکوة بر گوهر.مسعودسعد.
شاه گوهرهای ناگدازنده یاقوت [ است ] و شاه گوهرهای گدازنده زر. (نوروزنامه). و ایزد تعالی منفعت همه گوهرها با آرایش مردم بازبست مگر منفعت آهن که جمیع صنایع را به کار است. (نوروزنامه ص84).
از فروغ ماه و خور باید هزاران سالها
تا یکی گوهر به کان اندر پدید آید مگر.
امیرمعزی.
درج بی گوهر روشن به چه کار
برج بی کوکب رخشان چه کنم.خاقانی.
گوهرکان فریدون شهید
برفراز تاج دارا دیده ام.خاقانی.
حرمت از درگاه او خواهم گرفت
گوهر اصلی ز کان خواهم گزید.خاقانی.
نز حجر گوهر رخشان به در آرید شما
چون پسندید که گوهر به حجر باز دهید.
خاقانی.
گوهر چو روشن است که گوید حدیث سنگ
عنبر چو عاطرست که گردد به گرد کف.
اخسیکتی.
چو در محفل سخن راند هر آن کس مستمع باشد
صدف کردار مغز او شود در استخوان گوهر.
رضی نیشابوری.
مرصع به زر و گوهر و محلی به لاَلی و جوهر. (سندبادنامه ص313).
سنبل او سنبلهء روزتاب
گوهر او لعل گر آفتاب.نظامی.
چو از شوق گهر رفتم در این وادی و گم گشتم
هم از خشکی هم از دریا هم از گوهر فروماندم.
عطار.
گوهر اگر در خلاب افتد همچنان نفیس است و غبار اگر بر فلک رود همچنان خسیس. (گلستان).
زرش داد و گوهر به شکر قدوم
بپرسیدش از گوهر و زاد بوم.سعدی.
تا در طلب گوهر کانی کانی
تا زنده به بوی وصل جانی جانی.باباافضل.
زمان خوشدلی دریاب دریاب
که دائم در صدف گوهر نباشد.حافظ.
گوهر از بحر کی برون آرد
ترک سر تا نمی کند غواص.حافظ.
هرچه بیابی به از آن می طلب
گوهر و لعل از دل کان می طلب.جامی.
گوهر شوخ گریبان صدف پاره کند
چرخ اگر تربیت ما نکند معذور است.
صائب (از بهار عجم).
گوهر به کان خویش بود ارزان
وانگه گران که برشکنی کان را.قاآنی.
- امثال: گوهر به دریا بردن : وصفش نداند کرد کس دریای شیرین است و بس سعدی که شوخی میکند گوهر به دریا میبرد.
سعدی.
رجوع به زیره به کرمان بردن شود.
گوهر به عمان بردن؛ تعبیری مثلی است نظیر زیره به کرمان بردن.
گوهر را هزاران دشمن است :
گرچه شویم آگه است و پرفن است
لیک گوهر را هزاران دشمن است.مولوی.
گاه کلمهء گوهر قبل از کلمه ای یا کلماتی درآید و ترکیبات با معانی خاص سازد بدین سان:
- گوهرآرای.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرآگنده؛ آگنده به گوهر. گوهرنشانده. مرصع. مزین به جواهر :
همه پیکرش گوهرآگنده بود
میان گهر نقشها کنده بود.فردوسی.
- گوهرآگین.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرآمای.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرآمود.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرآموده.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرآور.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرآویز.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهر اشک؛ دانه های اشک. دانه های سرشک :
عاریت خواستمی گوهر اشک
ز ابر دست گهرافشان اسد.خاقانی.
- گوهر اصلی؛ گوهر اصیل. گوهر ناب.
- گوهرافروز.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرافشان.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهر افشاندن.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرافشانی.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرانداز.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهربار.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهر باریدن.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهر به تیشه شکستن؛ تراش دادن أحجار کریمه به تیشه.
- گوهر به رشته کردن؛ پارسی ترصیع بود. (از ترجمان البلاغة چ احمد آتش بخش عکسی ورق 236ب).
- گوهر به رشته کشیدن؛ جواهر را در رشته در آوردن. لؤلؤ و مرجان را در رشته کشیدن.
- || کنایه از فصاحت و بلاغت باشد :
صراف سخن به لفظ چون زر
در رشته چنین کشید گوهر.نظامی.
- گوهربین.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- || خرد و به قطعات کردن گوهر به ضرب تیشه.
- گوهرپاش.؛ رجوع به این ترکیب در ردیف خود شود.
- گوهرپرست.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرپسند.؛ رجوع به این کلمه شود.
-گوهرتاب.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرتاو.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر تر؛ کنایه از اشک چشم باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). کنایه از اشک خونی عاشقان. (مجموعهء مترادفات). کنایه از اشک باشد. (انجمن آرا).
- || کنایه از سخن با آب و تاب باشد. (بهار عجم) (مجموعهء مترادفات) (آنندراج).
- || کنایه از زبان فصیح. (مجموعهء مترادفات).
- گوهرتراش.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر تف دار؛ گوهری که داغ سفید داشته باشد. (بهارعجم) :
تمام رس نبود باده ای که کف دارد
که عیب دار بود گوهری که تف دارد.
صائب (از بهار عجم).
- گوهرچین.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرخانه.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرخانهء اصلی؛ کنایه از جوار و قرب حق سبحانه و تعالی است. (برهان قاطع).
- گوهر خانه خیز؛ کنایه از حضرت رسالت پناه محمدی (ص). (برهان قاطع) (انجمن آرا) (مجموعهء مترادفات) (آنندراج).
- گوهرخای.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرخر.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرخری.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهردار؛ دارای گوهر. دارای جواهر.
- || اصیل. نژاده. با اصالت.
- گوهر در رشته کشیدن؛ عقد جواهر ترتیب دادن. هار ساختن یا کردن.
- گوهر روشن؛ گوهر درخشان. درخشنده گوهر.
- || کنایه از طینت و فطرت پاک باشد.
- گوهرریز.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرزای.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر سرخ؛ یاقوت :
دین من خسرویست همچو میم
گوهر سرخ چون دهم به جمست.خسروی.
نگر ز سنگ چه مایه به است گوهر سرخ
ز خستوانه چه مایه به است شوشتری.
معروفی.
- گوهر سفتن.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر سفته؛ گوهر سوراخ شده، که در آن سوراخ پدید آورده باشند، مقابل ناسفته.
- || کنایه از سخن مبتذل و مشهور. (بهار عجم) :
در آن نامه کان گوهر سفته راند
بسی گفتنی های ناگفته ماند.
نظامی (از بهارعجم).
- گوهرسنج.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر سنجیده: گوهر سخته.؛
- || کنایه از سخن موزون و درست باشد که با اصول بلاغت مطابقت نماید.
- گوهر سیراب؛ لؤلؤ و مروارید رسیده.
- گوهر شاهوار؛ گوهری که لایق شاه باشد :
ز زرین و سیمین گوهرنگار
ز دینار و از گوهر شاهوار.فردوسی.
صلیبی فرستاد گوهرنگار
یکی تخت پر گوهر شاهوار.فردوسی.
سر ماه با افسر زرنگار
سر شاه با گوهر شاهوار.فردوسی.
- گوهر شب تاب؛ گویند نوعی از لعل که شبها مثل چراغ می تابد و لهذا گوهر شب چراغ هم خوانند. (آنندراج) (بهار عجم) :
مینماید گوهرشب تاب در شب خویش را
از خط مشکین فروغ آن لب میگون فزود.
صائب (از بهار عجم).
- گوهر شب چراغ.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر شکستن.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرشمار.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرشناس.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرشناسی.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر عقد فلک.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر غلطان؛ دُر و مروارید باشد.
- || کنایه از اشک چشم و سرشک نیز باشد.
- گوهرفروش.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرفشان.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر فشاندن.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرفشانی.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرفکند؛ مخفف گوهرفکنده. مرصع به گوهر :
زده تخت زرین گوهرفکند
شرفهاش چون قدر شاهان بلند.فردوسی.
- گوهر کمر؛ کمرهای گوهردار. کمرهای مرصع :
زبس گوهر کمرهای شب افروز
در گستاخ بینی بسته در روز.نظامی.
- گوهر کندن.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرگر.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرگرای.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرگستر.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر گسستن.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرگشای.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرگون.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر گندنا.؛ رجوع به گندناگوهر شود.
- گوهر مژگان؛ کنایه از اشک باشد. (مجموعهء مترادفات).
- گوهر مقصود؛ گوهر مراد. گوهری که مطلوب و منظور ما بوده است :
ما عبث در سینهء دریا نفس را سوختیم
گوهر مقصود در دامان ساحل بوده است.
صائب.
- گوهر مُلک؛ کنایه از پادشاه زاده. (برهان قاطع) (انجمن آرا). آن را کله گوشهء ملک نیز گویند. (انجمن آرا).
- || پادشاه را نیز گویند. (برهان قاطع) (آنندراج).
- گوهر نابسود؛ گوهر ناسفته. در ناسفته.
- گوهرنثار؛ نثارکنندهء گوهر. رجوع به این کلمه شود.
- گوهرنژاد؛ اصیل و نجیب و گوهری باشد. رجوع به این کلمه شود.
-گوهرنشان؛ مرصع. رجوع به این کلمه شود.
- گوهرنگار؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر نظم؛ نظمی چون گوهر عالی و دارای فصاحت و بلاغت :
گو(1) یابد از تو تربیتی کان خاطرش
خندد ز قدر گوهر نظمش بر آفتاب.خاقانی.
- گوهرنمای.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرنهاد.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر نهنگ آویز؛ گوهری که به گردن نهنگ آویخته شده و در بردن و برگرفتن آن بیم جان در میان باشد :
گفت از این گوهر نهنگ آویز
چه گریزم که نیست جای گریز.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص222 و حاشیه).
- گوهر نیم سفت؛ عبارت از گوهری است که سوراخ آن پر باریک بود و هنوز گشاده نکرده باشند که در او رشته استوار یا تار توان کشید چنانچه در مرواریدهای نو و استعمال شده این حالت یافته می شود و تواند بود که عبارت از گوهری بوده که سوراخ آن را گذار نکرده باشند تا کسی ظن نبرد که این را استعمال کرده اند. (بهار عجم).
- || کنایه از کلام سربسته باشد، یعنی چنان گویند که همه کس نفهمد. (برهان قاطع).
کنایه از کلام سربسته باشد و مغلق. (بهار عجم).
- || کنایه از کلامی است که تمام قواعد و قوانین و صنایع و بدایع سخن در آن صرف نشده باشد. (برهان قاطع).
- || در بیت ذیل کنایه از اسکندرنامهء بری است (زیرا اسکندرنامهء بحری بعد از اتمام بری گفته شده است). (از بهار عجم) :
تو دانی که این گوهر نیم سفت
چه گنجینه ها دارد اندر نهفت.نظامی.
- گوهر یکتا؛ گوهر یک دانه. دُرّ فارد. دُرّ یتیم. درّة الیتیمه. (دمشقی).
- گوهر یک دانه؛ گوهر بی نظیر. گوهر منحصر به فرد.
- || کنایه از شخص گرانمایه و بی نظیر :
گر تو به حسن افسانه ای یا گوهر یکدانه ای
از ما چرا بیگانه ای ما نیز هم بد نیستیم.
سعدی.
عیب تست ار چشم گوهربین نداری ورنه ما
هریک اندر بحر معنی گوهر یکدانه ایم.
سعدی.
|| فلز. معدنیات. (یادداشت مؤلف) :
بسی نفط و روغن برآویختند
همی بر سر گوهران ریختند.فردوسی.
همی ریخت هر گوهری یک رده
چو از خاک تا تیغ شد آژده.فردوسی.
تکمید؛ آن را گویند که چیزی سازند از مس یا گوهری دیگر و دارویی که گرم کرده، اندر وی کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اما آنچه از بخار و دود اندر زمین بماند، اصل بود مر بوشن گوهرهای معدنی را. (دانشنامهء علائی، قسم طبیعیات ص73 چ تهران). نخستین گوهری که از کان برآوردند آهن بود. (نوروزنامه ص84). اسحاق یهودی را بفرستادم، در صمیم تابستان بود و وقت کار، و گوهر بسیار می گداختند در مدت هفتاد روز دوازده هزار من سرب از آن خمس بدین دعاگو رسید. (چهارمقالهء عروضی سمرقندی چ دانشگاه ص108).
- گوهر کان؛ فلز. معدنیات. گوهر استخراج شده از کان.
- امثال: گوهر کانی را به آتش آزمایند و گوهر آدمی را به می. (امثال و حکم دهخدا).
- کان به گوهر رسیدن؛ معدن به گوهر رسیدن باشد.
- || به مراد رسیدن. به سرمنزل مقصود پیوستن :
به نامه در نبشته کای دلارام
رسیدم دل به کام و کان به گوهر.لبیبی.
- گوهرکده.؛ رجوع به این کلمه شود.
|| جوهر تیغ و شمشیر و آهن و فولاد. (بهار عجم) (غیاث اللغات). پَرَند و فَرَند یا فِرَند :
خنجر او ز بس جگر بشکافت
گوهر او گرفت رنگ جگر.فرخی.
ز آن عیدزای گوهر شمشیر آبدار
شد آب بحر و آب شد از شرم گوهرش.
خاقانی.
چهارم [ شمشیر یمانی ] آنکه ساده باشد و اندک مایه اثر جو دارد و در ازای او سه بدست و چهار انگشت بود و چهار انگشت پهنا دارد و گوهر وی به سیاهی زند آن را بوستانی خوانند. (نوروزنامه ص86). دیگر آنکه نشانه های جو ژرف باشد گوهر او [ شمشیر ]گرد نماید چون مروارید آن را لؤلؤ خوانند و سه دیگر چنانکه جوی چهارسوی بود و گوهر آن زمان نماید که کژ داری. (نوروزنامه ص86). و یکی گوهر است که ارسططالیس ساخته است مر تیغها را از بهر اسکندر... [ و ]چنین فرموده است که یک جزو مغنیسیا بباید گرفت با یک جزو بسد و یک جزو زنگار آنگه هر سه را خرد بساید و با یکدیگر بیامیزد آنگه یک من نرم آهن بیاورد و پیوسته اندر کند. (نوروزنامه ص86).
بر فضل تیغ پاکی گوهر بود نشان
بر قدر مرد نیکی گوهر بود اثر.قاآنی.
- گوهر آبگینه؛ جوهر آن.
- گوهر تیغ؛ اثر سیف. (دستوراللغه).
- فرند شمشیر و پرند آن؛ تلألؤ شمشیر. تاب شمشیر.
- گوهر سیماب؛ جوهر و نهاد آن :
بر دست هجر تو که بریزاد گوهرش
لرزنده تر ز گوهر سیماب بوده ام.
رضی نیشابوری.
|| مینای دندان یا لعاب روی دندان. درون دندان. خود دندان : و گاه باشد که عفونت به گوهر دندانها باز دهد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن را که عفونت به گوهر دندانها باز دهد. دندان را بتراشند و برندند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || اصل. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (صحاح الفرس). اصل و حقیقت. (انجمن آرا) (مؤید الفضلا) (آنندراج) اصل. (المعرب جوالیقی). اصل و اساس. سرشت. نهاد. طینت. جبلت. طبیعت. فطرت :
هردو یک گوهرند لیک به طبع
این بیفسرد و آن دگر بگداخت.رودکی.
درختی که تلخش بود گوهرا
اگر چرب و شیرین دهد مر ورا.
ابوشکور بلخی.
بد ز بدگوهران پدید آید
هر کسی آن کند کزو شاید.عنصری.
هر کجا گوهری بد است بدیست
بدگهر نیک چون تواند زیست.عنصری.
از گوهر محمود و به از گوهر محمود
چونانکه به از عود بود نایرهء(2) عود.
منوچهری.
هم گوهر تن داری، هم گوهر نسبت
مشک است در آنجا که بود آهوی تاتار.
منوچهری.
جهان را گوهر آمد زشتکاری
چرا زو مهربانی چشم داری.
(ویس و رامین).
تباهی به چیزی رسد ناگزیر
که باشد به گوهر تباهی پذیر.اسدی.
کند هرکس آن کاید از گوهرش
که هر شاخ چون تخمش آید برش.اسدی.
چنان دان که جان برترین گوهر است
نه زین گیتی از گیتی دیگر است.اسدی.
هرکسی آن کند که از اصل و گوهر وی سزد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص174).
چون گوهر خویش را ندانستی
مر خالق خویش را کجا دانی.ناصرخسرو.
چه گوئی کاین علوی گوهر پاک
بدین زندان و این بند از چه افتاد.
ناصرخسرو.
هرکه پنج قدح شراب ناب بخورد آنچه اندر او است از نیک و بد از او بترابد و گوهر خویش پدید کند. (نوروزنامه). هرکه نفسی شریف و گوهری بلند دارد خویشتن را از محل وضیع به منزلتی رفیع میرساند. (کلیله و دمنه).
سروری را اصل و گوهر برترین سرمایه است
مردم بی اصل و بی گوهر نیابد سروری.
سوزنی.
امید وفا دارم هیهات که امروز
در گوهر آدم بود این گوهر نایاب.خاقانی.
باز در افکار و احوال خود فرو رفتم چنانکه کسی در زر نگاه کند تا گوهر آن ببیند. (کتاب المعارف بهاءولد).
منبسط بودیم و یک گوهر همه
بی سر و بی پا بدیم آن سر همه.مولوی.
بنی آدم اعضای یکدیگرند(3)
که در آفرینش ز یک گوهرند.سعدی.
صوفی از پرتو می راز نهانی دانست
گوهر هر کس از این لعل توانی دانست.
حافظ.
- گوهر آدم؛ به معنی ذات و اصل آدم باشد.
- || فرزند آدم.
- || خاک و عربان تراب خوانند. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج).
- گوهر آسمان؛ کنایه از اصل و جرم آسمان است. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (بهار عجم) (آنندراج).
- || کنایه از ستاره. (انجمن آرا). رجوع به ذیل همین کلمه شود.
- گوهر پاک؛ اصیل. نجیب. نهاد پاک :
گوهر پاک بباید که شود قابل فیض
ورنه هر سنگ و گلی لؤلؤ و مرجان نشود.
حافظ.
- گوهر تن؛ نهاد شخص :
کرا گوهر تن بود با نژاد
نگوید سخن با کسی جز به داد.فردوسی.
هم گوهر تن داری هم گوهر نسبت
مشک است در آنجا که بود آهوی تاتار.
منوچهری.
خوی هرکس از گوهر تن بود
ز گل بوی و از خار خستن بود.اسدی.
اما جهد باید کرد تا اگرچه اصیل و گوهری باشی به تن خود گوهر باشد که گوهر تن از گوهر اصل بهتر. (قابوسنامه ص 19).
- گوهر جان؛ نفس ناطقه. اصل و حقیقت جان :
گوهر جان چون ورای فصلهاست
خوی او این نیست خوی کبریاست.مولوی.
گشته دلم بحر گهرریز تو
گوهر جانم کمرآویز تو.نظامی.
به خوی خوش آموده به گوهرم
بدین زیستم هم بدین بگذرم.
نظامی (شرفنامه ص41).
- گوهر دل؛ حقیقت دل. میان قلب :
عشق بهین گوهری است گوهر دل کان او
دل عجمی صورتی است، عشق زبان دان او.
خاقانی.
- گوهر دیده؛ بینایی. ذات و اصل چشم :
گوهر دیده کجا فرسوده ای
پنج حس را در کجا پالوده ای.مولوی.
- || کنایه از اشک دیده باشد. رجوع به ذیل همین ماده شود.
- گوهر کش؛ به معنی گوهر دل باشد چه، کش به معنی دل باشد. (از برهان قاطع). حقیقت دل. رجوع به گوهر کش شود.
- گوهرکشان.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهرکشی.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر کشیدن.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر کشیده.؛ رجوع به این کلمه شود.
- گوهر مریخ؛ صفت، کنایه از انگشت و زغال و آن را گوهر صفت مریخ هم میگویند. (برهان قاطع).
- گوهر مطهر؛ پاک و پاکیزه و سره و پاک اصل و نیکو را گویند. (برهان قاطع). اصل. اصل سره. نفس سره. (مؤید الفضلا) (آنندراج).
- گوهر معانی؛ نزد صوفیه صفات و اسماء الهیه است.
- گوهر معنی:ای صورتت ز گوهر معنی خزینه ای
ما را ز داغ عشق تو در دل دفینه ای.سعدی.
- گوهر معقول:گوهر معقول را محسوس کرد
پیر بینا بهر کم عقلی مرد.مولوی.
- گوهر نسب؛ اصالت. شریف و نسیب بودن.
|| ذات. چه هرگاه گوهری گویند مراد از آن ذاتی باشد. (برهان قاطع). ذات شی ء. (بهار عجم) (غیاث اللغات). آنچه قائم بذات خود باشد ضد عرض. (منتهی الارب). به اصطلاح حکما، چیز قائم بذات مقابل عرض. (فرهنگ نظام). مایقابل العرض و هو الموجود القائم بنفسه. (اقرب الموارد) (تاج العروس) :
هرچه اندر جهان همه هنر است
عرض است و کفایتش گوهر.عنصری.
ایا شهریاری که با همت تو
ز اعراض زایل شمارند گوهر.
ازرقی (از المعجم فی معاییر اشعارالعجم).
- ناگوهر؛ به معنی عرض باشد که مقابل جواهر است. (برهان قاطع).
|| نفس. نفس ناطقه : اگر پیش از تن ها نفسها بودندی، یا بسیار بودندی، یا یکی. و اگر یکی بودی و آنگاه بسیار شدی همان یکی و پاره پاره شدی، بهره پذیر بودی، و جسم بودی، و گفتم که این گوهر بهره پذیر نیست. (دانشنامهء علائی چ تهران ص122). || مادهء اصلی بیرون کشیده شده از دوا و غیر آن که در تکلم جوهر است. (فرهنگ نظام). عصاره و مادهء اصلی بیرون کشیده شده از چیزی و بیشتر در داروها به کارست و لفظ جوهر را بیشتر در این مورد به کار برند و داروها را نیز از این جهت جوهریات گویند. || داخل. درون : و اگر بسیار باشد [ نزله ] و سوخته، مالیخولیا آرد و اگر به گوهر دماغ یا به غشاء دماغ اندر باشد... سبات و مانیا و اگر اندر رگهای دماغ باشد دوار و سر درد آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || سر نهانی و صفات پوشیده که ظاهر شود. (برهان قاطع). صفات نهانی. (غیاث اللغات). باطن. || عقل و فرهنگ. (برهان قاطع) (غیاث اللغات). || جماد. جمادات. مقابل نباتات و حیوانات :
از گوهر و از نبات و حیوان
بر خاک ببین سه خط مسطر.ناصرخسرو.
نبات و عالم و حیوان و گوهر
سراسر آدمی را شد مسخر.ناصرخسرو.
|| چهار عنصر را گویند که کرهء خاک و آب و هوا و آتش است. (برهان قاطع). اصل عناصر اربعه و آن را چهار گوهر نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (شعوری ج2 ص303). هر یک از چهار عنصر قدیم را گوهر میگفتند. (فرهنگ نظام) :
کجا گوهری چیره شد زین چهار
یکی آخشیجش بدو برگمار.بوشکور بلخی.
و زو مایهء گوهر آمد چهار
برآورده بی رنج و بی روزگار.فردوسی.
چو این چار گوهر به جای آمدند
ز بهر سپنجی سرای آمدند.فردوسی.
چو این چار گوهر بجای آورد
به مردی جهان زیر پای آورد.فردوسی.
مدان از ستاره بی او هیچ چیز
نه از چرخ و نز چهار گوهر بنیز.
اسدی.
این چرخ بلند را همی بین
بر خاک و هوا و آب و آذر
یک گوهر تر نام او بحر
یک گوهر خشک نام او بر.ناصرخسرو.
ز آب روشن و از خاک تیره و آتش و باد
چهار گوهر و هر چار ضد یکدیگر.
ناصرخسرو.
چونانکه از این چهار گوهر
کین نظم از آن گرفت عالم.ناصرخسرو.
به خلق خوب تو هرکس که نسبتی دارد
ز خلق درگذرد چون ز گوهران آتش.
سیدحسن غزنوی.
خاقان اکبر آنکه دو عید است در سه بعد
شش روز و پنج وقت و چهار اصل گوهرش.
خاقانی.
چهار گوهر و هفت اختر و دوازده برج
هر آنچه بینی من صدهزار چندانم.مولوی.
|| طبع. مزاج :
کسی گیرد خطا بر نظم حافظ
که هیچش لطف در گوهر نباشد.حافظ.
|| عوض و بدل و به این معنی غریب است. (برهان قاطع). || صفهء پوشیده. (مؤید الفضلا). || سر. رأس. (مؤید الفضلا). || چیزی گزیده. (مؤید الفضلا). || کنایه از دانهء نخود. (مؤید الفضلا). کلیهء معانی مخصوص به این فرهنگ است و جای دیگر دیده نشد. || تخمه و نژاد. خاندان. سلسله. خانواده. دوده. دودمان. نسل. تبار. نسب. اصل :
نه بهرام گوهرْت و نه اورمزد
فرزدی و جاوید نبود فرزد.ابوشکور بلخی.
که خاتون چین دخت فغفور بود
به گوهر ز کردار بد دور بود.فردوسی.
نه بیگانه از تخت و افسر بدند
سزای بزرگی به گوهر بدند.فردوسی.
ز شهرت یکی بسته زندانیم
به گوهر همانا که خود دانیم.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدو رهنمون
که فرهنگ باشد ز گوهر فزون
که فرهنگ آرایش جان بود
ز گوهر سخن گفتن آسان بود.فردوسی.
جهان چون تو هرگز نیاورده شاهی
به جود و به علم و به فضل و به گوهر.
فرخی (از انجمن آرا).
اگر چه گوهرش از گوهر شریف ویست
چنین شریف نبود اندر این شریف گهر.
فرخی.
نکونامی گرفته لیکن از فضل
بزرگی یافته لیکن ز گوهر.فرخی.
در فضل گوهرش نتوان یافتن کنون
مدح هزارساله به گفتار پهلوی.فرخی.
از گوهر محمود و به از گوهر محمود
چونانکه به از عود بود نایرهء عود.
منوچهری.
مگر شاهی در این گوهر بماند
نژاد ما در این کشور بماند.(ویس و رامین).
اگر آلوده شد گوهر به یک ننگ
نشوید آب صد دریا از اورنگ.
(ویس و رامین).
تو از گوهر همی مانی به استر
چو پرسند از تو فخر آری به مادر.
(ویس و رامین).
ملکان ترک و روم و عجم همه از یک گوهرند و خویشان یکدیگرند. و همه فرزندان آفریدون اند. (نوروزنامه).
از قدر چو عیوقی وز عدل چو فاروقی
وز گوهر سلجوقی پاکیزه ترین گوهر.
امیرمعزی.
ای خرپرست خرنسب خرسر این نگر
تا از چه گوهری تو و من از چه گوهرم
تو از نژاد و تخمهء سگبان قیصری
من از نژاد سلمان یار پیمبرم.سوزنی.
از نسل حسین بن علی شاه شهیدی
نز تخمهء جمشیدی و نز گوهر مهراج.
سوزنی.
ای به گوهر تا به آدم پادشاه
در پناه اعتقادت ملک شاه.انوری.
امید وفا دارم هیهات که امروز
در گوهر آدم بود این گوهر نایاب.خاقانی.
کو صدر افاضل شرف گوهر آدم
کو کافی دین واسطهء گوهر انساب.خاقانی.
آهوکا سگ توام می خور و گرگ مست شو
خواب پلنگ نِهْ ز سر گرچه پلنگ گوهری.
خاقانی.
هر که خویشان را عزیز دارد اعزاز گوهر خویش کرده باشد. (مرزبان نامه).
- گوهر به سر آمدن؛ منقرض شدن تخمه و به پایان رسیدن اصل :
پدر بر پدر تا پسر بر پسر
مبادا که این گوهر آید به سر.فردوسی.
- گوهردار؛ با اصالت. اصیل. نژاده. شریف. حسیب و نسیب.
- گوهر مطلا؛ نفس پاک. اصیل. نیکونژاد. شریف.
و نیز گاه کلمهء گوهر پس از کلمه یا کلمات دیگر به صورت صفت مرکب آید و ترکیباتی با معانی خاص سازد بدینسان:
- با گوهر؛ اصیل گوهر :
ببخشید اگر شان بسی بد گناه
که با گوهر و دادگر بود شاه.فردوسی.
- بدگوهر؛ بداصل و بدذات. (ناظم الاطباء). بدسرشت. بدنهاد. بدطینت :
جفاپیشه بدگوهر افراسیاب
ز کینه نه آرام جوید نه خواب.فردوسی.
چنان کرد بدگوهر افراسیاب
که پیش تو پوزش نبیند به خواب.فردوسی.
که از راستی جان بدگوهران
گریزد چون گردن ز بار گران.فردوسی.
ازیرا ما خداوند درختانیم(4) و سوی ما
سزای سوختن گشتند بدگوهر مغیلانها.
ناصرخسرو.
شه ز گنج وزیر بدگوهر
گوهرش باز داد و زر بر سر.نظامی.
چو بدگوهران را قوی کرد دست
جهان بین که چون گوهرش را شکست.
نظامی.
مکن کار بدگوهران را بلند
که پروردن گرگت آرد گزند.نظامی.
سنگ بدگوهر اگر کاسهء زرین شکند
قیمت سنگ نیفزاید و زر کم نشود.سعدی.
- بدگوهری؛ بداصلی. بدذاتی :
که بگسست هنگام شاه بزرگ
ز بدگوهری(5) تور و سلم سترگ.فردوسی.
به علم و به گوهر کنی مدحت آن را
که مایه است مر جهل و بدگوهری را.
ناصرخسرو.
- بی گوهر؛ که نژاده و اصیل نیست :
یکی را ز کم گوهری دل بدرد
یکی را ز بی گوهری باد سرد.نظامی.
- پارساگوهر؛ دارای نهادی پارسا و با پرهیز :
که آن زن زنی پارسا گوهر است
جهانجوی را کمترین چاکر است.نظامی.
- پرگوهر؛ نژاده. اصیل :
بدو گفت کای شسته مغز از خرد
به پرگوهران این کی اندر خورد.فردوسی.
- پاک گوهر؛ دارای گوهر پاک. پاک سرشت. پاک دوده.
- کم گوهر؛ که نیک نژاده و با تبار نیست.
- گندنا گوهر.؛ رجوع به گندنا گوهر شود.
- والاگوهر؛ بزرگ نژاد. والاتبار :
گر بپرم بر فلک شاید که میمون طایرم
ور بچربم بر جهان زیبد که والاگوهرم.
خاقانی.
- هم گوهر؛ هم نسب. از یک اصل و تبار. هم نژاد :
گر طاعتش دارد دهد بی شک بسی زین بهترش
چون داد ملک خود به تو گر نیستی هم گوهرش.
ناصرخسرو.
|| فرزند. (برهان قاطع) (غیاث اللغات). ابن. ولد :
ای گوهر یادگار عمرم
چونت طلبم کجات جویم.خاقانی.
- گوهر سلجوق؛ فرزند سلجوق. (مؤید الفضلا).
- سه گوهر؛ سه فرزند. (برهان قاطع).
- || کنایه از موالید ثلاثه باشد. (برهان قاطع).
(1) - ظ: گر.
(2) - ن ل: نایژه.
(3) - ن ل: یک پیکرند.
(4) - ن ل: درختان خداوندیم.
(5) - ن ل: ز بدگوهر، و در این صورت شعر شاهد ماده فوق نخواهد بود.

گوهر.

[گَ / گُو هَ] (اِ) گیاهی است که به تازی اذخر گویند. (مؤید الفضلا). رجوع به اذخر شود.

گوهر.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بالا بخش سیردان زنجان. واقع در 81هزارگزی شمال باختری سیردان و 9هزارگزی راه عمومی. محلی کوهستانی، هوای آن سردسیر و سکنهء آن 557 تن است. آب آن از رودخانهء سرخه میشه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، پنبه و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوهر.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیوان بخش گیلان شهرستان شاه آباد. واقع در 9هزارگزی شمال باختر جوی زر و 3هزارگزی جنوب شوسهء شاه آباد به ایلام. در دشت واقع و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانهء کنگیر تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات، توتون، لبنیات و برنج و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان آن چادرنشین هستند. در زمستان به گرمسیر غربی ایوان و حدود سومار میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوهر.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان أمجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. واقع در 54هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 7هزارگزی راه مالرو مسکون به کروک. سکنهء آن 4 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوهرآباد.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دهی است از دهستان باوندپور بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. واقع در 28هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و 4هزارگزی شمال چهار زبر پایین در دشت واقع و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 450 تن است. آب آن از نهر چهار زبر تأمین میشود. محصولات عمدهء آن غلات دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوهر آدم.

[گَ / گُو هَ رِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ذات و اصل آدم باشد. (آنندراج). || فرزند آدم را نیز گویند. (آنندراج) :
تو آن خجسته وزیری که تا گه محشر
چو تو وزیر نخیزد ز گوهر آدم.معزی.
|| خاک را هم گفته اند. (آنندراج).

گوهرآرای.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب)آرایندهء گوهر. گوهرآمای. خاصیت بخش. دارای اثر :
کواکب را به قدرت کارفرمای
طبایع را به صنعت گوهرآرای.نظامی.

گوهر آسمان.

[گَ / گُو هَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) اصل و جرم آسمان. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (مؤید الفضلا). || کنایه از کواکب باشد. (آنندراج).

گوهرآگین.

[گَ / گُو هَ] (ص مرکب)گوهرنشان. هرچیز که در آن جواهر نشانده باشند. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج) (مؤید الفضلاء). مرصع به گوهر. پر از گوهر. آراسته به گوهر :
چو پخته شود تلخ شیرین شود
به دانش سخن گوهرآگین شود.ابوشکور.
همان طشت زرین و سیمین بدی
چو زرین بدی گوهرآگین بدی.فردوسی.
رکابش دو زرین دو سیمین بدی
همان هریکی گوهرآگین بدی.فردوسی.
که او را به مشکوی زرین برند
سوی خانهء گوهرآگین برند.فردوسی.
همی بر تو شفیع آرم ثنای گوهرآگین را
ثنای میرعالم یوسف بن ناصرالدین را.
فرخی.
ده غلام و ده کنیز ترک... و بر اسبانی سوار بودند که زین های گوهرآگین داشتند. (تاریخ سیستان).
زده بر میان گوهرآگین کمر
درآورده پولاد هندی به سر.نظامی.
بر اورنگ زر شد شه تاجور
زده بر میان گوهرآگین کمر.نظامی.
نهاده گوهرآگین حلقه در گوش
فکنده حلقه های زلف بر دوش.نظامی.
لعلش چو عقیق گوهرآگین
زلفش چو کمند تاب داده.سعدی.
|| کنایه از مردم شجاع و دلاور و پهلوان باشد. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج) (بهار عجم) (شعوری).

گوهرآمای.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) از گوهر + آمای، نعت فاعلی از آماییدن به معنی پر کردن و آراستن باشد. آراسته به گوهر. پرکننده به گوهر. || آنکه مروارید و جوهر را به رشته میکشد. || آنکه نیکو حکم میکند. (ناظم الاطباء). || هستی بخش. (بهار عجم) (آنندراج). هستی دهنده. موجد. خالق. آفریدگار :
تویی گوهرآمای چار آخشیج
مسلسل کن گوهران در مزیج.
نظامی (از بهار عجم).
گوهرآمای گنج خانهء راز
گنج گوهر چنین گشاید باز.نظامی.

گوهرآمود.

[گَ / گُو هَ] (ن مف مرکب)گوهرآموده. گوهرآگین. گوهرنشان. مرصع :
ورای همه بوده ای بود او
همه رشتهء گوهرآمود او.نظامی.
آن حضرت نیز قامت او را به تشریف شرافی گوهرآمود مشرف ساخته. (درهء نادره چ دکتر شهیدی ص483).

گوهرآموده.

[گَ / گُو هَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آموده به گوهر. مرصع. جواهرنشان :
وآن نمطهای گوهرآموده
چرمهای دباغت آلوده.نظامی.
گوهرآموده تاجی از سر خویش
با قبایی ز دخل ششتر بیش.نظامی.

گوهرآور.

[گَ / گُو هَ وَ] (نف مرکب)آورندهء گوهر. پدیدارسازندهء گوهر. بوجودآورندهء گوهر :
گاوی کنند و چون صدف آبستن اند لیک
از طبع گوهرآور و عنبرفکن نیند.خاقانی.

گوهرآویز.

[گَ / گُو هَ] (ن مف مرکب) که از آن گوهر آویخته باشد، چون گوش و جز آن :
ز نعلکهای گوش گوهرآویز
فکندی لعل ها در نعل شبدیز.نظامی.

گوهرآیین.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) (... سعدالدوله) از امرای عظام الب ارسلان پادشاه سلجوقی بوده است. وی در سال 466 ه . ق. شحنگی بغداد داشت. اما رکن الدین ابوالمظفر برکیارق فرزند ملکشاه وی را معزول کرد. گوهرآیین از طرف ملکشاه سلجوقی مأموریت فتح یمن یافت و پس از فتح قسمت زیادی از یمن در 70سالگی بدرود حیات گفت. (از اخبارالدولة السلجوقیة ص72) (معجم الانساب زامباور) (مجمل التواریخ). و حمدالله مستوفی نویسد: سلطان برکیارق در سنهء 493 ه . ق. در جنگ با برادرش به قتل رسید و گوهرآیین شحنهء بغداد نیز در این جنگ کشته شد. (تاریخ گزیده حمدالله مستوفی ص452). رجوع به سعدالدوله گوهرآیین شود.

گوهر اصفهانی.

[گَ / گُو هَ رِ اِ فَ] (اِخ)ابراهیم بن اسماعیل کوهپایه ای ابن حسن بن اسماعیل اصفهانی متولد در ماه جمادی الاولی سال 1342 ه . ق. از گویندگان و دانشمندان فارسی زبان بوده و در شهر اصفهان نشو و نما کرد. وی کتاب علوم و عقاید و تاریخ تجدید حیات ایران را تألیف و تذکره شعرای اصفهان برخی از اشعار وی را ذکر کرده است. (از الذریعة ج9 ص936) (تذکرهء شعرای اصفهان ص406).

گوهرافروز.

[گَ / گُو هَ اَ] (نف مرکب)افروزندهء گوهر. آنکه گوهر افروزد :
هریکی با هزار زیبایی
گوهرافروز نور بینایی.نظامی.

گوهرافشان.

[گَ / گُو هَ اَ] (نف مرکب)نثارکنندهء گوهر. گوهر پخش انداز. گوهرافشاننده. جواهر نثارکننده. (از بهار عجم) :
نثره به نثار گوهرافشان
طرفه طرفی دگر زرافشان.نظامی.
|| کنایه از فصیح و بلیغ :
بدان لفظ بلند گوهرافشان
که جان عالم است و عالم جان.نظامی.
|| (حامص مرکب) گوهرافشانی :
شه از گوهرافشان آن کان گنج
ز گوهر برآمودن آمد به رنج.نظامی.

گوهر افشاندن.

[گَ / گُو هَ اَ دَ] (مص مرکب) گوهر پاشیدن. فروریختن گوهر بر کسی یا بر چیزی. پخش کردن گوهر :
جهان آفرین را همی خواندند
بر آن موبدان گوهر افشاندند.فردوسی.
مرا مشتری هست گوهرشناس
همان گوهر افشاندن بی قیاس.نظامی.

گوهرافشان کردن.

[گَ / گُو هَ اَ کَ دَ](مص مرکب) گوهر پاشیدن. گوهر پخش کردن :
به رزم آسمان را خروشان کند
چو بزم آیدش گوهرافشان کند.فردوسی.

گوهرافشانی.

[گَ / گُو هَ اَ] (حامص مرکب) عمل گوهرافشان :
خواند شهزاده را به مهمانی
بر سرش کرد گوهرافشانی.نظامی.

گوهران.

[گَ / گُو هَ] (اِ) عناصر اربعه. (مؤید الفضلاء). جمع گوهر است برخلاف قیاس. آخشیج. عناصر چهارگانه. رجوع به عناصر اربعه شود.

گوهران.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دهی است از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی. واقع در 5500 گزی شمال خاوری خوی و یکهزارگزی شمال شوسهء خوی به جلفا. محلی است جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 583 تن است. آب آن از رودخانهء قودوخ بوغان و چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات و زردآلو است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. راه شوسه دارد. از راه شوسهء خوی به جلفا میتوان اتومبیل برد. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوهرانداز.

[گَ / گُو هَ اَ] (نف مرکب)گوهرافشان. گوهرنثار :
همه ره گنج ریز و گوهرانداز
بیاوردند شیرین را به صد ناز.نظامی.
-گوهرانداز کردن؛ کنایه از گریستن و فروریختن سرشک باشد :
بر او از مژه گوهرانداز کرد
پس از پای او نامه را باز کرد.
امیرخسرو (از آنندراج).

گوهراندازی.

[گَ / گُو هَ اَ] (حامص مرکب) عمل گوهرانداز. گوهرپاشی. گوهرپراکنی. || در بیت زیر، گوهر به دور افکندن، مجازاً، اعراض از مال اندوزی :
چه باید به خون گوهر اندوختن
مرا گوهراندازی آموختن.نظامی.
|| کنایه از سخنان نغز گفتن.

گوهراندوز.

[گَ / گُو هَ اَ] (نف مرکب) که گوهر اندوزد. که گوهر اندوخته سازد. گردکنندهء گوهرها. (ناظم الاطباء).

گوهراندوزی.

[گَ / گُو هَ اَ] (حامص مرکب) عمل گوهراندوز.

گوهربار.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) بارندهء گوهر. نثارکنندهء گوهر :
و آتش او گلی است گوهربار
در برابر گل است و در بر خار.نظامی.
|| بخشندهء گوهر. (از بهار عجم) (آنندراج). که کنایه از جوانمرد باشد. (بهار عجم). بخشندهء گوهر و در اینجا سخن به گوهر تشبیه شده است :
کلک گوهربار تو پرگوهرم کرده ست طبع
لفظ شکربار تو پرشکرم کرده ست کام.
معزی.
جود و عدلش هر دو نعمت ساز و محنت سوز باد
دست و تیغش هر دو گوهربار و گوهردار باد.
امیرمعزی (از بهار عجم).
|| کنایه از ابر نیز هست :
گاه گوهرپاش گردد گاه گوهرگون شود
گاه گوهربار گردد گاه گوهرخر شود.فرخی.
|| کنایه از اشک ریزنده. گریان. اشکبار :
به شب تا روز گوهربار بودی
به روزش سنگ سفتن کار بودی.نظامی.
|| کنایه از واعظ و ناصح. (بهار عجم) (آنندراج).

گوهرباران.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) زاینده رود که یکی از رودهایی است که در دریای خزر میریزد به گفتهء رابینو: در مصب سه شعبه میشود. شعبهء وسطای آن گوهرباران نام دارد. (استرآباد و مازندران رابینو بخش انگلیسی ص160).

گوهر باریدن.

[گَ / گُو هَ دَ] (مص مرکب) نثار کردن و پاشیدن گوهر. || بخشیدن گوهر. || کنایه از جوانمردی و کرم و سخاوت باشد. || کنایه از اشک ریختن. گریه کردن. گریستن. || کنایه از باران باریدن ابر. رجوع به گوهربار شود.

گوهربران.

[گَ / گُو هَ بَ] (اِخ) یکی از رودخانه های مازندران است که از دامنهء شمالی کوههای البرز سرچشمه گیرد و به دریای خزرریزد. (مازندران و استراباد رابینو ص6 بخش انگلیسی).

گوهر بیگم آذربایجانی.

[گَ / گُو هَ بَ گُ ذَ یِ] (اِخ) ادیبهء مشهوره و شاعرهء شیرین سخنی بوده است. ابیات زیر که خود را بدان ستوده از او است اما عصر زندگانی وی روشن نیست :
اگر به باد دهم زلف عنبرآسا را
به دام خویش کشم آهوان صحرا را
گذار من به کلیسا اگر فتد روزی
به دین خویش کشم دختران ترسا را
به یک نگاه دو صد مرده میکنم زنده
خبر دهید از اعجاز من مسیحا را.
(خیرات حسان) (دانشمندان آذربایجان ص320) (از رابعه تا پروین ص190).

گوهربین.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) بینندهء گوهر. گوهرشناس. مجازاً که نیک را از بد تمیز دهد :
عیب تست ار چشم گوهربین نداری ورنه ما
هریک اندر بحر معنی گوهر یکدانه ایم.
سعدی.

گوهرپاش.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب)پاشندهء گوهر. نثارکنندهء گوهر. گوهرریز. گوهربار :
اگر سخاوت باید کفش به روز عطا
چو بحر گوهرپاش است و ابر زرافشان.
فرخی.
|| کنایه از بارنده است :
گاه گوهرپاش گردد گاه گوهرگون شود
گاه گوهربار گردد گاه گوهرخر شود.فرخی.
|| کنایه از فصیح و بلیغ باشد :
گر شکافی به معرفت همه موی
ور زبان تو هست گوهرپاش
یک سر موی بیش و کم نشود
ز آنچه بنگاشت در ازل نقاش.عطار.

گوهرپرست.

[گَ / گُو هَ پَ رَ] (نف مرکب) پرستندهء گوهر. پرستندهء جواهر. گوهرفروش. گوهری :
پیش عکس تاج تو شمع هوا گوهرپرست
زیر پای دست تو دست سپهر اخترفشان.
فرخی.
همه پیکری را بدانسان که هست
درو دید رسام گوهرپرست.نظامی.
بسی سالها شد که گوهرپرست
نیاورد از این گونه گوهر بدست.نظامی.

گوهرپسند.

[گَ / گُو هَ پَ سَ] (نف مرکب) کسی که گوهر پسندد. جواهرپسند. گوهرپرست. گوهری :
مرا با چنین گوهر ارجمند
همی حاجت آید به گوهرپسند.نظامی.
چو شه دید در گوهر دلپسند
پسندیده شد کار گوهرپسند.نظامی.
درآمد به غریدن ابر بلند
فروریخت گوهر به گوهرپسند.نظامی.

گوهرپسندی.

[گَ / گُو هَ پَ سَ](حامص مرکب) عمل گوهرپسند.

گوهرت.

[گُ هُ] (اِخ) دهی است از دهستان گابریک بخش جاسک شهرستان بندرعباس. واقع در 105هزارگزی خاور جاسک و 5هزارگزی جنوب راه مالرو جاسک به چاه بهار. جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 490 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میگردد. محصولات عمدهء آن خرما و شغل اهالی، زراعت و صید ماهی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوهرتاب.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) تابنده چون گوهر. || (اِ مرکب) پیراهنی که زنان در موسم گرما در برکنند و چنان لطیف باشد که بدن از اندرون مینماید. (آنندراج) :
به رشتهء زر خورشید نوربافنده
که بافت بر قد گیتی قبای گوهرتاب.
خاقانی.
|| نقاب آراستهء زرنشان. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج2) :
چو گوهرتاب پوشیده ست بر سر
به زیر ابر گشته ماه انور.
شاعر (از فرهنگ شعوری ج2).
|| سِبّ. (مهذب الاسماء).

گوهرتاو.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب)گوهرتاب. لهجه ای در گوهرتاب. رجوع به گوهرتاب شود.

گوهر تر.

[گَ / گُو هَ رِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از اشک باشد. (آنندراج) (برهان قاطع) (بهار عجم). سرشک دیده. || کنایه از سخن با آب و تاب باشد. (آنندراج). فصاحت و بلاغت. سخنوری. کلمات نغز و حکیمانه.

گوهرتراش.

[گَ / گُو هَ تَ] (نف مرکب)تراش دهندهء گوهر. کسی که جواهر را می تراشد و درخشنده می سازد. حکاک و جلادهندهء گوهر.

گوهر تف دار.

[گَ / گُو هَ رِ تَ] (ترکیب وصفی) گوهری که داغ سفید داشته باشد. (بهارعجم) (آنندراج) :
تمام رس نبود باده ای که کف دارد
که عیب دار بود گوهری که تف دارد.
صائب (از بهار عجم).

گوهرچقا.

[گَ / گُو هَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان میاندربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 38هزارگزی شمال باختر کرمانشاه و 1500گزی باختر شوسهء سنندج. در دشت واقع و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از رودخانهء رازآور تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوب، میوه و چغندرقند است. شغل اهالی زراعت است. از کاکیه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوهرچین.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب)چینندهء گوهر. بردارندهء گوهر از راه یا از روی زمین. برگزینندهء گوهر. || کنایه از چینندهء کلمات نغز و فصیح باشد.

گوهرخاتون.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دختر سلطان مسعودبن محمد بن ملک شاه بن آلب ارسلان سلجوقی است، وی ابتدا به همسری داودبن محمودبن محمد بن ملکشاه سلجوقی درآمد و پس از مدتی سلطان مسعود وی را به همسری دومین برادرزادهء خود محمد بن محمود درآورد. (تاریخ گزیده ص467 و 464).

گوهرخانم.

[گَ / گُو هَ نُ] (اِخ) از همسران فتحعلی شاه و خواهر اللهیارخان آصف الدوله بوده است. (خیرات حسان).

گوهرخانم.

[گَ / گُو هَ نُ] (اِخ) نام یکی از دختران فتحعلیشاه بوده است. (تاریخ کرمان ص375) (از ناسخ التواریخ).

گوهرخانه.

[گَ / گُو هَ نَ / نِ] (اِ مرکب)خزانه. جایگاه جواهرات و زر و سیم :
چو شد در گوش مقبولان درگاه
در معنی ز گوهرخانهء شاه.
زلالی (از بهارعجم).

گوهر خانه خیز.

[گَ / گُو هَ رِ نَ / نِ](اِخ) کنایه از حضرت محمد بن عبدالله (ص) باشد. (از آنندراج).

گوهرخای.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) به معنی گوهر خانه خیز است که کنایه از حضرت محمد(ص) باشد. (برهان قاطع) (آنندراج).

گوهرخر.

[گَ / گُو هَ خَ] (نف مرکب)خریدار گوهر :
گهر خریدند او را به شهرها چندان
که سیر گشت ز گوهرفروش، گوهرخر.
فرخی.
گاه گوهرپاش گردد گاه گوهرگون شود
گاه گوهربار گردد گاه گوهرخر شود.فرخی.
|| مجازاً سخن شناس. شعرشناس. نوازندهء شاعر:
جهانی به گوهر برانباشتم
که چون شاه گوهرخری داشتم.نظامی.

گوهرخری.

[گَ / گُو هَ خَ] (حامص مرکب) عمل گوهرخر :
تو گوهر کن از کان اسکندری
سکندر خود آید به گوهرخری.نظامی.
میان بسته هر یک به گوهرخری
خریدار گوهر بود گوهری.نظامی.

گوهرخیز.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) که گوهر از آن خیزد. که از آن گوهر برآید. که از آن گوهر به دست آید.

گوهرخیز.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان زنگی آباد بخش مرکزی شهرستان کرمان. واقع در 38هزارگزی شمال باختری کرمان و 5هزارگزی شمال راه فرعی زرند به کرمان. سکنهء آن 14 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوهردار.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) دارای گوهر. دارای جواهر :
خوش می روی در جان من، خوش می کنی درمان من
ای دین و ای ایمان من، ای بحر گوهردار من.
مولوی (کلیات شمس).
|| دارای نژاد. اصیل. نژاده. || دارای جوهر چنانکه تیغ و شمشیر و جز آن. جوهردار :
جود و عدلش هر دو نعمت ساز و محنت سوز باد
دست و تیغش هر دو گوهربار و گوهردار باد.
امیرمعزی (از بهار عجم).

گوهردان.

[گَ / گُو هَ] (اِ مرکب) جای گوهر. جای نهادن گوهر. صندوقچهء جواهرات.

گوهردان.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش آستانه شهرستان لاهیجان. واقع در 3هزارگزی شمال آستانه. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 1060 تن است. آب آن از حشمت رود و سفیدرود تأمین میشود. محصول عمدهء آن ابریشم، صیفی و برنج و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گوهردان.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) (...کوه) این کوه میان بلوک ارسنجان و بلوک کمین در فارس واقع است. (از فارسنامهء ناصری ص 338).

گوهرده.

[گَ / گُو هَ دِهْ] (اِخ) دهی بوده است متعلق به دودانگه از دههای هزارجریب ساری. (از مازندران و استرآباد رابینو ص122 بخش انگلیسی و ص164 ترجمهء فارسی).

گوهر دیده.

[گَ / گُو هَ رِ دی دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) بینایی. چشم. دیده :
گوهر دیده کجا فرسوده ای
پنج حس را در کجا پالوده ای.مولوی.
|| کنایه از اشک دیده باشد.

گوهررود.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) نام شعبه ای از شعبه های سفیدرود گیلان است. (فرهنگ جغرافیایی کیهان ص68).

گوهرریز.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) ریزندهء گوهر. کسی که جواهر نثار کند. (ناظم الاطباء). پاشندهء جواهرات. پخش کنندهء گوهر. گوهرپاش.

گوهرریز.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) نام قناتی در کرمان باشد. (ناظم الاطباء).

گوهرزای.

[گَ / گُو هَ] (نف مرکب) آنکه گوهر زاید. گوهرزاینده. گوهرخیز. که گوهر برآورد :
نگویمت چو زبان آوران رنگ آمیز
که ابر مشک فشانی و بحر گوهرزای.سعدی.
مطلع برج سعادت فلک اختر سعد
بحر دردانهء شاهی صدف گوهرزای.سعدی.
|| کنایه از بخشنده و کریم باشد. || گوهرفروش باشد و آن را جوهری نیز گویند. (فرهنگ جهانگیری). || کنایه از هنرمند و فصیح و صاحب طبع باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ شعوری). || کنایه از عاقل و کامل باشد. (فرهنگ شعوری) (فرهنگ جهانگیری). || بزرگ زاده و اصیل. چه گوهر به معنی اصل و نژاد هم آمده است. (برهان قاطع) (از فرهنگ جهانگیری). || کنایه از نیکوکار و عادل. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). دادگر. دادگستر. (فرهنگ شعوری) (فرهنگ جهانگیری). || چیزی بود که از گوهر ساخته باشند. (فرهنگ جهانگیری).

گوهرزبانی.

[گَ / گُو هَ زَ] (حامص مرکب) عمل گوهرزبان. سخن گویی به فصاحت و بلاغت. تیززبانی. گشاده زبانی. سخن گفتن به گشادگی :
مه روی پوشیده در زیر میغ
به گوهرزبانی درآمد چو تیغ.نظامی.

گوهر سفتن.

