لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ل

ل.

(حرف) حرف بیست و هفتم از الفبای فارسی و بیست و سوم از الفبای عربی و دوازدهم از الفبای ابجدی و نام آن لام است و در حساب جُمَّل آن را به سی دارند:
لا و لا لب لا و لالا شش مه است
لل کط و کط لل شهور کوته است.
(نصاب الصبیان).
و در حساب ترتیبی عربی نماینده عدد بیست و سه و در فارسی نماینده بیست و هفت است و آن از حروف ذلق یا ذولقیه و شمسیه و یرملون و ترابیه و ارضیه و مجزوم و زلاقة است (المزهر ص160) و در کتب لغت رمز است از جبل و در نجوم و احکام از زحل و شوال. و یازدهمین حرف یونانی است و یازدهمین فصل کتاب الهیّات ارسطو و مشبه به زلف است خاصه برگشتهء آن نزد شعرا. در اوستا و فرس هخامنشی ظاهراً این حرف نبوده است و کلماتی که دارای لام است در اصل با راء تلفظ میشده است.
ابدالها:
این حرف در فارسی گاه بدل باء آید چون:
لیک = بیک.
شمس قیس رازی در المعجم گوید(1): در پارسی قدیم به معنی لکن «بیک» استعمال کرده اند به امالت کسرهء باء و اکنون آن لفظ از زبانها افتاده است و مهجورالاستعمال شده و با را به لام بدل کرده اند و «لیک» میگویند(2) و باشد که کاف نیز حذف کنند و «لی» [ تنها ]گویند و غالباً این لفظ بی واو ابتدا مستعمل ندارند چنانک شعر:
به نیک و بد سرآید زندگانی
ولی بی تو نباشد شادمانی
پس در لفظ لکن که تازی محض است بهیچ سبیل نشاید که یا نویسند امّا لیک چون بدل بیک است در پارسی بی یاء و به لام الف نشاید نوشت - انتهی.
و نیز به «ج» بدل شود چون:
گنگلال = گنگلاج.
و هم به «ر» تبدیل پذیرد(3):
آلست = آرست.
زولفین = زورفین.
آلغده = آرغده.
الوند = اروند.
النگه = ارنگه.
بدآغال = بداُغر:
چون کلاژه همه دزدند و رباینده چو خاد
همه چون بوم بدآغال و چو دمنه محتال.
معروفی.
اُغُر بخیر؛ بمرد مسافر گویند به معنی سفر خوش(4).
بلگ = برگ.
بلسام = برسام.
تلابیدن = تراویدن.
چنال = چنار.
چوزه لوا = چوزه ربا.
دیفال = دیوار.
لوت = روت (لخت، عور).
لوخ = روخ.
زلو = زرو:
آمد به جوش خون عدوش و به سر برفت
گفتی که موی او چو ز رو خونش برمکید.
ابن یمین.
ای خون گلوت از زلو داده خبر
خون آمده هر دم ز گلوی تو بدر
گر غرغره سازی آب خردل نیک است
چیزی نبود ترا از آن نافعتر.
یوسفی طبیب (نهج الادب ص156).
سولاخ = سوراخ.
سوفال = سوفار.
شلیل = شلیر.
شال = شار.
غوله = غوره.
فرکال = پرگار:
بدان منگر که رهالم
بکار خویش محتالم
شبی تاری به دشت اندر
ابی صُلاّب فرکالم.طیّان.
کالیجار = کارزار.
کلم = کرم.
لولی = لوری.
لیواس = ریواس.
نیلوپل = نیلوفر:
آب انگور و آب نیلوپل
مر مرا از عبیر و مشک بدل.ابوشکور.
و گاه با «ک» بدل شود:
لُپ = کپ.
و بدل «ن» نیز آید:
لیفه = نیفه.
لیلوپر = نیلوفر.
کلند = کنند.
و هم بدل «ی» آید:
بُنلاد = بنیاد.
و در تعریب به «ن» بدل شود، چون:
صندل = چندن.
و در عربی بدل «ر» آید چون:
ابتهال = ابتهار (زاری کردن).
اَثلم = اَثرم.
هدیل = هدیر.
و به «ن» تبدیل شود:
مافول = مامون.
و بدل «ن» آید:
صیدله = صیدنه.
ذُبله = ذبنه.
ذهلنی عنه = ذهننی عنه.
بهکل = بهکن.
اُشکول = اُشکون.
اسود حالک = اسود حانک.
و هم بدل «ی» آید:
لطیم = یتیم.
و به همزه بدل شود:
ذلک الرجل = ذئک الرجل.
(1) - چ مدرس رضوی ص234.
(2) - «و نیز واوی بر آن افزوده و «ولیک» میگویند». گمان میکنم این جمله در این میان سقط شده باشد. (دهخدا). و رجوع به «ر» در همین لغت نامه شود.
(3) - و رجوع به «ر» در همین لغت نامه شود.
(4) - لفظ اُغر با لاتینی آن Augur از یک ریشه و ترکی است.

ل.

[لِ] (ع حرف) را. مَر. (نصاب الصبیان). برایِ. از برایِ. بهرِ. از جهتِ. برون :
چو بدره مهر کند مهر اوست للشعرا
چو باره داغ کند مهر اوست للزوار.عنصری.
گفت لله را، گفت برای خدا. لمصلحة؛ مصلحتی را. لله؛ خدا را، برای خدا. لذلک؛ لهذا، از برای این. محضاً لله؛ تنها برای خدا. لذاته؛ لنفسه، خویشتن را. نصف لی و نصف لک والله خیرالرازقین؛ نیمی ترا و نیمی مرا و خدا بهترین روزی دهندگان است. || تا. لغایتِ. تا پایان: لغایت یکسال کامل هلالی. || لام یکی از حروف جارّه است، و آن برای بیست و دو معنی است، استحقاق نحو: الحمد لله و اختصاص، نحو: المنبر للخطیب. و تملیک، نحو: وهبت لزید دینارا و شبه التملیک، نحو: جعل لکم من انفسکم ازواجا. (قرآن 16/72). و تعلیل، نحو: لتکونوا شهداء علی الناس. (قرآن 2/143). و یوم عقرت للعذاری مطیتی. و توکید النفی، نحو: ماکان الله لیطلعکم. (قرآن 3/179). و آن را لام جحد نیز خوانند، و بدون نفی نیاید. و موافقت الی، نحو: بانّ ربّک اوحی لها. (قرآن 99/5). و موافقت علی، نحو: یَخِرّونَ للاذقان یبکون. (قرآن 17/109). و ان اسأتم فلها. (قرآن 17/7). و موافقت فی، نحو: و نضع الموازین القسط لیوم القیامة. (قرآن 21/47). و به معنی عند، نحو کتبته لخمس خلون. و آن را لام تاریخ نیز نامند. و موافقت بعد، نحو: اَقِم الصلوة لدلوک الشمس الی غسق اللیل. (قرآن 17/78). و موافقت مع، نحو:
فلما تفرّقنا کانی و مالکاً
لطول اجتماع لم نبت لیلة معا.
و موافقت من، نحو: سمعت له صُراخاً. و تبلیغ، نحو: قلت له. و موافقت عن، نحو: و قال الذین کفروا للذین آمنوا لو کان خیراً ما سبقونا الیه. (قرآن 46/11). و صیرورة، و آن را لام العاقبة و لام المآل نیز گویند، نحو: فالتقطه آل فرعون لیکون لهم عدواً و حَزَناً. (قرآن 28/8). شعر:
فللموت تغذوا الوالدات سخالها
کما لخراب الدهر تبنی المساکن.
و قَسم و تعجب معاً، و آن مختص است باسم الله تعالی. مصراع: لله یبقی علی الایام ذو حید. و تعجب فقط در «لله درّه»، و در نداء و استغاثه که بر مستغاث به و مستغاث له داخل شود، نحو قوله شعر:
یا للرجال لیوم الاربعاء اما
ینفک یحدث لی بعد النهی طربا.
و آن هر دو در اصل لام جاره اند، لکن جهة فرق میان مستغاثٌ به و مستغاثٌ له، اول را فتحه و ثانی را کسره دهند و گاهی مستغاثٌبه محذوف نیز باشد، نحو: یا للماء. و تعدیه، نحو: ما اضرب زیداً لعمرو. و توکید، و آن زائد باشد، نحو: نزّاعة للشّوی، و نحو: یرید الله لیبیّن لکم. (قرآن 4/26). و تبیین، نحو: سقیاً لزید. و قالت هیت لک. || و بعض آن عامل جزم، و آن لام امر است برای غائب، نحو: لیستجیبوا. و گاهی بدان مخاطب را امر نمایند، منه قُرِی ء قوله تعالی: فلیفرحوا فلتفرحوا. (قرآن 10/58)، بالتاء خطاباً. و گاهی لام امر حذف گردد، کقوله: مصراع: لک الویل حرّا لوجه او یبک من بکی. اَرادَ، لَیَبک و همچنین حذف گردد لام مواجهه، نحو قوله شعر:
قلت لبوّابِ لدیه دارها
تأذن فانّی حَمؤها و جارها.
ارادَ، لتأذن فحذف اللام و کسر التَّاء علی لغة من یقول انتِ تعلم. و لام الامرِ اذَا ابتَدَاتَ بها کانت مکسورة، و ان ادخلت علیها حرفاً من حروف العطف جاز فیه الکسر و التسکین، کقوله تعالی: و لیحکم اهل الانجیل. (قرآن 5/47). || و بعضِ آن عمل نکند، و آن هشت است: لام ابتداء، نحو: لَزیدٌ افضل مِن عمروٍ. و آن بر خبر انّ مشدّده و مخفّفه نیز آید، نحو و انّ ربکّ لیحکم بینهم. (قرآن 16/124) و ان کانت لکبیرةً (قرآن 2/143). و لام زائده، نحو: اُم الحلیس لعجوز شهربة. و لام تأکید در فعل مستقبل بنون تأکید، نحو: لَیُسجُنَن، و لیکوناً من الصاغرین. (قرآن 12/32). و لام جواب، نحو: لوتزیّلوا لعذّبنا الّذین کفروا. (قرآن 48/25). و نحو، و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض. (قرآن 2/251) و نحو تالله لقد آثرک الله علینا. (قرآن 12/91). و جمیع لام توکید صلاحیت جواب قسم دارد. و لام که بر حروف شرط داخل شود جهة ایذان و اشعار، نحو: و لئن قوتلوا لاینصرونهم. (قرآن 59/12). و لام التعریف، و هی ساکنة و لذلک اُدخلت علیها الف الوصل لیصح الابتداء بها و سقطت الالف بالوصل، نحو: هو الرجل. و لام که بر اسماء اشاره لاحق گردد، نحو: تلک و ذلک. و لام تعجب غیر جارّة، نحو: لَطرُف زیدٌ. (منتهی الارب).

ل.

[لَ] (ع حرف) حرف تحقیق به معنی یقیناً و بی شک و شبهه و البته و فی الواقع و هرآینه: قالوا انا تطیرنا بکم لئن لم تنتهوا لنرجمنکم و لیمسنکم مِنا عذابٌ الیم. (قرآن 36/18). این حرف متصل به ضمیر گردد چون: لک و لکم و لنا و له و لهم. و گاه در سوگند استعمال شود مانند: لعمرک؛ یعنی سوگند به جان تو. رجوع به لِ شود.

لا.

(ع حرف) نه. نی. بی. نا: لاعلاج، ناگزیر. لابد، ناچار. مقابل نعم :
از کرم و نعمت و آلای او
کس نشنیده ست ز لب لای او.منوچهری.
گفت لا و لا کرامة. (تاریخ بیهقی ص369).
مادر فرقان چه دانی تو که هفت آیت چراست
یا شهادت را چرا همراه کردستند لا.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص24).
لاشک هر کرداری را پاداشی است. (کلیله و دمنه).
هیچ نگفتی به گه بوسه لا
آن صنم آخته بالای من
گفتی لا می نکنم کاین دلت
طاقت کی دارد با لای من.سوزنی.
هست فتوای فتوّت را قلم در دست او
پاسخ فتوی نعم راند بجای لا و لست.
سوزنی.
روزم به غم فروشد لا بلکه عمر نیز
حالم بهم برآید لا بلکه کار هم.خاقانی.
در کنف فقر بین سوختگان خامپوش
بر شجر لا نگر مرغ دلان خوش نوا.خاقانی.
ای پنج نوبه کوفته در دار ملک لا
لا در چهار بالش وحدت کشد ترا.خاقانی.
دروازهء سرای ازل دان سه حرف عشق
دندانهء کلید ابد دان دو حرف لا.خاقانی.
چون رسیدی بر در لا صدر الا جوی از آنک
کعبه را هم دید باید چون رسیدی در منا.
خاقانی.
ز چار ارکان برگرد و پنج ارکان جوی
که هست قائد این پنج پنج نوبت لا.
خاقانی.
زبان به مهر کن و جز بگاه لامگشای
که در ولایت قالوابلی رسی از لا.خاقانی.
بانگ طاووسان کنی، گفتا که لا
پس نه ای طاووس خواجه بوالعلا.مولوی.
من چو لب گویم لب دریا بود
من چو لا گویم مراد الا بود.مولوی.
پس تو حیران باش بی لا و بلی
تا ز رحمت پیش آرد محملی.مولوی.
آن عرب گفتا معاذالله لا
من عنب خواهم نه انگور ای دغا.مولوی.
با آنکه می بینم جفا امید میدارم وفا
چشمانت میگوید که لا ابروت میگوید نعم.
سعدی.
به لا قامت لات بشکست خرد
به اعزازِ دین آب عزّی ببرد.سعدی.
پاسخ من چرا همه لا کرد
چون جواب همه کسش نعم است.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص53).
بی لا و نعم، آری و نه نگفتن.
«لا» به کلمات ذیل پیوندد و افادهء معانی خاص کند: لاابالی. لاادری. لابد. لابشرط. لاجرعه. لاجواب. لاجرم. لاحول و لاقوّة الاّ بالله. لازال. لاشک. لاطائل. لاعلاج. لاعن شعور. لاعلی التعیین. لاقید. لاکتاب. لامحالة. لامکان. لامذهب. لاوصول. لایزال. لایشعر. لایعقل. لایتغیر. لاینفک. لایتجزّی. لایضرّ و لاینفع. || نیست: لااله الاّالله. لامَرَدَّ لقضاءالله. || در اصطلاح تجوید علامت خاصه است برای «لایقف» یعنی رمز است عدم جواز وقف را. و در سجاوندی رمز وقفِ قبیح است. || صورتی است در حروف تهجی که از آن الف یعنی همزهء ساکنه را خواهند. صاحب اقرب الموارد گوید: و اما لا الواقعة فی احرف الهجاء بین الواو و الیاء فانما المراد بها الحرف الهاوی الممتنع الابتداء به لکونه لایقبل الحرکة. قال ابن جنی ان هذا الحرف علامة الالف اللینة و لما لم یمکن التلفّظ به بنفسه لانه لایقبل الحرکة لفظوا معه باللام لیمکنهم التلّفظ به فاذا لفظته فقل فیه لا و قول العامة لام الف غلط تستعمله مشایخ الکتاب لتمرین الاطفال فی تعلیم الحروف الهجائیّه. و نیز در کشاف اصطلاحات الفنون آمده: و لایقال ان لام الف حرفان فان الحدیث النبوی قد صرّح بانّ لام الف حرف واحد، فافهم. (کشاف چ اسلامبول ج1 ص356). || صاحب اقرب الموارد گوید: «لا» علی ثلاثة اوجه: احدها ان تکون نافیة و هذه علی خمسة اوجه: احدها ان تکون عاملة عمل انّ و ذلک ان ارید بها نفی الجنس علی سبیل التنصیص و تسمی حینئذ لاء تبرئة و انما یظهر نصب اسمها اذاکان خافضاً نحو: لا صاحب جودٍ ممقوت. او رافعاً نحو: لا حسناً فعلهُ مذموم. او ناصباً نحو: لا طالعاً جبلا حاضر. و منه لا خیراً من زید عندنا و تخالف لا هذه انّ من سبعة اوجه: احدها انها لاتعمل الا فی النکرات. الثانی ان اسمها اذا لم یکن عاملا فانه یبنی علی الفتح فی نحو: لا رجلَ ولا رجال و علی الیاء فی نحو: لا رجلین و لا قائمین. و علی الکسرة فی نحو: لا مؤمنات. و کان القیاس وجوبها و لکنه جاء بالفتح و هو الارجح لانها الحرکة التی یستحقها المرکب. الثالث ارتفاع خبرها عند افراد اسمها بماکان مرفوعاً به قبل دخولها لا بها نحو: لا رجل قائم، خلافاً للاخفش والاکثرین و لا خلاف بین البصریین من ان ارتفاعه بها اذاکان اسمها عاملا. الرابع ان خبرها لایتقدم علی اسمها و لو کان ظرفاً او مجروراً. الخامس انه یجوز مراعاة محلها مع اسمها قبل مضی الخبر و بعده فیجوز رفع النعت والمعطوف علیه. نحو: لا رجل ظریف فیها و لا رجل و امرأة فیها. السادس انه یجوز الغاؤها اذا تکرّرت نحو لا حول و لا قوة الا بالله فلک فتح الاسمین و رفعهما و المغایرة بینهما. السابع انه یکثر حذف خبرها اذا علم نحو لا بأس ای لابأس علیک. الوجه الثانی ان تکون عاملة عمل لیس نحو: لارجل فی الدار. و لا هذه تخالف لیس من ثلاث جهات: احداها ان عملها قلیل حتی اُدّعی انه لیس بموجود. الثانی ان ذکر خبرها قلیل. الثالث انها لاتعمل الاّ فی النکرات، خلافاً لابن جنی و ابن الشجری و علی قولهما جری المتنبی فی قوله: «فلا الحمد مکسوباً ولا المال باقیاً». الوجه الثالث ان تکون عاطفة و لها ثلاثة شروط: احدها ان یتقدمها اثبات کجاء زیدٌ لاعمروُ او امر کاضرب زیداً لاعمرواً او نداء نحو یا ابن اخی لا ابن عمی او هذا لیس من کلامهم. الثانی ان لاتقترن بعاطف فاذا قیل جاءنی زیدٌ لابل عمروٌ فالعاطف بل ولا ردّ لماقبلها. و لیست عاطفة. و اذا قلت ماجاءنی زیدٌ لاعمروٌ فالعاطف الواو و لا توکید للنفی. الثالث ان یتعاند متعاطفاها نحو: جاءنی رجلٌ لا امرأة و لایجوز«جاء نی رجلٌ لا زیدٌ» لانه یصدق علی زید اسم الرجل و لایمنع العطف بها معمول الفعل الماضی نحو قام زیدٌ لاعمروٌ خلافاً لقوم. الوجه الرابع ان تکون جواباً مناقضأ لنعم و هذه تحذف الجمل بعدها کثیراً. یقال: اجاءک زیدٌ فتقول لا و الاصل لالم یجیّ. الوجه الخامس ان تکون علی غیرذلک فان کان ما بعدها جملة اسمیّة صدرها معرفة او نکرة و لم تعمل فیها او فع ماضیاً لفظاً و تقدیراً وجب تکرارها. مثال المعرفة: لازیدٌ فی الدار ولا عمروٌ و انما لم تتکرر فی قولک «لانولک ان تفعل» لانه به معنی لاینبغی لک فحملوه علی ماهو بمعناه. و مثال النکرة التی لم تعمل فیها لا: لا فیها غول و لاهم عنها ینزفون. (قرآن 37/47). و مثال الفعل الماضی قول الهذلی: کیف اغرم من لاشرب و لا اکل و لانطق و لا استهل. و انما ترک التکرار فی لاشلت یداک و لافض الله فاک و نحو هما لان المراد الدعاء فالفعل مستقبل المعنی و شذّ ترک التکرار فی قوله و ایّ امر سیی لافعله و کذلک یحب تکرارها اذا دخلت علی مفرد خبر او حال او صفة نحو: زید لاشاعر و لاکاتب و جاء زیدُ لاضاحکاً و لاباکیاً و نحو: فاکهة کثیرة لامقطوعة و لاممنوعة (قرآن 56/32 و 33). من شجرة مبارکة زیتونة لاشرقیة و لاغربیة. (قرآن 24/35). و ان کان ما دخلت علیه فع مضارعاً لم یجب تکرارها. نحو: لایُحبُ الله الجهر بالسوء. (قرآن 7/148) و یتخلّص المضارع بها للاستقبال عند الاکثرین و خالفهم ابن مالک لصحّة قولک جاء زیدٌ لایتکلّم بالاتفاق مع الاتفاق علی ان الجملة الحالیة لاتصدر بدلیل استقبال. و من اقسام لاالنافیة، المعترضة بین الخافض و المخفوض، نحو: جئت بلازاد و غضب من لاشی ء و عن الکوفیین انها اسم بمعنی غیر و ان الجارّ دخل علیها نفسها و ان ما بعدها خفض بالاضافة و غیرهم یراها حرفا و یسمیها زائدة. قیل ان اعتراض لابین الجارّ و المجرور کما تقدم و بین الناصب و المنصوب نحو: لئلاّ یغضب و بین الجازم و المجزوم، نحو اِن لاتفعلوه و تقدّم معمول ما بعدها علیها نحو: یوم یأتی بعض آیات ربک لاینفع نفساً ایمانها دلیلٌ علی انها لیس لها الصدر الاّ ان تقع فی جواب القسم و قیل لها الصدر مطلقاً و قیل لامطلقاً و الصواب الاول. الوجه الثانی من اوجه لا ان تکون موضوعة لطلب الترک و تسمیّ لا الناهیة و تختص بالدخول علی المضارع و تقتضی جزمه و استقباله سواءٌ کان المطلوب منه مخاطباً، نحو: لاتتّخذوا عدوّی و عدوّکم اولیاء. (قرآن 60/1). او غائباً، نحو: لایتّخذ المؤمنون الکافرین اولیاء (قرآن 3/28). او متکلماً نحو: لاارینک هیهنا. و هذا النوع مما اقیم فیه المسبب مقام السبب و الاصل لاتکن هیهنا فاراک. و لافرق فی اقتضاء لا الطلبیة للجزم بین کونها مفیدة للنهی و ذلک من الاعلی الی الادنی و کونها للدعاء من الادنی الی الاعلی و کونها للالتماس و ذلک فی المتساویین. الوجه الثالث من اوجه لا الزائدة و هی الواقعة فی الکلام لمجرّد تقویته و توکیده، نحو: مامنعک اذ رأیتهم ضلوا الاّتتّبعن. (قرآن 20/92 و 93). و هذه حذفها لایخل بالمعنی. و قد مر انها تزاد بین الخافض و المخفوض، نحو: غضب من لاشی ء و هذه حذفها مخلٌ بالمعنی - انتهی. جرجانی در تعریفات آرد: لا الناهیة هی التی یطلب بها ترک الفعل و اسناد الفعل الیها مجاز لان الناهی هوالمتکلم بواسطتها.

لا.

(فرانسوی، اِ) نام حرف ششم از حروف هفتگانهء نت موسیقی.

لا.

(اِ) تا. تاه. تو. توی. تَه. ثناء :
کرا تیغ قهر اجل در قفاست
برهنه ست اگر جوشنش چندلاست.سعدی.
سلطان محمود در زمستانی سخت به طلحک گفت با این جامهء یک لا در این سرما چه میکنی؟ (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلن ص165).
مرغ بریان پیچ در نان تنک
کآن بدن در جامهء یک لاخوش است.
بسحاق اطعمه (دیوان ص47).
لابلا، توبتو، تو در تو. دولا، دولایه، دوتا، دوتو. یک لا، یک لایه، یک تو، یک تا: جامه یا قبای یک لا، جامه یا قبای یک تا؛ یک لاقبا؛ حقیر بی بضاعت. رجوع به یک لاقبا شود. || هر یک از تارها و نخهای ریسمان و قیطان و رسن و امثال آن. طاق. ثناء: این نخ چهار لا یا دو لا و یا سه لاست یعنی چهار یا دو یا سه تار و رشته دارد. این نخ پر لاست یعنی دارای توهای بسیار است. پارچهء دو لا پهنا (اصطلاح بزازی)، پارچهء دارای پهنای دو تا. دو لا کردن، خم کردن، دو تا کردن. مضاعف کردن. دو لا شدن، دو تا شدن، خم شدن، پشت دو تا شدن. || نورد. شکن. چین. طیّ :
هیچ سائل به خشندی و به خشم
لا در ابروی او ندیده به چشم.سنائی.
لای کتاب، نورد آن. طیّ آن. درون دو صفحهء آن: لای کتاب را باز کردم. پر طاووس را لای قرآن میگذارند چوب الف را لای کتاب گذاشتم. || میان: دستم لای درماند. حلوا را لای نان گذاشتم. از لای در، از شکاف آن. لای در را باز کن، اندکی میان دو مصراع را بگشا. تعبیر مثلی «استخوان لای زخم گذاشتن.»، استخوان میان زخم و آن کنایه از کاری را بعمد بطول کشانیدن باشد. || قوه. || (در اصطلاح بنایان) یک لا فاصله، قطر خشتی است. || لای. حمأ. رجوع به لای شود. || پرده. (غیاث). || مقراض و ظاهراً به این معنی کنایه است به مشابهت شکل لا. (فرهنگ رشیدی).

لا.

(فعل امر) مخفف لای، امر از لاییدن. || (نف مرخم) مخفف لاینده. هرزه لا، هرزه گو، پرگو. (برهان).

لئاء.

[لَءْ آء] (ع ص) مرواریدفروش. لئال. لئلاء. (منتهی الارب).

لئال.

[ل ءْ آ] (ع ص) مرواریدفروش. (منتهی الارب). لؤلؤفروش. لؤلؤئی. (سمعانی). لاَء. لئلاء. (منتهی الارب).

لئالة.

[لِ لَ] (ع اِمص) مرواریدفروشی. (منتهی الارب).

لئالی.

[لَ آ] (ع اِ) جِ لؤلؤ. رجوع به لاَلی شود.

لئام.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لئیم. (منتهی الارب). فرومایگان. ناکسان :
عاشق مردمی و نیک خوئیست
دشمن فعل زشت و خوی لئام.فرخی.
محال باشد اگر مر کریم را به طمع
ثنای بی خردان و لئام باید کرد.ناصرخسرو.
آزاده و کریم بیالاید از لئیم
چون دامن قبات نپوشانی از لئام.
ناصرخسرو.
هواخواه او گشته از جان و دل
صغار و کبار و کرام و لئام.سوزنی.
مدحت از گفتار شاعر محمل صدق است و کذب
صدق در حق کرام و کذب در حق لئام.
سوزنی.
قدر محیط کفت جهان چه شناسد
کو به سراب کف لئام برآمد.خاقانی.
گفت اگر چه یافتم عمری تمام
هرگزم عشقی نبوده ست ای لئام.
عطار (از مصیبت نامه).
ای خدا رسوا کن این لاف لئام
تا بجنبد سوی ما رحم کرام.مولوی.
صوفئی باشد بنزد این لئام
الخیاطة واللواطة والسلام.مولوی.
آن یکی میگیر و این می هل ز دام
و آن دگر را صید میکن چون لئام.مولوی.
و اهل کرم از اهل لئام و محامد از مذام و فاضل از مفضول جدا نشدی. (تاریخ قم ص11).

لئامت.

[لَ مَ] (ع اِمص) ناکسی. (منتهی الارب). دنائت. || بخیلی. (منتهی الارب). لئیمی. زُفتی. || بخل. شح. ضد کرم.

لائب.

[ءِ] (ع ص) تشنه. ج، لؤب، لَوائب. (منتهی الارب).

لاابالی.

[اُ] (ع جمله فعلیه) صیغهء متکلم وحده از مضارع، به معنی باک ندارم، نمی ترسم، نترسم : هؤلاء الی الجنّة و لاابالی و هؤلاء الی النار و لاابالی. (حدیث قدسی).
لیلی بمن آورید حالی
ورنه من و تیغ لاابالی.نظامی.
|| (ص مرکب) در فارسی بیشتر بصورت جامد استعمال شود به معنی بی باک. بی مبالات. سهل انگار. وِل انگار. بی قید. خوارکار. بی التفات. بی درد. بی بند و بار. شُل اوزار. (شُل افزار) (در کرمان). بی پروا :
روح قدسی را به آب زندگانی خوش کنی
عقل پردل را به باد لاابالی دردهی.
سیدحسن غزنوی.
با یک دو سه رند لاابالی
راهی طلب از غرور خالی.نظامی.
آمده لاابالئی برده
سیم کش زنده سیم کش مرده.نظامی.
ره پیش گرفت زید حالی
میرفت چو باد لاابالی.
نظامی (لیلی و مجنون ص237).
عشقت به لاابالی در چار سوی عالم
پیران راه بین را بردارها کشیده.عطار.
منبلی نی کو بود خود برگ جو
منبلی ام لاابالی مرگ جو
منبلی نی که به کف پول آورد
منبلی چستی کزین پل بگذرد.مولوی.
لاابالی چه کند دفتر دانائی را
طاقت وعظ نباشد سر سودائی را.سعدی.
سفرکردگان لاابالی زیند
که پروردهء ملک و دولت نیند.سعدی.
بلای عشق عظیم است لاابالی را
چو دل بمرگ نهاد از بلا چه غم دارد.
سعدی.
به نیکمردی در حضرت خدای قبول
میان خلق به رندی و لاابالی فاش.سعدی.
جناب حضرت حق لاابالی ست
منزه از قیاسات خیالی است.شبستری.
کجا یابم وصال چون تو شاهی
من بدنام رند لاابالی.حافظ.
- لاابالی شدن؛ سهل انگار و بی قید شدن :
گرت با ما خوش افتاده ست چون ما لاابالی شو
نه یاران مست برخیزند و تو مستور بنشینی.سعدی (کلیات چ مصفا ص 803).

لاابالیگری.

[اُ گَ] (حامص مرکب)بی باکی. بی مبالاتی. لاقیدی. سهل انگاری.

لاابالی وار.

[اُ] (ص مرکب، ق مرکب)بی باکانه.

لا اباً لک.

[اَ بَنْ لَ] (ع جمله اسمیه دعایی)لا اَب لَک. لا اَباک. لا اَبک. لا اَبٌ لک. یعنی هیچکس را بر تو برتری و فضل نیست. و این جمله ای است دعائیة و در حق همه کس گویند خواه پدر داشته باشد یا نه و آن را گاه در مدح آرند و گاه در دشنام.

لائبنیتس.

[ءِ] (اِخ)(1) گت فِرید ویلهلم. نام فیلسوف و عالم آلمانی مولد لیپزیک (1646-1716 م.). رجوع به لیبنیتز شود.
(1) - Leibniz, Gottfried Wilhelm.

لائپتسیگ.

[ءِ تِ] (اِخ)(1) نام شهری به آلمان. رجوع به لیپزیک شود.
(1) - Leipzig.

لائث.

[ءِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب).

لائث.

[ءِ] (ع ص) نباتٌ لائث؛ گیاه درهم پیچیدهء انبوه. (منتهی الارب).

لائح.

[ءِ] (ع ص) آشکار. پیدا. پیداشونده. || درخشان. (غیاث).

لائح.

[ءِ] (اِخ) نامی است شخصی را و او از بعض روافض قطعهء ذیل را نقل کرده است:
اذا المرجی سرک ان تراه
یموت بدائه من قبل موته
فجدد عنده ذکری علیّ
وصلّ علی النبیّ و اهل بیته.
(البیان والتبیین ج3 ص209).

لااحصی.

[اُ] (ع جمله فعلیه) (از: حرف لا و صیغهء متکلم وحدهء احصی) به معنی شمار نکنم. و اشارت است به حدیث نبوی ص: لااُحصی ثناء علیک انت کما اثنیت علی نفسک؛ یعنی شمار نتوانم کرد صفات را بر تو، آنی که خود صفت کردی ذات خود را :
که خاصان در این ره فرس رانده اند
بلا احصی از تک فرو مانده اند.سغدی.
نی من کیم و ثنا کدام است
لااحصی انبیا تمام است.سعدی.

لائحة.

[ءِ حَ] (ع ص) تأنیث لائح. رجوع به لایحه شود.

لاادامی.

[اُ] (اِخ) نام زن پُرتزیلاس(1). این مرد موافق افسانه های یونانی نخستین سپاهی یونانی بود که در لشکرکشی یونانیها به آسیا برای جنک با ترووا پا به تروا گذارد و در این جنگ کشته شد. لاادُامی زن وی از خدایان خواست شوهر خود را یک بار دیگر ببیند و هرمس(2) ربّالنوع پزشکان و داروسازان، او را بدین گیتی آورد ولی وی در دفعهء دوم بزودی درگذشت و زنش نیز تقریباً بلافاصله بمرد. (ایران باستان ج2 ص1948).
(1) - Protesilas.
(2) - Hermes (Mercure).

لاادری.

[اَ] (ع جمله فعلیه) (از: حرف لا و صیغهء متکلم وحدهء اَدری) به معنی ندانم، نمیدانم. و آن کلمه ای است که در عقب بیتی یا قطعه ای از شعر گذارند آنگاه که گوینده را ندانند.

لاادریه.

[اَ ری یَ] (اِخ)(1) فرقه ای از سوفسطائیهء قائلین به توقف در وجود هر چیز و علم به هر چیز. جرجانی گوید: هم الذین ینکرون العلم بثبوت شی ءو لاثبوته و یزعمون انه شاک و شاک فی انه شاک و هلم جرا. (تعریفات). گروهی هستند از فرقهء سوفسطائیة و شرح آن در ضمن معنی سوفسطائیة بیاید انشاءالله تعالی. (کشاف اصطلاحات الفنون). شکاکین(2). (دُزی). مرتابین.
(1) - Agnostisme, Agnostiques.
(2) - Les sceptiques.

لاادیس.

[اُ] (اِخ) نام دختر آنتیوخوس چهارم ملقب به اپیفان. مهرداد پنچم ملقب به اِورگت که به یونانی معنی خیِّر دارد او را بزنی گرفت و از وی پسری زاد که مهردادش نامیدند. (ایران باستان ج3 ص2136). در جای دیگر از کتاب فوق آمده که مهرداد چهارم لاُادیس دختر آنتیوخوس دوم خواهر سلکوس دوم را گرفت و فریگیه علیا جهیز زنش گردید. (ایران باستان ج3 ص2134 و 2135).

لاادیس.

[اُ] (اِخ)(1) نام مادر سِلکوس اول ملقب به نیکاتور(2) (فاتح) و همسر آنتیوخوس(3). یکی از سرداران نامی فیلیپ دوم مقدونی. لاادیس یا لااُدیسه را بگفتهء ژوستن (کتاب 15، بند4) افسانه ای است بدین گونه: آنتیوخوس شبی در خواب دید که آپلن (رب النوع آفتاب به عقیدهء یونانیها) با زن او (لااُدیس) هم بستر گردید و پس از آنکه نطفه بسته شد، او حلقه ای به زن داد که دارای نشان لنگر کشتی بود و به او گفت که این حلقه را به پسری که میبایست متولد شود بدهد. این خواب را معجزه تصور کردند، زیرا روز دیگر در بستر لائودیس حلقه ای با نشان مذکور یافتند و سلکوس وقتی که بدنیا آمد بر رانش نیز چنین نشانی داشت. بعد وقتی که اسکندر به آسیا میرفت لائودیس حلقه را به پسرش داده نژاد او را روشن ساخت. اعقاب او این نشان را در رانشان داشتند و آن را علامت خانواده میدانستند... (ایران باستان ج3 ص2053 و 2679).
(1) - Laodice.
(2) - Nicator.
(3) - Antiochus.

لاادیس.

[اُ] (اِخ) نام خواهر سلکوس دوم (گالی نی کرس). این دختر را سلکوس چون دید از عهدهء پادشاه پُنت بر نمی آید موافق عادت دیرین سلوکیها به مهرداد دوم پُنت داد تا با این وصلت او را طرفدار خود گرداند. خواهر دیگرش زن آریارات کاپادوکیه بود. (ج 3 ایران باستان ص2078).

لاادیس.

[اُ] (اِخ) دختر مهرداد دوم پادشاه پُنت که آنتیوخوس سوم (کبیر) پس از بستن عقد اتحاد با مهرداد وی را به زنی گرفت. (221 ق. م) (ایران باستان ج3 ص2080)

لاادیس.

[ُا] (اِخ) نام زن آنتیوخوس دوم که از طرف پدر خواهر وی بوده است. آنتیوخوس پس از صلح با بطلیموس فیلادلف پادشاه مصر دختر او را به حبالهء نکاح آورد و لاُادیس را با اینکه اولادی از او داشت از خود دور کرد. ولی از آنجا که آنتیوخوس بسیار عیاش و شهوت پرست و فاسدالاخلاق بود این زن بالاخره موفق شد که او را به طرف خود جلب و مسموم کند. (246 ق. م). پس از مرگ آنتیوخوس جنگ درونی به شدتی هر چه تمامتر در دولت سلوکی درگرفت و لاادیس و برنیس در سر تخت سلطنت با هم درافتادند. نفوذ زن اولی بیشتر بود چه او پسری داشت سلکوس نام که میتوانست بر تخت بنشیند ولی نیروی زن دوم بر زن اول میچربید چه اگر میتوانست فرصتی بدست آرد مصر به حمایت او می آمد. لاُادیس موقع را مغتنم تشخیص داده به دشمن خود حمله کرد و اشخاصی را بر آن داشت که طفل را دزدیدند و مادر طفل نیفسرد و چندان قوت قلب نشان داد تا بهره مند گردید و قسمت محکم قصر را اشغال کرد بعد دشمن او چون موقع وی را متین و محکم دید از در دوستی درآمد و برنیس به سوگند او اطمینان کرد و در نتیجه به قتل رسید... اِت ین بیزانسی بمناسبت ذکر مستعمراتی که آنتیوخوس بنا کرده بود گوید که مستعمره ای به اسم زنش نسا نام بود و مستعمرهء دیگر به اسم خواهرش لاادیس نام. (ایران باستان ج3 صص2071 - 2074).

لاادیسه.

[اُ سِ] (اِخ) نام دختر مهرداد ششم. (ایران باستان ج3 ص2 ب 2149).

لاادیسه.

[اُ سِ] (اِخ) نام شهری از جملهء شصت شهر که سلکوس، به گفتهء مورخین، بنا کرد و آن را به نام مادر خویش نامید و یکی از چهار شهر بزرگ سلوکیدا یعنی بزرگترین ایالت دولت سلوکی در مغرب بود سه شهر دیگر عبارت بودند از: انطاکیه، سلوکیه، پیه ری و آپام آ. بندر یا شهر لاادیسه در دامنهء کوهی واقع بود که تاک بسیار داشت. (ایران باستان ج3 ص2063 و 2064 و 2112). رجوع به لاذقیه و لاتاکیه شود.

لاادیسه.

[اُ سِ] (اِخ) شهری که سلوکیها در سرحد پارس (معلوم نیست کدام سرحد پارس) بنا کردند. (ایران باستان ج3 ص2115).

لائرت.

[ءِ] (اِخ)(1) نام پادشاه ایتاک(2) و پدر اولیس(3).
(1) - Laerte.
(2) - Ithaque.
(3) - UIysse.

لاارض لک.

[اَ ضَ لَ] (ع جمله اسمیه)کلمتی است ذم را چون لاام لک.

لااسپید.

[اِ] (اِخ) نام دیهی از دهستان بویراحمدی سردسیر بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان واقع در 29 هزارگزی شمال خاوری بهبهان. دارای 75 سکنه، زبان اهالی فارسی و لری و محصول آن غلات و پشم و لبنیات و شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه آنجا مال رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لااسم له.

[اِ مَ لَهْ] (ع اِ مرکب)(1) غضروف دوم از سه غضروف حنجره. و آن به گردن باز نهاده است برابر درقی و به گردن باز پیوسته و این را نام نیست و او را به تازی مالا اسم له گویند و به وقت فراز آمدن حنجره سر به سوی زبان دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). غضروف سوم از سه غضروف حنجره. (تلخیص). نام غضروفی پیوسته به طرجهالی. ضریر انطاکی در تذکره گوید الذی لااسم له یا غضروف الذی لااسم له؛ فاعلم انّ داخل الفم منفذین، احدهما مجری الهواء و اولها رأس الحنجرة من ثلاثة غضاریف احدها القوس مستدیر غیر تام و مقابله غضروف یعرف بالذی لااسم له و الثالث یسمی الطرجهان (ظ: طرجهالة) ینطبق علیها عندالحاجة. و نیز رجوع به ترس شود.
(1) - CartiIage arytenoede.

لائع.

[ءِ] (ع ص) رجل هائع لائع؛ نیک آزمند بدخوی. یا مرد بددل ترسنده. رجل هاع لاع کذلک. (منتهی الارب).

لائغ.

[ءِ] (ع ص) فلان سائغ لائغ؛ از اتباع است. فلانٌ سیّغ لَیّغ کذلک. (منتهی الارب). سهل البلع. (اقرب الموارد).

لائق.

[ءِ] (ع ص) سزاوار. قمین. قَمِن. قَمَن. (منتهی الارب). درخور. جدیر. حری. نیز رجوع به لایق شود.

لااقل.

[اَ قَل ل] (ع ق مرکب) (از: لا + اقل) به معنی دست کم. باری.

لائل.

[ءِ] (ع ص) لیل لائل؛ شب نیک تاریک. (منتهی الارب).

لااله الاالله.

[اِ لا هَ اِلْ لَلْ لاه] (ع جمله اسمیه) کلمهء شهادت است؛ یعنی نیست خدائی مگر خدای. خدائی جز خدای تعالی نیست :
مگر معاملهء لااله الاالله
درم خرید رسول اللهت کند ببها.خاقانی.
تهلیل، لااله الاالله گفتن. (تاج المصادر بیهقی). هیللة؛ لااله الاالله گفتن. (دهار). || (صوت مرکب) برای تعجب آرند :
ای عجب لااله الاالله
بخت باشد ترا مخالف تر.مسعودسعد.
- انگشت لااله الاالله؛ دعاءة. (مهذب الاسماء). و دعاءة انگشت سبابه است. (منتهی الارب).

لائم.

[ءِ] (ع ص) ملامت کننده. نکوهنده. ملامتگر. ج، لوّام، لوّم، لیّم. (منتهی الارب) : یا ایها الذین آمنوا من یرتد منکم عن دینه فسوف یأتی الله بقوم یحبهم و یحبونه اذلة علی المؤمنین اعزّة علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله و لایخافون لومة لائم ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء والله واسع علیم. (قرآن 5/54).
جز اندر غایت انعام و افضال
در او لائم چه داند گفت و عاذل.
ابوالفرج رونی.
و فرمود که رغم لائمان را مثنی کردند. (جهانگشای جوینی).
فیالائمی دعنی اغال بقیمتی
فقیمة کل الناس مایحسنونه.ابن طباطبا.
حکیمی گفتش ای نادان چه کوشی
در این سودا بترس از لوم لائم.سعدی.

لاام لک.

[اُمْ مَ لَ] (ع جمله اسمیه) کلمتی است ذم را یعنی لقیطة هستی و مادرت مشهور نیست و گاه در مدح نیز آرند.

لاان ذاجرم.

[اَ جَ رَ] (ع ق مرکب) لغتی است در لاجرم. رجوع به لاجرم شود.

لائنک.

[ءِ نِ] (اِخ)(1) نام پزشکی فرانسوی. مولد کیمپه (1781-1826 م.). وی کاشف و ناشر طریقهء امتحان و معالجهء قرع و دقّ است.(2)
(1) - Laennec.
(2) - Methode d'auscuItation.

لائوتسو.

[ءُ سُ] (اِخ)(1) لائوتسه. نام فیلسوف چینی. مولد حدود ششصد قبل از میلاد.
(1) - Lao - Tseu. (در قاموس الاعلام ترکی لائوچئو ضبط شده است).

لائوس.

[ءُ] (اِخ)(1) نام منطقه ای از «هندوچین» واقع در مغرب آنام، دارای 855 هزار سکنه. کرسی آن وین تیان است.
(1) - Laos.

لائومدون.

[ءُ مِ دُ] (اِخ)(1) نام یکی از سرداران اسکندر از مردم می تی لن(2) براویت دیودور. پس از اسکندر آنگاه که پردیکاس به نیابت سلطنت انتخاب شد همهء سرداران سپاه را به مجلس مشورتی طلبید و ممالک را بین آنها بخش کرد، سوریه بهرهء این لائومدون گشت. به روایت کنت کورث فنیقیه نیز علاوه بر سوریه به لائومدون رسید. و هم در تقسیم ثانوی ایالات و نیابت سلطنت ان تی پاتر باز سوریه نصیب لائومدون گردید. سرانجام لائومدون بدست نیکاتور از دوستان بطلمیوس فرمانروای مصر اسیر افتاد و ایالت وی ضمیمه مصر شد. (ایران باستان ج3 ص1966، 1969، 1993، 1999).
(1) - Laomedon.
(2) - MityIene.

لاءة.

[ءَ] (اِخ) از آبهای بنی عبس است. (معجم البلدان).

لائی.

(اِ) حشو جامه از پارچه. || نوعی از بافتهء ابریشمی که در گجرات بافند و ساده و رنگارنگ هر دو نیکوست. (آنندراج).

لائی.

(حامص) لاییدن. گفتن. تنها در ترکیب به کار رود چنانچه در کلمهء مرکب هرزه لائی. رجوع به لائیدن شود.

لائی اس.

[ُا] (اِخ)(1) لائی اوس. نام پادشاه اساطیری تب. پدر اُدیپ.
(1) - Laios (Laius).

لائیت.

[ئی یَ] (ع مص جعلی، اِ مرکب)(از: «لا» + «ئیت» مصدری) به معنی هیچ بودن :
هویتی لک فی لائیتی ابداً
کل علی الکل تلبیس بوجهین.
(منسوب به حلاج).

لائی جند.

[جُ] (اِخ) دیهی از بخش خونسار شهر گلپایگان واقع در پنج کیلومتری جنوب خاوری خونسار. کوهستانی، سردسیر و دارای 150 سکنه. زبان سکنه لری و فارسی. محصول آنجا غلات و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لائیدن.

[دَ] (مص) گفتن باشد لکن گفتنی نه بوجه چنانچه در هرزه لائیدن، بیهده گفتن و هرزه لای، هرزه گوی و هرزه لائی، بیهده گوئی. برغست خائی، ژاژخائی. یاوه سرای :
رعد را ابر گفته اینش کفش
وقت این لاف نیست هرزه ملای.انوری.
آن خبیث از شیخ می لائید ژاژ
کژ نگر باشد همیشه عقل کاژ.مولوی.
رجوع به ژاژ لائیدن شود. || نالیدن. (برهان). ناله کردن. فریاد کردن سگ. پارس کردن. وغ وغ کردن. هاف هاف کردن :
نیارد روی شیر شرزه دیدن هیچ سگ هرگز
به بانگ شیر نر لیکن ز راه دور سگ لاید.
لامعی.
پنجه در صید برده ضیغم را
چه تفاوت کند که سگ لاید.سعدی.
-امثال: سگ لاید و کاروان گذرد.

لائیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لائیدن. ازدر لائیدن.

لائیس.

(اِخ)(1) نام چند تن از زنان معروف یونانی. (قرن پنجم ق. م.).
(1) - Lais.

لائیین.

(اِخ) نام محلی کنار راه سنندج و کرمانشاه میان فقیه سلیمان و آساوله در شصت و هشت هزارگزی سنندج.

لاب.

(ع اِ) جِ لابة. سنگلاخ سوخته. (منتهی الارب).

لاب.

(اِخ) جایگاهی است در شعر. (معجم البلدان).

لاب.

(اِخ) از بلاد نوبه. صنفی از غلامان سیاه را از آنجا آرند و کافور اخشیدی و نیز صندل لابی از آنجاست. متنبی گوید کانّ الاسودَ اللابی فیهم. (معجم البلدان).

لاب.

(اِخ) نام پسر ادریس علیه السلام. (برهان).

لاب.

(اِخ) نام حکیمی که اسطرلاب را او وضع کرده است. (برهان). نام حکیمی یونانی که اصطرلاب منسوب بدوست. (آنندراج). برخی گویند نام پسر اسطر است و اسطر نام پادشاهی بوده از یونان. (برهان). نام مردی، گویند از هند است و اسطرلاب منسوب به وی. قیل الاصل انّه سطر اسطراً و بنی علیه حساباً بمعرفة الاقالیم السبعة فی صفائح من نحاس فقیل الاسطرلاب ثم مزجا و نزعت الاضافة فقیل الاسطرلاب معرفة و قدیقال الاسطرلاب بتقدم السین علی الطّاء. (منتهی الارب). آنچه صاحب برهان و دیگران در معنی لاب و اسطرلاب آورده اند غلط است. کلمهء اسطرلاب(1) کلمه ای است یونانی مرکب از آسترن(2) به معنی ستاره و لامبانین(3) به معنی اخذ و گرفتن. رجوع به لغت اسطرلاب و استرلاب در همین لغت نامه شود. || (اِ) به لغت یونانی آفتاب را گویند. (برهان). آفتاب. (آنندراج) (شمس اللغات). || اندازهء آفتاب. (شمس اللغات).
(1) - AstroIabe.
(2) - Astron.
(3) - Lambanein.

لاب.

[لاب ب] (اِخ)(1) لوپر فیلیپ. از آباء یسوعیین فرانسه. مولد بورژ (1607-1670 م.). مؤلف کتاب مجموعهء عمومی سنوذسات مقدس(2).
(1) - Labbe.
(2) - Les ConciIes.

لابا.

(اِخ)(1) لو پر ژان باپتیست. نام دمینیکَن و مُبلّغ فرانسوی. مولد پاریس (1663 - 1738). او راست: «مسافرت به جزائر امریکا».
(1) - Labat, le pere Jean - Baptiste.

لابات.

(ع اِ) جِ لابة. (منتهی الارب).

لاباثن.

[ثُ] (اِ)(1) نوعی حماض.
(1) - Patience Oseille.

لابار.

(اِخ) نام دیهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی ساوه. واقع در 13 هزارگزی جنوب خاوری ساوه. دارای یکصد نفر سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لا بار.

(اِخ)(1) ژان فرانسوا شوالیه دو. نام اصیل زادهء فرانسوی مولد آبّه ویل (1747-1766 م.).
(1) - La Barre, Jean Francios Le Fevre, de chevalier.

لاباستید - روئرو.

[ءِ] (اِخ)(1) نام دهستانی از تارْن در ولایت کاستر، دارای راه آهن و 3054 سکنه.
(1) - Labastide - Rouairoux.

لاباستید - کلرانس.

[کِ لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت (پیرنهء سفلی)، از ولایت بایُن، کنار آران، دارای 1101 سکنه.
(1) - Labastide - Clairence.

لاباستید - مورا.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «لو» از ولایت گوردُن نزدیک سئو، دارای 819 سکنه.
(1) - Labastide-Murat.

لابان.

(اِخ) (سفید) و او پسر بتوئیل و نوهء ناحور و برادرزادهء ابرام و برادر رفقه و پدر لیئه و راحیل است که در حاران سکونت میداشت و در آنجا برحسب رسوم و آداب مملکت غلام ابراهیم را پذیرائی کرده واقعهء نامزد کردن رفقه را با اسحاق فراهم کرد (سفر پیدایش 24:29-59 و 25:20) و رفقه هم یعقوب را پس از آنکه با عیسو نزاع کردند بدانجا فرستاد (سفر پیدایش 27: و 23) و اسحاق پسر خود را وصیت فرمود که زوجه ای از برای خود از دختران لابان به حبالهء نکاح درآورد (پیدایش 28:2 و 5) و لابان وی را در نهایت گرمی پذیرفته (29:5-14) یعقوب مدت هفت سال خدمت لابان را اختیار کرد که وی راحیل را به زوجیت بدو دهد لکن لابان وی را فریفته (پیدایش 29:23) شب زفاف لیئه را به خوابگاهش فرستاد لکن چون یعقوب شیفتهء راحیل بود وی را چنان خوش آمد که هفت سال دیگر لابان را خدمت کرد و چون چنین کرد لابان راحیل را نیز بدو سپرد (پیدایش 29:28) از آن پس یعقوب تن به خدمت لابان در داده شش سال دیگر وی را خدمت همی کرد و به انواع مکاید و اقسام فریب و حیل هر چه میتوانست از مواشی و حواشی خالوی خود بدست کرد. (پیدایش 30:1) این معنی اسباب تکدّر و ملال مزاج لابان گشته اجرت یعقوب را مکرراً به بهانه های چند تغییر داد. این معنی سبب تغیّر مزاج یعقوب شده در حالتی که لابان از برای پشم بری گوسفندان خود رفته بود یعقوب اهل بیت و حواشی و مواشی خود را جمع کرده فرار کرد (پیدایش 13:.) لابان از استماع این واقعه گرفته خاطر شده یعقوب را تعاقب کرد و در کوهستان وی را دریافت لکن خداوند یعقوب را نصرت داد و نگذاشت که لابان ضرری به وی رساند و راحیل نیز بواسطهء پنهان کردن ترافیم وی را فریفته بود و پس از منازعه و مخاصمه تودهء سنگ و ستونی برپا داشته آن را حدود خود قرار دادند که فیمابین ایشان شاهد باشد که هیچ یک از ایشان از حد معین برای متضرر ساختن دیگری تجاوز نکند. سپس لابان وی را وداع کرده به ملک خود مراجعت کرد. (قاموس کتاب مقدس). حمدالله مستوفی در نزهة القلوب(1) آرد: در کتاب معارف ابن قتیبه آمده که وهب بن منبه گوید که اسحاق پیغمبر (ص) پسرش یعقوب را فرمود که دختران خال خود لابان بن ناهربن آزر را در نکاح آورد و او بدین مهم عازم خانهء خال خود شد... و یعقوب بعد از تأهل در زمین کنعان مقام کرد.
(1) - چ لیدن ص16 از مقاله ثالثه.

لابتان.

[بَ] (ع اِ) تثنیهء لابة. رجوع به حرّة شود. (معجم البلدان). لابتاالمدینة، حرتا المدینة. (امتاع الاسماع ص333).

لابث.

[بِ] (ع ص) درنگ کننده. (منتهی الارب).

لابجین.

(اِخ) نام دیهی از ناحیهء فریوار همدان. (نزهة القلوب چ لیدن مقالهء ثالثة ص72). اما ظاهراً دگرگون شدهء لالجین باشد.

لابد.

[بُدد] (ع ق مرکب) (از: «لا» + «بُد») به معنی چاره نیست. علاج نیست. (زمخشری). لامحاله. ناچار. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی). لاعلاج. بی چاره. هر آینه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). لاجرم. ضرورةً. بالضرورة. ناگزیر :
زمانه حامل هجر است و لابد
نهد یک روز بار خویش حامل.منوچهری.
گفت چون چاره نیست لابدّ امانی باید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص321).
گر ترا گردن نهم از بهر مال
پس خطا کرده ست لابد مادرم.ناصرخسرو.
لابد که هر کسیش بمقدار عقل خویش
ایدون گمان برد که جز خود این ساخته مراست.
ناصرخسرو.
بهرام جواب اینقدر داد که ملک حق و میراث من است و لابد طلب آن خواهم کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص76). لابد فراق او بر وصال باید گزید. (کلیله و دمنه).
کلّ است خنجر ملک و ذات فتح جزء
لابد بکلّ خویش بود جزء را مآب.
مختاری غزنوی.
از شمس دین چه آید جز اختیار دین
لابد که باز باز پراند ز آشیان.سوزنی.
-لابدّ عنه، ناگزیر از آن.؛ لا بدّ له؛ که چاره نیست او را. (مهذب الاسماء).
- لابدّ منه؛ که ناگزیر است از او.

لابد.

[بُ] (ع اِ) کلیدی که بدان ساز را کوک کنند. (فرهنگ نفیسی). مأخذ این دعوی را نیافتیم.

لابد.

[بِ] (ع اِ) شیر بیشه. اسد. (منتهی الارب).

لابد.

[بِ[(ع ص) مالٌ لابد؛ مال بسیار. (منتهی الارب).

لابدی.

[بُدْ دی] (حامص مرکب)لاعلاجی. ناچاری. بی چارگی. ضرورت. ناگزیری. آنچه که بالضروره باشد و از آن چاره نبود. (غیاث).

لابر.

(فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی ماهی.
(1) - Labre.

لابر.

(اِخ)(1) سن بنویی. مولد آمِت. (پادُکاله). (1783-1748) ذُکران وی 16 آوریل است.
(1) - Labre, saint Benoit.

لابراتوار.

[بُ] (فرانسوی، اِ)(1) آزمایشگاه علمی و فنّی.
(1) - Laboratoire.

لابرادر.

[دُ] (اِخ)(1) نام شبه جزیره ای در کانادا، بین اقیانوس اطلس و خلیج هودسن وسن لران جزوی از ایالت کِبِک. ساحل شمال شرقی آن از 1927 تا 1933، متعلق به ارض جدید مساحت آن 306000 هزار گز مربع و 4000 سکنه دارد. کرسی آن باتل هربورگ و دارای 200 سکنه است و صید ماهی دارد.
(1) - Labrador.

لابرد.

[رِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «ژیرُند» از ولایت بُردو. دارای 1217 سکنه.
(1) - Labrede.

لابرد.

[بُ] (اِخ)(1) ژزف کنت دو. باستان شناس فرانسوی. مولد پاریس (1774-1842 م.). || پسر وی لئون متولد به پاریس (1807-1869 م.). نیز باستان شناسی معروف است.
(1) - Laborde, Joseph (comte de).

لابرس.

[بِ رُ] (اِخ)(1) پیر دو. نام وزیر فیلیپ لو هاردی. مصلوب به سال 1278م.
(1) - La Brosse, Pierre de.

لابرس.

[بِ رُ] (اِخ)(1) گی دو. گیاه شناس و پزشک لوئی سیزدهم. مولد روئن. وفات به سال 1641 م. و او مؤسس «ژاردن دِپلانت» است.
(1) - La Brosse, Guide.

لابرلا.

[بَ] (ص مرکب) (از: لا، بر، لا) چندلا. لایه لا. تو در تو.

لابرلا.

[بَ] (اِ مرکب) نام نوعی حلوا. (برهان). حلوائی است که آن را گولانج نیز گویند. (از فرهنگ اسدی نخجوانی در شرح گولانج). نام نوعی حلوا که آن را گلاج گویند. قطائف. صاحب لسان العجم گوید، لابرلا همان گلاج مرقوم که نان تنک و تو بر تو است و این زبان شیراز است. تو بر تو. ته برته. (برهان). و رجوع به گُلاج شود.

لابروست.