[گَ / گُو هَ سُ تَ] (مص مرکب) سوراخ کردن گوهر. (بهار عجم) (آنندراج). دُر سفتن. || کنایه از انشای سخن کردن. (برهان قاطع) (بهار عجم) (مؤید الفضلا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قصه خوانی و آن را گهر سفتن هم میگویند. (برهان قاطع) (بهار عجم) (ناظم الاطباء). سخنان نغز گفتن. لطیفه گفتن. گهر سفتن. || کنایه از بردن بکارت. (بهار عجم).

گوهر سفته.

[گَ / گُو هَ رِ سُ تَ / تِ](ترکیب وصفی) گوهر سوراخ شده. دُر سفته. رجوع به گوهر سفتن شود.

گوهرسلطان.

[گَ / گُو هَ سُ] (اِخ) دختر سلطان سلیم خان ثانی پادشاه عثمانی و همسر پیاله پاشا فاتح سقز بوده است. (خیرات حسان).

گوهرسلطان بیگم.

[گَ / گُو هَ سُ بَ گُ](اِخ) یکی از دختران شاه طهماسب اول صفوی است. وی همسر سلطان ابراهیم میرزا پسر بهرام میرزا بوده است. (از تاریخ عالم آرای عباسی ص 135).

گوهرسنج.

[گَ / گُو هَ سَ] (نف مرکب) که گوهر سنجد. که گوهر به ترازو برسنجد :
گفت چندین نورد گوهر و گنج
برنسنجیده هیچ گوهرسنج.نظامی.

گوهرشاد.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) (مسجد...) رجوع به جامع مشهد شود.

گوهرشاد.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) از خطاطان مشهور ایران و دختر خطاط معروف، میرعماد بوده است. او در نزد پدر این هنر را آموخت و اولاد وی نیز از خطاطان معروفند. (از قاموس الاعلام ترکی).

گوهرشادبیگم.

[گَ / گُو هَ بَ گُ] (اِخ)زوجهء سلطان شاهرخ میرزا فرزند و جانشین امیرتیمور گورکانی، یکی از زنان نیکوکار و نامدار بوده است و از آثار و ابنیهء خیریهء او مسجد جامع، مدرسه و خانقاه شهر هرات و مسجد جامع مشهد مقدس میباشد که در هر دو شهر به نام آن بانوی نیکنام به مسجد «گوهرشاد» موسوم و مشهور میباشد و بر آن بقاع خیر مستغلات خوب، و هبات مرغوب وقف کرده است. این زن نیکوکار پس از مرگ شاهرخ میرزا در نهم رمضان سال 861 ه . ق. در عهد سلطنت ابوسعیدمیرزا در قیام میرزا ابوالقاسم بابر به دسیسهء جمعی از امرا و مشاوران سلطان ابوسعید به دستور آن پادشاه در شهر هرات کشته شد و در جنب قبر فرزندش شاهزاده بایسنقرمیرزا در مسجد گوهرشاد هرات مدفون گردید و قبر او اکنون موجود است. (از فرهنگ فارسی معین).

گوهر شاه.

[گَ / گُو هَ] (اِ مرکب) شاهزاده. || شاه ذات. (مؤید الفضلا). کسی که ذاتاً شاه بود، در صفت و بلندی و بزرگواری.

گوهر شب چراغ.

[گَ / گُو هَ رِ شَ چِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) و شبچراغ گوهری که در شب چون چراغ نماید. گوهری که در شب چون چراغ درخشد. گوهری را گویند که در شب مانند چراغ افروزد و روشنایی دهد. گویند: گاوی در دریا می باشد و شبها بجهت چرا از دریا برمی آید و این گوهر را از دهان خود بر زمین میگذارد و به روشنایی آن گوهر چرا میکند. و آن را دُرّ شب گون هم میگویند. (برهان قاطع ذیل شبچراغ) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (انجمن آرا) (غیاث اللغات). گوهری است افسانه ای که در شب میدرخشد. (فرهنگ نظام). شب تاب. شب گون. دّر شب گون. رجوع به شبچراغ ، شب گون و شب تاب شود : و هر قندیل را یک گوهر شبچراغ درنهادند. (قصص الانبیاء ص175).
به شب رنگی آن شب چرا گشت مست
چو ماه آمده شبچراغی به دست.
نظامی (از آنندراج).
هر حرف از او شکفته باغی
افروخته تر ز شب چراغی.
نظامی (از بهار عجم).
رجوع به شب چراغ شود.

گوهر شکستن.

[گَ / گُو هَ شِ کَ تَ](مص مرکب) به قطعات کردن گوهر بر اثر ضرباتی که بر آن زنند :
همچو گوهر شکستنش خوار(1) است
همچو سیماب بستنش دشوار.خاقانی.
|| کنایه از خندیدن و خنده کردن. (برهان قاطع) (آنندراج) (بهار عجم) (ناظم الاطباء). || کنایه از زائل کردن یا زائل شدن منصب و دولت و از دست دادن دولت و منصب. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چو بدگوهران را قوی کرد دست
جهان بین که گوهر بر او چون شکست.
نظامی.
(1) - خوار در اینجا یعنی آسان.

گوهرشمار.

[گَ / گُو هَ شُ] (نف مرکب)شمارندهء گوهر. || گوهرشناس. جواهرشناس :
که هر گوهری را درم سی هزار
بدادی بها مرد گوهرشمار.فردوسی.
رجوع به گوهرشناس شود.

گوهرشناس.

[گَ / گُو هَ شِ] (نف مرکب)شناسندهء گوهر. شناسندهء جواهر. جوهری. گوهری :
ببردند نزدیک گوهرشناس
پذیرفت از اندازه بیرون سپاس.فردوسی.
گهر گرچه افتد به کف بی سپاس
گرامی بود نزد گوهرشناس.اسدی.
گر نخواهی که بر تو خندد خر
پیش گوهرشناس بر گوهر.سنائی.
حریرت چرا گشت بر تن پلاس
چه داری شبه پیش گوهرشناس.نظامی.
مرا مشتری هست گوهرشناس
همان گوهر افشاندن بی قیاس.نظامی.
صدف وار گوهرشناسان راز
دهان جز به لؤلؤ نکردند باز.سعدی.
- گوهرناشناس؛ مقابل گوهرشناس :
آه آه از دست صرافان گوهرناشناس.حافظ.
|| کنایه از صرّاف سخن و سخن شناس :
بزرگوارا گوهرشناس اهل سخن
توئی برِ تو سزد عرضه(1) دادن گوهر.سوزنی.
(1) - ن ل: تویی برِ تو سخن عرضه.

گوهرشناسی.

[گَ / گُو هَ شِ] (حامص مرکب) عمل گوهرشناس. جواهرشناسی.

گوهرطاهر ازبک.

[گَ / گُو هَ هِ اُ بَ](اِخ) یکی از امرای ازبکیه است که ولی محمدخان ازبک حکومت سمرقند و بلخ را از دست برادرزادگان خود [ امام قلی سلطان و محمد سلطان ] گرفت و به وی تفویض کرد. (از تاریخ کرمان صص 832 - 833).

گوهرعیعدره.

[گَ / گُو هَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان موگویی بخش آخوره شهرستان فریدن. واقع در 26هزارگزی شمال باختری آخوره و 2هزارگزی راه عمومی. محلی کوهستانی و دامنهء کوه، هوای آن سردسیر و سکنهء آن 268 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است .راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گوهرفتال.

[گَ / گُو هَ فَ] (نف مرکب)رجوع به گهرفتال شود.

گوهرفروش.

[گَ / گُو هَ فُ] (نف مرکب)جواهرفروش. گوهری. گهرفروش. جواهری. جوهری. مالک گوهر. دارای گوهر. گوهردار. دارندهء گوهر. صاحب گوهر :
ببردند هر دو به گوهرفروش
که این را بها کن به دانش بکوش.فردوسی.
تو بشناس کان مرد گوهرفروش
که خوالیگرش مر ترا داد نوش.فردوسی.
بکوبد در خان گوهرفروش
همه سوی گفتار دارید گوش.فردوسی.
یاسمن لعل پوش، سوسن گوهرفروش
بر زنخ پیلغوش رخنه زد و بشکفید(1).
کسائی (از لغت فرس).
گهر خریدند او را به شهرها چندان
که سیر گشت ز گوهرفروش، گوهرخر.
فرخی.
سوسن کافوربوی، گلبن گوهرفروش
وز مه اردیبهشت کرده بهشت برین.
منوچهری.
بازار بزازان و عطاران و گوهرفروشان از این سه بازار ممکن نشد بیش غارت کردن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص409). گوهرفروشان بازگشتند و دیگر روز با سفطهای جواهر به درگاه آمدند. (تاریخ بیهقی ص427 چ ادیب).
تو گفتی که بر تخت پیروزه پوش
گهر ریخت هندوی گوهرفروش.اسدی.
از این جام گفت آن خداوند هوش
زهی دولت مرد گوهرفروش.نظامی.
گزارنده صراف گوهرفروش
سخن را به گوهر برآمود گوش.نظامی.
زمان را در او صدهزاران بجوش
که دیدست ماران گوهرفروش.نظامی.
چو در بسته باشد چه داند کسی
که گوهرفروش است یا پیله ور.سعدی.
(1) - ظ. صحیح بشکلید است، و در ص109 لغت فرس اسدی به همین صورت ضبط شده است. (حاشیهء لغت فرس اسدی ص211).

گوهرفروشی.

[گَ / گُو هَ فُ] (حامص مرکب) عمل گوهرفروش. عمل جوهری. جوهرفروشی :
کنون لعل و گوهرفروشی کند
خرد کی در این ره خموشی کند.نظامی.
من آن گوهر آورده از ناف سنگ
به گوهرفروشی ترازو به چنگ.نظامی.

گوهرفشان.

[گَ / گُو هَ فَ / فِ] (نف مرکب) گوهرافشان. گوهرپاش. گوهرریز. جواهرریز. جواهر نثارکننده :
همه ساله گوهر فشانی ز دو کف
همانا که تو ابر گوهرفشانی.فرخی.
-آب گوهرفشان؛ آب حیات بخش. بخشنده جان و روان :
ز ماهی و آن آب گوهرفشان
دگر داد تاریخ تازی نشان.نظامی.
-جام گوهرفشان؛ کنایه از جام و ساغر پر از شراب حیات بخش و نشاط آور :
بیا ساقی آن جام گوهرفشان
به ترکیب من گوهری درنشان.نظامی.
-کلک گوهرفشان؛ کنایه از قلمی که با آن سخنان فصیح و بلیغ نویسند :
ز گوهرفشان کلک فرمانبرش
نبشته چنین بود در دفترش.نظامی.
-خامه گوهرفشان؛ کلک گوهرفشان :
باد مسلم شده کفّ و بنان ترا
خنجر گوهرنگار، خامهء گوهرفشان.خاقانی.
|| کنایه از بخشنده و کریم است :
از آن تیغ زن دست گوهرفشان
ز گیتی نجوید همی جز نشان.فردوسی.
ملک باید که اندر رزمگه لشکرشکن باشد
ملک باید که اندر بزمگه گوهرفشان باشد.
فرخی.
|| کنایه از ریزندهء باران است :
تا صبا شد حله باف و ابر شد گوهرفشان
هیچ لعبت در چمن خالی ز طوق و یاره نیست.
کمال الدین اسماعیل.
|| کنایه از سخن نغز و فصیح گوینده :
دهان و لبش بود گوهرفشان
سخن گفتنش بود گوهرنشان.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج2 ص542).
|| کنایه از شراب لعل است :
بس زر رخسار کان دریا کشان سیم کش
بر صدف گون ساغر گوهرفشان افشانده اند.
خاقانی.
رجوع به گوهرافشان شود.

گوهر فشاندن.

[گَ / گُو هَ فَ / فِ دَ](مص مرکب) پراکندن گوهر. در پاشیدن. ریختن و نثار کردن جواهر. || بخشش های شایان کردن. کرم و سخاوت نمایان کردن. || باران باریدن از ابر. || سخن های نادره و بلیغ و فصیح گفتن. || کلمات رسا و بلیغ نوشتن. رجوع به گوهر افشاندن شود.

گوهرفشانی.

[گَ / گُو هَ فَ / فِ] (حامص مرکب) عمل گوهرفشان :
به دریا مانی از گوهرفشانی
ولی آب تو آب زندگانی.نظامی.

گوهر قاجار.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) حاجیه گوهر، دخت موسی خان قاجار مادرش طیفون دخت فتحعلیشاه بوده است. از گویندگان فارسی زبان است که دیوان وی در سال 1319-1320 در تهران چاپ شد. علاوه بر سرایندگی از ستاره شناسی نیز اطلاعاتی داشته است. (الذریعه ج9 ص936) (از رابعه تا پروین ص191).

گوهرکان.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشتکوه باشت و بابوبی بخش گچساران شهرستان بهبهان. واقع در 87هزارگزی شمال خاوری گچساران و 16هزارگزی راه اتومبیل رو کازرون به بهبهان. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری است. صنایع دستی زنان قالی، عبا و گلیم بافی می باشد. راه مالرو دارد. ساکنان آن از طایفهء باشت و بابویی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوهرکان.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) نام محلی است در فاصلهء چهار فرسخ و نیم شمال باشت. (فارسنامهء ناصری ص271).

گوهرکده.

[گَ / گُو هَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب)خانهء گوهر. جای گوهر. آنجا که گوهر باشد یا گوهر نگه دارند :
کلکم چو ز خط عقدنگار آید گویی
گوهرکده ها در دل تاریک مداد است.
طالب آملی (از بهار عجم).

گوهر کرمانی.

[گَ / گُو هَ رِ کِ] (اِخ)(میرزا عبدالرزاق طبیب) یکی از خطبای دورهء ناصرالدین شاه قاجار بوده که در عین حال طبابت هم میکرده است و چندی تخلص خود را مفلس و خطیب قرار داده ولی بعد از آنکه در سلک درباریان درآمد تخلص خود را گوهر مقرر داشت وفات او چند سال قبل از تألیف مجمع الفصحاء (1295 ه . ق.) روی داده است. (از مجمع الفصحاء رضا قلیخان هدایت ج2 ص429) (الذریعه ج9 ص936).

گوهرکش.

[گَ / گُو هَ کَ / کِ] (نف مرکب)کشندهء گوهر. حامل گوهر :
نشسته به هر گوشه گوهرکشی
برانگیخته آبی از آتشی.نظامی.
گشاد از گوش گوهرکش بسی لعل
سم شبدیز را کرد آتشین نعل.نظامی.
چار گوهر ز گوش گوهرکش
برگشاد آن نگار حوراوش.نظامی.
|| دارای گوهر. که در آن یا بر آن گوهر باشد. || (اِ مرکب) دست برنجن و دستبند مرصع را گویند. (از برهان قاطع) (از انجمن آرا) (از جهانگیری) (از بهار عجم) (از آنندراج) (از فرهنگ شعوری) (ناظم الاطباء) :
ز بهر ساعد شاخ ابر ساخت گوهرکش
که قطره در خوشاب است و سبزه شبه دوال.
رفیع لنبانی (از فرهنگ رشیدی).

گوهرکشی.

[گَ / گُو هَ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل گوهرکش. حمل گوهر :
غنی کرد گردنکشان را ز گنج
ز گوهرکشی لشکر آمد به رنج.نظامی.
مکلل به گوهر قبایی پرند
چو پروین به گوهرکشی ارجمند.نظامی.

گوهر کشیدن.

[گَ / گُو هَ کَ / کِ دَ](مص مرکب) حمل کردن گوهر. گوهرکشی. || مجازاً اشک فراهم کردن گریستن را :
بی چراغ روی او ای دیده تر مژگان مکن
روز ما بی او سیاه است و تو گوهر میکشی.
ملاقاسم مشهدی (از بهار عجم).
- گوهر در چیزی کشیدن؛ گوهر در رشته کشیدن. (از بهار عجم).

گوهرکشیده.

[گَ / گُو هَ کَ / کِ دَ / دِ](ن مف مرکب) چیزی که گوهر در آن کشیده باشند چو رشته و جز آن. (بهار عجم).

گوهر کندن.

[گَ / گُو هَ کَ دَ] (مص مرکب) به معنی و مرادف گوهر به تیشه شکستن باشد. (از بهار عجم). گوهر از کان برآوردن.

گوهرکنی.

[گَ / گُو هَ کَ] (حامص مرکب) عمل گوهرکن :
به گوهرکنی تیشه را تیز کن
عروس سخن را شکرریز کن.نظامی.

گوهرکوه.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) (...تپه) تپهء گوهرکوه در جنوب جبال پیر شوران واقع شده و جبال پیر شوران یا سیاه بند در قسمت غربی سرحد قرار گرفته است و از شمال به جنوب امتداد دارد و ناحیهء سرحدی را از لوت کرمان جدا میکند. (از جغرافیایی طبیعی کیهان ص56).

گوهرکوه.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) یکی از دهستانهای نه گانهء بخش خاش شهرستان زاهدان. این دهستان در باختر خاش قرار گرفته است و راه فرعی خاش به نرماشیر از این دهستان میگذرد و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به دهستان اسگل آباد، از خاور به دهستان کلنگور، از جنوب به دهستان کارواند، از باختر به دهستان بزمان از شهرستان ایرانشهر. محلی جلگه با تپه های خاکی و هوای آن گرم معتدل است و آب آن از قنات، چشمه و چاه تأمین میگردد و بیشتر ساکنان دهستان چادرنشین هستند. محصول عمدهء آن: غلات، ذرت و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از ده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده است. و جمعیت آن دوهزار تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوهرگداز.

[گَ / گُو هَ گُ] (نف مرکب)گوهرگدازنده. آنکه گوهر را گدازد. || کنایه از شیشه گران است: آخر از ریگ گوهرگدازان چنان شیشهء صافی کردند و از شورهء خاک جهان این قالبهای لطیف ظاهر کرده اند. (معارف بهاء ولد ص120).

گوهرگر.

[گَ / گُو هَ گَ] (ص مرکب)گوهرساز. گوهرشناس. سازنده و صانع گوهر. (بهار عجم): کسی که گوهر را حکاکی کند یا در رشته کشد. (از بهار عجم) (آنندراج). جواهری و جواهرفروش. (ناظم الاطباء) (از بهار عجم) :
سبک شد شبه گشت گوهر گران
چنین است خود رسم گوهرگران.
نظامی (از بهار عجم).

گوهرگرای.

[گَ / گُو هَ گَ / گِ] (نف مرکب) گرایندهء گوهر. مایل به گوهر. مؤلف بهار عجم در معنی این کلمه نویسد: هرچند گرایش به معنی میل است لیکن چون میل بر چیز نامقدور(1) نفع ندارد پس گرایش است که همان بسوی مقدور باشد و بنابراین گوهرگرای به معنی حاصل کنندهء گوهر باشد :
از آن کان گوهرگرای آمدند
چو کیخسروان باز جای آمدند.نظامی.
چو ماند این یکی رشته گوهر بجای
دگر ره شد آن رشته گوهرگرای.نظامی.
(1) - در نسخه «مقدور» است ولی ظاهراً باید «نامقدور» باشد.

گوهرگستر.

[گَ / گُو هَ گُ تَ] (نف مرکب)گوهرفشان. || جوانمرد. (مؤید الفضلاء). بخشنده. || ناصح و واعظ. (مؤید الفضلا). || فصیح. زبان آور. بلیغ. || مجازاً ابر بارنده باشد.

گوهر گسستن.

[گَ / گُو هَ گُ سَسْ تَ](مص مرکب) کنایه از نثار کردن و ریختن گوهر بر چیزی است. (بهار عجم) (آنندراج). || کنایه از فروباریدن باران است بر چیزی :
هوا بر سبزه اش گوهر گسسته
زمرد را به مروارید بسته.
نظامی (از بهار عجم).
|| کنایه از تشعشع و پاشیدن نور است :
از این سو زهره در گوهر گسستن
و از آن سو مه به مروارید سفتن.نظامی.

گوهرگش.

[گَ / گُو هَ گِ] (ص مرکب)شجاع و دلیر و پهلوان و بهادر. (آنندراج) (ناظم الاطباء). در جای دیگر دیده نشد.

گوهرگون.

[گَ / گُو هَ] (ص مرکب) مانند گوهر. بسان گوهر. چون گوهر. همانند گوهر :
گاه گوهرپاش گردد گاه گوهرگون شود
گاه گوهربار گردد گاه گوهرخر شود.فرخی.

گوهر مدراس.

[گَ / گُو هَ مِ] (اِخ)محمدباقرخان مدراسی است که در اواخر قرن دوازدهم مرده است. و از گویندگان فارسی زبان بوده است و دیوان شعر فارسی نیز دارد. (الذریعه ج9 ص 37).

گوهرمزد.

[گَ / گُو هَ مِ] (اِخ) به نظر یوستی(1) در کتاب نامنامهء ایرانی ص112 اصل کلمه کهرم است که معرب آن جوهرمز است و مرکب از دو جزء است جزء نخستین گو به معنی پهلوان و جزء دوم هرمزد باشد. و جمعاً یعنی هزمز دیل. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادب پارسی تألیف دکتر معین ص 348).
(1) - Justi.

گوهر مژگان.

[گَ / گُو هَ رِ مُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از اشک چشم باشد. (مجموعهء مترادفات).

گوهر ملک.

[گَ / گُو هَ مُ] (اِ مرکب) کنایه از پادشاهزاده باشد. || پادشاه را نیز گویند. (آنندراج).

گوهر ملک.

[گَ / گُو هَ مُ] (اِخ) دخت ملکشاه سلجوقی و همسر سلطان مسعودبن ابراهیم ملقب به مهدالعراق. (اخبارالدولة السلجوقیة ص58).

گوهر ملک.

[گَ / گُو هَ مُ] (اِخ) نام یکی از ده تن ندیمه های شیرین است و چون خسرو و شیرین در شکارگاه بهم میرسند در وصف بهار و عیش خسرو و شیرین هریک از ندیمه ها برای پیوند آن دو تن افسانه ای سرودند که نظامی هریک را در دو بیت آورده است :
زبان بگشاد گوهر ملک دلبند
که زهره نیز تنها بود یک چند.
نظامی (خسرو و شیرین ص135).
همایون و سمن ترک و پریزاد
ختن خاتون و گوهر ملک و دلشاد.
نظامی (خسرو و شیرین ص133).

گوهرنثار.

[گَ / گُو هَ نِ] (ص مرکب) به معنی گوهرنشان. گوهرپاش. گوهرریز. (از آنندراج). کسی که جواهر نثار میکند. (ناظم الاطباء). رجوع به گوهرفشان شود.

گوهرنثاری.

[گَ / گُو هَ نِ] (حامص مرکب) نثار کردن گوهر :
ز گنج افشانی و گوهرنثاری
بجای آورد رسم دوستداری.نظامی.

گوهرنژاد.

[گَ / گُو هَ نِ] (ص مرکب)دارای نژادی بگوهر. اصیل و نژاده :
طاهری، گوهرنژادی از نژاد طاهری
عزم او عزم و کمال او کمال و رای، رای.
منوچهری.
کسادی چون کشم گوهرنژادم
نخوانده چون روم آخر نه بادم.نظامی.
چو گوهرنهادست و گوهرنژاد
خطرناکی گوهر آرد به یاد.نظامی.

گوهرنشان.

[گَ / گُو هَ نِ] (نف مرکب)نشانندهء گوهر و دُرّ. || (ن مف مرکب) گوهرنشانده. گوهر که در آن به کار رفته باشد. که در او گوهر نشانده باشند :
چنین زیور نغز گوهرنشان
به نوشابه دادند گوهرکشان.نظامی.
ز طوق زر و تاج گوهرنشان
شد از سرفرازان و گردنکشان.نظامی.
|| فصیح. بلیغ :
دهان و لبش بود گوهرفشان
سخن گفتنش بود گوهرنشان.فردوسی.

گوهر نشاندن.

[گَ / گُو هَ نِ دَ] (مص مرکب) ترصیع. رجوع به ترصیع شود.

گوهرنشانی.

[گَ / گُو هَ نِ] (حامص مرکب) عمل گوهرنشان.

گوهرنگار.

[گَ / گُو هَ نِ] (نف مرکب)نگارندهء گوهر. || (ن مف مرکب) به گوهر نگارشده. گوهرآگین. مرصع. (بهار عجم) مزین به گوهر. گوهرنشانده. (آنندراج) :
ز زرین و سیمین گوهرنگار
ز دینار و از گوهر شاهوار.فردوسی.
یکی تخت پیروزهء میش سار
یکی خسروی تاج گوهرنگار.فردوسی.
همان جامه دیبای چینی هزار
از او پنج زربفت گوهرنگار.فردوسی.
بلورینه تختی درّ شاهوار
بتی بر وی از زرّ گوهرنگار.اسدی.
و اندر نبرد خنجر گوهرنگار تو
از رنگ خون دشمن سازد نگار ملک.
مسعودسعد.
چو زین آبگون چرخ گوهرنگار
گذشته ز سالش دو پنج و چهار.اسدی.
باد مسلم شده کف و بنان ترا
خنجر گوهرنگار خامهء گوهرفشان.خاقانی.
نخست از جواهر درآمد به کار
که دراعه و درع گوهرنگار.نظامی.
در معاطف عاطف و مواقف اجلال، سه مربط فیل با اجلال زرتار و هودج گوهرنگار. (از درهء نادره چ شهیدی ص484).
- گنبد گوهرنگار؛ آسمان پرستاره :
گشت بساط ثناش مرکز عودی لباس(1)
گشت ضمان بقاش گنبد گوهرنگار.خاقانی.
- چرخ گوهرنگار؛ آسمان پرستاره.
(1) - ن ل: عود لباس.

گوهرنگاری.

[گَ / گُو هَ نِ] (حامص مرکب) عمل گوهرنگار. رجوع به گوهرنگار شود.

گوهرنمای.

[گَ / گُو هَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) نمایندهء گوهر. نشان دهندهء گوهر. جواهرنما. نشان دهندهء در و جواهر :
ماهی اش دندان فکن گشت و صدف گوهرنمای
گاو او عنبرفزای و ساحلش سنبل گیا.
خاقانی.

گوهرنهاد.

[گَ / گُو هَ نِ / نَ] (ص مرکب)دارای نهاد گوهری :
چو گوهرنهاد است و گوهرنژاد
خطرناکی گوهر آرد به یاد.نظامی.

گوهروه.

[گَ / گُو هَ] (اِ) گل مژه. (شعوری ج2 ص328). دانه و سرخی که بر روی یکی از پلکهای چشم پدید آید.

گوهره.

[گَ / گُو هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چمچال بخش صحنه شهرستان کرمانشاهان. واقع در 26هزارگزی جنوب باختری صحنه و 3هزارگزی شمال شوسهء کرمانشاهان به هرسین. محلی دشت و هوای آن سردسیر و معتدل و سکنهء آن 270 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، توتون و حبوب و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. تابستان از راه فراش اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گوهری.

[گَ / گُو هَ] (اِخ) (میرزای...) از گویندگان فارسی زبان بوده است و دیوان شعر فارسی دارد بنام «الذریعة الرضویة» که علی اکبر مروج مؤلف (نفایس اللباب) از آن اشعاری نقل میکند و می گوید: اشعار مزبور از میرزای گوهری است. (الذریعه ج9 ص947 و ج10 ص30).

گوهری.

[گَ / گُو هَ] (ص نسبی) منسوب به گوهر. از گوهر. چیزی را گویند که از گوهر ساخته باشند. (برهان قاطع) (بهار عجم) (فرهنگ نظام) (فرهنگ شعوری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ رشیدی) مرصع. زرنگار. هرچیز منسوب به گوهر. (فرهنگ نظام) :
همان گوهری تخت و دیبای چین
همان یاره و گرز و تیغ و نگین.
فردوسی.
صبحدم آب خضر نوش از لب جام گوهری
کز ظلمات بحر جست آینهء سکندری.
خاقانی.
|| اصیل. || خداوند اصل و نسب. (برهان قاطع). خداوند اصل و نژاد. (بهار عجم) (فرهنگ شعوری) (آنندراج) (فرهنگ رشیدی). شخص صاحب اصل و نسب. (فرهنگ نظام). اصیل و پاک نژاد. (ناظم الاطباء) نجیب. نژاده. والاتبار. حسیب و نسیب :
گفت هنگامی یکی شهزاده بود
گوهری و پرهنر و آزاده بود.رودکی.
اما جهد باید کرد تا اگرچه اصیل و گوهری باشی بتن خود گوهر باشد. (قابوسنامه ص19).
زن، زن ز وفا شود ز زیور نشود
سر، سر ز وفا شود ز افسر نشود
بی گوهر، گوهری ز گوهر نشود
سگ را سگی از قلاده کمتر نشود.سنائی.
طمغاج خان عادل سلطان گوهری
از عهد خویش تا ملک افراسیاب خان.
سوزنی.
به اقبال این گوهر گوهری
از آن دایره دور شد داوری.نظامی.
هنر تابد از مردم گوهری
چو نور از مه و تابش از مشتری.نظامی.
چونکه نسخته سخن سرسری
هست بر گوهریان گوهری.
نظامی (مخزن الاسرار ص40).
- اسب گوهری؛ اسب اصیل و نجیب.
|| سخی و جوانمرد. (ناظم الاطباء). بخشنده. بذل کننده. || ذاتی، مقابل عرضی. (برهان قاطع). ذاتی و جبلی، ضد عرضی. (ناظم الاطباء). گهری. طبعی. فطری. خلقی :
گرم گردان مرا که تا بنهم
عودِ شُکر و دعا بر آذر تو
گرمی از شمس گوهری باشد
حاجت آمد مرا به گوهر تو.سوزنی.
|| جوهری. جواهرفروش و جواهرشناس. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (فرهنگ شعوری) (ناظم الاطباء). گوهرفروشی که آن را گوهری نیز گویند. (بهار عجم). و امروزه «جواهری» معرب گویند. رجوع به جوهر و جوهری شود.
-امثال: قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهری.
|| باگوهر. دارای گوهر. گوهردار. مالک گوهر. دارندهء گوهر. صاحب گوهر :
من یکی کردزاده لشکریم
کز نیاکان خویش گوهریم.نظامی.
گرچه ز بحر تو بگوهر کمند
چون تو همه گوهری عالمند.نظامی.
|| شمشیر و تیغ گوهردار. آبدار :
آن گوهری حسامم در دست روزگار
کآخر برونم آرد یک روز در وغا.
مسعودسعد.
|| کنایه از چیز صاف و روشن که آب و تاب گوهر داشته باشد. (بهار عجم). درخشنده. شفاف :
هم از آب حیوان اسکندری
زلالی چنین ساختم گوهری.
نظامی (از بهار عجم).
|| عنصری. آخشیجی :
اگر به هستی مثلت کنیش گردد شیئی
که هر که شیئی بود گوهری بود ناچار.
ناصرخسرو.

گوهریدن.

[گَ / گُو هَ دَ] (مص) یعنی چیزی را به چیزی عوض و بدل کردن. (برهان قاطع) (آنندراج).

گوهری شدن.

[گَ / گُو هَ شُ دَ] (مص مرکب) باگوهر شدن. مال دار شدن. || جواهرفروش یا جواهرشناس شدن. || نژاده شدن. اصالت یافتن. (یادداشت مؤلف).

گوهری گلک.

[گَ / گُو هَ گُ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان. واقع در 52هزارگزی جنوب خاوری سراوان و 27هزارگزی جنوب راه فرعی کوهک به سراوان. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گوهرین.

[گَ / گُو هَ] (ص نسبی) منسوب به گوهر. از گوهر. گوهری :
چشمهء صلب پدر چون شد به کاریز رحم
زان مبارک چشمه زاد این گوهرین دریای من.
خاقانی.
|| مرصع. آراسته به گوهر :
همه گوهرین ساز و زرین ستام
بلورین طبق بلکه بیجاده جام.نظامی.
بساطی گوهرین در وی بگستر
بیار آن کرسی شش پایهء زر.نظامی.
بجز گوهرین جام و زرین عمود
به خروار عنبر به انبار عود.نظامی.

گوه غلطان.

[غَ] (نف مرکب) گردانندهء گوه. گه گردان. || (اِ مرکب) جعل و سرگین غلطان. (ناظم الاطباء). سرگین گردان. سرگین گردانک. خبزدوک. خنفساء. رجوع به گوگار و گوگردانک و جُعَل شود.

گوه کلاته.

[گَ وَ کَ تَ / تِ] (اِخ) دهی است از دهستان چناران بخش حومه وارداک شهرستان مشهد. واقع در 2هزارگزی جنوب راه شوسهء به قوچان. جلگه ای و هوای آن معتدل و سکنهء آن 97 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوه گردان.

[گَ] (اِ مرکب) گوه غلطان و جعل. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). خبزدوک. سرگین گردان. گوه گردانک. سرگین گردانک. جُعَل. (منتهی الارب). دَحروجَه. صَعرورَة. ابوسلمان. ابوهاشم. (منتهی الارب). رجوع به گوگار و گوگردانک و جُعَل و گوی گردانک شود. || قسمی از بازی. (ناظم الاطباء). نام یک قسم بازی است. (فرهنگ اشتنگاس) (فرهنگ سروری).

گوهنج.

[هَ] (اِ) نام میوه ای باشد. || نام درختی است. (آنندراج). در جای دیگر دیده نشد.

گوه نو.

[گَ وِ] (اِخ) (کوهناب) دهی است از دهستان رودقات بخش مرکزی شهرستان مرند. واقع در 16هزارگزی خاور مرند و 16هزارگزی خط راه آهن و شوسهء جلفا به مرند. جلگهء و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 491 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوهنی.

(اِخ) به نقل بیرونی نام یکی از ساعتهای نیک شب، در نزد هندوان قدیم بوده است. (ماللهند بیرونی ص174).

گوه ورت.

[وَ] (اِ مرکب) در گزارش پهلوی به معنی گوه گردان باشد. (فرهنگ ایران باستان ص200). رجوع به گوه گردان شود.

گوهین.

(اِ) خندق. (آنندراج) (ناظم الاطباء). آبراهه. (آنندراج). مجرا. (ناظم الاطباء). || گودال. (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری).

گوی.

(اِ) گلوله ای که از چوب سازند و با چوگان بازند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گوی چوگان بازی. (صحاح الفرس) (بحر الجواهر) (فرهنگ شعوری). مقابل چوگان. گوی پَهنه:
زمانه اسب و تو رایض به رای خویشت تاز
زمانه گوی و تو چوگان به رای خویشت باز.
رودکی.
ز چوگان او گوی شد ناپدید
تو گفتی سپهرش همی برکشید.فردوسی.
ابا گوی و چوگان به میدان شویم
زمانی بتازیم و خندان شویم.فردوسی.
بر آن سان که شد سَرْش مانند گوی
سوی دیگران اندر آورد روی.فردوسی.
ز دستهاشان پهنه ز پایها چوگان
ز گرد سرها گوی، اینت شاه و اینت جلال.
فرخی.
عالمی دیدم برگرد تو نظاره و تو
یک منی گوی رسانیده به اوج کیوان.
فرخی.
گاه است که یکباره به کشمیر خرامیم
از دست بتان پهنه کنیم از سر بت گوی.
فرخی.
چو چوگان خمیده ست بدگوی ما
نباشم به چوگان بدگوی، گوی.عنصری.
قدم کرد چوگان و در خم اوی
ز میدان عمرم به سر برد گوی.اسدی.
دی به دشت از سر چون گوی همی گشتم
وز جفای فلک امروز چو چوگانم.
ناصرخسرو.
بخواه گوی زنخ لعبتان چوگان زلف
گهی به گوی گرای و گهی به چوگان باز.
سوزنی.
فرخ تن آنکه دل کند گوی
پس با تو درافکند به میدان.وطواط.
ره گم نکنی و در تحرک
چون گوی ز پای سر کنی گم.انوری.
مرا چون گوی سرگردان اگر دارد عجب نبود
چنین گویی که الا زخم چوگان را نمی شاید.
مجیر بیلقانی.
گردد فلک المحیط گویت
گر دست تو صولجان ببینم.خاقانی.
میدان ملامت را گر گوی شوی شاید
کایوان سلامت را بنیاد نخواهی شد.خاقانی.
دلت خاقانیا زخم فلک راست
که آن چوگان چنین گویی ندارد.خاقانی.
صولجان و گوی شه باد از دل و پشت عدو
کز کفش بر خلق فیض جاودان افشانده اند.
خاقانی.
گوی قبولی ز ازل ساختند
در صف میدان دل انداختند.نظامی.
شام ز رنگ و سحر از بوی رست
چرخ ز چوگان زمی از گوی رست.
نظامی (مخزن الاسرار ص122).
مانده ام همچو گوی در ره تو
گم شده پا و سر چه میطلبی.عطار.
همچون گویم که در ره او
دارم سر او و سر ندارم.عطار.
همچو گویی سجده کن بر روی و سر
جانب آن صدر شد با چشم تر.مولوی.
عشق مولی کی کم از لیلی بود
گوی گشتن بهر او اولی بود.مولوی.
دشمنی کز تو گریزان میدود بر سر چو گوی
آید از گوی گریبانش ندا اَیْنَ الْمَفَر.
کمال اسماعیل.
پستان یار در خم گیسوی تابدار
چون گوی عاج در خم چوگان آبنوس.
سعدی.
به کشتی و نخجیر و آماج و گوی
دلاور شود مرد پرخاشجوی.سعدی.
بود گوی سرم را با خم چوگان تو حالی
به یک چوگان چه باشد گر به حال گوی پردازی.
جامی.
فلک میگوید اللهم سلّم از قفای تو
چو رخش تیزگام اندر قفای گوی می تازی.
جامی.
مرا بس بر سر میدان عشاق این سرافرازی
که روزی پیش چوگانت کنم چون گوی سربازی.
جامی.
|| مطلق گلوله. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری) (آنندراج) (بهار عجم). هر چیز گرد. (ناظم الاطباء). هر شی ء گرد و مدور از هر چیز که باشد : امیرک برفت و یافت اریارق را چون گوی شده و در بوستان میگشت و شراب میخورد و مطربان میزدند. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص227).
زمین همچو گوی و چو گوی آسمان
فراوان مر او را دلیل و گواست.ناصرخسرو.
-گوی زنخ؛ کنایه از چانه گرد محبوب :
به هر کوئی پریرویی به چوگان میزند گویی
تو خود گوی زنخ داری بساز از زلف چوگانی.
سعدی.
-گوی زنخدان؛ کنایه از چانه گرد محبوب :
به چندین حیلت و حکمت که گوی از همگنان بردم
به چوگانها نمی افتد چنین گوی زنخدانی.
سعدی.
-گوی بردن در چیزی و امری؛ برتری یافتن در آن :
ز خلق گوی لطافت تو برده ای امروز
که دل به دست تو گویی است در خم چوگان.
سعدی.
به چندین حیلت و حکمت که گوی از همگنان بردم
به چوگانها نمی افتد چنین گوی زنخدانی.
سعدی.
|| کرهء زمین. کرهء خاک :
هرچند در میان دو گویم زمین و چرخ
لیک این دو گوی را به یک اندیشه پهنه ام.
سنائی.
|| گلولهء نخ و کهنه. (ناظم الاطباء). گلوله. غُنده. غُندِش. || مقدار برهم فشرده یا نهاده از هر چیز جامد.
- گوی معنبر؛ گوی عنبری. گلوله ای از عنبر. قطعه ای از عنبر :
فصاد روزگار به زهر آب داده نیش
تو شادمان و غره که گویش معنبر است.
اثیرالدین اخسیکتی.
آن گوی معنبر است در جیب
یا بوی دهان عنبرین بوست.سعدی.
رجوع به گوی فصاد شود.
- گوی فصاد؛ گویی از عنبر که فصادان داشتندی و گاه فصد به دست بیمار دادندی تا ببوید. (یادداشت مؤلف) :
از این پس بادبان ابر در خون آشنا کردی
اگر حکم شهنشاهی فرو نگذاشتی لنگر
شدی طشت فلک پر خون ز حلق دشمنان شه
زمین چون گوی فصادان که درغلتد به خون اندر.
(از سندبادنامه ص16).
- گوی گردان؛ کرهء زمین :
چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت
سپهر از بر گوی گردان بگشت.فردوسی.
چنین چند گردی در این گوی گردان
کزین گوی گردان شدت پشت چوگان.
ناصرخسرو.
بدارنده کاین آتش تیزپوی
دواند همی گرد این تیره گوی.اسدی.
این کلمه، با کلمه ای یا کلماتی دیگر ترکیب شود و معانی خاصی دهد اکنون برخی از این ترکیبات:
- تیره گوی؛ کرهء زمین :
بدارنده کاین آتش تیزپوی
دواند همی گرد این تیره گوی.اسدی.
- گوی اغبر؛ کرهء زمین. کرهء خاکی. گوی تیره :
به دانش توانی رسید ای برادر
از این گوی اغبر به خورشید ازهر.
ناصرخسرو.
همی تا جهان است و این چرخ اخضر
بگردد همی گرد این گوی اغبر.ناصرخسرو.
- گوی تیره؛ کرهء زمین. گوی اغبر. گوی خاکی. تیره گوی. گوی مغبّر :
روی صحرا را بپوشد حلّه زربفت زرد
چون به شب زین گوی تیره روی زی صحرا کند.
ناصرخسرو.
- گوی خاکی؛ کرهء زمین. کرهء خاک.
- گوی زمین؛ گوی خاکی. کرهء زمین :
چه بد تواند کردن مهی که گوی زمین
کندش تیره از آن پس که باشد او انور.
مسعودسعد.
تا شب است و ماه نو گویی که از گوی زمین
گرد بر گردون سیمین صولجان افشانده اند.
خاقانی.
رجوع به کرهء زمین و ارض شود.
- گوی ساکن؛ کرهء خاک. کرهء زمین. رجوع به همین کلمه شود.
- گوی سیه؛ کرهء خاک. گوی تیره. کرهء زمین. گوی اغبر :
وین بلند و بیقرار و صعب دولاب کبود
گرد این گوی سیه تا کی همی خواهد دوید.
ناصرخسرو.
این گوی سیه را به میان خانه که آویخت
نه بسته طنابی نه ستونی زده زین سان.
ناصرخسرو.
- گوی فلک؛ کرهء زمین. کرهء خاکی. گوی تیره :
خورشید کسری تاج بین ایوان نو پرداخته
یک اسبه بر گوی فلک میدان نو پرداخته.
خاقانی.
- گوی مدور؛ گوی زمین :
این چنبر گردنده بدین گوی مدور
چون سرو سهی قد مرا کرد چو چنبر.
ناصرخسرو.
- گوی مغبّر؛ کرهء زمین. کرهء خاک :
خفته چه خبر دارد از چرخ و کواکب
ما را ز چه رانده است بر این گوی مغبّر.
ناصرخسرو.
|| فلک. افلاک. سیارات. ثوابت : این گویهای هفت ستارهء رونده اند و زیر این همه، گویی است ستارگان بیابانی را که ثابته خوانند ایشان را یعنی ایستاده. و این صورت هر هشت گوی است. (التفهیم بیرونی ص57). || به معنی تکمه باشد که گوی گریبان است. (برهان قاطع). تکمهء گریبان است که در حلقه اندازند تا بسته شود و آن حلقه را به پارسی انگله گویند. (انجمن آرا). تکمهء جامه. (فرهنگ سروری) (آنندراج). دگمه :
من دریده جیب و اندر گردن آن سیم تن
دستها افکنده در هم همچو گوی و انگله.
مسعودسعد.
ای لعبت مشکین کله، بگشای گوی از انگله
می خور ز جام و بلبله با ما خور و با ما نشین.
سنائی.
گوی از انگله بگشاده و از غایت لطف
ماه بر چرخ شده بستهء آن سینه و بر.سنائی.
- گوی انگل.؛ رجوع به ذیل همین کلمه شود.
- گوی انگله.؛ رجوع به ذیل همین کلمه شود.
- گوی پیراهن؛ تکمه و حلقه که تکمه در آن بند شود. (بهار عجم) :
گر جلال تو کسوتی دوزد
مهر را گوی پیراهن خواهد.
کمال اسماعیل (از بهار عجم).
رجوع به گوی انگله شود.
- گوی کفش؛ گره کفش. گره ریسمان کفش :
گوی بخت ما به چوگانی سرافرازی نیافت
پای مال نیک و بد چون گوی کفش بسته شد.
ملاطغرا (از بهار عجم).
- گوی گریبان.؛ رجوع به ذیل همین کلمه شود.
|| بند گریبان قبا و فرجی. (صحاح الفرس). || حباب. کوپلهء آب. (یادداشت مؤلف). فُقّاعَة. (اقرب الموارد).
- گوی از آب برداشتن؛ در جنگ با شمشیر نهایت چرب دست بودن :
چو پیران و نستیهن جنگجوی
چو هومان که برداشتی ز آب گوی.
فردوسی.
|| حباب چراغ. (یادداشت مؤلف). || گوه. گه. سرگین. غایط. (یادداشت مؤلف).

گوی.

(نف مرخم) مرخم و مخفف گوینده.
- آفرین گوی؛ آفرین گوینده :
که باد آفریننده ای را سپاس
که کرد آفرین گوی را حق شناس.نظامی.
- آمین گوی؛ آمین گوینده. کسی که آمین گوید.
- اخترگوی؛ اخترشمار. منجم.
- اذان گوی؛ مؤذن. بانگ نماز گوینده.
- اغراق گوی؛ که اغراق گوید. اغراق گوینده. مبالغه گو.
- افسانه گوی؛ افسانه گوینده :
زر افتاد در دست افسانه گوی
به در رفت از آنجا چو زر تازه روی.سعدی.
- اندرزگوی؛ اندرزگوینده. نصیحت گوینده.
- ایارده گوی؛ گویندهء ایارده. خواننده و سرایندهء ایارده. و آن تفسیر و چگونگی کتاب زند است. (برهان قاطع). کسی که شرح کتاب زند خواند :
چه مایه زاهد و پرهیزگار و صومعگی
که نسک خوان شده در عشقش و ایارده گوی.(1)
خسروانی (از آنندراج).
رجوع به ایارده شود.
- بدگوی؛ زشت گو. که زشت گوید. کسی که گفتار زشت دارد :
به یزدان نمایم به روز شمار
بنالم ز بدگوی با کردگار.فردوسی.
بدو گفت کاین عهد من یاد دار
همه گفت بدگوی من باد دار.فردوسی.
چو چوگان خمیده است بدگوی ما
نباشم به چوگان بدگوی، گوی.عنصری.
از گفتهء بدگوی ز ما عذر مخواه
کائینه سیه نگردد از روی سیاه.سنائی.
ز بدگوی بد گفت پنهان کنم
به گفتار نیکش پشیمان کنم.نظامی.
هزار دشمنی افتد میان بدگویان
میان عاشق و معشوق دوستی برخاست.
سعدی.
نکونام را جاه و تشریف و مال
بیفزود و بدگوی را گوشمال.سعدی.
هوادار نکورویان نیندیشد ز بدگویان
بیا گر روی آن داری که طعنت در قفا باشد.
سعدی.
-بذله گوی؛ بذله گوینده. لطیف طبع. رجوع به بذله گو شود.
- بسیارگوی؛ بسیارگوینده. مکثار. پرحرف. پرچانه :
ایا فلسفه دان بسیارگوی
نپویم بر اسبی که گویی بپوی.فردوسی.
چنان دان که بی شرم و بسیارگوی
ندارد به نزد کسان آبروی.فردوسی.
که بر انجمن مرد بسیارگوی
بکاهد ز گفتار خویش آبروی.فردوسی.
از آن بوالفضولان بسیارگوی.نظامی.
- بلندگوی؛ بلندگوینده. رجوع به بلندگوی شود.
- بوالعجب گوی؛ عجیب گوی :
یکی گوش کودک بمالید سخت
که ای بوالعجب گوی برگشته بخت.سعدی.
رجوع به بوالعجب گوی شود.
- بیهده گوی؛ یاوه گوی. ژاژگوی. آنکه قیل و قال بی معنی و هرزه سرایی کند. (ناظم الاطباء) :
من از کجا و نصیحت کنان بیهده گوی
حکیم را نرسد کدخدایی بهلول.سعدی.
- پارسی گوی؛ که به فارسی سخن گوید :
همان پارسی گوی دانای پیر
چنین گفت و شد گفت او دلپذیر.نظامی.
رجوع به پارسی گو شود.
- پاکیزه گوی؛ گوینده سخنان شایسته :
دو مرد خردمند پاکیزه گوی
به دستار چینی ببستند روی.فردوسی.
رجوع به پاکیزه گوی شود.
- پراکنده گوی؛ پریشان گوی :
بهایم خموشند و گویا بشر
پراکنده گوی از بهایم بتر.سعدی.
- پرگوی؛ بسیارگوی. پرحرف.
- پندگوی؛ نصیحت گوی. اندرزگوی :
چو از پندگوی آن شنید اردشیر
به گلنار گفت این سخن یادگیر.فردوسی.
- پسندیده گوی؛ آنکه گفتار وی خوش آیند باشد :
برهمن ز شادی برافروخت روی
پسندید و گفت ای پسندیده گوی.سعدی.
- پیشگوی؛ آنکه آینده را گوید.
- || شخصی که مطالب کسی را به عرض سلاطین برساند. (برهان قاطع).
- ترانه گوی؛ غزل گوی. سرودگوی.
- تسبیح گوی؛ ذکرگوی. آنکه ذکر تقدیس و تسبیح گوید :
چو بادند پنهان و چالاک پوی
چو سنگند خاموش و تسبیح گوی.سعدی.
نقش نامت کرد دل محراب تسبیح وجود
تا سحر تسبیح گویان روی در محراب داشت.
سعدی.
- تندگوی؛ زودخشم. خشمگین گوی :
قوی استخوانها و بینی بزرگ
سیه چرده و تندگوی و سترگ.فردوسی.
- توحیدگوی؛ گوینده کلمهء لااله الاّالله :
توحیدگوی او نه بنی آدمند و بس
هر بلبلی که زمزمه بر شاخسار کرد.سعدی.
رجوع به توحیدگوی شود.
- تهنأت گوی؛ تبریک گوی. مبارک گو :
که پندارم نگار سروبالا
در این دم تهنأت گویان درآید.سعدی.
- ثناگوی؛ مداح. ستایشگر.
- چامه گوی؛ گویندهء چامه. سرایندهء چامه. چکامه گوی. شاعر و سخنگوی.
- || کس را گویند که غزلی به آواز خوش بخواند. (برهان قاطع) :
یکی چامه گوی و دگر چنگ زن
سوم پای کوبد شکن برشکن.فردوسی.
نخستین شهنشاه را چامه گوی
چنین گفت کای خسرو ماهروی.فردوسی.
- چراگوی؛ چراگوینده. لم و لماذا گوی. چون و چرا گوینده. رجوع به چراگوی شود.
- چرب گوی؛ چرب زبان. فصیح. خوش بیان :
زبان آوری چرب گوی از جهان
فرستاد نزدیک شاه جهان.فردوسی.
فرستاده ای چرب گوی آمده ست
یکی نامه با داستانها به دست.فردوسی.
همی رای زد تا یکی چرب گوی
کسی کو سخن را دهد رنگ و بوی.
فردوسی.
- حقگوی؛ مرغ شب آویز را گویند. (از برهان قاطع).
- || کنایه از مردم راست گوی و نفس الامری. رجوع به این کلمه شود.
- خام گوی؛ یاوه سرا. که سخن سنجیده نگوید :
چرا پیش تو کاوهء خام گوی
بسان همالان کند سرخ روی.فردوسی.
- خواب گوی؛ معبّر. خواب گزار. گویندهء خواب.
- خوب گوی؛ نغزگوی. پاکیزه گوی :
چنین گفت خودکامه بیژن بدوی
که من ای فرستادهء خوب گوی.فردوسی.
جوان گفت با دختر خوبروی
چه دانی که شاپورم ای خوب گوی.
فردوسی.
- خوشگوی؛ خوش سخن. خوب گوی. خوب قول :
خاک شیراز همیشه گل سیراب دهد
لاجرم بلبل خوشگوی دگر باز آمد.سعدی.
- دعاگوی؛ که دعای خیر کند :
دعاگوی این دولتم بنده وار
خدایا تو این سایه پاینده دار.سعدی.
رجوع به دعاگو شود.
- دروغ گوی؛ کاذب. کذاب.
- دورگوی؛ مانند پیشگوی.
- ده مرده گوی؛ پرحرف و بسیارگوی. (برهان قاطع) :
حذر کن ز مردان ده مرده گوی
چو دانا یکی گوی و پرورده گوی.سعدی.
- راستگوی؛ راست گفتار. صواب گوی :
چنین داد پاسخ سیاوش بدوی
که ای پیر پاکیزه و راست گوی.فردوسی.
چنین گفت گرسیوز کینه جوی
که ای شاه بینادل و راستگوی.فردوسی.
چنین داد پاسخ که او را بگوی
که ای گرد نام آور راستگوی.فردوسی.
رجوع به راستگو شود.
- راه گوی؛ سرودگوی. نغمه سرا. مخفف آن ره گوی است.
- رک گوی؛ بی محابا گوی. بی پروا گوی که بی رودربایستی سخن گوید.
- ره گوی؛ مخفف راه گوی، مطرب و خنیاگر را گویند. (فرهنگ جهانگیری). سرودگوی. نغمه سرای :
حریف گاید و مهمان و مطرب و ره گوی
برون ماه صیام و درون ماه صیام.سوزنی.
- زبان گوی؛ زبان گویا. سخنور.
- زشتگوی؛ بدگوی. که سخت زشت گوید. که طعنه زند :
نه از جور مردم رهد زشت روی
نه شاهد ز نامردم زشتگوی.سعدی.
بترسید کان ریمن زشتگوی
خداوند را زشت گوید به روی.
سروش اصفهانی.
- زورگوی؛ زورگوینده. جافی. ستمگر. بیدادگر.
- سبوح گوی؛ تسبیح گوی :
صبوح گویم، سبوحگوی چون باشم
چو من ملامتیی رخصه جوی باده بیار.
خاقانی.
- ستاگوی؛ نغمه گوی. سرود گوی.
- سختگوی؛ درشت گوی :
جفا بردی از دشمن سختگوی
ز چوگان سختی نجستی چو گوی.سعدی.
- سخنگوی؛ قائل. گوینده. سخنور :
سخنگوی گردد یکی زین درخت
که آواز او بشنود نیک بخت.فردوسی.
سخنگوی شد برگ دیگر درخت
دگرباره پرسید از آن نیکبخت.فردوسی.
همی راند فرزند شاه جهان
سخنگوی با موبدان و مهان.فردوسی.
دلیر و سخنگوی و دانش پرست
به تیر و به شمشیر گستاخ دست.نظامی.
سخن چون بدین جا رسانید ساز
سخنگوی مرد از سخن ماند باز.نظامی.
رجوع به سخنگو شود.
- سردگوی؛ سردگوینده. آنکه سرد گوید.
- || کنایه از کسی که مردم را با سخنان درشت و راست برنجاند.
|| کنایه از کندطبعی و مردم ناموزون. (از برهان قاطع). رجوع به ذیل همین ماده شود.
- سرودگوی؛ سراینده و نغمه سرای.
- شاه گوی؛ که کلمهء شاه بر زبان راند. که از شاه سخن گوید :
سوی زابلستان نهادند روی
زبان شاهگوی و روان شاهجوی.فردوسی.
همه روی کنده همه کنده موی
زبان شاهگوی و روان شاهجوی.فردوسی
همه کنده موی و همه خسته روی
همه شاهگوی و همه شاهجوی.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج4 ص 1973).
- شکرگوی؛ سپاسگزار. شکرگوینده. سپاس گوینده.
- صلات گوی؛ تسبیح گوی.
- صواب گوی؛ راستگوی :
ز عقل من عجب آید صوابگویان را
که دل به دست تو دادن خلاف ایمان است.
سعدی.
- طالع گوی؛ ستاره شمر. اخترگوی. منجم.
- عذرگوی؛ که عذر آورد.
- عیبگوی؛ بدگوی. زشتگوی :
تو عیب کسان هیچ گونه مجوی
که عیب آورد بر تو بر عیبگوی.فردوسی.
عیبگویانم حکایت پیش جانان گفته اند
من خود این پیدا همی گویم که پنهان گفته اند.
سعدی.
- غلنبه گوی؛ غلنبه باف. غلنبه گو.
- غیبگوی؛ غیب گوینده. که از غیب سخن گوید.
- فافه گوی (مبدل یافه)؛ یافه گوی. آنکه هرزه سرایی و قیل و قال بی معنی کند. (ناظم الاطباء).
- فالگوی؛ طالع بین. فال بین :
که هم راهبر بود و هم فالگوی
سرانجام هر کار گفتی بدوی.فردوسی.
همان نیز گفتار آن فالگوی
که گفت او بپیچد سر از تخت اوی.
فردوسی.
بخواند آن زمان شاه جاماسپ را
همان فالگویان لهراسب را.فردوسی.
- قصه گوی؛ داستان سرای. داستان گوی.
- کژگوی؛ که سخن ناراست گوید :
که بیدادگر باشد و کژّ گوی
جز از نام شاهی نباشد بدوی.فردوسی.
هرآنگه که شد پادشا کژّ گوی
ز کژّی شود زود پیکارجوی.فردوسی.
میامیز با مردم کژّ گوی
که او را نباشد سخن جز به روی.فردوسی.
- کلفت گوی؛ دشنام گوی و درشت گوی.
- کم گوی؛ مقابل بسیارگوی. کم سخن. کم حرف.
- گرم گوی؛ گرم گوینده. با گرمی سخن گوینده :
چو کافور گردد گل سرخ موی
زبان گرم گوی و دل آزرم جوی.فردوسی.
- گزاف گوی؛ که سخن گزاف گوید.
- لبیک گوی؛ اجابت کننده. پذیرنده. قبول کننده :
منادیان قدح را به جان زنم لبیک
چو من حریفی لبیک گوی باده بیار.خاقانی.
- لیچارگوی؛ بیهوده گوی. یاوه گوی.
-لطیفه گوی؛ آنکه سخن مختصر گوید در کمال خوبی. رجوع به لطیفه گوی شود.
- مأذنه گوی؛ اذان گوی. بانگ نماز گوینده.
- متلک گوی؛ گویندهء متلک.
- مثل گوی؛ که مثل گوید.
- مجازگوی؛ مجازگوینده.
- مدح گوی؛ ثناگوی. مادح :
نه چو من از غم به دم تو باد خزانی
نه چو تو من مدح گوی حسن خزانم.
ناصرخسرو.
روزگارت با سعادت باد و سعدی مدح گوی
رایتت منصور و بختت یار و اقبالت قرین.
سعدی.
- مذمت گوی؛ زشت گوی. بدگوی. آنکه عیب کسی را گوید و هجو کند. عیب جو و دشنام گو.
- || مردخوش طبع لطیفه گو و مسخره. (ناظم الاطباء).
- مرثیت گوی؛ که در رثاء کسی شعر سراید. مرثیه گوی :
سلامت نزد ما دور از شما مرد
دریغا مرثیت گویی ندارد.خاقانی.
- مرحباگوی؛ آفرین گوی :
چو پویم بر پی مرغان عالم
کز آن سر مرحباگویی ندارم.خاقانی.
- مزاج گوی؛ کنایه از خوش آمدگوی باشد.
- مزاحگوی؛ که لاغ کند. که خوش طبعی کند.
- مزیدگوی؛ که زیاد طلبد. که فزونی جوید.
-مسئله گوی؛ که مسئلهء شرعی گوید.
- مصالح گوی؛ آنکه به مصلحت گوید :
سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی
به عمل کار برآید به سخندانی نیست.
سعدی.
- مضمون گوی؛ که مضمون گوید. که لیچار گوید.
- ملامت گوی؛ سرزنش کننده :
ملامت گوی عاشق را چه گوید مردم دانا
که حال غرقه در دریا نداند خفته بر ساحل.
سعدی.
ملامت گوی بی حاصل نداند درد سعدی را
مگر وقتی که در کویی به رویی مبتلا ماند.
سعدی.
- مناسب گوی؛ که متناسب و زیبا سخن گوید.
- نادره گوی؛ که سخنان نادر گوید.
- نادیده گوی؛ گویندهء نادیده. که نادیده از چیزی سخن دارد :
فرو گفت از این شیوه نادیده گوی
نبیند هنر دیدهء عیبجوی.سعدی.
- نرمگوی؛ مقابل درشت گوی :
درشتی ز کس نشنود نرم گوی
سخن تا توانی به آزرم گوی.فردوسی.
پس آنگاه با هندوی نرم گوی
به سوگند و پیمان شد آزرم جوی.نظامی.
- نصیحت گوی؛ اندرزگوی :
نصیحت گوی را از من بگو ای خواجه دم درکش
که سیل از سر گذشت آن را که میترسانی از باران.
سعدی.
- نغزگوی؛ خوب گوی :
قوی رای و روشن دل و نعزگوی.نظامی.
- نکته گوی؛ که نکته گوید. نکته سنج.
- نکوگوی؛ نغزگوی. خوب گوی :
نکوگویان نصیحت میکنندم
ز من فریاد می آید که خاموش.سعدی.
یکی خوب کردار و خوشخوی بود
که بدسیرتان را نکوگوی بود.سعدی.
- نوشگوی؛ شیرین گوی. خوش زبان. شیرین بیان :
ای پسر می گسار نوش لب و نوشگوی
فتنه به چشم و به خشم فتنه به روی و به موی.
منوچهری.
- هجاگوی؛ که هجو گوید. هجوسرای.
- هذیان گوی؛ که هذیان گوید. بیهوده گوی. یاوه گوی.
- هرزه گوی؛ هرزه لای. ژاژخای. هرزه درای.
- هزلگوی؛ که سخن زشت و نامناسب و دور از اندیشه گوید.
- یافه گوی؛ بیهوده گوی. یاوه گوی :
جهانجوی چون دید کان یافه گوی
ز خون ناف خود را کند نافه بوی.نظامی.
- یاوه گوی؛ یافه گوی. بیهوده گوی.
- یگانه گوی؛ گویندهء یگانه. خوانندهء یگانه. کنایه از مردم موحد. (از برهان قاطع). رجوع به همهء این ترکیبات در ذیل مدخلهای مربوط شود.
(1) - ن ل: زند.

گوی.

[گَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان میان جام بخش تربت جام شهرستان مشهد. واقع در 12هزارگزی جنوب باختری تربت و 1000گزی شمال مالرو عمومی تربت جام به طیبات (تایباد). در محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 213 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی ایشان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گوی.

(اِ) گه. گوه. فضلهء آدمی و دیگر جانوران :
ز جغد و بوم به دیدار شومتر صد بار
ولی به طعمه(1) و خیتال(2) جخج(3) گوی همای.
سوزنی.
(1) - طعمه (بفتح اول و سوم)، به معنی مأکل. روش خورش. روزی گاه... (از اقرب الموارد).
(2) - خیتال، به معنی مزاج طبیعت. (برهان).
(3) - جخج (به فتح اول)، به معنی جانوری که سرگین خود را خورد. (برهان).

گوی آغاج.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای دوگانهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. این دهستان در قسمت جنوب خاور بخش واقع گردیده و حدود آن به شرح زیر میباشد: از شمال به دهستان احمدآباد بخش تکاب، از جنوب به دهستان بخش میرانشاه، از خاور به دهستان بخش انگوران، از باختر به دهستان حومه بخش شاهین دژ محدود می شود. در محلی کوهستانی و هوای آن معتدل است و آب مشروب قراء از رودخانه و چشمه سارها و آب برف و باران تأمین میگردد. محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی است. صادرات آن غلات، پشم و لبنیات است. دهستان گوی آغاج از 40 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده و سکنهء آن در حدود 8780 تن است و قراء مهم آن عبارتند از: قریهء گوی آغاج که مرکز دهستان است و باشیرات، چوپلو، حصار، حمزه، قاسم، سانجود، صفاخانه و خارخار. راه عمدهء این دهستان راه ارابه رو تکاب به شاهین دژ است که از قسمت جنوبی دهستان عبور می کند و موقع خشکی میتوان اتومبیل برد ولی در بارندگی غیرمقدور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوی آغاج.

(اِخ) دهی است از دهستان گوی آغاج بخش شهرستان شاهین دژ در شهرستان مراغه. (مرکز دهستان) واقع در 42هزارگزی جنوب خاوری شاهین دژ و 1500 گزی جنوب راه ارابه رو شاهین دژ به تکاب. در محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم و سکنهء آن 892 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، بادام، حبوب و کرچک است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویا.

[گُ] (اِخ)(1) نقاش زبردست اسپانیایی که در سالهای 1746-1826 م. میزیسته است.
(1) - Goya.

گویا.

(اِ) نام آهنگی است. رجوع به کلمهء آهنگ شود.

گویا.

(نف) مرکب از گوی (گفتن) + الف پسوند فاعلی. گوینده. که سخن گفتن تواند. مقابل گنگ و اخرس که ناگویا است. سخن گوینده. ناطق. دارای قوهء نطق. (از برهان) (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از بهار عجم) (از ناظم الاطباء) :
بر هر سخن باز گویا شود
چنان کاب دریا به دریا شود.ابوشکور.
بیاید یکی مرد گویا ز چین
که چون او مصور نبیند زمین.فردوسی.
به پیوست گویا پراکنده را
بسفت این چنین درّ آکنده را.فردوسی.
چو بشنید کودک ز نوشین روان
سرش پرسخن گشت و گویا زبان.فردوسی.
زبان گردان گویا شود به دار و به گیر
دل دلیران مایل شود به جور و ستم.فرخی.
هر تنی زیر بار منت اوست
هر زبانی به شکر او گویاست.فرخی.
این یکی گویا چرا شد نارسیده چون مسیح
و آن دگر بی شوی چون مریم چرا برداشت بار.
منوچهری.
هرآنکه نکورای و دانا بود
نه زیبا بود گرنه گویا بود.اسدی.
ز خاک آن هنر هم تو پیدا کنی
کز آن جان گویا و بینا کنی.اسدی.
قولی به قلم گوید گویا به کتابت
قولی به زبان گوید مشروح و مفسر.
ناصرخسرو.
چون دو گوا گذشت بر این دعوی
آنگاه راستگوی بود گویا.ناصرخسرو.
چرخ میگوید به گشتنها که من می بگذرم
جز همین چیزی نگفتی گر چو ما گویاستی.
ناصرخسرو.
شهبازم ارچه بسته زبانم به گاه صید
گرد از هزار بلبل گویا برآورم.خاقانی.
مصطفی حاضر و حسان عجم مدح سرای
پیش سیمرغ خمش طوطی گویا بینند.
خاقانی.
ساختی کاخ سلیمان جای بانوی سبا
پس به دست مرغ گویا دادی احسنت ای ملک.
خاقانی.
نه گویای زبان از بی زبانی
نه جویای طعام از ناتوانی.نظامی.
چه عذر آری تو ای خاکی تر از خاک
که گویایی در این خط خطرناک.نظامی.
گویا به زبان حال کز من
نتوان طلبید نانهاده.کمال الدین اسماعیل.
شمایلی که در اوصاف حسن و ترکیبش
مجال نطق نباشد زبان گویا را.سعدی.
بهایم خموشند و گویا بشر
پراکنده گوی از بهایم بتر.سعدی.
الا ای طوطی گویای اسرار
مبادا خالیت شکر ز منقار.حافظ.
دَمث؛ مرد نیک گویا. (منتهی الارب). این کلمه با کلمه ای دیگر ترکیب شود و معانی خاص دهد اکنون برخی از آن ترکیبات را ذکر میکنیم:
- آدم گویا؛ ناطق. دارای قوهء نطق. سخنگو.
- بلبل گویا؛ قول سرا. سراینده.
- چشم گویا؛ حالت خاصی در چشم که گوئی سخن گوید.
- جانور گویا؛ آدمی.
- زبان گویا؛ فصیح؛ زبان گشاده.
|| که گنگ نیست. که اخرس نیست.
- طوطی گویا؛ که سخن گفتن تواند.
-گوهر گویا؛ مجازاً به معنی معشوق آید. (انجمن آرا) (آنندراج) :
گوهر گویا کزو شد دیده پرگوهر مرا
کرد مشکین چنبر او پشت چون چنبر مرا.
امیرمعزی (از آنندراج).
- مرد گویا؛ سخنور.
- مرغ گویا؛ مرغ که سخن گفتن تواند.
- نظر گویا؛ مانند چشم گویا. صاحب آنندراج آرد: گویا مجازاً بر نظر اطلاق گردد. و شعر ذیل از صائب به شاهد دارد :
مردمک بحر خموشی است نظربازان را
در حریمی که نباشد نظر گویایی.صائب.
|| (ق) مخفف گوئیا. گوییا. به معنی ظاهراً و غالباً. (برهان قاطع). مرکب از گوی (امر از گفتن) به اضافهء الف تردید به معنی شاید و یحتمل :
گویا طلوع میکند از مغرب آفتاب
کاشوب در تمامی ذرات عالم است.محتشم.
رجوع به گفتن و گوییا شود.

گویا.

(اِخ) (میرزا محمد) از اهل بوانات شیراز است وی و برادرش از خاصان میرزا ملک مشرفی بوده اند و با او به هندوستان مسافرت کردند و در همان جا درگذشت. (الذریعة ج9 ص937) (تذکرهء ناصری ص401).

گویا درخت.

[دِ رَ] (اِ مرکب) درخت سخنگو. درخت که سخن گوید. داستان این درخت را فردوسی چنین گوید:
اسکندر رومی در سیر و جهانگردی خود به شهری درآمد و از عجایب آنجا پرسید و:
چنین داد پاسخ بدو رهنمای
که ای شاه پیروز پاکیزه رای
شگفتی ست ایدر که اندر جهان
کسی آن ندید آشکار و نهان
درختی ست ایدر دو بن گشته جفت
که چون آن شگفتی نشاید نهفت
یکی ماده و دیگری نر اوی
سخن گوی و باشاخ و بارنگ و بوی
به شب ماده گویا و بویا شود
چو روشن شود نر گویا شود.
سپس اسکندر پرسید که این درخت چه وقت سخن گوید:
چنین داد پاسخ بدو ترجمان
که از روز چون بگذرد نه زمان
سخنگوی گردد یکی زین درخت
که آواز او بشنود نیک بخت
بپرسید چون بگذریم از درخت
شگفتی چه پیش آید ای نیکبخت
چنین داد پاسخ کزو بگذری
ز رفتنت کوته شود داوری.
و اسکندر برای دیدن درخت شتافت:
همی راند با رومیان نیکبخت
چو آمد به نزدیک گویا درخت
تا آنکه گوید:
چو خورشید بر تیغ گنبد کشید
سکندر خروشی ز بالا شنید
که آمد ز برگ درخت بلند
خروش پر از هول و ناسودمند.
و درخت به سخن درآمد و خطاب به اسکندر:
چنین گفت با شاه گویا درخت
که کوتاه کن روز و بربند رخت.فردوسی.

گویار.

(اِخ)(1) از جمله دانشمندانی است که به سال 1880 م. به کشف و خواندن خط میخی وان [ شهری در مشرق آسیای صغیر ] موفق گردید. (ایران باستان ج1 ص48).
(1) - Guyard.

گویار.

[گَ / گُو] (ص مرکب، اِ مرکب)مخفف گاویار مرکب از گو به معنی گاو و بقر + یار، پسوند معاونت. گاوبان. گوگل بان مخفف گاوباره. دوست دارندهء گاو. (آنندراج). گوبار. رجوع به گاوباره و گوباره شود.

گویاره.

[گَ / گُو رَ / رِ] (اِ مرکب) مخفف گاویاره. گلهء گاو. ظاهراً مصحف گوباره باشد. رجوع به گاباره و گاوباره شود.

گویاری.

[گَ / گُو] (حامص مرکب) مخفف گاویاری. عمل گویار. یاری کردن گاو. نگهبانی گاو کردن. رجوع به گاویاری شود.

گویافت.

(ن مف مرکب) مخفف گویافته. به معنی صاحب. (آنندراج). و شعوری آن را به معنی حرامزاده و بدنفس آورده. اما درست نیست و اصل کلمه «کویافت» است یعنی یافته شده در کوی. سرراهی. سقیط و لقیط.

گویاک.

(ص) بسیارگو. پرگو. پرحرف. سخن ران. (فرهنگ شعوری ج2 ص321) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گویان.

(نف، ق) صفت فاعلی از گفتن. گوینده. || در حال گفتن :
برفتند گویان به ایوان شاه
یکی گفت خورشید گم کرد راه.فردوسی.
پس ایستاد در کشاکش امر و نهی استرجاع کنان یعنی گویان، که انا لله و انا الیه راجعون. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310).
همواره بوستان امیدت شکفته باد
سعدی دعای خیر تو گویان چو بلبلی.
سعدی.
متهلف بود و پویان، و مترصد و جویان و برحسب واقعه، گویان. (گلستان).

گویان.

(اِخ) یاقوت نویسد: نام یکی از اعمال نیشابور است که مردم خراسان آن را گویان گویند و معرب آن جوین باشد. (معجم البلدان). رجوع به جوین و گوین شود.

گویان.

(اِخ) دهی است از دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان. واقع در 52هزارگزی شمال باختری سیردان و 16هزارگزی راه عمومی. در محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 77 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گویانیدن.

[دَ] (مص) خود را به گویایی درآوردن: تَمَسلُم؛ مسلمان گویانیدن. (از منتهی الارب). || تکلف در گویندگی کردن.

گویای اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) میرزا صادق. برادرزاده و داماد میرابوالمعالی و از گویندگان فارسی زبان بوده است. بعد از مهاجرت به کاشان در همان جا فوت کرد. (تذکرهء نصرآبادی ص112) (الذریعة ج9 ص937).

گویای تبریزی.

[یِ تَ] (اِخ) (میرزا کامران) متخلص به گویا برادر میرزا داراب جویا و شاگرد سامری تبریزی است. از ولادت و وفات او اطلاعی در دست نیست و گویا صاحب دیوان و مثنوی است و دیوان او به نام «بندگی نامه» معروف است. (دانشمندان آذربایجان ص220) (الذریعة ج9 ص937).

گویای گهواره.

[یِ گَ رَ / رِ] (اِخ) کنایه از حضرت عیسی (ع) است و گویای مهد هم میگویند. (برهان قاطع) (آنندراج)(1).
(1) - اشاره به آیهء 46 از سورهء آل عمران (3) باشد: و یکلم الناس فی المهد... الخ.

گویای مهد.

[یِ مَ] (اِخ) کنایه از حضرت عیسی (ع) که در گهواره سخن گفت. رجوع به گویای گهواره شود.

گویایی.

(حامص) عمل گویا. گفتن. سخن گفتن. حالت و چگونگی گویا. گفتگو. گفتار و گپ و زبان آوری. (از ناظم الاطباء) :هرچیزی که ملک من است در وقت گویایی من به این سوگند... از ملک من بیرون است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص318). هر بنده از بندگان که در بندگی من است در وقت گویایی من به این قسم... آزادند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص318).
مرا مجال سخن بیش در بیان تو نیست
کمال حسن ببندد زبان گویایی.سعدی.
|| قوه ناطقه. قوهء نطق. ناطقیت. (یادداشت مؤلف) : در پهلوی وی دیگری آفرید که قوت نغمات از او حاصل آید و شنوایی به گوش رساند و دویی دیگر مجوف کرده تا قوت گویایی حاصل آید. (قصص الانبیاء ص12).
چو بلبل روی گل بیند زبانش در حدیث آید
مرا در رویت از حسرت فروبسته است گویایی.
سعدی.

گوی انگل.

[اَ گَ] (اِ مرکب) گوی انگله. حلقه ای که تکمهء پیراهن در آن اندازند تا بسته شود. (از بهار عجم) :
دست زوار و حلقه در تو
هر دو با یکدیگر چو گوی انگل.
کمال اسماعیل.
شوخیش چون کند آشفته به چوگان دو دست
برباید ز گریبان قمر گوی انگل.
طالب آملی (از بهار عجم).
رجوع به گوانگل و گوانگله و گوی انگله شود.

گوی انگله.

[اَ گَ لَ / لِ] (اِ مرکب)گوی انگل. تکمه و حلقه را گویند که بر گریبان پیراهن و غیره دوزند، چه گوی به معنی تکمه و انگله به معنی حلقه باشد که گوی در آن اندازند و گاهی آن حلقه را نیز گوی انگله میگویند. (برهان قاطع). حلقه ای که تکمه در آن اندازند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ سروری). دگمه و مادگی. قزن قفلی. گوگ. گوگه و گوک. گوانگل و گوانگله و گوی انگل. رجوع به هریک از این کلمات شود :
از شکفهء شاخسار جیب گشاده چو صبح
ساخته گوی انگله دانهء در خوشاب.خاقانی.
بر جیب کمال آن مقدس
گوی انگله ای است چرخ اطلس.خاقانی.
جیب گهر شکوفه و گوی انگله است غنچه
کز باد نوبهاری آکنده شد به عنبر.خاقانی.
گوی انگله قباچه گر بگشایی
بر من ز بهشت هشت در بگشایی.
کمال اسماعیل (از فرهنگ سروری).
|| جوز گره و آن نوعی از گره باشد. || کنایه از آفتاب است. (برهان قاطع).

گوی باختن.

[تَ] (مص مرکب) گوی بازی کردن. بازی کردن با گوی و چوگان :
اسب در میدان رسوایی جهانم مردوار
بیش از این در خانه نتوان گوی و چوگان باختن.
سعدی.
رجوع به چوگان شود.

گوی باز.

(نف مرکب) که گوی بازد. که با گوی بازی کند. شخصی که چوگان و گوی بازی کند. (از برهان قاطع). || بازیگری را گویند که چند عدد گوی الوان در دست گرفته یک یک را بر هوا اندازد و بگیرد. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ مرکب) نام روز نوزدهم از ماههای فلکی. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام).

گوی بازی.

(حامص مرکب) عمل گوی باز. کار گوی باز. گوی باختن. بازی کردن با گوی :
پس از چه رسد سرفرازی مرا
چو کوشش ترا گوی بازی مرا.اسدی.
در این روز به کدو زدن و لهو و لعب و گوی بازی کردن مشغول باشند. (تاریخ قم ص248).

گوی بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) حمل کردن گوی از جایی به جای دیگر. منتقل ساختن گوی. || کنایه از زیادتی کردن و فایق آمدن است. (برهان قاطع) (مجموعهء مترادفات) (آنندراج). پیشی گرفتن.
- گوی از کسی بردن و گوی بردن از کسی؛پیشی گرفتن و مقدم شدن به دلیری یا علم یا صفت بر دیگری :
نریمان که گوی از دلیران ببرد
به فرمان شاه آفریدون گرد.فردوسی.
چو کودک به زخم اندر آورد روی
فزونی ز هر کس همی برد گوی.فردوسی.
ز شاهان گوی برده وقت بخشش
ز شیران دست برده گاه پیکار.فرخی.
ببرد از همه گوی پیغمبری
که با او کسی را نبد برتری.اسدی.
درآ ای حجّت زیبا سخن گوی
که بردی از خلایق در سخن گوی.
ناصرخسرو (دیوان ص522).
گویی پسرم گوی هنر برد ز اقران
بر سبلت اقران وی ار برد و اگر ماند.
سوزنی.
میدان سخن نونو هر بار یکی دارد
من گوی بسی بردم این بار که من دارم.
خاقانی.
چون به وثوق از دگران گوی برد
شاه خزینه به درونش سپرد.نظامی.
در سلاح و سواری و تک و تاز
گوی برد از سپهر چوگان باز.نظامی.
هرکه علم بر سر این راه برد
گوی ز خورشید و تک از ماه برد.نظامی.
دین به تزویر خویش کرد سیه رو چنانک
بر سر میدان کفر گوی ز کفار برد.عطار.
در فضولی میکنی دیوان سیاه
گوی بردی گر زبان داری نگاه.عطار.
گوی آن کس می برد در راه عشق
گرچه گویی بی سرو بی پا بود.عطار.
اندر آمد مادر آن طفل خرد
اندر آتش گوی دولت را ببرد.مولوی.
بچندین حیلت و حکمت که گوی از همگنان بردم
به چوگانم نمی افتد چنین گوی زنخدانی.
سعدی.
ز خلق گوی لطافت تو برده ای امروز
به خوبرویی و سعدی به خوب گفتاری.
سعدی.
گوی خوبی بردی از خوبان خلخ شاد باش
جام کیخسرو طلب کافراسیاب انداختی.
حافظ.
میبرد گوی سعادت از میان رهروان
هرکه از سر پای میسازد به جست و جوی دوست.
صائب (از بهار عجم).

گوی بستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) به معنی گوی بستن صیاد است تا خود را در آن جهت گرفتن شکار پنهان نماید. (یادداشت مؤلف).

گوی تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) دهی است از دهستان برگشلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 6500گزی جنوب خاور ارومیه و 500 گزی جنوب شوسهء ارومیه به مهاباد. جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 900 تن است. آب آن از شهرچای و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، انگور، حبوب و چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان لباس پشمی و جوراب بافی است. راه ارابه رو دارد و میتوان اتومبیل برد. دبستان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوی تپه.

[گُ تَ پَ / پِ] (اِخ) به نام فعلی آن قاسم آباد رجوع شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گویتر.

[گَ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیرون بشم بخش کلاردشت شهرستان نوشهر. واقع در 13هزارگزی جنوب خاوری حسن کیف و یک هزارگزی شوسهء مرزن آباد به کلاردشت. در محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 540 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء زغال و چوب است. معصوم زاده ای به نام سید محمد دارد که در کنار شوسه در اراضی این ده واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گویجه.

[گُ جَ / جِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیایی بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 37هزارگزی شمال باختر سنقر و 3هزارگزی سایه کر. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 95 تن است. آب آن از چشمه و رود خداداد تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و توتون و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه، جاجیم و پلاس بافی است. تابستان از سایه کر اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویجه سلطان.

[جَ / جِ سُ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر. واقع در 2هزارگزی ورزقان و 1500گزی راه ارابه رو تبریز به اهر. واقع در جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 1127 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء اهر تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر و سیب زمینی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویجه علی.

[جَ / جِ عَ] (اِخ) دهی است از دهستان رحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه. واقع در 22هزارگزی جنوب خاوری میاندوآب و 2هزارگزی باختر راه ارابه رو میاندوآب به شاهین دژ. واقع در جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 568 تن است. آب آن از زرینه رود تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، حبوبات، کشمش و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویجه قلعه.

[گَ جَ / جِ قَ عَ / عِ] (اِخ)دهی است از دهستان قوریچای بخش قره آغاج شهرستان مراغه. واقع در 42هزارگزی باختر قره آغاج. و 10هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از رودخانهء جبران تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویجه لوی اصلان.

[گُ جِ اَ] (اِخ)دهی از دهستان نازلو حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 14هزارگزی شمال خاوری ارومیه و یکهزارگزی خاور راه ارابه رو ارومیه به آده. واقع در جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از نازلوچای تأمین میشود. محصول عمده آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوب و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویجه لوی تپه.

[گُ جَ / جِ تَ پَ / پِ](اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 12هزارگزی خاور ارومیه و 1هزارگزی خاور راه ارابه رو آده به ارومیه. واقع در جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 50تن است. آب آن از قنات و شهرچای تأمین میگردد. محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوب و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویجه یاران.

[گُ جَ / جِ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 23هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 7500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. واقع در جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 98 تن است. آب آن از نازلوچای و چشمه تأمین میگردد. محصول آن غلات، توتون، چغندر، حبوب و کشمش و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) گوی کوچک. گوی خرد. گویک. گوچه. رجوع به گوچه شود. || در تداول علمی آن را بجای گلبول به کار برند. رجوع به گلبول شود.

گوی خرابه.

[خَ بَ / بِ] (اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 70500 گزی جنوب خاوری مراغه و 32هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 106 تن است. آب آن از رود آجرلو تأمین میشود. محصول آن غلات، نخود و بزرک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوی داش.

(اِخ) دهی است از دهستان آجرلو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 79هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 45هزارگزی شمال خاوری شوسهء شاهین دژ به میاندوآب. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 203 تن است. آب آن از رود آجرلو و چشمه تأمین میگردد. محصول آن غلات، حبوب و کرچک و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوی درافکندن.

[دَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) گوی در میدان افکندن. به مبارزه برخاستن. جنگ ورزی کردن. مبارزه کردن. مبارز طلبیدن :
یا برو همچون زنان رنگی و بویی پیش گیر
یا چو مردان اندرآ و گوی در میدان فکن.
سنائی.
وین گوی سعادت است و دولت
تا با که درافکنی به میدان.سعدی.

گویدرق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر. واقع در 13500گزی شمال هریس و 11هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 86 تن است. آب آن از چشمه تأمین میگردد. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان گلیم و فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویدرق.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 13هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 8هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به سراسکند. واقع در دره و هوای آن معتدل و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میگردد. محصول آن غلات، نخود و چغندر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. در دو محل به فاصلهء یک کیلومتری به نام کویدرق بالا و پایین مشهور است و سکنهء کویدرق بالا 113 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گویر.

[گَ] (اِ) پاکار و پیشکار. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (شرفنامه منیری) (مؤید الفضلاء). || سراب و آن شوره زمینی است در صحرا که از دور به آب میماند. (برهان قاطع) (آنندراج) (غیاث اللغات) (شرفنامه منیری) (فرهنگ شعوری). گوراب. (مجمع الفرس). ظاهراً در این معنی و معنی بعد مصحف کویر است. || در شرح نصاب به معنی زمین هموار است. (نصاب) (آنندراج). || مطلق صحرا. (برهان قاطع) (غیاث اللغات). رجوع به کویر شود.

گویران.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان یعقوب وند پاپی بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد. واقع در 48هزارگزی شمال خاوری حسینیه و 45هزارگزی خاور شوسهء خرم آباد به اندیمشک. واقع در تپه ماهور و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چشمهء گویران تأمین میگردد. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان فرش و جل بافی است. ساکنان از طایفهء یعقوب وند پاپی اند و برای تعلیف احشام به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گوی ربای.

[رُ] (نف مرکب) که برنده شود. که مقدم گردد. ناجح. پیروزشونده :
بیا و گوی به میدان شاعری بفکن
که تاکه آید از ما به شعر گوی ربای.سوزنی.

گوی ربودن.

[رُ دَ] (مص مرکب) ربودن گوی. نهانی برگرفتن گوی. برگرفتن گوی پنهانی. دزدیدن گوی. || کنایه از سبقت و پیشدستی کردن و غالب و افزون آمدن بر کسی یا چیزی است. (از بهار عجم). سابق آمدن. پیشی گرفتن. تفوق یافتن. برتر آمدن. گوی بردن : مسئله های خلافی رفت سخت مشکل و بوصادق در میان آمد و گوی از همگان بربود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص206).
هرکه از این راز خبر یافته ست
گوی ربوده ست به نیک اختری.ناصرخسرو.
که سعدی که گوی بلاغت ربود
در ایام بوبکر بن سعد بود.سعدی.
- گوی ربودن از کسی؛ فایق و غالب آمدن بر او. پیشی گرفتن بر او :
گوی از همه مردان خرد جمله ربودی
گر میش نزار تو بر این گرگ سوار است.
ناصرخسرو.
و گر گوید ربایم زان زنخ گوی
بگو چوگان خوری زان زلف بر روی.
نظامی.
ای نهاده پای رفعت بر فلک
وی ربوده گوی عقل از اعقلین.سعدی.
ز نام آوران گوی دولت ربود
که در گنج بخشی نظیرش نبود.سعدی.
رجوع به گوی بردن شود.

گوی زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) با چوگان ضربتها و زخمها زدن بر گوی. راندن و به حرکت درآوردن آن را. گوی باختن. چوگان باختن : اندیشه کردند که هیچ وقت که بهتر از گوی زدن نباشد. (قصص الانبیاء ص199). ایشان استعداد کرده بودند تا روز گوی زدن آمد. (قصص الانبیاء ص199). هر سال ایشان به گوی زدن میشدند. (قصص الانبیاء ص192). || کنایه از انجام دادن کار است با مهیا بودن اسباب و لوازم آن. فرصت غنیمت شمردن. غنیمت شمردن وقت. اقدام بموقع کردن :
فراغ دلت هست و نیروی تن
چو میدان فراخ است گویی بزن.سعدی.
عشق و شباب و رندی مجموعهء مراد است
چون جمع شد معانی گوی بیان توان زد.
حافظ (از بهارعجم).
خنگ چوگانی چرخت رام شد در زیر زین
شهسوارا چون به میدان آمدی گویی بزن.
حافظ.
- گوی تنهایی زدن؛ کنایه از گوشه نشینی و انزوا گزیدن :
دوش در صحرای خلوت گوی تنهایی زدم
خیمه بر بالای منظوران بالایی زدم.سعدی.
خرقه پوشان صوامع را دوتایی چاک شد
چون من اندر کوی وحدت گوی تنهایی زدم.
سعدی.
|| سبقت گرفتن. پیشی گرفتن. سبق بردن. پیش افتادن.

گوی زر.

[یِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گوی زرین. گوی که از زر باشد. || کنایه از آفتاب است. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). شمس. خورشید. گوی زرین :
بدرد جیب آسمان و بر او
گوی زر آشکار بندد صبح.خاقانی.

گوی زرین.

[یِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گوی که از زر باشد. || آفتاب. خورشید. شمس. رجوع به گوی زر شود.

گویزله.

[گُ لَ / لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پهلوی دژ بخش بانه شهرستان سقز. واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری بانه. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویزه.

[گُ زَ / زِ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز. واقع در 42هزارگزی باختر سقز و 5هزارگزی باختر کانی بند. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و حبوب است و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویزه کویره.

[گُ زِ / زَ یِ هِ کَ رِ / رَ](اِخ) دهی است از دهستان بالک بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 9هزارگزی جنوب خاوری دژ شاهپور و 4هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو سنندج به مریوان. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، لبنیات و توتون است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویژ.

[گَ / گِ] (اِ) ظاهراً مصحف و مبدل کویژ است که معرب آن قفیز باشد و آن کیل و پیمانه ای است که چیزها بدان وزن کنند و پیمایند. (از برهان قاطع). کفیز. کویژ. (برهان). خویر. قئیز. (واژه نامهء طبری ص162). رجوع به قفیز و کویژ شود.

گویس.

[گَ] (اِ) ظرف و انای شیر و ماست و دوغ را گویند. (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (جهانگیری). جای ماست و شیر. کویش. کویشه. گویشه. گویسه. گاویس. گاودوش. تغار. کیفر. (برهان قاطع). || شیرزنه و چوبی که بدان دوغ را جهت برآوردن مسکه میزنند. (ناظم الاطباء). چوبی که بدان دوغ را زنند تا از حرکت بسیار، کرهء آن جدا شود.

گوی ساکن.

[یِ کِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از کرهء زمین است. (برهان قاطع). کرهء زمین. (ناظم الاطباء). || نقطه هایی را گویند که بر خط گذارند. (برهان قاطع). نقطه. عجمه. نقطه که بر زبر یا زیر حروف نهند تشخیص حروف مشابه را چنانکه نقطهء «ب» و «ج» و غیره :
از حرف صولجان وش، زیرش دو گوی ساکن
آمد چو صفر مفلس، وز صفر شد توانگر.
خاقانی.

گویست.

[گَ یا گُ] (اِ) کوفتگی باشد که از ضرب چوب و سنگ و امثال آن به کسی رسیده باشد. (برهان) (انجمن آرا) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج). || کوفته شد و کوفته گردید. (برهان قاطع). مؤلف انجمن آرا در معنی این کلمه نویسد: به خاطر میرسد که صاحبان فرهنگ در نگارش این لغت تصحیف خوانی کرده باشند و باء را یاء خوانده باشند و ضم را فتح دانسته باشند و کاف عربی را عجمی. و اصل لغت کوبست یعنی کوفته شده بوده باشد و کوبسته نیز به معنی کوفته و کوبیده به همین معنی است. آن را نیز در برهان کوبسته نوشته در جهانگیری گفته کویسته به اول مفتوح و ثانی مکسور و یای مجهول به معنی غلهء کوفته است و این نیز کوبسته بوده یعنی کوبیده. والله اعلم. ظاهراً مصحف کویست است. رجوع به کویست و گویستن و کوستن. شود.

گویستن.

[گَ تَ] (مص) زدن و کوفتن. (ناظم الاطباء). کویستن. کوبیدن. خرد کردن. کوفتن. رجوع به کویستن شود که ظاهراً صورت صحیح کلمه باشد.

گویسته.

[گَ تَ / تِ] (ن مف) کوفته شده باشد. (برهان). غلهء کوفته شده. (جهانگیری) (شعوری). صورت صحیح کلمه کویسته است. رجوع به کوبسته و کویسته شود.

گوی سنجق.

[سِ جَ] (اِخ) نام جایی است در مغرب سردشت واقع در حدود ترکیه. (یادداشت مؤلف).

گویسه.

[گَ سَ / سِ] (اِ) به معنی گویس باشد که ظرف و انای شیر و ماست است. (برهان). رجوع به گاودوش و گویش و گویشه شود.

گوی سیم.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)گوی نقره. گوی که از نقره کنند. گلوله نقره گین. || کنایه از ماه است. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا).

گوی سیمین.

[یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گوی سیم. گوی نقره گین. گوی که از سیم و نقره ساخته باشند. || و در شعر ذیل ظاهراً مراد زنخ است که به سیب و گوی تشبیه کنند. و از چوگان مراد زلف است :
گوی سیمین دارد و چوگان مشکین آن پسر
با چنین گوی و چنین چوگان کند جولان بری.
سوزنی.
|| کنایه از کرهء ماه است. (برهان) (آنندراج) (بهار عجم).

گویش.

[یِ] (اِمص) اسم مصدر از گفتن. در فرهنگ دساتیر (صص 264-265) به معنی تکلم کردن و سخن گفتن آمده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). مکالمه. گفتگو. گفتار. || مقاله. (ناظم الاطباء). || ترجمهء مقاله باشد. (برهان).

گویش.

[گَ] (اِ) گویشه. گویس. گویسه. (برهان). گودوش. گودوشه. گاودوش. گاودوشه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). به معنی گویس است که ظرف و انای دوغ و ماست باشد. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ سروری) (آنندراج) (فرهنگ نظام).

گوی شام.

(اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 42هزارگزی باختر و 27هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 160 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گوی شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) کنایه از سر به زانو نهادن و به مراقبه رفتن باشد. (از برهان قاطع) (از آنندراج). || کنایه از دوتا شدن قامت. خمیده شدن. دوتا شدن :
بر در مقصورهء روحانیم
گوی شده قامت چوگانیم.نظامی.

گویشه.

[گَ شَ / شِ] (اِ) گودوش. گودوشه. گاودوش. گاودوشه. (فرهنگ نظام). بمعنی گویش است که ظرف و انای شیر و ماست باشد. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء).

گویک.

[یَ] (اِ مصغر) گوی کوچک. گوی خرد. گویچه. || تکمهء گوی گریبان. (برهان) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری) (آنندراج). گوی گریبان و گوی که بر سر ازار بندند. و گوی که بر سر فرج باشد. (بهار عجم) (آنندراج) :
سیلی خورد از گویک زهدانی خاتون
هر نطفهء افسرده که جست از کمر تو.
سنایی (از بهار عجم).
دُجَة؛ گویک پیراهن. قُعموط؛ گویک گوی گردانک. و قُعموطَة؛ گویک. (منتهی الارب). || زهدان رحم را و زه نطفه را گویند. (بهار عجم) (آنندراج). || گلوله ای که جعل گرداند و آن سرگین چهارپایان باشد: دحروجة؛ گویک گوه گردان. (منتهی الارب).

گوی گردان.

[گَ] (اِ مرکب)گوی گردانک. گوگردانک. سرگین گردانک. جعل. جانوری است که سرگین را گلوله کند و بغلطاند و ببرد و به عربی جعل و خنفساء گویند. (برهان) (آنندراج). رجوع به گوگردانک و گوگار و گوگال شود.

گوی گردانک.

[گَ نَ] (اِ مرکب) به معنی گوی گردان است که خنفساء باشد. (برهان). سرگین گردانک. گوه گردان. گوه گردانک. جعل. گوگردانک. گوی گردان و گوگار و گوگال. رجوع به هریک از این کلمات در جای خود شود.

گوی گریبان.

[یِ گَ] (ترکیب اضافی)تکمهء گریبان است که در حلقه اندازند تا بسته شود. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج) (غیاث اللغات). دکمهء یقه :
گوی گریبان تو چون بنماید فروغ
زرین پردر شود دامن روح الامین.خاقانی.
از نشاط آستین بوس امیرالمؤمنین
سعد اکبر بین مرا گوی گریبان آمده.خاقانی.
زری که گوی گریبان جبرئیل سزد
رکاب پای شیاطین مکن که نیست سزا.
خاقانی.
دشمنی کز تو گریزان میدود بر سر چو گوی
آید از گوی گریبانش ندا اَیْنَ المَفَر.
کمال اسماعیل.
با اهل هنر گوی گریبان بگشای
وز نااهلان تمام دامن درکش.حافظ.
موج خیابان سرو قطرهء خون تذور
آه پریشان من گوی گریبان او.
حکیم زلالی (از آنندراج).

گویل.

[گُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان پشت آربابا بخش بانه شهرستان سقز. واقع در 18هزارگزی باختر بانه کنار رودخانهء بانه. سکنهء آن 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویل.

[گُ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری کوزران و 3هزارگزی جنوب راه فرعی سنجابی محلی به کرمانشاه. دشت و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 140 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، دیم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد و در تابستان اتومبیل رو است. زمستان گله داران حدود گرمسیر به ذهاب میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویله.

[گَ لَ / لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 45هزارگزی شمال خاوری دژشاهپور و 10هزارگزی مرز ایران و عراق. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و چشمه سار تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. پاسگاه مرزبانی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گویم.

[یُ] (اِخ) ده بزرگی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان شیراز. واقع در 28هزارگزی شمال باختر شیراز کنار راه شوسهء شیراز به اردکان. واقع در جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 2040 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوب، صیفی و انگور دیمی و شغل اهالی زراعت و باغداری است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گوین.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان رویدر بخش بستک شهرستان لار. واقع در 132هزارگزی شمال خاور بستک. و در شمال خاوری کوه میرخوند. واقع در دامنه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 365 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گوین.

[گُ وِ] (اِخ) تحریری از جوین باشد. رجوع به جوین و گویان شود.

گوین.

[گَ وَ یَ] (اِخ)(1) نام نخستین پیروان زرتشت. (یشتها ج2 ص80 و 379).
(1) - Gavayan.

گویندگی.

[یَ دَ / دِ] (حامص) عمل گوینده. سخنگویی. سخن سازی. سخنوری. سخنسرایی. نطق کردن :
زبان چرب گویندگی فرّ اوست
دلیریّ و مردانگی پرّ اوست.
فردوسی (شاهنامه ج4 ص1967).

گوینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از گفتن. سخنگوی. (برهان). قائل. (منتهی الارب) (برهان). کسی که سخن گوید. که تکلم کند. که ادای سخن کند :
ز گوینده بپذیر به(1)دین اوی
بیاموز از او راه و آیین اوی.دقیقی.
بدیشان چنین گفت کایمن شوید
ز گوینده گفتار من بشنوید.فردوسی.
چنین داد پاسخ بدو مرد پیر
که ای شاه گوینده و یادگیر.فردوسی.
خواهنده همیشه ترا دعاگوی
گوینده همه ساله آفرین خوان.فرخی.
اول اردیبهشت ماه جلالی
بلبل گوینده بر منابر قضبان.سعدی.
|| شاعر. ناظم. سخن سرا:
سخن گوهر شد و گوینده غواص
بسختی در کف آید گوهر خاص.نظامی.
چنین گوینده ای در گوشه تا کی
سخندانی چنین بی توشه تا کی.نظامی.
|| قصه گوی. قصه خوان. سخن پرداز. نصیحت گو :
ز گویندگانی که شان نیست جفت
بخوشی چنین داستان کس نگفت.اسدی.
چو درخورد گوینده ناید جواب
سخن یاوه کردن نباشد صواب.
نظامی (شرفنامه ص39).
|| قوال. خواننده. سراینده :
همین پنج بیتم خوش آمد به گوش
که میگفت گوینده ای خوب دوش.سعدی.
|| زبان آور. خوش بیان. نَطّاق. که سخن نیز تواند گفت. خطیب :
چو آن نامه بنوشت نزدیک شاه
گزین کرد گوینده ای زان سپاه.فردوسی.
|| زبان که به عربی لسان گویند. (برهان). کنایه از زبان است. (انجمن آرا) (فرهنگ شعوری) :
اگر شاه فرمان دهد بنده را
که بگشایم از بند گوینده را.فردوسی.
|| مطرب که نقش و صوت بسیار به خاطر داشته باشد. (از برهان) (از ناظم الاطباء). مطرب و سرودگو. (بهار عجم) (آنندراج) (انجمن آرا). خنیاگر. خواننده :
برفتی خوش آواز گوینده ای
خردمند و درویش و جوینده ای.فردوسی.
شبی و شمعی و گوینده ای و زیبایی
ندارم از همه عالم جز این تمنایی.سعدی.
شکستند چنگ و گسستند رود
به در کرده گوینده از سر سرود.سعدی.
|| خوش آهنگ و موزون آهنگ. نیک آوا. دارای آوای خوش :
نوآیین مطربان داریم و بربطهای گوینده
مساعد ساقیان داریم و ساعدهای چون فله.
منوچهری.
و به نام فرخی نیز ضبط شده است. صاحب برهان قاطع یکی از معانی گوینده را ساز سیرآهنگ آورده و شاید سیرآهنگ مصحف تیزآهنگ است یعنی با آوای نیک و رسا. || (اِ) انسان. حیوان ناطق. (یادداشت مؤلف) :
بدین گونه از چرم پویندگان
بپوشید بالای گویندگان.فردوسی.
|| گلوبند زنان. مطلق گلوبند. (لغت محلی شوشتر).
(1) - ن ل: بپذیر تو ... یعنی از من که گوینده این سخنم ... نظیر: چنان دید گوینده یک شب به خواب، از فردوسی.

گوی و پهنه.

[یُ پَ نَ / نِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گوی و چوگان. رجوع به هریک از این دو کلمه شود.
- گوی و پهنه بازی؛ چوگان بازی. رجوع به پهنه شود.
- گوی و پهنه باختن؛ چوگان باختن. گوی و چوگان بازی کردن.

گوی و چوگان.

[یُ چُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) گوی و پهنه. رجوع به هر یک از این دو کلمه شود.
- بازی گوی و چوگان؛ چوگان بازی. گوی بازی.
- گوی و چوگان باختن؛ با گوی و چوگان بازی کردن.

گویه.

[یَ / یِ] (اِ) به معنی غار باشد و آن گوی و شکافی است که در کوهها بهم رسد و بیشتر مردم فقیر در آنجا بسر برند. (برهان). پناه جای در کوه. (ناظم الاطباء). گاباره. (برهان) (آنندراج).

گویه.

[یَ / یِ] (اِمص) اسم مصدر از گفتن (گوی + ه علامت اسم مصدر) به معنی گفتن باشد. (از انجمن آرا).
- واگویه کردن؛ بازگو کردن حرف. (انجمن آرا).

گویی.

(ص نسبی) منسوب به گوی. به شکل گوی. چون گوی. از گوی، یعنی مدور. مانند گوی. (انجمن آرا) (آنندراج). گرد. (ناظم الاطباء). کروی : سراسر سپهران گویی، و ویژه و پاکند و مرده نمیشوند و همیشه گردنده اند. (نامهء شت مهاباد از انجمن آرا). || (ق) به معنی گوییا و گویا و گوئیا نیز آمده است. (انجمن آرا) (فرهنگ شعوری) مانا. همانا. پنداری. ظاهراً. علی الظاهر. مثل این که. رجوع به گویا و گوییا شود :
آن آتشی که گویی نخلی ببار باشد
اصلش ز نور باشد فرعش ز نار باشد.
منوچهری.
خمارین نرگسش در فتنه جویی
میان خواب و بیداریست گویی.
امیرخسرو (از فرهنگ شعوری).
صاحب دیوان ما گویی نمیداند حساب
کاندر این طغرا نشان حسبة لله نیست.
حافظ.
درهم شکسته ای دل چون آبگینه ام
گویی مگر که سد سکندر شکسته ای.
باقرکاشی (از آنندراج).
- امثال: گویی از دهان گاو بیرون آمده ؛ برای شخص متکبر و متفرعن گویند.
گویی پی آتش آمده است ؛ کسی که شتاب دارد و عجله میکند.
گویی سر آورده است؛ کنایه از حمل چیزی بی بها است، با شتاب نمودن در حمل آن.
|| (حامص) این کلمه با کلمه های دیگر ترکیب گردد و معانی خاصی دهد و اینک برخی از آن ترکیبات: آفرین گویی. آمین گویی. اخترگویی. اذان گویی. اغراق گویی. افسانه گویی. اندرزگویی. ایارده گویی. بدگویی. بذله گویی. بسیارگویی. بلندگویی. بیهوده گویی. پاکیزه گویی. پراکنده گویی. پرگویی. پندگویی. پسندیده گویی. پیشگویی. ترانه گویی. تندگویی. تهنأت گویی. ثناگویی. چامه گویی. چراگویی. چرب گویی. حق گویی. خام گویی. خوشگویی. دعاگویی. دروغ گویی. دورگویی. راست گویی. راه گویی. رک گویی. ره گویی. زشتگویی. زورگویی. ستایش گویی. سخت گویی. سخن گویی. سردگویی. سرودگویی. شکرگویی. صواب گویی. طالع گویی. عذرگویی. عیب گویی. غلط گویی. غلنبه گویی. غیب گویی. فال گویی. قصه گویی. کژگویی. کلفت گویی. کم گویی. گرم گویی. گزاف گویی. لیچارگویی. لطیفه گویی. متلک گویی. مثل گویی. مجازگویی. مدح گویی. مذمت گویی. مرثیه گویی. مرحباگویی. مزاج گویی. مزاح گویی. مزیدگویی. مسئله گویی. مصلحت گویی. مضمون گویی. مناسبت گویی. نادره گویی. نادیده گویی. نرم گویی. نصیحت گویی. نغزگویی. نکته گویی. نکوگویی. نوش گویی. هجاگویی. هذیان گویی. هرزه گویی. هزل گویی. یافه گویی. یاوه گویی. در تمام این ترکیبات رجوع به ردیف خود کلمه شود.

گوییا.

(ق) منقول از فعل به معنی گویا. به معنی گویا باشد. (فرهنگ شعوری ج2 ص315) (آنندراج). و بیشتر برای تشبیه استعمال میشود. (غیاث اللغات). گوئی. گویی. گویا. گوئیا. پنداری. مانا. بمانا. گمان بری. ظاهراً. مثل اینکه. مانند اینکه.

گوییدن.

[دَ] (مص) به معنی گفتن و نطق کردن باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری ج2 ص325).

گویی گله.

[گَ لَ] (اِخ) دهی است از توابع لنکان تنکابن از نواحی ساحلی بحر خزر. (از مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص106).

گه.