(اِخ)(1) تئودُر. نام معمار فرانسوی. مولد پاریس (1799-1885 م.). || پسر وی هانری متولد به پاریس نیز معمار بود و کتابخانهء سنت ژنوی یو را او ساخت.
(1) - Labrouste, Theodore.

لابروگیر.

[یِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «تارن» از ولایت کاستر. دارای راه آهن و 3536 تن سکنه.
(1) - Labruguiere.

لابرویر.

[ی یِ] (اِخ)(1) ژان دو. عالم فرانسوی مُخصّص در سجایا. مولد پاریس به سال 1645 و وفات 1696 م.
(1) - La Bruyere.

لابری.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «لاند» از ولایت مُنت دُمارسان. دارای 1031 تن سکنه. آن را سابقاً آلبره میگفتند و کرسی دوک نشینی بهمین نام بود.
(1) - Labrit.

لابس.

[بِ] (ع ص) جامه پوشیده. پوشیده.

لابشرط.

[بِ شَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب)مطلق(1): الّلا بشرط یجتمع مع الف شرط. لابشرط بر دو قسم باشد: قسمی و مقسمی. لابشرط قسمی آن بود که ماهیت در ظرف وجود چه ذهنی و چه خارجی مقید به قید و عدم قید نباشد، یعنی توان که با قیدی وجود گیرد و تصور شود و توان که بدون قید چنانکه گوئی آب خواهم و شرط نکنی که آب با یخ باید یا بدون یخ و او تواند برای تو هر قسم آب آرد. و ضد این لابشرط قسمی، بشرط شیی و بشرط لا باشد که وجود نخست مقید به قید است و دوم مقید به نداشتن قید چنانچه در قسم اول گوئی آب با یخ خواهم و در قسم دوم گوئی آب بدون یخ. اما لابشرط مقسمی، مقسم هر یک از این سه قسم بود و لابشرط مقسمی را از آن رو پذیرفته اند که گویند اقسام متعدد بدون مقسم واحد ممکن نباشد و لابشرط بدین معنی از اوصاف ماهیّت باشد و ماهیّت موجوده بدان متصف نشود لیکن این مفهوم به حمل شایع بر هر یک از اقسام خود حمل شود ولی خود قابل اینکه مورد اشارهء حسیّه واقع شود نیست.
(1) - AbsoIu.

لابشری.

[بُ را] (ع جملهء اسمیه) (از: لا + بشری) به معنی خبر خوش نیست. مأخوذ از آیهء 24، سورهء 25 (الفرقان) :
به روز حشر که آواز لاتخف شنوند
به گوش خاطر ایشان رسان که لابشری.
خاقانی.

لابک.

[بِ] (ع ص) نعت فاعلی از لَبک به معنی آمیختن.

لابل.

[بَ] (ع ق مرکب) (از: لا + بل) گاه قبل بل، لا زیاده کنند و این «لا» بعد ایجاب برای تأکید اضراب است :
وجهک البدر لابلِ الشمس لولم
یقض للشمس کسفة و اُفول.
ای میوهء دل من لابل دل
ای آرزوی جانم لابل جان.فرخی.
ای اختیار کردهء سلطان روزگار
لابل که اختیار خداوند ذوالمنن.
فرخی.
یک هفته زمان باید لابل که دو سه هفته
تا دور توان کردن زو سختی و دشواری.
منوچهری.
با چنین پیران لابل که جوانان چنین
زود باشد که شود عقد خراسان تنظیم.
ابوحنیفهء اسکافی (از تاریخ بیهقی).
لابل امام فاطمی
نجل نبی و اهل عبا.ناصرخسرو.
و هر هفت (یعنی یَتّوعاتِ سبعه) بد است و خوردن آن خطر است لابل زهر است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و شاخهاء بسیار زده و به شبکه اندر آمده است لابل که شبکه از شاخ او تمام شده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و استفراغ اندر این وقت بی منفعت باشد لابل که با مضرت بود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بعد نفی برای تأکید ماقبل :
و ما هجرتک لابل زادنی شغفا
هجرٌ و بعد تراخِ لاالی اَجل.
مرا بسود و فرو ریخت هر چه دندان بود
نبود دندان لابل چراغ تابان بود.رودکی.
نیست مردم ناصبی نزدیک من لابل خر است
طبع او خروار هست و صورتش خروار نیست.
ناصرخسرو.

لابلا.

[بِ] (ص مرکب) (از: «لا» + «به» + «لا») لابرلا. تو بر تو.

لابلاش.

(اِخ) (لوئی) نام خنیاگری اص فرانسوی مولد ناپل. (1794-1858 م.). وی را آواز زیری دلکش بود.

لابمل.

[بُ مِ] (اِخ)(1) لورن آنگلی ویل دو. نام ادیبی متولد به واِلرُگ (گارد). وی بسبب مشاجرات با ولتر شهرت یافته است. (1726-1773 م.).
(1) - La BeaumeIIe, Laurent AngIivieI de.

لابن.

[بَ] (اِخ) پدر زنان یعقوب و خال او. رجوع به لابان شود :
چنان دان که آن لابن نیک فال
که یعقوب را بود شایسته خال.
شمسی (یوسف و زلیخا).
بر لابن نیک پی شو یکی
همی باش نزدیک او اندکی.
شمسی (یوسف و زلیخا).

لابن.

[بِ] (ع ص) خداوند بسیارشیر. ج، لابنون. (منتهی الارب): رجلٌ لابن؛ ای ذولبن. (مهذب الاسماء). || شیرخوراننده. (منتهی الارب).

لابنون.

[بِ] (ع ص، اِ) جِ لابن. (منتهی الارب).

لابنة.

[بِ نَ] (ع اِ) پستان. ج، لوابن. (منتهی الارب).

لابوئسی.

[بُ ءِ] (اِخ)(1) (اِتیَن دو) نام نویسندهء فرانسوی. مولد سارلا، به سال 1530 و وفات به سال 1568 م.
(1) - La Boetie (si), etienne de.

لابوان.

(اِخ)(1) نام جزیره ای از مالزی در شمال غربی برنئو از مغصوبات انگلیس. دارای 7000 سکنه.
(1) - Labouan.

لابور.

(اِخ)(1) شهری باسک نشین به فرانسه. ناحیهء کوچکی از توابع گاسکنی قدیم.
(1) - Labourd.

لابور.

(اِخ)(1) (تر دو...) ایالت قدیم ایتالیای اصلی (کامپانی) و آن ایالت کازرت نیز نامیده میشد. رجوع به کازرت شود.
(1) - Labour (Terre de).

لابوردنه.

[دُنْ نِ] (اِخ)(1) برتران فرانسوا ماهه دو. نام ملاح فرانسوی. مولد سن مالو (1699-1753م.). حاکم ایل دوفرانس. وی دلیرانه با انگلستان در هندوستان جنگید.
(1) - La Bourdonnais, Bertrand Francois Mahe de.

لابوله.

[لِ] (اِخ)(1) ادوارد رُنه دو. نام روزنامه نویس و قاضی فرانسوی. مولد پاریس (1811-1883م.) مؤلف «کنت بلو».
(1) - LabouIaye.

لابة.

[بَ] (ع اِ) سنگلاخ سوخته. (منتهی الارب). سنگلاخ. (مهذب الاسماء). ج، لاب و لابات. قال الاصمعی: اللابة الارض التی البستها الحجارة السود و جمعها لابات ما بین الثلاث الی العشر فاذا کثرت فهی اللاب واللوب. (معجم البلدان). و فی الحدیث حرّم النبی (ص) مابین لابتی المدینة و هما حرّتان تکتنفانها. || شتران سیاه فراهم آمده. (منتهی الارب).

لابة.

[بَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). عامربن طفیل گوید :
و نحن جلبنا الخیل من بطن لابة
فجئن یبارین الاعنة سمّها.
(معجم البلدان).
شهری است به حدود نوبه نزدیک تر (از ناحیت سودان) و مردمانی دزدند و درویش و همه برهنه و از همهء ناحیت سودان مردمان این لابة مذمومتر باشند. (حدود العالم).

لابه.

[بَ / بِ] (اِ) سخنی نیازمندانه. اظهار اخلاص با نیاز تمام. نیاز. فروتنی. تضرع. عجز. چاد. زاری. خواهش. (برهان) (صحاح الفرس). التماس :
تو او را کنی لابه فردا به پیش
فدا داری او را تن و جان خویش.فردوسی.
چو دانست رستم که لابه بکار
نیاید همی پیش اسفندیار...فردوسی.
همی ریخت با لا به از دیده خون
همی خواست آمرزش از رهنمون.فردوسی.
چو رستم چنین گفت ایرانیان
به لابه گشادند یکسر زبان.فردوسی.
بکوشم کنون از پی کار تو
از این لابه و نالهء زار تو.فردوسی.
بر زال زر پوزش آراستند
زبانها به لابه بپیراستند.فردوسی.
یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
پر از لابه و پرسش نیکخواه.فردوسی.
یکی نامه با لابهء دردمند
نبشتم بنزدیک شاه بلند.فردوسی.
بکوشم کنون از پی کار تو
ازین لابه و نالهء زار تو. فردوسی.
به صد لابه و پند و افسون و رای
دل آورد شهزاده را باز جای. فردوسی.
بدان مرد با هوش و با رای و شرم
بگفتند با لابه بسیار گرم.فردوسی.
به شمشیر زد دست خونریز مرد
جهانجوی چندی بر او لابه کرد.فردوسی.
به تاراج ایران نهادید روی
چه باید کنون لابه و گفتگوی.فردوسی.
یکی نامه بنوشت چون بوستان
پر از گل بسان رخ دوستان
بسی لابه و پند نیکو سخن
پشیمان ز گفتارهای کهن.فردوسی.
پر از عهد و پیمان سوگندها
ز هر گونه ای لابه و پندها.فردوسی.
یکی نامه با لابه و دلپسند
نبشتند نزدیک آن ارجمند.فردوسی.
به لابه یکی نامه کن نزد اوی
بجان ایمنی خواه و زنهار جوی.
اسدی (گرشاسبنامه).
بصد لابه ضحاک ازو خواسته است
که این مایه لشکر بیاراسته است.
اسدی (گرشاسبنامه).
به هر نامه صد لابه آراستی
به بودنش پوزش همی خواستی.
اسدی (گرشاسبنامه).
سرانجام چون لابه چندی شمرد
دو رخ بر زمین جان به یزدان سپرد.
اسدی (گرشاسبنامه).
همی خواست پیروزی اندر نبرد
نبد هیچ سودش فزون لابه کرد.
اسدی (گرشاسبنامه).
به لابه بگفتند با شهسوار
که با ما تو باش از جهان شهریار.
اسدی (گرشاسبنامه).
ز بس لابه و مهر و پیوند و بند
بدو ایمنی یافت شاه از گزند.
اسدی (گرشاسبنامه).
چو آمد بر میهن و مان خویش
ببردش به صد لابه مهمان خویش.
اسدی (گرشاسبنامه).
زی لابه و زاریت ننگرد چرخ
هر چند که لابه کنی و زاری.
ناصرخسرو.
تا نخوانیش او به صد لابه همی خواند ترا
راست چون رفتی پس او پیشت آرد بدخوی.
ناصرخسرو.
یکی همی نپذیرد بخواهش اسپ و ستام
یکی به لابه نیابد ضعیف لاشه خری.
ناصرخسرو.
نه نرم شود دلت به صد لابه
نه گرم شود سرت به صد مینا.مسعودسعد.
چون ز لاحول تو نترسد دیو
نیست مسموع لابه نزد خدیو.سنائی.
گر بودم سیم کار گردد چون زر
گر نبود سیم لوس و لابه فزایم.سوزنی.
هر که به لابهء دشمن فریفته شود... سزای او این است. (کلیله و دمنه).
بس لابه که بنمودم و دلدار نپذرفت
صد بار فغان کردم یکبار نپذرفت.خاقانی.
به لابه گفت کای ماه جهانتاب
عتاب دوستان نازست برتاب.نظامی.
من بودم و دوش آن بت بنده نواز
از من همه لابه بود و از وی همه ناز
شب رفت و حدیث ما به پایان نرسید
شب را چه گنه قصهء ما بود دراز.
کمال اسماعیل یا مولوی.
کرد عیسی لابه ایشان را که این
دائم است و کم نگردد از زمین.مولوی.
مکسب کوران بود لابه و دعا
جز لب نانی نیابند از عطا.مولوی.
لابه ات را هیچ نتوانم شکست
زانکه لابهء تو یقین لابهء من است.مولوی.
میرفت به کبر و ناز میگفت
بی ما چکنی به لابه گفتم.سعدی (ترجیعات).
گر نبارد فضل باران عنایت بر سرم
لابه بر گردون رسانم چون جهود اندر فطیر.
سعدی.
لابه های زار من شاید که هر کس بشنود
لابه های زار من هرگز نبودی کاشکی.
سعدی.
قضا به نالهء مظلوم و لابهء محروم
دگر نمیشود ای نفس بس که کوشیدی.
سعدی.
به لابه گفتمش ای ماه رخ چه باشد اگر
به بوسه ای ز تو دلخسته ای بیاساید
به خنده گفت که حافظ خدای را مپسند
که بوسهء تو رخِ ماه ما(1) بیالاید.حافظ.
|| تملق و چرب زبانی و چاپلوسی. تی تال. (برهان) :
زنان را گر چه باشد گونه گون کار
ز مردان لابه بپذیرند و گفتار.
(ویس و رامین).
چون کودکان بخیره همی خرّی
زین گنده پیر لابه و شفرا(2) را.ناصرخسرو.
آن لابه های گرمت ز اول بسوخت جانم
زیرا که همچو آتش یکسر همه زبانی.
خاقانی.
-دُم لابه؛ تملق و چاپلوسی و از اینجاست که گردانیدن سگ دم خویش را پیش خداوند و آشنا دُم لابه گویند. (آنندراج).
|| فریب. (اوبهی). فریب و بازی دادن. (برهان) :
زین پس فسون و لابهء ایشان چسان خوریم(3)
چون مار مرده مان نه همی جنبد از فسون.
سوزنی.
بلا به گفت شبی میرمجلس تو شوم
شدم به رغبت خویشش کمین غلام و نشد.
حافظ.
|| اضطراب. قلَق. بی آرامی. ترس :
فرستاده آمد به رخ(4) چون زریر
شده بارور بخت برناش پیر
همی گفت پیغام با ساوه شاه
چو بشنید شد روی مهتر سیاه
بدو گفت فغفور کاین لابه چیست
بدین مایه لشکر بباید گریست.فردوسی.
|| سخن. || چیزی را گویند که به سر تا پای چیزی پیچند. (برهان). || قربان و صدقه رفتن :
در آن نامه سوگندهای گران
فریبنده چون لابهء مادران.نظامی.
(1) - ن ل: ماه را.
(2) - این کلمه نه فارسی است و نه عربی. نمیدانم معنی چاپلوسی و چرب زبانی که در حاشیهء دیوان ناصرخسرو (ص15) بدان داده اند از کجاست. آیا ممکن است از مادهء شغر باشد؟
(3) - یا: خریم.
(4) - ن ل: دو رخ.

لابه.

[لابْ بِ] (اِخ)(1) لئون. نام پزشک و سناتور فرانسوی. مولد مرل رُلت(2)(1832-1916 م.). وی تلقیح سرم ضد تیفوس را در قشون اجباری کرد.
(1) - Labbe, Leon.
(2) - MerIerauIt.

لابه.

[بِ] (اِخ)(1) لوئیز. نام شاعرهء فرانسوی، دختر و زن دوتَن، لوّاف. ملقب به «لابِل کردیه». مولد لیون (1526-1566 م.).
(1) - Labe, Louise.

لابه دوایر.

[بِ یِ] (اِخ)(1) شارل دو. نام ژنرال فرانسوی. مولد پاریس به سال 1786 و مقتول در گرنبل به سال 1815. هنگام استقبال از ناپلئون در مراجعت از جزیرهء الب.
(1) - Labedoyere.

لابه ساختن.

[بَ / بِ تَ] (مص مرکب)لابه سازی. زاری و خواهش و لابه کردن :
تر و خشک یکسان همی بدرود
وگر لابه سازی همی نشنود.فردوسی.
همی تر و خشکش بهم بدرود
اگر لابه سازی سخن نشنود.فردوسی.
مشو گر چه زن لابه سازد بسی
بجای تو بفرست دیگر کسی.
اسدی (گرشاسبنامه ص 245).
همان ده دلاور ز خویشانش نیز
بسی لابه کردند و نشنود چیز.
اسدی (گرشاسبنامه).
بسی لابه ها ساخته زی پدر
که از پهلوان چیست نزدت خبر.
اسدی (گرشاسبنامه).

لابه ساز.

[بَ / بِ] (نف مرکب) لابه گر :
به ره پیش مهراج باز آمدند
به پوزش همه لابه ساز آمدند.
اسدی (گرشاسبنامه).

لابه کردن.

[بَ / بِ ک دَ] (مص مرکب)لابه ساختن. زاری و خواهش کردن :
کرد عیسی لابه ایشان را که این
دائم است او گم نگردد از زمین.مولوی.
پیش کمان ابرویش لابه همی کنم ولی
گوشه کشیده است از آن گوش به من نمیکند.
حافظ.

لابه گر.

[بَ / بِ گَ] (ص مرکب) متملق :
ور شدی ذرّه به ذرّه لابه گر
او نبردی این زمان از تیغ سر.مولوی.

لابه گری.

[بَ / بِ گَ] (حامص مرکب)تملّق. تبصبص. اسدی در لغت نامه گوید: لامانی و لاوه، چاپلوسی و لابه گری بود در پذیرفتن و بجا نیاوردن (؟) :
هر چه در خانه داشت ما حضری
پیشش آورد و کرد لابه گری.نظامی.
پس یقین گشتش که مطلق آن سریست
چاره او را بعد از این لابه گریست.مولوی.

لابی.

(اِخ) ابن ثور. صحابی است. (منتهی الارب).

لابیج.

(اِخ) نام پشته هائی در حوالی سوله ده مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص31 بخش انگلیسی).

لابیدن.

[دَ] (مص) لابه کردن :
بدار دنیا چون برفروخت آتش ظلم
سکار آن بجهنم همی خورد چو ظلیم
چو خون و ریم بپالوده خیره از مردم
به دوزخ اندرلابد که خون دهندش و ریم.
سوزنی.
|| لافیدن، سخنان زیاده از حد گفتن. خودستائی کردن. || پرگوئی. هرزه گوئی. (برهان). رجوع به لائیدن و لاییدن شود.

لابیرنت.

[رَ] (فرانسوی، اِ)(1) از یونانی لابورینتس(2). بنائی مشتمل بر قطعات متعددّه که پیدا کردن مدخل و مخرج آنها بسیار صعب باشد.
(1) - Labyrinthe.
(2) - Labyrinthos.

لابیرنت.

[رَ] (اِخ)(1) لپ رهونیت(2)، کاخی بزرگ چهار گوش (200 گز × 150 گز) به مصر. در محل کنونی دهکدهء هَوارَه به مشرق دریاچهء مُریس. داخل آن شامل عده ای بسیار از اطاقهای کوچک و تاریک به شکل مربع بود که بتوسط دالانهای درهم به هم ارتباط داشتند و بیگانگان بهیچوجه نمیتوانستند در آنها راه خویش را بیابند. آنجا مقبره پیرامید آمنمهات [ مِ نِ ] سوم از سلسلهء دوازدهم بود. || نیز در اقریطش (کرت) لابیرنتی بود که ددال(3) آن را برای مینوتر(4)ساخت. || نیز در ایتالیا در شهر کلوتریوم لابیرنت دیگری وجود داشته است.
(1) - Labyrinthe.
(2) - Lope-rohaunit.
(3) - DedaIe.
(4) - Minotaure.

لابیش.

(اُژِن) (اِخ)(1) نام درام نویس فرانسوی. مولد پاریس (1815-1888 م.).
(1) - Labiche, Eugene.

لابیشه.

[شَ] (اِخ) دیهی است به شش فرسنگی شرقی شیراز. (فارسنامهء ناصری).

لابینت.

[نِ] (اِخ) نبونید، شاه بابل. رجوع به کلمهء نبونید و ایران باستان ج1 ص198 و 392 شود.

لابینوس.

[یِ] (اِخ)(1) تیتوس. نام یکی از لایقترین سرهنگان سِزار (45 - 98 ق. م.).
], Titus. enuss ]
(1) - Labienus

لابینوس.

(اِخ)(1) نام صاحب منصبی رومی که در خدمت دولت پارت میزیست و از ترتیب سپاه آرائی و طرز جنگ رومیها اطلاعاتی بکمال داشت. او پسر تیتوس، مأمور سزار در گالیا، بود بعدها بروتوس و کاسیوس او را نزد اُرُد به سفارت فرستادند و در دربار ایران متوقف بود که خبر شکست دو نفر مذکور در فی لیپ پی رسید و چون از تعقیب فاتحین ترسید خواست در دربار ایران بماند و بعد داخل خدمت دولت پارت گردید (دیوکاسیوس، کتاب 48، بند 24). در سال 40 ق. م. وقتی که اکتاویوس قلعهء پروسیا(2) را که از مشرق دور بود محاصره کرد و آن تونیوس در مصر در تعیشات خود غوطه ور بود لشکر پارت تحت سرداری لابی نوس و پاکر پسر ارد به طرف سوریه به حرکت درآمد چه دولت پارت میخواست در این موقع ناظر وقایع نگشته آتیهء خود را تأمین کند. این لشکر قویتر از قشونهائی بود که سابقاً پارتیها به سوریه فرستاده بودند، پارتیها بر صفحاتی که بین فرات و انطاکیه واقع بود استیلا یافتند ولی نسبت به شهرها چنانچه همیشه پیش می آمد دچار بعض اشکالات شدند (زیرا در فن محاصره قوی نبودند)... سرانجام آپام آ و انطاکیه را تسخیر کردند... بعد از این بهره مندی پاکر و لابی نوس نقشهء جنگ را چنین ریختند: قشون پارتی را به دو قسمت کرده یکی را پاکر برای تسخیر بقیهء سوریه و تمام فنیقیه و فلسطین بکار برد و دیگری را لابینوس به طرف آسیای صغیر حرکت داد تا جاهای حاصلخیز این مملکت را از رومیها بگیرد. هر دو سردار کاملا بهره مند شدند توضیح آنکه پاکر تمام سوریه و فینیقیه را گرفت... اما لابی نوس تمام دشمنان را جاروب کرد و همواره پیش رفت اولا در کیلیکیه ساکسا والی سوریه خواست با او بجنگد ولی نه فقط آن را باخت بلکه خودش هم کشته شد (دیوکاسیوس، کتاب 38 بند 35). بعد لابی نوس پام فیلیه و لیکیه و کاریه را مسخره کرد و پس از آن شهر ستراتونیکیه(3) را در محاصره انداخت. دو شهر معروف میلای و آلاباندا به تصرف آمدند و موافق روایتی پارتیها لیدیه و یونیه را غارت کرده بر تمامی این صفحات تا هلس پونت (داردانل) استیلا یافتند (پلوتارک. آن تونیوس بند 30 - آپ پیان کتاب پارت ص 156). بنابراین باید گفت که در این زمان رومیها تمامی ممالک را از رود فرات تا بحر الجزایر و دریای مغرب فاقد شدند و دولت پارت به استثنای مصر تقریباً به حدودی رسید که دولت هخامنشی بعد از جنگ ایران و یونان داشت (40 -39 ق. م). پس از این بهره مندیهای پارتیها دیری نگذشت که در میزان جنگ کفهء رومیها سنگینی کرد... در زمستان سال 39 ق. م. آن تونیوس نایب خود را که پوبلیوس ونتی دیوس(4) نام داشت به طرف مشرق فرستاد تا با لابی نوس و پارتی های فاتح بجنگد (دیوکاسیوس، کتاب 38 بند 39). این سردار ناگهان به آسیای صغیر حمله کرد و باعث وحشت لابی نوس گردید زیرا در این وقت او لشکر پارتی با خود نداشت بنابراین مجبور گردید ممالکی را که گرفته بود تخلیه کرده به طرف کیلیکیه عقب نشیند و در همانوقت کس فرستاد و از پاکر استمداد کرد و او دسته ای از سواران پارتی را به کمکش فرستاد اما این دسته بجای اینکه در تحت فرمان لابی نوس درآید، خواست مستق عملیاتی کند و در نتیجه شکست خورد و لابی نوس را رها کرده به طرف کیلیکیه رفت (دیوکاسیوس، همانجا بند 40) در این حال لابی نوس مأیوس گردیده چاره را در فرار دید ولی عقب نشینی او را دشمنانش دریافته تعقیبش کردند و او را گرفته کشتند (دیوکاسیوس، همانجا). در باب این سردار باید گفت که چنانکه سترابون ذکر کرده (کتاب 25 فصل 2 بند 24) و نیز دیوکاسیوس (کتاب 38 بند 26) او خود را امپراطور پارت(5)میخواند ولی نباید تصور کرد که امپراطور در این مورد به معنی پادشاست. در روم سپهسالار قشون را امپراطور میخواندند و بعدها چون قیاصرهء روم فرماندهی قشون را هم داشتند این عنوان با عنوان قیصر توأم گردید. بنابراین استهزاء بعضی نویسندگان جدید در بارهء لابی نوس مورد ندارد او سپهسالار قشونی بود که از طرف دولت پارت به آسیای صغیر رفته بود و به زبان لاتین حق داشت خود را امپراطور پارت بخواند اگر او خود را سپهسالار پارت میخواند گمان نمیکنم کسی این عنوان را منکر میشد یا استهزاء میکرد پس جهت ندارد عنوان امپراطوری او را که بزبان لاتین همان سپهسالاری بود استهزاء کنیم. (ایران باستان ج3 صص2342 - 2345).
(1) - Labienus.
(2) - Perusia.
(3) - Stratonicea.
(4) - PubIius Ventidius.
(5) - Imperator Particus.

لاپ.

(اِخ) قوم آرناؤد به دو قسمت منقسم میشود و لاپ شعبه ای است از قسمتی موسوم به توسکا و محل آنها در سنجاق اریکری میباشد. این قوم اخلاق قدیمهء خود را بیش از دیگر طوائف آرناؤد حفظ کرده اند و بیشتر آنها زندگانی شبانی میورزند و در جنگ ها نهایت جسور و باثبات اند و در دسایس حربیه مهارت های خاص دارند و دارای استعداد بسیاری در شعر میباشند. مردان این طائفه در حین جنگ وقایع حربیه را نظم کرده و میخوانند و زنانشان چون یکی از اقربا بمیرد در نوحه گری خویش بداهةً مرثیه ها گفته و میسرایند. (قاموس الاعلام ترکی).

لاپ آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) (در اصطلاح لوطیان) دعاوی باطل کردن. چیزها به خود بستن به دروغ. لافی گزاف آوردن (شاید کلمه از لاف باشد). در لوتَرا(1) در قدرت و قوت و مال و دارائی خود و کسان خود و کسان خود گزافی به حدّ دروغ گفتن.
(1) - Argot.

لاپارن.

[لاپْ پ پا رَ] (اِخ)(1) آلبردو. نام عالم زمین شناس فرانسوی. مولد بورژ (1839-1908 م.).
(1) - Lapparent.

لاپالما.

(اِخ)(1) نام جزیرهء آتش فشان از مجمع الجزائر قناری. دارای پنجاه هزار سکنه.
(1) - La PaIma.

لاپالیس.

(اِخ)(1) ژاک دوشابان سنیوردو. نام کاپیتان فرانسوی. متولد در حدود سال 1470 و مقتول در جنگ پاوی به سال 1525م.
(1) - La PaIice.

لاپالیس.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت (آلیه) در شهرستان ویشی کنار ببر، از آبراهه های رود لوار. دارای راه آهن و 3158 سکنه.
(1) - LapaIisse.

لاپپلینیر.

[پُ پِ یِر] (اِخ)(1) الکساندر ژِزف دو. نام فرمیه ژنرال و یکی از حمات ادبیات و صنایع. مولد پاریس (1692-1762 م.).
(1) - La PopeIiniere.

لاپراد.

(اِخ)(1) ویکتور ریشار دو. نام شاعر فرانسوی. مولد مُنت بریزُن (لوار) (1812-1883 م.).
(1) - Laprade.

لاپروز.

[پِ] (اِخ)(1) ژان فرانسوا. از مشاهیر دریانوردان فرانسه. مولد به سال 1741 و وفات به سال 1788 م. وی به سال 1782 مأمور اخراج انگلستان از مستعمرات و مستملکات فرانسه در سواحل خلیج هودسن واقع در امریکای شمالی گردید و اموری خطیر انجام کرد و هم به سال 1785 از جانب لوئی شانزدهم مأمور اکتشافات بحری شد و با دو کشتی جنگی به نام بوسل(2) و آسترلاب(3) به بحر محیط درآمد و در چین و ژاپن و سواحل استرالیا بگشت ولی در سال 1788 مدتی از او بی خبر ماندند و برای جستجوی از حال او کشتیهائی فرستادند سرانجام در 1827 کاپیتن انگلیسی موسوم به دیلُن در سواحل جزیرهء وانی کورو شکسته های کشتیهای او را پیدا کرد. لاپروز را سیاحت نامه ای است که نشر شده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - La Perouse.
(2) - La Boussole.
(3) - L'AstroIabe.

لاپسکی.

(اِخ)(1) نام کنونی شهر لامپساک(2) واقع در آسیای صغیر (میزی) کنار هِلس پنت. دارای سه هزار سکنه. رحوع به لانپساک شود.
(صورت متن در قاموس
(1) - Lamsaki الاعلام ترکی آمده).
(2) - Lampsaque.

لاپسیشته.

[تَ] (اِخ) رجوع به ناسلیج شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لاپ لاپ.

(اِ صوت) حکایت صوت آشامیدن سگ و مانند آن مایعی را، لاف لاف خوردن. رجوع به این مدخل شود. خوردن مایعی با تمام اطراف دهان(1).
(1) - Laper.

لاپلاتا.

(اِخ)(1) نام شهری در جمهوری آرژانتین به امریکای جنوبی در ایالت بوئنوس آیرس. دارای 43486 تن سکنه است. رجوع به پلاته شود.
(1) - La PIata.

لاپلاس.

(اِخ)(1) پیر سیمون مارکی دو. نام ریاضی دان و اخترشناس مشهور فرانسوی. مولد بومونتان-اُژ (کالوادس)(2) به سال 1749 و وفات به سال 1827 م. او را در باب حرکات ماه و مشتری و کیوان و غیره مطالعاتی است امّا بیشتر شهرت وی بسبب ابداع فرضیهء معرفت تکوین جهان است بدین گونه که کرهء زمین ملیونها سال پیش از این از کرهء مذاب خورشید جدا گشته و در فضای لایتناهی به گرد شمس به حرکت درآمده و سپس به مرور زمان سطح آن سرد شده و انجماد پذیرفته و به علت انقباض قشر آن چین خورده و بلندی و پستی (کوهها و دره ها) پدید آمده است آنگاه چون محیط زمین را ابخرهء غلیظ احاطه کرده بود آن ابخره به صورت بارانهای شدید بر سطح زمین باریده و گودیهای آن را پر کرده و دریاهای کنونی را بوجود آورده است.
(1) - LapIace.
(2) - Beaumont - en - Auge (CaIvados).

لاپلو.

[لُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت (کُرِّز) از ولایتِ تول. دارای 817 تن سکنه است.
(1) - LapIeau.

لاپلوم.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «لوت اِگُرُن»(2) از ولایت آژن. دارای 1097 تن سکنه است.
(1) - LapIume.
(2) - Lot-et- Goronne.

لاپنی.

[پُ] (اِخ)(1) لاپونی. لاپونیه. نام شمالیترین منطقهء اروپا در شمال شبه جزیرهء اسکاندیناوی.
(1) - Laponie.

لاپوتروا.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش «رن علیا» از ولایت ریبوویله(2) دارای راه آهن و 1815 تن سکنه است.
(1) - Lapoutroie.
(2) - RibeauviIIe.

لاپوشانی کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)در تداول عوام، به فریب و تردستی به نوعی آن را مستور کردن. عیب کسی را به حیلتی پوشیدن خواستن. با زبردستی و حیله پنهان کردن عیب یا خطای کسی را.

لاپونی.

[پُ] (اِخ)(1) رجوع به لاپنی شود.
(1) - Laponie.

لاپونیه.

[یَ] (اِخ) (قاموس الاعلام ترکی). لاپنی. رجوع به لاپنی شود.

لاپه کردن.

[پِ / پَ کَ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح نجاری) بریدن تیر از میان بدرازا.

لاپهن.

[پَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در هشت هزارگزی خاوری ایذه. دارای 40 نفر سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

لاپیت.

(اِخ)(1) نام قوم اساطیری تِسالی. شهرت آنان به سبب مهارت در رام کردن اسبان و هم به علت جنگی است که با سنتورها(2) در جشنهای پیریتو(3) کردند چه در آن وقت پیریتوها در هنگام مستی به زنان اهانت ورزیدند.
(1) - Lapithes.
(2) - Ies Centaures.
(3) - Pirithous.

لاپیک.

(اِخ)(1) لوئی. نام عالم وظائف الاعضاء فرانسوی. مولد راپینال به سال 1866 م.
(1) - Lapicque.

لات.

[لات ت] (اِخ) نام بتی از قبیلهء ثقیف در طائف. (مفاتیح). نام آن بتی است که ثقیف آن را پرستیدندی. (ترجمان جرجانی). نام بتی است: و قرأ بها ابن عباس و عکرمه و جماعة. سُمی بالذی کان یلت عنده السویق بالسمن ثم خفف. (منتهی الارب). رجوع به بت شود :
زبان و ارغوان و اقحوان و ضیمران نو
جهان گشته ست از خوشی بسان لات و العزّی.
منوچهری.
اینکه می بینی بتانند ای پسر
کرد باید نامشان عزّی ولات.ناصرخسرو.
همچنان کاو گفت میگوید سخن
دیو در عزی ولات اندرمنات.ناصرخسرو.
گذر من به سوی دیر افتاد
لات را دیدم آگه از عزّی.
(منسوب به ناصرخسرو).
لا را زلات بازندانی بکوی دین
گر بی چراغ عقل روی راه انبیا.خاقانی.
آب حسامت برد آب بت لات نام
کاینهمه زیر نیام تن چه زنی لاتنم.خاقانی.
گرنه قضا بود من ولات کی
مسجدی و کوی خرابات کی.نظامی.
هم از قبله سخن گوید هم از لات
همش کعبه خزینه هم خرابات.نظامی.
این دعا بسیار کردیم و صلات
پیش لات و پیش عزّی و منات.مولوی.
نه از لات و عزّی برآورد گرد
که توراة و انجیل منسوخ کرد.
(سعدی).
به لا قامت لات بشکست خُرد
به اعزاز دین آبِ عزّی ببرد.سعدی.
بت پرست صورتی در خانهء مکر و حیل
با منات و با سواع و لات و با عزّی منم.
سعدی.

لات.

[تَ] (ع حرف) کلمهء نفی به معنی لیس. و قوله تعالی : لات حین مناص (قرآن 38/3)؛یعنی نیست گریزگاه(1) و التاء زائدة کما فی ثمت و رُبت او شبهوا لات بلیس و اضمروا فیها اسم الفاعل و لا تکون الامع حین و قد تحذف و هی مرادة کما فی قول مازن بن مالک: حنت و لات هنت وانی لک مقروع. و قال ابوعبیدة هی لا و التاء. انما زادت فی حین و کذلک فی تلان(2) و ان نسبت مفردة و استدل بانه و جدها فی الامام و هو مصحف عثمان مختلطة بحین فی الخط. کقول الشاعر:
العاطفون تحین ما من عاطف
المطعمون زمان ما من مطعم.
(منتهی الارب).
(1) - در ترجمان جرجانی: ... گریز.
(2) - تلان به معنی اکنون و اصل آن اللان است. (از منتهی الارب).

لات.

(ص، اِ) آنکه هیچ ندارد. که هیچ مال ندارد. سخت بی چیز. (در تداول عوام). || مردی بی سروپا. مردی سخت رذل. و در تداول لوطیان دشنام گونه ای است به معنی فقیرِ بَد. || (اصطلاح شطرنج) آنکه هیچ مهره برای او نمانده جز شاه. یا شاه با یک یا دو پیاده. قسمی باختن در شطرنج که همهء مهره ها زده شده باشد. مقابل مات. || گلابه. گل سخت نرم و بی ماسه و شن که سیل یا رودخانه آرد (در تداول عامه). لای. لا. حَماء. گل یا خاکی سخت نرم که چون دردی سیل یا شراب یا آب و مایع دیگر برجای ماند. دُردی. || لاتِ لات (در) باز، چهارطاق، لات و پات. رجوع به لات و پات شود.

لات.

(اِخ) نام دهی به تنکابن مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص106 و 107).

لات.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش خمام شهرستان رشت در 45 هزارگزی جنوب خاوری خمام. دارای 652 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

لاتار.

(از فرانسوی، اِ)(1) بخت آزمائی. قسمی قرعه کشی. رجوع به لاتاری شود.
(1) - Loterie (Lot-rie).

لاتار کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)قسمی قرعه کشیدن.

لاتار گذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) (... چیزی را) بمعرض لاتار نهادن.

لاتاری.

(فرانسوی، اِ)(1) نوعی بخت آزمائی و قرعه کشی است به اشکال مختلف و با ادوات و اسبابهای گوناگون که در آن شماره هائی را بین حضار تقسیم کنند و سپس شماره ای را برحسب اتفاق و تصادف بیرون کشند و آن با هر یک از نمرات توزیع شدهء قبلی که موافق افتد دارندهء آن شماره برنده شود و جایزهء مقرر و معهود بدو دهند.
(1) - Loterie (Lot-rie).

لاتاکیه.

[لاتْ تا یِ] (اِخ)(1) امارت سوریه. حکومت قدیم آلااوئیت دارای 6500 هزارگزمربع مساحت و 285 هزار تن سکنه. پایتخت آن لاتاکیه (لاادیسهء قدیم)، بندری به ساحل دریای مدیترانه دارای، 20000 تن سکنه. رجوع به لاذقیه و لااُدیسه شود.
(1) - Lattaquie.

لاتانیه.

[یِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی نخل که در مجمع الجزائر ماسکارنیْ(2) (در اقیانوس هند) روید و برای تزیین کاشته می شود.
(1) - Latanier.
(2) - Mascareignes.

لاتأمن.

[تَءْ مَ] (ع جمله فعلیه) ایمن مباش :
آن در مجلس بر آن که لاتیأس
وین در میدان بر این که لاتأمن(1).
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص392).
(1) - شاید اشاره به آیهء 11 از سورهء 12 باشد.

لات اندره.

[اَ دَ رَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایه شهرستان قزوین. واقع در45 هزارگزی باختری معلم کلایه. دارای 222 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لاتب.

[تِ] (ع ص) پای برجا. استوار. بر چفسنده. (منتهی الارب).

لات بازی.

(حامص مرکب) قمار بی مایه. خود را بناداری و فقر زدن بدروغ.

لاتثنی الا و قدتثلث.

[تُ ثَنْ نا اِلْ لا وَ قَ تُ ثَلْ لَ] (ع جمله فعلیه) هیچ دوئی نیست که سه نشود.

لاتح.

[تِ] (ع ص) لتاح. لتحه. مرد خردمند رسا در امور و زیرک. (منتهی الارب).

لاتحصی.

[تُ صا] (ع جمله فعلیه، ص مرکب) که شمرده نشود. بی شمار. رجوع به لاتعد و لاتحصی شود.

لاتخف.

[تَ خَ] (ع جمله فعلیه) به معنی مترس. بیم مدار. مأخوذ از آیهء شریفه لاتخف و لاتحزن. (قرآن 29/33) :
بگیرم سر اژدهای فلک
اگر رای تو گویدم لاتخف.مسعودسعد.
بروز حشر که آواز لاتخف شنوند
بگوش خاطر ایشان رسان که لابشری.
خاقانی.

لاتذر.

[تَ ذَ] (ع جمله فعلیه) به معنی مگذار. مأخوذ از آیهء 28 سورهء 74 المدثر.

لاتران.

(اخ)(1) پاله دو. نام قصری باستانی از دورهء روم قدیم و آنجا مدت ده قرن مقر پاپ هابود. کلیسای سن ژان دلاتران در جوار قصر مزبور به امر قسطنطین در سال 324 م. ساخته شد پس از آن چندبار به مرمت آن پرداختند و آن یکی از پنج کنیسهء عمدهء روحانیت روم است و این ابنیه همواره به سن سیژ تعلق داشته است.
(1) - Latran.

لاترما.

[تَ رَ] (ع ق مرکب) لاسیما. بویژه. علی الخصوص. رجوع به لاسیما شود.

لاترمی.

[رِ مُ](1) (اِخ) لاترموی.(2) (گی سیر دو) نام مشاور شارل ششم. وفات به سال 1397 م.
(1) - La Tremoille.
(2) - La Tremouille.

لاترنکیر.

[رُ یِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت «لو» از ولایت فیژاک. دارای 511 تن سکنه است.
(1) - Latronquiere.

لاتری.

[رِ] (اِخ)(1) پیر آندره. نام طبیعی دان فرانسوی و یکی از بانیان علم حشره شناسی. مولد بریو. (1762-1833 م.).
(1) - Latreille.

لات سفید.

[سِ] (اِخ) شعبه ای است از حبله رود که در ناحیهء خوار از جنوب یاطری گذرد.

لاتعجلن.

[تَ جَ لَ] (ع جمله فعلیه) البته مشتاب :
آنکه استادان گیتی برحذر باشند از او
تو به نادانی مرو نزدیک او لاتعجلن.
منوچهری.

لاتعد و لاتحصی.

[تُ عَدْ دُ وَ تُ صا](ع جملهء فعلیه، ص مرکب) بیشمار. بیرون از شمار.

لاتفائو.

[تُ ءُ] (اِخ)(1) رجوع به لکفائو شود.
(1) - Latofao.

لات فردان.

[] (اِخ) نام شعبه ای از حبله رود به ناحیهء خوار که از جنوب ارادان گذرد.

لاتفعل.

[تَ عَ] (ع جمله فعلیه) مکن. بجا میاور :
لاتفعل و افعل نکند چندان سود
چون با عجمی کن و مکن باید گفت.؟
|| (در استخاره) آن را بجای شر گیرند، مقابل اِفْعَلْ بجای خیر.

لاتک.

[تَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان. در پانزده هزارگزی جنوب رودسر. دارای 94 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لات کردوان.

[کَ] (اِخ) نام شعبه ای از حبله رود به ناحیهء خوار که از مشرق ریکان گذرد.

لاتکلیف.

[تَ] (ع ص مرکب) بلاتکلیف. سرگردان. که نداند چه بایدش کردن.

لات کنار.

[کَ] (اِخ) نام دهی به تنکابن مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص105 بخش انگلیسی). دهی از دهستان گلیجان، شهرستان شهسوار. واقع در 9 هزارگزی باختری شهسوار و 5 هزارگزی راه شوسهء شهسوار به رامسر، جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 50 تن سکنه فارسی و گیلکی زبان. آب آن از رودخانهء تیرم. محصول آن برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لات کیاسر.

[سَ] (اِخ) نام ده کوچکی از بخش کرج شهرستان طهران دارای 12 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لات لیل.

[لَ] (اِخ) نام دیهی جزء دهستان بخش مرکزی لنگرود. واقع در پانزده هزارگزی جنوب لنگرود. دارای 95 سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

لاتم.

[تَ] (اِخ) از نامهای مردان عرب است. (منتهی الارب).

لات محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان سیارستاق. بخش رودسر از شهرستان لاهیجان واقع در 53 هزارگزی جنوب رودسر و 17 هزارگزی جنوب خاوری سی پل. دارای 135 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لات محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان دو هزار شهرستان شهسوار. واقع در 37 هزارگزی شهسوار و یک هزارگزی اشتوج. دارای 30 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لات محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهسوار واقع در 16 هزارگزی باختر شهسوار و 6 هزارگزی جنوب راه شوسهء شهسوار به رامسر. جلگه ای معتدل. مرطوب و مالاریائی. دارای 190 تن سکنه شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء نسبه رود. محصول آن برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت و گاوداری است و گاوداران به ییلاق جنت رودبار میروند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لات محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر، شهرستان شهسوار. واقع در 4 هزارگزی باختری رامسر و یک هزارگزی جنوب راه شوسهء رامسر به رودسر. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 760 تن سکنه گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانه صفارود. محصول آن چای و مرکبات و شغل اهالی زراعت و چوبداری و نجاری و قصابی و سفیدگری در رامسر و توابع است و دبستانی نیز دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاتمس.

[مُ] (اِخ) نام باستانی کوهی میان یونیهء آسیای صغیر (یعنی در نزدیکی قوش آطهء امروزین) و کاریه. به موجب اساطیر یونانی دیان با اندیمن معشوق خود در این کوه ملاقات میکردند و درنزدیک این کوه قصبه ای است بهمین نام. (قاموس الاعلام ترکی).

لاتمی.

[تُ] (اِخ) رجوع به دنیس لانسین(1)شود.
(1) - Denys I'Ancien.

لاتن.

[تَ] (اِخ) لاتین. نام سکنهء اصلی سرزمین لاسیوم. رجوع به لاسیوم و لاتین شود.

لاتن.

[تُ] (اِخ) در اساطیر یونان نام مادر آپلن و دیان از ژوپیتر. و هم چشم ژونن.

لاتنیان.

[لاتْ تِ] (اِخ)(1) آبه گابریل شارل دو. نام شاعر فرانسوی مولد پاریس(1697 -1779 م.). او راست: «ژِدُبن تابا».
(1) - L'Attaignant.

لاتو.

(اِ) نردبان. (برهان). سُلَّم. نردبان از رسن که آویزند :
دست و زبان بدو نرسد کس را
آری به ماه بر نرسد لاتو.فرخی.
سپه صف زد از گرد دز چارسو
دل مهر و مه رزم کرد آرزو
ز پیکان کین آتش انگیختند
به هر جای لاتو درآویختند.اسدی.
-امثال: لاتو به ماه نرسد.
|| زینه. پایه. (برهان). || گردنا، و آن چوبی باشد مخروطی و میخی کوچک بر سر آن نصب کرده که اطفال ریسمانی بر آن پیچند و نوعی برزمین اندازند که مدتی چرخ زند. (برهان). فِرفِره. || تله که آلت گرفتن حیوانات است. (برهان).

لات و پات.

[تُ] (ص مرکب، از اتباع)سخت بی چیز و فقیر. لات و لوت. || بتمامه باز. لاتِ لات.
-درها را لات و پات گذاشتن؛ درهائی را که بایستی بست همه را بازگذاشتن.
-لات و پات کردن درها را؛ گشادن همهء آنها را آنگاه که بستن آنها لازم است.

لاتوپولیس.

(اِخ) نامی که مقدونیان حاکم بر قسمتهائی از مصر به بعض نواحی آن سرزمین داده اند و بزرگترین آن نواحی امروز آسنا خوانده میشود. (قاموس الاعلام ترکی).

لاتود.

(اِخ)(1) ژان هانری. نام حادثه جوئی معروف. مولد منتانیاک (هِرُلت) (1725-1805 م.) وی بر اثر توطئه هائی علیه مادام پمپادور معشوقهء لوئی پانزدهم چند نوبت به زندان باستیل و ونسن و شاتله و شارِن تُن افتاد و با آنکه چند بار از زندان بگریخت سی و پنج سال زندانی بود.
(1) - Latude.

لاتور.

(اِخ)(1) لاتوردُوِرْنیْ. نام کرسی بخش در ایالت «پوی دُدُم» از ولایت ایسوار. دارای 1421 تن سکنه است.
(1) - Latour d'Auvergne.

لاتور.

(اِخ)(1) مریس کانتن دو. نام نقاش فرانسوی مولد سن کنتن (1704-1788 م.).
(1) - La Tour.

لاتوربی.

(اِخ)(1) نام محلی به فرانسه که رود سن دوت(2) از آن بطرف موناکو جاری است. (ایران باستان ج2 ص1457).
(1) - La Turbie.
(2) - Saint - Devote.

لاتور د فرانس.

[دُ] (اِخ) نام کرسی بخش در ایالت «پیرانه اُریانتال» از ولایتِ پرپینیان. کنار آگلی. دارای 1066 تن سکنه.

لاتور دو پن.

[پَ] (اِخ)(1) نام خاندانی نجیب و باستانی از مردم دُفینه. که از میان آن مردان جنگجو و سیاستمدار و روحانی و عالم علم الاجتماع برخاسته است.
(1) - La Tour du Pin.

لاتور دورنی.

[دُ وِرْنْیْ] (اِخ) نام خاندانی مشهور از اُوِرْنی، اص از قریهء لاتور، که به شاخه هائی چند تقسیم شدند. که کنت های اُورنی و دوک های بوین و آلبر و ویکنتهای تورِن و غیره از آنجا هستند.

لاتور دورنی.

[دُ وِ رْنْیْ] (اِخ) تئوفیل کرت دو. نام صاحبمنصب فرانسوی، مولد کارهکس. مقتول در اُبِرهزن (باویر) (1743-1800 م.).

لاتور مبورگ.

[مُ] (اِخ)(1) ماری ویکتور نیکلا دُ فای. کنت فرانسوی که بعدها مارکی شد. مولدِ لامُت دُگالُر (درُم) (1768 - 1850 م.). وی از سال 1819 تا 1821 م. شغل وزارت جنگ داشت.
(1) - Latour - Maubourg.

لاتوش.

(اِخ) هانری دو. نام رمان نویس و شاعر فرانسوی. مولد لاشاتر (1785 -1851 م.).

لاتوش ترویل.

[تِ رِ] (اِخ)(1) لوئی دو. نام امیر البحر فرانسوی. مول لاشاتر(1745 -1804 م.).
(1) - Latouch - Treville.

لات و لوت.

[تُ] (ص مرکب، از اتباع)لات و پات. رجوع به لات شود :
قومی همه مرد لات و لوتند
باد جبروت در بروتند.خاقانی.
-لات و لوت و آسمان جل؛ سخت فقیر و بی چیز.
کلمهء لوت همان روتِ قدیم و لخت متداول امروز است.

لاتونا.

(اِخ) نام غیب گوئی به مصر از مردم شهر بوت. هرودوت از این مرد در کتاب خویش سخن رانده است. (ایران باستان ج1 ص515).

لاتونه.

[تُ نِ] (اِخ)(1) نام معشوقهء ژوپیتر.
(1) - Latone.

لاتی.

(حامص) اِفلاس. فقر. بی چیزی سخت. بی چیزی تمام.

لاتیأس.

[تَ ءَ] (ع جمله فعلیه) نومید مشو. اقتباس از آیهء لاتیأسوا من روح الله. (قرآن 12/87)؛ نومید از رحمت خدا مشوید :
آن در مجلس بر آن که لاتیأس
وین در میدان بر این که لاتأمن.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص392)

ل اُتی خید.

[لِ اُ] (اِخ)(1) نام مردی یونانی از خانوادهء آله آد(2) که پس از دمارات پسر آریستون به پادشاهی اسپارت رسید. (از 491 تا 469 ق. م. توضیح اینکه چون دمارات بجای پدر خویش آریستون پادشاه اسپارت شد لئوتی خید با وی از در خصومت درآمد چه او نامزد این مرد را غدّارانه ربوده و با وی ازدواج کرده بود. دیگران نیز از موقع استفاده کرده او را محرک شدند که با دمارات دشمنی ورزد و بگوید که او چون پسر آریستون نیست پادشاهیش بر اسپارت خلاف قانون است. چون نزاع بر سر این مسئله بالا گرفت اسپارتیان سرانجام تصمیم کردند که به غیب گوی معبد دِلف رجوع کنند تا بدانند دمارات پسر آریستون هست یا نیست دشمنان به حیله پی تی غیب گوی معبد را موافق کردند و بالنتیجه دمارات از پادشاهی افتاد و لئوتی خید بجای او نشست. این مرد در لشکر کشیهای خشایارشا به یونان بر بحریهء یونان فرماندهی داشته است. (ایران باستان ج1 ص665، 666، 865 و 895).
]. ki ]
(1) - Leotychide
(2) - Aleades.

لاتی دان.

(اِخ) دهی به نُه فرسنگی مغرب بندرعباس کنار خلیج فارس. (از فارسنامهء ناصری).

لاتیرا.

(اِخ) بطلمیوس هفتم سوتر دوم لاتیرا(1) پسر بزرگتر بطلمیوس هفتم. چون بطلمیوس هفتم در گذشت زنش زمامدار گردید. او می بایست یکی از دو پسرش را همکار خود قرار دهد و چون ملکه پسر بزرگتر را دوست نمیداشت و او را در زمان سلطنت شوهرش به قبرس فرستاده بود پسر کوچکتر را که موسوم به بطلمیوس نهم اسکندر بود برای همکاری برگزید. مردم در این موقع دخالت کرده از ملکه خواستند که پسر بزرگتر را از قبرس برای معاونت در زمامداری بخواند و پسر کوچکتر را به سمت والی به قبرس بفرستد. او راضی شد ولی قب پسر بزرگتر را مجبور کرد زن و خواهر خود را که کلئوپاتر نام داشت طلاق بدهد زیرا این زن را خیلی جاه طلب میدانست. پس از آن این ملکه با لاتیرا امور دولت بطالسه را اداره میکرد تا آنکه لاتیرا برخلاف میل مادرش به آن تیوخوس سیزیکی کمک کرد و این قضیه باعث شد که ملکه قشون را به پسر بزرگ شورانیده پسر کوچکتر را به تخت نشانید. لاتیرا که والی قبرس شده بود پس از چندی بنابر دسائس ملکه مجبور گردید از قبرس بیرون رود و پس از آن اعلان جنگ به مادرش داد. در ابتدا اسکندر میخواست از سلطنت استعفا کند ولی ملکه مانع شد بعد طولی نکشید که اسکندر مادرش را کشت و از جهت نارضامندی مردم فرار کرد که به قبرس برود ولی در راه درگذشت (89 ق. م). مردم لاتیرا را از قبرس خواندند و به تخت نشانیدند. وی در 81 ق. م. مرد. (ایران باستان ج3 ص2157 و 2158).
(1) - Ptolemee Vll, Soter ll, Lathyra.

لاتیمر.

[مِ] (اِخ)(1) هوگ. نام اُسقف وُرسستر(2). مولد ثرکستن در حدود سال 1472 م. وی یکی از بانیان مذهب پرتستان در انگلستان بود و به سال 1555 او را در آکسفرد زنده بسوختند.
(1) - Latimer.
(2) - Worcester.

لاتین.

(اِخ) لاطین. لاتن.

لاتینوس.

(اِخ)(1) از سلاطین لاسیوم. برخی از مورخین قدیم و در اساطیر وی را پسر هرکولس و پدر لاوینی گفته اند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ص501).
(1) - Latinus.

لاتینی.

(ص نسبی) منسوب به لاتین. لاطینی در اصل به معنی مربوط و منسوب به ناحیهء قدیم لاتیوم یا به لاتینیها. همچنین در مورد ملل یا کشورهایی مانند فرانسه، ایتالیا، اسپانیا که زبان و فرهنگ آنها از لاتینی ناشی است به کار می رود. در دوران جنگهای صلیبی به سکنهء اروپای غربی، در مقابل یونانیها، گفته می شد. ادبیات لاتینی محصول جمهوری و امپراطوری روم است. پس از سقوط رُم زبان لاتینی زبان ادبی دنیای قرون وسطائی مغرب زمین باقی ماند تا آنکه زبانهای رومیایی ناشی از آن و دیگر زبانهای ملل اروپا جایگزین آن شد و بعد از رنسانس لاتینی نویسی به بعضی انتشارات مذهبی و علمی محدود ماند.

لاتینی.

(اِخ) برونتو. نام دانشمند و سیاستمدار فلورانسی، معاصر دانت. مولد حدود 1212 و وفات 1294 م.

لاث.

(ع ص) نبات لاث؛ گیاه درهم پیچیده. (منتهی الارب).

لاثم.

[ثِ] (ع ص) کوبنده و شکننده. || بوسه دهنده. || آنکه دهان بندد. (منتخب اللغات).

لاج.

(اِ) رشوت. پاره. || (ص) برهنه و عریان. (برهان). عور. بی پوشاک. لوت. لخت. روت. عریان :
بر سر نور عشق بینی تاج
اندرآن دم که عشق بینی لاج.مولوی.
|| سگ ماده. (برهان). سگ ماده که لاس گویند :
نمیترسم ز دشمن وز خیالش
که باشد دشمنش همچون سگ لاج.مولوی.
|| (اِ) بازی. (برهان). لاچ. (جهانگیری). لاغ. (جهانگیری). رجوع به کلمهء مغ لاج شود.

لاج.

(اِ) (اسپانیائی الاش یا الش(1)، لاتینی هالکس)(2) نوعی ماهی(3).
(1) - Alache, Aleche.
(2) - Halex.
(3) - Hareng, Anchois, Sardine.

لاج.

(اِخ) دهی از دهستان رود میان خواف، بخش خواف، شهرستان تربت حیدریه واقع در پنج هزارگزی شمال باختری رودسر، کنار راه شوسهء عمومی تربت به نیازآباد، جلگه ای، گرمسیر، دارای 24 تن سکنه محصول آن غلات و پنبه، شغل زراعت، راه اتومبیل رو و آبش از قنات است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لاجح.

[جِ] (ع ص) نعت فاعلی از لجح.

لاجحة.

[جِ حَ] (ع ص) تأنیث لاجح: قوته [ قوة الانزروت ] مرکبة من قوتین، احداها مُسدِدة لاجحة والاْخری فیها بعض المرارة. (ابن البیطار).

لاجرعه.

[جُ عَ] (ع ق مرکب) بدون آشام.
-لاجرعه نوشیدن یا لاجرعه آشامیدن و یا -لاجرعه بسر کشیدن؛ آشامیدن مایع ظرفی تا قطرهء آخر به یکدم. به یکباره نوشیدن هر چیز که در ظرف باشد. تمام نوشیدن مظروفی را. همهء مظروف را یکباره نوشیدن. یکبارگی همه نوشیدن آنچه در پیاله باشد بی آنکه دم گرفته اندک اندک نوشند. (غیاث) :
جان از خمار رشک، ظهوری بلب رسید
کو رطل بزم هجر که لاجرعه سرکشم.
ظهوری.

لاجرم.