[گَهْ] (اِ) مخفف گاه. بوتهء زرگران که در آن طلا و نقره گدازند. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). کوره. کورهء حدادی :
شوسهء سیم نکوتر بر تو یا گه سیم؟
شاخ بادام بآیین تر، یا شاخ چنار؟فرخی.
دشت مانندهء دیبای منقش گشته ست
لاله بر طرف چمن چون گه آتش گشته ست.
منوچهری.
سرهای ناخن از رخ و رخ از سرشک گرم
چون نقش بر زر و چو زر از گه برآورید.
خاقانی.
بیش چون نقره توی دار مباش
تات چون زر اسیر گه نکنند.
خاقانی.
رجوع به گاه شود. || مخفف گاه است که به معنی وقت و زمان باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). بگه. بگاه. پگه. پگاه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). وقت. موقع. موسم. فصل :
به گه رفتن کان ترک من اندر زین شد
دل من زان زین آتشکدهء برزین شد.
ابوشکور (از لغت فرس).
و هرگه که تیره بگردد جهان
بسوزد چو دوزخ شود باد غر.
خسروی (از لغت فرس).
چو هنگامهء تیرماه آمدی
گه میوه و جشنگاه آمدی.فردوسی.
ببینم ز لشکر که جنگی که اند
گه نام جستن درنگی که اند.فردوسی.
گه سماع و شراب است و گاه لهو و طرب
گه نهادن گنج و گه نهادن خوان.فرخی.
گر بتوانی ببر مرا گه رفتن
تا نشود روز من ز هجر تو تاری.فرخی.
تو نبینی که اسب توسن را
به گه نعل برنهند لبیش.
عنصری (از لغت فرس).
گه رستخیز آب کوثر وراست
لوا و شفاعت سراسر وراست.اسدی.
به رفتن مرنجان چنان بارگی
که آرد گه کار بیچارگی.اسدی.
گه رزم پیروزی از اختر است
نه از گنج بسیار و از لشکر است.اسدی.
از آن گه باز اندر میان ملوک عجم بماند که هر سال جو به نوروز بخواستندی از بهر منفعت و مبارکی که در او است. (نوروزنامه).
گرچه باشد گه سؤال عجیب
ندهد گل به گل خورنده طبیب.سنایی.
حیدر کرار کو تا به گه کارزار
از گهر لفظ او آب دهد ذوالفقار.خاقانی.
آسمان نیز مرید است چو من زان گه صبح
چاک این ازرق خلقان به خراسان یابم.
خاقانی.
گه ولادتش ارواح خوانده سورهء نور
ستار بست ستاره سماع کرد سما.خاقانی.
با تو زمین را سر بخشایش است
پای فروکش گه آسایش است.نظامی.
کلمهء گه (مخفف گاه) به معنی وقت و زمان با کلمه یا کلمات دیگر ترکیب گردد و به صورت مزید مقدم آید که برخی از آن ترکیبات را ذکر میکنیم: گه گه؛ گه گاه. گه و بیگاه. گه و بیگه. گه گهی. رجوع به ذیل هریک از این ترکیبات شود.
و گاه این کلمه به صورت مزید مؤخر درآید و اینک برخی از ترکیبات آن: آنگه. بیگه. ناگه. هرآنگه. همه گه. رجوع به ذیل هر یک از این ترکیبات شود.
|| عهد. عصر. دوره. زمان :
نشان آمد از گفتهء راستان
که دانا بگفت از گه باستان.فردوسی.
پدر داده بودش گه کودکی
به آذر طوس آن حکیم ذکی.عنصری.
دانی کاین قصه بود هم به گه بیوراسب
هم به گه بخت نصر هم به گه بوالحکم.
منوچهری.
|| گاهی. زمانی. وقتی. نوبتی. کرتی. فصلی. عهدی. دوره ای. موسمی :
گه بر آن کندز بلند نشین
گه در این بوستان چشم گشای.رودکی.
گهی آرمده و گه آرغده
گهی آشفته و گه آهسته.رودکی.
یاد ناری پدرت را که مدام
که پلنگمش چدی و گه خنجک.
معروفی (از لغت فرس).
آهو همی گرازد گردن همی فرازد
گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا.
کسایی.
مر او را پدر کرد پرویزنام
گهش خواندی خسرو شادکام.فردوسی.
در آب دیده گاه شناور چو ماهیی
گه در میان آتش غم چون سمندری.فرخی.
برجاس او به سر بر گه باز و گه فراز
چون خادمی که سجده برد پیش شاه ری.
منوچهری.
این خاک سیه بیند و آن دائرهء سبز
گه تیره و گه روشن و گه خشک و گهی تر.
ناصرخسرو.
هر روز به مذهبی دیگر باش
گه در چه ژرف و گاه بر بامی.ناصرخسرو.
بوهریره وار باید باری اندر اصل و فرع
گه دل اندر دین و گه دستی در انبان داشتن.
سنایی.
گاه چو شب لعل سحرگاه باش
گه چو سحر زخمه گه آه باش.نظامی.
گه بود کز حکیم روشن رای
برنیاید درست تدبیری.سعدی.
راه وصلش گه به پهلوی گه بسر باید دوید. (انیس الطالبین ص102).
|| زود و شتاب که عبارت از صبح زود باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). || گاه. محل. مکان. جای. و مقام. (از برهان قاطع) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). و بیشتر مرکب آید :
مرغزاری که فسیله گه اسبان تو گشت
شیر کانجا برسد خرد بخاید چنگال.فرخی.
از گه مشرق چو طاوسی برآید بامداد
در گه مغرب شبانگه خویشتن عنقا کند.
ناصرخسرو.
رجوع به گاه در این معنی شود.
کلمهء گه (مخفف گاه) به معنی مکان و زمان در آخر کلمهء دیگر به صورت مزید مؤخر درآید و اینک شواهد آن:
- آبشتگه.؛ آبشتنگه. آتشگه. آرامگه. آماجگه. آوردگه. الفنجگه. بارگه. بازارگه. بالین گه. بزمگه. بلندی گه. بن گه. بندگه. پایین گه. پاسگه. پایگه. پرخاشگه. پرده گه. پرستش گه. پیشگه. تاجگه. تختگه. تکیه گه. تلاش گه. تماشاگه. جاگه. جایگه. جشن گه. چاشتگه. چاشنگه. حربگه. خانگه. خرگه. خرمگه. خصومتگه. خوابگه. خلوتگه. داوری گه. درگه. دزدگه. دستگه. دعوی گه. دمگه. دیدگه. دیوان گه. رامش گه. رزمگه. رستنگه. رصدگه. زخمگه. زیارتگه. زیرگه. سایه گه. سجده گه. سحرگه. سیل گه. شبانگه. صیدگه. طاعتگه. عبادتگه. عمارتگه. فرضه گه. فسیله گه. قرارگه. قلب گه. کارگه. کاروان گه. گشتن گه. کمرگه. کمین گه. کوچ گه. کینه گه. گازرگه. گذرگه. گردگه. گریزگه. گورگه. لشکرگه. لنگرگه. مقرگه. منزلگه. میل گه. ناوردگه. نخچیرگه. نشست گه. نشستن گه. نشیمنگه. نوبت گه. نهالگه. نهاله گه. نهایت گه. هروانگه. هنگه. رجوع به هر یک از این ترکیبات در ردیف خود شود.
|| تخت پادشاهان. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). اورنگ. سریر. عرش. اریکه :
شاهی که بدین سکهء او بر گه شاهی
خود نیست چنو از گه او تا گه آدم.
فرخی.
که یارد آنجا رفتن مگر کسی که کند
پسند بر گه شاهنشهی چه ارژنگ.فرخی.
و گرش تخت و گه نبود رواست
بهتر از تخت و گه بود هش و هنگ.
ناصرخسرو.
|| کوچک. (غیاث اللغات) (آنندراج)(1). مصحف که. || در فرس قدیم خشتک زیر جامه را گفته اند و از اهل زبان به تحقیق پیوسته. (آنندراج) (از بهار عجم ذیل کلمه گهگیر). در ماَخذ دیگری یافت نشد.
(1) - مؤلف غیاث اللغات «که» را «گه» خوانده و بدین معنی ضبط کرده و مؤلف آنندراج نیز از او پیروی کرده است.

گه.

[گُهْ] (اِ) همان گوه است که به معنی سرگین باشد. (شعوری ج2 ص328) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از لغت فرس اسدی). سرگین و مدفوع آدمی و جز آن. نخالهء غذا که از شکم بیرون آید. پلیدی. براز. فضله. عذره. غایط. هار. در تداول کودکان شاش بزرگ. سنده. رجوع به گوه شود :
پیریّ و درازیّ و خشک شنجی
گویی به گه آلوده لتره غنجی(1).
منجیک (از لغت فرس).
آن روی و ریش پر گه و پر بلغم و خدو
همچون خبزدویی که شود زیر پا پخج(2).
لبیبی (از لغت فرس).
- گه بریش؛ که ریش به پلیدی آلوده دارد.
- || در تداول عامه دشنامی است: درویشم، گه بریشم، تا نستانم رد نمیشم.
- گه سگ؛ مدفوع سگ. پلیدی سگ.
- || در تداول عامه، دشنامی است مرادف رذل. ناکس.
- گه کاری؛ در تداول، اقدام به کارهای پست و ناپاک.
- || کنایه از خراب کردن کاری.
- گه مالی؛ در تداول عامه، کاری را خراب کردن.
-امثال: گه میخورد و لطیفه می پندارد ؛ دربارهء کسی که سخن یاوه گوید. (از جامع التمثیل).
(1) - لتره به معنی پاره پاره و کهنه. غنج به معنی جوال و خرجین.
(2) - ظ. تحریری از پخش باشد.

گه.

[گِ] (اِخ) از توابع قصرقند. (شهرستان چاه بهار). و در حدود چهارصد خانوار جمعیت دارد. (تاریخ کرمان ص310 از جغرافیای بلوچستان).

گه آلود.

[گُهْ] (ن مف مرکب) آلوده به گه. آغشته عذره و نجاست. گهی.

گه آلوده.

[گُهْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) به معنی گه آلود باشد.

گهبار.

[گَ] (اِ) به معنی گهنبار و گاهنبار باشد. رجوع به ذیل کلمهء گاهنبار شود.

گهبد.

[گَ بَ] (ص مرکب، اِ مرکب) آن مرد باشد که زر و سیم پادشاه به وی سپارند، و او به خزانه بسپارد، چون خازن و قابض. (یادداشت بخط مؤلف از نسخهء خطی لغت فرس اسدی) (نسخهء تحفة الاحباب حافظ اوبهی). || توسعاً نقاد و صراف. سمعانی در جهبذ گوید هذه حرفة معروفة فی نقد الذهب. عیارگیر و معیر و عیارسنج میخکده (ضراب خانه). (یادداشت به خط مؤلف). معرب آن جَهبَذ و جِهبِذ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به جهبذ و کهبد شود. کهبد به فتح اول و سوم یا بکسر اول و سوم معرب است. (دزی ج1 ص226). گوید: معرب از فارسی کهبد به فتح اول و سوم است. مرکب از: «که» بوتهء زرگری و «بد» سانسکریت پاتی(1) به معنی مخدوم، مدیر و مخصوصاً به معنی کسی که مسکوکات را برای جداکردن خوب از بد، آزمایش کند و عموماً کسی که نیک را از بد و صواب را از خطا تشخیص دهد، ج جهابذه. در صورت صحت حدس دزی اصل «گهبذ» به کاف فارسی است و تعریب کلمه نیز نشان میدهد که در اصل گاف بوده است. هرتسفلد گوید که نگهبان مسکوکات را در عهد ساسانی گهبذ(2)می گفتند اما به احتمال قوی گهبد مخفف گاهبد مرکب از گاه + بد (پسوند دارندگی و اتصاف) است لغةً به معنی صاحب رتبه و مقام. صاحب المسند. ولف در فهرست خود کهبد با کاف را به معنی خزانه دار نوشته. در تاریخ قم چ سیدجلال طهرانی (149 - 150) «جهبذ» به معنی مأمور خراج آمده و به همهء معانی مذکور در متن صحیح «گهبد» است. هرچند «کهبد» (به ضم کاف تازی) نیز قاعدةً ممکن است به کار رود. از: که مخفف کوه + بد (پسوند دارندگی و اتصاف) و در این صورت فقط به معنی کوه نشین خواهد بود. اما باید دانست که به معنی زاهد و عالم دین نیز همان کهبد= جهبذ صحیح است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به جهبد، و جهبذ و کهبد شود.
(1) - pati.
(2) - gahbadh.

گه پالای.

[گُهْ] (نف مرکب) آنچه گه پالاید. پالایندهء گه :
به ریش خویش چرا گوی می فروبیزی
اگر نه ریش تو پرویزنی است گه پالای.
سوزنی.

گهجیک.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 19000 گزی جنوب خاوری مراغه و 3000 گزی جنوب راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 996 تن است. آب آن از رودخانهء مغانجیق تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، توتون و نخود و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گه خوار.

[گُهْ خوا / خا] (نف مرکب)خورندهء گه. که گه خورد. || (اِ مرکب) خبزدو. خبزدوک. گوه گردان. جعل. خنفساء.

گه خور.

[گُهْ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) به معنی گه خوار باشد. رجوع بدین کلمه شود.

گه خوردن.

[گُهْ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) خوردن گه. || در تداول، مجازاً، سخنان بی ربط گفتن. سخن یا عبارتی خارج از اندازهء خویش گفتن. || فضولی. فضولی کردن.
- گه جن خورده؛ در مقام تحقیر به کسی میگویند که پیش گویی بیجا میکند. (فرهنگ نظام).

گه خوری.

[گُهْ خوَ / خُ] (حامص مرکب)عمل گه خوار و گه خور.

گهدیج.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوه پنج بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در 85هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد سر راه مالروخانه سرخ عباسعلی. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 196 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و گردو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهر.

[گُ هَ] (اِ) مخفف گوهر و به تمام معانی آن است. رجوع به گوهر شود.

گهر.

[گَ هَ] (اِخ) نام رفیق و همدمی مر افراسیاب را. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس). در ولف چنین نامی نیامده است.

گهر.

[گَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان بویراحمدی گرمسیری بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان. در کنار شوسهء آرو به بهبهان. واقع در جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 175 تن است. آب آن از رودخانهء خیرآباد تأمین میشود. محصولات آن غلات، میوه، برنج، کنجد و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان قالیچه، جوال و گلیم بافی میباشد. ساکنان از طایفهء بویراحمد گرمسیری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گهر آدم.

[گُ هَ رِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مخفف گوهر آدم. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرآرای.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرآرای. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهر آسمان.

[گُ هَ رِ سِ] (ترکیب اضافی)مخفف گوهر آسمان. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرآگین.

[گُ هَ] (ص مرکب) مخفف گوهرآگین :
بدان امید که روزی به دست گیرد شاه
چو آینهء گهرآگین شده است هفت اورنگ.
فرخی.
رجوع به گوهرآگین شود.

گهرآمای.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرآمای. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرآمود.

[گُ هَ] (ن مف مرکب) مخفف گوهرآمود. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرآموده.

[گُ هَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)مخفف گوهرآموده. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرآور.

[گُ هَ وَ] (نف مرکب) مخفف گوهرآور. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرآویز.

[گُ هَ] (ن مف مرکب) مخفف گوهرآویز. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهراز.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد. واقع در 1500گزی باختری هشجین و 26هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 768 تن است. آب آن از چهار رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان جاجیم بافی می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گهرافروز.

[گُ هَ اَ] (نف مرکب) مخفف گوهرافروز. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرافشان.

[گُ هَ اَ] (نف مرکب) مخفف گوهرافشان :
عاریت خواستمی گوهر اشک
ز ابر دست گهرافشان اسد.خاقانی.
قصری که عرش کنگرهء اوست آسمان
از عقد انجمش گهرافشان تازه کرد.خاقانی.
باد مبارک گهرافشان او
بر ملکی کاین گهر است آن او.نظامی.
رجوع به گوهرافشان شود.

گهر افشاندن.

[گُ هَ اَ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر افشاندن. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرافشانی.

[گُ هَ اَ] (حامص مرکب)مخفف گوهرافشانی. عمل گوهرافشان. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهرانداز.

[گُ هَ اَ] (نف مرکب) مخفف گوهرانداز. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهراندازی.

[گُ هَ اَ] (حامص مرکب)مخفف گوهراندازی. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهراندوز.

[گُ هَ اَ] (نف مرکب) مخفف گوهراندوز. رجوع به ذیل همین کلمه شود.

گهربار.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهربار. || مجازاً گریان :
کنونم می جهد چشم گهربار
چه خواهم دید بسم الله دگر بار.نظامی.
عاشقان زمرهء ارباب امانت باشند
لاجرم چشم گهربار همان است که بود.
حافظ.
|| کنایه از فصیح و رسا و بلیغ باشد :
لفظ گهربار او غیرت ابر بهار
دست زرافشان او طعنهء باد خزان.خاقانی.
رجوع به کلمهء گوهربار شود.

گهرباران.

[گُ هَ] (اِخ) نام پاسگاه مرزبانی کشور و شعبهء شیلات جزیرهء میانکاله است. این محل در 15هزارگزی باختر امیرآباد واقع است و سکنهء آن افراد پاسگاه و کارگران شیلات می باشند. آب آن از چاهی که در 500 گزی پاسگاه واقع است، تأمین میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گهر باریدن.

[گُ هَ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر باریدن. رجوع به همین کلمه شود.

گهرباری کردن.

[گُ هَ کَ دَ] (مص مرکب) مخفف گوهرباری کردن. در افشاندن. درافشانی کردن. گوهر ریختن. || کنایه از گریه کردن. (بهار عجم) (آنندراج). سرشک باریدن. || کنایه از سخن خوب گفتن. (بهار عجم) (آنندراج). نغز و فصیح سخن گفتن. رسائی و بلاغت داشتن.

گهربافته.

[گُ هَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)مخفف گوهربافته. که در تار و پود آن گوهر به کار برده باشند. گهرنشان. بافته شده با گهر. جواهرنشان. گوهرنشان. رجوع به ذیل هریک از این کلمات شود.

گهربخش.

[گُ هَ بَ] (نف مرکب) مخفف گوهربخش. بخشندهء گوهر. سخی :
رفتند خسروان گهربخش زیر خاک
از ما نصیب شان رضی الله عنهم است.
خاقانی.

گهربفت.

[گُ هَ بَ] (ن مف مرکب) مخفف گوهربفت. به معنی گوهرآگین باشد. گهربافته. جواهرنشان. گوهرنشان. که در میان تار و پود آن گوهر به کار برده باشند. زربفت. پارچه زردوزی که در آن جوهر دوخته باشند. (از بهار عجم) (از ناظم الاطباء) :
چو خورشید در قیر زد شعر زرد
گهربفت شد بیرم لاجورد.فردوسی.
قبا و کلاه گهربفت خویش
دگر هدیه هر چیز ده گنج بیش.فردوسی.

گهربندی.

[گُ هَ بَ] (حامص مرکب)مخفف گوهربندی. عمل گهربند :
شکر امرود در شکرخندی
عقد عناب در گهربندی.نظامی.

گهربین.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهربین. رجوع به همین کلمه شود.

گهرپاره.

[گُ هَ رَ / رِ] (اِ مرکب) مخفف گوهرپاره. یک قطعه جواهر. قطعه ای از گوهر. مروارید پربها. (از ناظم الاطباء).

گهرپاش.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرپاش. رجوع به همین کلمه شود.

گهرپاشی.

[گُ هَ] (حامص مرکب) مخفف گوهرپاشی. عمل گوهرپاش.

گهر پاشیدن.

[گُ هَ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر پاشیدن. گوهر نثار کردن. گوهر پخش کردن بر کسی یا بر چیزی.

گهرپرست.

[گُ هَ پَ رَ] (نف مرکب)مخفف گوهرپرست. رجوع به همین کلمه شود.

گهرپرور.

[گُ هَ پَ وَ] (نف مرکب) مخفف گوهرپرور. پرورندهء گهر. زینت کنندهء گوهر. ببارآورندهء گوهر. پرورندهء مروارید و صدفی که در آن مروارید پرورش یابد. (از آنندراج) (ناظم الاطباء).

گهرپسند.

[گُ هَ پَ سَ] (نف مرکب) مخفف گوهرپسند. رجوع به همین کلمه شود.

گهرپسندی.

[گُ هَ پَ سَ] (حامص مرکب) مخفف گوهرپسندی. عمل گوهرپسند.

گهر پسندیدن.

[گُ هَ پَ سَ دَ] (مص مرکب) مخفف گوهر پسندیدن باشد.

گهرت.

[گُ هُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شهربابک شهرستان یزد. واقع در 14هزارگزی خاور شهربابک در کنار راه فرعی شهربابک به خاتون آباد. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 430 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان کرباس و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گهرتاب.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرتاب :
تا سپهر از ستارگان بر سر
شب گهرتاب معجر اندازد.خاقانی.
رجوع به گوهرتاب شود.

گهرتاو.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرتاو. رجوع به گوهرتاو شود.

گهر تر.

[گُ هَ رِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مخفف گوهر تر. رجوع به همین کلمه شود.

گهرتراش.

[گُ هَ تَ] (نف مرکب) مخفف گوهرتراش. رجوع به همین کلمه شود.

گهرتراشی.

[گُ هَ تَ] (حامص مرکب)عمل گوهرتراش.

گهر تف دار.

[گُ هَ رِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مخفف گوهر تف دار. رجوع به همین کلمه شود.

گهرجوی.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرجوی. جویندهء گوهر. آنکه گوهر جوید و دنبال آن رود :
گهرجوی را تیشه بر کان رسید
جگر خوردن دل به پایان رسید.نظامی.

گهرچین.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرچین. آنکه گوهر را جمع کند. غطاس. غواص. رجوع به گوهرچین شود.

گهرخانه.

[گُ هَ نَ / نِ] (اِ مرکب) مخفف گوهرخانه. رجوع به همین کلمه شود.

گهرخانهء اصلی.

[گُ هَ نَ / نِ یِ اَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از جوار و قرب حق سبحانه و تعالی است. (از آنندراج) (از برهان قاطع) :
تن به گهرخانهء اصلی شتافت
دیده چنان شد که خیالش نیافت.نظامی.

گهرخر.

[گُ هَ خَ] (نف مرکب) مخفف گوهرخر :
گهرخر چهارند و گوهر چهار
فروشنده را با فضولی چه کار.نظامی.
رجوع به گوهرخر شود.

گهرخری.

[گُ هَ خَ] (حامص مرکب)مخفف گوهرخری. عمل گوهرخر. رجوع به همین کلمه شود.

گهر خریدن.

[گُ هَ خَ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر خریدن. خریدن گوهر. جواهر خریدن. جواهر ابتیاع کردن.

گهرخیز.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرخیز. که گهر از آن خیزد. که از آن گهر برآید و به دست آید. رجوع به گوهرخیز شود.

گهردار.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهردار :
گفتم چه صاعقه است گهردار تیغ او
گفتا جداکنندهء جسم عدو ز جان.فرخی.
زدوده تیغ گهردار رنگ داده به خون
بنفشه زار و سمن زار و لاله زار تو باد.
سوزنی.
رجوع به گوهردار شود.

گهردان.

[گُ هَ] (اِ مرکب) مخفف گوهردان. رجوع به همین کلمه شود.

گهردو.

[گُ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس. واقع در 45هزارگزی جنوب میناب و 7هزارگزی باختر راه مالرو جاسک به میناب. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 180 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول عمدهء آن خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهر دیده.

[گُ هَ رِ دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مخفف گوهر دیده. رجوع به همین کلمه شود.

گهرریز.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرریز. رجوع به همین کلمه شود.

گهرزای.

[گُ هَ] (نف مرکب) مخفف گوهرزای. آنکه گوهر زاید. گهرزاینده :
ور گهر تاج نابسوده شد از بحر
بحر گهرزای تاجدار بماناد.
خاقانی.
رجوع به گوهرزای شود.

گهرزبانی.

[گُ هَ زَ] (حامص مرکب)مخفف گوهرزبانی. رجوع به همین کلمه شود.

گهرستان.

[گُ هَ رِ] (اِ مرکب) مخفف گوهرستان. جای گهر. جایی که گهر در آن باشد :
فصل نیسان غم و دیدهء تر بر سر کار
عالم از اشک ظهوری گهرستان گشته ست.
ظهوری (از آنندراج).

گهر سفتن.

[گُ هَ سُ تَ] (مص مرکب)مخفف گوهر سفتن. رجوع به همین کلمه شود.

گهرسفته.

[گُ هَ رِ سُ تَ / تِ] (ترکیب وصفی) مخفف گوهر سفته. رجوع به همین کلمه شود.

گهرسنج.

[گُ هَ سَ] (نف مرکب) مخفف گوهرسنج. که گوهر سنجد. که گوهر به ترازو سنجد :
به ناسفته دری که در گنج یافت
ترازوی خود را گهرسنج یافت.
نظامی (شرفنامه ص50).
من از آن خرده چون گهرسنجی
برتراشیدم این چنین گنجی.نظامی.
رجوع به گوهرسنج شود.

گهر شکستن.

[گُ هَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) مخفف گوهر شکستن. رجوع به همین مصدر شود.

گهرشمار.

[گُ هَ شِ / شُ] (نف مرکب)مخفف گوهرشمار. رجوع به همین کلمه شود.

گهرشناس.

[گُ هَ شِ] (نف مرکب) مخفف گوهرشناس. رجوع به گوهرشناس شود.

گهرشناسی.

[گُ هَ شِ] (حامص مرکب)مخفف گوهرشناسی. رجوع به همین کلمه شود.

گهر عقد فلک.

[گُ هَ رِ عِ دِ فَ لَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ستاره های آسمانی است. (از فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء).

گهرفتال.

[گُ هَ فَ] (نف مرکب) مخفف گوهرفتال. گهرپراکننده و گهرافشاننده. گهرپاشنده. (از لغت فرس اسدی) :
گهرفتال شد این دیده از جفای کسی
که بود نزد من او را تمام ریز فتال.
شاهسار (از لغت فرس).

گهرفروش.

[گُ هَ فُ] (نف مرکب) مخفف گوهرفروش :
قدر گهر جز گهرفروش نداند
اهل ادب را ادیب داند مقدار.فرخی.
در باغ کنون حریرپوشان بینی
بر کوه صف گهرفروشان بینی.منوچهری.
رجوع به گوهرفروش شود.

گهرفروشی.

[گُ هَ فُ] (حامص مرکب)مخفف گوهرفروشی. عمل گوهرفروش. به همین کلمه رجوع شود.

گهرفشان.

[گُ هَ فِ] (نف مرکب) مخفف گوهرفشان :
گفتم گه عطا به چه ماند دو دست او
گفتا دو دست او به دو ابر گهرفشان.فرخی.
ابر گهرفشان را هر روز بیست بار
خندیدن و گریستن و جذر و مد بود.
منوچهری.
رجوع به گوهرفشان شود.

گهر فشاندن.

[گُ هَ فِ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر فشاندن. رجوع به همین کلمه شود.

گهرفشانی.

[گُ هَ فِ] (حامص مرکب)مخفف گوهرفشانی. عمل گوهرفشان. رجوع به گوهرفشانی شود.

گهرکده.

[گُ هَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) مخفف گوهرکده. رجوع به همین کلمه شود.

گهرکش.

[گُ هَ کَ / کِ] (نف مرکب) مخفف گوهرکش. رجوع به همین کلمه شود.

گهر کشیدن.

[گُ هَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) مخفف گوهر کشیدن. رجوع به همین کلمه شود.

گهرکشیده.

[گُ هَ کَ / کِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مخفف گوهرکشیده. رجوع به همین کلمه شود.

گهر کندن.

[گُ هَ کَ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر کندن. رجوع به همین کلمه شود.

گهرگستر.

[گُ هَ گُ تَ] (نف مرکب) مخفف گوهرگستر. رجوع به گوهرگستر شود.

گهر گسستن.

[گُ هَ گُ سَ تَ] (مص مرکب) مخفف گوهر گسستن. رجوع به همین کلمه شود.

گهرگشای.

[گُ هَ گُ] (نف مرکب) مخفف گوهرگشای. رجوع به همین کلمه شود.

گهرگون.

[گُ هَ] (اِ مرکب) مخفف گوهرگون. رجوع به همین کلمه شود.

گهرمایه.

[گُ هَ یَ / یِ] (اِ مرکب) عنصر. آخشیج :
جهان را گهرمایه کردی چهار
وز ایشان تن جانور صدهزار.اسدی.

گهرمهره.

[گُ هَ مُ رَ / رِ] (اِ مرکب) مهره ای از گوهر. || مهره ای که در مغز مار باشد، گویند به دست هرکس افتد دولت او زایل نشود. (بهار عجم) (آنندراج) :
بجز خامه ات کآورد در پدید
گهرمهرهء مار أرقم که دید.
طالب آملی (از آنندراج).

گهرناگان.

[گُ هَ] (اِخ) دهی است از بخش سرباز شهرستان ایرانشهر. واقع در 35هزارگزی خاور سرباز در کنار راه مالرو سرباز به لاشار. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، ذرت و خرما و شغل اهالی زراعت و ساکنان از طایفهء سرباز هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهرنثار.

[گُ هَ نِ] (ص مرکب) مخفف گوهرنثار :
ز گوهر است شها روی تیغ تو بنگار
گهرنگار به دست گهرنثار تو باد.سوزنی.
رجوع به گوهرنثار شود.

گهرنشان.

[گُ هَ نِ] (نف مرکب) مخفف گوهرنشان. رجوع به همین کلمه شود.

گهر نشاندن.

[گُ هَ نِ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهر نشاندن. ترصیع و گوهرنگاری باشد.

گهرنشانی.

[گُ هَ نِ] (حامص مرکب)مخفف گوهرنشانی. عمل گوهرنشان.

گهرنگار.

[گُ هَ نِ] (ن مف مرکب) مخفف گوهرنگار :
ز گوهر است شها روی تیغ تو بنگار
گهرنگار بدست گهرنثار تو باد.سوزنی.
رجوع به گوهرنگار شود.

گهرنگاری.

[گُ هَ نِ] (حامص مرکب)مخفف گوهرنگاری. عمل گوهرنگار. رجوع به گوهرنگاری شود.

گهر نیمروز.

[گُ هَ رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گوهر نیمروز. قسمی از مروارید است، یک طرفش گرد و طرف دیگر مسطح باشد و آن سهل البیع است. (بهار عجم) (آنندراج) :
حق القدم گرفت گهرهای نیمروز
پای کسی که آبله زد در سراغ دوست.
خان خالص (از آنندراج).

گهرو.

[گُ هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بلورد بخش مرکزی شهرستان سیرجان. واقع در 57هزارگزی جنوب خاوری سعیدآباد و 6هزارگزی شمال راه فرعی بافت به سیرجان. سکنهء آن 15 تن است. مزارع چشمه بغل و چنارکف جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهرو.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان کیار بخش بروجن شهرستان شهرکرد. واقع در 30هزارگزی جنوب باختر بروجن متصل به راه شلمزار به بروجن. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 3331 تن است. آب آن از قنات و چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات، حبوب، زردآلو، سیب و انگور و شغل اهالی زراعت است. دبستان و قلعهء قدیمی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گهروج.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. واقع در 10هزارگزی باختری مسکون و 7هزارگزی باختر شوسهء بم به سبزواران. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 50 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی بدون نقشه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهروج.

[گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیریک بخش میناب شهرستان بندرعباس. واقع در 80 هزارگزی جنوب میناب و 6هزارگزی خاور راه مالرو جاسک به میناب. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهره.

[گُ رَ / رِ] (اِخ) دهی است از دهستان فین بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. واقع در 108000 گزی شمال بندرعباس سر راه شوسهء کرمان به بندرعباس. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 874 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. و محصول عمدهء آن خرما و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. راه شوسه دارد. مزارع شورانی، دوین درانار، بیشه جزء برزن این ده است. دبستان، پاسگاه ژاندارمری، گمرگ و گارد مسلح دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهری.

[گُ هَ] (ص نسبی) مخفف گوهری :
مهتری کرده و آموخته از خانهء خویش
مهتری کردن و آن مهتری او را گهری.فرخی.
نه در هنرم نقصان نه در گهرم خسران
شیخی هنری دارم میری گهری دارم.
صاحب علی مازندرانی (از آنندراج).
رجوع به گوهری شود.

گهری.

[گَ هَ] (هندی، اِ) این کلمه هندی است و به معنای مدت و زمان اندک و ساعت و پاس است. (التفهیم بیرونی مقدمه ص لط) و (ماللهند بیرونی صص140 - 295) (اشتنگاس).

گهری شدن.

[گُ هَ شُ دَ] (مص مرکب)مخفف گوهری شدن. رجوع به همین کلمه شود.

گه زدن.

[گُهْ زَ دَ] (مص مرکب) کاری را بکلی خراب کردن و بدنام کردن. (ناظم الاطباء). و در تداول عامه، دشنام مانندی است.

گه زرد.

[گَ زَ] (اِخ) نام دهی است در چهار فرسخ بیشتر میانهء شمال و مغرب احمد حسین [ ناحیهء لیراوی ] فارس. (از فارسنامهء ناصری ص280).

گهزن.

[گَ زَ] (اِ) یکی از افزار کفش دوزی است. (برهان) (آنندراج) (فرهنگ سروری) (ناظم الاطباء) :
گمان برم [ که ] به زراقی و به حیله گری
ز کلک و گهزن و سنگ تراش و نشکرده
تراش کرده بوی آرزوی زرد و هزار
درست و نیمه برون از قراضه و خرده.
سوزنی.

گه سرتان.

[گِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان. واقع در 95هزارگزی جنوب خاوری مشیز و 5هزارگزی خاور راه مالرو شیرنیک به اردشیر. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گه شهری.

[گِ شَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 210هزارگزی جنوب کهنوج سر راه مالرو انگهران به جاسک. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گه غلط.

[گُهْ غَ] (اِ مرکب) به معنی گه گردان و جعل است. (آنندراج). خبزدو. خبزدوک. گوه گردان. گوه غلطان. خنفساء. رجوع به گوگردانک و گوگردان شود.

گهق.

[گَ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 9500 گزی شمال مراغه و 10500 گزی شمال شوسهء مراغه به میانه و دهخوارقان. واقع در دره و هوای آن معتدل و سالم و سکنهء آن 1008 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، کشمش، بادام، نخود، زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گهکم.

[گَ کُ] (اِخ) دهی است از دهستان طارم بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس. واقع در 2700 گزی جنوب حاجی آباد، سر راه شوسهء کرمان به بندرعباس. محلی جلگه و هوای آن گرم سیر و سکنهء آن 557 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات عمدهء آن خرما و غلات و شغل اهالی زراعت است. راه شوسه و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهکمو.

[گَ کُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مسکون بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. واقع در 42هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 8 هزارگزی خاور شوسهء بم به سبزواران. سکنهء آن 12 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهکوم.

[گَ] (اِخ) محلی است در سر راه سیرجان به بندرعباس. (از تاریخ کرمان ص452). رجوع به گاکوم شود.

گهکوم کج.

[گَ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان چانف بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. واقع در 78هزارگزی جنوب بمپور در کنار راه مالرو قصر قند به چانف. سکنهء آن 35 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گه گاه.

[گَهْ] (ق مرکب) مخفف گاهگاه :
مگر که غالیه میمالی اندر او گه گاه
وگرنه از چه چنان تافته است و غالیه بار.
فرخی.
قرآن که مهین کلام دانند آن را
گه گاه نه بردوام خوانند آن را.
(منسوب به خیام).
مرا ز عشق تو آن بس بود بتا که بود
نظاره گاه دو چشمم جمال تو گه گاه.سوزنی.
خاک ار ز رخت نور برد گه گاهی
منزل به فلک برآورد چون ماهی.خاقانی.
با آنکه از وی غایبم وز می چو حافظ تایبم
در مجلس روحانیان گه گاه جامی میزنم.
حافظ.
رجوع به گاهگاه شود.

گه گه.

[گَهْ گَهْ] (ق مرکب) مخفف گاه گاه. گه گاه :
همه دوستدار و برادر شویم
بود نیز گه گه که برتر شویم.فردوسی.
حق تن شهری به علف چند گزاری
گه گه به سخن نیز حق مهمان بگزار.
ناصرخسرو.
گرچه گه گه پشه، دل مشغول دارد پیل را
پیل دارد گاه جنگ از انتقام پشه عار.
عبدالواسع جبلی.
مدار باز رهی را اگر کند گه گه
ز روی مهر بدان روی همچو مهر نگاه.
سوزنی.
رفتمی گه گهی به دریابار
سودها دیدمی در آن بسیار.نظامی.
گه گه خیال در سرم آید که این منم
ملک عجم گرفته به تیغ سخنوری.سعدی.
عروسی بس خوشی ای دختر رز
ولی گه گه سزاوار طلاقی.حافظ.

گهگیر.

[گَ] (نف مرکب) که گاهگاه گیرد، نه پیوسته و دایم. توسعاً مردی که گاه گاه درشت و سخت باشد. (یادداشت مؤلف). || اسبی که تن به سواری ندهد و اگر بجهد بر آن سوار شوند هرچند مهمیزش کنند قدم برندارد و پا پس کشد. (آنندراج) (بهار عجم) (از غیاث اللغات). اسب گاه گیر. بی فرمان. توسن. اسب دارای عیب که گاه بی علتی رمد یا بی سببی از رفتن امتناع ورزد که گویا رمیدن از سایه و چیزهای بزرگ یا غیرمعتاد باشد. یا آنکه در بعضی از اوقات بدلگامی کند. حَرون. (اساس البلاغة). توسن از ستوران که سم غیر شکافته دارند. (منتهی الارب) :
سمند عشق را شاهد ز گهگیری برون آری
ظهوری در رکاب غم عنان دادی خموشی را.
ظهوری (از آنندراج).

گهگیر.

[گَ] (اِخ) نام محلی در کنار راه قزوین و رشت میان قشلاق لُروَند و یا چنار که در 227هزارگزی تهران واقع است. (یادداشت به خط مؤلف).

گهل.

[] (اِخ) نام محلی در 102500گزی بوشهر میان بوالخیر و هداکو. (یادداشت به خط مؤلف).

گهلان.

[گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه. واقع در 2100 گزی شمال خاوری مراغه و 13000گزی شمال خاوری راه ارابه رو مراغه به قره آغاج. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سالم و سکنهء آن 608 تن است. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون، نخود، کرچک و زردآلو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گه لوله.

[گُهْ لَ / لِ] (اِ مرکب) لولهء گه. سنده. پلیدی و نجاست استوانه ای شکل. || در تداول عامه، دشنامی است به کنایه.

گهله.

[گَ لَ / لِ] (اِ) گاورسهای طلا و نقره باشد. (برهان قاطع) (انجمن آرا). || انگارهء زر و طلا و نقره که هنوز آن را پهن نکرده و سکه نزده باشند. (برهان قاطع) :
بر گهلهء هجرانت کنون رانی کفشیر
بر گهلهء داغش بر کفشیر نرانی.منجیک.
رجوع به کهله شود.

گه مال.

[گُهْ] (نف مرکب) که گه مالد. که به پلیدی آلوده کند. || (ن مف مرکب) مالیده به گه. آلوده به پلیدی.

گهمال.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جانکی بخش سردگان شهرستان شهرکرد. واقع در 6 هزارگزی شمال باختر لردگان، متصل به راه عمومی گهمال به لردگان. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 250 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گه مال کردن.

[گُهْ کَ دَ] (مص مرکب)به گه آلودن. || نیک نشستن. پاکیزه نکردن. پلیدی نیک نزدودن.

گه مالی.

[گُهْ] (حامص مرکب) عمل گه مال. || مجازاً نیک نشستن جامه یا ظروف و جز آن. پلیدی از چیزی نیک نزدودن.

گهن.

[گُ] (اِ) کرمی را گویند که چوب را خورد و خورهء آن مانند آرد از چوب فرو ریزد. و آن آرد را به عربی نشاره خوانند. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی) (الفاظ الادویه) (آنندراج) (فرهنگ شعوری)(1).
(1) - به معنی مذکور در متن «در هند نیز آمده لیکن به ضم کاف فارسی مخلوط التلفظ به ها». (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ رشیدی).

گهنبار.

[گَ هَمْ] (اِ) به معنی گاهنبار، گهنار، گهنباره و گهبار. (فرهنگ رشیدی) :
به فر فریدون و هنگ نهنگ
به گاه گهنبار هوشنگ شنگ.
اسدی (از لغت فرس).
رجوع به گاهنبار شود.

گهنوئیه.

[گَ ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نایین. واقع در 25هزارگزی جنوب باختر نایین و 2هزارگزی شوسهء نایین به کوهپایه. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گه نیس کن.

[گِ کَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مارز بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 140هزارگزی جنوب کهنوج. سر راه مالرو کوه شهری به مارز. سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهواره.

[گَهْ رَ / رِ] (اِ مرکب) گوواره. گاهواره. گواره. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گاهواره. (صحاح الفرس) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (آنندراج). مهد و بستری مر کودکان را که چون کودک را در آن گذارند به آسانی بتوان وی را حرکت داد و جنبانید. (ناظم الاطباء). مهد. مِنَزّ. (منتهی الارب). منجک. (برهان قاطع). خوابگاه کودکان شیرخواره باشد که از چوب یا فلز سازند :
ز خاراش گهواره و دایه خاک
تن از جامه دور و لب از شیر پاک.فردوسی.
چو کودک لب از شیر مادر بشست
ز گهواره محمود گوید نخست.فردوسی.
نه گهواره دیدم نه پستان نه شیر
نه از هیچ خوشی مرا بود ویر.فردوسی.
هنوزت نگشته است گهواره تنگ
چگونه کشی از بر باره تنگ.اسدی.
آزاد و بنده و پسر و دختر
پیر و جوان و کودک گهواره.ناصرخسرو.
کشاکش و نهادن... و تنگی گهواره را خود نهایت نیست. (کلیله و دمنه).
ای در این گهوارهء وحشت چو طفلان پای بست
غم ترا گهواره جنبان و حوادث دایگان.
خاقانی.
طفلی هنوز بسته گهوارهء فنا
مرد آن زمان شوی که شوی از همه جدا.
خاقانی.
گربه بر عادت گذشته پیش گاهواره خفته بود... ماری سیاه دید کشته، و خون از وی پالوده و فرزند در گهواره بسلامت خفته. (سندبادنامه ص152).
بدان طفل مانم که هنگام خواب
به گهوارهء خوابش آید شتاب.نظامی.
آن ز دو گهواره برانگیخته
مغز دو گوهر بهم آمیخته.نظامی.
طفل خسبد چون بجنباند کسی گهواره را.
مولوی.
|| استخوان کوچکی شبیه به گهواره در پاچهء گوسفند. (یادداشت به خط مؤلف). || کنایه از دنیا و دار فانی باشد. (یادداشت مؤلف).
- گهوارهء فنا؛ کنایه از عالم و دنیا است. (آنندراج) (برهان قاطع). و رجوع به گاهواره شود.

گهواره.

[گَهْ رَ / رِ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش گوران شهرستان شاه آباد. واقع در 48هزارگزی شمال باختری شاه آباد (از طریق راه فرعی اتومبیل رو گردنهء پنج سواره 40 هزار گز از راه مالرو) و 26هزارگزی شمال خاوری کرند و 30هزارگزی جنوب باختری کوزران مرکز دهستان سنجابی در کنار رودخانه زمگان. مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول 46 درجه و 25 دقیقه، عرض 34 درجه و 32 دقیقه ارتفاع 1464 گز. قصبه در باختر رودخانه بر روی بلندی و مسلط بر باغستانها و قلمستان بسیار بنا گردیده است. ارتفاعات مجاور با جنگل کوتاه و دامنه های مسطح خاکی و زمینهای زراعتی منظرهء زیبایی به آن بخشیده است. هوای آن سردسیر و ییلاقی است. گهواره مرکز دهستان گوران است. جمعیت قصبه در حدود 2هزار تن است. آب آن از رودخانهء زمکان تأمین میشود. محصول عمدهء آن انواع میوه و بخصوص سیب آن بکثرت و خوبی معروف است و یکی از محصولات عمده و مرغوب آن توتون است که بخوبی و مرغوبی در کرمانشاه و کردستان مشهور میباشد و علت مرغوبی توتون، او وضع هوا و ثانیاً تخصص کشاورزان است. در سالهای اخیر راه فرعی از گهواره به شاه آباد و کوزران مرکز دهستان سنجابی احداث شده است. راه شاه آباد از طریق آبادی سلیمانی و گردنهء پنج سواره و آبادی چنکر گذشته در 7هزارگزی شاه آباد به شوسهء قصرشیرین میرسد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گهواره پوش.

[گَهْ رَ / رِ] (اِ مرکب)پوششی که به شکل گهواره برند و دوزند و بر آن افکنند تا از تابش نور و روشنی بر طفل خفته در آن جلوگیری شود و کودک آسوده و در فضای نیمه تاریک به خواب رود و گاه این پوشش مانع سرما و وزش باد شود. (یادداشت مؤلف).

گهواره جنبان.

[گَهْ رَ / رِ جُمْ] (نف مرکب) آنکه گهواره جنباند تا کودک خوشتر خسبد :
ای در این گهوارهء وحشت چو طفلان پای بست
غم ترا گهواره جنبان و حوادث دایگان.
خاقانی.

گهواره جنبانی.

[گَهْ رَ / رِ جُمْ](حامص مرکب) عمل گهواره جنبان.

گهوارهء دیو.

[گَهْ رَ / رِ یِ وْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام فنی از کشتی است که دو حریف یکدیگر را تکان میدهند تا یکی را بی خبر کرده بر زمین بنوازد. (بهار عجم) (آنندراج) (غیاث اللغات):
همه رنگ و همه مکر و همه ریوست رقیب
بی سخن صورت گهوارهء دیو است رقیب.
میرنجات (از آنندراج).

گهواره فروش.

[گَهْ رَ / رِ فُ] (نف مرکب) کسی که گهواره فروشد. مَهّاد.

گهواره فروشی.

[گَهْ رَ / رِ فُ] (حامص مرکب) عمل گهواره فروش. || (اِ مرکب) محل فروش گهواره. آنجا که گهواره فروشند.

گهوئیه.

[گَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از دهستان گروه بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 18هزارگزی شمال ساردوئیه و 4هزارگزی باختر راه مالرو راین به ساردوئیه. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان آن از طایفهء مهنی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهوریه.

[گَ ری یِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش راین شهرستان بم. واقع در یکهزارگزی جنوب راین کنار راه فرعی ساردوئیه به راین. سکنهء آن یک خانوار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گهولی.

[گَ] (حامص) عوض و بدل کردن چیزی باشد به چیزی دیگر. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). معاوضه. تبدیل. چیزی به چیزی فروختن.

گهولیدن.

[گَ دَ] (مص) عوض کردن و چیزی را به چیزی بدل کردن. (ناظم الاطباء).

گهی.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ساحلی بخش اهرم شهرستان بوشهر. واقع در 36 هزارگزی جنوب باختر اهرم در کنار شوسهء سابق بوشهر به لنگه. واقع در ساحل دریا و محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و مرطوب و سکنهء آن 171 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت و صید ماهی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گهیان.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان جانکی بخش لردگان شهرستان شهرکرد. واقع در 18هزارگزی جنوب خاور لردگان و 10هزارگزی راه عمومی لردگان به پل کوه. محلی جلگه و جنگل و هوای آن معتدل و سکنهء آن 540 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمده آن ارزن، غلات، تنباکو، بادام، میوه جات و برنج است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گی.

[گَ / گِ] (اِ) پرنده ای است که پر آن ابلق میباشد و بر تیر نصب کنند. (برهان قاطع) (فرهنگ رشیدی) (الفاظ الادویه) (آنندراج) (انجمن آرا) (فرهنگ شعوری ج1 ص308) (فرهنگ جهانگیری). مه دم. (الفاظ الادویه). عقاب. دال :
عارف پر تیر نی ز گی خواهد کرد
وز رشتهء جان خصم نی خواهد کرد.
عارف بلوچ (حاشیهء برهان قاطع چ معین) (از فرهنگ رشیدی و نظام).
|| آبگیر و آبدان و شمر و جایی که آب در آن جمع شده باشد. (یادداشت به خط مؤلف). ژی. ژیر. (برهان) :
به مردن به گی اندرون چنگلوک(1)
به از غوته خوردن به نیروی غوک.عنصری.
(1) - مصراع اول در لغت فرس اسدی و صحاح الفرس چنین آمده است: به مردن به آب اندرون چنگلوک... و در این صورت شاهد جای گفتگو نخواهد بود.

گی.

(اِ) گه و گوه. غایط. سرگین در لهجهء طبرستان و گیلک و الوار. (آنندراج) (انجمن آرا). در مازندران و خراسان و لری به جای لفظ گه به معنی فضله استعمال شود. (فرهنگ نظام) :
کس چو آن را بعرض کیر رساند
کیر گفتا که خایه گی مخره.(از آنندراج).
در خراسان بویژه در سبزوار این لهجهء محلی متداول است. || (پسوند) هرگاه کلمه ای به هاء مختفی یا غیرملفوظ ختم گردد و یای نسبت به آخر آن بیفزایند به جای هاء، گاف آورند و کلمه روی هم رفته معنی حاصل مصدری دهد آنگاه «گی» به صورت مزید مؤخری بدینسان درآید(1): آزادگی. آزردگی. آمادگی. آگندگی. بافندگی. بخشودگی. بردگی. بندگی. بیچارگی. بی دایگی. بیگانگی. بی مایگی. تابندگی. تیرگی. خانگی. خوانندگی. خواهندگی. خیمگی. دیوانگی. ریسندگی. سرپنجگی و جز اینها. رجوع به هر یک از کلمه های مذکور و «ی» حاصل مصدری شود.
(1) - در کلمات مذکور و مانند آنها «گ» نشانهء بازگشت تلفظ قدیم است و در حقیقت نشانهء حاصل مصدر همان «ی» است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گی.

[گَ/ گِ] (اِخ) نام قریه ای از قرای اصفهان و در کتاب پهلوی شهرهای ایران به همین صورت ضبط شده است و مورخان اسلامی و اروپایی همچون ابن رسته و مافروخی و یاقوت و خطیب بغدادی و لسترنج آن را به صورت جی معرب ساخته اند. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص439، 342 و الاعلاق النفیسه ابن رسته ص152 و سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج ترجمهء فارسی ص219 شود. تحریر دیگر آن ژی باشد. (برهان قاطع). و مدینة الیهودیه نیز گفته اند. (مجمل التواریخ و القصص ص439). رجوع به جی شود.

گی.

(اِخ)(1) (گی لوساک) ژزف لوئی. دانشمند فیزیک و شیمیدان فرانسوی که به سال 1778 در سن لئونار دو نوبلا(2) به دنیا آمد. در سال 1804 قانون انبساط گازها را کشف کرد. دو بار با بالن به هوا رفت، یکی در سال 1804 به اتفاق بیوت(3) تا ارتفاع 4000متری زمین و دیگر بار سه هفته بعد که بتنهایی تا ارتفاع 7016متری بالا رفت. منظور وی از این صعودها، ثابت کردن این مسئله بود که: دوری از زمین موجب کاهش جاذبهء میدان مغناطیسی آن میگردد. گی لوساک در سال 1806 به عضویت آکادمی فرانسه انتخاب شد و در 1809 استاد فیزیک در دانشکدهء علوم و استاد شیمی در مدرسهء پولی تکنیک گردید. در سال 1809 به اتفاق تنار(4)، فلز بر(5) و اسید فلوبریک(6) را کشف کرد. و تحقیقاتی را که دربارهء پیل، الکل ها، اسیدها و تجزیهء گیاهی و جانوری انجام داد انتشار یافت. وی در سال 1815م. سیانوژن(7) و اسید پروسیک(8) را کشف کرد و تحقیقات وی دربارهء پیل، الکل ها، اسیدها و آزمایشهای گیاهی و جانورشناسی و خاطرات وی انتشار یافت. وی به سال 1850م. درگذشت. (از لاروس بزرگ).
(1) - Gay-Lussac, Joseph-Louis.
(2) - Saint-Leonard-de-Noblat.
(3) - Biot.
(4) - Thenard.
(5) - Bore.
(6) - Acide fluoborique.
(7) - Cyanogene.
(8) - Acide prussique.

گیا.

(اِ) مخفف گیاه است که علف باشد. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (فرهنگ شعوری ج2 ص308). علف ستوران. (صحاح الفرس). علف هرزه و خودرو. سبزه. نبات. رستنی. بررسته. گیاغ. عشب :
نهان شاه در خانهء آسیا
نشست از بر خشک لختی گیا.فردوسی.
که دانست هرگز که سرو بلند
به باغ از گیا یافت خواهد گزند.فردوسی.
خورش گور و پوشش هم از چرم گور
گیا خورد گاهی و گاه آب شور.فردوسی.
باد را کیمیای سوده که داد
که از او زرّ ساو گشت گیا(1).فرخی.
زین هردو زمین هرچه گیا روید تا حشر
بیخش همه روین بود و شاخ طبرخون.
عنصری (از لغت فرس).
آنجا که حسام تو نماید روی
از خون عدو شود گیا روین.
عسجدی (از لغت فرس).
زمینی ز راغن بسختی چو سنگ
نه آرامگاه و نه آب و گیا.
بهرامی (از لغت فرس).
گیا هرچند خود روید به بستان
دهندش آب در سایهء گلستان.
(ویس و رامین).
بدین کوه تنها نشستت چراست
چه چیزست خوردت چو پوشش گیاست.
اسدی.
چو دیدی که گیتی ندارد بها
از او بس بود خورد و پوشش گیا.اسدی.
همه خاک او نرم چون توتیا
برو مردمی رسته همچون گیا.اسدی.
و جانور هست که مرا او را خود شیر نیست البته همان ساعت که بزاید گیا خورد. (جامع الحکمتین ص204).
گاو را گرچه گیا نیست چو لوزینهء تر
بِهْ گوارد به همه حال ز لوزینه گیاش.
ناصرخسرو.
بن این جهان بی گمان چون گیاست
جز این مردمان را که دانی خطاست.
ناصرخسرو.
گیا سوی هشیار پیغمبر است
که با خالق و خلق پاک آشنا است.
ناصرخسرو.
گردون چو مرغزار و مه نو بر او چو داس
گفتی و آفتاب همی بدرود گیا.
امیرمعزی (از صحاح الفرس).
بر مهان نشوم ور شوم چو خاک مهین
غم کیا نخورم ور خورم به کوه گیا.خاقانی.
یا کلاهی کز گیا بافد شبان
بر سر تاج کیان خواهم فشاند.خاقانی.
زهی صدری که خصمت را گیا نفرین همی خواند
نگر تا آنکه جان دارد چه نفرین بر زبان راند.
خاقانی.
کسی کو نهد دل به مشتی گیا
نگردد به گرد تو چون آسیا.نظامی.
گیا را زیر نعل آهسته میسفت
در آن آهستگی آهسته میگفت.نظامی.
بیخ تخم گیا طلب میکرد
اندک اندک به جای نان میخورد.نظامی.
من تشنه جان سپردم آنگه چه سود دارد
آب از دو چشم دادن بر خاک من گیا را.
سعدی.
رجوع به گیاه شود.
ترکیب ها:
-اجل گیا.؛ اشترگیا. بیدگیا. ترش گیا. خرس گیا. زرگیا. زهرگیا. شترگیا. شیرگیا. گندگیا. گورگیا. مردم گیا. مهرگیاه. موی گیا. نوش گیا. مارگیا. رجوع به ذیل هریک از این ترکیبات شود.
|| محوطهء ده. (برهان قاطع). بسیاری از نامهای دیه های گیلان و مازندران به «گیا» ختم شود بنام مؤسس و بانی آن دیه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(1) - ن ل: کیا، و در این صورت شاهد معنی فوق نخواهد بود.

گیا.

[گَ] (اِخ)(1) شهری است در هند که در ناحیهء بهار و اوریسا(2) در کنار رود فالگور(3)یکی از شعب گنگ قرار دارد و سکنهء آن 88000 تن است. صنایع ابریشم بافی آن معروف است. گیا یکی از شهرهای مقدس هندیها است. که سابقهء تاریخی دارد و در این شهر ساکیامونی در قرن ششم میلادی عقاید خود را بیان کرده است. معبدی که ساکیامونی در آن موعظه میکرده هم اکنون زیارتگاه مردم هند است.
(1) - Gaya.
(2) - Orissei.
(3) - Phalgore.

گیاچر.

[چَ] (نف مرکب) چرنده در گیاه. حیوان گیاهخوار. حیوانی که در حریم خود چرا کند. (یادداشت به خط مؤلف) : ثور و حمل گیاچر ریاضش و حوت و سرطان شناور حیاضش. (ترجمهء محاسن اصفهان ص9). || (اِ مرکب) در اصطلاح چوپانان و کشاورزان، مرغزار و سبزه زار و آن را گوچر نیز گویند. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به گیاه چر شود.

گیاچرا.

[چَ] (نف مرکب) مخفف گیاه چرا. رجوع به گیاه چرا شود.

گیاچرایی.

[چَ] (حامص مرکب) مخفف گیاه چرایی. عمل گیاه چر. رجوع به گیاه چرایی شود.

گیا چریدن.