[جَ رَ / جُ / جَ / جَ رُ / جَ رِ] (ع ق مرکب) (از: لا + جرم) به معنی لاُبدّ. لامحاله. (منتهی الارب). لاشک. ناچار. ناگزیر. بدون شبهه. ناچار و ضرور. ضرورةً. بالضرورة. از اینرو. بنابراین. لاعلاج. (آنندراج). هرآینه. (دهار) (زمخشری) (دستوراللغة). حقاً. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی). یقیناً. فرّاء گوید: هی کلمة فی الاصل بمعنی لابُدّ و لامحالة فجرت علی ذلک و کثرت حتّی تحوّلت الی معنی القسم و صارت بمنزلة حقّا فلذلک یجاب عنها باللام یقولون لاجرم لاَتینّک و لاجَرَم لاَفعلنّ کذا ای حقّا. و در آن لغات است: لاذاجرم: لا أن ذاجَرَّم. لاعن ذاجَرَم، لاجَرمْ، لاجَرُم، لاجَرِم و لاُجَرُم. (منتهی الارب) :
کنون لاجرم روی گیتی بمرد
بیاراستم تا که آرد نبرد.فردوسی.
کمر بسته ام لاجرم جنگجوی
از ایران به کین اندرآورده روی.فردوسی.
کسی را که در دل بود درد و غم
گرستنش درمان بود لاجرم.فردوسی.
چو گشتم ز گفتار او ناامید
شدم لاجرم، تیره، روز سپید.فردوسی.
نبردند فرمان من لاجرم
جهان گشت بر هر سه برنا دژم.فردوسی.
کنون لاجرم کردگار سپهر
ز طوس وز لشکر ببرّید مهر.فردوسی.
لاجرم هر چه در جهان فراخ
شیرمرد است و رادمرد تمام...فرخی.
لاجرم بود و کنون هست و همی خواهد بود
در دل شاه مکین و بدل خلق مکین.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص287).
از بهر قدر و نام سفر کرد و تیغ زد
قدر بلند و نام نکو یافت لاجرم.فرخی.
رای فرخندهء او جلوه ده مملکت است
لاجرم مملکت آراسته دارد چون جان.
فرخی.
عاشق و فتنهء علم و ادب است
لاجرم یافته زین هر دو خبر.فرخی.
عاقبت کار او در دو جهان خیر کرد
عاقبت کار او خیر بود لاجرم.منوچهری.
تا روم ز هند لاجرم شاها
گیتی همه زیر باج و سا کردی.عسجدی.
در شغلهای خاصهء این پادشاه [ مودود ]شروع کرد و کفایتها نمود و امانتها تا لاجرم وجیه گشت. (تاریخ بیهقی ص255). در خدمت وی سرد و گرم بسیار چشید... تا لاجرم چون خداوند به تخت ملک رسید او را چنان داشت که داشت از عزت و اعتمادی سخت تمام. (تاریخ بیهقی). مرد باخردی تمام بود [ خواجه احمد حسن ] ... عواقب را بدانسته... لاجرم جاهش برجای بماند. (تاریخ بیهقی). پسر علی... سخت جوان بود اما بخرد... تا لاجرم نظر یافت و گشاده شد از بند محنت. (تاریخ بیهقی). گفت گناه کردم و خطا کردم گفت [ مسعود ] لاجرم سزای گناهکاران ببینی و فرمود تا وی را از دروازهء گرگان بیاویختند. (تاریخ بیهقی ص 457). مردمانِ رعیت را با جنگ کردن چکار باشد لاجرم شهرتان ویران شد. (تاریخ بیهقی ص 562). و با ابراهیم ینال نبشته بود که اعیان شهر آن کردند که از خرد ایشان سزید لاجرم ببینید که براستای ایشان و همه رعایا چه کرده آید از نیکوئی. (تاریخ بیهقی ص564). خوارزمشاه بدین خدمت جان عزیز بذل کرد و بداد لاجرم حقهای آن پیر مشفق نگاهداریم. (تاریخ بیهقی ص360).
نیم از آن کاینها بر دین محمد کردند
گر ظفر یابد بر ما نکند ترک طراز
لاجرم خلق همه همچو امامان شده اند
یکسره مسخره و مطرب و طرار و طناز.
ناصرخسرو.
دژمش کرد درم لاجرم به آخر کار
ستوده نیست کسی کو سزای لاجرم است.
ناصرخسرو.
موش و مارند لاجرم در خلق
بلکه بدتر ز موش و از مارند.ناصرخسرو.
لاجرم همچو مردم از حیوان
از همه خلق جمله مختارند.ناصرخسرو.
نبیند ز من لاجرم جز که خواری
نه دنیا نه فرزند زنهارخوارش.ناصرخسرو.
لاجرم آنروز به پیش خدای
تو عمری باشی و من حیدری.ناصرخسرو.
تا لاجرم به مکافات آن او نیز به دست پسرش شیرویه کشته شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص100). و عقل من چون قاضی مزوّر که حکم او در یک حادثه بر وفق مراد هر دو خصم نفاذ یابد لاجرم خصومت او منقطع نشود. (کلیله و دمنه). حوضی که پیوسته آب در وی می آید و آن را براندازهء مدخل مخرجی نباشد لاجرم از جوانب راه جوید. (کلیله و دمنه). لاجرم همه را به جانب او سکون افتاد. (کلیله و دمنه). لاجرم به میامن این نیتهای نیکو و عقیدتهای صافی شعار پادشاهی... جاوید و مخلد گشته است. (کلیله و دمنه).
نیست مرا آهنی بابت الماس او
دیدهء خاقانی است لاجرم الماس بار.
خاقانی.
لاجرم بهر یکشبه طربت
برگ صد سالم از حزن کردی.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسول ص860).
بوسه خواهم داد ویحک بند پندآموز را
لاجرم زین بند چنبروار شد بالای من.
خاقانی.
سنگ در عین درشتی است امین
لاجرم گاه محک گه حکم است.خاقانی.
نی نی که با غم است مرا انس و لاجرم
مریم صفت بهار به بهمن درآورم.خاقانی.
خانه خدایش خداست لاجرمش هست نام
شاه مربع نشین تازی رومی خطاب.خاقانی.
او شیر و نیستانش دوات است لاجرم
برّد تب نیاز به نیشکّر سخاش.خاقانی.
رنگ بشد ز مشک شب بوی نماند لاجرم
باده بر آبگون صدف غالیه سای تازه بین.
خاقانی.
وزیران برفتند و گفتند کار بوقت خویش میبایست کردن، نکردیم، لاجرم امروز قوی شد. (اسکندرنامه نسخهء آقای نفیسی).
لاجرم خدای تعالی مهمات ملک نوح، بی منت خلق کفایت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
لاجرم اینجا دغل مطبخی
روز قیامت علف دوزخی.نظامی.
لاجرم این قوم که داناترند
زیرترند ارچه ببالاترند.نظامی.
بر زمین هیچ دخل و دانه نماند
لاجرم گنج در خزانه نماند.نظامی.
زهرهء این منطقه میزانی است
لاجرمش منطق روحانی است.نظامی.
از ره آن پرده برون آمدی
لاجرم از پرده فزون آمدی.نظامی.
چون فلکم بر سر گنج است پای
لاجرمم سخت بلند است رای.نظامی.
لاجرم این گنبد انجم فروز
آنچه به شب دید نگوید به روز.نظامی.
بر آن سایه چو مه دامن فشاندم
چو سایه لاجرم بی سنگ ماندم.نظامی.
دشنهء او تشنهء خون دل است
لاجرم خونریز و خونخوار آمده ست.عطار.
من دَرِ خانهء کسِ دیگر زدم
او دَرِ خانهء مرا زد لاجرم.مولوی.
زانکه عاشق در دم نقد است مست
لاجرم از کفر و ایمان برتر است.مولوی.
لاجرم مرد عارف(1) کامل
ننهد بر حیات دنیا دل.سعدی.
فرمان خدای فراموش کردند لاجرم درِ معرفت باری عزّاسمه بر ایشان بسته شد. (مقدمهء کلیات سعدی). یکی از پادشاهان پیشین در رعایت مملکت سستی کردی و لشکر بسختی داشتی لاجرم دشمنی صعب روی نمود همه پشت بدادند. (گلستان). سوم خوبروئی که درون صاحبدلان به مخالطت او میل کند... لاجرم صحبت او را همه جا غنیمت شناسند. (گلستان). گفت... این دگر خویشتن دار بوده ست لاجرم به عادت خویش صبر کرد و سلامت ماند. (گلستان). لاجرم کافهء انام از خواص و عوام... (گلستان).
سخن آنگه کند حکیم آغاز
یا سر انگشت سوی لقمه دراز
که ز ناگفتنش خلل زاید
یا ز ناخوردنش بجان آید
لاجرم حکمتش بود گفتار
خوردنش تندرستی آرد بار.
سعدی (گلستان).
با عزیزی نشست روزی چند
لاجرم در جهان گرامی شد.
سعدی (گلستان).
سرهنگان پادشاه به سوابق فضل او معترف بودند و به شکر آن مرتهن لاجرم در مدت توکیل او رفق و ملاطفت کردندی.
(سعدی گلستان).
درخت اندر بهاران برفشاند
زمستان لاجرم بی برگ ماند.
سعدی (گلستان).
چون حیا مانع روزی آمد
لاجرم ترک حیا باید کرد.
برهان الدین تبریزی.
هر که بر مردمان ستم نکند
کس بر او نیز لاجرم نکند.ابوبکر ترمذی.
(1) - ن ل: عاقل.

لاجل.

[لِ اَ لِ] (ع حرف اضافه مرکب) (از: حرف «ل» + اَجْل) برایِ. از بهرِ.

لاجواب.

[جَ] (ع ص مرکب، ق مرکب)بدون پاسخ. بلاجواب. و آن در تداول هندیان و افغانان بسیار است.

لاجورد.

[لاجْ / جَ وَ] (اِ) لاژورد. لازورد.(1)سنگی است کبود که از آن نگین انگشتر سازند و صلایه کرده به جهت مذهّبان و نقاشان به عمل آورند و تفریح و تقویت کند و بدخشی آن بهتر از دزماری باشد. (برهان). عوهق. (منتهی الارب). لاجورد مشهور است و در الوان بکار است و بهترین و بقیمت ترین رنگی است... و بهترینش بدخشی است. (نزهة القلوب خطی) لاجورد، بهترین معادنش در بدخشان است و در مازندران معدنی و به دزمار آذربایجان معدنی دیگر و در کرمان معدنی دیگر. (نزهة القلوب ج3 طبع بریل ص 206). معدن لاجورد در کاشان و آذربایجان یافت میشود. حکیم مؤمن در تحفه گوید، معدن معروفی است و بهترین او صاف و شفاف است که کبودی او به سرخی و سبزی مایل باشد [ و دود آن لاجوردی است ] و آنچه از سنگ مرمرترتیب دهند و هر چه با زرنیخ و زاج و سنگ ریزه ترتیب کنند دود او لاجوردی نمی باشد بخلاف غیر مغشوش آن و مستعمل در طب غیر مغسول اوست. در اول گرم و مغسول او در اول سرد و در دوم خشک و مسهل سودا و اخلاط غلیظه مخلوط به خون و صافی کنندهء آن از کدورات و بالخاصیه دافع سودای حوالی قلب و جالی است و تعلیق او رافع خوف و مقوی دل و مفرح و جالی و باقوهء قابضه و رافع امراض سوداوی و غم و توحش و بخارات غلیظه و مدرّ حیض و اکتحال او جهت سلاق و رمد و دمعه و بیاض و قرحه و ریختن مژگان و ذرور او جهت آکله و قروح ساعیه و نفوخ او جهت رعاف و فرزجهء او با روغن زیتون جهت حفظ جنین از اسقاط و طلای او با سرکه جهت تجعید موی و قلع ثآلیل و برص مفید و مضرفم معده و مصلحش مصطکی و موجب کرب و غثیان و مصلحش کتیرا و عسل و قدر شربتش از نیم تا یک مثقال و بدلش حجر ارمنی است. - انتهی. نیز رجوع به کلمهء لازورد در مخزن الادویه شود : و اندر بدخشان معدن سیم است و زر و بیجاده و لاجورد. (حدود العالم).
پس اندر یکی مرغ بودی سیاه
گرامی بد آن مرغ بر چشم شاه
سیاهش دو چنگ و بمنقار زرد
چو زرّ درخشنده بر لاجورد.فردوسی.
بیاراستندش بدیبای زرد
به یاقوت و پیروزه و لاجورد.فردوسی.
زبرجد یکی جام بودش به گنج
همان دُرّ ناسفته هفتاد و پنج
یکی جام دیگر بد از لاجورد
نشانده در او شصت یاقوت زرد.فردوسی.
روی شسته آسمان او به آب لاجورد
دست در بسته زَمینش از قیر و ز مشک ختن.
منوچهری.
فلک چو چاه لاجورد و دلو او
دو پیکر و مجرّه همچو نای او.منوچهری.
بر سر گور عدوش حسرت نقش الحجر
برد فلک لاجورد پس به حجر درشکست.
خاقانی.
گرچه طبع از آبنوس روز و شب زد خرگهم
ورچه دهر از لاجورد آسمان کرد افسرم.
خاقانی.
بر سینه داغ واقعه نقش الحجر بماند
وز دل برای نقش حجر لاجورد خاست.
خاقانی.
پیرامن هر مربعی از مربعات آن خطی از زر درکشیدند و بلاجورد تکحیل کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص422).
زورق باغ از علم سرخ و زرد
پنجره ها ساخته از لاجورد.نظامی.
لاجورد اصل. لاجورد بدخشی. لاجورد کاشی. لاجورد فرنکی. || (ص) به رنگ لاجورد. لاجوردی. کبود. نیلی. ازرق. (مجازاً)، سیاه. ظلمانی. تاریک. تیره :
یکی سخت سوگند شاهانه خورد
بروز سپید و شب لاجورد.فردوسی.
برآشفت یک روز و سوگند خورد
بروز سپید و شب لاجورد.فردوسی.
همی تاخت رستم پس او چو گرد
زمین لعل گشت و هوا لاجورد.فردوسی.
نه آرام بودش نه خواب و نه خورد
شده روز روشن بدو لاجورد.فردوسی.
هر آن کس که با او بجوید نبرد
کند جامه مادر بر او لاجورد.فردوسی.
بدادار دارنده سوگند خورد
بروز سپید و شب لاجورد.فردوسی.
به هشتم برآمد یکی تیره گرد
بدانسان که خورشید شد لاجورد.فردوسی.
سوی باختر گشت گیتی ز گرد
سراسر بسان شب لاجورد.فردوسی.
چو آن نامه برخواند بفزود درد
شد آن تخت بر چشم او لاجورد.فردوسی.
همی روز روشن نبینم ز درد
برآنم که خورشید شد لاجورد.فردوسی.
سنانهای الماس در تیره گرد
ستاره است گفتی و شب لاجورد.فردوسی.
ز تورانیان لشکری گرد کرد
که شد روز روشن شب لاجورد.فردوسی.
ز تاجش سه بهره شده لاجورد
سپرده هوا را به زنگار کرد.فردوسی.
همی بود تا گشت خورشید زرد
فرو شد در آن چشمهء لاجورد.فردوسی.
یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
ز زین برگرفتش بکردار گوی...
همی تاخت تا قلب توران سپاه
بینداختش خوار در قلبگاه
چنین گفت کاین را بدیبای زرد
بپوشید کز گرد شد لاجورد.فردوسی.
از آن شهر روشن یکی تیره گرد
برآمد که خورشید شد لاجورد.فردوسی.
چو روشن شد آن چادر لاجورد
جهان شد بکردار یاقوت زرد.فردوسی.
ز عراده و منجنیق و ز گرد
زمین نیلگون شد هوا لاجورد.فردوسی.
زمین آهنین شد هوا لاجورد
به ابر اندرآمد سر تیره گرد.فردوسی.
ز کابل بیامد پر از داغ و درد
شده روز روشن بدو لاجورد.فردوسی.
کنون چون شود روی خورشید زرد
پدید آید آن چادر لاجورد.فردوسی.
هم از شعر پیراهنی لاجورد
یکی سرخ شلوار و مقناع زرد.فردوسی.
چنان شد که تاریک شد چشم مرد
ببارید شنگرف بر لاجورد.فردوسی.
پس آنگاه پرموده سوگند خورد
بروز سپید و شب لاجورد.فردوسی.
چو شد روی گیتی ز خورشید زرد
بخم اندرآمد شب لاجورد.فردوسی.
همه روی گیتی شب لاجورد
از آن شمع گشتی چو یاقوت زرد.فردوسی.
بر اینگونه تا روز برگشت زرد
برآورد شب چادر لاجورد.فردوسی.
ز لشکر چو گرد اندرآمد به گرد
زمین شد سیاه و هوا لاجورد.فردوسی.
ز تیغ و ز گرز و ز کوس و ز گرد
سیه شد زمین آسمان لاجورد.فردوسی.
قدرش مروّفی(2) است بر این سقف لاجورد
فرّش رفوگریست بر این فرش باستان.
خاقانی.
کارم از دست پایمرد گذشت
آهم از چرخ لاجورد گذشت.خاقانی.
فارغ از این مرکز خورشید گرد
غافل ازین دایرهء لاجورد.نظامی.
چو در جام ریزد می سالخورد
شبیخون برد لعل بر لاجورد.نظامی.
-گنبد لاجورد(3)؛ گنبد فیروزه. گنبد نیلوفری :
به دارای این گنبد لاجورد
که با من بگوی و ازین بر مگرد.فردوسی.
|| بنفش از ترس :
بنزدیک بهرام رفت آن دو مرد
زبانها پر از بند و رخ لاجورد.فردوسی.
همی رفت خون از تن خسته مرد
لبان پر زباد و رخان لاجورد.فردوسی.
بیامد چو نزدیک قیصر رسید
یکی کارجویش به ره بر بدید
سوی قیصرش برد سر پر ز گرد
دو رخ زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
بزرگان ایران پر اندوه و درد
رخان زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
دو چشمش کبود و دو رخساره زرد
تن خشک پر موی و (؟) لب لاجورد.
فردوسی.
نشستند با او بدان سوک و درد
دو رخ زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
|| توسعاً، سرخ. زرد :
میان سواران درآمد چو گرد
ز پرخاش او خاک شد لاجورد.فردوسی.
بدو اندر آویخته چار مرد
رُخان از کشیدن شده لاجورد.فردوسی.
یکی نامه بنوشت با داغ و درد
دو دیده پر از خون و رخ لاجورد.فردوسی.
بشد گیو با دل پر اندوه و درد
دو دیده پر از آب و رخ لاجورد.فردوسی.
چو بشنید بهرام اندیشه کرد
دلش گشت پر درد و رخ لاجورد.فردوسی.
کند دیده تاریک و رخسار زرد
به تن سست گردد به رخ لاجورد.فردوسی.
چو در پیش کیخسرو آمد بدرد
ببارید خون بر رخ لاجورد.فردوسی.
تنش گشت لرزان و رخ لاجورد
پر از خون جگر لب پر از باد سرد.
فردوسی.
دگر روز چون چرخ شد لاجورد
برآمد ز تل کان یاقوت زرد.اسدی.
|| جامهء نیلی. (آنندراج).
(1) - کلمات فرانسوی Lapis, Lazuli, Lazuliteاز این اصل است. و هم کلمهء فرانسوی L azureاز کلمه لاجورد مأخوذ است.
(2) - شاید: مرقع.
(3) - Voute azuree.

لاجورداندود.

[لاجْ / جَ اَ] (ص مرکب)اندوده شده به لاجورد:
فرشته ای است بر این بام لاجورد اندود
که پیش آرزوی عاشقان کشد دیوار.
عمادی شهریاری.

لاجوردخم.

[لاجْ / جَ وَ خُ] (اِ مرکب)کنایه از آسمان است و آن را خم لاجورد هم گویند. (برهان).

لاجوردقبا.

[لاجْ / جَ وَ قَ] (ص مرکب)دارای جامهء برنگ لاجورد :
بهر طوف حریم او گردد
روز و شب چرخ لاجوردقبا.
ابونصر نصیرای بدخشانی.

لاجوردی.

[لاجْ / جَ وَ] (ص نسبی)(1)منسوب به لاجورد. || به رنگ لاجورد. کبود. || مجازاً، آسمان به مناسبت رنگ کبود یا آبی آن :
ز بیم چنبر این لاجوردی
همی بیرون جهم هزمان ز چنبر.
ناصرخسرو.
جائی است برین بام لاجوردی
کانجای ترا جاودان مکان است.
ناصرخسرو.
برای آنکه نقش تو نگارند
دل خاقانی آمد لاجوردی.خاقانی.
ای چرخ لاجوردی زین بوالعجب چرائی
کایینهء خسان را زنگار می زدائی.خاقانی.
زنگار غم فشاندی بر جانم و ندیدی
کز چرخ لاجوردی دل هست لاجوردی.
خاقانی.
هر نگاری که زر بود بدنش
لاجوردی رزند پیرهنش.نظامی.
گرفته سنگهای لاجوردی
ز کسوتهای گل سرخی و زردی.نظامی
چو طاوس خورشید بگشاد بال
زر اندود شد لاجوردی هلال.نظامی.
چو دور از پی لاجوردی نقاب
سر از گنبد لاجوردی متاب
فلکها که چون لاجوردی خزند
همه جامهء لاجوردی رزند.نظامی.
چه افتاد ای سپهر لاجوردی
که امشب چون دگر شبها نگردی.نظامی.
چو خورشید از حصار لاجوردی
علم زد بر سر دیوار زردی.نظامی.
دامن ابریسکیّ و شیرکی
هست چون این لاجوردی دایره.
نظام قاری.
لشکر موئینه را با صوف بین
هست چونان لاجوردی دایره.نظام قاری.
(1) - Azure.

لاجوردی بساط.

[لاجْ / جَ وِ بِ] (اِ مرکب) کنایه از فلک است.

لاجوردی سقف.

[لاجْ / جَ وَ سَ] (اِ مرکب) به معنی لاجوردخم است که کنایه از آسمان باشد. (برهان).

لاجوردی نقاب.

[لاجْ / جَ وَ نِ] (اِ مرکب) کنایه است از جامهء ماتم. (آنندراج).

لاجوردینه خم.

[لاجْ / جَ وَ نَ / نِ خُ] (اِ مرکب) به معنی لاجوردی سقف است که کنایه از آسمان باشد. (برهان). لاجورد خم.

لاجوردیه.

[] (اِ) صامریوما است. (فهرست مخزن الادویه).(1) طرنشول. حشیشة العقرب. ایلیوطروفیون طوماغا.
(1) - Heliotrope. (لکلرک در ترجمهء ابن البیطار ج2 ص358).

لاجون.

(ص مرکب) (از: لای عرب + جون (= جان فارسی) (در تداول عامه). ضعیف و نزار. سست بنیه. ناتوان. کم بنیه. بی بنیه.

لاجی.

(اِخ) (الامیر...) آخربک الکبیر. از معاصرین سلطان سنجر سلجوقی. (تتمهء صوان الحکمة ص162).

لاجیم.

(اِخ) نام محلی بسواد کوه و بدانجا کتیبه ای پهلوی باشد. دهی از دهستان کسلیان، بخش سوادکوه شهرستان شاهی واقع در 13 هزارگزی خاوری زیرآب. دامنه، مرطوب و مالاریائی. دارای 250 تن سکنه مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی. محصول برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و گاوداری. صنایع دستی زنان، شال و کرباس بافی، راه آن مالرو است. برج و قلعهء خرابه ای که در اوایل قرن پنجم هجری بنا شده در نزدیک این آبادی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاجین بک.

[بَ] (اِخ) نام یکی از سرداران مقدّم قرلغان مقیم ماوراءالنهرکه با پسران یبغوخان از سمرقند بگریختند و بشکایت نزد ایل ارسلان خوارزمشاه آمدند و خوارزمشاه پس از استمالت ایشان به سمرقند لشکر کشید و خان را مغلوب ساخت و امرای قرلغ را به احترام به مقام خویش رسانید. (جهانگشای جوینی ج2 ص14).

لاجین حسامی.

[نِ حُ] (اِخ) او راست تحفة المجاهدین فی العمل بالمیادین.

لاجین خطائی.

[نِ خَ] (اِخ) نام سرلشکر فخرالدین سالاری از امرای ناصرالدین قباچه حاکم سدوستان. وی در جنگ با اورخان که مقدمهء سلطان جلال الدین خوارزمشاه بود کشته شد. (جهانگشای جوینی ج2 ص148).

لاچ.

(اِ) بازی و فریب و لاغ باشد که به معنی سخره و ظرافت است. (برهان).

لاچار.

(ص مرکب، ق مرکب) (از: لا + چار) ناچار.

لاچوان.

[لاچْ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان خدابنده لو بخش قیدار از شهرستان زنجان. واقع در سه هزارگزی خاور قیدار. دارای ششصد تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاچی.

(اِ) قاقله باشد و آن را هال و هیل نیز گویند و داخل ادویهء حارّه در طعام کنند. (برهان). اسم هندی هیل است. (فهرست مخزن الادویه). آلاچی.

لاچین.

(ترکی، اِ) در ترکی شاهین شکاری را گویند. (غیاث). || نامی از نامهای مردان و به معنی بنده ظاهراً از مجعولات شعوری است.

لاچین.

(اِخ) ظاهراً نام محلی است. لکن این بیت در فهرست شاهنامه ولف در لاچین و گردکوه نیست :
هزاران سواران ایران گروه
ز لاچین دلیران ابر گرد کوه.
فردوسی.

لاچین.

(اِخ) رجوع به حسام الدین لاچین منصور شود.

لاچین.

(اِخ) غلام ملک اشرف پسر تیمورتاش بن چوپان. از امرای قرن هشتم. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی ص179 و حبیب السیر ج2 ص86 شود.

لاچین.

(اِخ) امیر سیف الدین محمود شمسی. پدر امیرخسرو دهلوی مشهورترین شاعر فارسی زبان هندوستان. لاچین از ترکان ختائی ترکستان بود و در استیلای مغول از بلخ به هند رفت و در خدمت شمس الدین التتمش درآمد و به امیر سیف الدین محمود شمسی مشهور گردید. و به سال 658 ه . ق. وفات یافت. (تاریخ مغول ص546).

لاح.

[لاح ح] (ع ص) مکان لاح؛ جای تنگ. (منتهی الاُرب).

لاحاصل.

[صِ] (ع ص مرکب) بی حاصل. بی فایده. بی سود.

لاحب.

[حِ] (ع ص) راه روشن و فراخ. (منتهی الارب). راه هویدا. (مهذب الاسماء). راه پیدا.

لاحب.

[حِ] (اِخ) ابن مالک بن سعدالله من بنی جعیل ثم من بنی صخر. ابن عبدالحکم ذکر وی در عداد صحابه ای که به مصر فرود آمدند کرده است و از سعیدبن عفیر نقل کرده که: انه بایع رسول الله علیه و آله و سلم فی عصابة من قومه. ابن یونس گوید لاحب بن مالک البلوی صحابی شهد فتح مصر و لا نعلم له روایة ذکروه فی کتبهم. (الاصابة ج6 ص2).

لاحج.

[حِ] (اِخ) جایگاهی است از نواحی مکه :
ارقتُ لبرق لاح فی بطن لاحج
و ارّقنی ذکرالملیحة و الذکر
و نامت و لم ارقد لهمی و شقوتی
و لیست بما القاه فی حبها تدری.
معجم البلدان.

لاحج.

[حِ] (اِخ) از قراء صنعاست به یمن. (معجم البلدان).

لاحد.

[حِ] (ع ص) قبرکن. لحدساز :
عاقلان بینی به شادی بهر آن در هر مکان
لاحدان بینی به رنج از بهر این در هر دیار.
سنائی.
|| قبرٌ لاحد؛ گور بالحد. (منتهی الارب).

لاحس.

[حِ] (ع ص) لیسنده. || خورنده. آکل.

لاحسة.

[حِ سَ] (ع ص) تأنیث لاحس. || سنةٌ لاحسة؛ سال سخت. (منتهی الارب).

لاحش.

[حَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان لفمجان بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع در 9 هزارگزی باختری لاهیجان. دارای 221 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاحص.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از لحص به معنی درآویختن در کار. (از منتتهی الارب).

لاحط.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از لحط به معنی آب پاشیدن و سپوختن و راندن. (از منتهی الارب).

لاحظ.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از لحظ به معنی به دنبال چشم نگریستن. (از منتهی الارب).

لاحظة.

[حِ ظَ] (ع ص) تأنیث لاحظ. ج، لواحظ.

لاحف.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از لحف به معنی قزاکند و مانند آن پوشانیدن بر کسی. (از منتهی الارب).

لاحق.

[حِ] (ع ص) نعت فاعلی از لحق. رسنده. (دهار) (منتهی الارب). دررسنده. پیوسته. رسیده. بدنبال کسی رسیده. (منتخب اللغات). آنکه از پس آمده واصل شود و آنچه از عقب به چیزی پیوندد. (غیاث) : و هر روز او را شأنی است غیرشأن سابق و لاحق. (تاریخ بیهقی ص310). لَیْط ؛ لَوط؛ لاحق گردانیدن کسی را به کسی. (منتهی الارب). گفت، لاحق شدن آخر قوم به اوّل آن. (منتهی الارب). || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: لاحق بالحاء المهملة عند الفقهاء هو الذی ادرک مع الامام اول الصلوة و فاته الباقی لنوم او حدث او بقی قائما للزحام او الطائفة الاولی فی صلوة الخوف کانه خلف الامام لایقرأ و لا یسجد للسهو کذا فی فتاوی عالمگیری ناقلا عن الوجیز للکردزی. و هکذا فی الدرر حیث قال: اللاحق من فاته کلها ای کل الرکعات او بعضها بعد الاقتداء - انتهی. و عندالمحدثین قدسبق بیانه فی لفظ السابق. و جمع اللاحق اللواحق. - انتهی. || اشتر اندک گوشت. (مهذب الاسماء). || ابولاحق، باز. (منتهی الارب).

لاحق.

[حِ] (اِخ) نام اسب معاویة بن ابی سفیان. || نام اسب غنی بن اعصر. || نام اسب حازوق خارجی. || نام اسب عتیبة. || نام اسب حارث. || لاحق الاصغر اسپی است مربنی اسد را. (منتهی الارب).

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن الحسین بن عمران [ ابن ] ابی الورد. قدم علینا سنة احدی او اثنین و ستین و رأیته بنیسابور احد الطوافین. حدثنا ابوالحسین لاحق بن الحسین بن عمران بن محمد بن ابی الورد البغدادی قدم علینا فی ذی القعدة سنة ستین و ثلاثمائة ثنا ابراهیم بن عبد الصمدالهاشمی ثنا ابومصعب ثنا مالک عن الزهری عن انس ان النبی (صلعم) دخل مکة و علی راسهء مغفر. حدثنا ابوعمر لاحق بن الحسین فی قدمته الثانیة فی ذی الحجة سنة اربع و ستین ثنا ابوسعید محمد بن عبدالحکیم الطائفی بها ثنا محمد بن طلحة بن محمد بن مسلم الطائفی ثنا سعیدبن سماک بن حرب عن ابیه عن عکرمة عن بن عباس قال قال رسول الله (صلعم) اذا احب الله انفاذ امر سلب کل ذی لب لبه. اخبرنا خیثمة بن سلیمان اجازة و حدثنیه عنه لاحق بن الحسین ثنا عبیدبن محمد الکشوری ثنا محمد بن بحیی بن جمیل ثنابکربن الشرود ثنا یحیی بن مالک بن انس عن ابیه عن الزهری عن انس عن النبی (صلعم) قال لایخرف قاری القرآن. (ذکر اخبار اصفهان چ لیدن 1934 ج2 ص 342 - 343).

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن حمید مکنی به ابومجلز. تابعی است. سلیمان التیمی و عمران بن حدیر از او روایت کنند.

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن عبدالحمید از خاندان ابن لاحق. شاعری قلیل الشعر است. (ابن ندیم).

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن ضمیرة الباهلی. اخرج ابوموسی من طریق ابی شیخ بسند له فیه مجاهیل الی سلیم ابی عامر سمعت لاحق بن ضمیرة الباهلی قال وفدت علی النبی (ص) فسألته عن الرجل یلتمس الاجر و الذکر فقال النبی (ص) لاشی ء له ان الله لایقبل من العمل الا ماکان خالصاً یبتغی به وجهه. (الاصابة ج6 ص2).

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن عفیر الرقاشی نام پدر عبدالحمید و عبدالحمید پدر ابان. و ابان شاعر معاصر آل برمک و ناظم کلیله و دمنه به عربی است.

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن مالک ابوعقیل الملیلی (بلامین مصغراً). ذکره ابوموسی فی الذیل و اخرج من طریق الاصمعی عن هرم بن الصقر عن بلال بن الاسعر عن المسوربن مخرمة من ابی عقیل لاحق ابن مالک انه قال لعمر انبأنا ابوعقیل احد بنی ملیل لقیت رسول الله (ص) علی ردهة بنی جعل فآمنت به و سقانی شربة فذکر القصة و فیها انه مات قبل ان یرجع عمر من الحج فامر باهله فحملوا معه فلم یزل ینفق علیهم حتی قبض و من طریق الاصمعی ایضاً بهذا الاسناد قال ابوعقیل سمعت رسول الله (ص) یقول لاتکذبوا علی فانه من یکذب علی یلج فی النار. (الاصابة ج6 ص2).

لاحق.

[حِ] (اِخ) ابن معدبن ذهل. ذکره ابوموسی ایضاً فی الذیل و اخرج من طریق ابی العتاهیة الشاعر و اسمه اسماعیل بن القاسم عن الاصمعی عن ابی عمروبن العلاء عن عام بن الحدثان انه سمعه یقول قحطت البادیة فی زمن هشام بن عبدالملک فقدمت و فودالعرب فجلس هشام لرؤسائهم فدخلوا و فیهم درواس بن حبیب بن لاحق بن معد و هو غلام له ذوابة علیه شملتان و له اربع عشرة سنة فقال اشهد بالله لقد سمعت ابا حبیب بن درواس یحدث عن ابیه عن جده لاحق بن معدبن ذهل انه و فد علی رسول الله (ص) فسمعه یقول کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته و ان الوالی من الرعیة کالروح من الجسد لاحیاة له الامعها و ذکر قصة طویلة و فی السند مجاهیل و اورده ابن عسا کرفی کتاب مناقب الشبان من طریق محمد بن احمدبن رجاء حدثنی یزیدبن عبدالله حدثنا الاصمعی به بطوله لکنه قال دریاس و رأیته بخط شیخ شیخنا الحافظ العلائی بباء موحدة من تحت. (الاصابة ج6 صص 2 - 3).

لاحقة.

[حِ قَ] (ع ص) تأنیث لاحق. آنکه از پس واصل شده باشد و آن چیزی که بعد اول دررسد. مأخوذ از لحوق که به معنی از دنبال چیزی پیوستن است (غیاث). || (اِ) پساوند. مزید مؤخر. ج، لواحق.

لاحقی.

[حِ قی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لاحق.

لاحقی.

[حِ قی ی] (اِخ) (ال ...) رجوع به ابان بن اللاحق شود.

لاحکم الالله.

[حُ مَ اِلْ لا لِلْ لاه] (ع جمله اسمیه) یعنی فرمانی نیست جز خدای تعالی را. شعار خوارج به روز صفین و نهروان. قول خوارج نهروان برخلاف امر حکمین.

لاحم.

[حِ] (ع ص) خداوند گوشت. || گوشت خوراننده. (منتهی الارب). (منتخب اللغات). آنکه گوشت دهد مردمان را. (مهذب الاسماء). || بازٌ لاحم؛ باز گوشت خوار یا آزمند گوشت. ح، لواحم. (منتهی الارب).

لاحن.

[حِ] (ع ص) خطا کننده در قرائت و اعراب. || دانای انجام سخن. (منتهی الارب).

لاحوس.

(ع ص) مرد نافرجام و شوم داشته. (منتهی الارب). بد اختر. (مهذب الاسماء).

لاحول.

[حَ] (ع جمله اسمیه) (از: «لا» + «حول») مختصر «لاحول و لاقوة الا بالله العلی العظیم» است و آن را برای راندن دیو و شیطان، بر زبان آرند :
از گفتن لاحول گریزد شیطان.معزی.
ز دست طبع و زبانت چنان گریزد بخل
که دیو از آهن و لاحول و لفظ استغفار.
ازرقی.
چون ز لاحول تو نترسد دیو
نیست مسموع لابه نزد خدیو.سنائی.
تو دانی که چون دیو رفت از قفس
نیاید به لاحول کس باز پس.
سعدی (بوستان).
|| گاه در مقام اعتراض به کار برند :
هین مگو لاحول عمران زاده ام
من ز لاحول آن طرف افتاده ام.مولوی.
از لاحول آن طرف افتادن مأخوذ از همین بیت مثنوی است، آن طرف افتادن کنایه از بی بند و بار نسبت به اخلاق و آداب و رسوم بودن. عجیب تر آنکه زاغ نیز از مجاورت طوطی بجان آمده لاحول گویان از گردش گیتی همی نالید و دستهای تغابن بر یکدیگر همی مالید. (گلستان). انصاف برنجیدم و لاحول کنان گفتم که دیگر باره ابلیس را معلم ملکوت چرا کرده اند. (گلستان).
ز لاحولم آن دیوهیکل بجست
پری پیکر اندرمن آویخت دست.سعدی.
تا به صبح از شراب فکرت مست
دست لاحول میزدی بر دست.سعدی.
مگوی انده خویش با دشمنان
که لاحول گویند شادی کنان.سعدی.

لاحول کنان.

[حَ کُ] (ق مرکب)لاحول گویان. رجوع به لاحول شود.

لاحول و لا قوت.

[حَ لَ وَ قُوْ وَ] (ع جمله اسمیه) مختصر لاحول و لاقوّة الاّ بالله العلی العظیم است و گاه در مقام اعتراض و برای نشان دادن عدم رضایت از امری به کار رود. رجوع به لاحول و لا... شود :
دست بر رو زد و بر سر زد و بر جبهت
گفت بسیاری لاحول و لاقوت.منوچهری.

لاحول و لاقوة الابالله.

[حَ لَ وَ قُوْ وَ تَ اِلْ لا بِلْ لاه] (ع جمله اسمیه) یعنی نیست نیرو و قوّتی مگر خدای تعالی را. گاه در مقام اعتراض و نشان دادن عدم رضایت از امری به کار رود. رجوع به لاحول شود :
رزبان را به دو ابروی برافتاده گره
گفت لاحول و لاقوة الابالله.منوچهری.
مردان نه بخویشتن سپردند این راه
لاحول و لاقوة الابالله.سعدی.

لاحی.

(ع ص) نعت فاعلی از لحی بمعانی پوست از درخت باز کردن و نکوهیدن کسی را. (از منتهی الارب). پوست کن. پوست باز کننده.

لاخ.

(پسوند) از ادات محل که به آخر کلماتی چون نمکلاخ؛ دیولاخ؛ سنگلاخ؛ اهرمن لاخ؛ رودلاخ؛ آتش لاخ؛ هندولاخ؛ کلوخ لاخ و غیره بپیوندد. جای. معدن. صاحب برهان گوید به معنی جای و مقام باشد لکن بدون ترکیب گفته نمیشود همچو سنگلاخ و دیولاخ و رودلاخ یعنی جای سنگ و جای دیو و جای رود. به معنی انبوه و بسیار نیز آمده است و به این معنی هم تنها گفته نمیشود و بغیر از این سه محل در جای دیگر استعمال نشده است. صاحب آنندراج گوید به معنی جای باشد و این لفظ بی ترکیب گفته نمیشود مانند سنگلاخ... و دیولاخ، جای بسیار دیو و همچنین رودلاخ که در جاماسب نامه آمده و بر جایهای مهیب و محل خطر اطلاق میشود. امیرخسرو آتش لاخ نیز گفته... اهرمن لاخ نیز به معنی دیولاخ است - انتهی. کلوخ لاخ در مؤیدالفضلاء ذیل هامون به نقل از شعوری نیز آمده است. این کلمه که در آخر برخی کلمات آید چون: رودلاخ و سنگلاخ و غیره شبیه لیک ترکان است در «قوم لیک» و «غیه لیک» و «داشلیک» و جز آن و در همین الفاظ بجای کاف در برخی لهجه های آذری لُق و لُخ نیز آرند. رجوع به لیک شود. و در «پالیک» عین آذری کلمه آمده است و هم شاید «لاق» مزید مؤخر برخی کلمات ترکی همین لاخ باشد از قبیل باتلاق و جز آن :
چریده دیولاخ آکنده پهلو
به تن فربی میان چون موی لاغر.عنصری.
اسبان به مرغزار فرستادند و اشتران سلطانی بدیولاخهای رباط کرنان (کزروان) بر رسم رفته گسیل کردند. (تاریخ بیهقی ص256 چ فیاض). و این بحیره (بختگان) نمکلاخ است. (فارسنامهء ابن البلخی ص153). بحیرهء ماهلویه میان شیراز و سروستان است نمکلاخی است و سیلاب شیراز و نواحی در آنجا میافتد. (فارسنامه ص153).
چو زان دشت بگذشت چون دیو باد
قدم در دگر دیولاخی نهاد.نظامی.
بخشمی کامده در سنگلاخش
شکوفه وار کرده شاخ شاخش.نظامی.
حضور تو در صوب این سنگلاخ
دیار مرا نعمتی شد فراخ.نظامی.
برون برد شه رخت از آن سنگلاخ
عمارتگهی دید و جائی فراخ.نظامی.
در آن اهرمن لاخ نرم و درشت
زماهی شکم دیدم از ماه پشت.نظامی؟
قلعه ای چون تنور آتش لاخ.امیرخسرو.
|| (اِ) تار. تار گیسو (در تداول مردم خراسان و در تداول تهران «لاغ» گویند).

لاخ.

(ع ص) کج دهن (مشتقة من الالخی و بتثلیث الخاء) روی حدیث ابن عباس فی قصة اسماعیل و هاجر علیهما السلام و الوادی یومئذ لاخ. (منتهی الارب).

لاخ.

[لاخ خ] (ع) وادِ لاخٌ (وادِ لاح). وادی درهم پیچیدهء تنگ جایها. (منتهی الارب).

لاخانی.

(اِخ) نام مرتعی. به تابستان گله داران سیاهگل چندگاهی آنجا ساکن شوند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاخ زرد.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان طبس مسینا، بخش درمیان، شهرستان بیرجند، واقع در 89 هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 15 هزارگزی شمال خاوری دُرُح دارای 61 تن سکنه محصول آنجا غلات و شلغم و چغندر. شغل اهالی زراعت و آب آن از قنات و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لاخس.

[خِ] (اِخ)(1) نام کتابی از افلاطون. (عیون الانباء). لاخس یا شجاعت نام یکی از قولهای افلاطون است. (ابن الندیم). قفطی در تاریخ الحکماء (ص 17 و 18) گوید: و قد ذکر ثاؤن ما صنفه افلاطون من الکتب و رتبه:... کتاب لاخس فی الشجاعة.
(1) - Laches ou du Courage.

لاخشته.

[خِ تَ / تِ] (اِ) نوعی از آش آرد باشد. گویند آش تتماج است. (برهان). لاکشته و هی معرّبة. (مهذب الاسماء). تتماج. (دهار) (بحرالجواهر). لاکچه. لاکشه. (بحرالجواهر). صاحب آنندراج گوید: نوعی از آش آرد باشد و بعضی گویند آش تتماج است و سروری گفته به کاف فارسی است و لاگچه است به سکون کاف و جیم فارسی و لا گشته نیز به شین گویند لاخشته معرب آن است. رجوع به لاخشه شود.

لاخشک.

[خُ] (اِخ) نام دهی از دهستان مَرغا. بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 51 هزارگزی باختری ایذه. کوهستانی. معتدل. زبان اهالی فارسی بختیاری و محصول آنجا غلات و راه آن مالرو است و 185 تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاخشه.

[خِ شَ / شِ] (اِ) لاخشته. این کلمه به قول جوهری فارسی است و عربی آن اطریه است. تتماج. (دستوراللغة). توتماج (زمخشری). معرب لاکشه. (مجمل). لخشک. لاکشته. قسمی رشته. جون عمه. عویثه. نوعی رشته. رشته که لوزی برند. آشی که از آن پزند. لاکچه. لطیفه. صاحب برهان گوید: نوعی آش آرد باشد گویند آش تتماج است. لاخوسته و لاخوشه نیز بگفتهء صاحب لسان العجم به معنی لاخشه باشد.

لاخه.

[خَ / خِ] (اِ) پینه و پاره باشد. (برهان). وَصله. دَرپی.

لاخه دوز.

[خَ / خِ] (نف مرکب) پینه دوز. (برهان). پاره دوز. وَصّال.

لاخی.

(ع ص) صادق. خالف. وافق و صانع (ضد). (معجم متن اللغة).

لاخی.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش قاین شهرستان بیرجند. واقع در 24 هزارگزی شمال خاوری قاین و 14 هزارگزی شمال راه اتومبیل رو قاین به رشخوار. جلگه، گرمسیر، دارای 65 تن سکنه شیعه. فارسی زبان. آب آن از قنات. محصول آن غلات و شلغم، و تریاک، شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی. و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لاخی.

(اِخ) دهی از دهستان جلگه زوزن بخش خواف، شهرستان تربت حیدریه. واقع در 118 هزارگزی جنوب باختری زوزن و 13 هزارگزی باختر راه شوسه عمومی رود به قاین. دامنه، گرمسیر، دارای 145 تن سکنه، شیعی، آب آن از قنات و راه آن مالرو و محصولش غلات و شلغم و پنبه و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه بافی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لاخیز.

(اِ مرکب) سیلاب. (برهان). سیل باشد زیرا که از او گل و لای می خیزد.

لاد.

(اِ) دیوار از گل برآورده. دیوار. چینه. چینهء دیوار. (تفلیسی). دیواری باشد که از گل بر هم نهاده بود و گویند به چینه برآورده است و به لاد کرده. (لغت نامهء اسدی). دیوار باشد چه سرلاد سر دیوار و بن لاد بن دیوار را گویند. (برهان). لاد دیوار است و بن لاد و سرلاد به معنی بن و سر دیوار چنانکه گفته اند: سرلاد چنان نه که تابد بنلاد. دیواری از گل برهم نهاده بود یا از خشت پخته به عراق سبو(1) گویند. (اوبهی). || هر چینه و رده را نیز گویند از دیوار گلی که بر بالای هم گذارند. (برهان). هر رده از دیوار و گل پخته را گویند و آن را در شیراز نِسپه نامند. (آنندراج). مهره. هر رده از گل در چینه. یک توی از چینه. هر توی دیواری که بر یکدیگر همی نهند لادی باشد. (فرهنگ اسدی). هر توی از دیوار هم لادی باشد. (صحاح الفرس). هر طبقهء از طبقات دیوار از گل برآورده. هر تو و طبقه که غالبا بیش از شبری است و از برهم نهادن آن توها و طبقه ها دیوار حاصل آید :
فکندند بر لاد پرنیخ سنگ
نکردند در کار موبد درنگ.
رودکی (از لغت نامهء اسدی، لکن ظاهراً این بیت از عنصری است).
لاد را بر بنای محکم نِه
که نگهدار لاد بنلاد است.فرالاوی(2).
جاودان زی و همین رسم و همین عادت دار
خانهء قرمطیان را بفکن لاد از لاد.فرخی.
بتان شکسته و بتخانه ها فکنده ز پای
حصارهای قوی برگشاده لاد از لاد.فرخی.
بپای پست کند برکشیده گردن شیر
بدست رخنه کند لاد آهنین دیوار.عنصری.
همه پست بلند مایه چو لاد
همه پوشیده برهنه چو باد.
سنائی (مثنویها، کارنامهء بلخ ص57).
|| بنیاد و بنای دیوار. (برهان)(3). بنای دیوار. (فرهنگ میرزا ابراهیم) :
به چشم سر یکی بنگر سحرگاه
برین دولاب بی دیوار و بی لاد.ناصرخسرو.
شود بنیهء ما خراب و یباب
گر از خاره داریم و پولاد لاد.
سوزنی (از جهانگیری).
دلا مجوی سلامت ز آستان وجود
که بر ندامت و حسرت نهاده اندش لاد.
مجد همگر.
|| اصل. (تفلیسی). اصل هر چیز را نیز گویند. (برهان). پی. بیخ :
نه بگفتم نکو معاذالله
این سخن را قوی نیامد لاد.
مسعودسعد (دیوان چ رشیدیاسمی ص105).
حملهء او کوه ز جا برکند
ور بودش ز آهن و پولاد لاد.مسعودسعد.
|| در مقام سبب و جهت نیز گفته می شود مثل این که هرگاه گویند لاد بر این مراد این باشد که بنابراین و بدین سبب و از این جهت. (برهان). || خاک. تراب. طین. گِل :
در همه کاری صبور و ز همه عیبی نفور
کالبد تو ز نور کالبد ما ز لاد.منوچهری.
نریزد از درخت ارس کافور
نخیزد از میان لاد لادن.منوچهری.
|| آبادانی. (جهانگیری). معموره، مقابل خرابی. || قلعه. || مخفف لادن و آن نوعی از مشمومات است یعنی بوی کردنیها. (برهان) :
از عبیر و عنبر و از مشک و لاد و داربوی
در سرابستان ما(4) اندرخزان میدار بوی.
کسائی.
|| هر گل و شکوفه را گویند. (برهان). زَهر :
هر لاله که از دامن کهسار برآمد
از لطف تو بود ارنه ز خارا ندمد لاد.
شرف شفروه.
|| دیبای نازک و تنک و لطیف و خوش قماش باشد و در عربی نیز همین معنی دارد. (برهان). دیبای تنک و نرم و سرخ که آن را شعر نیز گویند. (از صحاح الفرس). دیبای نرم و تنک. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). دیبائی باشد تنک و نرم. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). دیبائی باشد سرخ و نرم. (نسخه ای از اسدی). پرنیان نرم. (تفلیسی). دیبائی سرخ. (لغت نامهء اسدی). لاد یا لاذ، جامهء تنک و شاید دیداری بوده است :
اتانی فی قمیص اللاذ یمشی
عدو لیّ یلقب بالحبیب
فقلت له فدیتک کیف هذا
بلاواش اتیت و لا رقیب
فقال الشمس اهدت لی قمیصا
رقیق الجسم من شفق الغروب
فثوبی والمدام و لون خدّی
قریب من قریب من قریب.
حسن بن محمد المهلبی.
فالوذج یمنع من نیله
مافیه من عقد و انضاج
یسبح فی لجة یاقوتة
للوزحیتان من العاج
کانما ابرز من جامه
ثوب من اللاذ بدیباج.
ابوطالب مأمونی (یتیمة الدهر ج4).
انگشت برِ روش بمانند تگرگ است(5)
پولاد برِ گردن او همچون لاد است.
خسروی(6).
تا زر نباشد به قدر سرمه
تا لاد نباشد به شبه لادن.فرخی.
گاه کوشیدن تن سخت تو از فولاد کرد
گاه بخشیدن دل نرم تو از لاد آفرید.قطران.
اینک اینک ز کاروان بهار
رزمهء پرنیان و لاد آمد.قطران.
باد همچون لاد پیش(7) تیغ تو پولاد نرم
پیش تیغ دشمنانت سخت چون پولاد لاد.
قطران.
پند مده شان که پند ضایع گردد
خار نپوشد کسی بزیر خز ولاد.ناصرخسرو
تو پنداری که نسرین و گل زرد
بباریده است بر پیروزه گون لاد.
ناصرخسرو.
(1) - کذا، و در جهانگیری آمده است: نِسپه.
(2) - این بیت را به رودکی نیز نسبت داده اند.
(3) - Base. (4) - ن ل: خود، خویش.
(5) - ن ل: انگشت بر رویش مانند بلور است.
(6) - این بیت به ابوطاهر خسروانی نیز منسوب است.
(7) - ن ل: همچنان لاد است پیش...

لاد.

(اِخ) نام شهر لار بوده است در قدیم و این زمان دال براء تبدیل یافته. (برهان) :
سپاهان به گودرز کشواد داد
به گرگین میلاد هم لاد داد.فردوسی.
و چون مشهور است که ملک لار گرگین میلاد و اولاد او داشتند دور نیست که لاد عبارت از ملک لار باشد. (آنندراج).

لاد.

[لادد] (ع ص) سخت خصومت کننده. (منتهی الارب).

لاد.

(اِخ) محمد دهلوی او راست: مؤیدالفضلاء در لغت فارسی و عربی و ترکی که در نول کشور به سال 1302 ه .ق. به طبع رسیده است.

لادائم.

[ءِ] (ع ص مرکب) (اصطلاح منطق) قیدی بود که در آخر هر یک از قضایای پنجگانه: مشروطهء عامه، عرفیهء عامه، وقتیهء مطلقه، منتشرهء مطلقة، مطلقهء عامه، درآید. رجوع به لادوام شود.

لاد از لاد افکندن.

[اَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) زیر و زبر کردن :
جاودان زی و همین رسم و همین عادت دار
خانهء قرمطیان را بفکن لاد از لاد.فرخی.

لاد از لاد برگشادن.

[اَ بَ گُ دَ] (مص مرکب) ویران کردن :
بتان شکسته و بتخانه ها فکنده ز پای
حصارهای قوی برگشاده لاد از لاد.فرخی.

لادخان.

(اِخ) نام غلامِ حسن خان میواتی که خواجهء خود را پس از انهزام از لشکر ظهیرالدین بابر بکشت و در چاه افکند. (تاریخ شاهی ص118).

لادر.

(اِخ) از شهرهای مکران. میان آن و سیستان سه روزه راه است. (معجم البلدان). محلی به مشرق لارستان.

لادرازی.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان تَرکَه دِز بخش مسجدسلیمان، شهرستان اهواز، واقع در 15 هزارگزی شمال باختری مسجدسلیمان دارای 120 تن سکنه. محصول آن غلات و راه آنجا اتومبیل رو است. و ساکنین آن از طایفهء هفت لنگ بختیاری هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لادغ.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از لدغ به معنی گزیدن. (از منتهی الارب). گزنده. || نام مرضی است. (منتخب اللغات). نام دردی است که پوست را میگزد چنانکه مار و کژدم میگزد. (غیاث) :
خشن و لادغ است و اعیائی
خدری و ممدد و حکاک.
فراهی (نصاب الصبیان).
بعض شارحان نصاب نوشته اند که به ذال معجمة و عین مهمله نام دردی است که صاحبش پندارد که کسی از آتش می سوزد. رجوع به لاذع شود.

لادگر.

[گَ] (ص مرکب) آنکه چینه کشد. آنکه دیوار برآرد. بنّا : نارون درختی باشد سخت و بیشتر راست بالا و چوب او از سختی که بود بیشتر به دست افزار لادگران کنند. (لغت نامهء اسدی).

لادم.

[دِ] (ع ص) درپی کنندهء جامه. (منتهی الارب). وصّال. پاره زننده. || زننده. || تپانچه زننده. (منتهی الارب). ج، لَدَم.

لادمام.

(اِ) زالزالک(1). (دزی ج2 ص507).
(1) - Cratoegus azarolus.

لادمخ.

[دَ مَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا از شهرستان فومن دارای 708 تن سکنه. در دوهزارگزی باختری صومعه سرا واقع است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لادملک.

[مَ لِ] (اِخ) نام زن تاج خان افغانی. و تاج خان از جانب سلطان ابراهیم لودی فرمانروای دهلی (جلوس 923 هجری) حاکم چنار بود. (تاریخ شاهی ص182).

لادمیرو.

[رُ] (اِخ)(1) لوئی دو. نام ژنرال فرانسوی. مولد مُنت مریلن(2) وی در جنگهای سُلفرِینو و رِزُنویل کسب شهرت کرده است. (1808-1898 م.).
(1) - Ladmirault.
(2) - Montmorillon.

لادن.

[دِ] (اِخ) یکی از سه شعبهء مشرقی رود گنگ. (تحقیق ماللهند ص131)(1).
.(فهرست تحقیق ماللهند)
(1) - Hradini.

لادن.

[دَ] (اِ) لاذَن. عنبر عسلی. جنسی بود از معجونات و عطربرسان دوشاب. سیاه و خوشبوی بود (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). جنسی است از معجون بر مثال دوشاب و گونه ای عنبردار رسیده. (نسخهء اسدی). جنسی است از معجونهای خوشبو برنگ سیاه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نوعی از عطر و بوی خوش بود و بر شکل دوشاب بسته باشد. (صحاح الفرس). نوعی از مشمومات است یعنی بوی کردنی و آن مانند دوشاب سیاه باشد و آن را عنبر عسلی گویند و در داروها بکار برند و آن از زمین ریگستان حاصل می شود به این طریق که گیاهی که از زمین آن بروید به لادن آغشته باشد و بز آن گیاه را دوست می دارد و بهنگام چرا ریش و موی بز بدان آلوده می شود بعد از آن جدا می سازند و آنچه بر ریش بز آلوده باشد بهتر از آن است که بر موی ران و اعضای دیگر. گویند اگر در زیر دامن زنی که بچهء مرده در شکم داشته باشد بخور کنند بچهء مرده از مشیمه بیرون آید. (برهان). لادن معروف و از مشمومات (و از جملهء ادهان است). (نزهة القلوب). جنسی است از معجونهای خوشبوی به رنگ سیاه چون عنبر و آنچه بدان ماند. (اوبهی). صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی لادن را از عطرها شمارد و گوید گرم است به درجهء دویم و خشک به درجهء اول لطیف و محلل و منضج و علت های رحم را سودمند بود و موی سیاه و قوی گرداند و ریش را نافع بود و برویاند. ابن سینا در قانون آرد: هورطوبة یتعلق بشعر المعزّی الراعیة و لحاها. (قانون چ تهران ج1 ص203). ابوریحان در صیدله گوید عربی است و به فارسی او را لادنه گویند و به هندی تبتر گویند. جالینوس گوید نباتی است که از او لادن سازند و او را نبات لادن گویند و گفته است لغت صحیح رومی اوقیستوس(1) بود. یحیی و حسکی گویند لادن انواع است و جملهء او را از شام نقل کنند و آنچه از جزیرهء قبرس حاصل شود نیکوتر بود نوعی از او سیاه رنگ بود به لون قار. بوی او به بوی عنبر ماند اوریباسیوس گوید نیکوترین آن است که رنگ او به سبزی مایل بود و خوشبوی باشد و چون به آب اندازند بگدازد و به دست چسبد. ریگ و خاک جزو او نباشد و به راتینج مشابه بود و قبرسی را اکثر این صفات بود. «جالینوس» در میامر آورده که اطبا را اتفاق است که لادن از ریش بز گشن متولد شود. روفس گوید نوعی از لادن در زمین عرب و حبشه و سند و هند از موی زنخ بز متکون شود از ماده و نر و اختصاص به گشن نکرده و گویند لذتی که در طعم اوست به آن سبب است که برگ نبات قیسوس(2) را لذتی هست و بز را به آن الفت تمام باشد و در وقت چرا کردن دهنیتی که در او است بر موی زنخ او جمع شود پس گوید نباتی است که او را قسطس(3) گویند و بز را با او الفتی تمام باشد و چون بخورد شیرهء آن نبات در موی او جمع آید لادن آن بود. «ص» و «ارجانی» گوید. «گرم است در دوم و خشک است در اول لطیف است و اندک قبضی در او باشد با اخلاط غلیظ بیامیزد و تحلیل کند اعلال رحم را مفید است مشیمه بیرون آورد و موی بر اعضا برویاند و درشت کند، و بیخ آن محکم کند و از ریختن نگاهدارد و مسامات موی را تسدید کند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). حکیم مؤمن گوید رطوبتی است که از درخت کوهی حاصل می شود بقدر درخت انار و شبیه به درخت دبق و برگش عریض و به هم متصل و رقیق و صلب و گلش مایل به سرخی و ثمرش مانند زیتون و در جوف آن دانهء سیاه باریکی و رطوبت غلیظی که از ساق و برگ او جمع کنند. و بهترین اقسام آن را لادن عنبری(4) نامند و هر چه از آن رطوبت بر موی بز و گوسفند در حین چریدن آن نبات چسبد و از آن جدا کنند زبون تر از قسم اول و هرچه بر سُم مراعی چسبد و با خاک و ریگ آمیخته باشد زبون تر از همه است و بعضی تصریح کرده اند که رطوبت مذکور از قسوس(5) که نوعی از لبلاب است بر موی مراعی می چسبد و بهترین او نرم و خوشبوی سیاه مایل به سرخی و سبزی است در دوم گرم و در اول خشک و لطیف و جاذب و با قوهء قابضه و منضج قوی و محلل و مفتح دهن رگها و مدر بول و حیض و عرق و شیر و مخرج جنین و مشیمه و مقوی معده و رافع فواق و دردهای بارده و با شراب قابض طبع و طلای او جهت دردسر و صلابة معده و جگر و التیام زخمهای کهنه و با شراب جهت آثار قروح و آبله و فرزجهء او جهت صلابت رحم و اختناق و احتباس حیض و با روغن گل که بر یافوخ اطفال طلا کنند جهت تقویت آن و رفع غثیان و سیلان آب دهان و با پیه خوک و پیه گاو جهت ورم مقعد و درد آن و حقنهء او و با روغن گل جهت سحج بارد و طلای او با روغن گل جهت سوختگی آتش و با روغن مورد جهت تقویت موی و منع ریختن آن و بخور او جهت گریزانیدن هوام مؤثر و چون زن بعد از بول کردن به آن بخور کند پس در حال باز بول آید آن زن قابل حمل خواهد بود و الا فلا و مضرسفل و آشامیدن او موجب کرب و مصلحش سنبل رومی و قدر شربتش تا یکدرهم است و روغن لادن که یک وقیه او را در یک رطل روغن زیتون و کنجد حل کرده روز دیگر بر آتش خاکستر گذارند که قریب به سدس آن روغن بسوزد جهت برودت اعضا و تقویت معده و زکام رطوبی و سیاه کردن موی و تقویت آن بغایت مفید است. (تحفهء حکیم مؤمن). صاحب اختیارات بدیعی گوید: نیکوترین آن چرب خوشبوی بود که لون آن به زردی زند و هیچ رمل در وی نبود و در روغن حل شود و ثفل نداشته باشد و طبیعت آن گرم بود در آخر درجهء اول و گویند در آخر درجهء دوم و وی تر بود و گویند سرد و قابض بود و این قول ضعیف است و گویند خشک بود و جوهر وی بغایت لطیف بود و در وی قبضی اندک بود منضج رطوبات غلیظه بود و قوت بن موی بدهد و برویاند و به روغن مورد موی را نگاهدارد و اما بر داءالثعلب و داءالحیة ممکن نیست و معالجهء آن داروهای دیگر بود که تحلیل بسیار در ایشان بود و اگر لادن در زیر دامن بخور کنند بچهء مرده از مشیمه بیرون آورد و چون با شراب بیاشامند شکم ببندد و بول براند و بلغم پاک کند و مقدار مأخوذ از وی تا نیم مثقال بود و ملین صلابت معده بود و قوت آبستنان بدهد چون ضعف و سردی در ایشان بود و اگر در روغن گل حل کنند و در گوش چکانند درد آن زایل کند و اگر با روغن بابونه یا شبت حل کنند بر هر وجعی که بود بمالند نافع بود و اگر در روغن گل طلا کنند یا بر یافوخ کودکان یعنی میان سر، که به شیرازی جان دانه گویند نزله و سرفه را نافع بود و چون با پیه خوک حل کنند و بر ورم مقعد نهند درد ساکن کند و چون با گل حل کرده حقنه کنند سحج را نافع بود و گویند مضر بود بسفل و مصلح آن سنبل الطیب بود. (اختیارات بدیعی). صمغی است که از گیاه سستوس(6) کریتی گرفته می شود و قدیمیان از ریش بزهائی که در میان این علف چرا می کردند این صمغ را می گرفتند و فعلاً از لباس اشخاصی که از میان علفها می گذرند و یا از کفشهای ایشان می گیرند. خلاصه لادن در قدیم الایام در طب بسیار استعمال میشد لکن در این اواخر اعتنائی بدان نکردند. (قاموس کتاب مقدس) :
تا زر نباشد به قدر سرمه
تا لاد نباشد به شبه لادن.فرخی.
از ره صورت باشد چون او
گونهء عنبر دارد و لادن.فرخی.
نریزد از درخت اُرس کافور
نخیزد از میان لاد لادن.منوچهری.
آهوی مشک نیست چه چاره ز گاو و بز
کز هر دو برگ عنبر و لادن برآورم.خاقانی.
باد بهشت می گذرد یا نسیم باغ
یا نکهت دهان تو یا بوی لادن است.سعدی.
نیز رجوع به لاذن شود.
(1) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste
(2) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste
(3) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste
(4) - Ladanum pur. (5) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste
(6) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste

لادن.

[دَ] (اِ) در معنی امروزی لادن نام قسمی گل است(1) از خانوادهء تروپئولاسه(2).دارای ساقهء نازک و خزنده و برگهای گرد و گلهای کم پر یا پرپَر زرد؛ نارنجی یا قرمز و دورنگ. رقمهایش عبارتند از لادن پاکوتاه که در ایران بسیار است و لادن پرپر و لادن گل درشت. این گل پس از کشف آمریکا به اروپا و از آنجا به ایران رسیده است.
(1) - Tropaeolum majus, Capucine.
(2) - Tropeolacees.

لادن.

[دَ] (اِخ) نام رزمگاهی که جنگ هومان با گودرز بدانجا بوده است :
بدو گفت گیو ای فرومایه مرد
ز لادن چه گوئی و روز نبرد
نه مردی بد آن جنگ و خون ریختن
شبیخون ز ترکان و آویختن.فردوسی.
به لادن مرا دیده ای روز جنگ
به آورد با تیغ هندی به چنگ.فردوسی.

لادن.

[دَ] (اِخ) از نواحی شرقی زاهدان در جنوب غربی میرجاوه. و شاید لادن شاهنامه همین لادن باشد.

لادنه.

[دَ نَ / نِ] (اِ) گیاهی باشد که از پوست ساق آن ریسمان سازند. و به هندی سن گویند. (غیاث) (برهان). || فارسی لادن. (صیدنهء ابوریحان بیرونی). رجوع به لادن، عنبر عسلی، شود.

لادوام ذاتی.

[دَ مِ] (ص مرکب)(اصطلاح منطق) سلب کردن حقی از شیئی وقتی از اوقات چنانکه کل کاتب متحرک الاصابع بالضرورة مادام کاتباً ای لاشی ء من الکاتب بمتحرک الاصابع بالفعل. (غیاث). و آن قیدی است که برای قضیهء مشروطهء عامه و عرفیهء عامه و وقتیهء مطلقه و مطلقهء عامه و منتشرهء مطلقه آرند و هر یک از این پنج قضیه را بدان مقید سازند و معنی لادوام ذاتی آن باشد که نسبت مذکوره در قضیهء دائم بدوام ذات موضوع نیست بلکه نقیض آن در یکی از زمانها واقع شود. و هرگاه مشروطهء عامه را مقید به لادوام ذاتی سازند مشروطهء خاصه نامیده شود مانند این مثال: کل کاتب متحرک الاصابع بالضرورة مادام کاتباً لادائماً. معنی لادوام در این قضیه این باشد که حرکت انگشتان برای کاتب همیشه ضرورت ندارد بلکه دوام آن بسته به اشتغال او به کتابت خواهد بود در این صورت از قید لادوام قضیهء دیگری حاصل میشود که اثبات نقیض آن قضیه باشد بالفعل چنانکه در قضیهء مذکوره معنی لادائماً چنین بود که لاشی ء من الکاتب بمتحرک الاصابع بالفعل. و هرگاه که عرفیهء عامه را به لادوام ذاتی مقید سازند، عرفیهء خاصه گردد چنانکه گوئیم: لا شی ء من الکاتب بساکن الاصابع مادام کاتباً لا دائماً. و معنی لادوام این بود که سلب سکون اصابع از کاتب همیشگی نبوده بلکه مادامی است که وصف کتابت برای او ثابت باشد و از قید لادوام قضیهء دیگری به دست می آید و آن این است که کل کاتب ساکن الاصابع بالفعل. اما وقتیهء مطلقه و منتشرهء مطلقه آنگاه که به لادوام ذاتی مقید شوند، لفظ اطلاق از آنها حذف شده و تنها وقتیه و منتشره نامیده خواهند شد پس وقتیه همان وقتیهء منتشرهء مقید به لادوام باشد چنانکه گوئی: کل قمر منخسف بالضرورة وقت الحیلولة لا دائماً. یعنی انخساف دائمی نبود بلکه مقید به وقت حیلوله بود بنابراین از قید لادوام قضیهء دیگری به دست آید که این است: لا شی ء من القمر بمنخسف بالفعل. و منتشره همان منتشرهء مطلقهء مقید بلادوام باشد. چنانکه گوئی: لا شی ء من الانسان بمتنفس بالضرورة و قتاً ما لادائماً. که ضرورت سلب تنفس از انسان برای همیشه نبوده بلکه در وقتی از اوقات تواند بود که این ضرورت سلب شود بنابراین نتیجهء قید لادوام این باشد که: کل انسان متنفس بالفعل و گاهی نیز مطلقهء عامه را بدان مقید کنند پس هرگاه که مطلقهء عامه بلادوام ذاتی مقید شود وجودیهء لادائمه نامیده گردد چنانکه گوئیم: لا شی ء من الانسان بمتنفس بالفعل لادائماً. و معنی لادوام در این قضیه چنین بود که هیچ انسان در یکی از ازمنهء سه گانه متنفس نباشد لکن این سبب همیشگی نبوده پس از قید لادوام قضیهء دیگر حاصل شود که کل انسان متنفس بالفعل. بنابراین مطلقهء عامه مقید بلادوام مرکب از دو مطلقهء عامه باشد یکی سالبه و دیگری موجبه.

لادوسرای.

[سَ] (اِخ) نام محلی نزدیک دهلی. (تاریخ شاهی ص5).

لادوغه.

[غَ] (اِخ) رجوع به لادوگا شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لادوگا.

[دُ] (اِخ)(1) نام دریاچهء بزرگی به شمال غربی روسیه. مشترک میان روسیه و فنلاند. و رودخانهء نِوا آن را با خلیج فنلاند مرتبط سازد.
(1) - Ladoga.

لاده.

[دَ / دِ] (ص) بی عقل. احمق. ابله. (برهان). بیخرد. کودن. گول :
نه که هر زن دغا و لاده بود
شیر نر هست و شیر ماده بود.اوحدی.
|| سگ ماده را نیز گویند. (برهان). لاس. || (اِ) جامهء حریر سرخ که از چین آرند. لاذة.

لاده.

[دَ] (اِخ) نام جزیرهء کوچکی در آسیای صغیر برابر شهر قدیمی میله و در ازمنهء قدیمه دو جنگ بزرگ بدانجا بوده است یکی در 498 ق. م. و آن جنگی بود میان ایرانیان و مهاجرین یونانی آسیای صغیر و ایرانیان در این جنگ کشتیهای یونانی را غرق کردند و یونیه را مسخر ساختند و جنگ دوم جنگی است که در سال 200 ق. م. وقوع یافت و آتال، فیلیپ پنجم را در آن جنگ مغلوب کرد. این جزیره از دیری متصل به خشکی شده و امروز اثری از آن نیست. (قاموس الاعلام ترکی).

لادی.

(از انگلیسی، اِ)(1) خاتون و بی بی در تداول فرانسویان. در انگلیسی لیدی [ لِ یْ ]تلفظ میشود.
(1) - Lady.

لادیسلاس.

(اِخ) لانسلو(1). نام پادشاه ناپل که از سال 1386 تا 1414 م. حکومت کرد.
(1) - Lancelot (Ladislas).

لادیک.

(اِخ) نام قصبه ای در پنجاه و پنج هزارگزی سامسون در سنجاق آماسیه، در سی هزارگزی شمال آماسیه. دارای دو جامع و دو مدرسه و یک مکتب ابتدائی و کتابخانهء کوچک و زاویهء برای صوفیان. نام قدیمی این شهر (لاادیسه) و به روزگار استرابون نیمه شهری بوده است.

لادیک.

(اِخ) نام ناحیتی که در حوالی ابوزان ترکیه که شهر لادیک در آنجا واقع است شامل 195 قریه و 42415 تن سکنه، که دو هزار تن یونانی و 8420 تن ارمنی و بقیه مسلمانانند. لادیک کوههای مستور از جنگل دارد و بدانجا رودی است بنام ترس آکان. محصول آن گندم و جو و دیگر حبوبات و میوه و انواع سبزیهاست. چهل و هفت جامع و سی دو مسجد و پنجاه مدرسهء ابتدائی مسلمین و نوزده مدرسهء مسیحیان و ده زاویهء صوفیان بدانجاست.

لادین.

(اِخ) نام رودی به باختر ایران. خط سرحدی ایران و عراق از آن گذرد.

لاذ.

(اِ) لاد. چینهء دیوار. || اصل. لاد. || نوعی است از جامه. (مهذب الاسماء). پرنیان نرم. لاد. دیبای تنک و نرم. کسوتی نفیس از حریر که در چین سازند.

لاذ.

(ع اِ) جِ لاذة. (منتهی الارب).

لاذاجرم.

[جَ رَ] (ع ق مرکب) لغتی است در لاجرم.

لاذب.

[ذِ] (ع ص) لازق. چسبنده. دوسنده. چسفنده. طین لاذب، گل چسبنده.

لاذر.

(اِخ) از شهرهای مکران و میان آن و سیستان سه روزه راه است. (معجم البلدان).

لاذرنی.

[] (اِ) در زبان مردم اندلس، قسمی عسل، یاقوت گوید و لعسلها (ای عسل لشبونة) فضلٌ علی کل عسل الذی بالاندلس یسمّی اللاذرنی. یشبه السکرّ بحیث انه یلف فی خرقة فلا یلّونها. (معجم البلدان. ذیل لشبونه).

لاذع.

[ذِ] (ع ص) نعت فاعلی از لَذع به معنی سوزاندن و برگردانیدن آتش، گونهء چیزی را. (از منتهی الارب). سوزان. سوزنده. (غیاث). || دردی است که صاحب آن پندارد که آن عضو میسوزد. (شرح نصاب). و شیخ الرئیس در «الاوجاع التی لها اسماء» گوید: الوجع اللاذع هومن خلط له کیفیة حادة. و صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: المی سوزاننده است و به تازی لذّاع گویند. رجوع به وجع شود. آن است که اتصال عضو را متفرق سازد بقوهء نفاذهء خود. (از بحرالجواهر). || هوالدواء الذی له کیفیة نفاذة جدالطیفة یحدث فی الاتصال تفرقاً کثیرالعدد متقارب الوضع صغیر المقدار فلا یحس کل واحد بانفراده و یحسّ الجملة کالوضع الواحد مثل الضماد الخردل بالخل و الخل نفسه. (کتاب دوم قانون ابوعلی ص119 سطر 21). هرچه به کیفیت حارهء لطیفه نفوذ در اجزاء عضو کرده تفرق اتصال در منافذ کثیرهء قریب بهم احداث کند و نفوذ هر جزء آن بانفراده محسوس نباشد مثل ضماد خردل با سرکه.

لاذق.

[ذِ] (اِخ) دون غزله. (ابن بطوطه). رجوع به دون غزله شود.

لاذقی.

[ذِ قی ی] (ص نسبی) منسوب به لاذقیه، شهری از شام.

لاذقی.

[ذِ قی ی] (اِخ) الیاس صالح. رجوع به صالح الیاس شود. (معجم المطبوعات ج2 ص1583).

لاذقی.

[ذِ قی ی] (اِخ) (الشیخ) مصطفی. رجوع به محمودی اللاذقی شود. (معجم المطبوعات ج2 ص1583).

لاذقی.

[ذِ قی ی] (اِخ) (ال ...) صفی الدین خلیل. رجوع به صفی الدین شود.

لاذقیه.

[ذِ قی یَ] (اِخ) شهری است از شام بر کران دریای روم و اندروی مسلمانانند. شهری است با نعمت بسیار و کشت و برز بسیار و خواسته های بسیار. (حدود العالم). لااُدیسه(1). (دمشقی). نام چند شهر مسمی به لااُدیسه و بالاخص نام لاتاکیه(2). و این در جنوب آسیة الصغری است. یاقوت در معجم البلدان گوید لاذقیه شهری است بر ساحل دریای شام و از اعمال حمص شمرده شود و به مغرب جبلة واقع و میان آن دو، شش فرسنگ مسافت است و اکنون (بروزگار یاقوت) از اعمال حلب بشمار است. بطلمیوس در کتاب الملحمة گوید مدینة لاذقیة طولها ثمان و ستون درجة و عشرون دقیقة و عرضها خمس و ثلاثون درجة وست دقائق فی الاقلیم الرابع طالعها القوس، عشرون درجة من السرطان. مدینة عتیقة رومیة. فیها ابنیة قدیمة مکینة و هو بلد حسن فی وطاء من الارض و له مرفأجید محکم و قلعتان متصلتان علی تل مشرف علی الربض و البحر علی غربیها و هی علی ضفته و لذلک قال المتنبی:
و یوم جلبتها شعث النواصی
معقدة السبائب للطرّاد
و حام بها الهلاک علی اناس
لهم باللاذقیة بغی عاد
فکان الغربُ بحراً من میاه
و کان الشرق بحراً من جیاد.
... و قال المعری الملحد اذ کانت اللاذقیة بیدالروم بها قاض و خطیبٌ و جامعٌ لعباد المسلمین اذا ادنوا ضرب الروم النواقیس کیاداً لهم. فقال:
فی اللاذقیة فتنة
ما بین احمد و المسیح
هذا یعالج دُلبةَ
والشیخ من حنق یصیح.
الدلبة، الناقوس - و الشیخ الذّی یصیح، اراد به المؤذن... قال ابن فضلان و اللاذقیة مدینة قدیمة سُمیّت باسم بانیها و رأیت بها فی سنة 446 اعجوبة و ذلک ان المحتسب یجمع القحاب و الغرباء المؤثرین للفساد من الروم فی حلقة و ینادی علی کل واحد منهم و یزایدون علیها الی دراهم ینتهون الیها لیلتها علیه و یأخذونهم الی الفنادق التی یسکنها الغرباء بعدان یأخذ کل واحد منهم من المحتسب خاتم المطران حجة معه و یعقب الوالی له فانه متی وجد انساناً مع خاطئة و لیس معه خاتم المطران الزم خیانة... و من هذه المدینة اعنی اللاذقیة خرج نیقولاوس صاحب جوامع الفلسفة و توفلس صاحب الحجج فی قدم العالم... . (معجم البلدان). در ذیل معجم البلدان یعنی منجم العمران چنین آمده است: ذکرها فی الاصل و قال غیره، هی مدینة قدیمة علی ساحل البحر المتوسط علی الشمالی الغربی من الرأس الداخل فی البحر بینها و بین مینائها مقدار نصف ساعة و هی من ابنیة الفینقیین الکنعانیین او غیرهم و کان اسمها رامانتا و قیل بناها سلوقوس ملک السلوقیین و سماها لاذقیه باسم اُمه سنة 290 ق. م. و الظاهر انه جدد بناوءها و لم تزل بید السلوقیین حتی اندثرت ثم انتقلت الی یدالرومانیین و ظلت بایدی الرومانیین الی ان افتتحها المسلمون سنة 15 ه . ق. و لم تزل بایدیهم الی زمن الصلیبیین ثم استولت علیها الافرنج ثم استرجعها الاسلام فی زمن صلاح الدین الایوبی ثم استرجعها الافرنج ثم استولی علیها الملک قلاوون و لم تزل بیدالمسلمین الی الان و لم تکن فی جمیع هذه التواریخ ذات اهمیة تستحق الذکر و کانت تارة تتبع حلب و تارة لطرابلس و تارة لحمص و آخرا کانت تابعة لطرابلس ثم فی ایام مدحت پاشا صارت بهمته متصرفیة و بها کثیر من الاَثار القدیمة و اراضیها کثیرة الخصابة من حواصلها انواع الحبوب و القطن و العسل و الزیت و السمن و الشمع و التبغ و هو معظم تجارتها و اهالیها فی غایة اللطف و دماثة الاخلاق و اکرام الضیف و عددهم نحو 15 الف نسمة اکثرهم مسلمون و به عدة مکاتب و ابنیة جمیلة و ساحلها به نحو 60 قریة من قری النصیریة و الی الشمال الشرقی منها مقاطعة البهلولیة تحتوی علی 74 قریة و اهلها کلهم نصیریة ایضاً و الی الجهة الشمالیة الشرقیه منها ایضاً جبل الاکراد به نحو 120 قریة و مزرعة بها عدة عشائر من المسلمین و بها ایضاً اکراد نصیریة و ارمن و هواء اللاذقیة فی غایة الجودة. (منجم العمران). و لاذقیه همان لیسهء(3)اروپائی است. قفطی در شرح حال برقلس گوید قال المختاربن عبدون ابن بطلان الطبیب... انّ برقلس هذا، کان من اهل اللاذقیة و این برقلس از مردم لیسه است.
(1) - Laodicees.
(2) - Lataquie.
(3) - Lycie.

لاذگرد.

[گِ] (اِخ) جایگاهی است به کرمان به یک فرسنگی جیرفت. و بدانجا جنگی بوده است مهلب ابن ابی صفرة و قطری بن الفجاءَة الخارجی را. (معجم البلدان).

لاذن.

[ذَ] (اِ) لادن. رجوع به لادن شود. رطوبتی است که به پشم و ریش بز و سم آن نشیند. وقتی که گیاه قیسوس(1) یا قستوس(2) را چرا کند. آنچه در موی چسبد نیکوتر است. نافع نزلات و سرفه و درد گوش و مسخن و ملین و مفتح سدد و دهن رگها و مدّر بول و حیض. و آنچه در سم وی آویزد. دردی و زبون است. (منتهی الارب). ضریر انطاکی در تذکره گوید مأخوذ من شجریقارب الرمان طولا و تفریعا الا ان ورقه عریض یتصل بعضه ببعض صلب دقیق له زهر الی الحمرة ینخلف کالزیتونه ینکسر عن بزر دقیق اسود و اللاذن اماطل یقع علیها اورطوبة خلقیة منها و یسمی البرعون اوالقنسوس و اجوده اللین الطیب الرائحة الضارب الی حمرة و خضرة المأخوذ من الشجر و یعرف بالعنبری و منه مایعلق باصواف الغنم و شعور المعز اذا رعت شجره و هودون الاول و کله حاریابس فی الثانیة یلین الصلابات خصوصاً مع الزفت و الشمع و یدمل القروح و یمنع النزلات و السعال و ضعف المعدة و الفواق شربا و طلاء و حرق النار بدهن الورد و الخلع و الرض بالزیت دهنا و ینفع من الاختناق و یدر الفضلات و یسکن الاوجاع کلها بدهن الشبت اولاترج و یمنع سقوط الشعر و یقویه بدهن الاس و یحل الریاح و [ ینفع ] الاسهال المزمن بالشراب و من تبخرت به بعد ما استبرأت من البول فان قامت بعد تدخینه الی البول سریعاً فانها تحمل و الا فقد یئست منه و هو یطرد الهوام و یخرج الاجنة و یضرالسفل و یصلحه السنبل و شربته نصف درهم. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste
(2) - در قاموس کتاب مقدس: سستوس .Ciste

لاذن.

[ذَ] (اِخ) نام پزشکی از شاگردان بقراط. (ابن الندیم) (تاریخ الحکماء قفطی ص94).

لاذن.

[ذَ] (اِخ) (شیخ...) امامِ سلطان اسکندر لودی از سلاطین هند در قرن هشتم هجری. (تاریخ شاهی ص 63).

لاذة.

[ذَ] (ع اِ) جامهء حریر چینی سرخ. ج، لاذ. (منتهی الارب). لاده. || خاصه. بطانة. یکی از اقربا و کسان. یکی از خواص. یکی از بطائن: فبعثت لاذتی بمد من ورق لتأتینی بمد من طحین فلم تجده... (ابن هشام به نقل ابوالکمال احمد عاصم مؤلف تاج العروس. در کلمهء شفر [ ذوال... ] .).

لار.

(اِ) گوشت آویزان زیر گلوی خروس که به عربی غَبب گویند. و از آن بز را که مانند دو گلولهء دراز است دگلون [ دکلان ] گویند. (در تداول مردم خراسان. گناباد). زملتان.

لار.

(اِخ) نام محلی هفت فرسخ و نیم میانهء شمال و مغرب باشت. (فارسنامهء ناصری). دهی از دهستان پشتکوه باشت و بابوئی بخش گچساران واقع در 76 هزارگزی شمال خاوری گچساران دارای یکصد تن سکنه. زبان اهالی فارسی لری. راه آن مالرو. محصول غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی عبا و گلیم بافی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لار.

(اِخ) نام قصبه ای در فارس کنار راه جهرم به بستک میان دوراه نارنجی و خور. دارای پستخانه. مرکز ولایت لارستان فارس از شهرهای قدیم ایران و در اطراف آن خرابه ها و قلعه های قدیمی یافت شود که راجع به هریک از آنها افسانه هائی در میان مردم مشهور است. جمعیت آن پانزده هزار ولی سابقاً بسیار بیش از این بوده است و در حومهء آن سی و هفت قریه باشد.
خواجه حافظ هنگامی که به دعوت محمود شاه بهمنی دکنی بسوی هند می رفت بین راه خود به خلیج فارس به قصبهء لار رسید، یکی از دوستان تهی دست خود را آنجا بدید و آنچه از نقدینه باقی داشت به او عطا کرد. (ترجمهء تاریخ ادبیات ایران ج3 ص311). حمدالله مستوفی گوید ولایتی نزدیک کنار دریا و مردم آنجا بیشتر تاجر باشند و سفر بحر و بر کنند و حاصلش غله و پنبه و اندکی خرما باشد و اعتماد کلی به باران دارند و مردم او مسلمان باشند. (نزهة القلوب ص139). شهر لار مرکز شهرستان لار و از شهرهای بسیار قدیمی ایران بوده و عده ای از مورخین بنای آن را به گرگین میلاد و عده ای دیگر به بلاش پسر فیروز نسبت می دهند. فاصلهء آن از شیراز 366 از جهرم 166 از لنگه 306 و از بندرعباس 259 هزار گز و مختصات جغرافیائی بدین شرح است: طول 54 درجه و 17 دقیقه از گرینویچ عرض 27 درجه و 41 دقیقه و ارتفاع از سطح دریا 909 گز است ساختمانها و کوچه های این شهر بطور کلی قدیمی و فقط یک خیابان نو به نام خیابان همت دارد. این شهر دارای یک بازار سرپوشیده و بسیار مرتبی است که از لحاظ سبک بنا و استحکام قابل توجه است و به طوریکه شایع است بازار وکیل شیراز را کریمخان زند از روی این بازار بنا کرده. تعداد کوی های شهر چهارده میباشد آب مشروب آن از چاه و برکه (برکه آب انبارهائی است که آب باران در آن جمع و نگاهداری میکنند) میباشد و یک رشته نیز قنات دارد که طعم آن کمی تلخ و به مصرف آبیاری زراعت میرسد. کلیهء ادارات دولتی و پادگان نظامی و شعبهء بانک ملی در شهر هست و در حدود 150 باب دکان و مغازه و یک باب دبیرستان و چهار دبستان دارد، نفوس شهر مطابق آخرین آمار 11656 نفر است مذهب اهالی شیعهء دوازده امامی و زبان فارسی محلی (دری) و شغل آنان تجارت و زراعت و کسب میباشد. امراض بومی این شهر عبارت است از: پیوره؛ تراخم؛ پیوک [ رشته ] که بیماری اخیر اختصاص به شهر لار و حوالی آن دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لار.

(اِخ) (بخش...) نام بخش مرکزی شهرستان لار و دهستان حومهء بخش مزبور. حدود و مشخصات آن بقرار ذیل است: از شمال بخش جویم و بنارویه؛ از جنوب بخش بستک؛ از خاور شهرستان بندرعباس؛ از باختر شهرستان فیروزآباد. این بخش در قسمت شمالی شهرستان واقع است هوای آن گرم و خشک در تابستان بسیار گرم و در زمستان ملایم میباشد آب آن غیر از دهستان خنج در تمام نقاط از چاه و باران است و زراعت اکثر دیمی است. محصولات آنجا عبارت است از غلات خرما و تنباکو و پنبه. شغل اهالی زراعت، باغبانی، گله داری و کسب است. زبان اهالی فارسی محلی (دری) و مذهب آنان تسنن و شیعهء اثنی عشری است. این بخش از شش دهستان بنام حومهء صحرای باغ فداع، ارد، درز، سایه بان خنج، تشکیل یافته مجموع قراء و قصبات آن 79 است و در حدود پنجاه هزار تن سکنه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لار.

(اِخ) (شهرستان...) شهرستان لار یکی از شهرستانهای هشتگانهء استان هفتم است و حدود آن از شمال به بخش داراب شهرستان فسا و بخش کوهک شهرستان جهرم و قسمتی از شهرستان فیروزآباد؛ از خاور شهرستان بندرعباس؛ از جنوب خلیج فارس و از باختر شهرستانهای فیروزآباد و بوشهر.
آب و هوا - هوای شهرستان بطور کلی در تمام نقاط گرم منتهی گرمای سواحل خلیج فارس. مرطوب و گرمای نقاط شمالی که در پناه ارتفاعات متعدد واقع شده اند خشک با تابستانی طولانی و بسیار گرم و سوزان و زمستانی کام ملایم است بطوری که برف ابداً نمیبارد.
آب شهرستان بطور کلی آب چاه و باران (که در برکه و آب انبارها جمع و نگاهداری میشود) میباشد و فقط در بخش جویم و قسمتی از دهستان خنج قنات و چشمه دیده میشود و بهمین مناسبت زراعت آبی در این شهرستان جزئی و اکثر دیمی است. ارتفاعات مهم شهرستان بطور کلی در ناحیهء باختری است که همان امتداد ارتفاعات شهرستان بوشهر و فیروزآباد و سمت آنها از باختر به خاور است. در خاور شهرستان ارتفاع مهم کوه شیب است که راه بندرعباس بوسیلهء تنگ دالان از آن میگذرد و در بقیهء مناطق خاوری تپه های کم ارتفاع که اکثر شنی و بعضاً گچی هستند دیده میشود. ارتفاعات شهرستان از شمال بجنوب اجمالا بشرح زیر است:
1 - کوه البرز که شهرستان جهرم را از این شهرستان جدا میکند و تا گردنهء بزن که راه شوسهء جهرم به لار از گردنه کشیده شده است امتداد دارد و بلندترین نقطهء آن در حدود 210 گز است. 2 - ارتفاعات بالنگستان از دهستان دزگاه شهرستان فیروزآباد امتداد یافته و از جنوب دهستان خنج گذشته و در جنوب لار با نشیب ملایمی ختم میشود و بلندترین نقطهء آن در حدود 1580 گز است. 3 - ارتفاعات گاوبست که از بخش کنگان شهرستان بوشهر امتداد دارد و از شمال دهستان این شهرستان گذشته و در خاور بستک خاتمه پیدا میکند و بلندترین نقطهء آن در حدود 1400 گز است. 4 - ارتفاعات بالا سیاه یا گاوبندی که از شمال دهستان گله دار واقع در شهرستان بوشهر شروع و در شمال قصبهء اشکنان تمام میشود و بلندترین نقطهء آن 1261 گز میباشد. 5 - ارتفاعات هفت چاه یا شاهین کوه که از ناحیه کنگان و گله دار شهرستان بوشهر امتداد یافته و در 50 هزارگزی شمال باختر بندر لنگه پایان مییابد و بلندترین نقطهء آن 1600 گز و مادهء ساختمانی کوه سنگهای گچی است. 6 - ارتفاعات شیب کوه که از خاور بندر عسلویه شروع و در نزدیکی بندر مقام با ارتفاعات چیرو که در حقیقت کوههای ساحلی است مربوط شده و در شمال بندر چارک ختم و بلندترین نقطه آن 335 گز میباشد. 7 - ارتفاعات چاه مسلم که تقریباً تنها ارتفاع مهم در جنوب خاور شهرستان است. این کوه از شمال شوره زار مهرکان گذشته و تا بندر مهتابی که آخرین حد شهرستان میباشد در موازات ساحل خلیج فارس ادامه دارد و بلندترین نقطهء آن در حدود 900 گز است.
رودخانه ها - در این شهرستان رودخانهء مهمی که دارای آب دائم باشد وجود ندارد و فقط در موقع بارندگی از بعض خط القعرها سیلابهائی جریان پیدا میکند و زود تمام میشود، مهمترین آنها رودخانهء شور مهران میباشد که از دهستان فرامرزان شروع و در نزدیکی بندر خمیر به خلیج فارس میریزد و هیچگونه استفادهء زراعتی ندارد و چون آبش خیلی کم است در تمام فصل قابل عبور میباشد. شهرستان لار از پنج بخش مرکزی بستک، لنگه، گاوبندی، جویم و بنارویه تشکیل شده و مجموع قراء و قصبات آن 367 و نفوس شهرستان در حدود 160000 است. زبان و مذهب - زبان اهالی فارسی محلی (در فارس دری میگویند) در سواحل خلیج فارس عربی است. مذهب اهالی تسنن و تشیع است. محصولات عمدهء شهرستان عبارت است از: غلات. خرما. تریاک. پنبه. تنباکو و کمی ماهی و اکثر آنها به خارج صادر میگردد. صنایع دستی - در بخش بستک عبابافی و در بخش جویم و دهستان خنج گلیم و قالی بافی معمول است بعلاوه در بندر کنگ و لنگه کرجی های شراعی کوچک و متوسط ساخته میشود. راهها: 1 - راه شوسهء جهرم - لار - لنگه و بندرعباس (به بندرعباس از تنگ دالان نرسیده به لار). 2 - راه شوسهء بستک - دژکان بندرعباس. 3 - راه شوسهء ساحلی سابق که در زمان رضاشاه پهلوی از بوشهر تا لنگه و بندرعباس امتداد یافت ولی چون تعمیر نشده فعلاً چندان مورد استفاده نیست. بعلاوه راه های فرعی متعدد از طرف اهالی دهستانها ایجاد گردیده که در اغلب اوقات سال قابل عبور کامیون میباشد. ایلات و عشایر - ایلات این شهرستان عبارتند از ایلات ترک و عرب که تیره های مشروحه در نقاط زیر سکنی دارند.
1 - از ایلات ترک - تیرهء عمله و ایکدر در حوالی خنج و سده. تیرهء دولیخانی در درز و سایه بان و کرموستج، تیرهء لر و نفر در صحرای باغ. تیرهء دوقبائی در هرمود و میرخوند، تیرهء جهرمی و کوهکی در پراک و لطفی، تیرهء قریش در فداع و خلیلی، تیرهء قره زائی در کل و پس بند، تیرهء مرگماری در بیدشهر و جویم.
2 - از ایلات عرب و باصری در جویم و هرم و کاریان و بیدشهر. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). صاحب آنندراج گوید ولایتی از فارس در میان کرمان و ولایت هرمز و به گرمی هوا معروف و از بلاد آنجاست فرک و طارم و زرند و کراش و بلوک سبعه با بندرعباسی قریب است. حکام آنجا را از احفاد گرگین میلاد میشمردند و تا زمان شاه عباس صفوی به وراثت حکومت داشتند آخرین ایشان ابراهیم خان لاری بود که در سال هزار و دو هجری الله وردیخان حاکم فارس او را گرفت و بخدمت شاه عباس فرستاد و سلسلهء ایشان منقرض شد و صاحب تاریخ عالم آرا نوشته که بعد از فتح لارستان تاجی مرصع و مکلل به درّ و یاقوت موسوم به تاج کیخسروی که به گرگین میلاد داده بود بحضور شاه آوردند و مشهور است که کیخسرو گاه تقسیم ولایت به امرا چنانکه فردوسی گفته است:
سپاهان به گودرز کشواد داد
به گرگین میلاد هم لاد داد.
و بعضی گویند لار را لاد نام بوده و بنام او شهرت کرده. والله اعلم. (آنندراج). مولانا عیشی شیرازی به این دو بیت هجو مردم لار کرده است :
ای محتشمان لار میگک(1) مخورید
با خنجر نقره آب گدمک مخورید(2)
گویید که ماهی آبه(3) چیزی خوب است
چیزی بخورید و بر گه سگ مخورید.
نیز رجوع به لارستان شود.
(1) - میگک، یعنی ملخ.
(2) - گدمک، یعنی باقلای پخته.
(3) - ماهیابه، یعنی ماهی متعفن، صحناة (بعربی).

لار.

(اِخ) (جزیرهء...) یاقوت گوید جزیرة بین سیراف و قیس کبیرة فیها غیر قریة و فیها مغاص علی اللؤلؤ قیل لی و انا بها ان دورها اثناعشر فرسخاً... ینسب الیها ابومحمد ابان بن هذیل بن ابی طاهر، یروی عن ابی حفص عمر بن عبدالباقی الماوراء النهری روی عنه ابوالقاسم هبة اللهبن عبدالوارث الشیرازی. (معجم البلدان). ابن البلخی گوید جزایری به این کورهء اردشیر خوره میرود، جزیرهء لار، جزیرهء افزونی، جزیرهء قیس و اصل همهء جزایر جزیرهء قیس است... (فارسنامه ص141) : تا از دیار پارس جزیره ای بگرفت [ هرثمة بن جعفر البارقی ] نام آن جزیرهء لار. (فارسنامه ص113).

لار.

(اِخ) (درهء...) قسمتی از ناحیهء لواسان و رودبار و لورا و شهرستانک. در ایالت تهران (در شمال شرقی آن). ارتفاع آن بسیار و هوای آن سرد و از ییلاقات تهران به شمار است. لار که در قسمت شمال شرقی واقع شده بواسطهء ارتفاع بسیار و برف و سرمای شدید دارای آبادی نیست ولی مراتع آن که در کنار شعب رودخانهء لار و چشمه های آن هستند وسیع و در تابستان سبز و خرم و چراگاه طبیعی چادرنشین های اطراف تهران است. در این درهء وسیع که عرض آن در برخی نقاط شش تا هفت هزار گز و طول آن قریب شصت هزار گز است رود لار که دارای چشمه های متعدد مانند سفیدآب و ملک چشمه و چهل چشمه است در آن جاری میباشد و عرض آن در درهء لار زیاده تر از رود هراز است و هیچ درخت در این دره یافت نمیشود و در کوههای آن حیوانات وحشی و شکار فراوان است. ارتفاع سطح این دره از دریا 2900 گز تا 2180 گز میباشد. برخی جاده های کاروانی برای حمل زغال و برنج و چوب از این دره میگذرد و در سر این راهها برخی کاروانسراهای سنگی قدیمی وجود دارد مانند بستک و گل گچ. در اغلب دره های آن رگه های زغال سنگ سطحی بخوبی نمایان است و در بالای خط الرأسهای کوهها برخی آثار خرابه های قدیمی دیده میشود. (جغرافیای سیاسی تألیف آقای کیهان ص353). مرتع مهم و وسیعی است که در دامنه و جنوب باختر کوه دماوند واقع است. سرچشمهء رودخانه هراز مازندران از دره های متعدد این مرتع است. مسافت مرتع لار تا افجه 18 هزار گز است. مرتع لار از بهترین مراتع ییلاقی محسوب میشود بهمین مناسبت در حدود 500 خانوار از ایلات هداوند، عرب کامرد، شمی، بوربور، از اوایل خرداد ماه تا آخر شهریور اغنام و احشام خود را به نقاط مختلفه لار می آورند تابستان ایلات مذکور جزئی یونجه و سیب زمینی کشت می کنند - ایلخی ارتش نیز در تابستان به لار برده میشود - هر نقطهء منطقه لار دارای اسم مخصوص و محل سکنای طایفه ای از ایلات مذکور است همینطور محل ایلخی ارتش نیز معلوم است. در سایر مدت سال بواسطهء برودت زیاد سکنه ندارد آثار چند قلعهء خرابهء قدیمی در حدود کمردشت دشتک و قلعه هفت دختران روی کوه دیده میشود. از نظر تقسیمات وزارت کشور لار تابع بخش افجه، شهرستان تهران است. راه منطقهء لار عموماً مال رو است و در زمستان بواسطهء برف فراوان مسدود می گردد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1). در لار دماوند غازان خان که سابقاً به امیر نوروز در قبول اسلام وعده داده بود در چهارم شعبان سال 694 ه . ق . غسل کرد و جامهء نو پوشید و بر دست شیخ صدرالدین ابراهیم پسر عارف معروف شیخ سعدالدین محمد بن حمویهء جوینی اسلام آورد و به پیروی او قریب صد هزار نفر از مغول اسلام آورده اند و غازان از این تاریخ به نام محمود خوانده شده است. (تاریخ مغول ص256).

لار.

(اِخ) نام دهی جزو دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در سی و نه هزارگزی باختری سیردان. دارای 227 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لار.

(اِخ) نام دهی جزء بخش خرقان شهرستان ساوه واقع در 24 هزارگزی باختری رازقان. دارای 889 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لار.

(اِخ) (آب...) نام آبی به کشمیر:
بهشت و جوی شیرش آب لار است.

لار.

(اِخ) (رود...) نام رودی به شمال شرقی تهران که از کوه مرتفع کلون بسته واقع در شمال ناحیهء لواسان و رودبار و لورا و شهرستانک جاری است و دارای چشمه های متعدد مانند سفید آب و ملک چشمه و چهل چشمه است و پس از طی درّهء لار به مازندران میرود. (جغرافیای سیاسی کیهان).

لار.

(اِخ) برهان الدین لار محمدالحسینی الیمنی. مؤلف شرح قسم الکلام من التهذیب که به سال 1015 تألیف کرده است. (معجم المطبوعات ج2).

لارا.

[لارْ را] (اِخ) ماریونا ژُزف. فکاهی و درام نویس اسپانیولی. وی به سال 1809 م. در مادرید متولد شد و به سال 1837 م. انتحار کرد.

لارام.

(اِخ) دهی از دهستان عقیلی بخش عقیلی شهرستان شوشتر. دارای 150 تن سکنه. زبان اهالی فارسی لری و راه آنجا مال رو است. آن را پاگچ نیز گویند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لاران.

(اِخ) ناحیتی به هند. رجوع به ماللهند بیرونی ص102 س 13 شود.

لاراندیان.

(اِخ)(1) نام مردم شهری در پیدیّه که به دست پردیکاس جانشین اسکندر ویران شد و از بیخ و بن برافتاد و تمام مردم کارآمد آن به دست وی از دم شمشیر گذشتند و دیگران به مزایده فروخته شدند. (ایران باستان ج3 ص1983).
(1) - Larandeens.

لارانی.

[نْیْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت هُت (آلپ) از ولایت گاپ، دارای راه آهن و 1363 تن سکنه.
(1) - Laragne.

لارجان.

[رِ] (اِخ) لاریجان. شهرکی میان ری و آمل طبرستان به فاصلهء هیجده فرسنگ از هر یک از این دو شهر آن را قلعتی حصین است و در اخبار آل بویه ذکر آن بسیار آمده است و محمد بن بنداربن محمد اللارجانی الطبری ابویوسف الفقیه... منسوب بدانجاست. (معجم البلدان). رجوع به لاریجان شود.

لارجانی.

[رِ نی ی] (ص نسبی) منسوب به لارجان.

لارده.

[رِ دَ] (اِخ)(1) شهری است از اندلس. جائی با نعمت بسیار و آبادانی و بازرگانان روم و مغرب و مصر اندر وی خواسته بسیار است و هوای معتدل. (حدود العالم). شهری است مشهور به اندلس شرقی قرطبه که اعمال آن به اعمال و توابع طرگونه متصل شود... و آن را شهرها و حصنهاست و اینک (بروزگار یاقوت) بدست فرنگیان باشد و رود آن را سیقر(2) گویند. گروهی را نسبت بدانجا است از آنجمله ابویحیی زکریابن یحیی بن سعید اللاردی معروف به ابن النداف امام و محدّث مشهور. (معجم البلدان). رومیان این شهر را ایلردا(3) گفتندی.
(1) - Lerida. (2) - دمشقی: شقر .Segre
(3) - Ilerda.

لاردیش.

(اِخ) نام موضعی به هند.(1) رجوع به ماللهند بیرونی ص100 س15 شود.
(1) - Latadesa.

لارز.

[رِ] (اِخ) نام قریتی از اعمال آمل طبرستان و آن را قلعهء لارز گویند و میان آن و آمل دو روزه راه است. ابوجعفر محمد بن علی اللارزی الطبری متوفی به سال 518 ه . ق. منسوب بدانجاست. (معجم البلدان).

لارزة.

[رِ زَ / زِ] (اِ) بدرزه. بتوزه فلغز. فلرز. فلرزنگ. دستار. گِرِنک. رجوع به فلرزنگ شود.

لارزی.

[رِ زی ی] (ص نسبی) منسوب به لارز، دهی به طبرستان. (سمعانی ورق 594).

لارزی.

[رِ زی ی] (ص نسبی) منسوب به لار. (سمعانی ورق 595).

لارژانتیر.

[یِ] (اِخ)(1) نام کرسی ولایت آردِش . کنار لینی از شعب آردش واقع در 48 هزارگزی جنوب غربی «پری واز» به فرانسه. دارای 1855 تن سکنه.
(1) - Largentiere.

لارس.

(اِ) لاریس. مانِس. پناتِس. رجوع به پناتس شود. لاره. رومیان ارواح مردگان خویش را مقام خدائی قائل میشدند و آنان را لارش، پناتِس یا مانِس میگفتند و بدیشان طعام و شراب تقدیم میکردند. || روح کسی که نیکخوی و مهربان است بزعم رومیان. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص13 و 501).

لارسا.

(اِخ) نام شهری از عیلام. حموربی شاه بابل ریم سین پادشاه عیلام را از این شهر به سال (2093 ق.م) بیرون راند. (ایران باستان ج1 ص120). این شهر مرکز ستایش اوتو(1) خداوند خورشید بود که بعد سامی نژادان آن را بنام شمش(2) پرستیدند و اکنون آن محل را سنکره(3) نامند. (فرهنگ ایران باستان آقای پورداود ج1 ص118).
(1) - Utu.
(2) - Shamash.
(3) - Senkere.

لارستان.

[رِ] (اِخ) نام محلی در 193 هزارگزی گرمسار و 307 هزارگزی تهران میان هفتخوان و بنوار. و بدانجا ایستگاه راه آهن باشد.

لارستان.

[رِ] (اِخ) نام ناحیهء وسیعی متصل به خلیج فارس ولی چون مطابق تقسیمات حکومتی بنادر فارس حکومتی جداگانه دارد قسمت جنوبی لارستان جزء بنادر ذکر میشود. طول لارستان 342 و عرض آن 270 هزار گز و از شمال محدود است به محال هفتگانه و دارابگرد و جویم و خنج و گله دار و از مشرق به بلوک عباسی و از جنوب به لنگه. آب و هوای آن بسیار گرم و در تمام نقاط کوهستانی و جلگه ای یکسان و اگر برف در کوهستان ببارد بیش از چند ساعت دوام نمیکند و در زمستان بندرت یخ میبندد. سطح این ناحیه بسیار ناهموار و کوهستان آن متعدد است و چشمه های آب شیرین کمتر در آن یافت میشود ولی چشمه های گوگردی و قلیائی فراوان دارد و شکار آن بسیار است و نواحی پر جنگل در آن یافت میشود و در آن ناحیه چندین نوع درخت سرو و چنار و گز میباشد که چوبشان بسیار محکم و برای منبت کاری و نجاری بهترین چوبهاست و در لارستان بیشتر به مصرف پوشش بام میرسد. باران این ناحیه بواسطهء وزش بادهای بحری بسیار و اگر در آن غله کاشته شود بیش از صد تخم حاصل خواهد داد. آب مشروب اهالی عبارت است از آبهای بارانی که در استخرهای عمیق که گودی آنها گاهی به بیست گز میرسد جمع میشود و زراعت خود را با آب چاه مشروب میکنند. محصولات مهم آن تنباکو و خردل و پنبه است که صادرات مهمی را تشکیل میدهد و خرید و فروش شتر نیز یکی از مشاغل اهالی و خوراک غالب مردم ماهی است. جمعیت لارستان در حدود هشتاد هزار نفر و مرکز آن شهر لار است که در سر راه شیراز به بندرعباس واقع شده و در زمان صفویه چون ایلات این ناحیه به کاروانها تعدی میکردند شاه عباس کبیر کاملا آن طوایف را مطیع و راهها را امن کرد. تقسیمات حکومتی لارستان از قرار ذیل است:
1 - پنج احشام، به طول 36 و عرض 9 هزار گز در مغرب لار. محصول آن تنباکو و مرکز آن بیرم است و ده قریه دارد.
2 - پنج فال، به طول 48 و عرض 12 هزار گز در جنوب غربی لار و مرکز آن اشکنان است و نه قریه دارد.
3 - جهانگیریه، به طول 228 و عرض 48 هزار گز در جنوب شرقی لار. محصول آن غلات و خرما و مرکز آن بستک است و سی و دو قریه دارد.
4 - کورستان، به طول 66 و عرض 6 هزار گز در مشرق لار و قرای متعدد دارد که مخروبه هستند و فقط چهار قریهء آن آباد است که عبارتند از جیحون، دالان، فاریاب، کشی.
5 - مزایجان، به طول 72 و عرض 18 هزار گز در جنوب دارابگرد و شمال لار محصول آن تنباکو و مرکزش مزایجان است و پنج قریه دارد. (جغرافیای سیاسی تألیف کیهان ص242 و 253) و نیز رجوع به لار (شهرستان لار) شود.

لارسر.

[سَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان گسکرات بخش صومعه سرا از شهرستان فومن واقع در 24 هزارگزی باختری صومعه سرا. دارای 245 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لارش.

(اِخ) نام کرسی بخش در کُرزْ از ولایت بریو، کنار رود وِزِر به فرانسه. دارای راه آهن و 766 تن سکنه.

لارشفوکو.

[رُ کُ] (اِخ)(1) نام خاندان قدیم فرانسوی که اصل آن از پواتو(2) است و نسب آنان به هوگ دوّم می رسد. مشهورترین فرد این خاندان فرانسوا دوک دُ لا رشفوکو(3) است. مولد وی پاریس است. وی در جنگهای فرند(4) دخالت تام داشت و در محاربهء سنت آنتوان شرکت کرد و در این جنگ موقتاً قوهء باصرهء خود را از دست داد. وی قسمت اخیر عمر خویش را در دربار و در جامعهء زنان ممتاز عصر صرف کرد، او راست: حکم [ حِ کَ ] .
(5) (1613-1680).
(1) - La Rochefoucauld.
(2) - Poitou.
(3) - La Rochefoucauld, Francois (duc de La...)
(4) - La Fronde.
(5) - Maximes.

لارشفوکو - دودویل.

[رُ کُ دو دُوی](اِخ)(1) آمبروازپلی کارپ. سیاستمدار فرانسوی. مولد پاریس. وی در عهد شارل دهم به وزرات رسید و مکتب کشاورزی گرینیُن را تأسیس کرد (1765-1841 م.).
(1) - La Rochefoucauld-Doudeauville.

لارشفوکو لیان کور.

[رُ کُ] (اِخ)(1)فرانسوا. بشردوست و سیاستمدار فرانسوی، مولد لارُش گیون (1747-1827 م.).
(1) - La Rochefoucauld-Liancourt.

لارشه.

[شِ] (اِخ)(1) پیر هانری. یونان شناس و علامهء فرانسوی. مولد دیژُن (1726-1812 م.).
(1) - Larcher.

لارقس.

[رِ] (معرب، اِ)(1) نام علمی مِلِز، و آن نوعی از سرو است.
(1) - Larix.

لارقصران.

[رِ قَ] (اِخ) رجوع به لار (ییلاق تهران) شود.

لارک.

[رَ] (اِخ) از جزائر خلیج فارس، دارای معدن اُکسید دُفر. و آن نزدیک به هفت فرسخ جنوبی بندرعباس است. در ازای آن از دو فرسنگ بیشتر است و پهنای آن از دو فرسخ کمتر و آب شیرین جزیره از برکه است. (فارسنامهء ناصری).

لارک.

[رَ] (اِخ) موضعی در «میان سی» از هزارجریب مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص124 بخش انگلیسی).

لارک.

[رَ] (اِ) درختی جنگلی. رجوع به موتال و کهل و نیز رجوع به لرک شود.

لارکبرو.

[رُ کِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت (کانتال) از ولایت اُرّیاک، بر ساحل رودِ «سِر»، دارای راه آهن و 1564 تن سکنه.
(1) - Laroquebrou.

لارک تمبو.

[رُ تَ بُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در لواِگارُن از ولایت آژِن به فرانسه. دارای راه آهن و 978 تن سکنه است.
(1) - Laroque-Timbaut.

لارکوه.

(اِخ) موضعی در جنوب حوضهء رودخانهء لار. (مازندران و استراباد رابینو ص41 بخش انگلیسی).

لارکی.

[رَ] (اِ) درختی است عظیم به بزرگی گردکان، و برگ آن بسیار سبز و املس و مایل به تدویر و سیاه و ضخیم، و گل آن زرد طلائی، و غلاف آن به مقدار شبری و کوتاه تر و دانه های آن شبیه به باقلی و شیرین طعم. بهترین آن بستانی خشک آن است که مغز آن شیرین صادق الحلاوه است. و در تنکابن آن را کراث و در مازندران لارکی، و به عربی خُرنوب (؟) خوانند (انجمن آرا، در جای دیگر دیده نشد).

لارما.

(اِخ) موضعی در «میان سی» از هزار جریب مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص121 و 124 بخش انگلیسی). دهی از دهستان گلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 39 هزارگزی جنوب ساری و دو هزارگزی خاوری راه عمومی دودانگه و رودخانه تجن. کوهستانی و جنگلی. معتدل و مرطوب و مالاریائی. دارای 300 تن سکنه. زبان فارسی و مازندرانی، آب از رودخانهء تجن. محصول برنج و غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لار محمد حسینخان.

[رِ مُ حَمْ مَ حُ سَ] (اِخ) نام ده کوچکی جزء طارم بالا بخش سیردان از شهرستان زنجان واقع در 58 هزارگزی باختری سیردان دارای سی تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لارمیگیر.

[رُ یِر] (اِخ)(1) پیر. فیلسوف فرانسوی، یکی از بنیان گذاران طریقهء «الکتیسم». مولد لیوینیاک (آوی رُن) (1756-1837 م.).
(1) - Laromiguiere.

لارندا.

[رِ] (اِخ) قرامان جدید از نواحی قونیه. رجوع به لارنده شود.

لارندان.

[] (اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس از حدود ارگان، با نعمت فراخ و هوای خوش. (حدود العالم).

لارنده.

[رِ دَ] (اِخ) قره مان در آسیای صغیر. (دمشقی). رجوع به قره مان شود. از نواحی قونیه است و سلطان ولد فرزند مولانا جلال الدین محمد مولوی در این شهر به دنیا آمده است. حافظ ابرو در ذیل جامع التواریخ گوید: لارنده (کوه) از محکمترین قلاع آسیای صغیر که امیراعظم تیمورتاش برای اقامت خود اختیار کرد :
چو لارنده دز در جهان کس ندید
چو بر آسمان نردبان کس ندید
به پهنا به بالا جهانی دگر
به روی زمین آسمانی دگر.
(از ذیل جامع التواریخ رشیدی ص137).

لارندی.

[رِ نُ] (اِخ)(1) گدفروا دو. نام اصیلزاده ای از مردم پری گوردن. رئیس مجلس آمبواز. مقتول به سال 1560 م.
(1) - La Renaudie.

لارنسیرلونوری.

[رُ یِ لُ] (اِخ)(1) کامیل بارُن دو. نام امیرالبحر فرانسوی. مولد تورن (1813-1881 م.). وی در محاصرهء پاریس (1871) کسب شهرت کرد.
(1) - La Ronciere le Noury.

لارنقه.

[قَ] (اِخ) لرناقه. رجوع به لرناقه شود.

لارو.

(اِخ)(1) شارل دو. از آباء یسوعیین فرانسوی، مردی خطیب و شاعر. مولد پاریس (1643-1725 م.).
(1) - La Rue.

لارو.

(اِ) نام درختی است.

لاروا.

(اِ) رومیان از میان ارواح مردگان آن را که بدکنش بود لاروا میخواندند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص501).

لاروب.

(نف مرکب) روبندهء لای و گل. پاک کنندهء گل و لای رودخانه و قنات و غیره.
- کشتی لاروب؛ کشتی پاک کنندهء گل و لای رودخانه.
- لاروب کردن(1)؛ لاروبی. پاک کردن گل و لای قنات یا چاه و غیره.
(1) - Curer un puit.

لاروب.

(اِخ) نام دهی از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان. واقع در یازده هزارگزی جنوب باختری لنده مرکز دهستان. دارای 70 تن سکنه. زبان اهالی فارسی و لری. شغل آنان زراعت و حشم داری. صنایع دستی و قالیچه و جوال و گلیم بافی. راه آنجا مال رو و محصول آن غلات و انجیر و لبنیات و پشم و انار است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاروبی.