[چَ دَ] (مص مرکب) مخفف گیاه چریدن. علف خواری کردن. در گیاه زار چرا کردن. رجوع به گیاه چریدن شود.

گیاخفت.

[خُ] (اِخ) ده مخروبه ای است از دهستان چنارود بخش آخوره شهرستان فریدن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

گیاخن.

[گَ خَ] (ص، اِ) آهسته رفتن. (صحاح الفرس). به نرمی و آهستگی و استواری کاری انجام دادن. (از فرهنگ رشیدی) (از برهان) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). ملایمت و مدارا. احتیاط :
درنگ آر، ای سپهر [ چرخ ] وارا
گیاخن ترت باید کرد کارا.
رودکی (از صحاح الفرس).
همه اعدای او را دوست کردی
به احسان و به مردی و گیاخن.
فخری (از آنندراج).
رجوع به کیاخن شود.

گیاخوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) مخفف گیاه خوار. که گیاه خورد. علف خوار. گیاه خور و علف خور :
خورد مر گیاخوار را آدمی
درآردْش در پیکر مردمی.اسدی.
جانور نیست بان نگونساری
لاجرم زنده و گیاخوار است.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص284).
گرگ گیاخوار و گوسفند درنده
در رمهء من بوند و من رمه بانم.سوزنی.
|| (اِ مرکب) مرتع. علفزار. کشتزار. چراگاه. محل چریدن ستوران و دیگر چارپایان علف خوار : و [ غوزیان ] گردنده اند بر چراگاه و گیاخوار، زمستان و تابستان. (حدود العالم). این آبها اندر خوردن و کشت و برز و گیاخوارها به کار شود. (حدود العالم). و میان اسبیجاب و لب رود گیاخوارهء همهء اسبیجاب است و بعضی از چاچ. (حدود العالم). و آنجا زمستان سخت باشد در شهر شدندی و تابستان به صحرا و گیاخوارها جای گرفتندی. (مجمل التواریخ و القصص ص18).رجوع به گیاهخوار شود.

گیاخوارگی.

[خوا / خا رَ / رِ] (حامص مرکب) عمل گیاه خواره. گیاه خوردن.

گیاخواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب)مخفف گیاه خواره است. و به معنی گیاه خور باشد.

گیاخور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) مخفف گیاه خوار. گیاخوار. رجوع به گیاخوار و گیاه خوار شود.

گیا خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب)مخفف گیاه خوردن. رجوع به همین ترکیب شود.

گیاخوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب)مخفف گیاه خواری. رجوع به همین ترکیب شود.

گیادار.

(نف مرکب) مخفف گیاه دار. آنجای که گیا دارد. دارای گیاه. || مرغزار. علفزار. باغ و بوستان :
بدو در گیادار وی گونه گون
گل و میوه از صدهزاران فزون.اسدی.
گل و نیشکر بی کران انگبین
گیادار و از میوه ها همچنین.اسدی.

گیادولاب.

(اِخ) نام محلی در گیلان باشد. (یادداشت مؤلف).

گیار.

(اِ) بزدلی و خوف. (آنندراج). || تکاهل و تکاسل و آهستگی. (از آنندراج) (فرهنگ شعوری ج2 ص310) تنبلی. دیر جنبیدن :
خماردار همه سال با گیار بود
بسا سرا که جدا کرد از او زمانه گیار.
دقیقی (از شعوری).
- باگیار؛ بزدل و ترسو.
- || تنبل و کاهل. کسل :
خماردار همه سال باگیار بود
بسا سرا که جدا کرد از او زمانه گیار.دقیقی.
رجوع به کیار شود.
- بی گیار؛ تیز و چالاک و خوش. (آنندراج) :
بدو گفت بهرام شو بی گیار
بیاور که سرگین کشد بر کنار.فردوسی.

گیارنگ.

[رَ] (اِ مرکب) سردار و فرمانده. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس)(1).
(1) - احتمال میرود محرف کنارنگ باشد. رجوع به کنارنگ شود.

گیازار.

(اِ مرکب) مخفف گیاه زار. محل روییدن گیاه و علف. علفزار. چمن زار. مرغزار. کشتزار. (از فرهنگ شعوری ج2 ص310) (آنندراج) :
اگر برروید از گورم گیازار
گیازارم بود از تو دلازار.(ویس و رامین).
دراج کند گرد گیازار تکاپوی
از غالیه عجمی بزده بر سر هر موی.
منوچهری.
رجوع به گیاه زار شود.

گیاستان.

(اِ مرکب) مخفف گیاهستان. جایی که گیاه باشد. محلی که در آن گیاه روید. علفزار و کشتزار و چمنزار. زمینی گیاستان، یعنی گیاهستان و سرسبز.

گیاش.

(اِخ) دهی است از بلوک خورکام دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در 34هزارگزی خاور رودبار و 22هزارگزی رستم آباد. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 550 تن است. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی تأمین میشود. محصول آن، غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان شال و جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیاشتر.

[شُ تُ] (اِ مرکب) مخفف گیاه شتر. رجوع به همین کلمه شود.

گیاشیر.

(اِ مرکب) مخفف گیاه شیره. شیرهء گیاه را گویند مطلقاً. (برهان قاطع) (آنندراج). شیرهء گیاه. فشردهء نبات و گیاه. عصارهء گیاه. عصیر نبات. || هر نباتی که در وقت بریدن آن شیری از وی برآید. یتوع. یَتُع. (منتهی الارب). مانند برگ درخت انجیر. رجوع به یتوعات شود.

گیاغ.

(اِ) بمعنی گیاه است که علف باشد. (از فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (آنندراج) :
عجب نیست از سوز من گر به باغ
بتوفد درخت و بسوزد گیاغ.
بهرامی (از فرهنگ نظام).

گیامی.

(اِخ) دهی است از دهستان پایین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد. واقع در 20هزارگزی شمال فریمان و 10هزارگزی راه مالرو عمومی باختر شاهانگرماب به خوارزار. محلی دامنه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 303 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیان.

(اِ) عناصر اربعه باشد. (فرهنگ شعوری ج2 ص312) :
باد باقی به دولت و عمرش
تا موالید و این گیان برجاست.
ابوالمعالی (از فرهنگ شعوری).
مخصوص به این فرهنگ است. ظاهراً مصحف کیانا باشد. رجوع به کیانا شود.

گیان.

(اِخ) قصبهء مرکز دهستان پایین شهرستان نهاوند. واقع در 12هزارگزی باختر شهر نهاوند و 8هزارگزی جنوب رودخانهء گاماسیاب. محلی جلگه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 2600 تن است. آب آن از رود سراب مهم تأمین میشود. و محصول عمدهء آن غلات، توتون، حبوب و انگور و شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان دارد و در تپه مجاور این ده آثار تاریخی قبل از میلاد به دست آمده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیان.

(اِخ) یا سرآب گیان، رودی است در دهستان سفلای نهاوند. (یادداشت به خط مؤلف).

گیانا.

(اِ) گیان. عناصر اربعه. (فرهنگ شعوری ج2 ص308). آخشیج. ظاهراً مصحف کیانا باشد. رجوع به همین کلمه شود :
همه آزادگی است همت او
قهر کرده ست مر گیانا را.
امیرخسرو (از فرهنگ شعوری).

گیاه.

(اِ) گیا. گیاغ. (از برهان)(1) (انجمن آرای ناصری). حشیش و نبات. (فرهنگ شعوری ج2 ص314). رستنی کوچک از علف و بوته در مقابل درخت. (فرهنگ نظام). علف سبز و سبزه و نبات و علف خشک. (ناظم الاطباء). رُستنی. روییدنی. نامی. نامیه :
سپاهی بیامد به درگاه شاه
که چندان نبد بر زمین بر گیاه.فردوسی.
چو کاسموی گیاهان او برهنه ز برگ
چو شاخ رنگ درختان او تهی از بار.فرخی.
آب حیوان از دو چشمش بدوید و بچکید
تا برست از دل و از دیدهء معشوق گیاه.
منوچهری.
باد سخت گیاه ضعیف را بیفکند. (کلیله و دمنه).
بر خود آن را که پادشاهی نیست
بر گیاهیش پادشا مشمار.سنایی.
دید امروز که در جنب تو هستند همه
رنگ حلوای سر کوی و گیاه لب بام.انوری.
مرثیت های او مگر دل خاک
بر زبان گیاه میگوید.خاقانی.
فتنه شدن بر گیاه خشک نه مردی است
خاصه به وقتی که تازه گل به برآید.خاقانی.
پشّه آمد از حدیقه وز گیاه
وز سلیمان نبی شد(2) دادخواه.مولوی.
تا بریزد بر گیاه رسته ای
تا بشوید روی هر ناشسته ای.مولوی.
سَرَب یا سَرِب؛ گیاه. سَدیر؛ گیاه. تَنقُل؛ گیاه خشک. دِمدِم؛ گیاه خشک. دِندِم؛ گیاه کهنهء سیاه. ضَعَة. گیاه شور. عُشب. گیاه تر. عَم؛ حشیش [ گیاه خشک ] . عَیشومَة؛ گیاه خشک. غَفر؛ گیاه ریزه. وَدیس؛ گیاه خشک. وَراق؛ گیاه. هَشیم؛ هر گیاه خشک. یَعموم؛ گیاه دراز. (منتهی الارب).
- مهرگیاه.؛ رجوع به ذیل همین ترکیب شود.
(1) - گیاه. گیا. گیاغ، پهلوی gayah، کردی ghiiah، ghiia، یرنی gija، نطنزی، gija، سمنانی gia، سنگسری و سرخه ای و شهمیرزادی gia. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ن ل: گشت پشّه.

گیاه آبگینه.

[هِ نَ / نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است که بدان شیشه را جلا دهند. سرفهء کهنه را نافع باشد و آن را به تازی شجرة الزجاج خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گیاهان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان رمشک بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 36هزارگزی جنوب خاور کهنوج و 4هزارگزی شمال راه مالرو رمشک به کهنوج. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 20 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیاه انگل.

[اَ گَ] (اِ مرکب) گیاهی است که از شیرهء درختان تغذیه کند و به آنها گزند بیشتری رساند. (جنگل شناسی ج1 ص219).

گیاه بر.

[بُ] (نف مرکب) برندهء گیاه. || (اِ مرکب) داس که بدان دروند. (السامی فی الاسامی): مِحَشَّة؛ گیاه بر. داس گیاه. (مقدمة الادب زمخشری چ تهران ص101). داس و علف درو. آلتی باشد آهنین که بدان گیاه و علف را برند و قطع کنند.

گیاه ترکی.

[تُ] (اِ مرکب) گیاه سخت تلخ و درد شکم را سود دارد. (معیار جمالی). فژژ. اگر ترکی. (برهان ذیل فژژ).

گیاه چر.

[چَ] (نف مرکب) گیاچر. رجوع به گیاچر شود.

گیاه چرا.

[چَ] (نف مرکب) مخفف گیاه چران. گیاه چرنده. گیاچرا. رجوع به گیاچرا و گیاچر شود.

گیاه چرایی.

[چَ] (حامص مرکب) عمل گیاه چر. رجوع به گیاچرایی شود.

گیاه چریدن.

[چَ دَ] (مص مرکب) رجوع به گیا چریدن شود.

گیاه خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب)گیاخور. خورندهء گیاه. آنکه گیاه و علف خورد. رجوع به گیاخوار شود : شاه جانوران گوشت خوار باز است و شاه چهارپایان گیاه خوار اسب است. (نوروزنامه). || (اِ مرکب) مرتع. آنجا که چارپایان بچرند و علف خورند : پارس سربسر چندانک دره ها و قهستانها است جمله گیاه خوار است. (فارسنامهء ابن بلخی ص155). به تابستان و زمستان از جای بجای همی گردند بر گیاه خوارها و هواهایی که خوشتر بود. (حدود العالم). زمستان در شهر شدندی و تابستان به صحرا، و گیاه خوارها جای گرفتندی و کشت ایشان جز گاورس نبود. (مجمل التواریخ و القصص ص100). چون ربیع بودی به گیاه خوار از آنجا برفتندی. (ابوالفتوح ج5 ص61). رجوع به گیاخوار شود.

گیاه خوارگی.

[خوا / خا رَ / رِ] (حامص مرکب) عمل گیاه خوار. گیاه خوری. رجوع به گیاخوارگی شود.

گیاه خواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب)رجوع به گیاه خوار شود.

گیاه خواری.

[خوا / خا] (حامص مرکب) گیاه خوری. عمل گیاه خوار.

گیاه خودرو.

[هِ خوَدْ / خُدْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی که بدون کشت و زرع خود روید، چون گیاهی کوهی و صحرایی.

گیاه خور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب)گیاخوار. آنکه علف یا گیاه خورد. || (اِ مرکب) مرتع و چراگاه. گیاخوار. گیاه خورد : عیینة بن حصین مهتر بنی فزاره بود نزد پیغمبر (ص) آمد و گفت که مرا دستوری دهی تا به حد مدینه بیایم، به گیاه خور، که در بادیه گیاه خشک شده است، آن حضرت با او صلح کرد، و آن گیاه خور به او داد و با یاران به مدینه آمد. (ترجمهء طبری بلعمی). رجوع به گیاه خوار شود.

گیاه خورد.

[خوَرْ / خُرْ] (اِ مرکب)گیاه خور. مرتع. چراگاه. گیاخوار. گیاه خور :که در راه شهر گیاه خورد بزرگ بود که ساحت بسیار داشت. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص455).

گیاه خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) یا گیا خوردن. خوردن نبات و علف خوردن. چریدن :
گیا گر خورد جانور باک نیست
چرا جانور جانور را چراست.منوچهری.
گفت درویش من نخواهم چیز
من توانم گیاه خوردن نیز.مکتبی.
تَبَقُّل؛ گیاه خوردن. (دهار) (منتهی الارب).

گیاه خوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب)گیاه خواری یا علفخواری. عمل گیاه خور. || عمل شخصی که پیروی از اصل گیاهخواری می کند(1). گیاه خواری. نبات خواری.
.
(فرانسوی)
(1) - Vegetarisme

گیاهدار.

(نف مرکب) دارندهء گیاه. رجوع به گیادار شود.

گیاهدان.

(اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس. واقع در 20هزارگزی باختر قشم، سر راه مالرو باسعید به قشم. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از چاه و باران تأمین میگردد. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی صید ماهی و زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیاهدوران.

(اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 14هزارگزی جنوب مهاباد و 2500 گزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 97 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد تأمین میشود. محصول آن غلات، توتون و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیاه زار.

(اِ مرکب) علفزار. مرتع. گیاه خور. گیاخورد. گیاچر. چراگاه. چمنزار : شتر داند که گیاه زار کجا است تا آنجا شود. (ابوالفتوح ج3 ص328). از زمین بیرون آورد آب و گیاه زار. (ابوالفتوح ج5 ص472). گله ها که در آن نواحی و گیاه زارهای آن مراعی یافت، براند و بر حشم خویش قسمت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص191). مراد به سائمه آن است که در گیاه زاری که همه مسلمانان در آن یکسان بوند چریده باشند. (تاریخ قم ص17).رجوع به گیازار شود.

گیاهستان.

[هِ] (اِ مرکب) جایی که گیاه روید. کشتزار. علفزار. مرغزار. مَشعَب. (محمودبن عمر). رجوع به گیاستان شود.

گیاه سریشم.

[هِ سِ شُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام درختی است. (آنندراج). سریش. (برهان). گیاهی است خشک کننده و نجاران و صحافان بدان چسبانند. رجوع به سریشم شود.

گیاه شتر.

[هِ شُ تُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی که به شتر ماند و از آن کتیرا گیرند. (ناظم الاطباء) :
شتر را ز ریحان و سنبل ز گل
گیاه شتر بهتر آید خورش.
(از فرهنگ شعوری ج2 ص310).

گیاه شناس.

[شِ] (نف مرکب) آنکه گیاه شناسد. شناسندهء گیاهان و دانا به علوم گیاهشناسی. نباتی. (ذیل اقرب الموارد). نبات شناس. عَشّاب. (ذیل اقرب الموارد). حَشایِشی. متخصص در شناختن گیاهان. (از ذیل اقرب الموارد). شَجّار. (ذیل اقرب الموارد).

گیاه شناسی.

[شِ] (حامص مرکب) عمل گیاهشناس. شناختن گیاهان. و آن، یکی از شعبه های علوم طبیعی است که گیاهان را از لحاظ دسته بندی عملی مورد تحقیق و بررسی قرار میدهد و دربارهء تکوین و نشو و نما و آنچه موجب بهتری و جلوگیری از آفت آن است بحث می کند. (از دائرة المعارف فرید وجدی). معرفة النبات. علم النبات. نبات شناسی. برای اطلاع از تاریخچهء گیاهشناسی به کتاب شش بال ژرژ سارتن مراجعه شود.

گیاه شور.

[هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)آنچه تلخ و شورمزه باشد از نبات و آن بمنزلهء فواکه است شتران را. حَمض: احمضت الابل؛ خوردند شتران گیاه شوره. اِحماض؛ گیاه شوره. (منتهی الارب).

گیاه شیر.

(اِ مرکب) شیرهء گیاه. گیاشیر. رجوع به گیاشیر شود.

گیاه فش.

[فَ] (ص مرکب) مرکب از: گیاه + فش (ادات تشبیه). گیاه وش. مانند گیاه. شبیه به گیاه :
سرو با قامتت گیاه فشی
طشت مه با تو آفتابه کشی.نظامی.

گیاه قیصر.

[هِ قَ / قِ صَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گیاهی است که برگ آن مدور به اندازهء یک درهم و شاخهای او باریک و درشت و صلب و بعضی منبسط بر روی زمین و بعضی را ساق بقدر ذرعی و گلش زرد و ریزه و بعضی بنفش و بعضی را سفید و پراکنده و ثمرش مثل غلاف تخم ترب و هلالی شکل و در غلاف تخم مدوری ریزه تر از خردل و بعضی شبیه به حلبه و بعضی را غلاف غیرهلالی باشد. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مخزن الادویه، اختیارات بدیعی، تذکرهء ضریر انطاکی و مفردات ابن بیطار شود. ناخنک و در تازی آن را اکلیل الملک خوانند. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری ج2 ص310) (ناظم الاطباء). اصابع الملک. (از مخزن الادویه).

گیاه کار.

(نف مرکب) کسی که گیاه بکارد. زارع. فلاح.

گیاه کاری.

(حامص مرکب) عمل گیاه کار. کشت کاری. زراعت. کشت و زرع.

گیاه کاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)کاشتن و غرس نباتات و درخت.

گیاه کاشتن.

[تَ] (مص مرکب) کشت و زرع کردن. کاشتن نباتات. نشاندن یا غرس کردن درخت.

گیاه کوه.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش صومعه سرا شهرستان فومن. واقع در 7هزارگزی شمال صومعه سرا و 1000گزی راه فرعی صومعه سرا به نرگستان. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهءآن 110 تن است. آب آن از رود ماسوله تأمین میشود. محصول عمدهء آن برنج، توتون و نیشکر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان حصیربافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیاهناک.

(ص مرکب) گیاه دار و دارای گیاه سبز. (ناظم الاطباء): اِعشاب؛ گیاه ناک گردیدن جایی یعنی با سبزه و طراوت شدن. (از منتهی الارب) (صراح اللغة). اصبحت الارض حیرة؛ سبز و گیاهناک شد زمین. اَبَشّتِ الارض؛ گیاهناک شد زمین. (منتهی الارب).

گیاهناکی.

(حامص مرکب) سبزه زاری.

گیاه نمناک.

[هِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سبزه ای است که آن را خرفه و پرپهن می گویند و به عربی بقلة الحمقاء خوانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قسم کوچک آن را لویبا نامند و وجه تسمیهء حمقاء آن است که در مسیل و وادیها و رودخانه ها و جاهای نمناک بیجا میروید و اختصاص به محلی ندارد و گیاه آن بسیار نرم و تر و حفیف باشد. بزرگ و کوچک دارد. گیاه بزرگ آن کمتر از یک ذرع و ساق آن اکثر مفروش بر زمین و به سطبری انگشتی و بسیار نازک و شکننده و مایل به سرخی و برگ آن مایل به تدویر و اندک ضخیم و گل آن سفید و تخم آن سیاه و در برگ آن لزوجت می باشد. نوع کوچک آن مفروش به روی زمین و برگ و تخم آن از آن بسیار ریزه تر و اندک ترشی و این اکثر خودرو می باشد. (از مخزن الادویه) (از تذکرهء داود ضریر انطاکی ج1 ص83) (از مفردات ابن بیطار ج1 ص102) (از اختیارات بدیعی). رجله. خسیب. بقلة اللینه. بقلة مبارکة. بقلة فاطمه. بقلة الزهراء. عرفج. عرفجین. (مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). خرفه. تورک. خلفه. (مخزن الادویه) (اختیارات بدیعی).

گیای.

(اِ) به معنی گیاه و گیا :
گیایش همه بود تریاک زهر
به که سنگش از کهربا داشت بهر.اسدی.
رجوع به گیا و گیاه شود.

گی ارم.

[اِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهسارات بخش مینودشت شهرستان گرگان. واقع در 29هزارگزی خاور مینودشت. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 135 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، لبنیات و ابریشم و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیبر.

[گَ / گِ بُ] (اِ) ظاهراً مرکب از: گی + بر [ برنده ] . (حاشیهء برهان چ معین). نوعی از پیکان تیر باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و آن را زره بر نیز گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از فرهنگ رشیدی) :
ز آمدشدِ گیبر کینه کوش
یکی سقف آمد هوا چوب پوش.هاتفی.

گیپا.

(اِ) شکنبهء گوسپند که در آن گوشت قیمه و برنج و لپه و جز آن آگنده پزند و خورند و از طعامهای نیکو و لذیذ است. (ناظم الاطباء). طعامی است که در میان یوتلی گوسپند و برنج و گوشت می پزند. (مؤید الفضلا) :
پی گیپا چو او روانه شود
دشمن صدهزار خانه شود.
سلیم (از بهار عجم).
رجوع به کیپا شود.

گیپایی.

(ص نسبی) گیپافروش. آنکه گیپا فروشد. (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

گیت.

(هندی، اِ) به زبان هندی نوعی از سرود است مثل دهرپد. (از بهار عجم) (ناظم الاطباء) (از غیاث اللغات) :
بود گیت نزد طرب سنج رود
در این کشور ذوق نام سرود.
طغرا (از بهار عجم).

گیت.

(اِخ) دهی است از دهستان شاخنات بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 58 هزارگزی درمیان و 21هزارگزی خاور شوسهء عمومی قاین به درح. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 364 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیتار.

(فرانسوی، اِ)(1) آلتی است از آلات موسیقی شبیه ویولون که با مضراب نواخته گردد. قیتار. قیثار. (از المنجد).
(1) - Guitare.

گیت خوان.

[خوا / خا] (نف مرکب)خوانندهء گیت. آنکه گیت خواند. مطرب. سرودخوان. (از بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
گیت خوانت زهره، قوال و مگس رانت زحل
آبدارت ابر نیسان و خواصت آفتاب.
محمد عرفی (از بهار عجم ذیل کلمهء خواص).

گیت خواندن.

[خوا / خا دَ] (مص مرکب) خواندن گیت. رجوع به گیت و گیت خوان و گیت خوانی شود.

گیت خوانی.

[خوا / خا] (حامص مرکب) عمل گیت خوان. سرودخوانی.

گیتری.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهنبان بخش راور شهرستان کرمان. واقع در 61هزارگزی شمال باختری راور و 17هزارگزی شمال راه فرعی کوهنبان به راور. سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیتو قابوس.

(اِخ) نام یکی از سرداران هولاکوخان مغول بوده است. (تاریخ گزیده ص541).

گیتی.

(اِ)(1) جهان. کرهء زمین. عالم سفلی. (از برهان قاطع) (از بهار عجم) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). کرهء خاکی. کرهء ارض :
ایا خورشید سالاران گیتی
سوار رزم ساز و گرد نستوه.رودکی.
هموار خواهی کرد گیتی را
گیتی است کی پذیرد همواری.رودکی.
گیتیت چنین آمد گردنده بدین سان
هم باد برین آمد و هم باد فرودین.رودکی.
دقیقی چار خصلت برگزیده ست
به گیتی در ز خوبی ها و زشتی.دقیقی.
ابوسعد آنکه از گیتی بدو بربسته شد دلها
مظفر آنکه شمشیرش ببرد از دشمنان پروا.
دقیقی.
به سوی زواره یکی بنگرید
کزین سان شگفتی به گیتی که دید.فردوسی.
به گیتی رونده بود کام اوی
به منشورها بر بود نام اوی.فردوسی.
ز بهر جهاندار شاه کیان
ببستند گردان گیتی میان.فردوسی.
از حسن رای تست که گیتی گوای تست
گیتی سرای تست ز کیماک تا خزر.فرخی.
ولیکن تو از آن ترسی که چون گیتی ترا گردد
شمار گیتی از تو باز خواهد داور سبحان.
فرخی.
شه گیتی ز غزنی تاختن برد
بر افغانان و بر گبران کهبر.عنصری.
شاهی که ز مادر ملک و مهترزاده است
گیتی بگرفته ست و بخورده ست و بداده ست.
منوچهری.
بی من نتوان کردن شادی و طرب هیچ
زیرا که بدین گیتی اصل طرب این است.
منوچهری.
تا روم ز هند لاجرم شاها
گیتی همه زیر باج(2) و ساکردی.عسجدی.
به گیتی عاشقی بی غم نباشد
خوشی و عاشقی باهم نباشد.
(ویس و رامین).
چو گیتی را به آسانی توان خورد
چه باید با همه کس دشمنی کرد.
(ویس و رامین).
هر آن گاهی که گیتی گشت بی من
مرا چه دوست در گیتی چه دشمن.
(ویس و رامین).
سیزده سال شهنشاه بماند اندر حبس
کز همه نعمت گیتیش یکی صبر ندیم.
(تاریخ بیهقی چ ادیب ص390).
دل از آز گیتی چه پر کرده ای
از او چون بری آنچه ناورده ای.اسدی.
گیتی بشنو که می چه گوید
با بی دهنی و بی زبانی.ناصرخسرو.
گیتی بسان خاطر بی غفلت
پرنور نفع و خیر ازیرا شد.ناصرخسرو.
صبح صادق عرصهء گیتی را به نور جمال خویش منور گردانید. (کلیله و دمنه).
گیتی سیاه خانه شد از ظلمت وجود
گردون کبودجامه شد از ماتم وفا.خاقانی.
شاه بود آگه که وقتی ماهی و گاو زمین
کلی اجزای گیتی را کنند از هم جدا.
خاقانی.
خدایا تا جهان را آب و رنگ است
فلک را دور و گیتی را درنگ است.نظامی.
-ترکیبات:گیتی آرا. گیتی آرای. گیتی آراستن. گیتی آفریدن. گیتی آفرین. گیتی افروز. گیتی افزای. گیتی افروختن. گیتی افروزی. گیتی پرور. گیتی پژوه. گیتی پسند. گیتی پناه. گیتی خدای. گیتی خدیو. گیتی خرام. گیتی خور. گیتی دار. گیتی داور. گیتی ستان. گیتی شناس. گیتی فروز. گیتی فزای. گیتی کرده. گیتی گرد. گیتی گروه. گیتی گشا. گیتی گشای. گیتی نکوه. گیتی نما. گیتی نمای. گیتی نورد. در هریک از این ترکیبات رجوع به ردیف خود شود.
- آن گیتی؛ آخرت. آن جهان :
اگر رحمت نیاری من بمیرم
در آن گیتی ترا دامن بگیرم.
(ویس و رامین).
- این گیتی؛ این دنیا. این جهان.
- دو گیتی؛ این دنیا و آن دنیا. دنیا و آخرت. دو جهان :
بوی در دو گیتی ز بد رستگار
نکوکار گردی بَرِ کردگار.فردوسی.
دو گیتی را نهاد و راستی کرد
به مویی اندر او کژی نیاورد.
(ویس و رامین).
- سفله گیتی؛ گیتی پست و دون :
به چشمم ندارد خطر سفله گیتی
به چشم خردمند ازیرا خطیرم.ناصرخسرو.
|| روزگار. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (فرهنگ شعوری) (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
همچنان گیتی که دارد آبگین
چون بماند داستان من برین.رودکی.
خوشا نبیذ غارجی با دوستان یکدله
گیتی به آرام اندرون مجلس به بانگ و ولوله.
شاکر بخاری (از لغت فرس).
مَلِک چو اختر و گیتی سپهر و در گیتی
همیش باید گشتن چو بر(3) سپهر اختر.
عنصری.
یکی مهره باز است گیتی که دیو
ندارد به ترفند او هیچ تیو.عنصری.
به گیتی در آن است درویشتر
کش از آز بر دل گره بیشتر.اسدی.
شدستم ز انده گیتی مسلم
چو گشتم ز انده عزلت ممکن.خاقانی.
هرآنکه گردش گیتی به کین او برخاست
بغیر مصلحتش رهبری کند ایام.سعدی.
|| بمجاز، حیات و زندگی و عمر :
که گیتی سپنج است و جاوید نیست
فری برتر از فر جمشید نیست.فردوسی.
که فرجام، روز تو هم بگذرد
خنک آنکه گیتی به بد نسپرد.فردوسی.
|| کنایت از وضع و اوضاع :
چو گیتی چنان دید شاپور گرد
عنان کئی بارگی را سپرد.فردوسی.
|| در تداول حکمت اشراق، گیتی به معنی عالم ظلمانی جسمانی است. شیخ اشراق گوید: جهان به دو گونه تقسیم شود، مینوی و آن جهان نورانی روحانی است و گیتی آن عالم ظلمانی جسمانی. رجوع به حاشیهء حکمة الاشراق چ کربن ص157 شود. عالم ماده. ناسوت. عالم فنا. || گلی است بسیار خوشبوی که از دریای بصره آورند. (برهان قاطع).(4) رجوع به گیتی آرای شود.
(1) - اوستا gaetha-، پازند geti و gethiو gith، پهلوی geteh و getah و getik, getih(دنیوی)، سریانی .gethih(حاشیهء برهان قاطع چ دکترمعین).
(2) - ن ل: باژ.
(3) - ن ل: در.
(4) - مؤید الفضلاء با ثاء مثلثه ضبط کرده است.

گیتی.

(اِخ) دهی است از دهستان درختگان بخش مرکزی شهرستان کرمان. واقع در 37هزارگزی شمال خاوری کرمان و 2هزارگزی باختر راه مالرو شهداد به کرمان. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 145 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیتی آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کشکوئیه شهرستان رفسنجان. واقع در 53 هزارگزی شمال باختری رفسنجان و 8 هزارگزی شوسهء رفسنجان به یزد. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیتی آرا.

(نف مرکب) آرایش دهندهء گیتی. || (اِخ) خالق گیتی که کنایه از خداوندگار باشد. (یادداشت مؤلف). رجوع به گیتی آرای شود.

گیتی آراستن.

[تَ] (مص مرکب)آراستن گیتی. آرایش کردن گیتی.

گیتی آرای.

(نف مرکب) آرایش دهندهء گیتی. عالم آرای. (ناظم الاطباء) :
سپهری برین گونه برپای کرد
شب و روز را گیتی آرای کرد.فردوسی.
ای بار خدای گیتی آرای
بر بندهء پیر خود ببخشای.سعدی.
|| خداوند و خالق گیتی. (آنندراج) (بهارعجم). || از اوصاف پادشاه باشد. (از آنندراج) (از بهار عجم) (فرهنگ شعوری ج2 ص314) :
شه گیتی آرای خورشیدبخت
که بر تارک چرخ بنهاد تخت.فردوسی.
|| (اِ مرکب) نوعی از گل سرخ نیک منظر و رعنا که از بصره آورند و پرهای آن را مدتی میتوان نگاه داشت و چون آن را در لای لباسها نهند بوی خوش به آنها میدهد شبیه به بویی که مرکب از بوی مشک و عنبر باشد. (از فرهنگ شعوری ج2 ص314) (ناظم الاطباء). رجوع به گل گیتی شود.

گیتی آرایی.

(حامص مرکب) عمل گیتی آرای. آرایش گیتی.

گیتی آراییدن.

[دَ] (مص مرکب)آراستن گیتی. آرایش کردن گیتی. رجوع به گیتی آراستن شود.

گیتی آفریدن.

[فَ دَ] (مص مرکب)خلق کردن گیتی. به وجود آوردن گیتی. ایجاد و خلقت گیتی.

گیتی آفرین.

[فَ] (نف مرکب) آفرینندهء جهان. خالق جهان و گیتی. از صفات ایزدی است. (بهار عجم) (آنندراج). خداوند. پروردگار. آفریدگار :
امام الحق که او را آفرین گویی است در گیتی
هر آن کو طاعت یزدان گیتی آفرین دارد.
امیر معزی (از آنندراج) (ارمغان آصفی).
من چه گویم حسب حال خود که هست
عالم الاسرار گیتی آفرین.خاقانی.

گیتی افروختن.

[اَ تَ] (مص مرکب)روشن ساختن گیتی. منور کردن جهان.

گیتی افروز.

[اَ] (نف مرکب) روشن کنندهء دنیا. فروزندهء دنیا :
چنین گفت آن کس که پیروز گشت
سر بخت او گیتی افروز گشت.فردوسی.
که بهرام بر ساوه پیروز گشت
به رزم اندرون گیتی افروز گشت.فردوسی.
مخالف تو اگر شمع گیتی افروز است
چو شمع یک شبه عمرش بود نه دیر و دراز.
سوزنی.
چون شعلهء صبح گیتی افروز
در خرمن شب زد آتش روز.نظامی.
لیلی نه که صبح گیتی افروز
مجنون نه که شمع خویشتن سوز.نظامی.
|| (اِ مرکب) کنایه از آفتاب است:
به خشکی رسیدند چون روز گشت
گه تابش گیتی افروز گشت.فردوسی.

گیتی افروزی.

[اَ] (حامص مرکب) عمل و صفتِ گیتی افروز. افروختن گیتی.

گیتی افزای.

[اَ] (نف مرکب) فزایندهء گیتی. آبادکنندهء گیتی. رجوع به گیتی فزای شود.

گیتی بان.

(ص مرکب، اِ مرکب) مرکب از: گیتی + بان، پسوند نسبت و اتصاف. (حاشیهء برهان چ معین). نگاهدارندهء دنیا و روزگار است. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج). || کنایه از پادشاه باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (بهار عجم) (انجمن آرا). جهانبان. فرمانفرمای جهان :
به شمشیر از جهان برداشت نام خسروان یکسر
نماند از بیم آن شمشیر ملک آرای گیتی بان.
فرخی.

گیتی بانی.

(حامص مرکب) عمل گیتی بان. نگهداری گیتی و جهان.

گیتی پرور.

[پَرْ وَ] (نف مرکب) پرورندهء گیتی. آنکه گیتی را بپروراند. || (اِ مرکب) کنایه از آفتاب. (از ناظم الاطباء). خورشید. شمس. خور.

گیتی پروری.

[پَرْ وَ] (حامص مرکب)عمل گیتی پرور. تنظیم و تدبیر گیتی.

گیتی پروریدن.

[پَرْ وَ دَ] (مص مرکب) ترتیب کردن و پروراندن گیتی. نظم و ترتیب دادن گیتی.

گیتی پژوه.

[پِ / پَ] (نف مرکب) مرکب از: گیتی + پژوه، پسوند فاعلی. (از حاشیهء برهان چ معین). دنیاطلب و طالب دنیا باشد چه گیتی به معنی دنیا و پژوه، طالب و خواهان و جویان باشد. (آنندراج) (برهان قاطع) (بهار عجم) (فرهنگ شعوری ج2 ص 314). دنیاخواه. دنیادوست. خواهان دنیا. || کنایه از پادشاه باشد. (برهان قاطع) :
همه کار شاهان گیتی پژوه
ز رای وزیران پذیرد شکوه.نظامی.
بسا پادشاهان گیتی پژوه
کزین کار گشتند آخر ستوه.
نظامی (آنندراج) (بهار عجم) (از فرهنگ شعوری ج2 ص314) (ارمغان آصفی).

گیتی پژوهی.

[پِ / پَ] (حامص مرکب)عمل گیتی پژوه. دنیاطلبی :
به گیتی پژوهی چه یابیم دیر
که دودیست بالا و گردی است زیر.نظامی.

گیتی پژوهیدن.

[پِ / پَ دَ] (مص مرکب) طلب دنیا کردن. دنبال دنیا و جاه رفتن. رجوع به گیتی پژوه شود.

گیتی پسند.

[پَ سَ] (ن مف مرکب)دنیاپسند. جهان پسند. که مورد پسند گیتی قرار گیرد :
هر آوازه کان شد به گیتی بلند
از اندازه ای بود گیتی پسند.نظامی.

گیتی پسندی.

[پَ سَ] (حامص مرکب)عمل گیتی پسند. پسندیدن گیتی و دنیا.

گیتی پسندیدن.

[پَ سَ دَ] (مص مرکب) دوستدار شدن گیتی. دنیا را پسندیدن و خواستن. رجوع به گیتی پسند شود.

گیتی پناه.

[پَ] (ص مرکب) پناه دهندهء گیتی. ملجأ دنیا که کنایه از خداوند باشد :
ببر این همه هدیه ها پیش شاه
بگویش ز دادار گیتی پناه.فردوسی.
پس از نام یزدان گیتی پناه
طراز سخن بست بر نام شاه.نظامی.
که چون من به نیروی گیتی پناه
به گردون گردان رسانم کلاه.نظامی.
سپاس از خداوند گیتی پناه
که بیش است از این قصه انصاف شاه.
نظامی.
|| از اوصافی است که پادشاهان را بدان ستایند. (از ارمغان آصفی) :
قباد و چو کشواد زرین کلاه
بسی نامداران گیتی پناه.فردوسی.
نبوده همچو او گیتی پناهی. (از حبیب السیر جزو4 ج3 ص322).

گیتی پناهی.

[پَ] (حامص مرکب) عمل گیتی پناه.

گیتی خدای.

[خُ] (اِ مرکب) خدای گیتی. پروردگار جهان. آفرینندهء جهان :
چو نیکی نمایدت گیتی خدای
تو با هر کسی نیز نیکی نمای.اسدی.
جوانمرد گفت ای ز گیتی خدای
به پیغمبری خلق را رهنمای.نظامی.
نظر کن در این جام گیتی نمای
ببین آنچه خواهی ز گیتی خدای.نظامی.
|| کنایه از پادشاه باشد.

گیتی خدیو.

[خَ وْ] (اِ مرکب)(1) پادشاه گیتی. (از برهان قاطع، ذیل مادهء خدیو) :
جهاندار محمود گیتی خدیو
که بسته به شمشیر گیتی ز دیو.فردوسی.
|| وزیر گیتی. || خداوندگار. خداوند روزگار. || بزرگ گیتی و جهان. || یگانهء عصر. (از برهان قاطع، ذیل مادهء خدیو).
(1) - مرکب از گیتی + خدیو (کلمه ترکی).

گیتی خرام.

[خِ / خَ / خُ] (نف مرکب)آنکه تمام گیتی را گشته باشد. (آنندراج) (بهار عجم). || کنایه از پادشاهی که سرتاسر گیتی را سیر کرده است :
همه کردهء شاه گیتی خرام
در این یک ورق کاغذ آرم تمام.نظامی.

گیتی خرامی.

[خِ / خَ / خُ] (حامص مرکب) عمل گیتی خرام.

گیتی خرامیدن.

[خِ / خَ / خُ دَ] (مص مرکب) سیر کردن در گیتی. سیاحت کردن در جهان.

گیتی خور.

[خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) از تمام نیکیهای گیتی بهره ورشونده. متنعم شونده. متلذذ به لذایذ گیتی :
همچنان لشکرکش و دشمن کش و دیناربخش
همچنین گیتی خور و میری کن و نیکی فزای.
منوچهری.
رجوع به جهان خور شود.

گیتی خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) جهان خوردن. از همهء لذایذ گیتی بکمال متمتع شدن. متلذذ و متنعم شدن :
شاهی که ز مادر ملک و مهترزاده ست
گیتی بگرفته ست و بخورده ست و بداده ست.
منوچهری.
رجوع به گیتی خور شود.

گیتی خوری.

[خوَ / خُ] (حامص مرکب)عمل گیتی خور. در تنعم و ناز بودن.

گیتی دار.

(نف مرکب) دارندهء گیتی. صاحب و قابض گیتی. گیتی آرای و گیتی بان که به معنی پادشاه باشد. (از بهار عجم) (آنندراج). مالک عالم و پادشاه. (ناظم الاطباء) :
ز جملهء ملکان جهان که داند کرد
هزار یک زان کان شهریار گیتی دار.فرخی.
امیر غازی محمود سیف دولت و دین
خدایگان جهانگیر شاه گیتی دار.مسعودسعد.
بلندهمت و بسیاردان و اندک سال
جهان گشای و ممالک ستان و گیتی دار.
کمال اسماعیل (از آنندراج).
جاودان گیتی به حکم شاه گیتی دار باد
جایگاه بدسگال شاه گیتی، دار باد.
کمال اسماعیل (از آنندراج).

گیتی داری.

(حامص مرکب) عمل گیتی دار. گیتی داشتن. جهانداری.

گیتی داشتن.

[تَ] (مص مرکب) دنیا داشتن. سروری کردن در گیتی. سلطنت :
بر جهان فرمان تو ران و بر زمین خسرو تو باش
از مهان طاعت تو خواه و از شهان گیتی تو دار.
فرخی.

گیتی داور.

[وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)داور گیتی. آنکه در گیتی داور باشد. حاکم و قاضی در گیتی. || آنکه به عدل داوری کند :
با تیغ گردون پیکرش گردون شده خاک درش
وز رای گیتی داورش گیتی نمودار آمده.
خاقانی.

گیتی ستان.

[سِ] (نف مرکب) به معنی گیتی آرای و گیتی بان باشد. (بهار عجم) (آنندراج) (فرهنگ شعوری ج2 ص312). || فاتح عالم. (ناظم الاطباء). جهانگیر. جهانگشای. ستانندهء گیتی :
دگر نامه ای کرد زی سیستان
به نزد سپهدار گیتی ستان.اسدی.
به جای خسرو گیتی ستان ستانی داد
ز ملک گیتی چونانکه خسرو از شیرین.
سوزنی.
جهان را خاص این صاحبقران کن
فلک را یاد این گیتی ستان کن.نظامی.
شاه غازی خسرو گیتی ستان
آنکه از شمشیر او خون میچکید.حافظ.
خسرو گیتی ستان امیرتیمور گورکان. (حبیب السیر ص123).

گیتی ستانی.

[سِ] (حامص مرکب) عمل گیتی ستان. غلبهء بر عالم. جهانگشایی. جهانگیری. (از ناظم الاطباء).

گیتی شناس.

[شِ] (نف مرکب) شناسندهء عالم. شناسندهء گیتی. مجرب. دنیادیده :
مرا از تو آنگاه بودی سپاس
ترا خواندمی شاه گیتی شناس.فردوسی.
مگر نشنیدی از گیتی شناسان
که باشد بر نظاره جنگ آسان.
(ویس و رامین).
|| بمجاز، جغرافی دان :
نخستین طرازی که بست از قیاس
کتابی است کان هست گیتی شناس.نظامی.

گیتی شناسی.

[شِ] (حامص مرکب) عمل گیتی شناس. دانستن جهان. || جغرافی دانی. جهانشناسی.

گیتی فروز.

[فُ] (نف مرکب) آنچه جهان را روشن و فروزنده کند. عالمتاب و روشن کنندهء عالم. (ناظم الاطباء) :
چو برگشت خورشید گیتی فروز
بیامد دمان تا به کوه اسپروز.فردوسی.
چو روز دگر صبح گیتی فروز
به پیروزی آورد شب را به روز.نظامی.
نور گیتی فروز چشمهء هور
زشت باشد به چشم موشک کور.سعدی.
به شب گفتی آن جرم گیتی فروز
دری بوده از روشنایی به روز.سعدی.
|| کنایه از پادشاه باشد :
وزیر جهاندار گیتی فروز
وزیر هنرپرور رای زن.فرخی.
نشسته جهاندار گیتی فروز
به فیروزی آورده شب را به روز.نظامی.
|| (اِ مرکب) کنایه از آفتاب و خورشید و خور و مهر باشد :
چو پیراهن زرد پوشید روز
سوی باختر گشت گیتی فروز.فردوسی.
گر از ابر دیدار گیتی فروز
بپوشد نماند نهان نور روز.اسدی.
ز گردون و از گشت گیتی فروز
بدین راز چندی بپیمود روز.اسدی.
چو از نیمه خم یافت بالای روز
به خاور شتابید گیتی فروز.اسدی.

گیتی فروزی.

[فُ] (حامص مرکب) عمل گیتی فروز. روشن کردن جهان.

گیتی فزای.

[فَ] (نف مرکب) مخفف گیتی افزای. فزایندهء گیتی. آبادکنندهء جهان :
همی گفت هر چیز گیتی فزای
بدین هندوان داده گیتی خدای.اسدی.

گیتی کرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)کرده شده از گیتی. به وجودآمده از گیتی. || کنایه از بشر و اولاد آدم باشد. (از ناظم الاطباء).

گیتی گرد.

[گَ] (نف مرکب) گردنده گیتی. چرخنده گیتی :
گیتی و آسمان گیتی گرد
بر در تو زنند بردابرد.نظامی.

گیتی گردی.

[گَ] (حامص مرکب) عمل گیتی گرد. گردش کردن در گیتی. گشتن در جهان. جهانگردی.

گیتی گروه.

[گُ] (اِ مرکب) گروه و جمعیت که در گیتی بود. || کنایه از آدمیان باشد. (از مؤید الفضلا) (بهار عجم) (آنندراج).

گیتی گشا.

[گُ] (نف مرکب) گشایندهء گیتی. فاتح. جهانگیر :
پسر کو با پدر همدل بود بسیار مه باشد
بخاصه چون پدر گیتی گشایی تاج ده باشد.
فرخی.

گیتی گشای.

[گُ] (نف مرکب) به معنی گیتی گشا. فاتح عالم. (از ناظم الاطباء) :
جهاندار محمود گیتی گشای
خداوند شمشیر و فرهنگ و رای.فردوسی.
آفتاب رای گیتی گشایش از تتق حشمت نورافشان شد. (حبیب السیر ص124).

گیتی گشایی.

[گُ] (حامص مرکب) عمل گیتی گشای. جهانگیری. جهانگشایی.

گیتی نکوه.

[نُ / نِ] (نف مرکب) نکوه مطابق نسخ کهن سال به ضم اول اینجا به معنی سرکوبی و غلبه است نه سرزنش ولی در فرهنگها نیامده. (حاشیهء شرفنامه چ وحید ص93) :
همه کار شاهان گیتی نکوه
ز رای وزیران پذیرد شکوه.نظامی.

گیتی نما.

[نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)نمایان کنندهء گیتی. که گیتی در او نماید. رجوع به گیتی نمای شود.
- آینهء گیتی نما؛ آینهء اسکندری :
به سعی ای آهنین دل مدتی باری بکش کآهن
به سعی آیینهء گیتی نما و جام جم گردد.
سعدی.
- جام گیتی نما:گنج در آستین و کیسه تهی
جام گیتی نما و خاک رهیم.حافظ.
رجوع به جام گیتی نمای شود.

گیتی نمای.

[نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)نمایان کنندهء گیتی. نشان دهندهء جهان. || کنایه از آیینهء سکندری باشد که به حکم اسکندر مقدونی ساخته شد. (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). || کنایه از جام جهان نمای باشد. رجوع به جام جهان نمای و جام گیتی نمای شود.
- جام گیتی نمای؛ جام جهان نما :
ز کیخسرو آن جام گیتی نمای
که احکام انجم در او یافت جای.نظامی.
نظر کن در این جام گیتی نمای
ببین آنچه خواهی ز گیتی خدای.نظامی.
فرومانده در کنج تاریک جای
چه دریابد از جام گیتی نمای.سعدی.

گیتی نورد.

[نَ وَ] (نف مرکب) جهانگرد. چه گیتی به معنی جهان و نوردیدن به معنی گردیدن است. (برهان قاطع) (بهار عجم) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). سباح. رحاله. جهان پیما. || کنایه از آفتاب. (انجمن آرا) (بهار عجم) (آنندراج) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (مؤید الفضلاء). || کنایه از اسب تیز و خوش رفتار. (مؤید الفضلا) (برهان قاطع) (آنندراج) (بهار عجم) (انجمن آرا). و هر مرکوب تندرو است. همچون وسیله های نقلی امروز. || کنایه از اسکندر. (برهان قاطع) (مؤید الفضلا) (انجمن آرا) (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سکندر جهاندار گیتی نورد
چو دید آن چنان مردی آزاد مرد.نظامی.
برآمد به زین شاه گیتی نورد
ز گیتی به گردون برآورد گرد.نظامی.
جهان مرزبان شاه گیتی نورد
برافروخت کاین داستان گوش کرد.نظامی.

گیتی نوردی.

[نَ وَ] (حامص مرکب)عمل گیتی نورد. جهان نوردی و رجوع به گیتی نورد شود :
جهان پیمایش از گیتی نوردی
گرو برده ز چرخ لاجوردی.نظامی.

گیتی نوردیدن.

[نَ وَ دی دَ] (مص مرکب) گردیدن در گیتی. گیتی را سیاحت کردن و زیر پای گذاردن. رجوع به گیتی نورد و گیتی نوردی شود.

گیج.

(ص) پریشان و پراکنده خاطر. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || احمق و ابله. (برهان قاطع) (لغت فرس اسدی) (معیار جمالی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). دنگ و منگ. سبک سر. سبکسار. خل. گول :
ای فلک با رفعت و تعظیم تو چون خاک پست
وی ملک با دانش و تدبیر تو معیوب و گیج.
شمس فخری.
|| شخصی را گویند که به سبب صدمه، دماغ او پریشان شده باشد. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (غیاث اللغات) (چراغ هدایت).
- گیج رفتن سر؛ مرضی است در سر که هر چیزی در نظر دور میزند. (از فرهنگ نظام).
- سرگیجه؛ مرضی است در سر که هر چیزی در نظر دور میزند. (از فرهنگ نظام). رجوع به سرگیجه شود.
|| خودستای و صاحب عجب و تکبر. (برهان قاطع) (لغت فرس اسدی) (معیار جمالی) (فرهنگ حافظ اوبهی) (فرهنگ نظام) (فرهنگ شعوری ج2 ص308) :
همه با حیزان حیز و همه با گیجان گیج
همه با دزدان دزد و همه با شنگان شنگ.
قریع الدهر (از لغت فرس).
اژدها یک لقمه کرد آن گیج را
سهل باشد خونخوری حجیج را.مولوی.
جز مگر مرغی که حزمش داد حق
تا نگردد گیج آن دانه و مَلَق.مولوی.
- گیج گشتن؛ خودستا و معجب گشتن :
جز مگر مرغی که حزمش داد حق
تا نگردد گیج آن دانه و مَلَق.مولوی.
|| خدر. دارای خدارت حواس. (ناظم الاطباء). || سرگشته و حیران. (برهان قاطع) (معیار جمالی) (ناظم الاطباء). کسی که مغزش درست کار نمیکند که لفظ دیگرش سرگشته است. (فرهنگ نظام). بی مغز. بی فکر :
کار و باری کان ندارد پا و دست
ترک گیر ای بوالفضول گیج مست.
مولوی (مثنوی چ کلاله ص413).
گیج گشتم از دم سودائیان
که به نزدیک شما باغست و خوان.مولوی.
گفتگو بسیار گشت و خلق گیج
در سر و پایان این چرخ بسیج.مولوی.
گفتا برو ای سادهء مسکین که هنوز
ز آن بوی یکی تار دو عالم گیج است.
رکنای مسیح (از چراغ هدایت).
- گیج داشتن؛ حیران و مبهوت کردن. سرگشته و حیران ساختن :
دام کردم سعیها در جستجوی خویشتن
گیج دارم چرخ را از های و هوی خویشتن.
ظهوری (از آنندراج).
- گیج شدن؛ پریشان فکر شدن. سرگشته و حیران شدن :
گیج شده ست این سر من این سر سرگشتهء من
تا که ندانم پسرا که پسرم یا پدرم.
مولوی (از فرهنگ جهانگیری).
- گیج کردن؛ حیران و سرگشته کردن :
گیج کرد این گردنامه روح را
تا بیابد فاتح و مفتوح را.مولوی.
- گیج گشتن؛ سرگشته و حیران گشتن :
گیج گشتم از مردم سودائیان
که به نزدیک شما باغست و خوان.مولوی.

گیج.

(اِخ) دهی است از بخش روانسر شهرستان سنندج. واقع در 19هزارگزی جنوب روانسر و 4هزارگزی باختری راه اتومبیل رو کرمانشاه به روانسر، در کنار رودخانهء قره سو. محلی دشت و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 100 تن است. آب آن از رودخانهء قره سو تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیج.

(اِخ) نام طایفه ای است از طوایف ناحیهء مکران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص101).

گیجالی بالا.

(اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد. واقع در 6هزارگزی جنوب بروجرد و 5هزارگزی خاور شوسهء بروجرد. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 392 تن است. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیجالی پایین.

(اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد. واقع در 7هزارگزی جنوب بروجرد و 5هزارگزی خاور شوسهء بروجرد. کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 1184 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیجان.

(اِخ) دهی است از دهستان کوهستان بخش کلاردشت شهرستان نوشهر. واقع در 30هزارگزی جنوب باختری مرزن آباد و 10هزارگزی باختری شوسهء چالوس به تهران. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، لبنیات، گردو و ارزن و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیجان.

(اِخ) دهی است از دهستان رادگان بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد. واقع در 74هزارگزی شمال باختری مشهد و کنار راه عمومی مشهد به رادکان. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 44 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

گیج خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) گیج خوردن سر. دوار پیدا کردن سر: سرم گیج خورد. سرم گیج میخورد.

گیج رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) سر کسی گیج رفتن؛ دوار سر یافتن و آن بیماری است که آن را دوار سر گویند. (از ناظم الاطباء): سرم گیج می رود. چرا سرت گیج میرود.

گیج شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) دست و پا گم کردن. حیران شدن. خود را گم کردن :
گیج شده ست این سر من این سر سرگشتهء من
تا که ندانم پسرا که پسرم یا پدرم.مولوی.

گیج کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) حیران و مبهوت کردن. || در اثر خوردن و یا آشامیدن و یا بوییدن چیزی مدهوش و بی هوش گشتن: عطر این گلها مرا گیج کرده.

گیجگان.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهنبان بخش راور شهرستان کرمان. واقع در 65هزارگزی باختر راور به کرمان. سکنهء آن 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیجگاه.

(اِ مرکب) شقیقه. گودی دو پهلوی پیشانی که به گوش متصل است. و وجه تسمیه آن است که ضربت به شقیقه آدم را گیج میکند. (فرهنگ نظام). صدغ. لهجهء قزوینی: گیژگاه.