(حامص مرکب) عمل پاک کردن قنات و جز آن از لای: نثل؛ لاروبی قنات، تنقیهء قنات. اباثة؛ لاروبی کردن چاه. ثل؛ لاروبی چاه. ثلل؛ لاروبی چاه. حمأ؛ لاروبی کردن و پاک کردن قنات از لای. انتکاش؛ لاروبی کردن.

لاروده.

[دَ / دِ] (اِ) لارده. لاروره. بلدرچین. (فرهنگ شعوری، از جهانگیری)(1).
(1) - در نسخی از جهانگیری که در دسترس ما بوده دیده نشد.

لاروس.

(اِخ)(1) پیر. عالم نحوی و لغوی فرانسوی. مولد توسی (یُن) (1817 - 1875 م.). لغت نامهء بزرگ عمومی قرن نوزدهم (در پانزده جلد) از مؤلفات اوست.
(1) - Larousse.

لاروک.

[رُ] (اِخ)(1) نام یکی از سیاحان مشهور فرانسوی (1744-1661). وی در ممالک مشرق به سیاحت پرداخته و از مسافرت شام و فلسطین و یمن خود سفرنامه هائی نشر داده است.
(1) - La Roque.

لارولیر - لپو.

[رِ وِ یِ لِ پُ] (اِخ)(1) لوئی - ماری. از اعضاء مجلس کنوانسیون و سپس عضو دیرکتوار. مولد منتگو (ونده) (1824-1753).
(1) - La Revelliere-Lepeaux.

لارون.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت پیرنهء سفلی از ولایت اُلُرن. دارای راه آهن و 1754 تن سکنه.
(1) - Laruns.

لاروی.

(اِخ) (بحر...) دریای مجاور لار فارس.

لارویطوطاون.

[] (اِ) عرطنیثاست. (فهرست مخزن الادویه).

لاره.

[رِ] (اِ) لارس. رجوع به لارس شود.

لا رهبانیة فی الاسلام.

[رَ نی یَ تَ فِلْ اِ] (ع جمله اسمیه) حدیثی است. رجوع به رهبانیت شود.

لارهنگ.

[هَ] (اِخ) دهی از دهستان خواشید بخش ششتمد شهرستان سبزوار، واقع در 35 هزارگزی جنوب باختری ششتمد و چهار هزارگزی باختری راه شوسهء سبزوار به کاشمر. کوهستانی، معتدل، دارای 2117 تن سکنه، راه آن مالرو و آب آن از قنات و محصول آن غلات و پنبه و زیره. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لاری.

[ری ی] (ص نسبی) منسوب به لار. لارزی. (سمعانی ورق 595).

لاری.

(ص نسبی، اِ) (مرغ...)(1) نوعی از مرغان خانگی. قسمی خروه و ماکیان درشت بومی ایران که گردنش فاقد پر است.
|| نوعی از سکهء نقرهء فارس. (آنندراج. در جای دیگر دیده نشد).
(1) - Poule, Coq de Combat.

لاری.

(انگلیسی، اِ) در ایران به نوعی اتومبیل بارکش اطلاق می شد.

لاری.

(اِ) از جملهء خطوط هند معمول در لاردیش. (تحقیق ماللهند بیرونی ص82 س 15)(1).
(1) - Lata.

لاری.

(اِخ) او راست: کتاب تاریخ مسمی به مرآة الادوار.

لاری.

[لارْ رِ] (اِخ)(1) دمی نیک بارُن. نام جراح نظامی فرانسوی. مولد بودِاَن (پیرنهء علیا) (1766-1842 م.).
(1) - Larrey.

لاری.

(اِخ) صلاح الدین محمد. متوفی در حدود سال 930 ه . ق. او راست تفسیر سورهء قدر که برای اسکندر پاشا نوشته است.

لاری.

(اِخ) مصلح الدین محمد بن صلاح اللاری الانصاری. برخی نوشته اند، عبدالغفور اللاری الانصاری و بعض دیگر المولی محمد بن صلاح بن جلال بن کمال بن محمداللغوی السعدی العبادی الشافعی المشهور بملا مصطلح الدین اللاری. وی از مردم لار (فارس) و مشاهیر علما و از شاگردان جلال الدین دوانی است. از میرکمال الدین حسینی و میرغیاث و دیگر مشاهیر عصر کسب علوم نقلی و عقلی کرد و سپس به هندوستان رفت و از همایون شاه نواخت یافت. پس از مرگ این سلطان ترک آن دیار گفت و به زیارت مکه شد. سپس به بلاد روم و به استانبول رفت و آنجا با ابوالسعود افندی و دیگر علما در علوم نقلی و عقلی مباحثاتی داشت. و پس از مدتی اقامت به دیاربکر شتافت و بدانجا به سال 979 ه . ق. درگذشت. او را تصنیفی است در علم هیأت بنام «التذکرة» و در منطق کتاب «التهذیب». و نیز بر شرح طوالع اصفهانی و هم بر شرح الهدایة الحکمیة قاضی میرحسن و بر شرح مولی جلال بر تهذیب و بر برخی مواضع شرح مواقف جرجانی و شمائل النبی به عربی و فارسی و بر تفسیر بیضاوی حاشیه دارد. نیز او را تاریخی است به فارسی از آغاز خلقت تا زمان خود و هم قصائد بسیار و اشعار مختلف و این دو بیت از آن جمله است:
الا انما الدنیا کاحلام نائم
فمن ذاک ایقاظ الانام نیام
و طوفان نوح قد نجا منه فرقة
ولکن طوفان المنیة عام.
نیز رجوع به مصلح الدین محمد شود. (قاموس الاعلام ترکی و معجم المطبوعات ج2).

لاریبوازیر.

[یِر] (اِخ)(1) ژان آمبرواز باستن، کنت دو. نام ژنرال فرانسوی مولد فوژر و وفات در کنیگس برگ (1759 -1813 م.).
(1) - Lariboisiere.

لاریبی.

[رَ] (ص نسبی) (از: «لا» + «ریب» + یاء نسبت) یقینی. الهی : بسا مکاشفات غیبی و مشاهدات لاریبی(1) دست دهد. (سعدی). تیر سعادت مآثر غیبی از مطلع مرحمت لاریبی طلوع نمود. (حبیب السیر ج3 ص276).
(1) - در گلستان چ فروغی ص22 «مشاهدات روحانی» آمده است.

لاریج.

(اِخ) (تنگه...) در مازندران در ناحیهء شمالی البرز واقع است. از حیث وجود معادن آهن و زغال سنگ بهترین نقطهء ناحیهء شمالی کوههای البرز است، در این محل بواسطهء نبودن درخت رگه های آهن و زغال سنگ خوب نمایان و رگه های سنگ آهن دارای سی سانتیمتر عرض میباشد. در قسمتی که رودخانه آبشاری تشکیل میدهد در پنج نقطه رگه های سنگ آهن پیداست که هر یک چهل سانتیمتر عرض و یک متر و نیم طول دارد. در این ناحیه از قدیم استفاده از کلوخه های آهن انجام میگرفته و اکنون هم کم و بیش استخراج مینمایند. ترتیب استفاده از سنگهای آهنی به این شکل است که در کوره های کوچک تنگهء لاریجان سنگ آهنی را که بواسطهء جریان آب از کوه جدا شده است جمع و ذوب می کنند. (جغرافیای اقتصادی تألیف آقای کیهان ص259-260).

لاریجان.

(اِخ) لارجان. ناحیهء رسوبی مثلثی که رود هراز پس از طی قوسی در جنوب کوه دماوند و تشکیل دادن قوسی و سیر بطرف شمال عبور از تنگه های متعدد تشکیل میدهد که شهر آمل در آن مثلث بنا شده است. این ناحیه را به چهار قسمت می توان تقسیم کرد:
1 - آمل. 2 - لاریجان. 3 - رستاق. 4 - دلارستاق. لاریجان، از شمال محدود است به آمل و از مشرق به بندپی و از جنوب به دماوند و از مغرب به دلارستاق و به چند بلوک جدا مانند چلاو و امیریه در مشرق رود هراز و بالا لاریجان که درهء اصلی رود هراز است تقسیم میشود. ناحیهء لاریجان دارای آبهای فراوان و بواسطهء خاکهای آتشفشانی بسیار حاصلخیز و به همین جهت قرای متعدد دارد که نزدیک بهم و در کنار رود هراز و شعب آن ساخته شده و اغلب آنها قدیمی میباشد و بواسطهء مجاورت کوه دماوند چشمه های آب معدنی فراوان دارد. قریهء مهم آن اسک است که در کنار رود هراز واقع شده و در دامنهء کوه دماوند قریهء رینه و امیریه و دامنه است. اهالی لاریجان بیشتر به گله داری و مال داری و تجارت مشغول هستند. چشمه های آب معدنی معروف این ناحیه عبارت است از چشمهء آب گرم گوگردی در دامنهء شرقی کوه دماوند که حمامی معروف به حمام شاه عباسی دارد و مردم از آن استفاده میکنند و علاوه بر آن چاله های دیگری در حوالی چشمه کنده اند که در موقع لزوم در آنها آب انداخته و استحمام می کنند. اهالی اعتقاد غریبی به آب گرم مزبور دارند و اگر چه آن فقط برای امراض جلدی مفید است ولی عموم مرضائی که دارای امراض جلدی نیستند برای معالجه و استحمام به آنجا میروند. دیگر چشمهء آب آهن که در قسمت مرتفع تری واقع شده و برای کم خونی مفید است. دیگر چشمهء اسک که در قریهء اسک واقع است و دارای گاز کربنیک بسیار و املاح مختلفه است. در مغرب اسک چشمهء دیگری موسوم به آب فرنگی است. به طورکلی باید متوجه بود که چون طرز استفادهء از این آبها مطابق قواعد علمی و صحی نیست از هیچ یک از آنها امید بهبود و معالجهء قطعی نمی توان انتظار داشت مگر در صورتی که مانند دیگر ممالک در سر هر یک از آنها بناهای لازمه برای استفادهء از آبها ساخته شود و فوائد هر یک از آنها را نیز بطور واضح معلوم کنند. (جغرافیای سیاسی تألیف کیهان ص295).

لاریدن.

[دُ] (اِخ)(1) نامی که لافونتن در یکی از افسانه های خود بنام «تربیت» به سگی که نژاد وی منقرض شده، داده است.
(1) - Laridon.

لاریز.

(اِخ) نام محلی کنار راه زاهدان به خاش میان میرجاوه و سیاه جنگل در 96 هزارگزی خاش.

لاری زنگو.

[زَ] (اِخ) دیهی است در یازده فرسنگی میانهء شمال و مشرق شهر داراب. (فارس نامهء ناصری).

لاریس.

(اِ) رجوع به لارس شود.

لاریس.

(اِخ) نام شهری. گزنفون گوید کورش پس از جنگ با کرزوس و شکست دادن وی پس از عقد معاهده به دسته ای از سپاهیان سنگین اسلحهء مصری که مردانه حرب و مقاومت کرده بودند شهرهائی در صفحات علیا داد که هنوز (زمان کزنفون) به شهرهای مصری معروفند و علاوه بر آن لاریس(1) و سیل لن(2) را که در نزدیکی سیمه(3) و به مسافت کمی از دریاست بدانها بخشید و این محلها امروز هم در تصرف اعقاب مصریان است. (ایران باستان ج1 ص362).
(1) - Larisse.
(2) - Cyllene. (سیمه شهری بود در اِاُلی کنار بحر
(3) - Cyme الجزایر).

لاریسا.

(اِخ)(1) نام شهری از یونان (تسالی) دارای 275000 تن سکنه. کرسی ناحیه ای بهمین نام. صلیبیون فرانک آن را در سال 1205 م مسخّر کردند.
(1) - Larissa.

لاریسا.

(اِخ) محلی به کنار دجله و آنجا شهری بوده است بزرگ از آن دولت ماد. کزنفون راجع به عقب نشینی ده هزار نفری یونانیها پس از جنگ کوناکسا گوید یونانیها بقیهء روز را حرکت کرده بی اینکه آزاری از طرف دشمن بینند به محلی در کنار دجله رسیدند موسوم به لاریسا، این محل سابقاً شهری بود بزرگ و مادیها مالک آن بودند... و وقتی سکنهء شهر نیز از مادیها بودند. قطر دیوار آن 25 پا و ارتفاعش صد پا و محیطش دو فرسنگ است. این دیوار از خشت ساخته شده ولی پایه اش ببلندی بیست پا از سنگ تراشیده است. پارسیها وقتی که دولت ماد را منقرض کردند، شاه پارس این شهر را محاصره کرد ولی نتوانست بگیرد بعد ابری آفتاب را پوشید و محصورین از ترس تسلیم گشتند. (ایران باستان ج1 ص265 و ج2 ص1064).

لاریطوطاون.

[] (اِ) عرطنیثاست. (تحفهء حکیم مؤمن) در فهرست مخزن الادویه لارویطوطاون آمده است.

لاری کلا.

[کَ] (اِخ) نام موضعی از رودپشت مشهدسر. (مازندران و استرآباد رابینو ص117 بخش انگلیسی).

لاریم.

(اِخ) نام محلی به خرسونس کاریه. (ایران باستان ج2 ص1112).

لاریم.

(اِخ) نام موضعی از مشک آباد ساری. (مازندران و استرآباد رابینو ص6، 13، 48، 49، 121، 158 بخش انگلیسی). دهی از دهستان گیلخوران بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در یازده هزارگزی شمال خاوری جویبار کنار رودخانهء سیاهرود. دشت معتدل و مرطوب و مالاریائی. دارای 1300 تن سکنهء شیعهء مازندرانی زبان. آب از رودخانهء سیاه چاه، محصول برنج و غلات و پنبه و کنجد و صیفی. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاری محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام موضعی از رود پشت مشهدسر. (مازندران و استرآباد رابینو ص117 بخش انگلیسی). دهی از دهستان رودپشت بخش بابلسر شهرستان بابل. واقع در 4500گزی جنوب بابلسر. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 195 تن سکنهء مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چاه و رودخانهء کاری. محصول برنج و صیفی و باقلا و کنجد و پنبه و غلات. شغل زراعت و راه مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لارین.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان امیری بخش لاریجان شهرستان آمل واقع در 21 هزارگزی شمال خاوری رَینه دارای 35 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاری نی.

[رِ] (اِخ)(1) نیکلا گابریل دو. نام لیوتنان اول پلیس پاریس. مولد لی مژ (1625-1709 م.).
(1) - La Reynie.

لاریو.

[وْ] (اِخ) اُگوست دو. فیزیک دان سویسی. مولد ژنو (1873-1801 م.).

لاریوی.

[وِ] (اِخ)(1) ژیوندا. کمدی نویس و مؤلف فرانسوی. مولد تروا(2) (1540 -1612 م.).
(1) - Larivey.
(2) - Troyes.

لاز.

(اِخ) از نواحی خواف از اعمال نیشابور. رهنی گوید از نواحی زوزن باشد. ابوالحسن بن ابی سهل بن ابی الحسن اللازی شاعر فاضل منسوب بدانجا و این بیت او راست:
یشم الانوف الشم عرصة داره
و اعجب بانف را غم فاز بالفخر.
و از قدماء اهل لاز احمدبن اسدالعامری و دو پسر وی ابوالحارث اسد و ابومحمد جعفر است. (معجم البلدان).

لاز.

(اِخ) رجوع به محمد افندی لاز در معجم المطبوعات ج2 شود.

لاز.

(اِخ) در قفقاز در سواحل جنوب شرقی طرابزون و جهت باطوم قومی بدین نام ساکن اند که با مردم گرجستان قرابت جنسی دارند. سیمای آنها بتمام از نژاد قفقازست با سرهای بزرگ و پیشانی بلند و بینی راست و بیش و کم گاهی شکسته با موهای بلوطی و چشمانی میشی یا آبی، و قد و قامتی موزون و مشی و حرکتی دلپسند، جسور و چست و چالاک و کاری و با ذکاوت، هر چند در جنگ گاهی میل به یغما دارند، در سایر امور معاشرت نهایت متدین و درستکار و راستگو میباشند. در کشتی رانی مهارتی تام دارند و غالباً در بحریهء عثمانی سابقاً صاحب منصبان از این طایفه بودند. با اینکه اصلا از مردم قفقازند ولی امروزه زبان اصلی خود را فراموش کرده و به ترکی تکلم میکنند، غالباً افراد این قوم مسلمانند و بعض عیسویان که در میان آنها مشاغلی دارند ازین قوم نباشند و بعضی میگویند که اصل آنها از مهاجرین یونان است.

لازار.

(اِخ) (قدیس) عازر. نام یکی از معاصرین عیسی علیه السلام و از مؤمنین وی و برادر مارثه(1) و مریم. وی به معجزهء عیسی (ع) چهار روز پس از مرگ و آنگاه که استخوانهایش آغاز پوسیدن کرده بود زنده شد. ذکران او هفدهم دسامبر است. نیز رجوع به عازر شود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Marthe.

لازار فاربی.

(اِخ)(1) نام مورخی ارمنی. وی از یکی از خانواده های نجیب ارامنه بود و در قصر آشوشا(2) امیر کوکارک(3) و ایبریها (گرجیها) تربیت یافت بعد در سلک روحانیین درآمد و کسب فضائل بسیار کرد.
تاریخ ارمنستان را تا سال 485 م. نوشت که در آن برخی وقایع با تاریخ ایران قدیم مربوط است. (ایران باستان ج1 ص98 و 99).
(1) - Lazare de Pharbe.
(2) - Aschouscha.
(3) - Koukark.

لازاغلی.

[اُ] (اِخ) (الحاج حسن) صاحب النزهه الخیریه فی موافقه شهور الاعاجم للشهور القمریه. (معجم المطبوعات ج2).

لازال.

[لَ] (ع فعل) همیشه. و آن از افعال ناقصه است، رافع اسم و ناصب خبر.

لازال.

(اِخ)(1) اَنتوان شارل لوئی، کنت دو. نام بهترین ژنرال فرانسوی سپاه بناپارت. مولد متز به سال 1775 و مقتول در واگرام به سال 1809م.
(1) - Lasalle.

لازال.

(اِخ)(1) آلبر دو. روزنامه نویس فرانسوی. مولد مانس و وفات به پاریس (1833-1886 م.). نبسهء لازال مذکور فوق.
(1) - Lasalle.

لازال.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در «گار» از ولایت ویگان بفرانسه. دارای 1480 تن سکنه.
(1) - Lasalle.

لازال عالیا.

[لَ] (ع جملهء فعلیه دعایی)همیشه بلند باد. پیوسته برتر باد :
آورد گرد فتح و ظفر پیش چشم ما
باد رکاب عالی لازال عالیا.سوزنی.

لازب.

[زِ] (ع ص) ثابت و برجای. (منتهی الارب). || چفسیده. چسبیده. دوسیده. یقال: صارالشی ء یا صار الامر ضربة لازب و هو افصح من لازم. (منتهی الارب). لازم. (دهار). دوسنده. چفسنده. چسبنده. لاصق. لاتب.
- ضربت لازب؛ ضربی را گویند که پس از به شدن نشان آن بماند. (غیاث).
- طینٌ لازب؛ گل چسبنده. گل خازه. (مهذب الاسماء).
- عامٌ لازب؛ سال قحط. خشکسال.
|| شدید.

لازربن علی.

[زِ عَ] (اِخ) دُن. نام مردی از اهالی طلیطله در قرن دوازدهم و سیزدهم میلادی. (الحلل السندسیة ج2 ص384).

لازستان.

[زِ] (اِخ) نام ولایتی در قسمت غربی قفقازیه کنار دریای سیاه. این سرزمین در ازمنهء باستانی کلخید نام داشته و بعدها لازستان نام گرفته است. (ایران باستان ج1 ص731).

لازق.

[زِ] (ع ص)(1) چسبنده. برچفسنده. (آنندراج). لازب. لَزوق. (منتهی الارب).
(1) - Collant.

لازقة.

[زِ قَ] (ع ص) تأنیث لازق. هر چیز که چسبنده باشد مثل سریش. (غیاث).

لازک.

[] (اِ) قسمی مروارید : و مروارید مدحرج قطری و لازک و وردی و لمانی که هرگز کسی مثل آن ندیده بود. (تاریخ بیهق).

لازم.

[زِ] (ع ص) نعت فاعلی از لزوم. واجب. (زمخشری). فی الاستعمال به معنی الواجب. (تعریفات). ناگزیر. دربایست. بایا. بایسته. ضرور. کردنی. فریضه. این کلمه با افعال آمدن، بودن، داشتن، شدن، شمردن، کردن، گردانیدن، گردیدن و گرفتن صرف شود. ج، لوازم :
پیش آی و کنون آی خردمند و سخن گوی
چون حجت لازم شود از حجت مخریش.
خسروی.
فرمانبری من [ مسعود ] این بیعت را که جا کرده در درون من و این ارادتی که لازم شده در گردن من... از روی سلامت نیت. (تاریخ بیهقی ص316). وفا نمودن به آن واجب است و لازم. (تاریخ بیهقی ص313) ملحق گردانیدن او را به پدران او که خلفاء راشدین بودند... بروشی که لازم ساخته بر هر زنده ای که او را ساخته و پرداخته (تاریخ بیهقی ص310). بر همه کس لازم است ایستادن به حق او (خلیفه) (تاریخ بیهقی ص315). قسم خورده ام به آن قسمی که اعتقاد دارم به آن که به جا آورم و آن لازم است بر گردن من [ مسعود ]. (تاریخ بیهقی ص 319). یا برابر نباشد ظاهر گفته ام با باطن و کردارم پس لازم باد بر من زیارت خانهء خدا که در میان مکه است سی بار. (تاریخ بیهقی ص319).
لازم شده است کون بر ایشان و هم فساد
گرچه ببودش اندرآغاز دفترند.
ناصرخسرو.
و در مکاسب جد و جهد لازم شمرد. (کلیله و دمنه). شتربه آن را پسندید و لازم گرفت. (کلیله و دمنه). هر که درگاه ملوک را لازم گیرد هر آینه مراد خویش او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). چون حاجتش برآمد و تشویش خاطرش برفت وفاء نذرش بوجود شرط لازم آمد. (گلستان).
قضای لازم است آن را که بر خورشید عشق آرد
که همچون ذرهّ در مهرش گرفتار هوا ماند.
سعدی.
لازم است آنکه دارد اینهمه لطف
که تحمل کنندش اینهمه ناز.سعدی.
سعدی چو سروری نتوان کرد لازم است
از سخت بازوان بضرورت فروتنی.سعدی.
لازم است احتمال چندین جور
که محبت هزار چندین است.سعدی.
هر که حاجت به درگهی دارد
لازم است احتمال بوابش.سعدی.
- لازم گرفتن جایی؛ مقیم و ملازم آنجا شدن و هماره بدانجا ماندن.
- لازم گرفتن چیزی یا کسی را؛ پیوسته با او بودن.
- امثال: دفع ضرر محتمل عق لازم است.
سکب؛ کار لازم. عانک؛ لازم چیزی. سدِک؛ لازم چیزی. لَز؛ لَزز؛ لازم بودن چیزی را. لظُّ؛ لازم بودن در خانه. اِلظاظ؛ لازم بودن در خانه. لوث؛ لازم بودن در خانه. (منتهی الارب). التزام؛ لازم داشتن. لزوم؛ لازم شدن. (تاج المصادر). تغنّث؛ لازم شدن. غرامة؛ آنچه ادایش لازم باشد. غرم الدّیة؛ لازم شد بر وی تاوان. لکع؛ لازم شدن. لزوم؛ لازم شدن حقی بر کسی. لکی؛ لازم شدن چیزی را. تعیّن علیه الشی ء؛ لازم شد بر وی بعینه. التاب؛ لازم و واجب کردن کاری بر کسی. (منتهی الارب). الزام؛ لازم کردن؛ (تاج المصادر). السام؛ لازم گردانیدن. لکد؛ لازم گردیدن. شرط؛ لازم گردانیدن یا گرفتن چیزی را در بیع و مانند آن. قبل علی الشی ء؛ لازم گرفت. تطلی؛ لازم گرفتن بازی و شادمانیرا. مماظة؛ لازم گرفت دشمن را. مماظ؛ لازم گرفتن دشمن را. سَدَک؛ لازم گرفتن چیزی را. عضضت بصاحبی عضیضاً؛ لازم گرفتم آنرا. اِکیاب؛ لازم گرفتن. لتب؛ لازم گرفتن. لتوب؛ لازم گرفتن. لسم؛ لازم گرفتن. جثم؛ لازم گرفتن. جثوم؛ لازم گرفتن. مماناة؛ لازم گرفتن. اعتکاد؛ لازم گرفتن. سافهت الناقة الطریق؛ لازم گرفت ناقه راه را بسیر سخت. لبد؛ مقیم شدن بجائی و لازم گرفتن آنرا. لبود؛ مقیم شدن بجائی و لازم گرفتن آنرا. الباب؛ لازم گرفتن جای را. قعود؛ لازم گرفتن جای را. مقعد؛ لازم گرفتن جای را. لذم بالمکان؛ لازم گرفت جای را. طفق الموضع؛ لازم گرفت جای را. اقتناء؛ لازم گرفتن چیزی را. اِقناء؛ لازم گرفتن چیزی را. اعراس؛ لازم گرفتن چیزی را. کنع؛ لازم گرفتن چیزی را. عصب؛ لازم گرفتن چیزی را. عسق؛ تعسق؛ لازم گرفتن چیزی را. تقنیة؛ لازم گرفتن چیزی را. التباط؛ لازم گرفتن چیزی را. التیاق؛ لازم گرفتن چیزی را. عرس؛ لازم گرفتن چیزی را. اقتار؛ لازم گرفتن چیزی را. قتر؛ لازم گرفتن چیزی را. شریطة؛ لازم گرفتن چیزی را. قنو؛ لازم گرفتن چیزی را. قنیان؛ لازم گرفتن حیا را. قصع؛ لازم گرفتن خانه را. اِکفار؛ لازم گرفتن دیه را. اکتفار؛ لازم گرفتن دیه را. لبّ؛ لازم گیرنده جای را و کاری را. لبیب؛ لازم گیرنده کاری را. اِنکباب؛ لازم گرفتن کسی را. لذی؛ لازم گرفتن کسی را. لهذب؛ لازم گرفتن و در چفسیدن کسی را. لوغ؛ لازم گرفتن. لطّ؛ لازم گرفتن کار را. الظوّا فی الدّعا بیاذالجلال و الاکرام (حدیث)؛ لازم گرفتن ذکر یا ذالجلال و الاکرام را. || چسبنده. یقال صار کذا و کذا ضربة لازم لغة فی لازب. (منتهی الارب). چفسنده. (دهار). چبسنده. (زمخشری). لازب. (دهار) : دروغ گفتن به ضربت لازم ماند که اگر جراحت درست شود نشان بماند. (گلستان سعدی). || ملازم. (آنندراج) :
دامن معشوق می آرد به کف
هر که باشد لازم درگاه عشق.
امیری لاهیجی.
|| در اصطلاح طب، چیزی که در بیشتر احوال با دیگری باشد. دائم. یک بندی. پیوسته. مدام. آنچه همیشه با چیزی باشد : علامت این آماس دردی بود لازم و خلنده و تب سوزان. (ذخیرهء خوارزمشاهی). علامت وی آن است که درد و سوزش لازم بود در گرده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تب لازم، تب دائم. بباید دانست که سبب لازم شدن تب بدرفتکی(؟) جایگاه علت است بدل و سبب سرخ گشتن رخساره برآمدن بخار است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و از بهر آنکه طبیعت مقهور است و تب لازم است آن تری بهرهء تن نشود لکن مدد تب گردد و تب را برافروزاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || در اصطلاح منطق، لاینفک، امری که منفک از امر دیگر نباشد. آنچه انفکاک آن از شی ء ممتنع باشد. که از انفکاک از ماهیت امتناع کند. || در اصطلاح فقه مقابل جایز، بیع یا عقد لازم، که فسخ آن از یک طرف مجاز نباشد برخلاف عقد جائز. عقدی که فسخ نتوان کرد.
- لازم شدن بیع؛ مدت خیار آن گذشتن.
و عند اهل المناظرة و المنطقیین و الاصولیین ماقد عرفته و عرّفه المنطقیون بما یمتنع انفکاکه عن الشی ء ای لایجوزان یفارقه و ان وجد فی غیره فلایرد اللازم کالضوء بالنسبة الی الشمس. و المراد بما الشی ء. سواء کان غیر محمول علی الملزوم مواطاةً کالسواد اللازم لوجود الحبشی. فانه غیر محمول علی الحبشی. او محمولا علیه. جزئیاً کان او کلیاً. ذاتیاً او عرضیاً. و ذلک الامتناع اما لذات الملزوم او لذات اللازم اولامر منفصل. و غیر اللازم مالا یمتنع انفکاکه عن الشی ء. سواء کان دائم الثبوت او مفارقا. و قدسبق فی لفظ العرضی.
(التقسیم) لللازم تقسیمات، الاول؛ اللازم مطلقاً. اما لازم للوجود او لازم للماهیة. یعنی ان اللازم امّا لازم للوجود ای للشی ء باعتبار وجوده الخارجی مطلقاً. سواء کان مطلقاً کالتحیّز للجسم، او ماخوذاً بعارض. کالسواد للحبشی. فانه لازم للانسان. باعتبار وجوده و تشخصه الصنفی لالماهیته و لالوجوده مطلقاً و الالکان جمیع افراده اسود، و یسمی لازماً خارجیاً. او باعتبار وجوده الذهنی بان یکون ادراکه مستلزماً لادراکه. اما مطلقاً او مأخوذاً بعارض و یسمی لازماً ذهنیاً، و اما لازم للماهیة من حیث هی. مع قطع النظر عن خصوصیة احد الوجودین کالزوجیة اربعة. فانه متی تحقق ماهیة للاربعة امتنع انفکاک الزوجیة عنها. و الحاصل ان لزوم شی ءبشی سواء کان اللازم وجودیاً او عدمیاً محمولا بالمواطاة او بالاشتقاق او غیرمحمول. نحوالعمی و البصر. اما بحسب الوجود الخارجی. لاعلی معنی انه یمتنع وجود الشی ء الاول بدون وجود الشی الثانی بل علی معنی انه یمتنع وجود الشی ء الاول فی نفسه او فی شی ء فی الخارج ای بالوجود الاصلی. سواء کان فی الاعیان او فی الاذهان. منفکاعن الشی ءِ الاول. ای عن نفسه. کما فی العدمیات او عن حصوله اما فی نفسه کالعرض بالنسبة الی المحل او فی شی ء غیرالملزوم. کالابوة و البنوة. او الملزوم کالصفات اللازمة. فهذه کلها اقسام اللازم الخارجی و اما ان یکون بحسب الوجود الذهنی لاعلی معنی انه یمتنع وجوده الظلی بدون حصول الشی ء الاول اصالة فانه باطل اذ الوجود الظلی لایترتب علیه اثر خارجی بل علی معنی انه یمتنع الوجود الظلی الاول بدون وجود الظلی الثانی فالمراد بالحصول فی الذهن الوجود الظلی الذی هو عبارة عن الادراک المطلق لا الحصول الاصلی فیه فاللزوم بین علمی الشیئین اللذین بینهما لزوم ذهنی خارجی لکون العلمین من الموجودات الاصلیة و امّا بالنظر الی الماهیة من حیث هی لاعلی معنی ان الماهیة من حیث هی مجردة عن الوجود یمتنع ان ینفک عنه فان الماهیة من حیث هی لیست الا الماهیة منفکة عن کل ما یعرضه. بل علی معنی انه یمتنع ان یوجد باحد الوجودین منفکة عن ذلک اللازم. ای عن الاتصاف به لا عن حصوله فی الخارج او فی الذهن و الا لکان اللزوم خارجیاً او ذهنیاً. بل اینما وجدت الماهیة سواء کان فی الخارج اَو فی الذهن کانت معه موصوفة به. فامتناع الانفکاک بالنظر الی الماهیة نفسها سواء کان للماهیة وجودان کالاربعة حیث یلزمها الزوجیة فیهما او وجود فی الخارج فقط کذاته تعالی فانه یمتنع ان یوجد فی الخارج منفکا عما یلزمه. لکنه بحیث لو حصل فی الذهن یمتنع انفکاکه عنه ایضاً او وجود فی الذهن فقط کالطبائع. فانها یمتنع ان یوجد منفکا عما یلزمه من الکلیة و نحوها لکنها بحیث لو وجدت فی الخارج کانت متصفة بها. هکذا ذکر المولوی عبدالحکیم فی حاشیة شرح الشمسیة.
والثانی اللازم مطلقاً اما بالوسط و هو اللازم الغیر القریب. او بغیر وسط و هو اللازم القریب. و الوسط ما یقترن بقولنا: لانه حین یقال لانه کذا فالظرف یتعلق بقولنا یقترن ای یقترن حین یقال لانه کذا فلاشک انه یقترن بلاّنه شی ء فذلک الشی ء هوالوسط کما اذا قلنا: العالم حادث لانه متغیر. فحین قلنا لانه اقترن به المتغیر و هوالوسط و حاصله الدلیل البرهانی فالحدس و التجربة و نحوهما کالحس و التفات النفس لیست من الوسط
و الثالث کل لازم سواء کان لازماً للوجود او للماهیة، اما بین او غیر بین. و اما البین فقیل هو الذی لایقترن بقولنا لانه، کالفردیة للواحد ای لایتوقف علی دلیل برهانی سواء کان متوقفاً علی حدس او تجربة او نحو ذلک او لا و غیر البین هو الذی یقترن به ای یحتاج الی دلیل برهانی کالحدوث للعالم. و قیل اللازم البین هو الذی یکفی تصوره مع تصور ملزومه فی جزم العقل باللزوم بینهما. انما ذکر الجزم، اذ لو کان کافیاً فی الظن باللزوم لم یکن بیناً. ان قلت لابد فی الجزم من تصور النسبة قطعاً قلت اما ان المراد ان تصوره مع تصور ملزومه و تصور النسبة بینهما کاف فی الجزم الا انه ترک ذکره لعدم التفاوت فیه بین البین و غیر البین. و مدار الاختلاف انما هو تصور الطرفین، و اما ان یقال تصورهما یقتضی تصور النسبة و الجزم معاً. و غیر البین هو الذی یفتقر جزم الذهن باللزوم بینهما، اما الی وسط فیکون نظریاً، و اما الی امر آخر سوی تصور الطرفین و الوسط، کالحدس و التجربة و نحو هما. و لا یجوز الاقتصار علی الوسط کما فعله البعض لانه حینئذ اما یلزم بطلان الحصر و وجود قسم ثالث و هو ما کان بحدس و نحوه. او دخول ذلک القسم فی البین. و کلاهما غیر سدید. اما الاول فلعدم الانضباط. و اما الثانی فلان لفظ الکفایة و لفظ البین الدال علی کمال الظهور یأباه. و قد یقال البین علی اللازم الذی یلزم من تصور ملزومه تصوره. ککون الاثنین ضعفا للواحد فان من تصور اثنین ادرک انه ضعف الواحد. و هذا لازم بین بالمعنی الاخص. و الاول لازم بین بالمعنی الاعم لانه متی یکف تصور الملزوم فی اللزوم یکف تصور اللازم مع تصور الملزوم. و لیس کلما یکفی تصور ان یکفی تصور واحد. و هذا هو اللازم الذهنی المعتبر فی دلالة الالتزام.
(فائدة) قالوا کل لازم قریب بین الثبوت للملزوم بالمعنی الاعم. و الا لاحتاج الی وسط. فلایکون قریباً. و غیر القریب غیر بین. اذ لو کان بیناً کان قریباً و هذه الملازمة واضحة بذاتها و الاول ممنوعة لوجود قسم ثالث کما عرفت. و منهم من زاد و زعم ان اللازم القریب بین بالمعنی الاخص. لان اللزوم هو امتناع الانفکاک و متی امتنع انفکاک العارض من الماهیة لا بوسط تکون ماهیة الملزوم وحدها مقتضیة له. فاینما تحقق ماهیة الملزوم یتحقق اللازم قمتی حصلت فی العقل حصل. و ههنا بحث طویل مذکور فی شرح المطالع.
والرابع لزوم الشی ء قد یکون لذات احدهما فقط. اما الملزوم بان یمتنع انفکاک اللازم نظراً الی ذات الملزوم ولا یمتنع انفکاکه نظراً الیه کالعالم للواجب و الانسان، و اما اللازم بان یمتنع انفکاکه عن الملزوم نظراً الیه و یجوز انفکاکه نظراً الی الملزوم، کذی العرض للجوهر و السطح للجسم و قدیکون لذاتیهما بان یمتنع انفکاکه عن الملزوم نظراً الی کل منهما کالمتعجب و الضاحک للانسان. و اَیاً ماکان فهو اما بوسط او بغیره. و قد یکون لامر منفصل، کالوجود للعقل و الفلک و علی التقادیر فالملزوم اما بسیط او مرکب. فالاقسام منحصرة فی اربعة عشر عقلا. سواء کانت الاقسام باسرها واقعة فی نفس الامر او لم تکن. و المقصود من التمثیل التفهیم لا رعایة المطابقه للواقع فالمناقشة فی الامثلة لاتقدح - انتهی.
- ذکر لازم و ارادهء ملزوم؛ یکی از انواع مجاز مرسل، و آن چنان است که لازم شی ء را ذکر کنند و ملزوم آن را بخواهند چنانکه گویند ملات الشمس المکانَ، یعنی ملات الضوء.
- لازم و ملزوم یکدیگر بودن؛ از هم جدا نشدنی بودن :
ضوء جان آمد نماید مستضی
لازم و ملزوم و باقی مقتضی.مولوی.
مرا گر دل دهی ور جان ستانی
عبادت لازم است و بنده ملزوم.سعدی.
- لازم بیّن به معنی اخص؛ لازمی که تصور ملزم با تصور آن همراه باشد. لازم بیّن به معنی اعم. لازمی که از تصور آن و تصور ملزوم و تصور نسبت بین آن دو، قطع به لزوم حاصل شود. جرجانی در تعریفات آرد: لازم البین، هوالذی یکفی تصوره مع تصور ملزومه فی جزم العقل باللزوم بینهما کالانقسام بمتساویین للاربعة فان من تصور الاربعة و تصور الانقسام بمتساویین جزم بمجرد تصور هما بان الاربعة منقسمة بمتساویین. و قد یقال البین علی اللازم الذی یلزم من تصور ملزومه. ککون الاثنین ضعفا للواحد فان من تصور الاثنین ادرک انه ضعف الواحد و المعنی الاول اعم لانه متی کفی تصور الملزوم فی اللزوم یکفی تصور اللازم مع تصور الملزوم. فیقال للمعنی الثانی اللازم البین بالمعنی الاخص و لیس کلما یکفی التصورات یکفی تصور واحد فیقال لهذا اللازم البین بالمعنی الاعم. رجوع به عرضی شود (اساس الاقتباس ص23-24).
- لازم غیر بیّن؛ رجوع به عرضی شود. (اساس الاقتباس صص23-24). جرجانی در تعریفات گوید: اللازم الغیرالبین، هوالذی یفتقر جزم الذهن باللزوم بینهما الی وسط کتساوی الزوایا الثلاث للقائمتین للمثلث. فان مجرد تصورالمثلث و تصور تساوی الزوایا للقائمتین لا یکفی فی جزم الذهن بان المثلث متساوی الزوایا للقائمتین بل یحتاج الی وسط و هو البرهان الهندسی - انتهی.
- لازم ماهیت؛ رجوع به عرضی شود. (اساس الاقتباس صص23-24). جرجانی در تعریفات آرد: لازم الماهیة، مایمتنع انفکاکه عن الماهیة من حیث هی هی مع قطع النظر عن العوارض کالضحک بالقوة للانسان.
- لازم وجود؛ رجوع به عرضی شود. (اساس الاقتباس صص23-24). جرجانی در تعریفات گوید: لازم الوجود ما یمتنع انفکاکه عن الماهیة مع عارض مخصوص و یمکن انفکاکه عن الماهیة من حیث هی هی کالسواد للحبشی.
|| در اصطلاح نحو، فعلی که مفعول ندارد چون رفتن. فعلی که فاعل تنها گیرد و مفعول ندارد. فعلی که از فاعل به دیگری تجاوز نکند و مفعول نخواهد مانند افتادن و دویدن. آنکه مفعول نطلبد و آن را مطاوع نیز گویند. فعل که مفعول نگیرد. مقابل متعدی.(1) جرجانی در تعریفات گوید: اللازم من الفعل مایختص بالفاعل. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: اسم فاعل من اللزوم. و هو عندالنحاة یطلق علی غیرالمتعدی، کماسبق فی لفظ المتعدی و علی قسم من المبنی، مقابل للعارض و قدسبق ایضاً.
(1) - Verbe intransitif, Verbe neutre.

لازم.

[زِ] (اِخ) نام اسپ وئیل ریاحی. || نام اسپ بشربن عمروبن رُهیب. (منتهی الارب).

لازم آمدن.

[زِ مَ دَ] (مص مرکب) واجب کردن. رجوع به کلمهء لازم شود :
در این مقالت تشبیه لازم آید، پس
خدایرا جز از این و جز از چنین پندار.
ناصرخسرو.

لازم الاجرا.

[زِ مُلْ اِ] (ع ص مرکب) (از: لازم + اجراء) که اجراء آن واجب باشد.

لازم بودن.

[زِ دَ] (مص مرکب) بایسته و ضرور بودن. رجوع به کلمهء لازم شود.

لازم داشتن.

[زِ تَ] (مص مرکب) بدو نیاز داشتن. رجوع به لازم شود.

لازم شدن.

[زِ شُ دَ] (مص مرکب) واجب شدن. ضروری شدن. رجوع به کلمهء لازم شود :
وگر دانی که این کار فلک نیست
فلکبانی ترا لازم شد ایدر.ناصرخسرو.
-لازم شدن حجت و برهان و دلیل؛ ثابت شدن آن.
-لازم شدن بیع؛ مدت خیار آن گذشتن.

لازم گرفتن.

[زِ گِ رِ تَ] (مص مرکب)لازم گرفتن جائی، مقیم و ملازم آنجا شدن و هماره بدانجا بودن.
-لازم گرفتن چیزی یا کسی را؛ پیوسته با او بودن. رجوع به کلمهء لازم شود.

لازمة.

[زِ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث لازم. مقتضی: لازمهء این کار اینست که... لازمهء این گفته یا این فعل فلان است.

لازمی.

[زِ] (ص نسبی) صاحب آنندراج گوید لازم مقابل متعدی را در عرف لازمی میگویند به زیادت تحتانی و غلط است چرا که لازم خود صیغهء اسم فاعل است حاجت به یاء فاعلیت ندارد. - انتهی. (در تداول فارسی لازمی گفته نمیشود، شاید در هند معمول بوده است).
- سکون لازمی؛ سکونی را گویند که اصلی بوده و بواسطهء وقف و عوارض دیگر نباشد مانند سکون آخر حروف نون و عین و کاف و امثال آنها.

لازنه.

[] (اِخ) قومی اند از تخس و دهی نیز دارند بدین نام. و ایشان را ناحیتی خُرد است. (حدود العالم).

لازوال.

[زَ] (ع ص مرکب) (از: «لا» + «زوال») باقی. پاینده. دائم. ابدی.

لازورد.

[زْ / رَ وَ] (اِ)(1) لاجورد.(2) لاژورد. رجوع به لاجورد شود :
زمین جزع و دیوارها لازورد
درش زر و بیجاده بر زر زرد.
اسدی (گرشاسب نامه ص286 نسخهء کتابخانهء مؤلف).
چو بنهاد گردون ز یاقوت زرد
روان مهره بر طارم لازورد.
اسدی (گرشاسب نامه).
بنزدیک تابوت زرین مگرد
که دیدی در آن خانهء لازورد.
اسدی (گرشاسب نامه).
و لوح از لازورد بر بالین مرد نهاده. (مجمل التواریخ). صاحب الجماهر گوید(3): اللازورد، یسمی بالرومیة ارمیناقون کأنّه نسبة الی ارمینیة فان الحجر الارمنی المسهل للسوداء یشبهه و اللازورد یحمل الی ارض العرب من ارمینیة و الی خراسان و العراق من بدخشان و قیل العوهق هو اللازورد(4) و هو فی شعر زهیر بخلافه(5):
تراخی به حب الضحاء و قد رای
سماوة قشراء الوظیفین عوهق
قیل الضحاء للابل مثل الغذاء للناس و السماوة اشخص. و قشراء الوظیفین النعامة. و العوهق الطویله و وزنه بالقیاس الی القطب سبعة و ستون و ثلثان و ربع و الجید منه یجلب من جبال کران(6) وراء شعب بنجهیر(7) و قال نصر معدنه قرب جبل البیحاذی ببدخشان و اعظم مایوجد من قطاعه عشر رطل و یبرد و یجلی و یطحن و یستعمل فی الاصباغ و مادام صحیحاً فانه یضرب الی لون النیل و ربما مال الی السواد و فی اکثر الحال یکون علی وجه المحکوک المجلو کواکب ذهبیة کالحباب(8) و اذا سحق و هو برخاوته مؤاتی للطحن اشرق لونه و جاء منه صبغ مؤنق لایدانیه شیُ من اشباهه. و قد یوجد منه فی معادن تعرف بتوث بنگ لعدة من شجر الفرصاد بها و هی قریبة من زروبان(9) فی الندرة مالا یتخلف عن کراثی رخاوة و حسن مکسره و سائره مختلط بجوهر آخر مشبع الخضرة الفستقیة و نظن به انه دهنج الا ان و قره یعطی فی الاذابة عشرة دراهم فضة(10) فیبطل به ذلک الظن لانهم قالوا فی استنزال الدهنج ان النازل منه نحاس و لا فضة(11) والله الموفق الجماهر فی معرفة الجواهر صص 195 - 196. و رجوع به لاژورد شود.
(1) - Lapis, Lazulite, Lapis lazuli (دزی ج ص507).
(2) - الجماهر ص195.
(3) - الجماهر ص195.
(4) - قال ابن خالویه: العوهق الصبغ شبه اللازورد. (لسان).
(5) - ن ل: قال البحتری و البیت لزهیر و هو موجود فی روایة السکری و روایة ثعلب فی نسخة خطیة عندی.
(6) - ن ل: کروان و کران بلد من بلاد الترک من ناحیة التبت بها معدن الفضة. (یاقوت).
(7) - بنجهیر مدینة بنواحی بلخ فیها معدن الفضة. (یاقوت).
(8) - النسخ: کالحبات.
(9) - شاید: زررویان.
(10) - هامش ن ل: یعنی الوقر من اللازورد و اذا اذیب خلص منه عشرة دراهم فضة.
(11) - ای لوکان کالدهنج لنزل منه نحاس.

لازوردی.

[زْ / زَ وَ] (ص نسبی) منسوب به لازورد. لاجوردی. برنگ لاجورد. رنگی بین آسمانجونی ازرق و نیلی. صاحب الجماهر گوید(1): قال نصر، ان للاکهب مراتب تتفاضل بالشبع من اللون فاوّله الاَسمانجونی الازرق، ثم اللازوردی، ثم النیلی، ثم الکحلی(2) و هو اشبعها...
(1) - ص75.
(2) - ن ل: الاکحل.

لازوردیت.

[زْ / زَ وَ دی یَ] (ع مص جعلی) بودن چیز لاجوردی(1).
(1) - Avoir le teinte azuree.

لازوق.

(ع ص) لزوق. || مرهمی که تا به شدن جراحت چسبان باشد. (منتهی الارب). دوائی که بر ریش نهند و بر جای بگذارند تا بُرء : یا موضع رگ را به داروی لازوق و پشم خرگوش ببندند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (اِ) سریش.

لازیکا.

(اِخ) رجوع به کلخید شود. (ایران باستان ج2 ص1685).

لازیکه.

[کَ] (اِخ) لازیکا. (کلخیس). (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ص249).

لاژ.

(اِخ) دهی است از مضافات جام از دارالملک خراسان :
بود در دیه لاژ حیدری ئی
پخته ای پاک رو قلندری ئی
بود زاهد به لاژ شد فاسق
امردی دید و شد بر او عاشق.
پوربهای جامی.

لاژار.

(اِخ)(1) ژان باتیست فلیکس. باستان شناس فرانسوی مولد لیون (1858 - 1873 م.).
(1) - Lajard.

لاژازو.

[زُ] (اِخ)(1) بندری از بنادر ارمنستان صغیر در ساحل خلیج اسکندرون و از بازارهای تجارتی عمده و مرکز معاملهء تجار ایتالیائی و فرانسوی و اسپانیائی بعهد مغول. (تاریخ مغول ص570).
(1) - Lajazzo.

لاژرلف.

[ژِ لُ] (اِخ)(1) سلما. نام زنی رمان نویس از مردم سوئد. مولد مرباکا. (1940-1858).
(1) - Lagerlof.

لاژنکیر.

[ژُ یِ] (اِخ)(1) ژاک مارکی دو. نام ملاّح شجاع فرانسوی. مولد قصر لاسگرس، نزدیک آلبی (1753 - 1680).
(1) - La Jonquiere.

لاژورد.

[ژْ / ژَ وَ] (اِ)(1) لاجورد. لازورد. رجوع به هر دو مدخل شود. سنگی کبود که سودهء آن را نقاشان بکار برند و در طب نیز بکار است و آن بدخشی و نیشابوری بود و بدخشی آن بهتر باشد. سنگ لاژورد. حجراللاجورد، آن را از بدخشان آرند و در بعضی بلاد دیگر خراسان نیز یافت شود. ابوریحان در صیدله آرد: ابوعبید گوید برخی او را عوهق گویند و ابوالعباس از ابن الاعرابی همچنین روایت کرده است. «ص» «اونی» گوید گرم است در دو و خشک است در سه اخلاط سوداوی را به اسهال دفع کند و موی مژه برویاند چون در چشم کشند. (ترجمهء صیدلهء ابوریحان). سنگی است کبود که سودهء آن را نقاشان بکار برند و در طب نیز بکار است و آن بدخشی و نیشابوری بود و بدخشی آن بهتر باشد. در برهان قاطع آمده سنگی است کبود که نقاشان و مصوران بکار برند گویند اگر زنی خواهد که بچهء او ساقط نشود نیم درم لاجورد با روغن زیت آمیخته به خود گیرد بچه بسلامت بماند تا بظهور آید. (برهان). صاحب اختیارات بدیعی گوید به پارسی لاجورد خوانند و نیکوترین آن بدخشی بود. و مؤلف گوید خاصیت تفریح و تقویت در وی زیاده بود که در نوع دیگری به سبب همسایگی لعل - و نوع ناری بد بود به سبب همسایگی سرب و طبیعت آن گرم بود در دوم و خشک بود در سوم و گویند سرد و خشک بود در دوم و قوةّ وی مانند حجر ارمنی بود لکن لاجورد ضعیفتر از وی بود در مسهل سودا. و گویند قوت وی آن است که مانند لزاق الذهب بود اندکی ضعیفتر از وی. و لاژورد مسهل سودا بود هر خلط غلیظی که با خون آمیخته باشد و مالیخولیا را نافع بود و چون زن نیم درم از وی فرزجه کند با یکدرم روغن زیت بچه نگاهدارد در رحم تا بثبوت رسد و از افتادن ایمن بود و شربتی از وی تا یکدرم بود درد گرده و مثانه را سود دهد و ثآلیل قطع کند و چون با سرکه سحق کرده بر برص طلا کنند زایل کند و موی مژه برویاند و لاژورد مضر بود بفم معده مصلح آن مصطکی بود یا حماما و بدل آن حجر ارمنی و گویند بدل آن لزاق الذهب کانی بود. (اختیارات بدیعی) :
یکی جام دیگر بُد از لاژورد
نهاد اندرو هفت یاقوت زرد.فردوسی.
گویی که رشته های عقیق است و لاژورد
از لاله و بنفشه همه روی مرغزار.فرخی.
|| (ص) کبود :
چو خورشید روی هوا کرد زرد
بینداخت پیراهن لاژورد.فردوسی.
نشستند با او بدان سوک و درد
دو رخ زرد و لبها شده لاژورد.فردوسی.
صحرا به لاژورد و زر و شنگرف
از بهر چه منقش و مدهون است.
ناصرخسرو.
(1) - Lapis lazuli, L'azur. (و این دو کلمهء فرانسه از فارسی مأخوذ است).

لاژورد کنار.

[ژْ / ژَ وَ کَ] (اِخ)(1) ترجمهء نام ناحیتی از فرانسه به ساحل بحرالروم.
(1) - Cote d'azur.

لاژوردی.

[ژْ / ژَ وَ] (ص نسبی) منسوب به لاژورد. به رنگ لاژورد. لازوردی. لاجوردی.

لاژوردین.

[ژْ / ژَ وَ] (ص نسبی) منسوب به لاژورد. لاژوردی. لاجوردی.

لاژوردین.

[ژْ / ژَ وَ] (اِخ) نام قلعتی محکم :
دژ گنبدین کوه تا خربنه(1)
دژ لاژوردین(2) ز بهر بنه.فردوسی.(3)
(1) - ن ل: دژ گنبدان کوه باجرمنه.
(2) - ن ل: لاژوردی.
(3) - شاهنامهء طبع بروخیم (ج9 ص2987).

لاژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) لابه :
چو دیده منحرف طبع شهنشاه
به صد لاژه کشیده از جگر آه.میرنظمی.
(این لغت با معنی و شاهد آن از مجعولات شعوری است).

لاژه.

[ژِ] (اِ) زعفران دشتی. (ناظم الاطباء).

لاژید.

(اِخ)(1) نام سلسله ای که بطلیموس تأسیس کرد. توضیح اینکه در تقسیم اول و ثانی ممالک اسکندر کشور مصر نصیب بطلیموس لاگس گردید، و او توانست این مملکت را حفظ کرده در آن سلطنت کند. این سلسله که در تاریخ لاژید نامیده شده از 306 تا 30 ق. م. پایدار مانده است. (از ایران باستان ج3 ص2153).
(1) - Lagides.

لاس.

(ص) مادهء هر حیوان عموماً و مادهء سگ خصوصاً. (برهان). آن را لاچ نیز گویند. (آنندراج). اُنثی. مقابل نر. لاج. ماده.
-سگ لاس و گربه لاس؛ ماده سگ و ماده گربهء به گشن آمده. گشنخواه شده. بفحل آمده. مست.
- مثل سگ لاس؛ سخت متملق.
|| (اِ) کام. کم، مقابل زبانه.
-نر و لاس؛ در اصطلاح نجاران و آهنگران، دو چوب یا آهن یا سنگ و امثال آن را که در نجاری و فلزکاری یا حجاری طوری قرار دهند که دندانه های یکی در فرورفتگی های دیگری جای گیرد آن را که در دیگری فرورفته نر و زبانه و دیگری را لاس و کُم گویند.
-نر و لاس کردن؛ جای دادن قسمتهای برآمدهء چوبی یا فلزی در فرورفتگیهای چوب یا فلّز دیگر.
|| دست بازی. ملاعبه. (و با فعل زدن صرف شود). || ابریشم فرومایه.(1) قز. جنسی از ابریشم. ابریشم پاک نکرده. ابریشمی که کرم کناغ آن را سوراخ کرده و بیرون آمده باشد. (برهان). ابریشم دغل و ناپاک. (صحاح الفرس) :
بباف اگر بتوانی ز علم سقلاطون
که علم منطق ابریشم است پاک از لاس.
ناصرخسرو.
بر زر مدح نفکنم حملان
دیبه نظم را نبافم لاس.مسعودسعد.
چو رومی گوید از پوشش نپوشم
بجز ابریشمین پاک بی لاس
برهنه زنگی بیغم بر افسوس
همی گوید چه گردی گرد کرباس.سنائی.
پیچ پیچ است و بد درون و دغل
راست گوئی کلابهء لاس است.اثیر اخسیکتی.
از چه خیزد در سخن حشو، از خطابینی طبع
وز چه روید پُرز بر جامه(2) ز ناجنسی لاس.
انوری.
(1) - Grege. (2) - ن ل: پرزهء جامه.

لاسابلیر.

[یِ] (اِخ)(1) مارگریت دو. یکی از زنان فاضلهء مأئه هفدهم میلادی. مولد پاریس. ( 1636-1693 م.). لافونتن دیری با وی رفت و آمد داشته است.
(1) - La Sabliere.

لا سال.

(اِخ)(1) آنتوان دو. نویسندهء فرانسوی. مولد حدود سال 1388 و وفات پس از سال 1462 م.
(1) - La Salle (La Sale).

لا سال.

(اِخ)(1) رُبرت کاولیه، سیور دو. جهانگرد فرانسوی. مولد روئن حدود سال 1640 و وفات 1687. وی لوئیزیان و مسیر می سی سیپی را کشف کرده است.
(1) - La Salle.

لا سال.

(اِخ)(1) فردینان. یکی از مؤسسین سوسیالسیم آلمان. مولد برسلو. مقتول در جنگ تن بتن. (1825-1864 م.).
(1) - Lassalle.

لا سال.

(اِخ)(1) سن ژان باپتیست دو. نام شانوان ریمس. مولد ریمس. وی مؤسس جمعیت برادران مکاتب مسیحی است. (1651-1719 م.).
(1) - La Salle.

لاسب.

[سُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در (پیرنهء سفلی) از ولایت اُلرُن. دارای 1645 تن سکنه.
(1) - Lasseube.

لاسپد.

[سِ پِ] (اِخ)(1) اتین دو. طبیعی دان فرانسوی. مولد آژن (1756-1825 م.). وی تاریخ طبیعی بوفون را تکمیل کرده است.
(1) - Lacepede.

لاسپید.

(اِخ) دیهی به دو فرسنگی میانه شمال و مغرب بهبهان. (فارسنامهء ناصری).

لاستر.

[تَ] (اِخ) رجوع به الیشتر شود.

لاستیک.

(از فرانسوی، اِ) کلمهء ساختهء ایرانیان مأخوذ از الاستیک(1) فرانسوی. چرم گونه ای از کائوچو.
(1) - elastique.

لاسجرد.

[جِ] (اِخ) نام محلی کنار راه تهران به سمنان میان حیدرآباد و مهدی قلیخان در 189200 گزی تهران. دهی از دهستان سرخه بخش مرکزی شهرستان سمنان. واقع در 34 هزارگزی جنوب باختری سمنان کنار شوسهء سمنان به طهران. جلگه، معتدل خشک. دارای 1200 تن سکنه، زبان فارسی و سمنانی. آب آن قدری تلخ و از قنات. محصول آن غلات و پنبه و انگور و انار و خربزه، شغل مردان زراعت و مختصر گله داری. صنایع دستی زنان کرباس بافی. مزارع: اسدآباد و امیرآباد، اسفرزنه، باریک آب. بخش آباد، تیژور، حاجی آباد، حسن آباد، صفائیه، سعیدآباد. قادرآباد، بره کیان، لهرو، چاله دان جزء این قصبه منظور شده است. رباط شاه عباسی از آثار دورهء صفویه و دبستانی دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاسجرد.

[جِ] (اِخ) قریه ای بزرگ در شمال اراک (سلطان آباد).

لاسدمون.

[سِ دِ مُ] (اِخ)(1) لاقاذامونیا. (قفطی). شهر اسپارتارا در زمان قدیم لاسدمون نیز میگفتند. لکن لاسدمون غالباً بر تمام اراضی اسپارتا و اسپارتا فقط بر شهر مزبور اطلاق میشده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص502). رجوع به اسپارت شود. (تلفظ اصلی کلمه در یونانی لاکدمون است).
(1) - Lacedemone.

لاسدمونی.

[سِ دِ مُ] (ص نسبی)(1)منسوب به لاسدمون، یونانیهای شبه جزیرهء پلوپونز (یونان مرکزی). لاسدمونیها دریانی و آتنیها ینیانی بودند. (ایران باستان ج1 ص514 و ج2 ص941).
(1) - Lacedemonien.

لاسرخ.

[سُ] (اِ) یکی از دو نوع اکسید مس.(1)
,(انگلیسی)
(1) - Copper oxide .
(فرانسوی) Oxyde cuivreuse

لا سردا.

[سِ] (اِخ)(1) نام خاندان شاهی کاستیل. چندین عضو از آن خاندان در قرن چهاردهم میلادی در فرانسه مصدر خدماتی بوده اند.
(1) - La Cerda.

لاسرنا.

[سِ رِ] (اِخ)(1) بندری به مغرب شیلی (آمریکای جنوبی).
(1) - La Serena.

لاس زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) به نظر ریبه در کسی دیدن. ملامسه کردن و دست بازی کردن. ملاعبه کردن به ریبه. رجوع به لاس شود.

لاسع.

[سِ] (ع ص) نعت فاعلی از لسع به معنی گزیدن یا نیش زدن. صاحب نیش. (از منتهی الارب). گزنده.

لاسک.

[سَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در 22 هزارگزی خاوری فومن و 13 هزارگزی خاوری شفت. دارای 838 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاسکاریس.

(اِخ)(1) کنستانتن. نام یکی از نحاة یونانی. مولد قسطنطنیه به سال 1434 و وفات در رمسین به سال 1501 م.
(1) - Lascaris.

لاس کازاس.

(اِخ)(1) بارتلمه. کشیش بزرگ اسپانیولی. مولد اشبیلیة (1476 -1566 م.).
]. lasskazass ]
(1) - Las Casas

لاس کازه.

[زِ] (اِخ)(1) امانوئل، کنت دو. مورخ فرانسوی. مولد قصر لاس کازس (هُت گارُن). وی با ناپلئون بناپارت هنگام تبعید به سنت هلن همراه بود و خاطرات سنت هلن را او نوشت. (1742 - 1766 م.).
(1) - Las Cases.

لاسکوی.

[کُ] (اِ) نام جانورکی است کوچک و خوش آواز. (برهان). ظاهراً سیره یا مرغ کوچک دیگری است و یا پرندهء کوچکی که امروز سسک نامیده میشود. بعضی این را به معنی لحنی از الحان موسیقی یا آلتی از موسیقی گمان برده اند ولی من شاهدی برای آن نیافتم و بیت ذیل منوچهری ظاهراً منشأ این غلط و اشتباه است:
خول طنبوره تو گوئی زند و لاسکوی
از درختی به درختی شود و گوید آه.
لاسکوی در این شعر مثل طنبوره مفعول زدن نیست بلکه مبتدای جملهء بعد است معطوف به خول و فاعلِ فعل شدن به معنی رفتن و نام مرغی است.

لاسکی.

[سَ کی / ی] (ص نسبی) منسوب به لاسک و آن گمان برم نوعی از جامه باشد بمازندران. ابوعبدالله طاهربن احمد... بدین نسبت مشهور است. (انساب سمعانی ورق 595). رجوع به فقرهء بعد شود.

لاسکی.

[سَ کی ی] (ص نسبی) منسوب به لاسک که دهی است از توابع شفت فومن به گیلان.

لاسگرد.

[گِ] (اِخ) لاس جرد.

لاسگری.

[گَ] (حامص مرکب)ابریشم تابی :
با دیلمان به لاسگری اشتلم کند
گرداند و نداند آن شوخ روی شنگ.سوزنی.

لاسم.

[سِ] (اِخ) دهی از دهستان بالا لاریجان شهرستان آمل. واقع در 14 هزارگزی رینه. کوهستانی سردسیر. دارای 1350 تن سکنهء شیعه مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چشمه سار و رودخانهء محلی. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آنجا مالروست و دو زیارتگاه دارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاسن.

[سِ] (اِخ)(1) کریستیان. خاورشناس آلمانی. مولدِ برژن (نروژ). (1800-1876 م.).
(1) - Lassen.

لاس نافاس.

(اِخ) مؤلف حلل السندسیة آرد: فی بنبلونة کنیسة کبری بدأببنائها کارلس الثالث ملک نبارة سنة 1397، و فی الزاویة الجنوبیة الغربیة من الکنیسة شبکة حدیدیة اصلها سلسلة، کانت تحیط بسرادق الناصر سلطان الموحدین، اخذت منه فی الهزیمة الکبری التی وقعت علی المسلمین فی وقعة العقاب یقول لها الاسبان «لاس نافاس دو طولوذه».(1) (حلل السندسیة ج2 ص176).
(1) - Las Navas de Tolosa.

لاسنده.

[سَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لاسیدن.

لاسو.

(اِخ) رُلاند دو. موسیقی دان سبک فرانکوبِلژ. مولد مُن به سال 1530 و وفات 1594 م. نیز رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لاسود.

(اِخ) نام موضع و محلی از دیههای هفتگانهء شهر قدیم قم. رجوع به تاریخ قم ص32 شود.

لاسورس.

[] (یونانی، اِ) به یونانی ماهودانه است. (فهرست مخزن الادویه).

لاسوره.

[رِ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 56 هزارگزی جنوب باختری الیگودرز. دارای 127 تن سکنه. زبان لری فارسی. محصول غلات و لبنیات و تریاک و راه اتومبیل رو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاسوز.

(اِخ)(1) هانریت کنتس دو. شاعرهء مشهور به زیبائی. (1618-1673 م.).
(1) - La Suze.

لاسوس.

(اِخ)(1) ژان باپتیست آنتوان. نام باستان شناس و معمار فرانسوی مولد پاریس (1807-1857 م.).
(1) - Lassus.

لاسونیان.

[سُ] (اِخ)(1) مردم قسمتی از دومین ایالتی که داریوش کبیر از نظر گرفتن مالیات تأسیس کرد مرکب از: می سیان، لیدیان، لاسونیان؛ کابالیان و هی گنیان بودند و مالیات آن پانصد تالان بود. (ایران باستان ج2 ص1472).
(1) - Lasonian.

لاسه پد.

[سِ پِ] (اِخ)(1) رجوع به لاسپد شود.
(1) - Lacepede.

لاسی.

(ص نسبی) که لاس زدن خوی دارد. آنکه لاس زند. آنکه به نظر ریبه در نامحرم نگاه کند. (در تداول عوام). چشم چران. نظرباز. || آنکه ملاعبه کند با خوبرویان. آنکه ملامسه کند با آنان. دست باز.

لاسی.

[سَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ماین. از ولایت ماین به فرانسه. دارای 1726 تن سکنه است.
(1) - Lassay.

لاسیتانی.

(اِخ) نام قبیله ای از قبایل معروف کتلونیه به اندلس. (الحلل السندسیة ج2 ص20).

لاسیدن.

[دَ] (مص) لاس زدن. نظربازی کردن. دست بازی کردن. || ملاعبه با منظور.

لاسیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لاسیدن.

لاسیما.

[سی یَ] (ع ق مرکب) خاصة. خصوصاً.(1) بالخاصة. بخصوص. علی الخصوص. ویژه. بویژه. || نه چنانستی. (دهار). لاترما. رجوع به سیما شود.
(1) - Surtout.

لاسینیی.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در «اواز» از ولایت کُم پی ینی.(2) دارای 763 تن سکنه.
(1) - Lassigny.
(2) - Compiegne.

لاسیوم.

(اِخ) نام قسمت مرکزی ایتالیای قدیم. افراد نژاد لاتین پیش از تأسیس شهر روم در آنجا ساکن بودند و آن ناحیه را قریب بیست و چهار شهر بوده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص502).

لاش.

(اِ) لش. لاشه. مردار. جیفه. در ترکی تن مرده را گویند. (غیاث) :
گر شما جز که علی را بخریدید(1) بدو
نه عجب زانکه نداند خر بد لاش از ماش.
ناصرخسرو.
بدین زمین که تو بینی ملوک طبعانند
که ملک روی زمین پیششان نیرزد لاش.
سعدی.
-آش و لاش؛ متلاشی و از هم پاشیده.
- || چرکین و ریمناک.
-آش و لاش شدن.؛ رجوع به همین ماده شود.
- بوی گندلاش دادن؛ بوی جیفهء گندیده دادن. لاش مرده، جیفه.
- مثل لاشِ مرده؛ گندیده. متعفن. بد بو.
|| (ص) بی اعتبار. فرومایه. چیز اندک و کم و کوچک. ضایع. زبون. (برهان). هیچ. نابود. ناچیز(2) :
دیر نپاید که کند چرخ پیر
اینهمه را یکسره ناچیز و لاش.
ناصرخسرو.
اینهمه طمطراق چیزی نیست
لاشه ای به مرا ازین همه لاش.
انوری یا نزاری قهستانی.
گفت زن ای خواجه عیبی نیستت
وهم و ظن لاش بی معنیستت.مولوی.
چون تو شیرین نیستی فرهاد باش
چون نه ای لیلی چو مجنون باش لاش.
مولوی.
هم تو گوی و هم تو بشنو هم تو باش
ما همه لاشیم با چندین تراش.مولوی.
غیب و آینده برایشان گشت فاش
ذکر ماضی پیش ایشان گشت لاش.مولوی.
سالها این دوغ تن پیدا وفاش
روغن جان اندرو فانی و لاش.مولوی.
تنگ شکر خر به لاش ور نخری سرکه باش
عاشق این میر شو ور نشوی گو بمیر.
مولوی.
این نشاید از تو کاین ظلمی ست فاش
قهر کردی بیگناهی را به لاش.مولوی.
رنج معقولت شود محسوس و فاش
تا نگیری این اشارت را به لاش.مولوی.
مرکب شهریار هم نتوان
بهر خرجی خود فروخت به لاش.ابن یمین.
هله اسرار خدا فاش نمی باید کرد
اینچنین، کار سخن لاش نمی باید کرد.
شاه داعی شیرازی.
|| (اِ) به زبان مرغزی غارت بود. (لغت نامهء اسدی). به زبان مرغزی به معنی تاخت و تاراج و غارت باشد. (برهان). یغما. چپاول :
بدین رزمگاه اندر امشب مباش
ممان تا شود گنج و لشکر بلاش.فردوسی.
بلاش عشق من(3) آن نوجوان بسان کلاب (کذا)
جوال و جبهء(4) من لاش کرد و کیسه خراب.
طیّان.
به یکی جزیره که نامش بلاش
رسیدند شادی ز دل گشته لاش.عنصری.
صد کارگاه ششتر کرده ست باغ لاش
صد کارگاه تبت کرده است دشت طیّ.
منوچهری.
ای پسر گردل و دین را سفها لاش کنند
تو چو ایشان مکن و دین و دل خویش ملاش.
ناصرخسرو.
جستی ز لشکری که کند لاش حسن تو
رستی ز آفتی که بپوشد رخان تو.
مسعودسعد.
خوان(5) صبوحی به شیب مقرعه کن لاش
کابرش صبح آتشین لگام(6) برآمد.خاقانی.
فاش کند تیغ تو قاعدهء انتقام
لاش کند رمح تو مائدهء کارزار.خاقانی.
غارت اندر زر و قماش افتد
آنچه ارزنده تر به لاش افتد.
سنائی یا اوحدی.
|| شکاف (در اصطلاح مردم طبرستان). || در بیت ذیل لاش مرکب است از لام الف و شین ضمیر :
کسی که راست نبود این ستانه را چو الف
به پیش خدمت سلطان میان ببست چو لاش.
سنائی.
یعنی مانند (لا) کمر خدمت سلطان بست.
|| در بیت ذیل معنی کلمه بر ما معلوم نیست :
هر افکنده را گرگ دل کند و لاش
گریزنده را غول گفتی که باش.اسدی.
(1) - شاید: بگزیدید.
(2) - در این معنی شاید مخفف لاشی ء عربی باشد.
(3) - شاید: به لاش و ماش مر.....
(4) - ن ل: چنته، خنبه.
(5) - ن ل: خام.
(6) - ن ل: ستام.

لاش.

(اِخ) ده کوچکی است از دهستان طیبی سرحدی. بخش کهگیلویه شهرستان بهبهان واقع در 7 هزارگزی خاوری قلعه رئیسی مرکز دهستان. دارای 50 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاش.

(اِخ) در مشرق جوین. (افغانستان). || قلعهء سپیدکوه یا سپیددز که معروف است به لاش. (تاریخ سیستان ص404 و 406).

لا شاتنیره.

[تِ یُ رِ] (اِخ)(1) (فرانسوا دو وی وُن، سنیور دو) از مقربان هانری دوم و عموی بران توم. وی پس از جنگ تن به تنی با ژارناک بمرد. (1520-1547 م.).
(1) - La Chateigneraie.

لاشار.

(اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء مکران، مرکب از سه هزار خانوار. (جغرافیای سیاسی کیهان ص100).

لاشار.

(اِخ) موضعی در حدود مکران. صاحب مرآت البلدان گوید: گرمسیر است و لیکن هوای آن نسبت به مکران بهتر است. پیپ، ضابط نشین آنجا است و قلعهء مخروبه ای از قدیم دارد. از آب قنات زراعت کنند. چهار رشته قنات آباد و سه رشته خراب دارد و مشتمل است بر مزارع مفصله (کویج یکرشته قنات دارد) (کردهان قلعهء مخروبه و دو رشته قنات دارد) (قلعهء آب کاه مخروبه و آبش رودخانه است). محصولات شتوی، غله. صیفی، ذرّت. و باقلا. اشجار: نخل؛ هلوی سیاه. رز، انجیر و سیب. شکار: در جلگه آهو و در کوهستان شکار کوهی: کبک و تیهو. ملبوس: کرباس و شال پشم است. جمعیت آنها هزار و چهل خانه وار: (پیپ صد خانوار) (کویج هفتاد خانوار) (کردهان سی خانوار) (قلعهء آب کاه دویست خانوار) (ایلات که در صحرای لاشارک سکنی دارند پانصد و پنجاه خانوار). (مرآت البلدان ج1 ص280).

لا شالته.

[لُ تِ] (اِخ)(1) لوئی رنه دو. نام وکیل عمومی در پارلمان برتانی. خصم آباء یسوعیین. مولد رن. (1701-1785 م.).
(1) - La Chalotais.

لاشامبدی.

[بُ] (اِخ)(1) پیر. نام افسانه سرای فرانسوی. مولد «منتینیاک - سور - وِزر» (1806-1872 م.).
(1) - Lachambeaudie.

لاشامبر.

(اِخ) مارَن کورو دو. نام پزشک لوئی سیزدهم. مولد منس در حدود سال 1594 و وفات به سال 1669 م.

لاشبرگ.

[شَ بَ] (اِ مرکب) هنگامی که بر پوشش مرده خاک جنگل برگهای خشک و شاخه های تازه افتاده افزوده میشود در قسمت زیرین آن برگها و شاخه های کهنهء سالهای پیش تدریجاً پوسیده و با لاشه های کرمها و جانورانی که در زیرزمین مرده و پوسیده اند و همچنین ریشه های پوسیده یک لایهء تیره رنگی درست میکنند که آن را لاشبرگ مینامند. لاشبرگها دو نوعند: لاشبرگ شیرین و لاشبرگ ترش. لاشبرگ شیرین از لحاظ شیمیائی دارای واکنش خنثی میباشد و آن را خاک برگ(1) جنگلی نیز مینامند. این لاشبرگ برای درختان جنگل بسیار سودمند است. لاشبرگ ترش دارای واکنش اسیدی است و برای درختان جنگل چندان خوب نیست. لاشبرگ شیرین - لاشبرگ شیرین سیاه رنگ و لخته لخته است و از مواد معدنی و آلی که دارای ازت فراوان هستند ساخته شده. این ازت و همچنین مواد معدنی در برگهای خشک فراوان میباشد. برگهایی که در پائیز از درخت میریزند بطور متوسط دارای 12 تا 14 درصد آب و 5 تا 10 درصد خاکستر و 3 تا 4 درصد ازت هستند و یک هکتارجنگل دانه زاد راش که در حدود 3700 کیلوگرم در سال برگ به زمین میریزد قریب 185 کیلوگرم مواد معدنی و 37 کیلوگرم ازت به پوشش مرده می افزاید. گذشته از ازتی که در برگها یافت میشود، پوشش مرده ازت فراوانی هم از هوا دریافت میکند و اینکار بوسیلهء باکتریهای ویژه ای انجام میشود که در روی برگهای خشک پوشش مرده یافت میشوند و این باکتریها ازت فراوانی از هوا می ربایند و خاک جنگل را از این عنصر گرانبها که در کشاورزی از راه کود به زمین میرسد بی نیاز میکنند. جذب ازت نتیجهء هم زیستی(2) چندین باکتری است: 1 - گرانولوباکترها(3) و آئروباکترها.(4) 2 - ازتوباکتر کروککم.(5) کار باکتریها و جانوران در ساختن لاشبرگ: در لاشبرگ شیرین باکتریهائی یافت میشود که در لاشبرگ ترش کمیاب و گاهی نایاب میباشند. این باکتریها مایهء پوسانیدن پوشش مرده و ساختن لاشبرگ میگردند و با باکتریهائی که در زمینهای زراعتی یافت میشود اختلاف دارند. مثلاً میکروککوس نیتریفیکانس(6) که در خاک زراعتی فراوان است در خاک جنگل نایاب میباشد، از این رو خاکهای جنگل با داشتن ازت فراوان هیچگاه دارای نیترات نمیباشند. برخی قارچها نیز مانند باکتریها در پوسانیدن پوشش مرده و ساختن لاشبرگ مؤثرند، جانوران کوچک از دستهء بی مهرگان (غیر ذی فقار)(7) مانند ریشه پائیان(8) و کرم های خاکی نیز بپوسانیدن پوشش مرده کمک میکنند بدین ترتیب که از برگها و گیاههای خشک تغذیه کرده و با آخال خود آنها را به خاک برمیگردانند. کرمهای خاکی بویژه خیلی سودمند هستند و برگهای خشک ممرز را بیش از برگ سایر درختان دوست میدارند چنانکه در جنگلهای ممرز که در زمستان زمین آنها پوشیده از برگهای خشک است تا آغاز تابستان اثری از برگهای خشک باقی نمیماند. اثر آب و هوا در پوسانیدن پوشش مرده: گرما در پوسانیدن پوشش مرده اثر دارد... نم هوا و خاک در پوسانیدن پوشش مرده مؤثر است و هر چند برگهای خشک نمناکتر باشند زودتر میپوسند و اگر برگها خیلی خشک باشند بهیچوجه نخواهند پوسید و از طرفی چون اکسیژن برای عمل باکتریها لازم است اگر آب سطح پوشش مرده را بپوشاند و از راه یافتن هوا در آن جلوگیری کند پوسیدگی بخوبی انجام نخواهد گرفت بنابراین اندازهء نم پوشش مرده از این لحاظ دارای حداقل و حداکثری است که بستگی به جنس خاک دارد. اثر روشنائی در پوسانیدن پوشش مرده هنوز آشکار نیست ولی گمان میرود که بهیچوجه مؤثر نباشد. اسیدهای معدنی مایهء کندی پوشش مرده میشوند ولی قلیاها، در صورتیکه پوشش مرده به اندازهء کافی نمناک باشد، پوسیدن آن را سریع تر میکنند. از اینرو در جنگلهائی که در زمین های آهکی میرویند پوسیدن پوشش مرده بخوبی انجام می گیرد. کلرورها و سولفاتها و همچنین چربیها و رزین و مازوج از سرعت پوسیدن میکاهد ولی فسفاتها و نیترات ها آن را تسریع میکنند. برگهای رزین دار و برگ درختانی که مازوج دارند دیر میپوسند. لاشبرگ ترش: چنانچه نم کافی در پوشش مرده یافت نشود یا هوا در آن راه نیابد و یا گرمای خاک کافی نباشد لاشبرگی که از پوسیدن پوشش مرده به دست می آید واکنش اسیدی خواهد داشت و آن را لاشبرگ ترش یا لاشبرگ خام مینامند. این لاشبرگ در جنگلهای سردسیر یا در ارتفاعات زیاد کوهستانها که هوا خیلی سرد و نم آن فراوان باشد یا در کلاکها(9) که نم خاک کم است دیده میشود. در خاکهای شنی که آب با سرعت بسیاری فرو می نشیند چون نم کافی موجود نیست لاشبرگ ترش درست میشود زیرا خشکی بسیار مایهء نابود شدن باکتریها میشود و پوسیدن پوشش مرده بخوبی انجام نمیگیرد. در شنزارهائی که پوشیده از جنگل هستند نم خاک تا اندازه ی محفوظ می ماند و باکتریها میتوانند کار خود را ادامه دهند ولی اگر به علتی قسمتی از درختان جنگل برانداخته شوند خاک در معرض تابش مستقیم خورشید قرار گرفته و بزودی خشک میشود و دیگر برای رویانیدن درخت شایستگی خود را از دست خواهد داد... (جنگل شناسی کریم ساعی ج1 صص90 - 95).
(1) - Terreau.
(2) - Symbiose.
(3) - Granulobacters.
(4) - Aerobacters.
(5) - Azotobacter crococcum.
(6) - Micrococus nitrificans.
(7) - Invertebres.
(8) - Rhizopodes.
(9) - Steppe.

لاشتر.

[تَ] (اِخ) ناحیتی نزدیک نهاوند. بده فرسنگی آن و دوازده فرسنگی شاپورخواست. (معجم البلدان). رجوع به الیشتر و اشتر شود.

لا شجاعة قبل الحروب.

[شَ عَ تَ قَ لَلْ حُ] (ع جمله اسمیه) (حدیث) پیش از جنگ شجاعتی نبود :
گفت پیغمبر سپهدار قلوب
لاشجاعة یا فتی قبل الحروب.مولوی.

لاشخوار.

[خوا / خا] (اِ مرکب) لاشخور. کرکس.(1) مرغ مردارخوار. نسر. (منتهی الارب).
(1) - Vautour.

لاشر.

[شِ] (اِخ) ابن جرثومة. قالَ هو ابوثعلبة الخشنی. رجوع به ابوثعلبة شود. (الاصابة ج6 ص3).

لاشریک.

[شَ] (ع ص مرکب) (از: لا + شریک) بی شریک. بی نیاز.

لاشز.

[شِ] (اِخ)(1) لو پر فرانسوا دو. یکی از آباء یسوعیین. مولد قصر اِکس (فُرز) (1624-1709 م.).
(1) - La Cheise.

لاشسه.

[شُ سِ] (اِخ)(1) پیر کلود نیول دو. درام نویس فرانسوی. مولد پاریس ( 1692 -1754 م.).
(1) - La Chaussee.

لاشع.

[شِ] (اِخ) موضعی است در حدود جنوب شرقی کنعان. نویسندگان مسیحی سلف گویند که لاشع نزدیک آب گرمهای سلیمان در اراضی موآب واقع بوده و همان است که یونانیان آن را کالیروی نامند. (قاموس کتاب مقدس).

لاشعور.

[شُ] (ع ص مرکب) (از: لا + شعور) به معنی بی شعور.

لاشک.

[شَ] (ع ق مرکب) (از: لا + شک) بی شک. بلاشک. بی گمان :
هر جایگه که رفتی باز آمدی مظفر
چون با خطر شریکی لاشک مظفّر آیی.
فرخی.
اکنون لاشک مرا پیش او باید رفتن. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی).
تو بیماری در این زندان و بیماریت را لاشک
دوا باشد، طبیبی جوی تا روزی دوایابی.
سنائی.

لاشک.

[شَ] (اِخ) نام موضعی در کوهپرِ کجور. (مازندران استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص109). دهی از دهستان کران. بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 6 هزارگزی باختر کجور. کوهستانی، سردسیر. دارای 400 تن سکنه. زبان گیلکی فارسی. آب از چشمه و رودخانهء محلی. محصول غلات و ارزن، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه مالرو است. عده ای از اهالی در زمستان برای کارگری به حدود قشلاقات کجور میروند و تابستان از قراء هلستان - دهگیری از دهستان کران برای تغییر آب و هوا به این آبادی می آیند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاشکرد.

[کِ] (اِخ) شهری است مشهور به کرمان، میان آن و جیرفت سه مرحله است. (معجم البلدان).

لاش کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) غارت کردن. یغما کردن :
ای پسر گر دل و دین را سفها لاش کنند
تو چو ایشان مکن و دین و دل خویش ملاش.
ناصرخسرو.
|| تباه کردن. نابود کردن :
دیر نپاید که کند گشت چرخ
اینهمه را یکسره ناچیز و لاش.ناصرخسرو.

لاشکن.

[کَ] (اِخ) نام کوهی است نزدیک بملک روس و به این معنی بحذف شین نقطه دار هم آمده است. (یعنی لکن) (برهان).

لاش کنار.

[کِ] (اِخ) لاشک. نام موضعی در فیروزکلای کجور. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص109).

لاشلیه.

[شِ یِ] (اِخ)(1) ژول. فیلسوف فرانسوی. مولد فونتن بلو. مؤلف رسالهء جالبی در باب استقراء. (1832-1918 م.).
(1) - Lachelier.

لاش ماش.

(ص مرکب) کلمه ای است فارسی، و آن مخفف لاشی ء نباشد و به معنی باطل و بیهوده است: قال الحجاح لجبلة بن الایهم الغسّانی قل لفلاح اکلت مال الله بابدح و دُبیدح، فقال له جبله خواستهء ایزد بخوردی به لاش ماش؛ ای اکلت مال الله بالباطل. (مجمع الامثال میدانی ذیل: اخذ. بابدح و دبیدح).

لاش مرده.

[مُ دَ / دِ] (اِ مرکب) جیفه. رجوع به لاش شود.

لاشو.

[شُ] (اِخ)(1) شارل آلکساندر. نام وکیلی فرانسوی. مولد ترنیاک (کرز). (1882 - 1818).
(1) - Lachaud.

لاش و ماش.

[شُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) لاش ماش. حیله. باطل. رجوع به لاش و رجوع به لاش ماش شود.

لاشه.

[شَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان از شهرستان رشت. واقع در هشت هزارگزی خاوری کوچصفهان. دارای 490 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاشه.

[شَ / شِ] (اِ) تن. تن مُرده. جیفه. مردار. جسد. لاش. لش. تنهء گوسفند و گاو و امثال آن پس از سقط شدن یا ذبح. مردهء جمیع حیوانات. (برهان). کالبد انسانی پس از مرگ. (انجمن آرا). جسم بیروح حیوان. جسد روح بشدهء جانور از آدمی و جز آن :
یا غبار لاشهء دیو سپید
بر سوار سیستان خواهم فشاند.
خاقانی.
احمق را ستایش خوش آید چون لاشه ای که در کعبش دمی فربه نماید. (گلستان). || آدمی و اسب و خر لاغر و پیر و زبون را گویند. (برهان). زبون و لاغر و ضعیف مطلق خواه انسان خواه حیوان و اکثر این لفظ صفت اسب و خر واقع شود. (غیاث) (در فارسی لاشه گویند و از آن خر لاغر و ضعیف خواهند و توسعاً در سایر ستور و حیوان چون لاشه سگ و جز آن گویند). ضعیف و لاغر از حیوان و انسان. (آنندراج). ستور از کار افتاده. هر جانور سخت نزار سخت نحیف سخت لاغر :
خم خانهء خر سر ای خر پیر
نه راه بری نه باربرگیر
زین لاشه و لنگ و لوک پیری
از دم تا گوش مکر و تزویر.سوزنی.
مدد لاشه سواری چه کند لشکرگاه.
اخسیکتی.
موکب شهسوار خوبان رفت
لاشهء صبر ما دمادم شد.خاقانی.
لاشهء تن که بمسمار غم افتاد رواست
رخش جان را بدلش نعل سفر بربندیم.
خاقانی.
تشنه بمانده مسیح شرط حواری بود
لاشهء خر ز آب خضر سیر شکم داشتن.
خاقانی.
وان پیر لاشه را که سپردند زیر خاک
خاکش چنان بخورد کزو استخوان نماند.
سعدی.
مجنبان لاشه در رزمی که دستانی کند رستم
مپران باشه در روزی که طوفانی کند صرصر.
صاحب علی آبادی.
|| خر. (برهان) (غیاث): و اهل الهند لایحملون الاعلی البقر و علیه یرفعون اثقالهم فی الاسفار و رکوب الحمیر عند هم عیب کبیر و حمیر هم صغار الاجرام یسمونها اللاشه. (ابن بطوطه) :
منگر اندر بتان که آخر کار
نگرستن گرستن آرد بار
اول آن یک نظر نماید خُرد
پس از آن لاشه رفت و رشته ببرد(1)
تخم عشق از دوم نظر باشد
پس از آن اشک رشک بر باشد.سنائی.
آخر نه سیّدی که سوار براق بود
بر لاشهء برهنهء بس مختصر نشست.
سیدحسن غزنوی.
لاشه ای تا کی رسد آنجا که رخش او کشند
کاروانی کی رسد هرگز بگرد لشکری.
انوری.
رفته زین سو لاشه ای در زیر وز آنسو کنون
ابلق گیتی جنیبت زیر ران آورده ام.خاقانی.
خاقانی وار لاشهء عمر
برآخور حرص و آز بستیم.خاقانی.
لاشه چون سم فکند بس نبرد
منت نعلبند یا بیطار.خاقانی.
چون لاشهء تو سخره گرفتند بر تو چرخ
منت به نزل یک تن تنها برافکند.خاقانی.
کس ندیده ست نمد زینش خشک
سست شد لاشه به جائیش ببند.خاقانی.
بر لاشهء عجز بر نهم رخت
تا رخش عنان قدر در آرم.خاقانی.
چو باشه دوخته چشمی به سوزن تقدیر
چو لاشه بسته گلوئی بریسمان قضا.
خاقانی.
مدتی از بهر حاصل کردن مرسوم خویش
خواستم دستوری و کردم بر آنجانب گذر
گفتم این عامل که با وی صحبتی دارم قدیم
نقد فرماید بشهر و جنس بر ده اینقدر
کی گمان کردم که هر بنده که باشد پیش شاه
جای او نزدیکتر خطش نویسد دورتر
هست پنجه روز تا بر خط عامل رفته اند
چاکران و لاشگانم سوبسوی و دربدر
یکدرم حاصل نگشت و از دویدن مانده اند
لاشگانم سست پای و چاکرانم خیره سر.
ظهیرالدین (از ابدع البدایع)(2).
لاشهء دل را ز عشق بار گران بر نهاد
فانی لاشی چو گشت یار هویداش شد.
عطار.
در سر آمد لاشهء صبرم ز عجز
تنگ اسب امتحان چندی کشی.عطار.
(1) - رجوع به «خر رفت و رسن بُرد» در امثال و حکم شود.
(2) - در آنندراج این شعر به معزی نسبت داده شده است.

لاشه خر.

[شَ / شِ خَ] (اِ مرکب) خر ضعیف و سست بنیه و نزار. رجوع به لاشه شود :
وین لاشه خر ضعیف بدره را
اندر دُم رفته کاروان بندم.مسعودسعد.
چون براقی نداری اندرده
لاشه خر را به دست دزد مده.سنائی.
بارگیر تو تازی اسب دوان
تو خریدار لنگ لاشه خران.سنائی.
آخر نه سیدی که سوار براق بود
بر لاشهء برهنهء بس مختصر نشست
عیسی که نقره خنگ سپهر است مرکبش
زو هیچ کم نشد که بر آن لاشه خر نشست.
سیدحسن غزنوی.
من همی گویم کان لاشه خرک
گفت و میکند بسختی جانی.رشید وطواط.
ابلهی مروزی بشهر هری
سوی بازار برد لاشه خری
لاغر و سست و پیر و فرسوده
سم و دندان او همه سوده
جست دلال چُست بر پشتش
کرد جنبان بسیخه و مشتش
گفت کای تاجران و راهروان
که خرد مرکبی دوان و روان
مروزی گفت کای بجان یارم
گر چنین است خود نگهدارم
گفت دلال کای مصحف خر
با تو سی سال بود هم آخر
در گمانی هنوز با خر خویش
دم خرگیر اینک و سر خویش
هر کرا ذوق طبع صافی نیست
ذوقش از شعر مجد خوافی نیست.
مجد خوافی.
لاشه خر به مرا از اینهمه لاش.نزاری.
اینهمه طمطراق چیزی نیست
گر با وجود جود تو کس گوهر مراد
بر آستان غیر تو جوید ز ابلهی
از دُنب لاشه خر طلب دنبه میکند
و آماس باز می نشناسد ز فربهی.ابن یمین.
لاشه خر را به تازی چه نسبت.سعدی.

لاشه خوار.

[شَ / شِ خوا / خا] (اِ مرکب)لاشخوار. لاشخور. کرکس. نسر.

لاشه دار.

[شَ / شِ] (نف مرکب) وزین. گران.

لاشه سگ.

[شَ / شِ سَ] (اِ مرکب) سگ ضعیف و لاغر و نزار :
لاشه سگ بس تلاش برد بکار
لاشه افکند عاقبت به کنار.علی اکبر دهخدا.

لاشه سوار.

[شَ / شِ سَ] (ص مرکب)سوار اسبی نزار :
مدد لاشه سواری چکند لشکرگاه.
اثیر اخسیکتی.

لاشه کردن.

[شَ / شِ کَ دَ] (مص مرکب) لاشه کردن سند یا قباله یا حجتی، بیرون کردن امضای آن. باطل کردن آن. مهر و امضای آن را محو یا جدا کردن. کشیدن مهر و امضا.

لاشی ء.

[شَیْءْ] (ع ص مرکب) (از: لا + شی ء) هیچ. مقابل شی ء. ناچیز. نچیز. نیست. معدوم. (آنندراج) (در تداول شعرا گاهی بدون همزه استعمال شود) :
مالش همه لاشی شد و ملکش همه ناچیز
دشمن بفضول آمد و بدگوی بگفتار.فرخی.
هنگام همت وی و هنگام جود وی
شی ء است همچو لاشی ء و لاشی بود چو شی.
منوچهری.
گر چیز نیستند برون از مزاج تن
امروز نیز لاشی و مجهول و ابترند
ور لاشیند فعل نیاید ز چیز نه
وین هر دو در تن تو به افعال ظاهرند.
ناصرخسرو.
باشم گستاخ وار با تو، که لاشی کند
صد گنه این سری یک نظر آن سری.
عمادی شهریاری.
خواب احمق لایق عقل وی است
همچو او بی قیمت است و لاشی است.
مولوی.
گرچه این جمله جهان ملک وی است
ملک در چشم دل او لاشی است.مولوی.
-لاشی ء شدن، لاشی ء محض شدن؛ هیچ نداشتن. بی چیز و فقیر شدن، بی چیزی تمام شدن.
-لا شی ء محض؛ سخت بی چیز. که هیچ ندارد از مال.

لاشید.

(اِخ)(1) لاسیتی(2). نام تودهء کوهی در قسمت شرقی جزیرهء کرت (اقریطش) مشرف به کوه استاور. دارای 2160 گز ارتفاع و در مرکز آن دریاچه ای است. لاسیتی تشکیل بلوک آبادانی میدهد که دارای 54000 تن سکنه است، 44 هزار آن یونانی مسیحی و ده هزار آن مسلمانند.
(1) - Lachid.
(2) - Lssithy.

لاشیدان.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان. واقع در دوهزارگزی باختری لاهیجان کنار راه شوسه. دارای 540 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاشیدن.

[دَ] (مص) پاشیدن. (آنندراج). || تاراج و غارت کردن. تباه کردن. ناچیز کردن. لاش کردن :
ای پسر گر دل و دین را سفها لاش کنند
تو چو ایشان مکن و دین و دل خویش ملاش.
ناصرخسرو.
رنج کاران که گنج لاشانند
زرنگهدار و آب پاشانند.سنائی.

لاصف.

[صِ] (ع اِ) سنگ سرمه. (منتهی الارب). سرمه. (مهذب الاسماء). || (ص) نعت فاعلی از لصف به معنی درخشیدن. (منتهی الارب). درخشنده.

لاصق.

[صِ] (ع ص) چفسیده. دوسیده. برچسبنده(1): لخّ، لاصق النسب. (منتهی الارب).
(1) - Collant.

لاضرر.

[ضَ رَ] (ع اِ مرکب) (از: لا + ضرر) مأخوذ از حدیث «لا ضَرَر و لا ضِرار فی الاسلام»، و آن قاعدهء فقهی است و در موارد بسیاری از فقه بدان استناد می شود. مدرک قاعدهء لاضرر را روایاتی گفته اند بتواتر از جانب شرع وارد(1) اما این ادعا اگر در مورد تواتر اجمالی ادله درست باشد(2) شک نیست که در مورد تواتر لفظی پذیرفتنی نیست و با ثبوت مسلم بودن اصل قاعده در فقه بحث در یکایک روایات مدرک قاعدهء مذکور موردی نخواهد داشت و روایتی که از همه روشنتر و سند آن صحیح تر است روایتی است شامل داستان سمرة بن جندب و آن روایت اینست که سمرة را خرمابنی بود و راه بدان درخت از خانهء یکی از انصار گذشتی و سمرة سرزده و نابهنگام به خانهء آن مرد درآمدی و مزاحمت رساندی. انصاری وی را گفت آمد شد نابهنگام تو و آنهم بی کسب اجازت مایهء تباهی آسایش من است و دوست ندارم که در هر حال سرزده به خانهء من درآئی. بهتر که به گاه درآمدن اجازت خواهی. سمرهء گفت برای رسیدن به درخت خویش اجازت چه خواهم، انصاری شکایت با پیغمبر اکرم برد. پیغمبر (ص) سمرة را فرمود چون به خانهء مرد انصاری روی اجازت خواه. گفت نخواهم. فرمود آن درخت بگذار و خرمابنی دیگر در فلان جای بستان. گفت نستانم. فرمود دو درخت گیر. و آن درخت بِهل. گفت نهلم. حضرت بر تعداد خرمابن بیفزود تا به ده رسید. سمرة هم بنخواست. فرمود درخت بگذار تا بجای آن خرمابنی در بهشت ترا دهم. گفت بهیچ روی خرمابن بکس نگذارم و مابأزائی نخواهم. حضرت فرمود «انک رجل مضار و لاضرر و لاضرار علی مؤمن». آنگاه فرمان داد تا خرمابن وی بکندند و دور افکندند و فرمود برگیر و هر جای که خواهی بنشان. و در روایت دیگر آمده است که فرمود لاضرر و لاضرار فی الاسلام(3) و در (موثقهء) دیگر: «لاضرر و لاضرار» و ضرر گزند رساندن باشد و مضاره آن باشد که دو کس به یکدیگر گزند رسانند.
پس مدلول لغوی این حدیث چنین باشد که جنس ضرر در اسلام و یا بر مؤمنی موجود نیست و آشکار است که چنین مفهوم از این حدیث در نظر نبوده چه وجود ضرر بر همه کس معلوم است از اینرو فقیهان در معنی این حدیث احتمالها داده اند از جمله اینکه حکمی که از آن گزندی رسد (یا گزندی بمؤمنی رسد) تشریع نشده است. در این صورت لزوم بیع مستلزم غبن یا بیع بدون شفعه از شریک یا وجوب وضو با پرداخت آب بهای گزاف مشروع نیست و همچنین رفتن سمرة بسوی خرمابن خویش و آزار رساندن به مرد انصاری و بالجمله هر حکم شرعی که زیانی از آن پدید آید و یا هرگونه اعمال سلطنت که گزندی از آن به دیگری رسد به مدلول این خبر تشریع نشده است. اکنون باید دانست که قاعدهء لاضرر با افادهء چنین معنی در موارد ادلهء احکامی که از آن احکام زیانی ناشی میشود و همچنین در مورد زیان دیگر که آن را تعارض ضررین گویند و نسبت به قاعدهء تسلیط که مشرّع اِعمال سلطنت مردم به اموال خویش میباشد احکام مخصوصی دارد در مواردی قاعدهء لاضرر بر بسیاری از احکام حکومت(4) خواهد داشت و بطور اجمال اینکه: نسبت به برخی احکام که بر موضوعات متضمن ضرر مالی یا جانی تعلق گرفته مانند زکوة، خمس، حج، جهاد، و مانند آن هیچگونه تأثیری ندارد ولی نسبت به احکامی که برخی از افراد موضوعات آن ضرری و برخی غیرضرری (خواه آن احکام تکلیفی باشد و خواه وضعی) قاعدهء لاضرر نسبت به افراد ضرری حکومت خواهد داشت. در مورد تعارض دو ضرر میگویند چون این قاعدهء «لاضرر» از لحاظ حفظ مصالح امت و منت گذاردن بر آنها به وجود آمده است پس در اینگونه موارد باید ضرر کمتر اختیار شود چنانکه هرگاه امر دائر گردد که زیان به شخص واحد برسد یا به عموم، زیان دیدن شخص مقدّم بر زیان عمومی خواهد بود و اگر امر دائر شود که زیان به خود شخص برسد یا به دیگری در این صورت میگویند اگر تأسیس قاعده برای منت بر نوع امت میباشد باید رعایت اقل ضررین شود ولی اگر تأسیس آن بلحاظ منت بر آحاد افراد امت باشد تحمل ضرر بخاطر ضرر نرسیدن به دیگری واجب نخواهد بود، هر چند که ضرر وارد بر غیر بیشتر باشد.
نسبت قاعدهء لاضرر با قاعدهء تسلیط: قاعدهء تسلیط از حدیث نبوی مشهور (الناس مسلطون علی اموالهم) استفاده میشود و در مواردی با قاعدهء لاضرر متعارض میشود چنانکه مالک بخواهد به استناد این قاعده از ملک خود استفاده ای بکند و آن استفاده به زیان دیگری منتهی شود مث او در خانهء خود چاهی بکند و آن چاه به دیوار همسایه صدمه رساند در اینگونه موارد فقیهان به اختلاف سخن گفته اند که پسندیده تر از همه این است که هرگاه تصرف مالک به زیان دیگری منتهی نشود بلکه از سود او جلوگیری کند، در این صورت مسلماً قاعدهء تسلیط مقدم خواهد بود ولی اگر تصرف او به زیان دیگری منتهی گردد و جلوگیری از این تصرف نیز به زیان مالک باشد در این صورت قاعدهء تسلیط مقدم خواهد بود ولی اگر تصرف او به زیان دیگری منتهی گردد و جلوگیری از این تصرف نیز به زیان مالک باشد در این صورت قاعدهء تسلیط و لاضرر معارض خواهند بود.
لکن اگر جلوگیری از تصرف مالک به زیان او نباشد ولی تصرف وی به زیان دیگری منتهی شود در این صورت است که باید گفت قاعدهء لاضرر مقدّم بر قاعدهء تسلیط خواهد بود و برای تفصیل بیشتر رجوع به فرائد الاصول مرحوم شیخ مرتضی و تقریرات آقا شیخ محمدعلی کاظمینی خراسانی و کفایة الاصول مرحوم آخوند شود.
(1) - این ادعائی است که فخرالمحققین در کتاب ایضاح در باب رهن کرده است.
(2) - مرحوم آخوند خراسانی صاحب کفایة ادعای تواتر اجمالی را بعید می داند.
(3) - النهایة لابن الاثیر.
(4) - حکومت اصطلاحی است اصولی که تفصیل آن ذیل همین کلمه در حرف «ح» از این لغت نامه آمده است.

لاضرورت ذاتی.

[ضَ رَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطق) و آن قیدی است که قضیه مطلقهء عامة را بدان مقید کنند. معنی قضیهء مطلقهء عامة این است که ثبوت نسبت در یکی از ازمنهء ثلاثه محقق است چنانکه گوئیم: کل انسان متنفس بالفعل و چون این قضیه را به لاضرورت مقید سازند، معنی چنان باشد که این نسبت مادام که ذات موضوع موجود باشد ضروری نیست بلکه توان نقیض آن موجود شود. مثال: کل انسان متنفس بالفعل لا بالضرورة؛ یعنی لاشی ء من الانسان بمتنفس بالامکان العام. پس مطلقة عامه مقید به لاضرورت ذاتی مرکب از دو قضیه باشد: یکی مطلقهء عامه و دیگری ممکنهء عامه و یکی از دو قضیه موجبه بود و دیگری سالبه.

لاضیر.

[ضَ] (ع جمله اسمیه) (از: لا + ضمیر) به معنی باکی نیست و ضرری نیست. لاضیر علیکم؛ ای لاضَرَر فی تأخیر الصلوة بالنّوم. (منتهی الارب) : قالوا لاضیر انا الی ربنا منقلبون. (قرآن 26/50)؛ (یعنی باکی نیست و پروا نداریم که نزد پروردگار خود بازگشت خواهیم کرد. و این جواب سحره است که به فرعون گفته اند چون گفت شما را دست و پا میبرم و بدرخت می آویزم).
نعرهء لاضیر بشنید آسمان
چرخ گوئی شد پی آن صولجان.مولوی.
نعرهء لاضیر بر گردون رسید
هین ببر چون جان ز جان کندن رهید.
مولوی.

لاط.

[لاط ط] (ع ص) مرد پلید: لاطٌ ملطٌ؛ آنکه خود خبیث باشد و یارانش نیز خبیث. (منتهی الارب).

لاط.

[لَءْطْ] (ع مص) فرمودن چیزی یا کسی را به کاری و ستهیدن در آن. || گریزان و شتابان گذشتن و التفات نکردن. || سخت و دشوار شدن بر کسی. || تیر زدن بر کسی. || وام بازخواستن و ستهیدن در آن. || دیر نگریستن به کسی چندانکه دور رود و از نظر غائب شود. || به چوب دستی زدن. (منتهی الارب).

لاطائل.

[ءِ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) (از: لا به معنی نه + طائل به معنی هوده و فائده) بیهوده. بیفائده. بیهده. ترهة. بی نفع. بی مزیتی. بی غنائی. بی خیر.
-لاطائل گفتن؛ بیهوده گفتن. حرف مفت زدن. جفنگ گفتن.
|| فرومایه. ناکس.
- تطویل بلاطائل؛ پرگوئی بیهوده.

لاطائلات.

[ءِ] (ع اِ مرکب) جِ لاطائل. ترهات. اَباطیل. بَسابِس. صحامِح.

لاطان.

(اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر واقع در 6 هزارگزی جنوب شوشتر دارای صد تن سکنه. مذهب اهالی شیعه و زبان فارسی و عربی و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و ساکنین آن از طایفهء عرب هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاطئة.

[طِ ءَ] (ع ص، اِ) شکستگی سر که به پوست تنک سر رسد. (منتهی الارب). آن جراحت که بر آن پوست رسد که بر زَبر استخوان سر بود. (مهذب الاسماء). || ریش که به نشود. || گزیدگی ثُطات است که جانورکی باشد. (منتهی الارب).

لاطبین.

(اِ) نوعی ماهی در رود نیل. (دزی).

لاطع.

[طِ] (ع ص) نعت فاعلی از لطع بمعانی به چوب دستی زدن و لیسیدن و پیش پای بر سپس کسی زدن و محو کردن نام کسی را و ثابت کردن آن و بر چشم طپانچه زدن و بر هدف رسانیدن تیر و همهء آب چاه خشک شدن. (از منتهی الارب).

لاطم.

[طِ] (ع ص) نعت فاعلی از لطم به معنی طپانچه زدن بر رخسار و اندام. (از منتهی الارب).

لاطم.

[طِ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

لاطن.

[طَ] (اِخ) رجوع به لاتن و لاتین شود.

لاطنة.

[طِ نَ] (اِ) قایق. کرَجی.

لاطی.

(ع ص) آنکه عمل غیرطبیعی کند. تازباز. غلام باره. مردافشار. بچه باز(1). || (معرب، اِ) مأخوذ از یونانی، کاج. (یا) حَور. (دزی).
(1) - Sodomite.

لاطی ء.

[طِءْ] (ع ص)(1) نعت فاعلی از لطأ به معنی دوسیدن به زمین و چسبیدن. (از منتهی الارب): و هو نبات لاطی ء مع الارض لَه رؤس رخوة. (ابن البیطار). چسبنده به زمین. || قبری لاطی ء؛ گوری با زمین هموار. (مهذب الاسماء).
(1) - Adherent, Conglomere.

لاطین.

(اِخ) رجوع به لاتن شود.

لاطینی.

(ص نسبی) منسوب به لاطین. لاتینی. رجوع به لاتینی شود.

لاطینیة.

[نی یَ] (ص نسبی) تأنیث لاطینی. لطینیه. || زبان لاطینی.

لاظ.

[لَءْظْ] (ع مص) اندوهگین کردن کسی را. || راندن از نزدیک خود. || سخت تقاضا کردن و ستهیدن در آن. (منتهی الارب).

لاع.

(ع ص) ناشکیبا و بیمار دوستی و محبت. ج، لاعون، لاعة، الواع. (منتهی الارب): رجلٌ هاعٌ لاع؛ مرد بددل ترسنده. رجلٌ هائعٌ کذلک. (منتهی الارب). مرد بد دل. (مهذب الاسماء).

لاعاد.

(ع ص مرکب) (از: لا + عاد) به معنی نه درگذرندهء از سد رمق. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی).

لاعب.

[عِ] (ع ص) نعت فاعلی از لعب. بازی گر. بازی کن. بازی کننده : و ما خلقنا السموات و الارض و ما بینهما لاعِبین. (قرآن 44/38). و ما خلقنا السماء و الارض و مابینهما لاعبین. (قرآن 21/16). قالوا اَجِئتنا بالحق ام اَنت من اللاعبین. (قرآن 21/56).
لب لعل ضاحک خم زلف کافر
رخ خوب لامع سر زلف لاعب.(1)
(1) - این بیت از قصیده ای است بدین مطلع:
سلامٌ علی دار ام الکواعب
بتان سیه چشم عنبر ذوائب
و این قصیده را که هم به منوچهری نسبت داده اند و هم به حسن متکلم، ظاهراً از معزی و یا به احتمال قوی از برهانی پدر معزی است. رجوع شود به مقالهء دکتر معین در شماره 8 سال 7 مجلهء مهر، و نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز، سال اول شمارهء اول.

لاعبی.

[عِ بی ی] (ص نسبی) منسوب به لاعب. و بدین نسبت یکی از اجداد ابی الحسن احمدبن عبدالله بن محمد بن عبدالله اللاعبی الاسماطی المعروف به ابن اللاعب شهرت یافته است... (سمعانی ورق 595).

لاعج.

[عِ] (ع ص) هویً لاعج؛ عشق سوزان و مولم. (منتهی الارب).

لاعط.

[عِ] (ع ص) مقابل پهلوی دیوار و کوه گذرنده. گویند: مَر لاعطاً؛ مقابل پهلوی دیوار و کوه، گذشت. (منتهی الارب).

لاعق.

[عِ] (ع ص) نعت فاعلی از لَعق به معنی لیسیدن. (از منتهی الارب). لیسنده.

لاعلاج.

[عِ] (ع ص مرکب) (از: لا + علاج) بی درمان. || ناچار. ناچاره. لابد. ناگزیر. بی چاره. بدون چاره. بضرورت. بالضّرورة. چاره ناپذیر.

لاعلاجی.

[عِ] (حامص مرکب) ناگزیری. ناچاری. ضرورت. بی چارگی. لابدی.

لاعلی التعیین.

[عَ لَتْ تَ] (ع ص مرکب)(از: لا + علی + التعیین) تخییری. مردّد میان دو یا چند چیز(1). بدلی. رجوع به واجب تخییری و عام بدلی شود.
(1) - Facultatif.

لاعن.

[عِ] (ع ص) دورکننده. || دشنام دهنده. دعای بد و نفرین کننده. (از منتهی الارب).

لاعن ذاجرم.

[عَ جَ رَ] (ع ق مرکب) لغتی است در لاجرم. رجوع به لاجرم شود.

لاعن شعور.

[عَ شُ] (ع ق مرکب) (از: لا + عن + شعور) من حیث لایشعر.

لاعنیه.

[عِ نی یَ] (اِخ) از فِرق غلاة که عثمان و طلحه و زبیر و معاویه و ابوموسی اشعری و عائشه را لعن میکردند. رجوع به الخطط ج4 ص177 و تلبیس ابلیس ص24 شود.

لاعون.

(ع ص، اِ) جِ لاع. (منتهی الارب).

لاعة.

[عَ] (ع ص، اِ) جِ لاع. (منتهی الارب).

لاعة.

[عَ] (ع ص) تأنیث لاع. زن عشقباز. || زن که قادر نکند مرد را بر خود. || زن تیزخاطر و چالاک. || اَتان لاعة الفؤاد الی جحشها؛ خر مادهء عاشق زار بر بچهء خود. (منتهی الارب).

لاعة.

[عَ] (اِخ) عَدَنُ لاعة، دهی است به یمن غیر عدن ابین. شهری است در کوه صَبر و عَدَن دهی است که به وی منسوب کنند. (منتهی الارب). شهری است در جبل صبر از نواحی یمن بر کنار آن دیهی با لطافت است عدن لاعة نام. ولاعة موضعی است از یمن که دعوت مصریین از آنجا آغاز شد و محمد بن الفضل الداعی از آنجاست و از دُعاة مصری ابوعبدالله شیعی صاحب دعوت سرزمین مغرب بدانجا درآمده است. (معجم البلدان).

لاعی.

(ع ص) بددل. بیمناک که ادنی چیزی در فزع آرد او را. || لیسنده. گویند: مابها لاعی قروٍ؛ ای من یَلحس عُسّاً؛ معناه مابها احد. (منتهی الارب). ما بالدار لاعی قرو؛ ای احد. (مهذب الاسماء).

لاعیة.

[عی یَ] (ع اِ)(1) ظمیاء. بُته ای است شیردار که در کوه روید و گلی زرد دارد و جوشاندهء برگ آن مسهل است و شیر آن مقیّی است و هم شکم براند. درختی است و منبت آن بر سفح جبال باشد برگش خوشبو بود و گبت انگبین از آن چَرَد و چون ببرند شیری بسیار از آن برآید. (مفاتیح). گیاهی از یتوُعات. نوعی از درختان کوهی شیردار گلش زرد و هرگاه از شیر آن در حوض ماهی افتد بمیراند. و شرب برگ کوفتهء آن سخت مسهل و شیرش نیز مسهل قوی و نیز بلغم و صفرا را به قئی بیرون کند. (منتهی الارب). ضریر انطاکی در تذکره آرد: یقرب نباتها من السقمونیا لکنه مرتفع مستدیر الورق و له زهر الی الصفرة یخلف بزرا کالخشخاش اذا قطع النبات خرج منه کاللبن الابیض یجنی فی الاسد و هو حار یابس فی الرابعة یسهل الماء الاصفر و الاخلاط المحترقة و یولد الاستسقاء و یقتل السمک و فیه سمیّة و ضرر للمعی و تصلحه الکثیراء و شربته ثلاثة قراریط. رجوع به لاغیثه و لاغینه و لاغیه شود.
(1) - Mussen da frondosa.

لاغ.

(اِ) تا. تای. شاخ. شاخه. طاقه: طاقهء ریحان، لاغی اسپرغم. یک لاغ سبزی، یک طاقه بقل، یک برگ از سبزی. یک لاغ تره یا یک لاغ سبزی یا لاغی اسپرغم؛ هریک از بنه های سبزی در یکدسته. رمش، یکدسته اسپرغم. || هریک از گیسوان بافته(1). دسته ای خرد از گیسوی و موی. یکدستهء طویل از گیسوان. هر تای بافته از گیسوان. هر شاخی از گیسوان بافته. لاخ (در لهجهء خراسان). هریک رشته از بافته های گیسوان. شقه. خصله. ذؤابه. ضفر. ضفیر. ضفیره. عقیصة. یک دسته از سه دسته موی گیسو است که از مجموع یک گیسو بافند و گاهی یک گیسوی بافته معنی دهد، لاغ گیس، شقة گیسو: لاغ گیس یا لاغ ریش فلان با این بچه که بزرگ کرده یعنی، به گیس یا به ریش فلان. یا سزاوار گیس یا ریش فلان و در این صورت شاید مخفف لایق عرب باشد. || یک شاخ از هر چیز که باشد (از آن است دولاغ یعنی دو شاخ و دو لنگه به معنی چاقچور). || هر شاخه از تازیانه. || تصنع :
گفت پیغمبر که رنجوری به لاغ
رنج آرد یا بمیرد چون چراغ.مولوی.
|| هزل. ظرافت. خوش طبعی. (برهان). مفاکهة. خوش منشی. طیبت. خوش صحبتی. سخنان هزل آمیز. استهزا. تمسخر و طعنه. مسخرگی. (از حاشیهء مثنوی). ریشخند. فسون و مزاح. مزه. (منتهی الارب). فسوس. خوش دأبی. شوخی(2) :
ز هزل و لاغ تو آزار خیزد
مزاح سرد آب رو بریزد.ناصرخسرو.
از خشم ساده گوشه پالیزبان شبی
صمصام را... و دگر روز لاغ کرد.سوزنی.
چون گفت بسی فسانه و لاغ
شد زاغ و نهاد بر دلش داغ.نظامی.
ذکر و فکری فارغ از رنج دماغ
کردمی با ساکنان چرخ لاغ.مولوی.
مست گشت و شاد و خندان همچو باغ
در ندیمی و مضاحک رفت و لاغ.مولوی.
لاغ با خوبان کند در هر رهی
نیز کوران را بشوراند گهی.مولوی.
او مجال راز دل گفتن ندید
زو برونشو کرد و در لاغش کشید.
مولوی (مثنوی ج2 ص380).
اطلس چه دعوی چه رهن چه
ترک سر مستی است در لاغ ای اچه.مولوی.
دائماً دستان و لاغ افراشتی
شاهرا بس شاد و خندان داشتی.مولوی.
گوشوَر یکبار خندد گر دوبار
چونک لاغ اِملی کند یاری بیار.
مولوی (مثنوی ج5 ص 82).
گه خیال آسیا و باغ و راغ
گه خیال میغ و ماغ و لیغ و لاغ.مولوی.
پادشاهش گفت بهر لاغ باز
که چه خوردی و چه داری چاشت ساز.
مولوی.
از دم غم می بمیرد این چراغ
وز دم شادی بمیرد اینت لاغ.مولوی.
هین چه میجوئی تو هر سو با چراغ
در میان روز روشن چیست لاغ.مولوی.
هست قوت ما دروغ و لهو و لاغ
شورش معده است ما را زین بلاغ.مولوی.
و گر مرد لهو است و بازی و لاغ
قویتر شود دیوش اندردماغ.سعدی.
فکر ما معلوم میفرما اگر
گه گه ابرامی رود تا حد لاغ.
نزاری قهستانی (از آنندراج).
هزل؛ لاغ کردن(3). (دستوراللغة). تمازح؛ با هم لاغ کردن. ممازهة؛ با هم لاغ کردن. مزَه؛ لاغ کردن. ممالغة؛ لاغ کردن بسخن زشت. ممازَحه؛ لاغ کردن با کسی. تفلیح؛ فسوس و لاغ کردن. فکاهة؛ خوش منشی و لاغ کردن. مفاکهة؛ با کسی لاغ و خوش منشی کردن. تفاکه؛ همدیگر لاغ کردن. (منتهی الارب).
- به لاغ؛ به هرزه، بیهوده :
انصتوا یعنی که آبت را به لاغ
هین تلف کم کن که لب خشک است باغ.
مولوی.
|| فریب. || بازی. || بازی کردن. (برهان) :
امروز روز شادی و امسال سال لاغ
نیکوست حال ما که نکوباد حال باغ.
مولوی.
|| بازیچه. (از حاشیهء مثنوی) :
میگریزند از اصول باغها
بر خیالی میکنند این لاغها.
مولوی.
|| بددل. || بددلی. دل بد کردن. (برهان).
(1) - Tresse.
(2) - Badinage.
(3) - Badiner.