گیج گیج خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) تلوتلو خوردن. نامنظم راه رفتن. || کار را نادرست و نامرتب انجام دادن.

گیجوان.

[گیجْ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومهء وارداک شهرستان مشهد. واقع در 42هزارگزی شمال باختری مشهد و 7هزارگزی خاور شوسهء مشهد به قوچان. محلی دامنه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 495 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیجوئیه.

[ئی یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان ده سرد بخش بافت شهرستان سیرجان. واقع در 86هزارگزی جنوب بافت و 2هزارگزی باختر راه فرعی دولت آباد به بافت. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 80 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیج و گنگ.

[جُ گُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) حیران و بی زبان. سرگشته و خاموش.

گیج و گنگ شدن.

[جُ گُ شُ دَ] (مص مرکب) حیران و بیزبان شدن. سرگشته و خاموش گشتن.

گیج و گنگ گشتن.

[جُ گُ گَ تَ] (مص مرکب) سرگشته و حیران گشتن. سرگشته و خاموش شدن.

گیج و ویج.

[جُ] (ص مرکب، از اتباع)دنگ و منگ. پریشان خاطر :
دلم از دست خوبان گیج و ویجه
مژه برهم زنم خونابه ریجه.باباطاهر.

گیجه.

[جَ / جِ] (حامص) مرکب از: گیج + ه (پسوند حاصل مصدر). (حاشیهء برهان چ معین). || (ص) به معنی گیج است که پریشان و پراکنده و سراسیمه گشته و سرگردان و حیران گردیده باشد. (برهان قاطع). در تداول عامه، مرد گیج: آن گیج گیجه را ببین. رجوع به گیج شود.

گیجی.

(حامص) پریشانی و پراکندگی خاطر. || خدارت حواس. || حیرانی و سرگشتگی. || حماقت. (ناظم الاطباء). این لغت در جای دیگر دیده نشد. رجوع به گیج شود.

گیجیدن.

[دَ] (مص) گیج شدن. گیج خوردن. گیج گشتن. رجوع به گیج شدن شود.

گیجیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) اسم مفعول از گیجیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || به معنی دماغ پریشان شده. (برهان قاطع). پریشان شده. (ناظم الاطباء). پریشان خاطر. (انجمن آرا). || سراسیمه گشته و سرگردان و حیران گردیده. (برهان قاطع). سرگردان و حیران گردیده. (ناظم الاطباء). || کم هوش. (انجمن آرا). رجوع به گیج شدن شود.

گیجینه.

[نَ / نِ] (ص) به معنی گیج باشد. (فرهنگ جهانگیری). رجوع به گیج شود.

گیچ.

(ص) لهجه ای است از گیج. رجوع به گیج شود.

گیچال.

(ص) کسی که موی سرش شانه نشده و ژولیده است. (فرهنگ نظام).

گیچلر.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش ارومیه. واقع در 18500گزی شمال خاوری ارومیه و 2500گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 365 تن است. آب آن از نازلوچای تأمین میشود. محصول آن غلات، چغندر، توتون، کشمش، حبوب و صیفی و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیچلر.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه. واقع در 18000 گزی شمال ارومیه و 2500 گزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 193 تن است. آب آن از جویبار عربلو تأمین میشود. محصولات آن غلات، چغندر، حبوب و کشمش است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیچلر.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان گیچلرات بخش پلدشت شهرستان ماکو. واقع در 47000 گزی خاوری پلدشت و 25000 گزی خاور شوسهء خوی به ماکو. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 65 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیچوئیه.

[ئی یِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. واقع در 25هزارگزی جنوب ساردوئیه و 9هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیچه.

[چَ / چِ] (حامص، ص) گیجه. رجوع به گیج و گیجه شود.

گیچیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) به معنی گیج و گیجیده باشد. رجوع به گیج و گیجیده شود.

گیحون.

[گَ] (اِخ) تحریری از جیحون باشد. مؤلف سرزمینهای خلافت شرقی نویسد: معلوم نیست اعراب اسم جیحون و سیحون را از کجا گرفته اند ولی دور نیست از یهودیان اقتباس کرده باشند زیرا در کتاب تکوین تورات (2:11، 13) دو کلمه به نام گیجون و پیسون وارد شده است. (از سرزمینهای خلافت شرقی تألیف لسترنج ترجمهء فارسی ص463). رجوع به جیحون شود.

گیخ.

(اِخ) دهی است از دهستان جره بخش مرکزی شهرستان کازرون. واقع در 64 هزارگزی جنوب خاور کازرون، کنار رودخانهء جره. محلی دامنه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 84 تن است. آب آن از رودخانهء جره تأمین میگردد. محصول آنجا غلات، برنج، کنجد و مرکبات و شغل اهالی زراعت و باغبانی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گیخ.

(اِخ) دهی است از دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان. واقع در 65هزارگزی جنوب باختری خاش و 15هزارگزی شمال شوسهء خاش به ایرانشهر. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات عمدهء آن غلات و ذرت و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیخاتو.

(اِخ) (امیر...) از ایلخان مغولی ایران است که چون با بحران مالی و اقتصادی مواجه گردید به دستور وزیر خود عزالدین مظفر و به تقلید از چینیها، پول کاغذی به نام چاو (نظیر اسکناس فعلی) منتشر ساخت ولی مردم که به دستگاه حکومت مغول اعتمادی نداشتند از قبول چاو خودداری و در برابر احکام و فرامین سخت گیخاتو بسختی مقاومت کردند و سرانجام گیخاتو به دست بایدو، یکی از نواده های چنگیز، کشته شد و حکومت وی از سال 690 تا 694 ه . ق. بوده است. (از طبقات سلاطین اسلام ص195).

گید.

(اِ) مرغ گوشت ربا را گویند که غلیواج است و او شش ماه نر و شش ماه ماده می باشد و بعضی گویند یک سال نر و یک سال ماده است. (برهان قاطع) (غیاث اللغات) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). غلیواز. (الفاظ الادویه). غلیواژ. کلیواژ. زغن. خاد. (فرهنگ جهانگیری). مؤلف فرهنگ نظام در معنی این کلمه گوید: ظاهراً همان جانور است که مشابه بود به غلیواج و آن نوع علی حده است و به هندی نر آن را گیده گویند به دال مخلوط التلفظ به هاء. || کنایه از کسی که رجولیت و غیرت و حمیت نداشته باشد. مشهور است که شخصی را شخصی پرسید که راست است که غلیواج شش ماه نر و شش ماه ماده می باشد جواب داد که از کسی باید پرسید که یک سال غلیواج بوده. و بنا بر آن است که کسی را که رجولیت و غیرت و حمیت نباشد به گید نسبت کنند و گیدی گویند. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ نظام). بی رگ. و رجوع به گیدی شود.

گید.

(فرانسوی، اِ)(1) در فارسی به معنی راهنمای شهر یا کشور به کار می رود.
(1) - Guide.

گید.

(اِخ)(1) یا گیدو رنی(2). نقاش ایتالیائی است که به سال 1575 م. بدنیا آمده و تا سال 1642 م. زندگی کرده است. وی به ظرافت و روشنی بیان و رنگ آمیزی آثار خود معروف بوده.
(1) - Guide.
(2) - Guido Reni.

گیداری.

(اِخ) دهی است از دهستان خنافره بخش شادگان شهرستان خرمشهر. واقع در 4هزارگزی جنوب باختری راه فرعی اتومبیل رو شادگان به آبادان. محلی است دشت و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء جراحی تأمین میشود. محصول عمدهء آن خرما و غلات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی آنان عبابافی است. ساکنان آن از طایفهء ابوخضر و خنافره هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیدبست.

[بَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کارواندر بخش خاش شهرستان زاهدان. واقع در 61هزارگزی جنوب خاوری خاش و 15هزارگزی شمال شوسهء خاش به ایرانشهر. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیدسک.

[دِ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانه بخش شوسف شهرستان بیرجند. واقع در 105هزارگزی شمال باختری شوسف و 20هزارگزی شمال باختری هشتوگان. محلی دامنه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 42 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود و محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیدش.

[دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ده تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان. واقع در 83هزارگزی خاور مشیز سر راه مالرو شیرینک به چهارطاق. سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیدی.

(حامص) نامردی. بی غیرتی. بی حمیتی. || جبن. (ناظم الاطباء). || حماقت. بلاهت. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس). || (ص نسبی) منسوب به گید. رجوع به گید شود :
با ما چه کرد دیدی ملاجلال گیدی
از مصطفی شنیدی لا خیر فی عَبیدی.
؟ (از آنندراج).
مؤلف فرهنگ نظام دربارهء معنی این کلمه گوید: به معنی قرمساق معلوم میشود نه به معنی هیز و بی جرأت. (فرهنگ نظام) :
خرش بر خر جهد او زر ستاند
پس او را گیدی خر میتوان گفت.
؟ (از فرهنگ نظام).

گیر.

(اِمص) بیشتر با مشتقات مصدر کردن و داشتن صرف شود. از گرفتن به معنی بسته شدن و ممنوع شدن باشد. سد و مانع راه چیزی شدن: یک سنگ در راه آب گیر کرده و آب به خانهء ما نمی آید. سیلاب راه را برده بود، اتومبیل ما گیر کرد. (فرهنگ نظام). || در اصطلاح طب سده باشد و آن منعی است که در مجرای غذا واقع شود تا فضول عبور نتواند کردن. سده در شکم. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به سده شود. || قوت. نیرو. استقامت. گیرنده. اخذ و قبض و گرفتگی و قوت و قدرت گرفتن و ضبط. (از ناظم الاطباء): دستم از زور سرما گیر ندارد که چیزی را بلند کنم. (فرهنگ نظام). گیر از انگشتانم رفته است. یا فلان گیر ندارد که بر پا خیزد (در تداول مردم قزوین)؛ یعنی نیرو و قدرت ندارد. یا گویند این نخ یا طناب گیر ندارد؛ یعنی استواری و استقامت نتواند داشت و پوسیده است. || (ن مف مرخم) گرفتار. مقید. اسیر. و در این معنی با مشتقات مصدر شدن صرف شود.
- گُردگیر؛ گرفتار گُرد. اسیر پهلوان. مقیدشده به قید مردی دلیر و گنداوَر :
گمانشان چنان بد که شد گردگیر
سرشک همه خون شد و رخ زریر.اسدی.
|| (نف مرخم) گیرنده. گاه کلمهء «گیر» در معنی گیرنده به آخر کلمه ای مزید گردد و افادهء نعت فاعلی یا مفعولی مرکب و یا معنی خاصی نظیر معنی اسمی و غیره کند چون: آبگیر. آتشگیر. آرامگیر. آفاقگیر. آفتابگیر. آمارگیر. اژدهاگیر. اندازه گیر. اندیشه گیر. اقلیم گیر. ایاره گیر. باجگیر. بادگیر. بارگیر. بازگیر. برق گیر. بهاگیر. بهانه گیر. پتگیر. پیشگیر. پیلگیر. تلگیر. تختگیر. تیغ گیر. جلابگیر. جام گیر. جای گیر. جن گیر. جهانگیر. چاشنی گیر. چانه گیر. حرفگیر. حلقه گیر. خداگیر. خانه گیر. خرده گیر. خریدارگیر. خیزگیر. خشمگیر. خونگیر. خویگیر. داروگیر. دامنگیر. دستگیر. دلگیر. دندان گیر. دیرگیر. دهرگیر. دورگیر. راهگیر. رزم گیر. رشوه گیر. روباه گیر. روزه گیر. زبون گیر. زمین گیر. زنهارگیر. سخت گیر. سست گیر. سهل گیر. شاه گیر. شبگیر. شست گیر. شمشیرگیر. شهرگیر. شیرگیر. شماره گیر. صیدگیر. ضرب گیر. عالم گیر. عرق گیر. عیارگیر. عیب گیر. غافل گیر. غلط گیر. فالگیر. قلم گیر. کاموس گیر. کشتی گیر. کشورگیر. کفگیر. کمانگیر. کناره گیر. کوپال گیر. گردگیر. گرزگیر. گل گیر. گلوگیر. گوشگیر. گوشه گیر. گه گیر. مارگیر. مردگیر. مگس گیر. مرغگیر. میراث گیر. ناخن گیر. نخجیرگیر. نمک گیر. واگیر. وشمگیر. هنگامه گیر. هواگیر. یادگیر. یخ گیر. رجوع به هریک از این کلمات در جای خود شود.
|| (فعل امر) امر از گرفتن، در همهء معانی. و از آن جمله در معنی فرض کردن و گمان بردن و تصور کردن و پنداشتن، و در این معنی مستقل گونه به کار رود :
دنیا به مراد رانده گیر آخر چه
واین نامهء عمر(1) خوانده گیر آخر چه
گیرم که به کام دل بمانی صد سال
صد سال دگر بمانده گیر آخر چه.
(از المعجم چ 1 مدرس رضوی ص335).
گیر که گیتی همه چنگ است و نای
گیر که گیتی همه ماه است و هور.انوری.
رجوع به گرفتن شود.
|| (اِ) بمعنی أُرغ است و آن تیزی و تلخی باشد که در مغز بادام و پسته و گردکان و امثال آن بهم رسد. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به أرغ شود.
(1) - ن ل: صد نامه عمر ...

گیر.

(اِخ) دهی است از دهستان کوهپایه بخش آبیک شهرستان قزوین. واقع در 47هزارگزی شمال باختر آبیک و 34هزارگزی راه عمومی. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 122 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات دیمی، پنبه، بنشن و گردو و شغل اهالی زراعت است. عده ای در زمستان برای عملگی به تهران و گیلان میروند. صنایع دستی زنان مختصر کرباس بافی است. بقعهء امام زاده ای به نام ابراهیم در آنجا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گیرآبی.

(اِخ) دهی است از دهستان ایل تیمور بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 35هزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 8500 گزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 157 تن است. آب آن از رودخانهء مهاباد تأمین میشود. محصول عمدهء آن توتون، چغندر و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیر آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، یافت شدن. پیدا شدن. به دست آمدن. میسر شدن. به چنگ افتادن. مقابل گیر نیامدن. چون: کتابی را که میخواستم گیرم آمد. امسال قحط بود و نان هیچ جا گیر نمی آمد. این پارچه دیگر در بازار گیر نمی آید. || گرفتار آمدن. گیر افتادن.

گیر آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) به گیر آوردن. در تداول عامه، به دست آوردن. یافتن. دسترس یافتن. دست یافتن. پیدا کردن: خَبَش؛ جمع کردن و به گیر آوردن از اینجا و آنجا. (منتهی الارب).
-امثال: مگر جهود گیر آورده اید ؟ بر جهود دست یافته اید؟ || مقید کردن. اسیر کردن. (یادداشت به خط مؤلف).

گیرا.

(نف) مرکب از: گیر (گرفتن) + الف پسوند فاعلی و صفت مشبهه. (حاشیهء برهان چ معین).(1) گیرنده بسختی و محکمی و اخذکننده و با دست گیرنده. (ناظم الاطباء). گیرنده. (فرهنگ نظام) (فرهنگ شعوری) (انجمن آرا) (غیاث اللغات) (آنندراج) (بهار عجم) :
که پایت روان است و گیرا دو دست
همت هست برخاستن هم نشست.فردوسی.
بازت گیرا و خجسته به شکار. (نوروزنامه).
تا از قلم کاه مثال تو مثالی
بیجاده نگیرد نشود گیرا بر کاه.سوزنی.
طفل تا گیرا و تا پویا نبود
مرکبش جز شانهء بابا نبود.مولوی.
صنعت خوب از کف شل ضریر
باشد اولی یا ز گیرای بصیر.مولوی.
|| (ن مف) اسیر و گرفتار. || (اِمص) اسیری و گرفتگی. (ناظم الاطباء). اما این دو معنی اسمی و اسم مصدری مخصوص این مأخذ است و شاهدی ندارد. || (اِ) به معنی سرفه باشد و آن بیشتر به سبب هوازدگی بهم میرسد. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج) (بهار عجم) (ناظم الاطباء). سرفه باشد و آن را گوگ نیز نامند. (فرهنگ جهانگیری). سعال. رجوع به انار گیرا شود. || (نف) بمجاز گزنده، چه گرفتن به معنی گزیدن به کار رود چنانکه سگ گیرا یعنی سگ گزنده. (از انجمن آرا) (از آنندراج). رجوع به گیرنده در این معنی شود :
گرگ اغلب آن زمان گیرا بود
کز رمه شیشک بخود تنها رود.مولوی.
|| بمجاز هر چیز که آدمی را گیرد و در او اثر گذارد. چون زیبایی و مکیفات. دلفریب. دلاویز. دل انگیز. دلبر. دلربا. دلکش. فریبا. جذاب. جاذب. مانند: چشم گیرا. صدای گیرا. زیبایی گیرا. اندام گیرا. لهجهء گیرا. سخن گیرا. مژگان گیرا. دهان گیرا. و جز آن :
خال محتاج کمند زلف عنبرفام نیست
دانه چون افتاد گیرا احتیاج دام نیست.
صائب.
چشم گیرا میکند نخجیر را بی دست و پای
از کمند و دام مستغنی بود صیاد ما.
صائب (از آنندراج).
گرچه هر گوشه ای از کنج دهانش گیراست
بوسه را چشم به جای است که من میدانم.
صائب (از آنندراج).
رجوع به گیرنده در این معنی شود. || بمجاز به معنی تأثیرکننده: دم گیرا. (از آنندراج) (از فرهنگ نظام). || مقهورکننده چون دعا و نفرین و دم و آه و نفس و جز آن: آه گیرا. دعای گیرا. خون گیرا. نفس گیرا. نفرین گیرا. وعظ گیرا. و جز آن :
رحمت تو وآن دم گیرای تو
پر شود این عالم از احیای تو.مولوی.
وعظ گفتی ز جود بر منبر
گرم و گیرا چو وعظ پیغمبر.؟
چرا بر خاک این منزل نگریم تا بگیرد گل
و لیکن با تو آهن دل دمم گیرا نمی باشد.
سعدی.
(1) - پهلوی girak. (حاشیهء برهان چ معین).

گیرائی.

(حامص) عمل گیرا. رجوع به گیرایی شود.

گیر افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، اسیر شدن. به دام آمدن. گرفتار شدن. مقید شدن. || در جایی گیر کردن. (یادداشت به خط مؤلف).

گیراگیر.

(اِ مرکب) مرکب از: گیر به معنی گیرنده و گرفتن + الف اتصال یا (میانوند) + گیر مکرر. (از حاشیهء برهان چ معین). گرفتگی سخت. (ناظم الاطباء). هنگام گیرودار. || در لحظهء حساس. در لحظه اخیر. (یادداشت به خط مؤلف).
|| غوغا و همهمه و شور. (ناظم الاطباء).
- گیراگیر جنگ؛ در لحظهء حساس جنگ. همهمه و شور و غوغای جنگ. در بحبوحهء جنگ. (یادداشت مؤلف).
- در گیراگیر حرکت؛ در جناح حرکت. (یادداشت به خط مؤلف).
- در گیراگیر رفتن؛ در جناح حرکت رفتن. (یادداشت به خط مؤلف).
- در گیراگیر معرکه؛ در بحبوحهء جنگ. (یادداشت به خط مؤلف).
- روز گیراگیر؛ روز جنگ و ستیز :
خنجر خسرو است و کلک وزیر
سپر ملک روز گیراگیر.اوحدی.
رجوع به گیر و دار شود.

گیران.

(نف، ق) گیرنده. گیرا. نعت فاعلی از گرفتن در همهء معانی. || در حال گرفتن. مقید و اسیر ساختن. (یادداشت به خط مؤلف). || در حال اشتعال و آتش گرفتن. (یادداشت به خط مؤلف).

گیران.

(اِخ) دهی است از دهستان فنوج بخش بمپور شهرستان ایرانشهر. واقع در 150هزارگزی جنوب باختری بمپور و 8هزارگزی جنوب راه مالرو فنوج به رمشک. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، ذرت و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. ساکنان از طایفهء شیرانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیران.

[گَ] (اِخ) نام قریه ای است در دوفرسنگی اصفهان و معرب آن جیران است. (از معجم البلدان). رجوع به جیران شود.

گیران.

(اِخ) معرب جیران است و آن نام جزیره ای است میان بصره و سیراف و مساحت آن 500گز در 500گز باشد. (از معجم البلدان). رجوع به جیران شود.

گیر انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، گرفتار کردن. اسیر کردن. به دام افکندن. در تله انداختن. در مخمصه انداختن. مبتلی ساختن. (یادداشت به خط مؤلف). گرفتاری ایجاد کردن برای کسی.

گیراندن.

[دَ] (مص) گیرانیدن. گرفتن فرمودن و کنانیدن. (ناظم الاطباء). || چیزی را آتش دادن و آتش کردن. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). آتش در چیز قابل اشتعال درزدن. درگرفتن (متعدی). افروختن. شعله ور ساختن. روشن کردن آن در چیزی، چون هیمه و جز آن. مشتعل کردن و مشتعل ساختن. گیراندن آتش. باد کردن در آتش تا بیش شعله ور شود. مشتعل ساختن آتش نیم مرده. گیراندن چراغ. افروختن چراغی با شعلهء چراغ دیگر :
باد تند است و چراغ ابتری
زو بگیرانم چراغ دیگری.مولوی.
گرچه از افسردگیها چون چراغ کشته ام
میتواند یک نگاه گرم گیراندن مرا.
صائب (از آنندراج).
میکند ادبار را اقبال روشن گوهری
شمع در هنگام گیراندن به دولت میرسد.
محسن تأثیر (از آنندراج).
رجوع به گیرانیدن شود.
- درگیراندن؛ گیراندن : جمله جمع شهر را بخوانی و استاد امام را بخوانی و شمعهای بسیار درگیرانی. (اسرارالتوحید ص66). شیخ گفت روشنایی درگیر و بیاور. حسن شمع درگرفت و پیش شیخ بنهاد. (اسرارالتوحید ص116). رجوع به گیراندن و درگرفتن شود.
|| مقید گردانیدن و در پای حساب آوردن و به سزاولی به محصلان شدید مبتلا ساختن و قید شدن برای ادای زر واجبی و در بعضی جاها به زور کسی را قید کردن و تاوان گرفتن. (بهار عجم) (آنندراج). || باعث گرفتاری کسی شدن. (فرهنگ نظام). || متصل کردن. ملحق کردن. پیوستن. ربط دادن. رجوع به گیرانده و شاهد آن شود.

گیرانده.

[دَ / دِ] (ن مف) مقیدشده. اسیر گرفتار و به پای حساب آمده و قیدشده تا از او تحصیل زر کنند. (بهار عجم) (آنندراج). کسی که او را به اجبار جلب کنند تا مالیات بپردازد :
زان پیش که یک خطا ببیند از ما
ما را به دو دیو راهزن گیرانده.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| پیوندساخته. ملحق کرده. جزو متصرفی خویش قرار داده :
شاهی که زمین را به زمن گیرانده
دنبالهء چین را به ختن گیرانده.
ملاطغرا (از آنندراج).
|| فروزان ساخته. افروخته. مشتعل گردانیده: هیزم یا زغال را گیرانده است؛ افروخته و مشتعل ساخته است.

گیراننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از گیراندن. کسی که شمع یا آتشی یا چراغی درگیراند. افروزندهء آتش یا شمع یا چراغ. آنکه آتش یا شمعی برافروزد و روشن کند :
شمع روشن بی ز گیراننده ای
یا به گیراننده ای داننده ای.مولوی.

گیرانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) چیله. تنورافروز. چیزی که بدان آتش روشن کنند. (یادداشت به خط مؤلف).

گیرانی.

(حامص) عمل گیران. گیرندگی. افروختگی. || اسیری. و رجوع به گیران شود.

گیرانیدن.

[دَ] (مص) به معنی گیراندن. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). گرفتن فرمودن. (ناظم الاطباء) : چون از طایفهء عرب ترکتازی به سپاه عجم واقع میشد مشایخ ایشان را گیرانیده روانهء خراسان و والی حویزه را رخصت انصراف داد. (جهانگشای نادری از فرهنگ نظام).
- درگیرانیدن؛ گیرانیدن. رجوع به گیرانیدن شود.
- || به اشتعال درآوردن و شعله ور ساختن، چون درگیرانیدن زغال و آتش : درحال آتش درگیرانید و پاره ای آرد آورده بود خمیر کرد تا ایشان را چیزی سازد. (تذکرة الاولیای عطار). رجوع به گیراندن شود.

گیرایی.

(حامص) عمل گیرا. حالت و چگونگی گیرا. صفت گیرا. قوت گیرندگی. قبض و تصرف و توانایی گرفتن و ضبط کردن. (از ناظم الاطباء) : تن گوید بار خدایا مرا بیافریدی بمانند پارهء هیزم، در دستم گیرایی نبود و در پایم روانی نبود. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج3 ص301). || گرفتگی. (ناظم الاطباء). ابتلاء و گرفتار شدن. || تأثیر. جذب :
سعدی آتش زبانم در غمت سوزان چو شمع
با همه آتش زبانی در تو گیراییم نیست.
سعدی.
- گیرایی در چشم داشتن؛ جاذب بودن: چشمان او گیرایی خاص داشت؛ خاصیت جاذبیت در او بود. رجوع به گیرا شود.

گیربالا.

(اِخ) دهی است از دهستان کنارک شهرستان چاه بهار. واقع در 70هزارگزی شمال باختری چاه بهار و 8 هزارگزی شمال راه مالرو چاه بهار به جاسک. محلی جلگه و جنگل و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 235 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، ذرت، خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیربران.

[بَ] (اِخ) جایگاهی است به مغرب ایران که خط سرحدی ایران و ترکیه از آن میگذرد. (جغرافی غرب ایران ص126).

گیر پیدا کردن.

[پَ / پِ کَ دَ] (مص مرکب) گیر پیدا کردن کاری در تداول عامه؛ متوقف شدن آن عمل و کار است در سیر و انجام یافتن آن. (از یادداشت به خط مؤلف). به مانع برخوردن کار.

گیرخ.

[رَ] (اِ) به معنی رحل باشد و آن چیزی است که از چوب سازند و مصحف و کتاب بر بالای آن گذارند و بخوانند. (برهان قاطع) (از فرهنگ جهانگیری) (از آنندراج) (شعوری ج2 ص294) (انجمن آرا).

گیر دادن.

[دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، اسیر و گرفتار ساختن کسی را که مخفی باشد، معرفی کردن و نشان دادن مخفی گاه کسی یا مقصری را: گیر دادن رفیق خود را. گیر دادن همدست خود را.

گیردار.

(نف مرکب) در تداول عامه، دارندهء گیر. گیردارنده. دارندهء مانع و سد راه. (از یادداشت به خط مؤلف). || (اِ مرکب) مخفف گیر و دار است. اخذ و ضبط. || شور و غوغای مبارزان. || رزم و کارزار. (از ناظم الاطباء). رجوع به گیر و دار شود.

گیر داشتن.

[تَ] (مص مرکب) (... کاری) در تداول عامه، مانع و سدی در آن بودن. مشکلی در آن بودن: گیر داشتن در کاری؛ در انجام دادن آن مشکلی دیدن. دشواری و اشکال در برآوردن آن داشتن.

گیرز.

(اِ) گویا کلمهء روسی صورت متداول گیلز است در میان فارسی زبانان و آن لولهء کاغذی است نازک و باریک که دو لب آن را به درازا به یکدیگر چسبانده اند تا توتون در آن کنند و سیگارت سازند. (یادداشت به خط مؤلف). توضیح آنکه آنچه از سیگارت با دست پیچند کاغذ آن را «کاغذ سیگار» گویند و آنچه بوسیلهء ماشین پیچیده شود کاغذ آن را گیرز اصطلاح کنند.

گیرش.

[رِ] (اِمص) اسم مصدر از گرفتن. گیرندگی. || تسخیر و گرفتگی و قبض. || زدن با نیزه و طعنه. || سرزنش و ملامت. || جرم و گناه. || عیب و تقصیر. (ناظم الاطباء). اما این معانی در جای دیگر دیده نشد.

گیرش گاه.

[رِ] (اِ مرکب) گرفتن جای. مکان گرفتن. || آنجا که گیرد. جایی که عمل اخذ و گرفتن کند چون هریک از دو دهانهء انبر و یا گاز انبر از سوی درون. جانب درونی دهانهء انبر یا گاز که معمولاً آژده است چون رویهء سوهان : و در جمله احتیاط باید کرد تا پیکان و غیر آن [ گاه برآوردن از جراحت ]شکسته نشود نخست بباید آزمود با آهستگی بجنبانیدن تا جنبان گردد پس برکشند و آلت برکشیدن انبری باشد که گیرش گاه آن سوهان بود تا آن چیز را بگیرد و سخت دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

گیرفتن.

[رِ تَ] (مص) به معنی گرفتن باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). لهجه ای عامیانه است و در کتب به کار نرفته.

گیرک.

[رَ] (اِ)(1) دوشاخه ای که با آن میتوان جریان برق را از سیمی که دارای برق است گرفت. (یادداشت به خط مؤلف). پریز.
.(انگلیسی) , Plug(فرانسوی)
(1) - Prise

گیر کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، به مانعی برخورد کردن. به سبب مانعی از حرکت بازایستادن. حرکت چیزی به سبب اصطکاک یا برخورد با مانعی کند و یا متوقف شدن.
-گیر کردن چیزی در جایی؛ فروماندن و بیرون نیامدن چیزی در جائی، همچون گیر کردن لقمه در گلو، گیر کردن سنگ در آبراهه. مثال: ته دیگ در گلوی حاجب الدوله گیر کرد و مرد.
- گیر کردن کار نزد کسی؛ حل مشکل و انجام گرفتن آن به دست آن کس افتادن: کارم نزد فلان کس گیر کرده و انجام یافتن آن به دست او است. موکول به اقدام او است.
|| دچار مشکلی شدن. در مخمصه ای گیر کردن. (یادداشت مؤلف). عامه گویند: عجب گیر کردم. || بند شدن. اتصال و پیوستگی یافتن. به مانع تصادم کردن.
- گیر کردن ناخن؛ کنایه از بند شدن ناخن به چیزی یا جایی. (از آنندراج) (بهار عجم) (ناظم الاطباء) :
هیچ جا ناخن من گیر نکرده ست چو گل
مگر از دست تو در سینهء من گیر کند.
طغرا (از بهار عجم).
|| بمجاز، عاشق و دلباخته شدن. (یادداشت مؤلف).
- گلو پیش کسی گیر کردن؛ خواستار و فریفته و شیفتهء آن کس شدن: حاجب الدوله گلویش پیش فلان گیر کرده؛ طالب و خواستار او است.
- گیر کردن سگ؛ سخت پارس کردن او. سخت عوعو کردن سگ (در تداول مردم قزوین).

گیرگیر.

(اِ مرکب) به معنی گیراگیر :
نیست خالی بزم او از باش باش و نوش نوش
نیست خالی رزم او از گیرگیر و های های.
منوچهری.
رجوع به گیراگیر شود.

گیرلاندایو.

[دا یُ] (اِخ)(1) دُمنیکو. از مشهورترین و مبرزترین نقاشان هنرمند دورهء رنسانس ایتالیا (1449 - 1494م.) بود.
(1) - Ghirlandajo, Domenico.

گیر ماندن.

[دَ] (مص مرکب) در تداول عامه به معنی گیر کردن باشد. (یادداشت به خط مؤلف). در مخمصه افتادن. به قید افتادن.

گیرندگی.

[رَ دَ / دِ] (حامص) عمل گیرنده. گیرش: در سگ گیرندگی اصل است. (یادداشت به خط مؤلف). || حالت و چگونگی گیرنده. گیرایی. جاذبیت: چشمهای او گیرندگی خاصی دارد. در آواز او گیرندگی نیست.

گیرنده.

[رَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از گرفتن. اخذکننده و دریافت کننده. (ناظم الاطباء). ستاننده.
- خون گیرنده؛ که خونریز را به کیفر کشاند. که انتقام مقتول را از قاتل بستاند :
گر بود دست من از دامن قاتل کوتاه
خون گیرندهء من دست درازی دارد.صائب.
|| عامل و محصل و مستخرج مالیات. اخذکنندهء مالیات و خراج و جز آن :
شمع شد در درد حسنت پای بست شمعدان
شرط باشد کنده بر پا عامل گیرنده را.
اشرف (از چراغ هدایت).
چراغ هدایت در معنی این کلمه گوید: بمعنی قید شده تا زر از او بتحصیل کنند و در بعضی از جاها به معنی به زور کسی را قید کردن برای گرفتن زر باشد. || گزنده. قاپنده. که بگزد. (سگ) جارح. جارحه. (یادداشت به خط مؤلف). || شکارگیر. شکاری. (یادداشت به خط مؤلف).
- گیرنده مرغ؛ مرغ شکاری. مرغ گیرنده :
دلم گشت از این مرغ گیرنده تنگ
که مرغان چو نخجیر بود او پلنگ.
فردوسی.
- گیرنده باز؛ باز شکاری :
به روزی که رای شکار آیدت
چو گیرنده بازان به کار آیدت.فردوسی.
|| گزنده. گَس : هم زاک و هم مازو را مژهء تند و گیرنده است. (جامع الحکمتین ص169). || چسبناک. چسبنده :
از گل تیره سراپایش گیرنده چو قیر
وز درختان گشن چون شب تاریک سیاه.
فرخی.
و این خشاب (چهارچوبی عظیم بر هیأت منجنیق در خلیج فارس برای راهنمایی کشتیها) را بعضی گویند که بازرگانی بزرگ ساخته است و بعضی گفتند که پادشاهی ساخته است و غرض از آن دو چیز بوده است یکی در آن حدود که آن است (خشاب) خاکی گیرنده است و دریا تنک چنانکه اگر کشتی بزرگ به آنجا رسد بر زمین نشیند و کس نتواند خلاص کردن... (سفرنامهء ناصرخسرو چ 3 دبیرسیاقی ص162). || برآینده. مستجاب شونده. نفرین یا دعا که مستجاب شود. (از یادداشت مؤلف). || که روشن تواند شد. که افروخته تواند شد. || که تواند افروخت. (یادداشت به خط مؤلف). که فروزان تواند ساخت. (یادداشت به خط مؤلف). || جذب کننده. جاذب. که جذب کند بیننده یا شنونده را چون: چشمی گیرنده یا آوازی گیرنده. (یادداشت به خط مؤلف). || ممسک و بخیل. (یادداشت به خط مؤلف). || در اصطلاح ستاره شناسان کاسف را گویند چنانکه قمر، کاسف شمس باشد : گیرندهء او [ آفتاب ] قمر است. (التفهیم بیرونی ص217). || (اِ) دستگاه گیرندهء تلگراف. آن آلت رادیو که گیرد، مقابل دستگاه دهنده و فرستنده. (یادداشت به خط مؤلف).

گیرنده کام.

[رَ دَ / دِ] (ص مرکب)کام گیرنده. کام گیر. موفق. رجوع به کام گیرنده شود :
چنین داد پاسخ که ای نیکنام
بلنداختر و گرد و گیرنده کام.فردوسی.

گیرنگ.

[رَ] (اِخ) نام قصبه ای باشد از اعمال باورد و آن بلده ای است از خراسان. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری) (صحاح الفرس) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). قاضی آنجا در بزرگی نره ضرب المثل بوده. (ناظم الاطباء) :
حبذا ...ر قاضی گیرنگ
آنکه دارد ز سنگ خارا ننگ.
انوری.
یاقوت نویسد: معرب آن جیرنج است و آن شهر کوچکی است از نواحی مرو که پیش از حملهء مغول آن شهر را دیده ام و بسیار آباد و پرجمعیت بود تا مرو ده فرسخ فاصله داشت. (از معجم البلدان). معرب آن جیرنج شهرکی از نواحی مرو واقع بر کنار نهر وی. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از معجم البلدان). رجوع به تاریخ بیهقی چ نفیسی ج3 ص1016 و جیرنج شود.

گیرو.

(اِخ) نام پهلوان ایرانی بوده است. (انجمن آرا) (آنندراج). ظاهراً تحریری از گیروی و یا کبروی باشد. رجوع به کبروی و گیروی شود.

گیروانی.

[گیرْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرکزی شهرستان سراوان. واقع در 90هزارگزی جنوب خاوری سراوان نزدیک مرز پاکستان. سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیر و بند.

[رُ بَ] (اِمص مرکب، اِ مرکب) از دو فعل امر «گیر» و «بند» و به معنی گیر و دار یا جنگ و رزم و درهم افتادگی دو سپاه یا دو دسته مردم متخاصم به کار رود. || گرفتن و بستن و مردم را دستگیر ساختن و زندانی کردن و در تداول عامه گویند: بگیر و ببند راه افتاده است. رجوع به گیر و دار شود.

گیروج.

(اِ) نام گیاه عُجرُم. (اشتنگاس). نام گیاهی باشد. (ناظم الاطباء).

گیر و دار.

[رُ] (اِمص مرکب، اِ مرکب)مرکب از: دو فعل گیر (گرفتن) به اضافهء واو عطف و فعل دار (داشتن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). اخذ و ضبط. || اختلاط بانگهای مبارزان، و شور و غوغای آنها. (ناظم الاطباء) :
برآمد ز آوردگه گیر و دار
نبیند بدان گونه کس کارزار.فردوسی.
برآمد ز هر دو سپه گیر و دار
به پیش اندر آمد یل اسفندیار.فردوسی.
|| جنگ و آشوب. (فرهنگ شعوری ج2 ص310) (غیاث اللغات). جنگ و جدال. دار و گیر جنگ. در بحبوحهء جنگ. زد و خورد. || رزم و کارزار :
بریده شد ابلیس را دست و پای
چو بانگ آمد از گیر و دار علی.
ناصرخسرو.
رجوع به دار و گیر و گیر و دار شود.
|| فرماندهی و حکمرانی باشد. (برهان قاطع) (مجموعهء مترادفات) (بهار عجم) (انجمن آرا). || کنایه از کر و فر سلطنت و امیری باشد. (از غیاث اللغات). استقلال کلی. (ناظم الاطباء). || رتق و فتق. دار و گیر. میرنورالله در شرح گلستان نویسد که گیر و دار هر دو صیغهء امر است، یعنی این را بگیر و آن را نگاه دار که در مقام حکومت گفته میشود. (از غیاث اللغات) :
ترا زین همه شاهی و گیر و دار
نخواهد بدن بهره جز تیر و دار.اسدی.
به نام تست جهانگیری و جهانداری
همه بسیط جهان صیت گیر و دار تو باد.
سوزنی.
اینهمه هیچ است چون می بگذرد
تخت و بخت و امر و نهی و گیر و دار.
سعدی.
در بزرگی و گیر و دار عمل
ز آشنایان فراغتی دارند.سعدی.
|| امر و نهی. کر و فر. قدرت. کر و فر متخاصمان. غوغا. هیمنه :
یکی نامه بنوشت باگیر و دار
پر از گرز و شمشیر و از کارزار.فردوسی.
وزین بند بگشای و بستان و ده
وزین هان و هین و از این گیر و دار.
ناصرخسرو.
روزی در اثنای کر و فر، و گیر و دار از میان مرغزار گوره خری بغایت نیکو به شکل و هیأت و صورت و صفت از پیش شاهزاده بخاست. (سندبادنامه ص137).
نهیبی از آن گیر و دار آمدش
گریزی بوقتْ اختیار آمدش.سعدی.
- روز گیر و دار؛ روز رزم. روز هنگامه. روز معرکه :
پیش عدوخوار ذوالفقار خداوند
شخص عدو روز گیر و دار خیار است.
ناصرخسرو.

گیر و ده.

[رُ دِهْ] (اِمص مرکب، اِ مرکب) در لغت بگیر و بده. || بمجاز آشوب و همهمهء جنگ :
کمان را بفرمود کردن بزه
برآمد خروشیدن گیر و ده.فردوسی.

گیروی.

(اِخ) گیرو. نام پهلوانی است ایرانی. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری). نام پهلوانی بود که از ده برای بهرام گور شتروارها نار و سیب و به و دسته گل آورد و در بزمگاه بهرام هفت جام می پیاپی بخورد از مجلس بیرون آمد و بتاخت در دامنهء کوهی پیاده شد و بخفت، کلاغی از کوه فرود آمد و چشمانش را بکند آنانکه از دنبال وی آمدند او را مرده و دیدگانش را کنده یافتند و به بهرام گور خبر بردند. وی از شنیدن این خبر اندوهگین شد و خوردن می را حرام کرد. فردوسی این داستان را در شاهنامه چنین آورده است:
بیامد همان گه یکی مرد مه
و را میوه آورد لختی ز ده
شتروارها نار و سیب و بهی
ز گل دسته ها کرده شاهنشهی.
تا آنجا که گوید:
همین مه که با میوه و بوی بود
ورا پهلوی نام گیروی(1) بود
به یاد شهنشاه بگرفت جام
منم گفت می خواره گیروی نام
بگفت این و زان هفت برهم بخورد
وزان می پرستان برآورد گرد.
پس از آن:
برانگیخت اسب از میان گروه
ز هامون همی تاخت تا سوی کوه
فرود آمد از اسب جای نهفت
نگه کرد در سایه واری بخفت
ز کوه اندر آمد کلاغی سیاه
دو چشمش بکند اندر آن خوابگاه...
آنگاه کسانی که از پی وی تاخته بودند به بهرام خبر دادند:
که گیروی(2) را چشم روشن کلاغ
ز مستی بکنده ست بر پیش راغ
رخ شهریار جهان زرد شد
ز تیمار گیروی(3) پر درد شد.
آنگاه خروشان گفت:
حرام است می در جهان سربسر
اگر پهلوان است اگر پیشه ور...
فردوسی (از شاهنامه چ بروخیم ج7 ص2132).
اما در بعضی از نسخ شاهنامه نام این مرد کبروی نیز آمده و ولف در فهرست نیز همین ضبط را اختیار کرده است. احتمال دارد که این نام با کلمه «گبر» به معنی مرد بی ارتباط نباشد. و نیز رجوع به کبروی شود.
(1) - ن ل: کبروی.
(2) - ن ل: کبروی.
(3) - ن ل: کبروی.

گیره.

[رَ / رِ] (اِ) اسم آلت مشتق است. مرکب از: گیر (گرفتن) + ه پسوند مکان و آلت. (از حاشیهء برهان چ معین). || سبد کوچک را گویند و آن ظرفی است که از چوب و نی و گیاه و امثال آن بافند. (برهان قاطع). سبد خرد که در آن میوه نمایند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (فرهنگ شعوری). || آنچه بگیراند. مخفف آتش گیره. آنچه بدان آتش را بگیرانند و مشتعل سازند. فروزینه. (یادداشت به خط مؤلف). چخماخ. آتش زنه. (برهان). || آلت چوبی یا فلزی که بدان رخت شسته را به طناب دربندند، تا باد و نظایر آن نبرد. (یادداشت مؤلف). || آلت فلزین که برای اتصال دادن اوراق کاغذ به کار برند و بدان صفحات را به هم پیوند دهند. (یادداشت مؤلف). || آلت فلزی دوشاخه مانند که زنان به کمک آن تارها و دسته های موی سر را به جانبی که خواهند برند و ثابت نگه دارند. || آلت فلزی که برای برآوردن میخ و بریدن سیم یا برگرفتن اشیاء به کار رود. گازانبر. انبردستی. کلبتین. (یادداشت به خط مؤلف). || انبری که جرّاحان بدان شریان بریده را گیرند تا زیاد خون ندود. (یادداشت به خط مؤلف). || نوعی از آلت و دستگاه کار صنعتگران باشد. (فرهنگ نظام). آلتی که نجاران و آهنگران را باشد و آن عبارت است از دو قطعه آهن شبیه به دو دهانهء گازانبر که بر پایه ای استوار است و یکی ا ز آن دو ثابت و دیگری متحرک است و چون خواهند که قطعه آهن یا چوبی را برای بریدن یا سوهان کردن و جز آن ثابت نگه دارند آن را میان دو دهانه گذارند و فاصلهء این دو دهانه را با گرداندن لولهء آهنی که از سر تا بن شیار مارپیچ دارد و از ثقبهء هر دو قطعه آهن دهانه های آن عبور کرده است اندک و بسیار کنند تا شی ء را در میان گیرد و بفشارد و استوار نگه دارد. رجوع به گیره پیچ شود. || چنگال دوشاخهء دهان جانوران. (لغات فرهنگستان ایران)(1). || فنری نیم دایره به قطر ساق پا که دوچرخه سواران بر کعب خود بنهند تا دم شلوار را گردپا نگه دارد و به زیر چرخ گیر نکند. || قسمتی از آلت در باشد. گیرهء در. (یادداشت به خط مؤلف).
.
(فرانسوی)
(1) - Pince

گیره پیچ.

[رَ / رِ] (اِ مرکب) گیره ای است که دهنش با پیچ بسته و باز میشود. فلز را برای سوهان کردن به دهان آن گذاشته با پیچ محکم میکنند و آن سه قسم است: دستی و میزی و پایی. (فرهنگ نظام).

گیری.

(حامص) حاصل مصدر است از گرفتن ولی بتنهایی به کار نمیرود بلکه در جزء دوم حاصل مصدر مرکب می آید و از آن جمله در کلمات ذیل: آبگیری. آب غوره گیری. آب میوه گیری. بنزین گیری. بهانه گیری. پاگیری. جن گیری. خانه گیری. خمیرگیری. دامنگیری. دستگیری. روگیری. دلگیری. سربازگیری. عالمگیری. عرقگیری. غلط گیری. فالگیری. قابگیری. کره گیری. کشتی گیری. کناره گیری. گلاب گیری. گردگیری. لکه گیری. ماهی گیری. ناخن گیری. نفت گیری. رجوع به هریک از این کلمات در ردیف خود شود. || و گاه در تداول عامه به جای «گری» به کار رود، چون: خل گیری. وحشی گیری. (از یادداشت به خط مؤلف).

گیری.

(اِخ) دهی است از دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 66000 گزی جنوب رودسر. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 406 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصولات آن غلات، بنشن و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی ایشان شالبافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیری.

(اِخ)(1) (قلعهء...) قلعه ای است در هندوستان که در آن قلعه سلطان مسعودبن محمود سبکتکین بوسیلهء برادرش محمد زندانی شد و آنگاه به قتل رسید. (از تاریخ بیهقی چ فیاض ص690) (اخبار الدولة السلجوقیة ص14).
(1) - در زین الاخبار ص87 و 88 «کسری» و در نسخه اصل اخبارالدولة السلجوقیه «کبری» بدون نقطه آمده است.

گیریان.

(اِ) مصحف گربان. (حاشیهء برهان چ معین). فدا باشد یعنی بدلی که خود را یا دیگری را بدان از بلا برهاند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). خونبها. فدا، و قربان. (ناظم الاطباء). مؤلف انجمن آرا گوید: ظن غالب این است که گیریان با بای ابجد بود که قربان و قربانی معرب و مبدل آن گردید. رجوع شود به کیریان، فدا و قربان. || (نف، ق) گریان که گریه کنان باشد. (برهان قاطع). تلفظ عامیانهء گریان. (حاشیهء برهان چ معین).

گیز.

(اِ) درخت صنوبر را گویند. (اشتنگاس) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فیژ. غیژ نیز گویند. (شعوری ج2 ص310).

گیزارجان.

(اِ مرکب) قسمی بادام که در جهرم باشد. (یادداشت مؤلف).

گیزو.

[زُ] (اِخ)(1) فرانسوا. سیاستمدار و تاریخ نویس فرانسوی که به سال 1787 به دنیا آمد. و کتابی به نام «تاریخ انقلاب انگلستان»(2) نوشت. وی به سال 1874 درگذشت.
(1) - Guizot, Francois.
(2) - Histoire de la revolution dcAngleterre.

گیزه.

[زَ] (اِخ) شهر کوچکی است در نیمه راه قرنین. (در حاشیهء کویر و شمال باختری خاش) و فره واقع است. ابن حوقل دربارهء آن گوید: دهکده ها و کشتزارهای فراوان دارد زیرا در میان ولایتی حاصلخیز واقع است و آبش از قنات های متعدد تأمین میشود. ساختمانهای شهر از خشت باشد. مؤلف سرزمینهای خلافت شرقی ص367 از قول یاقوت نویسد که: در زمان وی [ یاقوت ] مردم آن را گیزه مینامیدند.

گیزی.

(اِ) در گیلان نام تنگرس باشد و آن درختچه ای است که برگهای آن برای دام زهر است. میوهء آن در پزشکی به عنوان مسهل به کار میرود و اگر آن را با آهک بیامیزند رنگ سبزی میدهد که در نقاشی مصرف میشود. این درختچه برای آرایش باغها خوب است. چوب آن سبک و نرم و پشت گلی است. زغال آن در باروت سازی به کار میرود و از آن پرچین خوبی میسازند. در جنگلهای شمال ایران خصوصاً در لاهیجان و نور فراوان است. (جنگل شناسی ج1 صص260-216) رجوع به تنگرس شود.

گیس.

(اِ) موی بلند سر زنان است. (فرهنگ جهانگیری) (بهار عجم) (انجمن آرا) (آنندراج). صاحب برهان قاطع گوید: مخفف گیسو باشد که موی سر زنان است. (برهان قاطع). در اوستا گئسو یعنی دارندهء یا دارای گیس. (یشتها ج1 ص199). و گئس به معنی گیس است. (یشتها ج2 ص326). و در پهلوی گس(1) آمده است. بنابراین گیس مخفف گیسو نیست. (از حاشیهء برهان چ معین) :
جهان شده فرتوت چو پاغنده سر و گیس
کنون گشت سیه موی و عروسی شد جماش.
بوشعیب (از لغت فرس).
سر گیس در پای چنبرکشان
خم زلف بر باد عنبرفشان.اسدی.
نیز تا با حیض بینی گیس بانو را سزاست
کز همه بابی بد است این بانوی مطعون کور.
خاقانی.
-امثال: گیس آب دل را میخورد ؛ به عقیدهء عامه هر قدر دل خرم و شادتر گیسوان بلندتر و شادابتر باشد. (امثال و حکم دهخدا ص1339).
مگر گیست را در آسیا سفید کرده ای ؛ یعنی از گذشت عمر، مجرب و آزموده نگشته ای. برای کسی که سفیدی گیس او زودرس باشد گویند.
(1) - در اوستاgaesa، پهلوی ges، ارمنی ges، استی ghesa و qis(موی زبر خوک و غیره). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گیس.

(اِخ) نام قریه ای است در شش فرسنگی مشرق فرک به فارس. (از فارسنامهء ناصری ص219).

گیس.

(اِخ) دهی است از دهستان کوهستان بخش داراب شهرستان فسا. واقع در 94هزارگزی جنوب خاور داراب. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 681 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن بادام، انجیر، مویز، گل سرخ و گردو و شغل اهالی باغبانی و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گیس.

(اِخ) دهی است از دهستان دراگاه بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس. واقع در 60 هزارگزی باختر حاجی آباد سر راه حاجی آباد به داراب. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 386 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیسا.

(اِخ) دهی است از دیه های لنگا در مازندران. (از استرآباد و مازندران رابینو ص143بخش فارس).

گیسار.

(اِخ) قریه ای است واقع در دو فرسخ بیشتر میانهء جنوب و مشرق دراهان به فارس. (از فارسنامهء ناصری ص273).

گیساوندان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگر کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 16هزارگزی جنوب خاوری رشت و 8هزارگزی شمال دوشنبه بازار. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 967 تن است. آب آن از خمام رود تأمین میشود. محصول عمدهء آن برنج و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیس بریده.

[بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)گیسوبریده. زنی که به جرم تبهکاری یا جز آن گیسوان او را بریده باشند. لیکن در تداول امروز آن شدت معنی را از دست داده است و حتی زنان به خود نیز میگویند: من گیس بریده چرا این کار را کردم. و در تداول عام دشنام مانندی است به کنایه زنان را. چه بریدن گیسو یکی از جزاهای زانیه بوده است.

گیس بند.

[بَ] (نف مرکب) بندگیس. آنکه گیس زنان را بندد. || (اِ مرکب) گیسوبند. آنچه بدان زنان گیسوان خود را بندند و محکم نمایند. (از انجمن آرا). رشته ای که بدان گیسوان را گرد کنند و محکم سازند تا پریشان نشود. عِقاص. رشته ای که بدان گیسو بندند. (منتهی الارب). || کیسه مانندی است که عقب سر بسته گیسوی خود را در آن کنند. (از آنندراج). خریطه ای که در آن گیسوها را نهند. (ناظم الاطباء) :
کزین هر دو از بهر نام بلند
کله ساختی مرد و زن گیس بند.اسدی.
که هست اندر او حلقه و یاره چند
ز حوا بمانده ست با گیس بند.اسدی.
رجوع به گیسوبند شود.

گی ستاره.

[سِ رَ / رِ] (اِ مرکب) حشره ای پرنده و خرد که بن آن برق دارد و چون به شب پرد همانند دو ستاره از دنبالهء آن روشن بدرخشد. (یادداشت به خط مؤلف). کرم شبتاب. و نیز رجوع به کرم شبتاب شود.

گیس ساختگی.

[سِ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به گیس عاریه شود.

گیس سفید.

[سَ / سِ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیسهء خادمه های خانه. (یادداشت مؤلف). || خانمی محترمه و بزرگسال مانند ریش سفید. (از یادداشت مؤلف). بانویی سالخورد که در جمع زنان خویشاوند فرمانش نافذ باشد و در مشکلات با وی رجوع کنند و به صوابدید او کار کنند.

گیس سفیدی.

[سَ / سِ] (حامص مرکب) سفیدی گیس. پیری. || عمل گیس سفید. صوابدید. پادرمیانی و راهنمایی در مشکلات خانوادگی.

گیس عاریه.

[سِ یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کلاه گیس. گیسوان ساختگی. گیس مصنوعی. گیس غیرطبیعی. گیس عملی. (یادداشت مؤلف).

گیسک.

(اِخ) دهی است از دهستان بزمان بخش زرند شهرستان کرمان. واقع در 12هزارگزی شمال زرند و 7هزارگزی خاور راه مالرو زرند به راور. محلی دامنه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 674 تن است.آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آنجا غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیسکان.

(اِخ) نام یکی از دهستان های یازده گانهء بخش برازجان از شهرستان بوشهر است. حدود مشخصات آن به قرار زیر میباشد: از شمال، ارتفاعات مله خشتی و جمیله. از خاور، کوه بزپر و سرمشهد. از باختر دهستان حومهء برازجان. از جنوب ارتفاعات هفت مله و دهستان سمل است. محلی کوهستانی است. این دهستان تقریباً در شمال خاور بخش واقع گردیده و هوای آن گرم و نسبتاً ملایم است. آب مشروب و زراعتی آن از چشمه سارها و چاه تأمین میشود. محصولات آن عبارتند از: غلات، خرما، مرکبات و بادام و شغل اهالی زراعت و باغداری و صنایع دستی آنان قالی و گلیم بافی است. این دهستان از 7 آبادی تشکیل شده و مرکز دهستان قریهء باغ تاج است. و جمعیت آن در حدود 1500 تن می باشد. قراء مهم آن عبارتند از: نارستان، رودفاریاب و چم غاری. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گیسکان.