لاغاردا.

(اِخ) محلی بجنوب قره باغ.

لاغب.

[غِ] (ع ص) مرد سست و ضعیف. (منتهی الارب).

لاغثورس غرساوس.

[] (معرب، اِ مرکب)(1) اصل یونانی کلمه لاغوس خرسایوس است. بیونانی و بسریانی(؟) ارنب برّی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لاغوس و لاغون و ارنب بری شود.
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن: لاغثورس غرساوش.

لاغثورس ملاسبوس.

[] (معرب، اِ مرکب)(1) (اصل کلمه یونانی، لاغوس سالاس سیوس) بیونانی ارنب بحری است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ارنب بحری شود.
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن: لاغثورس بلاسیوس.

لاغر.

[غَ] (ص) مقابل فربه(1). نزار. باریک. باریک اندام. اَعجف. باتّ. ابضع. تاکّ. خجیف. خاسف. خلّ. رجیع. دانق. رزیح. زکّ. ساهمة. (شتر...) سودالبطون. سغل، شنون. شاس. ضئیل. ضعیف. ضمد. ضاوی. عجفاء. غثّ. غثیث. مدخول. غرا. غراة. مهزول. مضطئل. منهوس. متخاوش. متخدد. منهوک. مسخوف. مصعفق. نحیف. ناحل. نحیل. نحل. هزیل. هفهاف. (منتهی الارب) :
همش رنگ و بو و همش قد و شاخ
سواری میان لاغر و بَر فراخ.فردوسی.
بود کو بجاه از تو کمتر بود
هم از رشک مهر تو لاغر بود.فردوسی.
دو دندان بکردار پیل ژیان
بر و یال فربی و لاغر میان.فردوسی.
چو سرما بود سخت لاغر شوند
به آواز گویی کبوتر شوند.فردوسی.
جود لاغرگشته از دستش همی فربه شود
بخل فربه گشته از جودش همی لاغر شود.
فرخی.
تو چنین فربه و آکنده چرائی، پدرت
هندوئی بود، یکی لاغر و خشکانج و نحیف.
لبیبی.
چریده دیولاخ آکنده پهلو
به تن فربه میان چون موی لاغر.عنصری.
به یک عطا دو هزار از درم به شاعر داد
از آن خزینگی زرد چهرهء لاغر.عنصری.
یکی جان و دل لاغر دوم مغز و سر تاری
سدیگر صورت زشت و چهارم دیدهء اعمی.
(منسوب به منوچهری).
گاو لاغر به زاغذ اندرکرد
تودهء زر به کاغذ اندرکرد.
(از لغت نامهء اسدی).
ای برادر کوه دارم در جگر
چون شوی غرّه که شخص لاغرم.
ناصرخسرو.
چندین هزار خلق که خوردند این دو مرغ
پس چون که هر دو گرسنگانند و لاغرند.
ناصرخسرو.
بقول ماه دی آبی کیان آن باشد و لاغر
نیاساید(2) شب و روز و برآماسد چو سندانها.
ناصرخسرو.
جان تو بی علم خر لاغر است
علم ترا آب و شریعت چراست.ناصرخسرو.
گردن از بار طمع لاغر و باریک شود
این نوشته ست زرادشت سخندان در زند.
ناصرخسرو.
روده کز باد گشت فربه و تر
بدو سوزن سبک شد و لاغر.سنائی.
علف تیغ شود خصم تو در دشت نبرد
به تنش یازد تیغ تو چو لاغر به علف.
سوزنی.
روز بپرواز بود فربه از آن شد چنین
شب تن بیمار داشت لاغر از این شد چنان.
خاقانی.
خر همی شد لاغر و خاتون او
مانده حیران کز چه شد این خر چو مو.
مولوی.
که طمع لاغر کند زرد و ذلیل
نی ز درد و علت آمد او علیل.مولوی.
ای جان من تا کی گله
یک خر تو کم گیر از گله
در زفتی فارس نگر
نی بارگیر لاغرم.مولوی.
تا شود جسم فربهی لاغر
لاغری مرده باشد از سختی.سعدی.
گدایان به سعی تو هرگز قوی
نگردند و ترسم تو لاغر شوی.سعدی.
لاغر است آنکه او غمی دارد
فربه آن کس که غم در او نبود.
امیرخسرو دهلوی.
تو کت این گاوهای پروارند
لاغران را مکش که بیکارند.اوحدی.
اگر چه رشته از تاب گهر بیجان و لاغر شد
کشید از مغز گوهر انتقام آهسته آهسته.
صائب.
آنجا که عقاب پر بریزد
از پشهء لاغری چه خیزد.
لاغرستش کلک اگر چه فتنهء عالم بخورد
آری آری هر کجا بسیار خواری لاغر است.
قاآنی.
گشته کلکت لاغر از بس خورده خون دشمنان
راست باشد اینکه لاغر میشود بسیار خوار.
قاآنی.
-امثال: سگ گرسنه، زاغ کور و بز لاغر بِه.
-گندم لاغر؛ گندم باریک و خرد.
ترنوک؛ حقیر لاغر. رجل جراقة؛ مرد لاغر. خشناء؛ ناقهء لاغر. خجفه؛ زن کوتاه بالا و لاغر. خلبن؛ زن لاغر. خفوت؛ زن لاغر. خلیل؛ لاغر مختل الجسم. خربصیص؛ شتر خرد و لاغر. مالَ خشب؛ شتران و گوسپندان لاغر. دحملة؛ دنفصة، دعفصة؛ زن لاغر فروهشته پوست. ذم؛ بسیار لاغر. رعوم؛ سخت لاغر. رازح؛ شتر افتاده از لاغری. راهن؛ لاغر از مردم و شتر. رذی؛ شتر لاغر از رفتن. فرسٌ شاصب؛ اسب لاغر. شجعه؛ لاغر بیدل عاجز. سلغف؛ لاغر مضطرب خلقت. شازب؛ جای لاغر از اسب و جز آن. شنعنع؛ لاغر مضطرب خلقت. صوجان؛ هر خشک و سخت لاغر از ستور و مردم. ضوجان؛ خشک و نیک لاغر از ستور و مردم و نخله. ضریرة؛ زن لاغر. رجل مقروف؛ مرد لاغر باریک اندام. متجلف؛ مال لاغر. متجوش؛ اندک لاغر. (منتهی الارب). ماحل؛ لاغر و متغیر اندام. مدقع؛ سخت لاغر. (منتهی الارب). مهشام؛ (ناقهء...). شتر مادهء زود لاغر شونده. مهبوط؛ لاغر از بیماری. مدقل؛ گوسپند لاغر و خرد. ناقةُ مجرز؛ ناقهء لاغر. مخر نشم؛ گونه گشتهء لاغر. مصمعة؛ لاغر شکم. مسهم الجسم؛ لاغر در عشق. ناحل؛ لاغر از بیماری. منهوک؛ بیمار گران و لاغر و نزار. نضی؛ لاغر از شتر و جز آن. نحیل؛ لاغر از بیماری. منخوب؛ لاغر گوشت رفته. وقید؛ نیک لاغر. نحیض؛ منحوض، گوشت رفته و لاغر. هجفة؛ زن لاغر. هبیط؛ لاغر از بیماری. هزیمه؛ ستور لاغر. هلال؛ شتر لاغر. مصعفق؛ مرد لاغر جسم. ضرع؛ لاغرجسم. نحول؛ لاغر شدن. اضطمار؛ لاغر و سبک گوشت شدن. سهوم؛ لاغر شدن. غَثاثت؛ رهون؛ لاغر شدن. شُحوب؛ هزال، رزوح، شُفوف، اعجاف؛ لاغر شدن. (تاج المصادر بیهقی). اقورار؛ لاغر شدن. اِنمساخ؛ لاغر شدن. غُثوثة؛ لاغر شدن. (تاج المصادر). تهلیس؛ لاغر شدن. عجف؛ لاغر شدن (منتهی الارب). اغثاث؛ گوشت لاغر خریدن و لاغر و نزار شدن. استشنان؛ لاغر شدن. اِضباء؛ لاغر شدن. اقتان؛ لاغر شدن جسم. خلول؛ لاغر و کم گوشت شدن. اختلال؛ لاغر و کم شدن گوشت کسی. اِضواء؛ باریک شدن و فرزند لاغر آوردن. تخدید؛ لاغر شدن و کم گوشت گردیدن. اِحناق؛ لاغر شدن خر از بسیار گشنی. (منتهی الارب). خل؛ لاغر شدن. تخدّد؛ لاغرتن شدن. صعفقه؛ لاغر تن شدن. اِخرنشام؛ لاغر شدن گونه. (از منتهی الارب). حفر؛ لاغر کردن. (تاج المصادر). هکّ؛ لاغر کردن. اِسقاد؛ لاغر کردن اسب فربه. اِضمار؛ لاغر کردن ستور. (منتهی الارب). بَری؛ مانده و لاغر کردن سفر کسی را. هزل؛ لاغر کردن. (تاج المصادر). انضاء، هزال، شفّ؛ لاغر گردانیدن. (منتهی الارب). حرث؛ لاغر کردن ستور از بسیار راندن. (تاج المصادر) (دهار). احراث، اِهزال؛ لاغر کردن. اذیال؛ لاغر گردانیدن. تزریح؛ لاغر و نزار گردانیدن شتر. اِنحاف؛ لاغر و نزار گردانیدن. تسقید؛ لاغر گردانیدن اسب را بعد فربه کردن. ضوّی؛ لاغر گردانیدن. ارذاء؛ لاغر گردانیدن ستور چنانکه از رفتن بازماند. مسی الحرّ المال مسیاً؛ لاغر گردانید گرما شتر را. مسخ؛ لاغر گردانیدن ناقه را. لحب؛ لاغر گردانیدن پیری کسی را. تذلِیق؛ لاغر گردانیدن اسب را. هلس؛ لاغر گردانیدن کسی را بیماری. اِهدان؛ لاغر گردانیدن اسپ را. جهد؛ لاغر گردانیدن بیماری کسی را. هبوط؛ لاغر گردانیدن بیماری کسی را. هزل؛ لاغر گردانیدن کسی را. تهزیل. اِنکَفات؛ لاغر گردیدن و لاغر گشتن. رَزاح لاغر گردیدن و افتادن از ماندگی و لاغری. تخوش؛ لاغر گردیدن. بتوت. لاغر گردیدن. نحافة. لاغر و نزار گردیدن. اسفاء؛ لاغر گردیدن ناقه. ادقال؛ لاغر و خرد گردیدن گوسپند. اسمل الرجل؛ لاغر و باریک شکم گردید مرد. ضوی؛ لاغر گردیدن. شزب، شزوب، نخوص، لاغر کردن از پیری. دوق، دوقة، دواقه؛ لاغر گردیدن شتران. تفه، تفوه؛ لاغر گردیدن. هزال؛ لاغر گردیدن. عشاشة، عشوشة، عشیش؛ لاغر و باریک گردیدن اندام کسی. تعثلب؛ لاغر و نزار گردیدن از پیری یا عام است. (منتهی الارب). مجازاً خالی. (برهان) (آنندراج). || کم بهره. اندک حظ. قلیل مایه :
کسی خستهء مهر دلبر بود
که او از زر و زور لاغر بود.فردوسی.
چون کمر حلقه بگوشم چشم پیش از شرم آنک
چون کمرگاه تو بازم کیسه لاغر ساختند.
خاقانی.
کیسه لاغر شده چه سیم کشی
صید فربه شده چه زارکشی.خاقانی.
(1) - Maigre. (2) - ن ل: بقول... که ساکن باشد... ظ: بقول ماه دی آبی که ساری باشد و لاغر - بیاساید (مقصود اینکه منجمد شود).

لاغر.

[غَ] (اِخ) دیهی است به شش فرسنگی میانه شمال و مغرب خنج. (فارس نامهء ناصری). نام محلی بر سر راه شیراز و سیراف (طاهری حالیه) از راه فیروزآباد میان کارزین و کرّان. و آن از نواحی کارزین است و گرمسیر است و هوا و آب ناموافق و درختان خرما و مردمان راه زن و در این دو جای (لاغر و کهرچال) جامع و منبر نیست. (فارسنامهء ابن البلخی ص140 و 102 و 163). دهی از دهستان خنج. بخش مرکزی شهرستان لار واقع در 131 هزارگزی شمال باختری لار. نزدیک رودخانهء قره آغاج. دامنه. گرمسیر و مالاریائی. دارای 124 تن سکنهء شیعی، فارسی زبان. آب آن از رودخانه و چاه، محصول آن غلات و مرکبات. شغل اهالی زراعت و باغداری و راه آنجا فرعی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاغر.

[غَ] (اِخ) قاضی احمد از شعرای ایران است. از مردم سیستان و شغل قضای آنجا داشت و بسبب لاغری جسم این تخلص گرفت و به قاضی لاغر شهرت یافت. وی به سال 958 درگذشته است او از حاکم وقت مملکت برنجید و به قندهار گریخت و این قطعه از آنجا به وی فرستاد:
شهنشها ز کرم عذر بنده را بپذیر
ز صحبتت دو سه روزی اگر کناره کنم
ز باده منع تو نتوانم و نکویم نیست
که می خورند حریفان و من نظاره کنم.
(صبح گلشن) (قاموس الاعلام ترکی).

لاغران.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان هرم و کاریان بخش جویم، شهرستان لار. واقع در 36 هزارگزی جنوب باختری جویم و دامنهء کوه الهر. دامنه گرمسیر و مالاریائی دارای 382 تن سکنه. فارسی محلی زبان. آب آن از چاه و محصول آن غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاغربدن.

[غَ بَ دَ] (ص مرکب) نزار. لاغرجسم. لاغرتن: ذبأة؛ دختر لاغربدن ملیح و نمکین سبک روح. عنفص؛ زن لاغربدن بسیارحرکت. (منتهی الارب).

لاغربها.

[غَ بَ] (ص مرکب) کم قیمت : در آن خرگاههای تهی و بی قماش و لاغربها(1)افتادند و بسیار مردم از هر دستی بکشتند. (تاریخ بیهقی ص493).
(1) - اصل: لاغریها. (متن تصحیح قیاسی است).

لاغرجسم.

[غَ جِ] (ص مرکب) ضَرِع. (منتهی الارب).

لاغر زمین.

[غَ زَ] (اِخ) نام محلی در بیشه از توابع بارفروش. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص118).

لاغرسرون.

[غَ سُ] (ص مرکب) اَرْسَح. (منتهی الارب): ارساح؛ لاغرسرون کردن. (تاج المصادر بیهقی).

لاغرسرین.

[غَ سُ] (ص مرکب) اَرْسَح. رَسحاء؛ زن لاغرسرین. اَرصع؛ آنکه سرین لاغر دارد. مصواء؛ زن لاغرسرین. رَسح؛ لاغری سرین و لاغری هر دو ران. هزلاع؛ بچه گرگ لاغرسرین که از کفتار پیدا شود. (منتهی الارب).

لاغر شکم.

[غَ شِ کَ] (ص مرکب) مصمعه. طوی؛ مرد لاغرشکم. هیفاء؛ زن لاغرشکم. هیف؛ لاغرشکم و باریک میان گردیدن. اسمأل الرجل؛ لاغر و باریک شکم گردید. (منتهی الارب).

لاغرمیان.

[غَ] (ص مرکب) باریک کمر. اَقَب. (منتهی الارب) :
به شب در باغ گوئی گل چراغ باغبانستی
ستاک نسترن گوئی بت لاغرمیانستی.
فرخی.
اَهیف؛ مرد لاغرمیان. جاریة مهفهفة؛ دختر لاغرمیان باریک شکم سبک روح. هُدّاءَة؛ اسب لاغرمیان. (منتهی الارب) :
اسب لاغرمیان بکار آید
روز میدان نه گاو پرواری.سعدی.
احتقاق؛ باریک میان شدن اسب. هفهفة؛ باریک شکم و لاغرمیان و نازک تن گردیدن چندانکه به شاخ درخت ماند. (منتهی الارب).

لاغرنجه.

[غَ رَ جَ] (اِخ)(1) نام دهی نزدیک شهر سان ایلد فونسو قریب شقوبیهء(2) اسپانیا. (حلل السندسیة ج1 ص362).
(1) - La Granja.
(2) - Segovie.

لاغرو.

[غَ] (ص) در تداول عوام سخت لاغر. بسیار لاغر.

لاغری.

[غَ] (حامص)(1) خلافِ سَمن. بی گوشتی تن. ضوی. نحافت. نحیفی. نزاری. هزال. ضمور. غثاثت. طلس. نُحول. سهام. سَخافة. سَفی. وهَط. ضُرّ. قَضَف. قِضَف. قضافة. عجف. وَعْث. (منتهی الارب) :
چه کرد این چمان بارهء بربری
که بایست کردن بدین لاغری.فردوسی.
خواست تا عیبم کند پروردهء بیگانگان
لاغری بر من گرفت آن کز گدائی فربه است.
سعدی.
سُخفة؛ لاغری از گرسنگی. جخو؛ لاغری ران. سخف؛ لاغری از گرسنگی. شحوب؛ برگردیدن گونهء چیزی از لاغری. شاةٌ هملاج؛ گوسپند بی مغز استخوان از لاغری. جوزل؛ ناقهء افتاده از لاغری. جبج؛ فربه شدن بعد ضعف و لاغری. تدنیق؛ ظاهر شدن در وجه کسی لاغری از رنج یا مرض. هیف؛ لاغری شکم. هَوَش؛ خردشکم گشتن از لاغری. نهکة؛ لاغری و سستی از بیماری. (منتهی الارب).
(1) - Amaigrissement.

لاغری.

[غَ] (اِخ) نام یکی از شعرای ایران و این رباعی او راست:
اشک که از چشم ترم ریخته
هست بخون جگر آمیخته
ده بده و شهر به شهر از غمت
لاغری دلشده بگریخته.
(قاموس الاعلام ترکی).

لاغری.

[غَ] (اِخ) نام پسر امیر دانشمند بهادر، از سران لشکر اولجایتو سلطان، حافظ ابرو گوید چون میان ملک فخرالدین حاکم هرات و امیر دانشمند بهادر که از جانب اولجایتو به تصرف آن شهر گماشته شده بود جنگ درگرفت و بوساطت برخی قرار بر این شد که ملک فخرالدین چندی به قلعهء امان کوه رود و شهر را به تصرف امیر دانشمند دهد تا وی پیش سلطان عذر او بخواهد، ملک فخرالدین این لاغری را به گروگان خواست تا با خود به قلعه برد. دانشمند بهادر مقرر فرمود که لاغری با ده سوار از اکابر و اعیان مصاحب ملک فخرالدین به قلعهء امان کوه رود. چون ملک فخرالدین به امان کوه رسید روز دیگر لاغری را با اسعاف مقاصد و انجاح مآرب و ملتمسات بازگردانید و نزد پدرش دانشمند بهادر هدیه ها فرستاد و گفت «امیر بزرگ دانشمند بهادر بداند که ما با سخن خود رسیدیم... و امیر لاغری را با حصول امانی مراجعت دادیم». ولی در نهان محمد سام را که از چاکران خویش بود در هرات گذارد و تأکید کرد که شهر به تصرف دانشمند بهادر ندهد و پس از آنکه دانشمند بهادر برای سرکوبی محمد سام و تصرف هرات بدانجا درآمد و بتمهیدی که محمد سام کرده بود به قتل رسید این لاغری نیز که همراه پدر بود کشته شد. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی صص22 - 35 شود.

لاغری.

[غَ] (اِخ) دهی از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد. واقع در 52 هزارگزی باختری نورآباد. دارای سیصد تن سکنه. مذهب اهالی شیعه و زبانشان لکی و فارسی و محصول غلات و تریاک و لبنیات و پشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان سیاه چادربافی. و راه مال رو است و ساکنین از طایفة محمدخانی و قسمتی چادرنشین هستند. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

لاغریدن.

[غَ دَ] (مص جعلی) نحیف و باریک شدن. (آنندراج).

لاغط.

[غِ] (ع ص) نعت فاعلی از لغط به معنی بانگ و فریاد کردن. (از منتهی الارب). بانگ و خروش کننده.

لاغلاغو.

(اِ) به لهجهء خراسانی تابه باشد. و بعضی گفته اند، کاسه است.
-امثال: گرد کردی لاغلاغو، دراز کردی خاک انداز.

لاغوتی.

(اِ) به سریانی ارنب برّی است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لاغوس شود.

لاغور.

(اِخ) رجوع به پل لاغور شود.

لاغوس.

(معرب، اِ)(1) به زبان رومی در مؤیدالفضلاء خرگوش را گویند و به عربی ارنب و به خطائی توشقان خوانند. گویند پای وی تا با زن باشد آبستن نشود. اگر پنیر مایهء او را با مسکه و عسل حل کنند هر زنی که بخورد دیگر آبستن نشود و اگر بخود برگیرد آبستن گردد. (برهان) (آنندراج). لاغون. (برهان). لاغوتی. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ارنب برّی شود.
(1) - Laghwos.

لاغوس.

(اِخ) رجوع به بطلمیوس لاغوس، و هم رجوع به لاگس شود.

لاغوس.

(اِخ) نام چند ناحیه در لیسبن و افریقا و مکزیک و روم. رجوع به لاگس شود.

لاغون.

(معرب، اِ) به لغت رومی به معنی لاغوس باشد که خرگوش است. (برهان). رجوع به لاغوس شود.

لاغیثه.

[ثَ / ثِ] (اِ) لاغینه. لاغیه. رجوع به لاغینه و لاغیه شود.

لاغیدن.

[دَ] (مص) هزل و ظرافت کردن. (آنندراج). رجوع به لاغ و لاغ کردن شود.

لاغیر.

[غَ] (ع ق مرکب) نه دیگری(1): اوست و لاغیر. این است و لاغیر، اوست و نه جز او. استعانت ما از تست بس و لاغیر. که هریک از باد غرور دم اَنا و لاغیری میزند. (رشیدی). من بودم و او و لاغیر.
(1) - Pas d'autre.

لاغینه.

[نَ / نِ] (اِ) درختی است که [ منبت او در پستی کوه باشد که ] آب از بالای آن بتدریج فرود آید و جمع شود و به این معنی به حذف نون هم به نظر آمده است که لاغیه باشد و بجای نون ثای مثلثه هم دیده شده است که لاغیثه باشد اللهاعلم. (برهان). رجوع به لاغیه شود.

لاغیة.

[غی یَ] (ع ص، اِ) کلمة لاغیة؛ سخن بد و فاحش و بیهوده. سخن نابکار. (دهار). منه قوله تعالی : لاتسمع فیها لاغیة. (قرآن 88/11). (منتهی الارب). لغو. (مهذب الاسماء). حرف بیجا. || (مص) نافرجام گفتن یعنی فحش. (مجمل اللغة). نافرجام گفتن. (تاج المصادر). رجوع به مدخل لاغ فارسی شود.

لاغیه.

[غی یَ / یِ] (اِ)(1) گیاهی است شیردار و بسیار گرم. (غیاث). لاغینه. (آنندراج). لاعیه. (منتهی الارب). لاغیثه. دیو سفید. رجوع به دیو سفید شود. (گااوبا). درخت کوهی است. نباتی است و آن را گلی باشد مانند گل شبت و زنبور عسل گل آن را خورد و چون برگی یا شاخی از آن جدا کنند شیر بسیار از وی برآید گرم و خشک است در سوم اگر از چوب آن بر آبی که ماهی داشته باشد اندازند همهء ماهیان بر روی آب افتند. (برهان). از یتوعات است (یتوع، هر ترهء که وقت بریدن آن شیر از وی برآید مانند سقمونیا و شبرم و لاغیه و عرطنیثا و عشر). (منتهی الارب). حِلباب. صاحب اختیارات بدیعی گوید: نوعی از یتوعات است و گلی زرد دارد مانند گل شبت و ورق وی به زردی زند و ورق اندک داشته باشد در دامن کوهها بسیار بود و چون بشکند شیر بسیار داشته باشد و زنبور عسل بر گل وی چرا کند و بعضی گویند نبات شمیر(2) است. فی الجمله طبیعت آن گرم و خشک است در سوم و گویند در چهارم و از خواص وی آن است که اگر به آب اندازند ماهیان بر روی آب افتند و لبن وی مسهل آب زرد بود و استسقارا نافع بود و ورق وی چون بکوبند و بخورند همین عمل کند و اگر عصیر وی بیاشامند مسهل قوی بود. فعل وی اقوی بود از لبن وی لیکن لبن وی مقئی بود و بدل آن فراسیون است. (اختیارت بدیعی). حکیم مؤمن در تحفه گوید: نوعی از یتوعات و با سمیّت و بی غایله تر از انواع یتوعات است و ابوجریح گوید از مطلق یتوّع مراد لاغیه است و او را در تنکابن سینه پج(3) نامند گیاهی است پر شیر قریب به گیاه سقمونیا و برگش مدّور و گلش زرد مایل به سرخی و شبیه به نرگس و مایل بخوشبوئی(4) و تخمش مانند خشخاش در آخر سیم گرم و خشک و شیر او مسهل قوی و مفرح جلد و مقی و بدستور برگ و تخم او همین اثر دارد و کشندهء ماهی و جهت استسقا و قئی و اخراج زردآب نافع و شیر او از سقمونیا قوی تر و با آرد جو جمع کرده استعمال باید کرد و قدر شربتش از یک دانگ تا یکدانگ و نیم و از آرد جو مخلوط به آن تا یکدرهم و از برگش در مطبوخات بدستور تا یکدرهم و مضر امعاء و مصلحش کتیرا است. (تحفهء حکیم مؤمن). ابوریحان در صیدله گوید صهاربخت گوید نوعی از یتوعات است و آن درختی است که منبت او در پستی کوه باشد که آب از بالای او بتدریج فرود آید و در وی جمع شود گل او خوشبوی بود زنبور عسل بر وی نشیند و شکوفهء او بخورد و از او شیری بیرون آید مشابه درخت انجیر و از خواص شیر وی آن است که چون در آبگیری قطرهء او بیندازند ماهیان مست شوند. رسایلی [ شاید، اسرائیلی ] گوید لاغیه درختی است که منبت او در پستی کوهها باشد بوی او به بوی رازیانج شبیه بود و در نبات او شیرینی بود و گفته اند چون ماهیان او را بخورند مست شوند و بر سر آب آیند او را بدل فراسیون استعمال کنند و برعکس. الا آنکه عمل لاغیه ضعیفتر بود. (ترجمهء صیدلهء ابوریحان).
(1) - La Larhya. (2) - چنین است در یک نسخه خطی و در نسخهء دیگر شمیز و در نسخهء سوم شملیز (و این صحیح است)، شملیر و شملیه و شملیت، خلبه است و شمیز بفارسی شونیز. (فهرست مخزن الادویه).
(3) - ن ل: سینه بیخ.
(4) - در مخزن الادویه: شبیه بگل نرگس و شبت و اندک خوشبو.

لاف.

(اِ) اسم از لافیدن. خودستائی به دروغ. به تازی صلف بود و به پارسی خویشتن ستودن. (لغت نامهء اسدی). صَلف. (دهار). تصلّف. دعوی باطل. گزاف. (دهار). تیه. (منتهی الارب). کلام فضول و عبارت گشاده و خویشتن ستائی و خودنمائی باشد. (برهان). سخن زیاده از حد و دعوی بی اصل و با لفظ زدن و پیمودن مستعمل است. (آنندراج) :
همه کبر و لافی بدست تهی
به نان کسان زنده ای سال و ماه
بدیدم من آن خانهء محتشم
نه نخ دیدم آنجا و نه پیشگاه
یکی زیغ دیدم فکنده در او
نمد پارهء ترکمانی سیاه.معروفی.
نگویم من این خواب(1) شاه از گزاف
زبان زود نگشایم از بهر لاف.ابوشکور.
نگوئیم چندین سخن بر گزاف
که بیچاره باشد خداوند لاف.فردوسی.
هزینه مکن سیمت از بهر لاف
به بیهوده مپرا کن اندرگزاف.فردوسی.
پیاده شود مردم رزمجوی
سوار آنکه لاف آرد و گفتگوی.فردوسی.
بگیتی نماند همان(2) مرد لاف
که بپراکند خواسته بر گزاف.فردوسی.
سرشت تن از چار گوهر بود
که با مرد هر چار درخور بود...
چهارم براند سخن از گزاف
ز بیدانشان مزد جوید به لاف(3).فردوسی.
تو چندین چه رانی سخن بر گزاف
ز دارا شدستی خداوند لاف.فردوسی.
هر آنکس که راند سخن بر گزاف
بود بر سر انجمن مرد لاف
به گاهی که تنها شود در نهفت
پشیمان شود زان سخنها که گفت.فردوسی.
هزینه شمر سیم کز بهر لاف
به بیهوده بپراگند بر گزاف
هم اندرزمان چون گشاید سخن
به پیش آرد آن لافهای کهن.فردوسی.
بر سر بیرق به لاف پرچم گوید منم
طرهء خاتون صبح بر تتق روزگار.
عمادی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
نشکیبند ز لوس و نشکیبند ز فحش
نشکیبند ز لاف و نشکیبند ز منگ.
قریع الدهر.
ماه تمام داشت بروی تو لاف حسن
زد وقت صبحگاه بر او خنده آفتاب.
غواص یزدی (از آنندراج).
کند کم در این رستهء دیرپای
نکوهنده لاف (؟) فروشنده رای.زینبی.
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آنهمه دعوی و لاف و آنهمه ژاژ.
لبیبی.
فزاینده شان خوبی از نام و(4) لاف
سراینده شان از گلو زندواف.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
آخر بدهی به ننگ و رسوائی
بیشک یکروز لاف و لامش را.ناصرخسرو.
جود از ابر و لاف از رعد است.سنائی.
اینهمه باد و بارنامه و لاف
داشتستم بدان کل ارزانی.سوزنی.
مرا چه زهره و یارای این سخن باشد
گزاف لافی گفتم بدین گشاده دری.سوزنی.
تو در میان نیل و همه لاف ملک مصر
زین سرگذشت بس که از این سرگذشتنی است.
خاقانی.
عراقم جلوه کرد امسال بر لشکرگه سلطان
که بودش ز آفتاب خاطرم لاف خراسانی.
خاقانی.
نه مرد لافم خاقانی سخن بافم
که روح قدس تند تار و پود اشعارم.
خاقانی.
فخر من بنده ز خاک در احمد بیند
لاف دریا ز دم عنبر سارا شنوند.خاقانی.
چو جهانی به خاصیت تو و وصل تو عاریت
نزند لاف عافیت دل کس در بلای تو.
خاقانی.
هستم عطارد این دو قصیده دوپیکر است
لاف عطاردت ز دوپیکر نکوتر است.
خاقانی.
لاف ز سرپنجه کار شیر عرین است.
ظهیر فاریابی.
تندرستی و ایمنی و کفاف
این سه مایه است و آن دگر همه لاف.
نظامی.
لاف سر پنجگی و دعوی مردی بگذار
عاجز نفس فرومانده چه مردی چه زنی.
سعدی.
نه طفل زبان بسته بودی ز لاف
همی روزی آمد به جوفت ز ناف.سعدی.
سراسیمه گوید سخن بر گزاف
چو طنبور بی مغز و بسیار لاف.سعدی.
گفت اندیشه مدارید که یکی منم در این میان که پنجاه مرد را جواب دهم... و مردم کاروان را دل به لاف او قوی گشت. (گلستان).
آب که میلش همه با پستی است
در پریش لاف زبردستی است.امیرخسرو.
کرم اینست رفته قاف به قاف
بی سؤال و جواب و منت و لاف.اوحدی.
- امثال: لاف در غربت آواز در بازار مسگران لاف در غربت آواز (یا گزاف) در آسیا . (جامع التمثیل).
لاف کار اجلاف است. (جامع التمثیل).
|| بی حیائی. (برهان). کلمهء لاف مزید مؤخر برخی کلمات واقع شود و افادهء معانی خاص کند: دست لاف. زندلاف. بسیار لاف :
سراسیمه گوید سخن بر گزاف
چو طنبور بی مغز و بسیار لاف.سعدی.
|| جنگ. (فهرست ولف) :
وز آنسو که لهراسپ شد جنگجوی
الانان و آن در سپارم بدوی
وزین مرز پیوسته تا کوه قاف
به خسرو سپارم ابی جنگ و لاف.
فردوسی (شاهنامهء چ بروخیم ج5 ص1199).
|| سخن :
تا بود ز روی مهر لاف من و تو
جز خواب ندید کس مصاف من و تو.ازرقی.
|| دعوی. ادّعا :
گر همه عمر بشکنم عهد تو پس درست شد
کاینهمه ذکر دوستی لاف دروغ میزنم.
سعدی.
لاف عشق و گله از یار زهی لاف دروغ
عشقبازان چنین مستحق هجرانند.حافظ.
(1) - اصل: ای خوب.
(2) - ن ل: همی.
(3) - ن ل: ز بیدانشی نام جوید ز لاف.
(4) - چهره. (فرهنگ سروری).

لاف.

[لَءْفْ] (ع مص) نیک خوردن طعام را. (منتهی الارب).

لاف آوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب)بزرگ منشی نمودن. تکبر :
پیاده شود مردم رزمجوی
سوار آنکه لاف آرد و گفتگوی.فردوسی.
جواب داد که با ما سخن دراز مکن
میار لاف و بهانه مجوی و قصه مخوان.
سلمان ساوجی.

لافار.

(اِخ) شارل اُگوست دو. نام شاعری فرانسوی. مولد وال گرژ (آردِش) (1644-1712 م.).

لافان.

(نف، ق) لافنده. || در حال لافیدن.

لافایت.

[یِ] (اِخ)(1) لوئیز دو. دخترخواندهء ملکهء آن دتریش و محبوب لوئی سیزدهم. مولد وزینیو. (1618-1665 م.).
(1) - La Fayette.

لافایت.

[یِ] (اِخ) ژیلبر دو. نام سپهبد فرانسه بروزگار شارل هفتم و یکی از یاران ژاندارک. (حدود 1380-1463 م.).

لافایت.

[یِ] (اِخ) مادام ماری مادلن دو. ادیبهء فرانسوی. مولد پاریس. (1634-1693 م.).

لاف پاش.

(نف مرکب) لاف پیما :
کو لاف پاش هست نزدیک فاضلان
شعرم بروی دعوی برهان روزگار. (؟)
انوری (از آنندراج).

لاف پیمای.

[پَ / پِ] (نف مرکب)لاف زن :
مکن خود را تسلی از علاج لاف پیمایان
ز خاموشان طلب کن نسخهء درد سر خود را.
دانش (از آنندراج).

لاف پیمودن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)لاف زدن :
چه عذر خواهم از این لافها که پیمودم
که طبع من چو فلان است و خاطرم بهمان.
کمال اسماعیل.

لافت.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از لفت به معنی روی گردانیدن از کسی و او را از رأی و ارادهء وی برگردانیدن. (از منتهی الارب) :
ثقاة من الاخوان یصفون ودّه
و لیس لما یقضی به الله لافت.
ابواحمد یحیی بن علی منجم.

لافت.

[فِ] (اِخ) جزیره ای است به بحر عمان، میان این دریا و هجر و آن جزیرهء بنی کاوان باشد که عثمان بن ابی العاصی الثقفی به روزگار عمر بن الخطاب بگشود و از آنجا به فارس رفت و شهرهای آن فتح کرد. عثمان را بدین جزیره مسجدی است معروف. لافت از آبادترین جزایر بحر و بدان جا قری و چشمه ها و عمارات بوده است. اما بدین روزگار (عهد یاقوت) که من سفر دریا کردم و بارها به کشتی درآمدم از آن چیزی نشنیدم. (معجم البلدان).

لافتی.

[فَ تا] (ع جمله اسمیه) (از: لا به معنی نه + فتّی به معنی جوان) اشاره است به حدیث :
لافتی الاّ علی لاسیف الاّ ذوالفقار.
روح از سما به حرب علی گفت لافتی
الا علی چو شد ز علی کشته ذوالخمار.
سوزنی.
زورآزمای قلعه خیبر که بند او
در یکدگر شکست به بازوی لافتی.سعدی.

لافجان.

(اِخ) نام ناحیتی از هفت ناحیت که میان سپیدرود و دریا است و مردم آنجا را این سوی رودی خوانند. (حدودالعالم).

لافح.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از لفح به معانی به شمشیر زدن و سوختن آتش و گرما و سموم. (از منتهی الارب).

لافرانسز.

[سِ] (اِخ) نام کرسی بخش در ایالت «تارن - اِ - گارُن» از ولایت منتبان. دارای 2512 تن سکنه.

لافرته سن نکتر.

[فِ تِ سَ نُ تِ] (اِخ)(1)یا «لافرته سن تر» هانری دو. سپهبد فرانسه. مولد پاریس (1681 - 1600).
(1) - La Ferte, Saint-Nectaire (Senneterre).

لافرته سورآمانس.

[فِ تِ] (اِخ) نام کرسی بخش در هت مارن، از ولایت لانگر به فرانسه، دارای 330 تن سکنه.

لافرژ.

[فُ] (اِخ) آناتل دو. نام نویسنده و سیاستمدار فرانسوی. مولد پاریس (1892-1820- م.).

لافرس.

[فُ] (اِخ) (اگوست نمپار دوکمن دوک دو) مورخ فرانسوی. مولد دی یپ به سال 1878م. عضو آکادمی فرانسه.

لافرس.

[فُ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت بِرژِ راک در ایالت دُردُنی نزدیک دُردنی. دارای 1068 تن سکنه است.

لافرس.

[فُ] (اِخ) هانری نمپاردوکمن دوک دو. کاپیتن فرانسوی. مولد لافرس. (1678-1582).

لافرونی.

[فِرْ رُ ن نِ] (اِخ)(1) اگوست فرون. سیاستمدار فرانسوی. مولد سَن مالو (1777-1842م. ).
(1) - La Ferronnays.

لافری.

[لافْ فِ] (اِخ) نام بخشی از ایزر، ولایت گرنبل. دارای 280 تن سکنه.

لافریر.

[فِرْ ریِ] (اِخ)(1) ژولین. نام قاضی فرانسوی. مولد ژنزاک. (1798-1861 م.).
(1) - Laferriere.

لاف زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب)(1)خودستائی کردن. دعوی باطل کردن. تصلف. تیه. صَلف. طرمذه. تفیّش. بهلقة. ضنط. (منتهی الارب).
-لاف از چیزی زدن؛ مدعی داشتن آن بودن :
ببودند تا شب در این گفتگوی
همی لاف زد مرد پیکارجوی.فردوسی.
ترا خود همی مرد باید چو زن
میان یلان لاف مردی مزن.فردوسی.
لافها زد و منتها نهاد. (تاریخ بیهقی ص685). این لافی نیست که میزنم و بارنامه نیست که میکنم بلکه عذری است که بسبب این تاریخ میخواهم. (تاریخ بیهقی ص567). و همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی... این مرد از کرانه بجستی و فرصتی جستی و تضریب کردی و المی بزرگ بدان چاکر رسانیدی و آنگاه لاف زدی که فلان را من فرو گرفتم. (تاریخ بیهقی).
لافی نزدم بدین فضائل
زیرا که به فضل خود مشارم.ناصرخسرو.
برگ بی برگی نداری لاف درویشی مزن.
سنائی.
اندر همه ده جُوی نه ما را
ما لاف زنان که دهخدائیم.سنائی.
ز تو گر لاف زد کفری نگفته ست
ترا گر دوست شد کفری نکرده ست.
عمادی شهریاری.
لاف نسبت زند حسود ولیک
شیر بالش نشد چو شیر عرین.انوری.
لاف یکرنگی مزن تا از صفت چون آینه
از درونسو تیرگی داری و بیرونسو صفا.
خاقانی.
دیدهء تو راست نیست لاف یکی بین مزن
صورت تو خوب نیست آینه بر طاق نه.
خاقانی.
لاف فریدون زدن وانگه ضحاک وار
سلطنت و شیطنت هر دو بهم داشتن.
خاقانی.
یا لاف رستمی مزنید ای یگانگان
یا بیژن دوم را از چه برآورید.خاقانی.
لاف از دم عاشقان زند صبح
بیدل دم سرد از آن زند صبح.خاقانی.
از تو ببارگاه شه لاف دوکون میزنم
کم ز خراج این دو ده برگ گدای چون توئی.
خاقانی.
مرغ قنینه چون زبان در دهن قدح کند
جان قدح به صد زبان لاف صفای تو زند.
خاقانی.
گه گه اگر زکوة لب بوسه دهی به بنده ده
تا به خراج ری زنم لاف عطای چون توئی.
خاقانی.
اول از شیر سرخ لاف زند
پس درآید سگ سیه ز میان.خاقانی.
دیدهء بینا نه و لاف بصر
گوهر گویا نه و لاف بیان.خاقانی.
کاخر لاف سگیت میزنم
دبدبهء بندگیت میزنم.نظامی.
لاف از سخن چو در توان زد
آن خشت بود که پر توان زد.نظامی.
تا بیکی نم که بر این گل زنی
لاف ولی نعمتی دل زنی.نظامی.
بقدر شغل خود باید زدن لاف
که زردوزی نداند بوریاباف.نظامی.
آن دل و آن زهره کرا در مصاف
کز دل و از زهره زند با تو لاف.نظامی.
هر آنکس کو زند لاف دلیری
ز جنگ شیر یابد نام شیری.نظامی.
فراخیها و تنگیهای اطراف
ز رای پادشاه خود زند لاف.نظامی.
لاف زنان کز تو عزیزی شوند
جهدکنان کز تو بچیزی شوند.نظامی.
مزن بیش ازین لاف گردنکشی
که خاکی به گوهر نه از آتشی.نظامی.
چون زنم من زین مقام صعب لاف
مور چون در پشت گیرد کوه قاف.عطار.
هر جان که در ره آمد لاف یقین بسی زد
لیکن نصیب جانان پندار یا گمان است.
عطار.
گفت خر آخر همی زن لاف لاف
در غریبی بس توان گفتن گزاف.مولوی.
دوست مشمار آنکه در نعمت زند
لاف یاری و برادر خواندگی.سعدی.
دشمن چو بینی ناتوان
لاف از بروت خود مزن.سعدی (گلستان).
دوش در صحرای وحدت لاف تنهائی زدم
خیمه بر بالای منظوران زیبائی زدم.سعدی.
گر همه عمر بشکنم عهد تو پس درست شد
کاینهمه ذکر دوستی لاف دروغ میزنم.
سعدی.
خسیسی اگر لاف آن میزند
که باشد یکی در نسب اصل ما.ابن یمین.
حاشا که من به موسم گل ترک می کنم
من لاف عقل میزنم این کار کی کنم.حافظ.
حافظ نه حدّ ماست چنین لافها زدن
پا از گلیم خویش چرا بیشتر کشیم.حافظ.
فهم رازش نکنم او عربی من عجمی
لاف مهرش نزنم او قرشی من حبشی.
جامی.
دمی با حق نبودی چون زنی لاف شناسائی
تمام عمر با خود بودی و نشناختی خود را.
- امثال: زر کار کند و مرد لاف زند.
نامرد زند همیشه لاف مردی.
مردان نزنند لاف مردی. (جامع التمثیل).
(1) - Se vanter.

لاف زن.

[زَ] (نف مرکب)(1) خودستا. خودنما. صلف. متصلف تاءه. جعظری. تیاه. تیهان. صلاّف، جعظار؛ کوتاه درشت لاف زن. جعظارة؛ کوتاه سطبر لاف زن کم عقل. تیار؛ مرد متکبر شوریده عقل لاف زن. (منتهی الارب).
(1) - Vantard.

لاف زنی.

[زَ] (حامص مرکب) خودستائی. تصلف. تعنفص. (منتهی الارب).

لافس.

[فُ] (اِخ)(1) آنتوان دو. شاعر تراژیک مؤلف «مانیلو». مولد پاریس (1653-1708 م.).
(1) - Lafosse.

لافس.

[فُ] (اِخ)(1) شارل دو. مصور تاریخ فرانسه. مولد پاریس (1636-1716 م.).
(1) - Lafosse.

لاف سنجیدن.

[سَ دَ] (مص مرکب)لاف زدن :
هان بکش عرفی عنان مستانه مدح خود مسنج
ترکتازیها مسلم لاف سنجیها صواب.عرفی.

لافظ.

[فِ] (ع ص) نعت فاعلی از لفظ به معنی انداختن و از دهن بیرون افکندن. (از منتهی الارب).

لافظة.

[فِ ظَ] (ع ص، اِ) دریا (مجازاً). (مهذب الاسماء). دریا بدان جهت که بیرون اندازد جواهر و عنبر و جز آن را (ویستعمل بالالف و اللام و بدونهما) (منتهی الارب). || خروه. (مهذب الاسماء). خروس بدان جهت که دانه را به منقار خود بردارد و پیش ماکیان اندازد. || کبوتر و هر مرغ که چوزه را به دهان خورش دهد بدان جهت که دانه از شکم بیرون آورد و خوراند. || گوسپند که چون بدوشیدن خوانند نشخوار بیندازد و شادان پیش آید. (منتهی الارب). || سنگ آس. (مهذب الاسماء). آسیا. و از یکی از این مذکورات است قولهم اسمح من لافظة؛ و الهاء للمبالغة. || دنیا بدان جهت که هر چه در آن است به سوی آخرت دفع کند. (منتهی الارب).

لاف کیش.

(ص مرکب) معتاد به لاف :
لاف کیشی، کاسه لیسی طبل خوار
بانگ طبلش رفته اطراف دیار.مولوی.

لافگاه.

(اِ مرکب) جای لاف. (آنندراج) :
لاف بسی شد که در این لافگاه
بر تو جهانی بجوی خاک راه.
نظامی (مخزن الاسرار ص 113).
دل دو نیم نداری به گوشه ای بنشین
به لافگاه محبت به یک گواه مرو.صائب.

لاف لاف.

(اِ صوت) خوردن مایعی مانند ماست و جز آن با لبها بدانگونه که آواز کند چنانکه سگ، گاهِ آب خوردن.
- لاف لاف خوردن (سگ آب را)(1)؛ خوردن با لبها و زبان چنانکه آواز کند.
(1) - Laper.

لافماس.

[لافْ فِ] (اِخ) بارتلمی. مفتش کل بازرگانی بروزگار هانری چهارم. مولد بُزام بلان (1545-1611 م.).

لافن.

[فُ] (اِخ) پیرراپ نویّ. تراژدی نویس فرانسوی. مولد لالند (پریگور) (1773-1846 م.).

لافند.

[فَ] (اِ) ریسمان (اعم از پنبه و غیره). در گیلکی امروز هم متداول است.

لافندگی.

[فَ دَ / دِ] (حامص) صفت لافنده.

لافنده.

[فَ دَ / دِ] (نف) آنکه لافد. آنکه لاف زند :
از این لافندگان و آوازجویان بگذر ای حجت
که تو مرد حق و زهدی نه مرد لاف و آوازی.
ناصرخسرو.

لاف و گزاف.

[فُ گَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) خودستائی و مبالغه در امری. لاف و لام.

لاف و لام.

[فُ] (اِ مرکب، از اتباع) لاف و گزاف :
آخر بدهی به ننگ و رسوائی
بی شک یکروز لاف و لامش را.ناصرخسرو.

لاف و لامانی.

[فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) لاف و گزاف. لاف و لام :
سخنت را نه عبارت لطیف و نه معنی
عروس زشت حلی دون و لاف و لامانی.
خاقانی.
رجوع به لامانی شود.

لاف و لیف.

[فُ] (اِ مرکب، از اتباع)دعوی و سخن زیاده از حد.

لاف و نام.

[فُ] (اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است مانند نام و ننگ :
بدانگه که آراست خواهی مصاف
منی بفکن از سر گه نام و لاف.
اسدی (گرشاسبنامه).
کرا نازمودی گه نام و لاف
نشاید شمردنش خوار از گزاف.
اسدی (گرشاسبنامه).

لافونتن.

[فُ تِ] (اِخ)(1) ژان دو. شاعر بزرگ فرانسوی. مولد «شاتوتیری» به سال 1621 و وفات در پاریس به سال 1695 م. وی سبکی مطبوع و لطیف دارد و داستانهای او کتابی مورد استفادهء همگان در ازمنه و امکنهء مختلف شناخته شده است.
(1) - La Fontaine.

لافویاد.

[فُ یی یا] (اِخ)(1) ژرژ دُبوسن دو. سیاستمدار فرانسوی (1609-1697 م.).
(1) - La Feuillade.

لافی.

(ص نسبی) لافزن. که گوید و نکند. که نازد و فخر آرد بچیزی که ندارد. صَلف. متصلّف. مطرمذ. طرماذ. طرمذار :
آمد اندر انجمن آن طفل خرد
آبروی مرد لافی را ببرد.مولوی.
از سر و رو تابد ای لافی غمت.مولوی.
لعماظ؛ مرد لافی. طرماذ؛ مرد لافی. رجل مُتصلف؛ مرد لافی. عنظوان؛ ساحر لافی و برانگیزنده. (منتهی الارب) (در تاج العروس الساحرالمعتری).

لافیت.

(اِخ)(1) ژاک. از محاسبین فرانسه. مولد بایون (1767-1844م.). وی در انقلاب 1830 م. سهمی بسزا داشت.
(1) - Laffitte.

لافیدن.

[دَ] (مص) لاف زدن. سخن زیاده از حد گفتن و دعوی باطل کردن :
سخنهای ایزد نباشد گزاف
ره دهریان دور بفکن ملاف.اسدی.
چه لافی که من یک چمانه بخوردم
چه فضل است پس مر ترا بر چمانه.
ناصرخسرو.
به غوغای نادان چه غره شوی
چه لافی که ما بر سر منبریم.ناصرخسرو.
زین قد چو تیر و الف چه لافی
کاین زود شود چون کمان و چون لام.
ناصرخسرو.
همی لافی که من هنگام برنائی چنین کردم
چه چیزستت کنون حاصل برفته چیز چه نازی.
ناصرخسرو.
نواری پیسه بر گرد(1) میان بسته ست و میلافد
که از انطاکیه قیصر فرستاده ست زُنّارم.
سوزنی.
لافد زمانه ز اقلیم در دودمان رفعت
کز ملت مسیحا خود قیصری ندارم.خاقانی.
ز جیب موسوی لافی و پس چون اُمّت موسی
نه اهل تسع آیاتی که مرد سبع الوانی.
خاقانی.
سکندر بدو گفت چندان ملاف
مران بیهده پیش مردان گزاف.نظامی.
چه لافی که من دیو مردم خورم
مرا خور که از دیو مردم برم.نظامی.
زن ار سیم تن نی که روئین تن است
ز مردی چه لافد که زن هم زن است.
نظامی.
زر دو حرف است هر دو بی پیوند
زین پراکنده چند لافی چند.نظامی.
تو ملاف از مشک کان بوی پیاز
از دم تو میکند مکشوف راز.مولوی.
یکی از عقل میلافد یکی طامات می بافد
بیا کاین داوریها را به پیش داور اندازیم.
حافظ.
با خرابات نشینان ز کرامات ملاف
هر سخن جائی(2) و هر نکته مکانی دارد.
حافظ.
(1) - ن ل: در گرد.
(2) - ن ل: هر سخن وقتی و ...

لافیس.

(اِخ) نام دیوی است که در نماز وسوسه کند و به این معنی بجای حرف ثالث قاف هم به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج). رجوع به لاقیس شود.

لاق.

(از ع، ص) مخفف لایق. رجوع به لایق شود: لاق گیس تو یا او یا من و غیره، لایق گیسوی تو یا او یا من.

لاق.

(اِ) لاغ. صورتی از لاغ، تار گیسو. رجوع به لاغ شود.

لاقاذامونیا.

(اِخ)(1) لاسِدِمُن. رجوع به لاسِدِمُن شود.
(1) - Lacedemon.

لاقان.

(اِخ) نام دهی جزو دهستان حومهء بخش شفت. شهرستان فومن واقع در دوازده هزارگزی خاوری فومن. دارای 305 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لاقح.

[قِ] (ع ص، اِ) نعت از لقاح و لقح. آنچه نخل را به وی گشنی دهند. (منتخب اللغات). || بادی که ابر را گرد کند و درخت را بیدار کند. بادی که ابر پیدا کند و درخت را بارور کند. (برهان). ج، لواقح. (مهذب الاسماء). || آبستن. (منتخب اللغات). ناقهء آبستن شده. ج، لواقح. (منتهی الارب). || جنگ (سمی استعارة). (منتهی الارب).

لاقحه.

[قِ حَ] (ع ص) تأنیث لاقح. ج، لواقح.

لاقس.

[قِ] (ع ص، اِ) عیب کننده. || گر. (منتهی الارب). جرب.

لاقشه.

[شَ] (اِ) لاک. لاخشه. تتماج. جون عمّه. رجوع به لاخشه و تتماج شود.

لاقط.

[قِ] (ع ص) رفوگر. || بندهء آزاد کرده و ماقط بندهء لاقط و ساقط بندهء ماقط و منه بنو ساقط بن ماقط بن لاقط. (منتهی الارب). || چیننده. برچیننده. از زمین برگیرنده.

لاقط الذهب.

[قِ طُذْ ذَ هَ] (ع اِ مرکب)سنگی زرد است به سنگ زر نماید نشانش چون زر به سوهان برند و با خاک برآمیزند و آن سنگ را در آن خاک بمالند آن پاره ها را بخود جذب کند. (نزهة القلوب).

لاقط الرصاص.

[قِ طُرْ رُ] (ع اِ مرکب)سنگی سمح اللون (شاید اللمس) است و خوشبو، وزنش مثل رصاص. آن را در آتش افکنند تا چون فحم شود پس در زیبق افکنند نقرهء خوب شود. صابر برگداز و مطرقه است. (نزهة القلوب).

لاقط الشعر.

[قِ طُشْ شَ] (ع اِ مرکب)سنگی متخلخل است و سبک و ازو سبکتر نیست. چون بر تن مالند موی پاک کند مانند آهک و زرنیخ اما سخت نباید مالید تا ریش نکند بویش طلا را بزیان آورد. (نزههءالقلوب).

لاقط الصدف.

[قِ طُصْ صَ دَ] (ع اِ مرکب) سنگی سبک سبزرنگ است مایل به سفیدی مدور و بزرگ و کوچک میباشد نشانش چون بر صدف نهند بدو فرو رود. و مسحوقش بیاض العین را مفید است و مکلس او با زبدالبحر یار کرده عقد زیبق کند، عقد نیکو. (نزهة القلوب).

لاقط العظم.

[قِ طُلْ عَ] (ع اِ مرکب)سنگی زرد خشن اللمس است، از بلخ خیزد، چون بر استخوان نهند بدو فرو رود. (نزهة القلوب.).

لاقط الفضة.

[قِ طُلْ فِضْ ضَ] (ع اِ مرکب) سنگی سفید است به غبرت مایل از آن بقدر حبه ای در برابر درمی نقره به پنج گز مسافت بنهند آن درم را به خود کشد و از مقناطیسات هیچ از او بقوت تر نیست. (نزهة القلوب).

لاقط القطن.

[قِ طُلْ قُ] (ع اِ مرکب)رنگش مانند پنبه سفید است که پنبه و رکو را بخود کشد آن را در رمل حل کرده بر مس مالند رنگش چون نقره شود. (نزهة القلوب).

لاقط النحاس.

[قِ طُنْ نُ] (ع اِ مرکب)سنگی اغبر رنگ است مس و روی و برنج را بخود کشد و اگر بوزن دانگی از آن برده درم مس گداخته نهند آن را برنگ زر گرداند و آن رنگ بدشواری از او بیرون رود. و اگر مسحوق آن بسنگ و وزن جوی به آب و شیرینی و شربت کرده بصاحب صرع دهند صحت یابد. (نزهة القلوب).

لاقطة.

[قِ طَ] (ع ص، اِ) خوار ناکس. (للذکر و الانثی). || لاقطة الحصی؛ سنگدان مرغ. فی المثل: لکلّ ساقطة لاقطة؛ ای لکلَ کلمة سقطت من فم نفس تسمعها فتلقطها فتذیعها؛ یعنی هر سخن را که از دهان برآید شنونده است که میشنود و شایع میکند. (منتهی الارب).

لاقوت.

[قُوْ وَ] (ع اِ مرکب) (از: لا به معنی نه + قوت به معنی نیرو). رجوع به کیفیت شود. (اساس الاقتباس صص45-44).

لاقه.

[قَ / قِ] (اِ) لاغه. تنگ. عدل. لنگه. تا. تابار. یکی از دو قسمت بار اشتر یا خر؛ یک لاقه انگور یک لاقه برنج و غیره.

لاقید.

[قَ] (ع ص مرکب) (از: لا، نه + قید، بند) بی قید. سهل انگار. لاابالی. بی اعتنا.

لاقیدی.

[قَ / قِ] (حامص مرکب)بی قیدی. سهل انگاری. لاابالی گری.