(اِخ) یکی از دهستانهای بخش بافت شهرستان سیرجان است. این دهستان در شمال بافت واقع و حدود آن به شرح زیر است: از شمال، به دهستان قلعه عسکر از خاور، به دهستان رابر و کوه شا، از جنوب، به دهستان حومهء بافت، از باختر، به دهستان گوغر. دهستان مزبور در دامنهء کوهستان شاه واقع و هوای آن سردسیر است. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. از 22 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 1700 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیس گلابتون.

[گُ بَ / بِ] (ص مرکب)دارای گیسویی چون گلابتون. دارای گیسویی چون تارهای زر. مو بور. موطلایی. دختری که گیس گلابتون دارد. طلایی گیسوان. (از یادداشت مؤلف).

گیسل.

[سِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیلمان بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان. واقع در 14هزارگزی جنوب خاور دیلمان. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 1500 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و گردو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیسم.

[سُ] (اِخ) دهی است از دهستان اسالم بخش مرکزی شهرستان طوالش. واقع در 22هزارگزی جنوب هشت پر و 4هزارگزی خاور شوسهء انزلی به آستارا. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 68 تن است. آب آن از رودخانهء کلاسرا تأمین میشود. محصول آن برنج و مختصر ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیسنه.

[نَ] (اِ) گیسو باشد. (فرهنگ شعوری ج2 ص314). اما در جای دیگر دیده نشد و ظاهراً مصحف کیسنه باشد که به معنی ریسمانی است که به وقت رشتن بر دوک پیچیده شود. رجوع به کیسنه شود.

گیسو.

(اِ) گیس. (فرهنگ جهانگیری) (فرهنگ شعوری). صاحب آنندراج گوید: گیسو موی درازی که از دو جانب سر کشیده باشد و این غیر از زلف است. و همین معنی را غیاث اللغات از همین مؤلف نقل کرده است. ولی ظاهراً گیس و گیسو بر موی بلند سر اطلاق شود. و اختصاص به موی جانبی از سر ندارد. اما بیشتر اطلاق آن بر موی سر زنان باشد و گاه در مردان و آنگاه اختصاصاً موی پیش سر را کاکل و دو جانب سر را زلف گویند هرچند که زلف نیز در تداول شعرا گاه بر تمامی موی سر اطلاق شده است از جمله صاحب دهار گیسو را مرادف زلف دانسته است و شعر فردوسی:
فرنگیس بگرفت گیسو به دست
به فندق گل ارغوان را بخست.
مؤید آن است که گیسو گرفتن اعم باشد از گرفتن زلف و غیر زلف بنابراین دعوی اختصاص گیسو به زلف یعنی موی دو سوی سر مردود می نماید :
از گیسوی او نسیم مشک آید
وز زلفک او نسیم نسترون.رودکی.
به رخساره چون روز و گیسو چو شب
همی در ببارید گفتی ز لب.فردوسی.
ز پرده به گیسوش بیرون کشید
ز تخت بزرگیش در خون کشید.فردوسی.
روز چوگان زدن از خوبی چوگان زدنش
زهره خواهد که ز گیسو کند او را چوگان.
فرخی.
تیره بر چرخ راه کاهکشان(1)
همچو گیسوی زنگیان به نشان.عنصری.
کابروی و مژه عزیزتر باشند
هر چند بلندتر بود گیسو.ناصرخسرو.
گیسوی من به سوی من ند و ریحانست
گر به چشم تو همی تافته مار آید.
ناصرخسرو.
گیسوی تو شهپر همای نبوی دان
بوینده چو مشک تبت و تنگت و طفقاج.
سوزنی.
گر مدعیان گیسوی مشکین تو بینند
دانند که نز جنس همایست غلیواج.سوزنی.
گیسو چو خوشه تافته وز بهر عید وصل
من همچو خوشه سجده کنان پیش عرعرش.
خاقانی.
تاج زرین به سر دختر شاهنشه زنگ
باز پوشیده به گیسوش سراپا بینند.خاقانی.
حصار قلعهء یاغی به منجنیق مده
به بام قصر برافکن کمند گیسو را.سعدی.
شیادی گیسوان بافت که من علویم. سعدی (گلستان).
ج، گیسوان و گیسوها. ذُوأبَة، غُسنَة، غُسناة؛ گیسو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): جَیسُوان. معرب گیسوان است که به معنی زلف باشد. (منتهی الارب).
- صاحب گیسوی؛ دارای گیسو بودن.
- || کنایه از علوی بودن :
گر کند با تو کسی دعوی به صاحب گیسوی
گیسو از شرمت فرو ریزد پدید آید کلی.
سوزنی.
-گیسوان؛ در اصطلاح نجوم و ستاره شناسی سه ستاره است در جزو خفیه یا مظلمه خارج از شکل اسد که در کتب نجوم ضفیره یا هلبه خوانند و بعضی آن را ذوأبه نیز خوانده اند و برخی همهء ستارگان تاریک و ابری را ضفیره و ذوأبه مینامند اما درست آن است که ضفیره به همان سه ستاره کوچک که جملهء آن را گیسو خوانند، گفته شود. سه ستارهء گیسو (ضفیره) علاوه بر یکهزاروبیست و دو کوکب مرصود است که مشهور گفته اند. (از التفهیم بیرونی ص87 و حاشیه) : ارسطوطالس مجره را چیزی دارد که به هوا از بخار دخانی شده، برابر ستارگان بسیار گرد آمده آنجا، همچنانک خرمن گیسو و دنبال اندر هوا برابر ایشان پدید آید. (التفهیم بیرونی ص115). ستارگان با دنبال و گیسو و کواکبهای رجم و انداختن و مانند آن. (التفهیم بیرونی ص165).
(1) - ن ل: راست بر چرخ تیره کاهکشان.

گیسوان دیده.

[نِ دی دَ / دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از مژگان چشم باشد. (بهار عجم) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
افسرد آتش دل و آب سرشک ماند
بر گیسوان دیده خضاب سرشک ماند.
طالب آملی (از بهار عجم).
مؤلف بهار عجم گوید: ملا ابوالبرکات منیر بر این لفظ اعتراض دارد که هیچ گوش گیسوان دیده نشنیده و این اگر چه از جهت استعاره که منظور طالب آملی در این مطلع است درست باشد لیکن اگر مراد از آن مژگان باشد بی تکلف درست میشود و تشبیه تازه ای بهم میرسد.

گیسوبریده.

[بُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)گیس بریده. کنایه از زن بی حیا و در تداول عامه دشنامی است. زن بی حیای هرزه چانه. (از بهارعجم) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء) :
پوشیده جامه دختر رز، ته نما(1) ببین
مستوری لباسی گیسوبریده را.
واله هروی (از بهار عجم).
رجوع به گیس بریده شود.
(1) - ته نما، به معنی بدن نما است.

گیسوبند.

[بَ] (اِ مرکب) بندی یا کیسه ای که گیسوان را بدان بندند و یا در آن گذارند تا پریشان نگردد. بندگیس. (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). عِقاص؛ رشته ای که بدان گیسو بندند. (منتهی الارب). قَرامِل، قُرمُل؛ گیسوبند. (دهار) (السامی فی الاسامی). رجوع به گیس بند شود.

گیسوپرست.

[پَ رَ] (نف مرکب) پرستندهء گیسو. آنکه گیسو را ستایش کند و بپرستد. || زنی که در زیبایی گیسوی خود بکوشد و آن را به حد پرستش دوست دارد :
آینه و شانه گرفته به دست
چون زن رعنا شده گیسوپرست.نظامی.

گیسو تافتن.

[تَ] (مص مرکب) گیس و گیسو تابیدن. تابیدن موی سر و آن را چند رده کردن.

گیسودار.

(نف مرکب) مرکب از: گیسو+ دار (دارنده). (حاشیهء برهان چ معین). دارندهء گیسو. گیسو و گیس دار. ذوذؤابه. آنکه مویهای سر وی دراز باشد. (از ناظم الاطباء). || کنایه از سید باشد. (برهان). به مناسبت آنکه علویان در قدیم گیسو داشتند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). || مولازاده. (برهان) (آنندراج). مولازاده یعنی پسر غلام. (غیاث اللغات). || پیرزاده. (برهان قاطع) (آنندراج).
- هفت گیسودار؛ بنات نعش. هفت اورنگ :
چون دو لشکر درهم افتادند چون گیسوی حور
هفت گیسودار چرخ از گرد معجر ساختند.
خاقانی.
|| (اِخ) نام ستاره ای نحس که مانند گیسوی دراز برآید و قدما او را از ثوانی نجوم شمرده و می گفتند بخاری است متصاعد از زمین که چون به کرهء نار رسد بسوزد یک سوی آن غلیظ و دیگر سوی تنگ یعنی رقیق بود و سوی رقیق را ذؤابه و سوی غلیظ را ذنب می نامیدند. رجوع به ذوذؤابة شود.

گیسودار.

(اِخ) صفت کرساسپ (گرشاشب) فرزند ثرِیتَ(1) است که در ادبیات پهلوی و فارسی از مشاهیر پهلوانان ایران است. و صفات دیگری چون: (گئسو)(2) و گرزورو (گذورَ)(3) و نرمنش (نئیرمنو)(4) (نیرم) (نریمان)، داشته ولی از نخستین صفت او (گیسودار) یا گئسو در حماسه های ملی ما اثری نیست. (از حماسه سرایی در ایران چ 1 و 2 ص518).
(1) - Thrita.
(2) - Gaesu.
(3) - Gadhawara.
(4) - Nairemanav.

گیسودراز.

[دِ] (ص مرکب) آنکه گیسوی بلند دارد. صاحب گیسوی دراز و بلند.

گیسودراز.

[دِ] (اِخ) محمد بن یوسف حسینی دهلوی. از صوفیان طریقت چشتیه است. وی به جای محمود چراغ دهلی بر مسند طریقت نشست و در سال 825 ه . ق. درگذشت. او را رسائلی به فارسی است. تاریخ وفات او را چنین نظم کرده اند:
عالمی را کشید از چه آز
به رسنهای گیسوان دراز
سال نقلش که همچو لؤلؤ سفت
عقل مخدوم دین و دنیا گفت.
دیوانی دارد که شاگرد او سید محمد آن را گردآوری کرده است. (از الذریعة ج9 ص937).

گیسور.

[گَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیدخت بخش جویمند حومه شهرستان گناباد. واقع در 42000 گزی خاور گناباد. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 352 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، ارزن، و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیسور.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. واقع در 73000 گزی شمال قاین و سر راه مالرو و عمومی بزن آباد. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 155 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و شلغم و شغل اهالی زراعت و مالداری و صنایع دستی ایشان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیسوفش.

[فَ] (ص مرکب) مرکب از: گیسو + فش (به معنی مانند) گیسووش. گیسووار. همانند گیسو. چون گیسو. || موی گردن و کاکلی اسب که همچون گیسو باشد. دارای فشی چو گیسو و فش، موی کاکل اسب است. (از برهان ذیل کلمهء فش) و کنایه از اسبی که موی کاکل بلند دارد :
سیه چشم و گیسوفش و مشک دُم
پری پوی و آهوتک و گورسم.اسدی.

گیسوفشان.

[فَ / فِ] (نف مرکب)افشانندهء گیسو. آنکه گیس را افشانده باشد. گیسوافشانده. گیس افشانده شده.(1) آنکه موی سر نابافته داشته باشد. آنکه موی گرد سر را رها کرده باشد. موی فرو آویخته در اطراف سر :
تا قدمت در شب گیسوفشان
بر سر گردون شده دامن کشان.نظامی.
|| کنایه از سیاهی و تاریکی شب باشد و آن را به سیاهی گیسو تشبیه کنند. (یادداشت مؤلف).
(1) - نف مرکب گاه به معنی مفعولی هم می آید.

گیسوکشان.

[کَ / کِ] (نف مرکب، ق مرکب) کشانندهء گیسو. آنکه گیسو میکشد. || گیسوافشان. || در حال کشیدن گیسو. || در حال کشاندن گیسو. راندن کسی را با کشیدن گیسوی وی. بردن کسی را به زور با کشیدن موی سر وی: فلان زانیه را گیسوکشان به رجم گاه بردند. || مجازاً به ناز خرامنده. دامن کشان. به نرمی و ناز گذرنده :
نوا بازی کنان در پردهء تنگ
غزل گیسوکشان در دامن چنگ.نظامی.
|| (ن مف مرکب) گیسوکشانده شده؛ گیس کشانیده. (یادداشت مؤلف).

گیسوکمند.

[کَ مَ] (ص مرکب) گیسو که بسان کمند باشد در بلندی. || کنایه از محبوب است. (آنندراج) (بهار عجم) :
شبی چون کاکل بالابلندان
سوادی از خم گیسوکمندان.(1)
زلالی (از بهار عجم).
(1) - صفت محبوب است که بر خود محبوب اطلاق شده است و در اینجا شب را در درازی و سیاهی به گیسوان سیاه و بلند محبوب تشبیه کرده است.

گیسووار.

(ص مرکب) چون گیسو. گیسووش. مانند گیسو در سیاهی و بلندی و رشته :
آن چنگ ازرق سار بین زر رشته در منقار بین
در قید گیسووار بین پایش گرفتار آمده.
خاقانی.

گیسوی.

(اِ) گیسو. رجوع به گیسو و گیس شود. || در نزد صوفیه طریق طلب را گویند به عالم هویت که حبل المتین عبارت از آن است. (یادداشت به خط مؤلف).

گیسوی چنگ.

[سو یِ چَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از تارهای چنگ. (آنندراج) (از بهار عجم) :
گیسوی چنگ ببرید به مرگ می ناب
تا حریفان همه خون از مژه ها بگشایند.
حافظ (از آنندراج).
دو روزه مهلت باقی به عیش ده شاهی
چو عمر با لب ساغر گذشت و گیسوی چنگ.
شاهی سبزواری (از بهار عجم).

گیسوی سفید.

[سو یِ سَ / سِ] (ترکیب وصفی) گیس سفید. موی سپید :
تا بسوزم به نهان خانهء وصلت هر شب
چرب چون شمع کنم پیش تو گیسوی سفید.
علی خراسانی (از بهار عجم).

گیسوی شمشیر.

[سو یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صاحب منتهی الارب در ذیل کلمهء کلب آرد: گیسوی شمشیر و بند آن. و در اقرب الموارد در ذیل همین کلمه آمده است: میخ قبضهء شمشیر و به قولی خود ذؤابهء (گیسوی) شمشیر. و شاید منظور رشته ها و منگله هایی است که به قبضهء شمشیر برای زیبایی می بندند.

گیسوی شمع.

[سو یِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شعله شمع باشد. (از بهار عجم) :
گیسوی شمع چو آتش نفسان شانه زدند
سکهء سوختگی بر پر پروانه زدند.
گنجی جربادقانی (از بهار عجم).

گیسوی کفش.

[سو یِ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آن مقدار از بند کفش یا جز آن که بر پا قرار گیرد و بر زمین ساید. (یادداشت مؤلف): ذُؤابَةُ النعل؛ گیسوی کفش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هِلال. (اقرب الموارد). هلال؛ گیسوی کفش. (منتهی الارب).

گیسه مهر.

[سَ / سِ مُ] (اِ) بزغالهء دوسالهء ماده که هنوز آبستن نشده باشد. (لغت محلی گناباد خراسان).

گیسی.

(اِ) زِمِجّی. زِمِکّی. (یادداشت به خط مؤلف). دُمغزهء مرغ. (برهان). عسیب. (برهان) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به دمغزهء مرغ شود.

گیسیس.

(اِخ) دهی است از دهستان شنیتال سلماس شهرستان خوی. واقع در 28000گزی جنوب باختری سلماس و 6000 گزی جنوب راه ارابه رو خانه سور. محلی دره و هوای آن سردسیر و سالم و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از رودسر حلان تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیسینه.

[نَ / نِ] (ص نسبی) منسوب به گیس و گیسو. (از فرهنگ شعوری ج2 ص314) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

گیش.

(اِ) مطلق کرک را گویند از هر حیوانی که باشد. (از فرهنگ شعوری ج2 ورق 310) :
خارکش را که پشت بود زگیش
دید بر دوش خویش خلعت و گیش.
هاتف (از شعوری).
|| کرک سمور را نیز گویند. (فرهنگ شعوری ج2 ص310) :
به منعم نه زربفت و نه گیش ماند
نه صد پاره خرقه به درویش ماند.
هاتفی (از شعوری).
گیش سیاه بر سر آن شوخ دلستان
مانند ابر بر سر خورشید سایبان.
هلالی (از شعوری).
این لغت مخصوص به این فرهنگ است.

گیش.

(اِ) نام خرزهره ای است در بندر عباس و حوالی کرمان. (درختهای جنگلی ایران ثابتی ص211). رجوع به خرزهره شود.

گیش.

(اِخ) شهری بوده است از توابع ماوراءالنهر. (مجمل التواریخ والقصص ص305) : در این وقت فتحها [ ی ] قتیبه بود به ماوراءالنهر و زمین شومان و گیش. (از مجمل التواریخ و القصص ص305). کلمه محرف کش است و رجوع به کش شود.

گیش آب.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان گلاشکر بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 60هزارگزی شمال باختری کهنوج سر راه مالرو گلاشکرد به بافت. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیشا.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان سیاهو بخش مرکزی شهرستان بندرعباس. واقع در 105هزارگزی شمال بندرعباس و هزارگزی شمال راه شوسهء کرمان به بندرعباس. در محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 20 تن است. مزرعهء نخلستان گچو جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیشاردن.

[دَ] (اِخ)(1) فرانسوا. مورخ معروف ایتالیایی (1483-1540 م.) در دورهء رنسانس. وی تاریخ ایتالیا را از سال 1492 تا سال 1530م. نوشته است.
(1) - Guichardin, Francois.

گیشاکجان.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 15000 گزی جنوب رودسر. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 274 تن است. آب آن از نهر پل رود تأمین میشود. محصول آن برنج و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیشان.

(اِخ) دهی است از دهستان سیاهو بخش مرکزی بندرعباس. واقع در صدهزارگزی شمال بندرعباس سر راه شوسهء بندرعباس به کرمان. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیشدر.

[دَ] (اِ) نام درختچه ای است که در نواحی گرمسیر ایران از کازرون تا بندرعباس وجود دارد. (درختان جنگلی ایران ثابتی ص64). اُم. اُمّ. و در پنجاب باتا نامیده میشود. (درختان جنگلی ایران ثابتی ص122).

گیشک.

(اِخ) دهی است از بخش نیکشهر شهرستان چاه بهار. واقع در 17هزارگزی شمال خاوری نیکشهر و 3هزارگزی شمال شوسهء نیکشهر به ایرانشهر. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 250 تن است. آب آن از رودخانه تأمین میشود. محصول آن غلات، برنج، خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیشک.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان دلفارد بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 55هزارگزی جنوب خاوری ساردوئیه و 4هزارگزی خاور راه مالرو جیرفت به ساردوئیه. و سکنهء آن 15 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیشو.

(اِخ) دهی است از دهستان رویدر بخش بستک شهرستان لار. واقع در 128هزارگزی شمال خاور بستک. محلی در دامنهء کوه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 95 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گیشه دمرده.

[شَ دَ مُ دَ] (اِخ) نام رودخانه ای است میانهء رشت و کوچصفهان. (از سفرنامهء رابینو ص36 بخش فارسی).

گیشی.

(اِخ) دهی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان. واقع در 50هزارگزی جنوب خاوری سراوان و 31هزارگزی جنوب راه فرعی کوهک به سراوان. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر. و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان آن از طایفهء زند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیشی.

(اِخ) دهی است از دهستان رویدر بخش بستک شهرستان لار. واقع در 130هزارگزی خاور بستک. محلی دامنه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 90 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گیشی چاه.

(اِخ) دهی است از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند. واقع در 64 هزارگزی جنوب شوسف و 25هزارگزی باختر شوسهء مشهد به زاهدان. محلی دره و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 133 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن لبنیات و شغل اهالی مالداری است. بهار مالداران به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیشین.

(اِخ) دهی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان. واقع در 33هزارگزی شمال خاوری کرمان و 8هزارگزی خاور راه مالرو شهداد به کرمان. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 300 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیفان.

(اِخ) قصبهء مرکزی دهستان گیفان بخش حومهء شهرستان بجنورد. واقع در 85هزارگزی شمال خاوری بجنورد و 15هزارگزی خاور شوسهء عمومی بجنورد به حصارچه. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 974 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن و میوه و شغل اهالی زراعت، مالداری و صنایع دستی ایشان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیفان.

(اِخ) دهی است از دهستان های بخش حومهء شهرستان بجنورد. این دهستان تا اوایل سال 1329 جزء یکی از دهستانهای بخش باجگیران تابع شهرستان قوچان بود و بواسطهء طول مسافتی که نسبت به باجگیران دارد از آن منتزع و جزء شهرستان بجنورد گردید. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر است و اغلب قرای آن در مرز ایران و شوروی قرار دارند. این دهستان از 16 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و سکنهء آن در حدود 8951 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیفر.

[گَ / گِ فَ] (اِ) لهجه ای در کیفر که به معنی مجازات باشد. رجوع به کیفر شود.

گیک.

(اِ) کیک. جانوری سیاه رنگ کوچک و پرنده از قبیل پشه و شپش که در لباس افتد و بگزد. (از انجمن آرا) (از آنندراج) :
حج مپندار گفت لبیکی
جامه مفکن بر آتش از گیکی.
سنایی (از انجمن آرا).
در لهجهء بیشتر نقاط ایران و هم در برهان قاطع کیک آمده است. رجوع به کیک شود.

گیک.

(اِ) گیاهی است که نامهای دیگرش گزنه و گزنگ است. (فرهنگ نظام). نباتی است دارویی که آن را انجره نیز گویند و تخم آن را بزرالانجره خوانند. (از مخزن الادویه). رجوع به انجزه و گزنه و گزنگ شود.

گیکلو.

(اِخ) از ایلات اطراف مشکین آذربایجان است. مرکب از 500 خانوار باشد که ییلاق آنها در سبلان و قشلاقشان در مغان می باشد و شغل اهالی زراعت است. (جغرافی سیاسی کیهان ص107).

گیکن.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش جاسک شهرستان بندرعباس. واقع در 28هزارگزی شمال باختری جاسک سر راه مالرو جاسک به میناب. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 70 تن است. آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیکواشه.

[گیکْ شَ / شِ] (اِ) نام نباتی است که آن را گیک پره نیز گویند. (از فرهنگ شعوری ج2 ص314).

گیگاسر.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن. واقع در 5000 گزی خاور فومن و 3000 گزی جنوب بازار جمعه که راه شوسهء به فومن و رشت دارد. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 1642 تن است. آب آن از شاخ زر و استخر تأمین میشود. محصول آن برنج، توتون، سیگار، ابریشم، چای و مرغابی و شغل اهالی زراعت و صید است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیگر.

[گی گَ] (اِ) معرب آن جرجیر است و به نامهای تره تیزک، شاهی، شاهتره، کوله تره، خاصه تره، رشاد نیز خوانده می شود. (از تحفهء حکیم مؤمن). ترمیره که به تازیش جرجیر گویند. (مؤید الفضلا) :
گیگر و گندنا و سپندان و کاسنی
این هر چهار گونه که داری همه دژن.
یادداشت به خط مؤلف (از نسخهء لغت فرس).
در لغت فرس اسدی و برهان قاطع به صورت کیکیز و کیکیر با کاف تازی ضبط شده است. و کلمه گیگر در بیت بالا در لغت فرس اسدی موجود کیکیز آمده است. رجوع به کیکیر و کیکیز و کیکیش شود.

گیگله.

[] (اِ) مزاح. (حاشیهء الجماهر بیرونی ص241)(1). هزل. و در تداول امروز، شوخی، اما معلوم نیست اصل کلمه چه بوده است.
(1) - در متن الجماهر «کنکله» آمده است، و مصحح در حاشیهء نسخه «کیکله» را نیز آورده و در توضیح افزوده که: کلمهء فارسی است با دو کاف فارسی به معنی هزل و مزاح.

گی گه.

[گی گِ] (اِخ)(1) نام خواهر اسکندر، دختر آمینتاس از شاهان مقدونی معاصر خشایارشا پادشاه هخامنشی بوده است. این زن همسر یک نفر پارسی به نام بوبارِس بوده است و از ازدواج با او پسری یافت که نام وی را نیز آمینتاس نهاد. (از تاریخ ایران باستان ج1 ص831).
(1) - Gygee.

گیل.

(اِخ)(1) به قوم ساکن گیلان اطلاق شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) (معجم البلدان). اسم طوایفی است که در ولایت گیلان در کوههای شمالی یعنی خلخال و طارم سکنی داشته اند و یونانیها آنها را کادوسی مینامیدند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص263) :
سپر در سپر گیل مشکین کله
خروشان همه چون هزبر یله.اسدی.
- گیل مرد؛ اهل گیلان. از اهالی و سرزمین گیل ها.
- گیل مردم؛ مردم گیل. مردم زمین گیلان. گیل ها :
همان گیل مردم چو شیر یله
ابا طوق زرین و مشکین کله.فردوسی.
- گیل و دیلم؛ مردم دو سرزمین و ناحیهء گیلان و دیلمستان. این دو سرزمین به سبب داشتن مردانی جنگاور و کارزاری و افراد شجاع و دلیر در ادبیات فارسی اختصاص یافته اند و دو کلمهء گیل و دیلم هر یک بمجاز در معنی شجاع و دلیر و جنگاور مستعمل شده است. و کلمهء دیلم خاصةً معنی مجازی دیگری نیز یافته است که خدمتکار و محافظ و غلام سرایی سلاطین و امیران باشد. رجوع به کلمهء مزبور شود :
چو شب گیل شد در گلیم سیاه
ورا زرد گیلی سپر گشت ماه.
اسدی (گرشاسبنامه ص 223).
|| (اِخ) گیلان را گویند و آن ولایتی باشد معروف از تبرستان. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام) (انجمن آرا) (آنندراج). سرزمین گیل ها. گیلان معرب آن جیل است : مرداویج گیل داشت و برادرش وشمگیر خراسان. (مجمل التواریخ و القصص). رجوع به گیلان شود.
- گیل و دیلم؛ سرزمین گیلان و دیلمستان :
ز گیل و ز دیلم بیامد سپاه
همی گرد لشکر برآمد به ماه(2).فردوسی.
|| (ص) بمجاز شجاع و دلیر. || (اِ) به زبان گیلانی رعیت و روستایی و مردم عامی را گویند. (برهان قاطع). || چوب سخت باشد از درخت عناب که از آن وسایل و اسباب سازند و معرب آن جیل باشد. (از انساب سمعانی ج2 ص148).
(1) - در پهلوی Gel. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - در این شاهد از کلمهء گیل، ممکن است سرزمین طایفهء گیل نیز مراد باشد، یعنی گیلان.

گیل.

(اِ) نام فارسی زعرور باشد. (فهرست مخزن الادویه). گیلک. گیل سرخ. رجوع به زعرور و کیل شود.

گیل.

(اِخ) نام کسی است که کشتیهای ایران را در مراجعت از یونان که دچار طوفان شده بود نجات داد و نزد داریوش آورد. (از تاریخ ایران باستان ص562).

گیل.

(اِخ) معرب جیل. قریه ای است از نواحی بغداد پایین تر از مداین و بعد از زرارین. آن را گیل و گال گویند. (از معجم البلدان). رجوع به جیل شود.

گیل.

(اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لو بخش قیدار شهرستان زنجان. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری قیدار و 6هزارگزی راه عمومی. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 143تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیل.

(اِخ) ابن گیلانشاه ملقب به گاوباره (گاوبره). سرسلسلهء ملوک گاوباره باشد. اولیاءالله در تاریخ رویان (ص28) پس از ذکر قیام گاوباره و تسلیم آذرولاش نویسد: چون مدتی گاوباره باز در طبرستان حاکم بود و آذرولاش او را متابع و مطاوع... تمامت نعمت و اموال همه به گاوباره بماند، دارالملک او گیلان بود. مدت پانزده سال در طبرستان والی بود و حکم میراند. در سنهء خمس و ثلثین از تاریخی که عجم بنا نهاده بودند و آن را یزدجردی می گویند از دنیا رحلت کرد. و مرعشی در تاریخ طبرستان و رویان و مازندران (ص30) گوید: گاوباره در ممالک گیل و دیلم و رویان حاکم گشت... و مدت پانزده سال در طبرستان حکومت کرد در سنهء خمسین از تاریخ عجم درگذشت. چون تاریخ عجم را معمو از سال جلوس یزدگرد سوم یعنی سال 25 ه . ق. گیرند. لذا بنا به نوشتهء اولیاءالله و مرعشی هنگام درگذشت گاوباره سال 75 ه . ق. میشود. اما ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان (ج1 ص154) پس از ذکر خروج گاوباره و اطلاع یافتن یزدگرد از هویت وی و ملزم نمودن آذرولاش به اطاعت گاوباره و سرانجام سقوط آذرولاش از اسب در حین گوی بازی و مرگ وی و حکمرانی گاوباره نویسد: این (یعنی کشته شدن آذرولاش) در سال 35 از تاریخی است که عجم بنا نهاده بود، اما دارالملک گیلان بود، 15 سال برآمد مدت استیلای او [ گاوباره ] به گیلان. با توجه به شرح فوق اگر 15سال حکومت او را پس از قتل آذرولاش بدانیم درگذشت گاوباره سال (50=15+35 عجم) یا 75 ه . ق. یعنی موافق نوشتهء اولیاءالله و مرعشی خواهد بود. اما اگر پانزده سال حکومت وی را از تسلط بر گیلان به حساب آوریم چند سالی قبل از تاریخ فوق یعنی قبل از 75 ه . ق. میشود که البته سال دقیق آن را نمی توان محاسبه کرد. اما خواندمیر در حبیب السیر مدت سلطنت او را پانزده سال و درگذشت وی را سال چهلم هجری گوید. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص40). یعنی سال 15 از تاریخ عجم نه سال 35 که اولیاءالله و مرعشی و ابن اسفندریار بدان اشاره کرده اند. زامباور در معجم الانساب (ج2 ص284) تاریخ یزدگری را با تاریخ هجری قمری تطبیق کرده و جلوس گیل را در سال 25 ه . ق. دانسته است و اگر 15 سال حکومت را به آن اضافه کنیم سال فوت وی 40 ه . ق. میشود و این با آنچه خواندمیر در حبیب السیر آورده است، مطابقت دارد.

گیل آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان پایین شهرستان نهاوند. واقع در 12هزارگزی باختر شهر نهاوند و 2500گزی شمال گیلان. محلی جلگه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 990 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. و محصول آن غلات و توتون و حبوب و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیل آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 5هزارگزی شمال باختری نکا. واقع در دشت و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 25 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیلاباد.

(اِخ) نام موضعی است در مشرق ری که در آن بناهای عظیم و چشمه سار و باغهای زیبا باشد. آن را مرداو بن لاشک بنا نهاد. (از معجم البلدان). معرب آن جیلاباذ است. رجوع به جیلاباذ شود.

گیلاباد.

(اِخ) شهر کوچکی است از ناحیهء گیلان و ایشان را [ گیلانیان ] شهرکها است با منبر چون، گیلاباذ، شال، دولاب. (حدودالعالم چ دکتر ستوده ص150).

گیلاپی.

(اِخ) دهی است از دهستان اهلمرستاق بخش مرکزی شهرستان آمل. واقع در 15هزارگزی شمال باختری آمل و 2هزارگزی باختر شوسهء آمل به محمودآباد. واقع در دشت و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 185 تن است. آب آن از رودخانهء هراز و چشمه های بولیده تأمین میشود. محصول آن برنج، کنف و پنبه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیلارکش.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سمام بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 26هزارگزی جنوب امام. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 260 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن غلات، گردو و لبنیات و شغل اهالی گله داری است. بیشتر سکنهء آن در زمستان برای تهیهء علوفه گله های خود به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلارلو.

(اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 14هزارگزی شمال باختری گرمی و 2هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 176 تن می باشد. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیلارود.

(اِخ) دهی است از توابع اصفهان و دارای معدن زغال سنگ است. قطر رگه های آن به یک متر و شصت سانتیمتر میرسد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص236 و 40).

گیلاس.

(اِ)(1) میوه ای است کوچک به قدر فندق که شیرین و از جنس آلوبالو است اما کم رنگ تر از آن و اول میوه ای است که در ایران بعد از توت در بهار به دست می آید. (از فرهنگ نظام). این میوه گوشت دار و هسته ای و دارای ریشه های سطحی است و در خاکهای بارخیز رستی و آهکی خوب میروید. در خاکهای شنی چندان رشد نمی کند. و بلندی درخت گیلاس از پنج تا هفت متر میرسد. چوب آن سخت و سنگین است و به مصرف بسیاری از کارها میرسد. (از جنگل شناسی ساعی ج1 ص241) : و در این چهار باغها میوه های الوان از ناشپاتی و بادام و فندق و گیلاس و عناب و هر میوه که اندر بهشت باشد. (تاریخ بخارای نرشخی).
- گیلاس وحشی؛ نوعی از گیلاس خودرو است بیشتر در جنگلهای شمال ایران میروید، روستاییان از پوست آن کیف و صندوق می سازند. (از جنگل شناسی کریم ساعی ج1 ص242) (درختهای جنگلی ایران ثابتی ص37).
(1) - Guigne. Bigarreau.

گیلاس.

(از انگلیسی، اِ)(1) لیوان آبخوری. ظرفی بلورین به اشکال مختلف که آشامیدن را به کارست.
(1) - Glass.

گیلاس.

(اِخ) دهی است از دهستان بالا لاریجان بخش لاریجان شهرستان آمل. واقع در 5هزارگزی شمال خاوری رینه. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 60 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین میشود. محصول آن لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیلاس.

(اِخ) یکی از دیه های لاریجان است. (از سفرنامهء رابینو بخش فارسی ص154).

گیلاس.

(اِخ) (چشمه...) یا گُلسب در فاصلهء 9 فرسخی شهر مشهد. در محلی در دامنهء کوه واقع شده است. منبع این چشمه یکی از ییلاقات مشهد است که آب آن در حوالی شهر با آب سد گلستان ملحق می شود و از خیابان صحن مقدس میگذرد. احداث این چشمه توسط شاه عباس بوده است. (مطلع الشمس ج2 ص243) (مرآت البلدان ناصری ج4 ص244). رجوع به کلسب شود.

گیلاش.

(اِ) آرد که تازی آن دقیق و طحین است. (از فرهنگ شعوری ج2 ص310). اما این لغت در جای دیگر دیده نشد.

گیلاکجان.

(اِخ) دهی است از دهستان پل رودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 7 هزارگزی جنوب خاوری رودسر و یک هزارگزی شوسهء رودسر به شهسوار. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 730 تن است. آب آن از پل رود تأمین میشود. محصول آن برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلاموش.

(اِخ) بنا به گفتهء رابینو، دهی است میان رشت و کوچصفهان و قبل از گیشه دمرده. (از سفرنامه رابینو ص36 بخش فارسی).

گیلان.

(اِخ) مرکب از گیل به اضافهء ان، پسوند مکان، در پهلوی گلان.(1) یعنی مملکت گیل ها، نزد یونانیان گلا(2)، در اوستا نام ناحیتی به صورت «ورنا» آمده(3) و خاورشناسان در تعیین محل آن اختلاف دارند. بر طبق سنت آن، همان مملکت «پتشخوارگر» (طبرستان و گیلان) است. (یشتها ج1 ص57، ج1، ص178، 192 و ج2 ص75 متن و حاشیه). اندرآس همین «ورنا» را ریشهء گیلان دانسته، ولی استاد بنونیست این حدس را رد کرده است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به جغرافی سیاسی کیهان ص263 به بعد شود. منطقه ای است در شمال ایران و در تقسیمات کشور به استانها استان یکم محسوب میگردد و حدود و مشخصات آن به شرح زیر است: در 36 درجه و 28 دقیقه تا 38 درجه و 11 دقیقهء عرض شمالی و از 48 درجه و 44 دقیقه تا 50 درجه و 32 دقیقهء طول شرقی واقع شده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
در طرف شمال دریای خزر واقع است و حدود آن بدین شرح است: از خاور به شهرستان شهسوار و منطقهء مازندران، از باختر شهرستان اردبیل و خلخال، از جنوب و جنوب باختر به خط الرأس سلسلهء جبال البرز که بین شهرستان زنجان و قزوین و گیلان واقع شده و مقسم المیاه سلسلهء مذکور همه جا حد طبیعی گیلان با شهرستانهای مذکور است. وضع کلی طبیعی: سلسله جبال البرز با ارتفاع متوسط سه هزار متر موازی با ساحل دریای خزر مانند دیوار عظیمی منطقهء گیلان را احاطه کرده فقط در قسمت مرکزی بوسیلهء رودخانهء سفیدرود معبر مهمی که تنها مدخل طبیعی منطقه است ایجاد گشته و راه شوسهء طهران به گیلان در این معبر و طول رودخانهء سفیدرود احداث شده است. قسمتهای شمال منطقهء جلگهء مسطحی است که از رسوبات رودهای متعددی که از سلسلهء جنوبی سرچشمه میگیرند تشکیل شده. قسمت جلگه جنگلزار است و مرور زمان قسمت عمدهء آن مبدل به زمینهای زراعتی گردیده است. قسمتهای کوهستانی تا ارتفاع تقریبی هزار و دویست متر پوشیده از جنگل انبوه است. ارتفاع قلل مهم سلسلهء البرز در منطقهء گیلان مانند قلهء کوه درفک جنوب دهستان سیاهکل 3500 متر و در جنوب فومن 2900 متر و ناتشکوه در املش 3000 متر و سمام کوه از جنوب رودسر 3250 متر و گوانه کل در جنوب اشکور پایین 3250 متر است. آب و هوای گیلان معتدل و مرطوب است. باد شمال رطوبت دریای خزر را به گیلان می آورد و بواسطهء ارتفاع زیاد سلسلهء البرز رطوبت از گیلان خارج نمی شود و در اثر برودت نقاط مرتفع تبدیل به باران میگردد. باد جنوبی موسوم به باد گرم است که از طرف فلات مرکزی میوزد فصل وزش آن بیشتر در پاییز است. کوه های گیلان، دنبالهء کوه های طالش است که تا درهء سفیدرود پیش میرود و به دو ناحیه تقسیم میشود: یکی ناحیهء مرتفع که بین گیلان و طارم و خلخال واقع شده و دیگری جلگهء ساحلی دارای خاکهای رسوبی حاصلخیز است. گیلان دارای رودهای متعددی است که به ترتیب اهمیت به شرح زیر است: سفیدرود. پل رود. سامان رود. مرسارود. خشکرود. پلرود. رودخانهء شلمان. رودخانهء لیل. رودخانهء لاهیجاب. رودخانهء شمرو. رودخانهء خراررود. زردرود. گوهررود. رودخانهء سنگ. پسیخان. شفت. شاخزر. قلعه رودخان. گشت رودخان. گاز رودبار. ماسوله. پلنک ور. سیاهرودخان. تنیان. ماسال. شاندرمن. چاف رود. شفارود. دینیاچال. دیکاسرا. کیلاسرا. ناو. گرگانرود. هره دشت. خطبه سرا. شیرآباد. حویق. چوبر. لمر.
سازمان اداری: از نظر تقسیمات کشور به پنج شهرستان زیر تقسیم شده است:
1- شهرستان رشت. 2- بندر انزلی. 3- فومنات. 4- طوالش. 5- لاهیجان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2) (از جغرافیای سیاسی کیهان ص263 به بعد) (جغرافیای طبیعی کیهان ص34 به بعد). و حدود و مشخصاتی که ذکر گردید راجع به گیلان امروز است و اما جهت اطلاع بر گیلان قدیم تا اندازه ای اقوال قدماء را در اینجا به اختصار می آوریم: یاقوت در معجم البلدان گوید: نامی است که بر شهرهای بسیار از بلاد ماورای طبرستان اطلاق شود. در گیلان شهرهای بزرگ وجود ندارد بلکه قریه های کوچکی است که در جنگلها میان کوهها باشد و عدهء بسیاری از دانشمندان را بدان منسوب دارند. (معجم البلدان).
مؤلف سرزمینهای خلافت شرقی گوید: دلتای سفیدرود که نیم دایرهء بزرگی از تپه ها و کوههای پوشیده از جنگل بر آن احاطه کرده است ایالت کوچک گیلان را تشکیل میدهد زمین های رسوبی دلتا را جغرافی نویسان اسلامی به طور خاص جیل یا جیلان میگفتند وقتی میخواستند تمام ایالت گیلان را اداره کنند، جیلانات (گیلان ها) می گفتند. و این اسم شامل ولایات و نواحی کوهستانی هم میگردید این سرزمین موطن اصلی آل بویه یا دیالمه بود که سرکردگان آنها در قسمت اعظم قرن چهارم در بغداد در دستگاه خلافت نفوذ و قدرت داشتند. در قرن چهارم هجری تمامی گیلان و ولایات کوهستانی که در شرق گیلان و در امتداد سواحل دریای خزر قرار داشت، جزء ایالت دیلم بود ولی بعدها این نواحی از هم تفکیک شد و خود اسم دیلم نیز از زبانها افتاد و نام جیلان بر تمام ناحیهء مجاور اطلاق گردید. در حالی که در واقع جیلان اراضی ساحلی و دیلم کوهپایهء مشرف بر آن اراضی ساحلی است اما هریک از این دو نام هم گاهی بر تمام سرزمینی که در جنوب باختری دریای خزر واقع بود اطلاق میگردید. در قرن هشتم به قول حمدالله مستوفی: لاهیجان و فومن دارالملک جیلانات بود و از شهرهای مهمی که نام می برد فومن و رشت است که هیچ کدام از جغرافی نویسان اسلامی از آن نام نبرده اند. و در قرن چهارم مقدسی گوید که کرسی موغان یا مغکان یا موقان شهری بود به همان نام که اکنون تعیین محل آن دشوار است. رجوع به سرزمینهای خلافت شرقی ص185 به بعد شود.
(1) - Gelan.
(2) - Gelae.
(3) - Varena.

گیلان.

(اِخ) دهی است از دهستان ززوماهرو بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 90هزارگزی جنوب باختری الیگودرز و 16هزارگزی جنوب شوسهء ازنا به دورود. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 135 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیلان.

(اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 40هزارگزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالرو شاه آباد به خاک تپه. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 71 تن است. آب آن از چاه و قنات تأمین میشود. محصولات آن غلات، لبنیات، چغندر و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیلان.

(اِخ) نامی متداول میان ساکنان سواحل جنوبی خزر برای قسمت پست و ساحلی محدود میان چالوس و انزلی در مقابل کوهپایه و قسمت مرتفعات همین ناحیه. چنانکه هرگاه کسی از کوهپایه های شمالی شهسوار یا رودسر یا رامسر به جانب ساحل رود، گویند به گیلان رفته است.

گیلان.

(اِخ) نام تیره ای از طایفهء کلهر کردستان باشد. (از جغرافیایی سیاسی کیهان ص62).

گیلان.

(اِخ) نام محلی است در اطراف کرمانشاه. واقع در 42هزارگزی سر چله و 6 هزارگزی قصرشیرین. (از مجمل التواریخ گلستانه ص253).

گیلان آباد.

(اِخ) نام موضعی به حدود آمل مازندران بوده است. (سفرنامهء رابینو ص165 انگلیسی و 233 فارسی).

گیلان دوز.

(اِخ) دهی است از دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان مشکین شهر. واقع در 20هزارگزی باختر مرکز بخش و 2هزارگزی شوسهء میانه و خیاو. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 167 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیلانده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان اسالم بخش مرکزی شهرستان طوالش. واقع در 13هزارگزی جنوب هشت پر و دو طرف شوسهء آستارا به انزلی. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 408 تن است. آب آن از رودخانهء کلاسرا و ناورود تأمین میشود. محصول آن برنج، غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جوراب بافی است. یک بقعه به نام پیر هرات دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلانده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان میان رود پایین بخش نور شهرستان آمل. واقع در 8هزارگزی باختر آمل. واقع در دشت و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از انگتارود تأمین میشود. محصول آن مختصری برنج و غلات و شغل اهالی، زراعت می باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیلانده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان گلخوران بخش مرکزی شهرستان اردبیل. واقع در 8هزارگزی شمال خاوری اردبیل و در سر راه شوسهء آن. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 408 تن است. آب آن از رودخانهء بالخلو و چشمه تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیلانشاه.

(اِ مرکب) قسمی از مرغان درازپای آبی است. (یادداشت به خط مؤلف).

گیلانشاه.

(اِخ) فرزند امیرعنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندربن قابوس بن وشمگیربن زیار از شاهزادگان زیاری است اما حکومت و امارت وی مسلم نمی باشد. پدر این مرد یعنی امیر عنصرالمعالی مؤلف کتاب نفیس و پرارج قابوس نامه است که آن را برای همین فرزند خویش یعنی گیلانشاه به سال 475 ه . ق. به رشتهء تحریر کشیده است. تاریخ تولد و وفات این امیرزاده روشن نیست. وی از جانب مادر و جدهء پدری خویش نیز نسب به امیران و سلاطین زمان چون مرزبان بن فیروزان و سلطان محمود غزنوی میرسانیده است. برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به حواشی آقای نفیسی بر قابوسنامه چ 1312 ه . ش. و تاریخ ادبیات دکتر صفا ج2 ص899.

گیلان غرب.

[نِ غَ] (اِخ) یکی از بخشهای سه گانهء شهرستان شاه آباد. مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال، به بخشهای سرپل ذهاب، کرند مرکزی، شاه آباد، از طرف جنوب، شهرستان ایلام از خاور به دهستان منصوری و بخش شیروان چرداول از طرف شمال باختری بخش مرکزی قصرشیرین و از باختر، بخش سومار. هوای بخش نسبت به پستی و بلندی اراضی متغیر است...
ارتفاعات: در بخش گیلان غرب، چهار رشته کوهستان وجود دارد... الف. کوههای شمالی دهستان دیره. گواور، کفرآور. ب - کوههای شمالی دره گیلان و چله که میان دره دیره و کفرآور و گواور واقع شده اند. ج - رشته سوم از سراب گیلان شروع شده در انتهای جنوب خاوری بخش به کوه مانشت متصل میگردد. د - رشته چهارم در جنوب و موازی با رشتهء سوم واقع شده و طول و عرض آن بیش از سه رشتهء مذکور است.
رودخانه های مهم: 1- رودخانه کفرآور. 2- رودخانهء گیلان. 3- رودخانه کنگیر. 4- رودخانهء کنگاش.
نواحی کوهستانی بخش که هوای آن معتدل میباشد. پوشیده از جنگل است و درختان آن عبارت است از بلوط بنه (پستهء کوهی)، زال زالک، کهکوم و غیره است. از جنگلهای این بخش در دهستان های گواور، سراب قنبر، سرچله ذغال تهیه شده به شهرهای کرمانشاه، شاه آباد، قصرشیرین حمل میگردد و در بخش گیلان و دهستانهای آن بهترین مراتع ییلاقی و گرمسیری وجود دارد.
معادن: در این بخش انواع معادن نفت، ذغال سنگ، گوگرد، آهن و غیره در نقاط مختلف دیده شده.
راه: راه شوسهء شاه آباد به ایلام تقریباً از انتهای خاوری بخش از وسط دهستان گواور چله میگذرد. در محلی به نام سرچه شوسهء گیلان از راه مذکور منشعب شده به گیلان غرب میرود و در حدود 15هزارگزی شمال باختری گیلان دو راه شده یکی از طریق دهستان دیده به سرپل ذهاب و دیگری به راه قصرشیرین و نفت شاه منتهی میگردد.
سازمان: بخش گیلان غرب از 6 دهستان و 118 آبادی تشکیل شده است. بنابر آمار بخش گیلان غرب از 118 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن 39300 تن است. سکنهء بخش از ایل معروف کلهر هستند. محصول عمدهء بخش: غلات، حبوب، لبنیات، پنبه، توتون و مختصر کتیرا، سقز، سریش، هیزم و ذغال است. شغل عمدهء ساکنان آنجا زراعت و گله داری است. گله داران تابستان به ییلاق و زمستان به قشلاق رفته و در سیاه چادر و آلاچیق به سر میبرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیلان غرب.

[نِ غَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش گیلان غرب از شهرستان شاه آباد. واقع در 94هزارگزی باختر شاه آباد و 60هزارگزی جنوب خاوری قصرشیرین، در قسمت علیای درهء گیلان. مشخصات جغرافیایی آن به شرح زیر است:
طول 45 درجه و 55 دقیقه.
عرض 34 درجه و 7 دقیقه.
ارتفاع از سطح دریا 723گز.
موقع طبیعی قصبه، محلی دشت. هوای آن گرمسیر و آب آن از سراب گیلان تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، برنج، پنبه، حبوب، صیفی، توتون و لبنیات است. جمعیت قصبه در تابستان 1500 تن و در زمستان در حدود 2500 تن است. ساکنان از طایفهء کلهر میباشند. از آثار قدیم تپه ای در کنار قصبه وجود دارد که زمانی آباد بوده و فعلاً خرابه های آن باقی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیلان کوتم.

[] (اِخ) به گفتهء حمدالله مستوفی مصب سپیدرود است در دریای خزر. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص217). توضیح اینکه رودخانهء قزل اوزن پس از آنکه در منجیل به رودخانهء شاهرود پیوست و تشکیل سپیدرود را داد به سوی دریای خزر جریان پیدا میکند. از منجیل تا کندلان مجرای آن بین دو کوه و بسیار باریک است اما از این نقطه به بعد دلتای وسیعی با شعبات بسیار از قبیل کیاجری یا صیقلان رودبار و حشمت رود و نورود تشکیل میدهد و شعبهء اصلی آن در حسن کیاده به بحر خزر میریزد. (جغرافیای طبیعی کیهان ص67). بدین ترتیب گیلان کوتم ظاهراً در محل حسن کیاده فعلی یا کمی اینسوی تر یا آنسوی تر جای داشته است اما حمدالله مستوفی جای دیگر گوید: کوتم بندرگاهی است که از گرگان و طبرستان و شیروان کشتی بدانجا بیرون آید و حاصل عظیم دارد. از اینجا چنین مستفاد میشود که گیلان کوتم منقول در آن کتاب مبدل کوتم گیلان باشد، یعنی بندرگاه کوتم واقع در گیلان نه اینکه «گیلان کوتم» خود مستق بر ناحیه ای اطلاق شود.

گیلان مال ویران.

(اِخ) دهی است از دهستان سوسن بخش ایذه شهرستان اهواز. واقع در 48هزارگزی شمال خاوری ایذه. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 295 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیلانه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنه شهرستان کرمانشاهان. واقع در 32هزارگزی شمال باختری صحنه و 8هزارگزی باختر شوسهء کرمانشاه به سنقر. محلی دامنه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 355 تن است. آب آن از رودخانه ارمنی جان تأمین میشود و محصول آن غلات، توتون و چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیلانی.

(ص نسبی) نسبت به گیلان و گیل. و معرب آن جیلانی است. (انساب سمعانی ج2 ص148) (از فرهنگ نظام). رجوع به گیلان شود.

گیلانی.

(اِخ) اسماعیل بن محمدسعید القادری بغدادی در قرن سیزده هجری می زیسته است و او راست: کتاب الفیوضات الربانیة فی المآثر القادریة. (از معجم المطبوعات ج2 ستون 1581).

گیلانی.

(اِخ) عبدالقادر. رجوع به عبدالقادر جیلانی شود.

گیلاوند.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سگوند بخش زاغه شهرستان خرم آباد. واقع در 22هزارگزی جنوب باختری زاغه و 16هزارگزی جنوب شوسهء خرم آباد به بروجرد. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 120 تن است. آب آن از رودخانهء ازنا تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان فرش و جاجیم بافی می باشد. ساکنان آن از طایفهء سگوند بوده و برای تعلیف احشام خود به ییلاق می روند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

گیلاوندان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگر کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری رشت بین شوسهء کوچصفهان و دوشنبه بازار به رشت. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 892 تن است. آب آن از خمام رود تأمین میشود. و محصول آن برنج و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلایه.

[یَ / یِ] (اِخ) دهی است از دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 55هزارگزی جنوب رودسر و 4هزارگزی شوئیل. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 110 تن است. آب آن از چشمه سارها تأمین میشود. محصول آن غلات، بنشن، فندق و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی آنان شال و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیل پردسر.

[پُ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان سنگر کهدمات بخش مرکزی شهرستان رشت. واقع در 10هزارگزی جنوب خاوری رشت و کنار شوسهء سنگر به رشت. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 1235 تن است. آب آن از خمام رود تأمین میشود. محصول آن برنج و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیل چالان.

(اِخ) دهی است از دهستان گیل دولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 651 تن است. آب آن از رودخانهء چاف و شفارود تأمین میشود. محصول آن برنج، توتون، سیگار و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیل چاله سر.

[لَ سَ] (اِخ) دهی است از دههای فرح آباد گیلان. (سفرنامهء رابینو ص120 انگلیسی و 161 بخش فارسی).

گیلدارو.

(اِ مرکب) چوبکی باشد سیاه رنگ و آن را به ساحل دریای خزر یابند، و آن را نر و ماده می باشد و کدودانه را نافع است که کرم شکم باشد، و معرب آن جیل دارو است. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری ج2 ص313) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرخس. سغبر. (برهان قاطع). رجوع به سرخس و سغبر شود.

گیل داوران.

[وَ] (اِ مرکب) نام فارسی زعرور باشد. (فهرست مخزن الادویة). گیل. گیل سرخ. کیلک. رجوع به زعرور شود.

گیل دولاب.

(اِخ) نام یکی از دهستان های بخش رضوانده شهرستان طوالش است. این دهستان میان دهستانهای میانده، خشابر، پره سر و دریای خزر واقع است. این دهستان از 25 آبادی کوچک و بزرگ تشکیل می یابد و سکنهء آن در حدود 10000 تن است. محصول عمدهء آن برنج و مختصر ابریشم، توتون، سیگار و بنشن است. در فصل زمستان و بهار برخی از ساکنان قرای ساحلی به صید ماهی اشتغال میورزند. و قرای مهم دهستان عبارتند از: رضوانده که ادارات فرهنگ، کشاورزی، واحد ژاندارمری در آن ساکن. و در چهارراه بندرانزلی، آستارا، سید شرفشاه و چهارشنبه بازار، واقع است و اردجان که در سر راه شوسه واقع است و دیگر قرای آن: نوکنده، گیل چالان، آلکام، کلیمان، دادسرا و شاشکوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیل ده.

[دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان دهشال بخش آستانه شهرستان لاهیجان. واقع در 18هزارگزی شمال خاوری آستانه و 6 هزارگزی دهشال. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 1561 تن است. محصول عمدهء آن برنج، ابریشم و کنف و شغل اهالی زراعت و صید مرغابی از استخر است. یک بقعهء قدیمی در آنجا است. دو قریهء کوچک لوق گیلده و سلیم چاه در آمار جزء گیلده منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلردک.

[لَ دَ] (اِخ) نام یکی از دههای لاریجان است. (سفرنامهء رابینو ص114 انگلیسی و 154 بخش فارسی).

گیل سرخ.

[سُ] (اِ مرکب) نام فارسی زُعرور باشد. (مخزن الادویه). گیلک. گیل. رجوع به زعرور شود.

گیلک.

[لَ] (ص، اِ) به زبان گیلان، مردم عامی و روستایی و رعیت را گویند. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (آنندراج) (فرهنگ شعوری). || از اهل گیلان. گیلانی. گیلی. جیلی. جیلانی.

گیلک.

[لَ] (اِ) اسم فارسی زعرور باشد. (فهرست مخزن الادویه). گیل. گیل سرخ. رجوع به زعرور شود.

گیلک.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. واقع در 5500 گزی شمال باختر فیروزآباد و هزارگزی شوسهء شیراز به فیروزآباد. محلی جلگه و هوای آن معتدل و سکنهء آن 241 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصولات آن غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی است. خرابه های معروف به آتشکده مربوط به دورهء ساسانیان در 1500گزی شمال آن واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

گیلک جان.

[لَ] (اِخ) نام رودخانهء کوچکی است میان رودسر و در حدود دومیلی شیره رود. (سفرنامهء رابینو ص18 انگلیسی و ص 38 ترجمهء فارسی).

گیلکرو.

[کَ] (اِ) نباتی است که از آن جاروب سازند. (آنندراج) (فرهنگ شعوری ج2 ص313). جارو. گیاه جارو.

گیل کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان زانوس رستاق بخش مرکزی شهرستان نوشهر. واقع در 40هزارگزی جنوب نوشهر و 9هزارگزی پول. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 400 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، ارزن و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. زمستان برای تأمین معاش به قشلاق کجور میروند و شغل بیشتر آنها زغال سوزی و چوب بری است. در کوههای آن معدن مس و طلا وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیل کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر. واقع در 6500 گزی باختر چالوس کنار رودخانهء سردآب رود و 2هزارگزی جنوب شوسهء چالوس به شهسوار. محلی دشت و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء سردآب رود تأمین میشود. محصول آن برنج و مختصر مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیل کلایه.

[کَ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان پل رودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 10500 گزی جنوب خاوری رودسر و کنار راه شوسهء رودسر به شهسوار. محلی جلگه و هوای معتدل و مرطوب و سکنهء آن 315 تن است. آب آن از پل رود تأمین میشود. محصول آن برنج و کنف و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلکلو.

[لَ لو] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروه شهرستان سنندج. واقع در 37هزارگزی شمال قروه کنار رود بایتمر. محلی تپه ماهور و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 148 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیلکی.

[لَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به گیلک. || لهجهء مردم گیلان. || در موسیقی یکی از آهنگهای شور است. (فرهنگ نظام). رجوع به آهنگ شود.

گیلکی.

[لَ] (اِخ) (امیر...) ابن محمد حاکم و فرمانروای طبس در حدود سال 440 ه . ق. ناصرخسرو در سفرنامهء خویش از این امیر و عدل و ایمنی که محافظت آن بزرگ ایجاد کرده بود و آسودگی خلق در پناه معدلت وی سخن گفته است. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص124 و 125).

گیل گرد.

[] (اِخ) یا اندمشن. نام قلعهء مستحکمی است واقع در خوزستان که یک نوع قلعهء باستیل محسوب میشد و آن را «انوشبرد» یا قعلهء فراموشی نیز میخواندند زیرا که نام زندانیان و حتی نام آن مکان را کسی نبایستی بر زبان براند. هوبشمان شباهت این نام را که بوسیلهء متون ارمنی به ما رسیده است با اندمشک، نام باستانی شهر دزفول یادآور شده است. (از ایران در زمان ساسانیان ص330 و حاشیه).

گیل محله.

[مَ حَلْ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم آباد، شهرستان شهسوار. واقع در 9000 گزی جنوب شهسوار. واقع در دشت و هوای آن معتدل و مرطوب است. سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء چشمه کیله تأمین میگردد. محصول آن برنج، مرکبات، جالیزکاری و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیل ملک.

[مُ] (اِخ) دهی است از دهستان پل رود بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری رودسر و 6هزارگزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار. محلی جلگه و هوای معتدل و مرطوب و سکنهء آن 85 تن است. شغل اهالی گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلنشین.

[نَ / نِ] (اِخ) یکی از دیههای فرح آباد مازندران است. (سفرنامهء رابینو ص120 بخش انگلیسی و ص 161 بخش فارسی).

گیلو.

(اِ) گیلوئی. قسمت فاصلهء مابین طاق عمارت و دیوار که بر آن نقاشی و گچبری کنند و به منزلهء گلوی طاق و سقف است و هنوز هم به همین عبارت در زبان عموم هست ولی در فرهنگها ضبط نشده است. (گنجینهء گنجوی یا دفتر هفتم حکیم نظامی ص136) :
صفه ای تا فلک سر آورده
گیلوی طاق او برآورده.(گنجینهء گنجوی).
رجوع به گیلویی شود.

گیلوا.

[گیلْ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش کوچصفهان شهرستان رشت. واقع در 4هزارگزی شمال خاوری کوچصفهان و 2هزارگزی شوسهء کوچصفهان به لاهیجان. محلی جلگه و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 2500 تن است. آب آن از سفیدرود تأمین میشود. محصولات عمدهء آن برنج، چای و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلوان.

[لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان شاهرود و بخش شاهرود شهرستان هروآباد. واقع در 31هزارگزی خاوری هشجین و 36 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 1101 تن است. آب آن از پنج رشته چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیلوبند.

[بَ] (اِخ) دهی است از دهستان گور بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. واقع در 48هزارگزی خاور ساردوئیه و 6هزارگزی شمال راه مالرو دارزین به ساردوئیه. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 71 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین میگردد. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیلویه.

[لو یَ / یِ] (اِ) قسمت فاصلهء سقف عمارت و دیوار یا ستون. (از تاریخ ایران باستان صص2714-2716). رجوع به گیلویی شود.

گیلویی.

[لو] (اِ) گیلوئی. حاشیهء گچی پیش آمده میان قاب سقف و قسمت فوقانی بدنهء دیوار اطاق. (یادداشت مؤلف). حاشیه گچی مقعر و یا به اصطلاح بنایان غلطانی است که در فاصلهء سقف (یا قاب سقف) و قسمت فوقانی دیوار به عرض حدود نیم گز و یا کمتر و بیشتر دور تا دور اطاق پدید آرند و گاه بر این حاشیهء غلطان (مقعر) نقش و نگاری از گل و بته و یا شکل پرندگان و یا میوه ها و غیره پدیدار و یا گچ بری کنند و این حاشیه گاه از سوی سقف و نیز از سوی بدنهء دیوار به ابزار ختم شود و ابزار کشویی است از گچ و به تعبیر بهتر پیش آمدگی موازی ممتدی است که از سطح دیوار و یا سطح سقف حدود یک سانتی متر برجستگی دارد و این برجستگی بتدریج در جهت تلاقی سقف و بدنهء دیوار کم و کمتر شود تا محو گردد. گاه ابزار از دو و یا سه کشو و یا برجستگی موازی تشکیل گردد به فاصله های کم از یکدیگر (این کلمه را با نعل زدن و ابزار زدن) به کار برند که عمل پدید آوردن این برجستگی ها و کشوها است.

گیله.

[لَ / لِ] (اِخ) نام جایی و مقامی است. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری) (آنندراج). گیله به مفهوم جا و مقامی خاص یافته نشد. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). || (اِ) نام گل است. یعنی اصل گل سرخ که نسترن باشد. (یادداشت به خط مؤلف).
|| گیسوگونه ای که موی آن از ورق به رنگ زر برند و بر سر عروسان آویزند، چون گیسوان از طلا. (یادداشت به خط مؤلف).

گیله دولاب.

[لَ] (اِخ) نام محلی است که جزء تقسیمات طالش و دولاب باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین بنقل از جغرافیای سیاسی کیهان ص278).

گیله دون.

[لَ] (اِخ) از دههای فرح آباد مازندران است. (سفرنامهء رابینو ص120 انگلیسی و ص161 بخش فارسی).

گیله کلا.

[لِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل. واقع در 15هزارگزی جنوب باختری بابل و 3000 گزی شمال شوسهء بابل به آمل. واقع در دشت و هوای آن معتدل و مرطوب و سکنهء آن 50 تن است. آب آن از رودخانهء کاری تأمین میشود. و محصولات آن برنج و مختصر غلات، پنبه، صیفی، کنف و نیشکر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). || از دههای کلارستاق مازندران است. (سفرنامه رابینو ص107 بخش انگلیسی). || از دههای ساری است. (سفرنامهء رابینو ص120 بخش انگلیسی).

گیلی.

(ص نسبی) گیلانی. از مردم سرزمین گیلان. منسوب به گیلان. (از برهان قاطع). از گیلان :
همه مرزبانان زرین کمر
بلوچی و گیلی به زرین سپر.فردوسی.
چو شب گیل شد در گلیم سیاه
ورا زرد گیلی سپر گشت ماه.
اسدی (گرشاسب نامه ص223).
به پیغمبر عرب یکسر مشرف گشت بر مردم
ز ترک و روم و روس و هند و سند و گیلی و دیلم.
ناصرخسرو (دیوان چ دانشگاه ص38).
چو زنبور گیلی کشیدند نیش
به زنبوره زنبور کردند ریش.نظامی.
|| طایفه ای باشد از گلیم پوشان. (برهان قاطع). همان گیلی منسوب به گیلان است چه گلیم های گیلان در قدیم معروف بوده است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). || (اِخ) نام طایفه ای هم هست از ترکان. (برهان قاطع). نام قومی از مغولان و گویند نام امیری از امرای مغول است. (غیاث اللغات). || (ص نسبی، اِ) نوعی از اسبهای خوب و منسوب به گیلان چه در آنجا اسبهای نیکو باشد. (از غیاث اللغات) (از حاشیهء خسرو و شیرین چ وحید ص159) :
پس آنگه پای بر گیلی بیفشرد
ز راه گیلکان لشکر به در برد.نظامی.
چو رهوار گیلیم از این پل گذشت
به گیلان ندارم سر بازگشت.نظامی.
|| سپر و زوبین باشد. (انجمن آرا).
- سپر گیلی؛ یا گیلی سپر، ساخته در گیلان یا متداول در آنجا :
سیاوش سپر خواست گیلی چهار
دو جوشن دگر ز آهن آبدار.فردوسی.
بفرمود تا روزبانان در
برفتند با تیغ و گیلی سپر.فردوسی.
سپرهای گیلی به پیش اندرون
همی از جگرشان بجوشید خون.فردوسی.
همه برگشان پهن و زنگارگون
ز گیلی سپرها به پهنا فزون.اسدی.
ازو هر بشیزه چو گیلی سپر
نه آهن نه آتش بر او کارگر.اسدی.
|| در زبان دری به معنی پشته و تل نیز آمده است. (انجمن آرا ذیل کلمهء گیلو).

گیلی.

(اِخ) دهی است از دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک. واقع در 66هزارگزی جنوب خاوری فرمهین و 30هزارگزی خاور اراک و کنار راه اراک به خمین. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر، و سکنهء آن 615 تن است. آب آن از قنات کوچکی تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، بنشن، انگور و سایر میوجات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آن قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

گیلی کران.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیوه بخش مریوان شهرستان سنندج. واقع در 40هزارگزی شمال خاوری دژ شاهپور و 6 هزارگزی شمال خاوری چالی سور. محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، لبنیات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیلی گیلی.

(ص) هرچیز گرد گردنده در زبان کودکان. (از یادداشت مؤلف). قِلی قِلی: گیلی گیلی حوضک. دور و کنار سیزک...

گیلی گیلی خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) غلتیدن چیز گرد و مدور بر سطحی. (یادداشت مؤلف). قل قل خوردن. غلطان رفتن شی ء مدور بر سطحی. || افتان و خیزان تلوتلو خوردن. چون مستان به هر سوی متمایل شدن و رفتن.

گیم.

(اِ) در تداول مردم جنوب ایران چشته ای از گوشت یا کرم که بر سر قلاب کنند گرفتن ماهی را. (یادداشت مؤلف). آنچه از خوردنی یا کرم و یا گوشت که برای فریفتن ماهی بر سر قلاب ماهی گیری قرار دهند و در آب افکنند.

گیمیا.

(اِ) ریماز که نوعی از جامه و پارچهء نفیس لطیف باشد. (برهان قاطع) (فرهنگ شعوری ج2 ص308) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در نسخهء چاپی رشیدی «گیما» آمده و محشی نوشته: «این است در بعضی نسخ مطابق فرهنگ جهانگیری و برهان و نسخهء سروری، و در بعضی نسخ رشیدی «گیماز» موافق سراج آمده است. (حاشیهء برهان چ معین).

گیمیل سین.

(اِخ) یکی از پادشاهان سلسلهء سوم سلاطین اور (قرن 22 ق.م.) که بر نواحی کردستان سلطنت میکرده است. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی ص89 و 36).

گین.

(پسوند)(1) مزید مؤخری است مفید معنی اتصاف به چیزی و دارندگی و فقط در ترکیب به کار رود همچون: شرمگین، یعنی دارای شرم و پر از شرم و شرم زده و خشمگین به معنی پر از خشم که شرم آگین و خشم آگین نیز گویند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) (از آنندراج) (از غیاث اللغات) (از فرهنگ نظام) (از انجمن آرا). همان گن است. (مؤید الفضلاء). و محتمل است که مخفف آگین باشد.
اینک شواهدی از این مزید مؤخر و پسوند اتصاف و دارندگی: آزرمگین. اندوهگین. بیمارگین. خشمگین. دردگین. دولتگین. رنگین. زهرگین. سنگین. سهمگین. شرمگین. شوخگین. غمگین. گرگین. نمگین. یخگین. رجوع به هریک از این کلمات در ردیف خود شود.
(1) - در پهلوی akin و فارسی همچنین آگین. (حاشیه برهان چ معین و ص لو از دیباچه مؤلف برهان).

گین.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت. واقع در 230هزارگزی جنوب کهنوج و 30هزارگزی باختر راه مالرو انگهران به جاسک. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 40 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گینان.

(اِخ) دهی است از دهستان بم پشت بخش مرکزی شهرستان سراوان. واقع در 72 هزارگزی جنوب خاوری سراوان نزدیک مرز پاکستان. محلی کوهستانی و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 75 تن است. آب آن از چشمه تأمین میشود. محصول آن غلات، خرما و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنان آن از طایفهء زند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گینج.

[گِ یِ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند. واقع در 27هزارگزی جنوب خاوری خوسف و 5هزارگزی شمال قیس آباد. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 27 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گینجه.

[گُ یَ جَ / جِ] (اِ) نام درختی است صمغ دار. (یادداشت مؤلف). جهودانه. شائکه. (برهان).

گینده.

[گَ یَ دَ / دِ] (ص) غالب و چیره را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). این لغت در جای دیگر یافت نشد.

گینکان.

(اِخ) دهی است از دهستان درختنگان بخش مرکزی شهرستان کرمان. واقع در 26هزارگزی شمال خاوری کرمان و 14هزارگزی شمال شوسهء کرمان به زاهدان. در محلی کوهستانی و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 110 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و حبوب و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گینگیلیک.

(اِخ) دهی است از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. واقع در 3هزارگزی جنوب باختری کلاله. واقع در دشت و هوای آن معتدل و سکنهء آن 200 تن است. آب آن از رودخانهء دوچای تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، و صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. صنایع دستی زنان مختصر بافتن پارچه های ابریشمی است. راه فرعی گنبدقابوس از وسط این آبادی میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گینه.

[نَ / نِ] (اِ) مخفف آبگینه است که آینه باشد. (از برهان قاطع) (الفاظ الادویه). شیشه. (فرهنگ نظام) (آنندراج) (انجمن آرا). آنچه از او آینه کردندی :
هرکه دل از مهر تو چو گینه ندارد
ز آتش غم در گداز باد چو گینه.سوزنی.

گینه.

[نِ] (اِخ)(1) جمهوری گینه نام سرزمینی است در قسمت شرقی افریقا و غرب اقیانوس اتلانتیک و شمال گینهء پرتقال و جمهوری سنگال و مالی و در مشرق ماله و ساحل عاج و در جنوب لیبری و مستعمرهء انگلیسی سرالیون این جمهوری سابقاً متعلق به فرانسه و پرتقال بود ولی به موجب قانونی که به تصویب جمهوری پنجم فرانسه رسید، در 23 سپتامبر 1958 از جامعهء فرانسه مجزا گردید و در روز دوم اکتبر همان سال حکومت مستقل جمهوری را تشکیل داد. گینه پس از تصویب قانون اساسی در سال 1960 به عضویت سازمان ملل متحد پذیرفته شد. پایتخت جمهوری گینه کوناکری و مساحت آن در حدود صدهزار میل مربع است و جمعیت آن (بنا بر آمار 1959 سازمان ملل) در حدود دو میلیون و 706هزار تن و بیرق آن از رنگهای سرخ و زرد و سبز تشکیل شده و واحد پول این کشور فرانک گینه است. سرزمین گینه دارای منابع عظیم بوکسیت، الماس، طلا و آهن می باشد. محصول عمدهء آن غلات، برنج، موز، قهوه، ارزن و بادام کوهی است و صادرات آن قهوه، عسل، موز، آهن خام و آلومینیوم خام می باشد. (از دائرة المعارف آمریکانا).
(1) - Guinee.

گینهء انگلیس.

[نِ یِ اِ گِ] (اِخ) در شمال شرقی آمریکای جنوبی قرار گرفته و از مغرب به ونزوئلا و از مشرق به گینهء جدید و از جنوب به برزیل محدود میباشد. پایتخت آن 83000 میل مربع و جمعیت آن طبق آمار 1958، 540هزار تن است. این سرزمین جزو مستعمرات انگلیس است که بوسیلهء یک حکمران اداره میشود. قسمت اعظم این منطقه جنگلی است و آبشارهای بسیار زیبایی دارد. و آنجا معادن بسیار زیادی از جمله طلا، الماس، منگنز و بوکسیت یافت میشود. و صادرات مهم آن، شکر، بوکسیت، چوب، برنج، عرق نیشکر، ملاس، زغال چوب و نارگیل است.

گینهء پرتغال.

[نِ یِ پُ تُ] (اِخ)(1) نام سرزمینی است که در غرب افریقا و جنوب سنگال و در شرق و جنوب شرقی گینهء فرانسه و در مغرب محیط آتلانتیک قرار گرفته است. مساحت آن 13948 میل مربع و جمعیت آن طبق آمار 1950، 440000 تن است و یکی از مستعمرات پرتغال به شمار میرود. (از دائرة المعارف آمریکانا).
(1) - Portuguese-Guinee.

گینهء جدید.

[نِ یِ جَ] (اِخ)(1) نام جزیره ای است که پس از گرینلند بزرگترین جزیرهء روی زمین است که بدون جزیره های کوچکتر پیرامون آن 771900 کیلومتر مربع مساحت دارد. قسمت بزرگی از این جزیره پوشیده از جنگلهای استوایی است که عبور از آنها دشوار است. قسمت غربی این جزیره در گذشته به هلند و بخش شمال شرقی آن به آلمان و ناحیهء جنوب شرقی آن به انگلیس تعلق داشت. در سال 1906م. قسمت مربوط به انگلیس (پاپوئا)(2) وابسته به استرالیا گردید و منطقهء آلمانی آن نیز تحت قیمومیت استرالیا درآمد. این بخش 234000 کیلومتر مساحت دارد و جمعیت آن در حدود 1402000 تن است و شامل ناحیهء شمال شرقی جزیرهء مجمع الجزایر بیسمارک و جزایر سالومی شمالی است و مرکز آن شهر رابائول(3) است. سرزمین پاپوئا 234500 کیلومتر مربع مساحت و 495000 تن جمعیت دارد. گینهء جدید غربی که در سابق به هلند تعلق داشت اکنون وابسته به کشور اندنزی است و با جزایر ساحلی 412000 کیلومتر مربع مساحت دارد و جمعیت آن هفتصدهزار تن است.
(1) - Guinee-Nouvelle.
(2) - Papua.
(3) - Rabaul.

گینهء فرانسه.

[نِ یِ فَ سِ] (اِخ) نام سرزمینی است که در سواحل شمال آمریکای جنوبی در اقیانوس اطلس قرار گرفته و از طرف مغرب به گینهء هلند (گینهء جدید) و از طرف شرق و غرب به برزیل محدود است. مساحت آن 34750 میل مربع و جمعیت آن بالغ بر 29000 تن است. گینه یک سناتور و یک نماینده به مجلس ملی فرانسه میفرستد. این قلمرو توسط یک فرمانروا و یک شورای کل که دارای 16 عضو منتخب است اداره میشود. بیشتر اراضی آن جنگل و قسمت کلی از این سرزمین زیر کشت است. محصول عمدهء آن برنج، غلات، کاکائو و چغندر است. استخراج طلا رواج و اهمیت زیادی دارد.

گینه که.

[نِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند. واقع در 75هزارگزی جنوب درمیان و 17000 گزی باختر شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. محلی کوهستانی و گرمسیر و سکنهء آن 150 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گین ین.

[گینْ یُ] (اِخ)(1) جوونی پیترو. ویولن زن و آهنگ ساز ایتالیایی که به سال 1702 در تورن(2) به دنیا آمده و در سال 1774 درگذشت. گین ین با موسیقی فرانسه در دوران سلطنت لویی پانزدهم وابستگی پیدا کرد و استعداد فراوانی در ساختن سوناتها و کنسرتها نشان داد.
(1) - Guignon, Giovonni Pietro.
(2) - Turin.

گیو.

[گَ] (نف) به معنی گویا باشد که سخن کننده است. (برهان قاطع). ظاهراً این معنی را از کلمهء گیومرت استخراج کرده اند و درست نیست. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || زبان را نیز گویند که به عربی لسان خوانند. (برهان قاطع). ظاهراً لهجه ای است در گویا. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || (ق) به معنی ظاهراً و غالباً آید. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). رجوع به گو و گویا شود.

گیو.

[وْ] (اِخ) یکی از پهلوانان داستانی ایران و پسر گودرز و داماد رستم جهان پهلوان است و هموست که کیخسرو پسر سیاوش نوهء کیکاوس و افراسیاب را بعد از هفت سال جستجو با مادرش فرنگیس از ترکستان به ایران آورد. (از برهان قاطع) (از غیاث اللغات). سرگذشت گیو در قسمت مهم داستان شاهنامه آمده است. برای اطلاع از اعمال و افعال او به شاهنامهء فردوسی باید رجوع کرد. اما چنانکه از مآخذ تاریخی برمی آید گودرز پسر گیو است اما در شاهنامه گیو پهلوان پسر گودرز دانسته شده و عین این حالت در متون پهلوی نیز وجود دارد و معلوم نیست معکوس کردن قضیه از کجا نشأت کرده است، به هرحال بنا بروایت فردوسی در عهد کیان پس از خاندان سام نیرم، خاندان گودرز گشوادگان، اهمیت بسیار دارد. مؤسس این خاندان پهلوانی، گشواد زرین کلاه، از پهلوانان عهد فریدون بود و پسر او گودرز پهلوان بزرگ و مدبر عهد کاوس و کیخسرو است که هفتاد و هشت پسر و نبیره داشت. پهلوانترین فرد خاندان او گیو بوده است و این گیو که پس از رستم هماورد نداشت، بانوگشسب سوار، دختر رستم را به زنی گرفته بود. نام گیو در متون پهلوی ویو(1) و گیو(2) (هر دو با یاء مجهول) ضبط شده و او پسر گودرز و از جملهء جاویدانان است. این اسم در طبری «یی» ضبط شده و این شکل محققاً از ویو پدید آمده است. اما همین نام را در کتیبهء اشکانی بیستون به صورت معمول در پهلوی و فارسی یعنی گیو با یاء مجهول می بینیم و در اینجا گیو پدر گودرز است نه پسر او. استاد کریستن سن معتقد است که چون نام اغلب جاویدانان از فهرست مفصل اسامی یشت سیزدهم (فروردین یشت) استخراج شده است ناگزیر باید نام گیو را هم در همین یشت جست و از این روی نام گئونی(3) پسر وهونمه(4) باید همان گیو یا ویو باشد. اما نویسندهء بندهشن تحت تأثیر آثار اسلامی گیو جاویدان را با گیو پهلوان اشتباه کرده است. گیو بنا به روایات فردوسی نیز با کیخسرو و فریبرز و طوس ناپدید شد. بدین معنی که چون کیخسرو دست از جهان شست و سفر آخرت گرفت، فریبرز و طوس و گیو نیز به کیفیتی که در پایان داستان کیخسرو و مقدمهء داستان لهراسب در شاهنامهء فردوسی می بینیم با او رفتند و دیگر بازنگشتند و از اینجا چنین برمی آید که داستان گیو پهلوان در روایات ملی نیز با داستان گئونی مذکور در فروردین یشت آمیخته شده است. ظاهراً گودرز و گیو و بیژن از پادشاهان و بزرگان اشکانی بوده اند و بتدریج در روایات ملی ایران راه یافته و در شمار پهلوانان درآمده اند. نام گودرز و پسرش گیو، بر گوترزس(5) و پدرش گئو(6) در مآخذ رومی که هردو از اشکانیانند قابل تطبیق است. (از حماسه سرایی در ایران تألیف دکتر صفا چ 1 و 2 ص535، 541 به بعد) :
چو گودرز و چون طوس و گیو دلیر
چو گستهم و شیدوش و بهرام شیر.
فردوسی.
چو گیو و چو رهام کارآزمای
چو گرگین و خراد فرخنده رای.فردوسی.
خود و گیو و گودرز و چندان سوار
برفتند شاد از در شهریار.فردوسی.
همی به فخر نجویند جنگ بیژن و گیو
که او میان گرازی بزد به یک خنجر.قطران.
و گفت [ کیکاوس ] سیاوش روحانی را من کشتم نه افراسیاب و گیوبن جودرز را مجهول وار بفرستاد. (فارسنامهء ابن بلخی صص41-42). و هفتاد پسر گودرز کشته شد و این کارزار رزم پشن خوانند.... بعد مدتی بیژن گیو را با گرگین میلاد به کشتن گرازان فرستاد. (مجمل التواریخ والقصص ص48).
(1) - Wev.
(2) - Gav.
(3) - Gaevani.
(4) - Vohunemah.
(5) - Gotarzes.
(6) - Geo.

گیو.

[وْ] (اِخ) دهی است از دهستان حومه بخش دستجرد قم شهرستان قم. واقع در یکهزارگزی خاور دستجرد. محلی کوهستانی و کنار رودخانه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 1249 تن است. آب آن از قنات و 3 رشته چشمه و رودخانهء جهرود تأمین میشود. محصول آن غلات و مختصر پنبه، انگور، گردو، زردآلو و هلو و شغل اهالی زراعت است. از آثار قدیمی امامزاده و تپه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

گیو.

[وْ] (اِخ) دهی است از دهستان عربخانه بخش شوسف شهرستان بیرجند. واقع در 131هزارگزی شمال باختری شوسف و سر راه مالرو عمومی شوسف. محلی جلگه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 500 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و پنبه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیواران.

[گی] (اِخ) دهی است از دهستان قطور بخش حومهء شهرستان خوی. واقع در 54هزارگزی جنوب باختری خوی در مسیر راه ارابه رو ترس آباد به قطور. محلی دامنه، آب و هوای آن سردسیر و سالم و سکنهء آن 198 تن است. آب آن از درهء نرس آباد تأمین میشود. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

گیوتین.

[گیُ] (فرانسوی، اِ)(1) دستگاهی است چهارچوب مانند که بر بدنهء داخلی دوچوبه عمودی آن تیغه ای بران داخل کشو و یا بر روی ریل آهنی حرکت کند و بر پشت تیغهء مذکور شی ء سنگینی نصب شده است که چون تیغه را از فراز آن رها کند بر اثر سنگینی بسیار بسرعت و فشار فرود آید و گردن متهم را که در قسمت تحتانی دستگاه قرار داده اند، قطع کند. تیغهء مذکور در آغاز چون تیغهء تبر و غیره مستطیل شکل بود و سپس برای بهتر قطع کردن گردن متهم مثلث شکل ساخته شد. و قبل از آنکه به صورت کنونی خود درآید به صورت خشن تر و سطبرتری در اسکاتلند و انگلیس و اسپانیا و بسیاری از کشورهای دیگر موجود بوده است و نمونه هایی از آن در موزهء شهر ادین بورگ(2) دیده میشود و نام آن میدن(3) بوده است. در ایتالیا در قرن 13م. به نام مانائیا(4) خوانده میشد. این دستگاه پس از آنکه در سال 1632م. به کار رفت تا یکصد سال بعد بدون مصرف ماند. بعدها در فرانسه دکتر گیوتین در 1789 م. به مجلس مؤسسان آن کشور پیشنهاد کرد که از آن استفاده شود. و برای نخستین بار در 20 ماه مارس سال 1792م. مجلس، با به کار بردن آن موافقت کرد و در 25 آوریل همان سال به مرحلهء عمل درآمد و از این تاریخ به بعد آن دستگاه به نام پیشنهادکنندهء آن به دستگاه گیوتین معروف گردید. (از دائرة المعارف بریتانیکا و لاروس بزرگ). رجوع به گیوتین (دکتر ژوزف) شود.
(1) - Guillotine.
(2) - Edinbourg.
(3) - Miden.
(4) - Mannaia.

گیوتین.

[گیُ] (اِخ)(1) (دکتر ژزف...) نام پزشکی است فرانسوی که در دانشگاه پاریس اشتغال به تدریس داشت. وی در سال 1738 م. در شهر سنت به دنیا آمد و در سال 1814 م. درگذشت. گیوتین نخستین کسی بود که در سال 1789 م. در مجلس مؤسسان فرانسه پیشنهاد کرد که به جای اعدام متهمان به وسیلهء شکنجه و زجر دادن، سر ایشان با ماشین مخصوصی از بدن قطع گردد. مجلس مؤسسان فرانسه با پیشنهاد وی موافقت کرد و دستگاه گیوتین را از ایتالیا وارد نمودند و پس از تکمیل آن به مورد اجرا گذاردند. (از دائرة المعارف بریتانیکا و لاروس بزرگ).
(1) - Guillotin, Joseph.

گیودر.

[وْ دَ] (اِ) صاحب آنندراج و شعوری (ج2 ورق 310) آن را به معنی کرمکهایی نوشته اند که در آب مکون شوند. اما در جای دیگر دیده نشد.

گیودره.

[وْ دَرْ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. واقع در 14هزارگزی جنوب رزن و 6 هزارگزی خاور رزن به همدان. محلی جلگه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 375 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوب، صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیور.

[گی وَ] (ص) نقل کننده و سخن راننده و قصه خوان و افسانه گوی باشد.(1) (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). نقال. قوال. گوینده. || (اِ) در اصطلاح علمی به معنی حس مشترک است و آن قوه ای است مرتب در مقدم تجویف دماغ و اجتماع صور محسوسات پیش او باشد که اگر او نباشد ما حکم نتوانیم کرد که این سفید است و آن سیاه و این ساکن است و آن متحرک. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - ظ. از برساخته های فرقهء آذر کیوان باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گیور.

[گی وَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش بیارجمند شهرستان شاهرود. واقع در 18هزارگزی جنوب خاوری بیار. محلی کوهستانی با هوای معتدل و سکنهء آن 450 تن است. آب آن از دو رشته قنات تأمین میگردد. محصول عمدهء آن غلات، تنباکو، بادام، پسته، و حبوب و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

گیوزان.

[] (اِخ) نام کوهی است که احجار آن توتیا باشد. (آنندراج) (شعوری ج1 ص303). در جای دیگر دیده نشد. رجوع به توتیا شود.

گیوزر.

[وْ زَ] (اِ) به معنی نوعی خاص از اردک است. (از فرهنگ شعوری ج2 ص297). اما جای دیگر نیامده است.

گیوس.

[گُ] (ص) ظاهراً مبدل کبوس و کیوس باشد به معنی خوئل و کژ. رجوع به کبوس و کیوس شود.

گیوشاد.

[وْ] (اِخ) دهی است از دهستان نهاوجانات بخش خوسف شهرستان بیرجند. واقع در 6 هزارگزی جنوب خاوری خوسف و 9هزارگزی جنوب باختری گل. محلی دامنه و هوای آن گرمسیر و سکنهء آن 216 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول عمدهء آن غلات، پنبه و بنشن و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیوک.

[] (اِخ) پسر اوکتای قاآن پسر چنگیز. پس از مرگ پدر به کوشش مادرش توراکینا به سال 644 ه . ق. به مقام قاآنی رسید و پس از یک سال و کسری حکومت در ماه ربیع الاَخر 647 ه . ق. درگذشت. (تاریخ مغول ص147، 152 به بعد) (تاریخ مفصل ایران ص154، 151 تألیف عباس اقبال) (زامباور ج2 ص360).

گیوکان.

[وْ] (اِخ) گیوگان. رجوع به گیوگان شود.

گیوک بالا.

[گی وَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 18هزارگزی جنوب باختری بیرجند. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 135 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه جات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی می باشد. معدن مس و زاج سیاه در کوههای اطراف آن موجود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیوک پایین.

[گی وَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 18هزارگزی جنوب باختری بیرجند. محلی کوهستانی و هوای آن معتدل و سکنهء آن 25 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات و میوه جات است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. معدن مس و زاج سیاه در کوههای اطراف آن موجود است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

گیوگان.

[وْ] (ص نسبی) مرکب از: گیو + گان پسوند نسبت و اتصاف. منسوب به گیو. خاندان گیو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
گرازه سر تخمهء گیوگان
بیامد بدان کار بسته میان.فردوسی.
هشیوار و از تخمهء گیوگان
که بر درد و سختی نباشد ژگان.فردوسی.
گرازه سر تخمهء گیوگان
پسِ او همی رفت با ویژگان.فردوسی.

گیوگان.

[وْ] (اِخ) نام یکی از پهلوانان ایران است که پسر او گرازه نام داشت. (فرهنگ جهانگیری). نام پهلوانی است ایرانی. (برهان قاطع). نام یکی از پهلوانان ایران که پسر او گرازه نام داشت. (فرهنگ رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج). اما گفتهء فرهنگ نویسان ظاهراً اساسی ندارد و گیوگان نام خاندان است و گویا این معنی نادرست را از شعر ذیل فردوسی استنباط کرده باشند:
گرازه سر تخمهء گیوگان
که بر درد و سختی نباشد ژکان.فردوسی.

گیوم.

[گی یُمْ / گیُمْ] (اِخ)(1) گیوم اول معروف به دوناسو. وی به سال 1815م. در کشور هلند به سلطنت رسیده است. این پادشاه در سال 1830م. بلژیک را از دست داد و در سال 1840م. از سلطنت استعفا کرد. (از لاروس بزرگ).
(1) - Guillaume Ier, de Nassau.

گیوم.

[گی یُمْ / گیُمْ] (اِخ) گیوم هوهنزلرن(1). وی در برلین به دنیا آمده و از سال 1798 تا 1888 م. زندگی کرد. و از سال 1861 تا 1888 م. پادشاه پروس و از سال 1871 تا 1888 م. امپراتوار آلمان بوده است. او جانشین پدر خود فردریک گیوم سوم و دومین پسر او بوده است.
(1) - Guillaume Ier, Hohenzollern

گیوم دو لری.

[گی یُمْ / گیُمْ دُ لُ] (اِخ)(1)نام شاعر فرانسوی است متولد به سال 1235 م. و بخش نخستین «رمان دو لا روز»(2) که شعری رمزی است از اثر طبع او میباشد. (از لاروس).
(1) - Guillaume de Lorris.
(2) - Roman de la Rose.

گیوم دو ماشو.

[گی یُمْ / گیُمْ دُ شُ] (اِخ)(1)نام شاعر و موسیقیدان فرانسوی (1300 - 1377 م.). وی یکی از ایجادکنندگان مکتب پولی فونیک(2) فرانسه و مهمترین اثر او «مس نوتردام»(3) است. (از لاروس).
(1) - Guillaume de Machault.
(2) - Polyphonique.
(3) - Messe Notredame.

گیومرت.

[گَ مَ] (اِخ) در شاهنامه نخستین پادشاه جهان گیومرث شمرده شده و در تواریخی که بر این روایت و یا مآخذ آن مبتنی است نیز گیومرث اولین شاه دانسته شده است و تنها بعضی از مورخان که از مآخذ پهلوی استفاده کرده اند او را نخستین بشر دانسته اند و در روایات مذهبی نیز او نخستین فرد بشر است. گیومرث یا گیومرت تواریخ و داستانهای ایرانی و کیومرث یا جیومرت تواریخ اسلامی و گیومرد(1) یا گیومرت یا گیوک مرت(2) پهلوی جملگی مأخوذ است از کلمهء اوستایی گیه مرتَ(3) جزء گیه به معنی جان و جزء مرت مردن است. مرت یعنی درگذشتنی و فانی و بدین ترتیب گیه مرت یعنی حیات فانی و به عبارت بهتر مردم و انسان و آدمی چون سرانجام آن فنا و زوال است، زنده میر است. و آنچه از اوستا برمی آید او نخستین بشر و نخستین کسی بوده که به گفتار و آموزش اهورامزدا گوش فرا داد، ولی از میان پادشاهان داستانی ایرانی، گیومرث را باید در درجهء دوم و سوم عظمت قرار داد زیرا هیچگاه به شهرت و عظمت پادشاهانی مانند جمشید و فریدون نرسیده و در آثار مورخان اسلامی مانند حمزه و طبری و مسعودی و بلعمی و بیرونی و صاحب مجمل و امثال ایشان نام کیومرث یا کهومرث با لقب کل شاه و کرشاه و کوشاه و گل شاه آمده است و در باب احوال وی در کتب اسلامی تقریباً همان روایات کتب پهلوی با زیادت و نقصان و برخی تغییرات مذکور افتاده و بعضی عناصر اسلامی نیز در آنها راه جسته است. اما در مآخذ شاهنامه از این همه روایات جز شرح سلطنت کوتاهی از گیومرث و جنگ او با دیوان و کشته شدن سیامک فرزند او چیزی نبود :
نخستین خدیوی که کشور گشود
سر پادشاهان کیومرث بود.فردوسی.
پژوهندهء نامه باستان
که از پهلوانان زند داستان
چنین گفت کایین تخت و کلاه
کیومرث آورد و او بود شاه...
گیومرث شد بر جهان کدخدای
نخستین به کوه اندرون ساخت جای
سر تخت و بختش برآمد ز کوه
پلنگینه پوشید خود با گروه
از او اندرآمد همی پرورش
که پوشیدنی نو بد و نو خورش.
و جای دیگر آمده است:
نخستین خدیوی که کشور گشود
سر پادشاهان گیومرث بود.
فردوسی.
رجوع شود به یشتها ج2 ص41 به بعد و حماسه سرایی در ایران ص380، 273، حاشیهء برهان چ معین، فرهنگ ایران باستان ص33، تاریخ بلعمی و برهان و جهانگیری در شرح حال گیومرت.
(1) - Gayomard.
(2) - Gayokmart.
(3) - Gaya-Mareta.

گیومرث.

[گَ مَ] (اِخ) گیومرت. رجوع به گیومرت شود.

گیومرد.

[گَ مَ] (اِخ) گیومرت. رجوع به گیومرت شود.

گیومرد.

[وْ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان امجز بخش جبال بارز شهرستان جیرفت. واقع در 48هزارگزی جنوب خاوری مسکون سر راه مالرو روداب به خاشکوه. سکنهء آن 45 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیومرز.

[گَ مَ] (اِخ) گیومرت. رجوع به گیومرت شود.

گیومرس.

[گَ مَ] (اِخ) گیومرت. رجوع به گیومرت شود.

گیونشک.

[وْ نِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان بهرآسمان بخش ساردوئیه شهرستان جیرفت. واقع در 32هزارگزی جنوب ساردوئیه و 10هزارگزی جنوب راه مالرو بافت به ساردوئیه. سکنهء آن یک خانوار است. ساکنان آن از طایفهء کوهستانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

گیونه.

[وْ نَ / نِ] (اِخ) این نام در تاریخ ایران باستان (ج3 ص2560) درآمده است و پدر گودرز (جوذر) بیستمین شاه سلسلهء اشکانی دانسته شده و آن چنانکه در ذیل شرح احوال گیو آوردیم ظاهراً صورتی از گیو (گئونی) باید باشد. رجوع به گیو شود.

گیوه.

[گی وَ / وِ] (اِ) نوعی پای افزار که رویهء آن را از ریسمان و نخ پرگ یعنی ریسمانهای پنبه ای بافته و زیره یا ته آن را گاه از چرم و بیشتر از لته های بهم فشرده و درهم کشیده سازند. نوعی از کفش است و آن را کفش جامگی نیز گویند. (برهان قاطع). صاحب بهار عجم به نقل از فرهنگ قوسی گوید منسوب به گیو گودرز است و گیو آن را در هنگام سرگردانی در توران زمین ترتیب داد. و نیز گوید کفش نمدینی است که از ساق تا کعب پا برسد و مخصوص شبروان و عیاران است. اما این تعریف و گفته اساسی ندارد. جُمجُم. (برهان قاطع). پای افزاری که زیر آن از لته و بالای آن از ریسمان باشد. چم چم. (برهان) :درویش گیوه در پا، نماز می گزارد... دزدی طمع در گیوهء او بست. گفت با گیوه نماز نباشد درویش دریافت گفت اگر نماز نباشد گیوه باشد. (منتخب لطایف عبید زاکانی چ برلن ص160). شیخ گیوه ای در خانه می داشتند که چون در خانه بودندی در پای می کردند.... گیوه برمی گشت در مقابل پای ایشان. (مزارات کرمان ص88).
غیر نعلین و گیوه و موزه
غیر مسحی و کفش و پای اوزار.
نظام قاری (دیوان ص23).
صد کفش و گیوه در طلبش بیش میدرم
چون آرزوی موزهء بلغار میکنم.
نظام قاری (دیوان ص26).
گیوه را اقسام است و از آن جمله:
- گیوهء آجده؛ که زیرهء آن از چرم نرم است اما سطح آن به ریسمان آژده است.
- گیوهء کرمانشاهی؛ که نوک پهن است و زیر چرم ستبر.
- گیوهء ملکی؛ گیوه ای که نوکی باریک و برگشته دارد.

گیوه.

[گی وَ] (اِخ)(1) صورتی از گیو است، فرزند گودرز، پهلوان داستانی. نام پادشاه زمین خاوران است و او یکی از مبارزان شاه کیخسروبن سیاوخش بود. (برهان قاطع) (از مؤیدالفضلا) :
فروتر از او گیوهء رزم زن
به هر کار پیروز و لشکرشکن.
فردوسی (از حاشیهء برهان چ معین).
رجوع به گیو شود.
(1) - ولف: Geve (حاشیهء برهان چ معین از شاهنامه فردوسی چ بروخیم ج5 ص 1279).

گیوه باف.

[گی وَ / وِ] (نف مرکب) آنکه گیوه بافد. آنکه رویه های پاافزاری که نامش گیوه است بافد. بافندهء گیوه.

گیوه بافتن.

[گی وَ / وِ تَ] (مص مرکب)از ریسمان پنبه ای پاافزاری که نامش گیوه است ترتیب دادن. رجوع به گیوه شود.

گیوه بافی.

[گی وَ / وِ] (حامص مرکب)عمل گیوه باف. || (اِ مرکب) محل بافتن گیوه. کارگاه بافتن گیوه.

گیوه چرمی.

[گی وَ چَ] (اِخ) تیره ای از ایل طیبی از شعبهء لیراوی (از ایلات کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص89).

گیوه رود.

[گی وَ] (اِخ) جزء محالات بانه است در 44فرسنگی شمال غربی سنندج. (جغرافی غرب ایران ص72).

گیوه کش.

[گی وَ / وِ کَ / کِ] (نف مرکب)کشندهء گیوه. حامل گیوه. از جایی به جایی برندهء گیوه. || شخصی را گویند که چون کفشها را از پا برآورند بدو سپارند، و این قسم مردم اکثر بر در مزارات و مانند آن می نشینند. محمدطاهر نصیرآبادی در احوال اطهری قهپایه ای نوشته که او گیوه کش بود. (بهار عجم) (آنندراج) (چراغ هدایت). کفشدار :
تا کی ز دست بینیت ای غول گیوه کش
از روی این و آن به ملامت خجل شوم.
شفایی (از آنندراج).
مؤلف چراغ هدایت نویسد که این ترکیب از روی قیاس است و اصلی ندارد. || آنکه بر زیرهء چرمی و یا لته ای پاافزار معروف به گیوه رویهء بافته از ریسمان پنبه ای کشد و آن را به صورت پاافزار درآورد. || گیوه دوز. شخصی که گیوه که نوعی است از کفش سازد. (چراغ هدایت).
-امثال: تاجران دویدند گیوه کشها هم به دنبالشان. و چون ذوقی اردستانی سابق گیوه کشی کردی، شفایی در هجو او گوید:
تا کی ز دست بینیت ای غول گیوه کش
از روی این و آن به ملامت خجل شوم.
(چراغ هدایت).
این بیت را شاهد معنی کفشدار نیز آورده اند. تمیز اینکه شاهد کدام معنی است دشوار است. || شخصی که کفش دزدد. (بهار عجم). چه کش رفتن در اصطلاح عامه معنی دزدیدن نیز دارد. دزد کفش. دزد گیوه.

گیوه کی.

[گی وَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان خزل شهر نهاوند. واقع در 28هزارگزی شمال باختری نهاوند و 7هزارگزی شهرک. محلی دامنه و هوای آن سردسیر و سکنهء آن 360 تن است. آب آن از قنات تأمین میشود. محصول آن غلات، حبوب، انگور، لبنیات، چغندر قند و توتون آن بخوبی معروف است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. ایل یارمطاقلو برای تعلیف احشام به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

گیوه گشاد.

[گی وَ / وِ گُ] (ص مرکب)گشادگیوه. یا گِل گیوه گشاد. تنبل و کاهل. (یادداشت مؤلف). و در نزد عوام دشنام مانندی باشد چون پیزی گشاد.
- گیوهء گشاد داشتن؛ سخت کاهل و بیکار بودن. (یادداشت مؤلف). گِل گیوه گشاد داشتن.

گیوه گشادی.

[گی وَ / وِ گُ] (حامص مرکب) تنبلی و کاهلی. (یادداشت مؤلف). گل گیوه گشادی.

گیوی.

[گی] (اِخ) نام ناحیه و دهستانی است به مشرق آذربایجان از توابع شهرستان هروآباد. || نام قصبه مرکز دهستان و ناحیهء مذکور. و نیز رجوع به کیوی در فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

گیه.

[یَهْ] (اِ) مخفف گیاه است. گیاه و علف را گویند. (از برهان قاطع) (از صحاح الفرس) (از بهار عجم) (انجمن آرا) (آنندراج) :
زمرد و گیه سبز هر دو یکرنگ است
ولیک از آن به نگین دان کنند از این به جوال.
حکیم ازرقی (از بهار عجم).
عیسی و خرش هر دو چو در مجلس مااند
آن را چو سماع آمد این را گیهی گو.سنایی.
رجوع به گیاه شود.

گیها.

[یَ] (اِ) به لغت زند و پازند گیاه و علف را گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). قرائتی از رسم الخط پهلوی گیاه باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گیهان.

[گَ / گِ] (اِ) دنیا و روزگار و جهان. (برهان قاطع) (فرهنگ جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). کیهان. گیتی. دنیا. عالم(1) :
گیهان به عدل خواجهء عدنانی
عدن است و کارهاست به انداما.رودکی.
چو روشن زمانه بدانسان بود
که فرمان دادار گیهان بود.فردوسی.
همان تور کش بخت و اورند بود
به دادار گیهانْش سوگند بود.فردوسی.
تو داری بزرگی و گیهان تراست
همه بندگانیم و فرمان تراست.فردوسی.
ای میر جهان ایزد بسپرد به تو گیهان
گیهان به ستمکاران دانم که بنسپاری.
منوچهری.
ترا نزدیک و آسانست و پیدا این جهان پورا
ز تو پنهان و دشوار است و دور است آن دگر گیهان.
ناصرخسرو.
یک چند تو خورده ای جهان را
اکنون بخوردت باز گیهان.ناصرخسرو.
عیانت صورت ظاهر نهانت صورت باطن
خمیرت وسعت عالم خیالت حالت گیهان.
ناصرخسرو.
شاید از اقبال و بخت تو که گیهان آفرین
آفریند از پی ملک تو گیهان دگر.سوزنی.
عقلای جهان، و علمای گیهان، که ناظر امور جمهورند، تقدیم این سیاست را هفوت محض، و زلت صرف شمرند. (سندبادنامه ص172).
این کلمه را کیهان (به کاف) نیز آورده اند و در تداول امروز خاصةً کیهان بیشتر متعارف است. رجوع به کیهان و نیز رجوع به جهان و عالم و دنیا شود.
(1) - جهان، پهلوی gehan (دنیا)، جمع حالت اضافی از اوستایی - gaetha، gaethanam. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

گیهان آرا.

[گَ / گِ] (نف مرکب) آرایندهء گیهان. آرایش دهندهء گیتی. آذین کنندهء جهان و کیهان.

گیهان آفرین.

[گَ / گِ فَ] (نف مرکب)آفرینندهء گیهان. خالق گیهان :
شاید از اقبال و بخت تو که گیهان آفرین
آفریند از پی ملک تو گیهان دگر.سوزنی.
|| (اِخ) کنایه از خداوندتعالی بود.

گیهان افروز.

[گَ / گِ اَ] (نف مرکب)کیهان افروز. فروزندهء گیهان و جهان. || (اِ مرکب) کنایه از آفتاب باشد. (یادداشت مؤلف).

گیهان بانو.

[گَ / گِ هامْ] (اِ مرکب) بانوی جهان. (فرهنگ رشیدی). ملکه. آن بانو که پادشاه باشد.

گیهان پناه.

[گَ / گِ هامْ پَ] (اِ مرکب) پناه جهان. پشت و مظهر گیتی. حامی و پشتیبان جهان. || پادشاه بزرگ. || (اِخ) خداوند. خدا.

گیهان خدا.

[گَ / گِ خُ] (اِ مرکب) خدای گیهان. خدای گیتی. خداوند عالم. دارندهء جهان. || (اِخ) باری تعالی :
ولیکن به نیروی گیهان خدای
جهاندار نیکی ده رهنمای.فردوسی.
چو فرمان خسرو نیارم به جای
روان شرم دارد ز گیهان خدای.فردوسی.
شب تیره را کس نماند بجای
جز از چرخ و گیتی و گیهان خدای.
فردوسی.
|| (اِ مرکب) پادشاه. امیر :
ببستند او را همه دست و پای
به پیش جهاندار گیهان خدای.دقیقی.

گیهان خدیو.

[گَ / گِ خَ وْ] (اِخ) خدیو گیهان. خداوند جهان. ایزد تبارک و تعالی :
به دارنده یزدان گیهان خدیو
که دورم من از راه و فرمان دیو.فردوسی.
همی سر بپیچی به گفتار دیو
ببری دل از راه گیهان خدیو.فردوسی.
چرا سر کشی تو به فرمان دیو
بپیچی سر از راه گیهان خدیو.فردوسی.
تو اندر خدمت وارونه دیوی
کی اندر طاعت گیهان خدیوی.
(ویس و رامین).
سپاه و شه از سهم آن نره دیو
بماندند با یاد گیهان خدیو.اسدی.
بر کار یزدان گیهان خدیو
چه دارد بها کار جادو و دیو.اسدی.
|| (اِ مرکب) مجازاً پادشاه بزرگ. فرمانروای اقالیم.

گیهان دیده.

[گَ / گِ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)(1) جهاندیده. کیهان دیده. جهان گشته. که گرد جهان گشته باشد. که سیر و سیاحت آفاق کرده باشد. بکنایه کسی که سرد و گرم زندگی دیده و شیرین و تلخ دهر را چشیده باشد. کارآزموده و مجرب :
گناه آید ز گیهان دیده پیران
خطا آید ز داننده دبیران.(ویس و رامین).
(1) - بعضی از صفتهای فاعلی به شکل صفتهای مفعولی آیند، ولی معنی فاعلی را دهند، چون خورده و خوانده، و گیهان دیده نیز از همین قبیل باشد.

گیهان شناخت.

[گَ / گِ شِ] (اِ مرکب)شناخت جهان. معرفت عالم. کیهان شناسی. گیتی شناسی.

گیهان شناختن.

[گَ / گِ شِ تَ] (مص مرکب) شناختن جهان. معرفت یافتن بر احوال عالم. || منجمی کردن.

گیهان شناس.

[گَ / گِ شِ] (نف مرکب)جهان شناس. || ستاره شناس. منجم.

گیهان گشای.

[گَ / گِ گُ] (نف مرکب)جهانگشا. جهانگیر. عالمگیر. فاتح عالم. عالم گشای :
به پیش اندرون سام گیهان گشای
فروهشته از تاج پر همای.فردوسی.

گیهان مدار.

[گَ / گِ مَ] (ص مرکب، اِ مرکب) کسی که مدار عالم بر وی گردد. || مجازاً و بالمبالغه، کنایه از پادشاه و امیر و اداره کنندهء کشور است.

گیهان نورد.

[گَ / گِ نَ وَ] (نف مرکب)گیتی نورد. گردندهء گیتی. که بگردد عالم را. که جهان را درنوردد و طی کند :
آفتابی خسروا تیغ تو تیغ آفتاب
مرکب گیهان نوردت آسمان مستدیر.
سوزنی.
|| سیاح. جهانگرد. که سیر و سیاحت عالم کند. || (اِ مرکب) خورشید.

گیهان نوردی.

[گَ / گِ نَ وَ] (حامص مرکب) عمل گیهان نورد. طی جهان. نوردیدن جهان. سیاحی. جهانگردی.

گیهه.

[هَ / هِ] (اِ) علیق. (ناظم الاطباء)(1). از قبیل کاه و ینجه و جز آن که خوراک ستوران باشد. || تموش. (ناظم الاطباء) (از اشتنگاس). بتهء خار. خاربن. || تمشک جنگلی.
(1) - محتمل است که مصحف گیَهْ باشد که مخفف گیاه است.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».