لاقیس.

(اِخ) لافیس. (برهان). نام دیوی که در نماز به خاطر وسوسه اندازد. (غیاث) :
تو گوئی که عفریت لاقیس بود
به زشتی نمودار ابلیس بود.
سعدی.
در همهء روم و شام چون کفر ابلیس و فسق لاقیس چنان مجهور شده است. (زیدری).

لاک.

(اِ) تغار چوبین که آرد سرشند در آن. نقیر. تغار. کاسه و کاسهء چوبین. (برهان) (آنندراج). لاوَک. ظرف چوبی که با چرخهای آبی میتراشند و یک پارچه میباشد. (در گیلان) :
گل و شکر (گاه ساختن گل انگبین) بطشتی یا لاکی چوبین یا تغاری سفالین کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
شیوهء مستان چالاک است هین(1)
بر کف ما نه لبالب لاک می.نزاری.
مالشم دادند در لاک فلک
شد مگس رانِ سر خوانم ملک.
بسحاق اطعمه.
در شهر بسی روی سپید آمد خرما
زان ماست که در لاک شبان دوش بده بست.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به لاوک شود. || جلد خزفی بعض جانوران(2). ذَبل سنگ پشت(3). کاسهء پشتِ لاک پشت. || توسعاً لاک پشت. سنگ پشت. کاسه پشت. (برهان). کشف. سلحفاة. رجوع به لاک پشت شود :
لاک کژدم به پشت خویش گرفت
بعد از آن راه بحر پیش گرفت.
سنائی.
|| لکا. لک. رنگی سرخ که نقاشان بکار دارند. (فرهنگ اسدی). اسم فارسی لک است. (فهرست مخزن الادویه) (و این کلمهء فارسی است بقول لاروس) و آن را تیانج سرخ اسمرست. سغّذ سرخی اسمر که به صورت مایع از بسیاری از درختان هند بیرون آید و آن را چون رنگ بکار برند. و صاحب برهان گوید: نام رنگی است مشهور که در هندوستان بهم میرسد و بدان چیزها رنگ کنند و آن شبنمی باشد که بر شاخهای درخت کنار و درختهای دیگر نشیند و منجمد گردد آن را بگیرند و بکوبند و بپزند از آن رنگ سرخی حاصل گردد که جامه ها را بدان رنگ کنند و رنگ آن قراری باشد (یعنی ثابت) و به شستن زایل نگردد و مصوران و نقاشان هم کار کنند و غازهء زنان را نیز از آن سازند و نخالهء آن مانند صمغ باشد و بدان کارد و شمشیر و خنجر و امثال آن را در دسته محکم کنند و به کارهای دیگر نیز می آید. (برهان). گلی سرخ باشد که بدان پوست و جامه رنگ کنند. (اوبهی) :
همی گفت و پیچید و بر خشک خاک(4)
ز خون دلش خاک همرنگ لاک.عنصری.
سرخ زاید ز شهد امن تو موم (که طبعاً زرد است).
زرد روید ز کان خوف تو لاک (که طبعاً سرخ است).
ابوالفرج رونی.
زین سپس عکس خون ز کرهء خاک
آسمان را کند به سرخی لاک.سنائی.
|| مایع سرخ رنگی که زنان امروزه ناخن بدان اندایند بدلِ حنّا. || (ص) ناچیز. ضایع زبون. (برهان). خس. فرومایه. لک. لکات. (آنندراج) :
ندانستی تو ای خر غمر کبج لاک پالانی
که با خرسنگ برناید سروزن گاو ترخانی.
ابوالعباس.
با مردم لک تا بتوانی بمیامیز
زیرا که جز از عار نیاید ز لک و لاک.
عیوقی (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
هر یکی همچو سگ لاک دوان از پس بوی
آفت نقل و هلاک قدح و مرگ سبوی(5).
سوزنی.
|| در عربی به معنی خائیدن و جاویدن باشد. (برهان) (آنندراج)(6).
(1) - ن ل: این.
(2) - Test.
(3) - Carapace. (4) - ن ل: به پیشش بغلتید وامق به خاک.
(5) - شاید کلمهء لاک در این بیت مصحف لاس باشد و شاید نیز لاک، صورتی از لاس است. رجوع به لاس شود.
(6) - در عربی خائیدن «لوک» است و «لاکَ» فعل ماضی آن است.

لاک.

(ع حرف ربط) مخفف لکن. شمس قیس در المعجم آرد: «لاک» و «لکن» و «ولی» هر سه مستعمل است. «لکن» به اتفاق لفظی تازی است [ در اصل ] نون لکن مشدد [ است ] و تخفیف را ساکن در لفظ می آرند و ضرورت شعر را نیز، و نون اسقاط میکنند و لاک میگویند چنانک شعر :
و لاک اسقنی ان کان ماؤک ذافضل؛ به معنی ولکن اسقنی. (المعجم چ تهران ص234).

لاکابندان.

[بَ] (اِخ) شاید نام کرد کلایهء مذکور در کتاب ظهیرالدین مرعشی باشد. (مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص119).

لاکاپل ماریوال.

[پِل ل] (اِخ) نام کرسی بخش در (لو) از ولایت فی ژاک در فرانسه. دارای 851 تن سکنه.

لاکار.

[(اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر ریزد و محل صید ماهی باشد. (جغرافیای اقتصادی ایران ص 23).

لاکاز.

(فرانسوی، اِ)(1) نام دیاستازی که در شیرابهء درخت لاک(2) یافت میشود. (گیاه شناسی گل گلاب ص55).
(1) - Laccase.
(2) - Rhus Succedanea.

لاکاز دوتیه.

[یِ] (اِخ)(1) هانری فلیکس دو. نام حیوان شناس فرانسوی مولد مُن پزا. (1901-1821).
(1) - Lacaze-Duthiers.

لاکاش.

(اِخ) نام شهری از سومر در عهود قدیمه (حدود سه هزار سال ق.م.) (ایران باستان ج1 ص115).

لاکالپ رند.

[رِ نِ] (اِخ) گوتیه دو. رُمان نویس فرانسوی. مولد پری گور. مؤلف افسانه های طویل و با ارج: کاساندر، کلئوپاتر و غیره. (1614-1663 م.).

لاکام.

(اِخ) دهی از دهستان میداود (سرگچ)، بخش جانکی گرمسیر، شهرستان اهواز، واقع در بیست هزارگزی خاوری باغ ملک. دارای 200 تن سکنه شیعه و فارسی زبان از طایفهء ممینی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مال رو و محصول غلات و برنج و انجیر و بلوط. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاکان.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت واقع در شش هزارگزی جنوب رشت. دارای 790 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2). و چای لاکان بخوبی مشهور است.

لاکانال.

(اِخ)(1) ژُزِف. عالم مشهور و عضو کنوانسیون. مولد سِر (آریژ)(2). (1614 -1845 م.).
(1) - Lakanal.
(2) - Serres (Ariege).

لاکای.

(اِخ)(1) نیکلا لوئی دو. یکی از مشاهیر منجمین و ریاضی دانان فرانسوی. مولد رومینپی (1713-1762 م.).
]. kay ]
(1) - Lacaille

لاکبات.

(اِخ) محلی به جنوب عربستان نزدیک الرّیاض.

لاکپشت.

[پُ] (اِ مرکب)(1) باخه. اسم فارسی سلحفاة است. (فهرست مخزن الادویه). سوراخ پا. سولاخ پا. لاک. سنگپشت. کاسه پشت. کشتوک. کشف. کشو. شیلونه. خشک پشت. اولاکو (در دیلمان و گیلان). به هندی کچهوا گویند. (غیاث). چلچله (برهان، ذیل همین لغت). پوست لاک پشت دریائی یا صحرائی را رق گویند. (لغت محلی شوشتر، ذیل رق).
(1) - Tortue.

لاکتاب.

[کِ] (ع ص مرکب) (از: لا به معنی نه + کتاب، یکی از کتب آسمانی) بی کتاب. دشنامی که عوام به حیوان و جماد دهند. دشنامی که لوطیان دهند. بی دین در تداول لوطیان. که معتقد به هیچ یک از کتب آسمانی نیست.

لاکتاسرا.

[سَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان گیل دولاب، بخش رضوان ده شهرستان طالش واقع در یک هزارگزی جنوب خاوری رضوان ده کنار راه شوسهء انزلی به آستارا. دارای 180 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاک تاش.

(اِخ) نام دیهی به هزارجریب مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص124 بخش انگلیسی).

لاکتانس.

(اِخ) فیرمیانوس لاکتان تیوس. نام عالم کلامی و مورخ عیسوی. مولد ایتالیا یا آفریقا حدود سال 225 یا 230 و وفات حدود سال 325 م. وی به دین نصارا درآمد و تاریخی مبالغه آمیز راجع به خشونتهای شاپور اول نسبت به والرین امپراطور روم که بدست ایرانیان اسیر شده بود نوشته است.

لاک تراش.

[تَ] (نف مرکب) آنکه لاک سازد.

لاک تراش.

[تَ] (اِخ) نام دیهی به هزار جریب مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص124 بخش انگلیسی). دهی از دهستان هزار جریب بخش چهاردانگه شهرستان ساری. واقع در 50 هزارگزی شمال خاوری کیاسر. کوهستانی، جنگلی، معتدل و مرطوب. دارای 360 تن سکنهء مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چشمه سار، محصول غلات و عسل و لبنیات و ارزن شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاکتراشان.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان قره طقان بخش بهشهر شهرستان ساری. واقع در نوزده هزارگزی باختری بهشهر و چهار هزارگزی شمالی راه شوسه بهشهر به ساری. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی دارای 210 تن سکنهء شیعه مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء نکا، محصول آنجا برنج و غلات و پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). نام دیهی به فرح آباد مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص120 بخش انگلیسی).

لاک تراشان.

[تَ] (اِخ) نام دهی از دهستان کلیجان شهرستان شهسوار واقع در 48 هزارگزی جنوب باختری شهسوار. کوهستانی، سردسیر، دارای 135 تن سکنه شیعه، گیلکی و فارسی زبان، آب آن از چشمه سار، محصول آن گندم و سیب زمینی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آنجا مالرو و صعب العبور است و در زمستان بیش از هفت خانوار سکنه ندارد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاکتز.

[تُ] (فرانسوی، اِ) یا قند شیر. قندی است از دسته ساکاروز که از اتحاد یک مُلِکول گلوکز راست و یک ملکول گالاکتوز تشکیل شده است. رجوع به درمان شناسی دکتر عطائی ج1 ص440 شود.

لاکچه.

[چَ / چِ] (اِ) تتماج. و آن آشی است معروف. (آنندراج) (برهان). لخشک. جون عمه. لطیفه. لاکشه. لاخشه. (بحر الجواهر). تتماج. (بحر الجواهر). رشته ای که بشکل مثلث برند، آشی که از آن پزند. توتماج. (زمخشری).

لاکدرج.

[دَ] (اِخ) نام دیهی به آذربایجان. (نزهة القلوب ص79).

لاکدشت.

[دَ] (اِخ) نام دیهی به فرح آباد مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص120 بخش انگلیسی). دهی از دهستان اندرود بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 35 هزارگزی جنوب خاوری ساری. کنار رود تجن. دامنه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. داری 120 تن سکنهء شیعه، مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء تجن، محصول آنجا پنبه و غلات و برنج و صیفی. شغل زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاکدم.

[کِ دِ] (اِخ)(1) (اسحاق) نامی که در فلاندر به ژوئیف اران (یهودی سرگردان) داده شده است.
(1) - Laquedem.

لاکدمون.

[کِ دِ مُ] (اِخ) لاسدمون. رجوع به لاسدمون شود.

لاکدمونیه.

[کِ دِ مُ نی یَ] (اِخ) لاسدمونی. رجوع به لاسدمونی و نیز رجوع به اسپارت شود.

لاکدیو.

[کِ دیْوْ] (اِخ)(1) نام گنگ باری (مجمع الجزایری) در دریای عمان. دارای ده هزار تن سکنه. اصل این جزایر مرجانی است. (جانورشناسی عمومی ج1 ص227).
(1) - Laquedives, Laccadive Islands. .(در انگلیسی)

لاکراتس.

[تِ] (اِخ)(1) نام سرداری از تب که در جنگهای اردشیر سوم در مصر شرکت داشت. توضیح آنکه چون اردشیر سوم به کارهای فینیقیه خاتمه داد و خواست که با سپاه خود و یونانیهای اجیر به مصر رود رسولان به شهرهای یونانی فرستاد و شهرهای عمده را تشویق کرد که در جنگ او با مصر شرکت جویند... تبی ها هزار نفر سنگین اسلحه به سرداری لاکراتس فرستادند. چون پادشاه مصر ساحل نیل از طرف عربستان را که مستحکم کرده بود از دست داد و به تصور اینکه اردشیر به جانب منفیس پایتخت مصر خواهد شتافت تصمیم کرد که به دفاع آن شهر پردازد، لاکراتس تبی در آن حال به طرف پلوز رفت تا آن را محاصره کند و ضمناً شعبهء نیل را برگردانید و پس از آنکه زمین این شعبه خشک شد خاک ریزهائی ساخت و ماشینهای جنگی بر آنها استوار کرد تا در دیوارهای قلعه سوراخهائی ایجاد کند بدین وسیله قسمت بزرگ دیوار شهر خراب شد... در ابتدا یونانیهائی که در پلوز بلندی ها را اشغال کرده بودند سخت جنگیدند (یونانیهای اجیر مصر) ولی چون شنیدند که پادشاه مصر به طرف منفیس رفته از نرسیدن کمک مأیوس شده رسولانی به اردوی ایران برای مذاکره فرستادند. لاکراتس به آنها گفت قول میدهم اگر پلوز را تسلیم کنید آزاد باشید و با بار و بنهء خود بی مانع به یونان برگردید. بر اثر این قرارداد ارگ شهر تسلیم شد. بعد از آن اردشیر با گواس خواجه را با عده ای از سپاهیان غیریونانی فرستاد تا شهر را تصرف کند و این عده اموال یونانیهای تسلیم شده را غارت کردند و لاکراتس چون از این نقض عهد آگاه شد به باگواس خواجه و سربازان او حمله کرد بعضی را کشت و مابقی را بپراکند. باگواس از رفتار لاکراتس شکایت به اردشیر برد، شاه گفت جزای سربازانی که نقض عهد کرده اند همین بوده است و فرمود اشخاصی را که مقصر بودند به قتل رسانند. (ایران باستان ج2 صص1172 - 1176).
(1) - Lacrates.

لاکرتل.

[رِ تِ] (اِخ)(1) ژاک دو. ادیب و رمان نویس فرانسوی و عضو آکادمی فرانسه. مولد کرماتن (سائن- اِ - لوار) به سال 1888 م.
(1) - Lacretelle.

لاکرتل.

[رِ تِ] (اِخ)(1) پیر لوئی. وی را «لاکرتل انه» نیز گویند. ادیب و قاضی فرانسوی. مولد مِتز. (1751-1824م.).
(1) - Lacretelle.

لاکردار.

[کِ] (ص مرکب) (از: لای عربی + کردار فارسی) و آن دشنام گونه ای است که لوطیان دهند.

لاکردر.

[کُ دِ] (اِخ)(1) ژان باپتیست هانری، لوپر. واعظ فرانسوی و از خطبای عالیقدر سدهء نوزدهم. مولد رِسِی - سور - اورس (کت - دُر)(2). (1802-1861 م.).
(1) - Lacordaire.
(2) - Recey-sur- Ource (Cote-d'Or).

لاکروا.

(اِخ)(1) آلفرد. معدن شناس فرانسوی. مولد ماکن. ( 1863-1948 م.). وی منشی دائمی آکادمی علوم بود.
(1) - Lacroix.

لاکروا.

(اِخ)(1) پل. معروف به ژاکوب کتاب دوست. نویسنده فرانسوی. مولد پاریس (1806-1884م.).
(1) - Lacroix.

لاکروا.

(اِخ)(1) ژان فرانسوا دو. عضو کنوانسیون فرانسه. مولد «پن ادمه» (1754-1794 م.).
(1) - Lacroix.

لاکروا.

(اِخ)(1) سیلوستر فرانسوا. ریاضی دان فرانسوی. مولد پاریس (1765-1843 م.).
(1) - Lacroix.

لاکروا دو من.

[مِ] (اِخ)(1) فرانسوا. عالم و کتابشناس فرانسوی. مولد مانس (1552-1592 م.).
(1) - Lacroix du Maine.

لاکروا سن اوئن.

[سَ ءِ] (اِخ)(1) نام کمونی در ایالت «اواز» از ولایت کمپی ینْی. دارای 2008 تن سکنه.
(1) - Lacroix - Saint - Ouen.

لاکز.

[کِ] (ع ص) نعت فاعلی از لکز بمعانی لگد زدن بر سینه و مشت بر گردن زدن و به دست یا به کارد زدن بر سینه و گلو. (از منتهی الارب).

لاک زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) اندودن با لاک.
-لاک زدن.؛ ناخن؛ اندودن ناخن به لاک.

لاکزیس.

[کِ] (اِخ)(1) یکی از سه «پارک» موکل بر مقدرات.
(1) - Lachesis.

لاکسار.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان تولم، بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در سیزده هزارگزی شمال فومن. دارای 508 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاکش.

[کِ] (اِ) در اصطلاح بنایان، رومی. که یک جانب آن دیواره دارد و جانب دیگر ندارد.

لاکش.

[کِ] (اِ) ظاهراً «شُسهء» امروزی است که در دو طرف جوئی دارد برای فاضل آب : و اول کسی که بر طبرستان راه لاکش پدید کرد از پریم تا ساری و از ساری تا گرگان اصفهبد شروین بود. (تاریخ طبرستان. ظاهراً).

لاکشته.

[تَ / تِ] (اِ) لاکچه. لاخشه. لاکشه. لخشک. جون عمه. لطیفه. تتماج. لاخشته. نوعی رشته که لوزی برند و از آن آش پزند : لاکشته و رشته فرموده بود [ سلطان مسعود ] بیاوردند بسیار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص222).

لاکشه.

[شَ / شِ] (اِ) لاخشه. لاکچه. لخشک. جون عمه.لطیفه. تتماج. لاکشته. رجوع به لاخشه شود.

لاکل.

[لاکْ کُ] (فرانسوی، اِ)(1) نام جسمی در شیرابهء درخت لاک. (گیاه شناسی حسین گل گلاب ص55).
(1) - Laccol.

لاکلام.

[کَ] (ع ص مرکب، ق مرکب) (از: لا به معنی نه + کلام به معنی سخن) بدون حرف. بی سخن. بی گفتگو : به میل تمام و رغبت لاکلام اظهار فرمود. (حبیب السیر ج3 ص2).

لاکلایه.

[کَ یِ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان رحیم آباد. بخش رودسر شهرستان لاهیجان. واقع در 9 هزارگزی جنوب رودسر. دارای 820 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاکلس.

[لُ] (اِخ)(1) پیر شدرلس دو. صاحبمنصب و ادیب فرانسوی. مولد آمی ین به سال 1741 و وفات در تارنت به سال 1803 م.
(1) - Laclos.

لاکمالان.

[کَ] (اِخ) از دیههای مرو است و مردم آن به سلامت صدر و کودنی و قلت تصور مثلند. یاقوت گوید: و قد جاء ذکرها (ای ذکر هذه القریة) فی مناظرة بن راهویه والشافعی فی کری رباع مکة فجوزه الشافعی و قال اما بلغک قول النبی صلی الله علیه و سلم؛ و هل ترک لنا عقیل من رباع. فلم یفهم اسحاق بن راهویه کلامه و التفت الی من معه من اهل مرو فقال لاکمالانی و فی روایة مالانی و هما قریتان بمرو ینسب اهلهما الی الغفلة فناظره الشافعی حتی فهمه کلامه و اقام الحجة فی قصة فیها طول فکان اسحاق بعد ذلک یقبض علی لحیته و یقول و احیائی من الشافعی یعنی ما تسرّع الیه من القول و لم یفهم کلامه. (معجم البلدان).

لاکمالانی.

[کَ نی ی] (ص نسبی)منسوب به لاکمالان که دیهی است به پنج فرسنگی مرو. (الانساب سمعانی ورق 595).

لاکمب.

[کُ] (اِخ)(1) ژاک. نویسنده و حقوق دان فرانسوی. مولد پاریس. (1724-1811 م.). وی یکی از گردآورندگان «آنسیکلوپدی متودیک» است.
(1) - Lacombe.

لاکمخا.

[کَ] (اِ) نسیجی است کم بها :
گه حصیری گشاد و صندل باف
گاه ترغو و قیف و لاکمخا.
نظام قاری (دیوان البسه ص21).
دق مصری را به لاکمخا مده
میمنه آراسته با میسره.
نظام قاری (دیوان البسه ص24)

لاکمه سر.

[مِ سَ] (اِخ) نام دیهی جزء دهستان مرکزی بخش آستانهء شهرستان لاهیجان. واقع در چهار هزارگزی شمال آستانه دارای 1201 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاکن.

[کَ] (اِخ) به معنی لاشکن است و آن کوهی باشد نزدیک به ملک روس. (آنندراج)؟

لاکن.

[کِ] (اِخ)(1) نام قدیم بخشی از بلژیک در ایالت برابان که در سال 1921 م. به بروکسل منضم شد.
]. Laken ]
(1) - Leken

لاکن.

[کُ] (اِخ) نام کرسی بخش در ایالت «تارن». از ولایت کاستر به فرانسه. دارای 2546 تن سکنه.

لاکندامین.

[کُ] (اِخ) شارل ماری دو. منجم و ریاضی دان فرانسوی. (1774-1701 م.).

لاکنو.

[نُ] (اِخ)(1) رجوع به لوکنو شود.
(1) - Laknau, Lakno, Luknow.

لاکو.

(اِ) دختر (در لهجهء گیلانیان).

لاک و الکلی.

[کُ اَ کُ] (ص نسبی مرکب) آنچه از در و پنجره و میز و صندلی و دیگر ادوات چوبی که با مایع مرکب از الکل تقلیبی و لاک رنگ شود. || رنگ حاصل از اختلاط لاک و الکل پس از استعمال.

لاکورکان.

(اِخ) دهی از دهستان سوسن، بخش ایذه شهرستان اهواز. واقع در 48 هزارگزی شمال خاوری ایذه. دارای 175 تن سکنهء شیعه. فارسی و بختیاری زبان. شغل اهالی زراعت و محصول غلات و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاکوم.

(اِخ) دهی از دهستان ولوپی. بخش سوادکوه شهرستان شاهی. واقع در 7 هزارگزی شمال آلاشت. کوهستانی سردسیر. بدانجا سکنهء دائم نباشد و در تابستان از قراء نفت چال و بوزخانی دهستان لفور در حدود سیصد نفر برای تعلیف احشام خود و استفادهء از هوای ییلاقی بدین ده آیند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لاکونانه.

[نِ] (اِ) نانی مُدَوّر که با آرد برنج سازند (در دیلمان و گیلان).

لاکونر.

[نِ] (فرانسوی، اِ)(1) جریان ناقص خون. (جانورشناسی عمومی ج1 ص187).
(1) - Lacunaire.

لاکونی.

[کُ] (اِخ)(1) نام ولایتی از شبه جزیرهء پلوپونز. این ولایت و همچنین ولایت مسنی(2) در لشکرکشی اردشیر دوم به آسیای صغیر و لاسدمون بدست فرناباذ در بهار سال (393 ق.م.) بتلافی غارت ها و خرابیهایی که لاسدمونیها در آسیای صغیر کرده بودند غارت شد. نیز رجوع به لاکونیا شود. (ایران باستان ج1 ص1113).
(1) - Laconie.
(2) - Messenie.

لاکونیا.

[کُ] (اِخ)(1) لاکونی. یکی از نواحی کوهستانی یونان قدیم در جنوب شبه جزیرهء پلوپونز. اسپارتا مرکز آن ناحیه است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص502).
(1) - Laconia.

لاکه.

[کِ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در دو هزارگزی شمال رودبار. دارای 827 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لاکی.

(ص نسبی) منسوب به لاک. از لاک.
به رنگ لاک. || در شالهای کشمیر رنگی خاص است مقابل زِمرّدی. ترمهء لاکی. بقسمی ترمهء سرخ روشن گویند :
پیچیده یکی لاکی(1) میرانه بسربر
بربسته یکی گزلک ترکانه کمر بر(2).سوزنی.
|| به ذکر حال و اراده محل دستار لاکی رنگ.
(1) - در سه نسخهء کهن این کلمه لاکی آمده است و در یک نسخهء نو «لامی».
(2) - ن ل: ترکی بکمر بر.

لاکی.

(ع ص) عیب جوی مردم. (منتهی الارب).

لاکیادها.

(اِخ)(1) اخلاف لاکیوس را در یونان قدیم لاکیادسها یا لاکیادها میخوانده اند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص502).
(1) - Les Lakiades.

لاکین تینی.

(اِخ)(1) ژان دو. عالم فلاحت فرانسوی. مولد شابانه (شارنت). (1626-1688 م.).
]. kin ]
(1) - La Quintinie

لاکیوس.

(اِخ) نام یکی از بزرگان یونان قدیم و سرسلسلهء لاکیادها. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص502).

لاگارد.

(اِخ) آنتوان اِسکالین دِزای ماربارون دو. ملاح فرانسوی. مولد حدود 1510 و وفات 1578 م.

لاگاردی.

(اِخ) پنتوس دو. ژنرال سوئدی فرانسوی اصل. مولد روسل (لانگدک) (1530-1585م. ).

ل اگارن.

[لُ اِ رُ] (اِخ)(1) دپارتمان. نام ایالتی از فرانسه مرکب از گارن و گاسکنی، دارای سه آرندیسمان و سی پنج کانتن و 327 کمون و 2475000 سکنه.
(1) - Lot - et - Garonne.

لاگالی سنیر.

[سُنْ نی یِ] (اِخ)(1) رُلان میشل دو. امیرالبحر فرانسوی، والی کانادا از سال 1747 تا 1749 م. مولد رُشفر(1693 -1756 م.).
(1) - La Galissonniere.

لاگر.

[گُ] (اِخ) نام کرسی بخش در ایالت پیرنهء سفلی از ولایت پو، دارای 822 تن سکنه.

لاگراس.

(اِخ) نام کرسی بخش در «اُد» از ولایت کارکاسن. دارای 945 تن سکنه.

لاگرانژ.

(اِخ) ژُزِف لوئی. مهندس و منجم و ریاضی دان فرانسوی. مولد تورَن(1736 -1813 م.).

لاگرانژ شانسل.

[سِ] (اِخ) ژوزف دو. شاعر تراژیک فرانسوی. مولد «شاتودانتونیا» در ایالت درُدُنی (1677 -1758 م.).

لاگرس.

[گُ] (اِخ) پیردو. مورخ فرانسوی. مولد وان (1846-1934 م.).

لاگرنه.

[رِ نِ] (اِخ) ژان لوئی فرانسوا. نقاش فرانسوی. مولد پاریس (1724-1805 م.).

لاگس.

[گُ] (اِخ) نام پدر بطلیموس و بطلیموس از سرداران اسکندر است که پس از فوت وی هنگام تقسیم ایالات، مصر و آن قسمت از افریقا که تسخیر شده بود به وی رسید.

لاگس.

[گُ] (اِخ) لاگس دُمرنو. شهری به مکزیک (ژالیسکو). کرسی بخش و ایالت. دارای 42320 تن سکنه است.

لاگس.

[گُ] (اِخ) سان ژوان دُلس لاگس. شهری از مکزیک (ژالیسکو) کرسی بخش و ایالت. دارای 18650 تن سکنه.

لاگس.

[گُ] (اِخ) نام شهری. کرسی ناحیت لاگس. کلنی انگلستان، دارای 36000 تن سکنه.

لاگس.

[گُ] (اِخ) پایتخت نیجریهء انگلیس، بندری کنار خلیج بنن. دارای 1585000 تن سکنه. کرسی ولایتی قدیم که امروزه در قلمرو نیجریه درآمده است.

لاگس.

[گُ] (اِخ) نام شهری در جنوب پرتقال (فارُ). دارای نه هزار تن سکنه و آن بندری است کنار اقیانوس اطلس.

لاگش.

[گَ] (اِخ)(1) از شهرهای شنعار به جنوب عراق (در عهد قدیم) به روزگار سومریان. (فرهنگ ایران باستان ص118 تألیف پورداود). رجوع به لاکاش نداریم شود.
(1) - Lagash.

لاگل زار.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان ایذه بخش ایذهء شهرستان اهواز. واقع در 58 هزارگزی جنوب باختری ایذه دارای 95 تن سکنهء شیعهء فارسی و بختیاری زبان. راه آن مالرو و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاگید.

(اِخ)(1) بطالسه. نام سلسله ای که پسر لاگس سردار اسکندر و والی بالاستقلال مصر پس از فوت وی تأسیس کرد. (اصل کلمه لاگید است و گاف یونانی در زبان فرانسوی به «ژ» تبدیل میشود، بدین جهت این سلسله را لاژید نیز گفته اند) (ایران باستان ج3 ص2153).
(1) - Lagides.

لاگیول.

[یُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ایالت آوی رُن از ولایت رُدز. دارای 1509 تن سکنه.
(1) - Laguiole.

لال.

(ص) زبان گرفته. (برهان). بی زبان(1). مقابل گویا. که گفتن نتواند. که گفتن نداند. اَخرَس. گنگ. اَبکم. بکیم. (منتهی الارب) :
روزی به بدش هر که سخن گفت زبانش
هر چند سخن گوی و فصیح است شود لال.
فرخی.
من جز که به مدح رسول و آلش
از گفتن اشعار گنگ و لالم.ناصرخسرو.
گاه سخن بر بیان سوارِ فصیحیم(2)
گاه محال و سفه(3) پیاده و لالیم.
ناصرخسرو.
از آن پس کم فصاحت بنده گشته ست
چگونه بنده باشم پیش لالی.ناصرخسرو.
پسری داشت لال و نابینا پیش آورد که دعا کن. (قصص الانبیاء ص190). آن پیرزن می آمد و آن پسر لال و زن و کودکی بر دوش گرفته. (قصص الانبیاء ص191).
بجنب قدر رفیعش مدار انجم پست
به پیش رأی منیعش زبان حجت لال.
انوری.
گوش آن کس نوشد اسرار جلال
که چو سوسن ده زبان افتاد لال.مولوی.
|| رنگ سرخ. (برهان). به معنی رنگ سرخ مشترک است میان فارسی و هندی. (غیاث) :
دو لب چو نار کفیده دو رخ چو سوسن سرخ
دو رخ چو نار شکفته دو لب چو لالهء لال.
عنصری.
|| (اِ) لعل. بلخش. بدخشی(4). نام جوهری است گرانمایه که رنگ آن سرخ باشد و بهترین اجناس آن از کوه بدخشان حاصل شود و معرب آن لعل است. (جهانگیری). لعل و آن گوهری است گرانمایه که معدن آن در بدخشان است و به عربی لعل گویند و بعضی گویند لعل معرب لال است. (برهان). صاحب آنندراج گوید. در رسالهء خواص جواهر گفته لعل در روزگار قدیم نبوده وقتی به زلزله کوهی خراب شد و لعل پدیدار آمد و آن گوهر به هفت لون متغایر است و بهترین آنها رنگ رمانی است از این جهت لعل را لال گویند که سرخ است و همچنین لاله و لالکا که در اصل لال لکا بوده یعنی سرخ سختیان(5) و لالس نوعی از بافتهء ابریشمی است سرخ رنگ مخفف لال لاس مرکب از لال مذکور و از لاس که نوعی است از ابریشم فروتر از انواع دیگر. (آنندراج).
(1) - Muet. (2) - در اصل: فصیحم. (تصحیح قیاسی).
(3) - در اصل: محال سفر. (تصحیح قیاسی).
(4) - Spinelle. (5) - سختیان، یعنی چرم.

لال.

(اِخ) نام جد پدر احمدبن علی بن احمد فقیه و جعدی و مازنی و غفاری. (منتهی الارب).

لال.

(اِخ) نام قلعتی به طبرستان. (طبقات ناصری، از تاریخ جهانگشای جوینی حاشیهء ص199 ج2)(1).
(1) - در متن: ایلال. رجوع به ایلال شود.

لالا.

(از ع، ص) (این کلمهء لالا عربی است و در فارسی بتخفیف لالا و همیشه صفت لؤلؤ آید). درخشنده. تابنده. (برهان). رخشان. تابان. رجوع به لالا شود :
همی تا در شب تاری ستاره تابد از گردون
چو بر دیبای فیروزه فشانی لؤلؤ لالا.
فرخی.
تا همی خاک زمین بیضهء عنبر ندهد
تا همی سنگ زمین لؤلؤ لالا نشود.
منوچهری.
نار ماند به یکی سفرکک دیبا
آستر دیبهء زرد ابرهء آن حمرا
سفره پر مرجان توبرتو و تا برتا
دل هر مرجان چون لؤلؤ کی لالا.منوچهری.
صورت خوب و رخ لالای(1) او
هست چنان ماه دو پنج و چهار.منوچهری.
نه هر سنگی شود در که یکی یاقوت رمانی
نه گردد در صدف هر قطره باران لؤلؤ لالا.
قطران.
دریای سخنها سخن خوب خدایست
پر گوهر و با قیمت و پر لؤلؤ لالا.
ناصرخسرو.
قطرهء باران صدف را لؤلؤ لالا شود.
ناصرخسرو.
در درج عقیق او پدید آمد
از خنده دو رشته لؤلؤ لالا.مسعودسعد.
روز از ما بگریخت شب چو در ما آویخت
لؤلؤ لالا ریخت زیر نیلی طبقو.سوزنی.
هر شب برای طرف کمرهای خادمانش
دریای چرخ لؤلؤ لالا برافکند.خاقانی.
دریای سینه موج زند ز آب آتشین
تا پیش کعبه لؤلؤی لالا برآورم.خاقانی.
چو تنها ماند ماه سرو بالا
فشاند از نرگسان لولوی لالا.نظامی.
از آن قطره لولوی لالا کند
وزین صورتی سرو بالا کند.سعدی.
طارم اخضر از عکس چمن حمرا گشت
بس که از طرف چمن لولوی لالا برخاست.
سعدی.
سرو از قدت اندازهء بالا برده
بحر از دهنت لولوی لالا برده.سعدی.
(1) - ن ل: والای او.

لالا.

(اِ) غلام و بنده و خادم و خدمتکار. (برهان). لَله. چاکر. خواجه (به معنی متداول امروز)(1). مربی مرد طفل را. مقابل دایه و دایگان. مرد پیری که مربی و مواظب خدمت بزرگ زادگان باشد... و در این ازمنه لَله خوانند چنانکه خدمتکار قدیم و پیر از کنیزان را دادا گویند و بی الف مشهور شده دده خوانند. (آنندراج). و در قاموس کتاب مقدس آمده: لالا، هادی و راهنما و توجه کنندهء طفل را گویند. در میان یونانیان و رومانیان نوکری که توجه اطفال خردسال را می کرد و آنها را محافظت می کرد و مبادی حکمت را متدرجاً به ایشان می آموخت و در سن مناسب ایشان را به مکتب می برد و در وقت شام بخانه می آورد و بدین لحاظ توان گفت که شریعت لالای بنی اسرائیل بود. و هنگامی که طایفهء مسطوره بمنزلهء طفل بودند آنها را توجه کرد تا بالاخره متدرجاً بتوسط پیش نهادها و پیش گوئیها آنها را به مسیح رهبر گشت و چون شخص یهودی به معرفت ایمان مسیح نایل گشت تکلیف شریعت به انجام رسیده و تکمیل شده است. - انتهی :
قیصر از روم و نجاشی از حبش
بر درش فیروز و لالا دیده ام.خاقانی.
شاه انجم خادم لالای اوست
خدمت لالاش از آن خواهم گزید.خاقانی.
سلطان شرع و خادم و لالای او بلال
من سر به پای بوسی لالا برآورم.خاقانی.
نعمانت در عرب چو نجاشیست در حبش
مولی صفت نموده و لالا زبان شده.خاقانی.
روز و شب را که به اصل از حبش و روم آرند
پیش خاتون عرب جوهَر و لالا بینند.
خاقانی.
هر سال مه سیاه شود بر امید آنک
روزیش نام خادم لالا برافکند.خاقانی.
پیش یکران ضمیرش عقل را
داغ بر رخ کش به لالائی فرست.خاقانی.
شام را از حبش ظلمت از آن آوردند
تا که بر درگه جاه تو کند لالائی.
شمس طبسی.
دست مسند تا به لالائیش گیرد در کنار
پیش فرمانش چو هندوی مطاوع می شود.
کمال اسماعیل.
او امین من بُد و لالای من
خائنش کرد آن خیانتهای من
گر کشم کینه از آن میر حرم
آن تعدّی هم بیاید بر سرم.مولوی.
دلا گر عاشقی مردانه پیش آی
وگرنه با زنان بنشین چو لالا.مولوی.
صبر چون پول صراط آنسو بهشت
هست با هر خوب یک لالای زشت.مولوی.
تا ز لالا میگریزی وصل نیست
زانکه لالا را ز شاهد فصل نیست.مولوی.
انس تو با دایه و لالا چه شد
گر کسی شاید بغیر حق عضد.مولوی.
جز مقام راستی یکدم مایست
هیچ لالا مرد را چون چشم نیست.مولوی.
هین بزن دستی که آن شاهد رسید
هان بکن رقصی که لالا میرود.مولوی.
فرخ آن است که لالای شهنشاه بود
مقبل آن است که او هندوی سلطان باشد.
سلمان ساوجی.
سر فراگوش کنیزانش نیارست آورید
لولوی کافوروش تا نام خود لالا نکرد.
سلمان.
دگمه هائی که نهادند به مشکین والا
حقش آن است که لولوست به لالا نرسد.
نظام قاری (دیوان البسه، ص65).
استاد علی است حمزه در جنگ ولی
صد حمزه به علم و فضل لالای علی است.
شهاب ترشیزی.
(1) - در زبان شعرا به معنی غلام سیاه و خواجهء سیاه، بسیار آمده است.

لالا.

(اِ) خفتن در زبان اطفال(1). رجوع به لالا کردن(2) شود.
(1) - Dodo.
(2) - Faire dodo.

لالا.

(اِ) پرگوئی و هرزه چانگی. (برهان).

لالا.

(اِ) دانه ای است سیاه مانند کنجد. (برهان). || گیاهی است که از طرف مکه می آورند و بجهت بواسیر بخور کردن بغایت نافع بود خاصه ثمر آن و درد مقعد را ساکن گرداند و چون بیاشامند خون را ببندد و طبیعت آن مسخن بود و در وی قبض بسیار بود و بسیار از وی مضر بود بمثانه و مصلح وی حب الاس بود. (اختیارات بدیعی). صاحب تحفه گوید: رازی گوید گیاهی است که از مکه خیزد و بخور ثمر او جهت بواسیر و درد آن و شراب او جهت رفع سیلان خون نافع و مضر مثانه و مصلحش تخم مورد است. (تحفهء حکیم مؤمن). انطاکی گوید: لالا مجهولٌ. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لالا.

(اِخ) رضی الدین لالای قزوینی شاعر. رجوع به رضی الدین شود. این دو بیت او راست:
هر آنکو کند جرم مجرم درسته
کند فضل حق از دَمَندانش رسته.
پندی بگویمت بشنو هان دگر مپز
در دیزهء خیال اباهای حرص و آز.
(سروری ذیل لغت درسته به معنی عضو و دیزه به معنی نوعی دیگ).

لالا.

(اِخ) موضعی از دودانگه به هزار جریب مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص122). دهی از دهستان نرم آب بخش دو دانگه شهرستان ساری واقع در هشت هزارگزی شمال خاوری سعیدآباد. کوهستانی معتدل و مرطوب. دارای 150 تن سکنه. شیعه. مازندرانی و فارسی زبان. آب از چشمه و زه آب رود محلی. محصول غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لالا.

[لَءْ لَ ءْ] (ع ص) درخشان. تابنده. لالا. رجوع به لالا شود.

لالاء.

[لَءْ] (ع ص، اِ) شادمانی تام. (منتهی الارب).

لالائی.

(اِ) صوتی که بدان طفل را در گهواره خوابانند مادران و داهان. لالا. آنچه از آواز خاص که خوانند خوابانیدن طفل شیرخوار را. آوازی نرم مادران و دایگان را برای خوابانیدن کودک. بَجبجَه. لای لای.
-امثال: اگر لالائی میدانی چرا خوابت نمی برد.

لالائی.

(حامص) سمت و شغل لالا یعنی لله و خادم و غلام.

لالائی.

(اِ) قسمی پارچه یا لباس (شاید مخصوص بندگان و غلامان) :
اُرمک و قطنی و عین البقر و رومی باف
ملهء میلک و لالائی بیحدّ و شمار.
نظام قاری (دیوان البسه ص15).
قلمی گرچه بود خواجهء اَبیاریها
همچون لالائی بیقدر غلام است اینجا.
نظام قاری (دیوان البسه ص39).

لالائی گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب)آوازی که دایه چون کودک را در گهواره بجنباند جهت آرام کردن یا خوابانیدن او خواند.

لالائین.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه در 15 هزارگزی جنوب ساوه. دارای 475 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لالاباد.

(اِخ) نام موضعی از توابع بارفروش. (مازندران و استراباد رابینو بخش انگلیسی ص188). رجوع به لاله آباد شود.

لالابگی.

[بَ / بِ] (حامص مرکب) شاید مقامی مانند اتابیکی یا ریاست خادمان بوده است : و اشغال لشکرکشی و لالابگی به مخلص الدین مسعود مربوط. (تاریخ سلاجقهء کرمان محمد بن ابراهیم)(1).
(1) - در یک نسخهء خطی جهانگیری شعری از کمال الدین بشاهد لغت لالا آمده است با کلمهء لالایگی بدینگونه:
شب سیاه بلالایگیّ او برخاست
چو در کنارش آورد و خوش در او خندید.
و شاید که تصحیف لالابگی باشد.

لالار.

(اِخ) موضعی کنار رود سیمره در خارج درهء کوچک کلم در دامنهء کبیرکوه و بدانجا خرابه هائی از آثار عهد ساسانی باشد. (جغرافیای غرب ایران ص293).

لالاسرا.

[سَ] (اِ مرکب) خواجه سرا را گویند یعنی غلامی که شرم بریده دارد. (از برهان) (آنندراج). خواجه سرا و آن را لاله سرا نیز خوانند. (جهانگیری).

لالاسرای.

[سَ] (اِ مرکب) خواجه سرای. لالاسرا.

لالا شاهین پاشا.

(اِخ) یکی از اعاظم غازیان عثمانی به روزگار خان غازی. او به خیرات و مبرات ولعی داشت و از آثار او در بروسه مکتبی و در کرماستی خانقاهی و پُلی از او برجای است سپس در زمان غازی خداوندگار خدمات بزرگ در فتوحات روم ایلی کرده و با اورنوس بگ و حاجی ایلبگی و تیمورتاش پاشا به فتح بلاد همت گماشت زغره، قلبه، صماقو، احتمان، و دیگر نواحی آن اطراف را ضمیمهء دولت عثمانی کرد و در چامورلی دچار انهزامی سخت شد و سپس در فرهجک و قواله و درامه و زخنه بلاد و قلاع کثیره تسخیر کرد و قلبه و نواحی آن را بملکیت بدو دادند و بسمت بگلربگی روم ایلی تعیین شد و شهر مزبور را مقر خود قرار داد و از آنجا هرگاه فرصت می یافت قلاع و بقاع و تنگه های بالکان را یکی پس از دیگری تسخیر می کرد. در سنه 778 ه . ق. در حین فتح نیش ارتحال کرد و بجای او تیمورتاش پاشا بگلربگی روم ایلی گردید سوای خیرات و مبرات سابق الذکر در روم ایلی و دیگر بلاد مفتوحه خود مساجد و مزارهای کثیره از او بجای مانده است و در قلبه بر رود مریج پلی بزرگ ساخته است. اصل و نسب او معلوم نیست. از لفظ لالا چنان برمی آید که وی در اول سمت لالائی خداوندگار غازی داشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

لالا کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) در زبان اطفال شیرخواره و کمی بزرگتر، خفتن. خوابیدن(1).
(1) - Faire dodo.

لالا مارنیا.

(اِخ)(1) نام ناحیتی از الجزیره (ایالت اُران) نزدیک سرحد مراکش. دارای چهل هزار تن سکنه.
(1) - Lalla Marnia.

لالامباز.

(اِ) جانورکی است پرنده چون ملخی دراز که بیشتر با سرعتی عجیب در کنار آبها پرد. تی تی بول. چچلاس. فُرنگ. مِنلاس(1).
(1) - Demoiselle, Libellule.

لالا محمدپاشا.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) رجوع به محمد پاشا شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لالا مصطفی پاشا.

[مُ طَ فا] (اِخ) رجوع به مصطفی پاشا شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لالان.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان رودبار قصران. بخش افجه شهرستان تهران در 28 هزارگزی شمال باختری گلندوک و هشت هزارگزی خاوری راه شمشک به تهران. دارای 911 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج1). (تلفظ محلی لالون است. رجوع به لالون شود).

لالان.

(اِخ) نام دهی از دهستان کنار رودخانهء شهرستان گلپایگان واقع در 12 هزارگزی شمال گلپایگان. کنار راه مال رو کیدر به دره باغ. دارای 114 تن سکنه شیعه. فارسی و لری زبان. محصول غلات و لبنیات و تریاک و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالروست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

لالاند.

(اِخ) ژزف ژِ رُم دو. منجم و هیوی فرانسوی. مولد بورگ (1807-1732).

لالاة.

[لَءْ لَءَ] (ع مص) نیکو گشادن زن چشم را و تیز نگریستن. || دم جنبانیدن آهو برگان و منه: مالالات الفور بذَنبه. دنبال جنبانیدن. || افروخته شدن آتش. روشن شدن. || گشن خواه گردیدن گوسپند. || روان کردن اشک را. (منتهی الارب).

لالای چشم.

[یِ چَ / چِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مردمک چشم به اعتبار سیاهی آن، چرا که لالا غلام را گویند و غلام حبشی سیاه باشد. (غیاث).

لالای قراجار.

[قَ] (اِخ) نام جد امیر یادگار برلاس. و برلاس خود در دستگاه امیرتیمور گورگان بوده است. (حبیب السیر ج3 ص134).

لالب.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان ابوالعباس بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز واقع در ده هزارگزی شمال خاوری باغ ملک. دارای 150 تن سکنهء شیعه. فارسی زبان. محصول آنجا غلات و برنج و انار و مرکبات و بلوط. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است و ساکنین از طایفهء جانکی هست. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لال بازی.

(حامص مرکب) لالی به خود بستن.
-لال بازی درآوردن؛ عمل لالان به عمد کردن.
|| لعب اخرس. پانتمیم(1). رجوع به پانتمیم شود.
(1) - Pantomime.

لال بنک.

[بِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت کاهُر در ایالت لو. دارای راه آهن و 1196 تن سکنه.
(1) - Lalbenque.

لال پتی.

[لِ پَ] (ص مرکب) لال و پتی. که زبانِ او گیرد. که بعض حروف از مخارج خود ادا کردن نتواند. و در تداول خانگی، که در زبان لکنتی دارد (کودک و غیره). رجوع به پتی شود.

لالتانی.

[لِ] (اِخ) نام شعبه ای از شعب معروف کتلونیْ(1) به اندلس در قدیم. (الحلل السندسیة ج2 ص201).
(1) - Catalogne.

لالجة.

[لَ جَ] (معرب، اِ) معرب لالکا : وان لبس لالجة لم تکن الاّ مربدّیة. (معجم الادباء چ اروپا ج1 ص234).

لالجین.

[لَ] (اِخ) دیهی به همدان. محل ساختن ظروف سفالین فیروزه ای.

لال چاه.

(اِخ) موضعی به جنوب شرقی سیستان.

لالحب علی.

[لِ حُبْ بِ عَ لی ی] (ع ق مرکب) یا لالحب علی بل لبغض معاویه؛ نه برای دوستی علی بلکه برای دشمنی معاویه. مثلی است و در موارد متناسبی گفته میشود.

لال رگ.

[رَ] (اِ مرکب) سرخ رگ جهنده. شریان.

لال زن شیش.

[زَ] (اِ مرکب) در شب سیزدهم تیرماه (نوروز طبری) زنی به صورتی منکر (ناشناس) درآمده و شیشی (شاخ تر و باریک، ترکه) در دست داخل خانه میشود و اهل خانه را با آن ترکه میزند تا چیزی دهند و آن را برای سلامتی در تمام سال نیک دارند.

لالس.

[لَ] (اِ) نوعی از بافتهء ابریشم خوش قماش نازک لطیف و سرخ. (برهان). نوعی از بافتهء ابریشمی باشد که سرخ رنگ و بغایت نازک و لطیف بود و آن را لاه نیز گویند. (جهانگیری). لاه :
گه در قدم باغ کشد فضل تو دیبا
گه بر سر کهسار نهد حکم تو لالس.
بدر جاجرمی.
|| به زبان علمی اهل هند به معنی روی باشد که به عربی وجه خوانند. (برهان). مصحح برهان (چ کلکته سال 1274) افزوده که لالس به معنی روی در هیچ لغت سنسکریت یافت نشد. || دوستی و محبت. (برهان).

لالستان.

[لَ] (اِخ) نام کوهی به ولایت جربادقان. (نزهة القلوب ص220).

لالستان.

[لَ] (اِ مرکب) لاله ستان. رجوع به لاله ستان شود :
گر روا باشد که لالستان بود بر زاد سرو
بر مه روشن روا باشد که مشک افشان بود.
معزی.
باغ و لالستان چه باشد آستینی برفشان
باغبان را گو بیا گر دامن گل میبری.سعدی.
|| مجازاً رخسار نیکوان و محبوبان :
ای تماشاگاه جانها طرف لالستان تو
مطلع خورشید زیر زلف جان افشان تو.
خاقانی.

لال سرخ.

[سُ] (ص مرکب) سُرخی سُرخ. سخت سُرخ و آتشی. || خشمناک و سرخ شدهء از خشم.

لال شهباز.

[شَ] (اِخ) درویشی که صاحب کمال بوده است مگر اکثر قلندران به او اعتقاد تمام دارند و بوقت بنگ نوشی او را یاد کنند. (غیاث).

لالک.

[لَ] (اِ) کفش. (برهان). لالجة. (معجم الادباء ج 1 ص334). لالکه. (معجم الادباء ج3 ص194). پای افزار. (برهان). لالکا. (آنندراج) :
دریغ از آن شرف وحشی(1) و فضایل او
که عاشق است بر آن لاله روی لالک دوز.
سوزنی.
|| تاج خروس و آن گوشت سرخی است که بر سر خروس باشد. (برهان). لالکا. || مطلق تاج را نیز گویند که عربان اکلیل خوانند. (برهان) :
آخر ارچه عقل ما گم شد ولیک از روی حس
سر ز لالک(2) باز میدانیم و پا از لالکا.
سنائی.
(1) - کذا، و شاید: خوبی یا حشمت.
(2) - ن ل: بالش. لالک به معنی تاج است.

لالکا.

[لَ] (اِ) لالک. کفش. پای افزار. لالکه. (معجم الادباء ج3 ص196). لَلکا. معرب آن لالجة است. (معجم الادباء ج1 ص234) :
و آن را که بر آخور ده اسب تازیست
در پای برادرش لالکا نیست.ناصرخسرو.
آخر ارچه عقل ما گم شد ولی از روی حس
سر ز لالک(1) باز میدانیم و پای از لالکا.
سنائی.
بِل(2) تا کف پای تو ببوسیم
پندار که مهر لالکائیم.سنائی.
مگر آن روستائی بود دلتنگ
به شهر آمد همی زد مطربی چنگ
خوش آمد چونکه(3) مطرب چنگ بنواخت
ز نغزی لالکا(4) بر مطرب انداخت
سر مطرب شکست او چنگ بفکند
بروت روستائی پاک برکند.
عطار (اسرارنامه).
چو بیرون خرگه نهی لالکا
لهم باشد آن لالکا، لالکا.
(از صحاح الفرس).
|| لالهء گوش. رجوع به لالهء گوش شود. || تاج خروس. لالک :
تبر از بس که زد به دشمن کوس
سرخ شد همچو لالکای خروس.رودکی.
|| مطلق تاج. (آنندراج).
(1) - ن ل: بالش. لالک به معنی تاج است.
(2) - بِل، یعنی بگذار، مخفف بهل.
(3) - ن ل: خوشش نامد که.
(4) - ن ل: کشید او لالکا.

لالکائی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لالکا. لالکافروش. کفش فروش. کفشگر. اسکاف. کفاش. کفش دوز. ارسی دوز. لالک دوز.

لالکائی.

[لَ ئی ی] (اِخ) ابوالقاسم هبة اللهبن الحسن بن منصور رازی طبری. (منتهی الارب). رجوع به هبة الله ... شود. سمعانی کنیهء وی را ابومحمد آورده است و گوید از اهل بغداد است. رجوع به الانساب ورق 595 شود. او راست کتاب السنة. وفات به سال 418 ه . ق. (کشف الظنون).

لالکان.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان ساوه واقع در 24 هزارگزی ساوه. دارای 341 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1). || از دیه های قم. (تاریخ قم ص141). از رستاق قاسان رستاق خوی به قم. (تاریخ قم ص118).

لال کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) خاموش ساختن. از سخن گفتن بازداشتن :
چو بلبل آمدمت تا چو گل ثنا گویم
چو لاله لال بکردی زبان تحسینم.سعدی.

لالکه.

[لَ کَ / کِ] (اِ) لالکا. کفش. لالَک. لالجه. (معجم الادباء ج1 ص234). ارسی. پای افزار : فان کنتَ غسلت التکه و الَلالکه عرفنی لانفذ عوضها. (معجم الادباء چ اروپا ج3 ص194).

لالکی.

[لَ] (اِ) درختی خاردار که در اراضی مرطوب و پست جنگلهای شمال بسیار است از آستارا تا نور و از پانصد متر ارتفاع به بالا دیده شده است. (گااُبا)(1). رجوع به للک. لیلک. لک. لیلکی. للکی و کرات شود.
(1) - Gleditschia caspica.

لالم.

[لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان گسکرات بخش صومعه سرا شهرستان فومن واقع در 17 هزارگزی شمال باختری صومعه سرا. دارای 619 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لالند.

[لَ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت بِرژِراک در ایالت دُردُنی به فرانسه. دارای راه آهن و 2005 تن سکنه.

لالنگ.

[لَ] (اِ) زله و آن طعامی است که مردم فرومایه از مهمانیها بردارند و نان پاره های گدائی را نیز گویند. (برهان). نان پاره و طعامهائی که گدایان از مهمانیها و سفره ها جمع کنند. زله و پس خورده. (غیاث) :
مرثیه سازم که مردی شاعرم
تا از اینجا برگ و لالنگی برم.مولوی.
پاره های نان و لالنگ طعام
در میان کوی یابد خاص و عام.مولوی.

لالو.

[لُ] (اِخ)(1) اِدوارد ترانه ساز فرانسوی. مولد لیل (1892-1823).
(1) - Lalo.

لال و پتی.

[لُ پَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) رجوع به لال پتی و رجوع به لال و هم به پتی شود.

لالون.

(اِخ) لالان. از توابع تهران (رودبار قصران) دارای معدن زغال سنگ. رجوع به لالان شود.

لالویه.

[یَ] (اِخ) نام جد ابی الحسن علی بن محمد بن علی بن لالویه. (سمعانی ورق 595).

لالویی.

(ص نسبی) منسوب به لالویه. رجوع به لالویه شود.

لاله.

[لَ / لِ] (اِ) معمولا گلهای پیازداری را گویند که نام علمی آنها تولیپا(1) و از خانوادهء لیلیاسه(2) و آن از دستهء سوسن ها و از تیرهء سوسنی هاست و کاسه و جام آن تشکیل جامی قشنگ و کامل میدهد. (گیاه شناسی گل گلاب ص281). انواع لاله های وحشی در ایران عبارتند از: لالهء داغدار قرمز(3) و لالهء زرد(4) و لالهء سفید(5). و لاله ای که در شیراز خودروست و گلهای سه رنگ دارد (پشت گل برگها قرمزرنگ و داخل آن سپید داغدار) توسط پرفسور گائوبا استاد سابق دانشکدهء کشاورزی به افتخار حافظ نامگذاری شده است، یعنی آن را تولیپا حافظ(6) نامیده است.
شقر. شقّار. شقران. شقّاری. سکب. (منتهی الارب). شقایق. (بحر الجواهر). آلاله. رجوع به آلاله شود. اسدی در لغت نامه گوید: شقایق بود و به تازی شنبلید گویندش نیز؟ و بیت ذیل را از قریع شاهد آورده است :
من از بس ناله چون نالم من از بس مویه چون مویم
سرشک ابر بر لاله بود چون اشک بر رویم.
(این شاهد برای شنبلید معنی دادن لاله، صحیح بنظر می آید چه روی عاشق به شنبلید ماند یعنی زرد است نه سرخ اما جای دیگر لاله را در این معنی ندیده ام). وردالزعفران. (مهذب الاسماء)(7). شقایق النعمان. (مفاتیح) (منتهی الارب) : صفت روغن لاله که شقایق النعمان گویند... (ذخیرهء خوارزمشاهی). صاحب برهان گوید هر گلی را گویند که خودرو باشد عموماً و لالهء داغدار که آن را لالهء نعمان خوانند خصوصاً و آن بر چند نوع است. لالهء کوهی و لالهء صحرائی و لالهء شقایق لالهء دل سوخته و لالهء دل سوز و لالهء خطایی و لالهء خودروی و بعضی بدینگونه آورده اند: لالهء سرخ و لالهء زرد و لالهء سفید و لالهء آل و لالهء دوروی و لالهء نعمان و کنایه از لب معشوق هم هست. (برهان). صاحب آنندراج گوید: هر گل خودروی یا چون مطلق گویند لالهء لعل مراد باشد که میان آن سیاه است و آن را لالهء نعمان نیز خوانند و اگر با صفتی استعمال کنند مث لالهء کبود و لالهء سبز مراد خالص باشد و جمیع لاله ها هفت نوع اند: لالهء کوهی. لالهء صحرایی. لالهء شقایق. لالهء دورو. لالهء دلسوز. لالهء دلسوخته. لالهء نعمان و این لاله را خطایی نیز گویند... و در واقعات بابری مذکور است که در کوهستان کابل به اقسام رنگ میشود چنانکه حسب الحکم یک مرتبه بشمار آمد سی و دو قسم بود و نوعی است از لاله که از آن بوی گل سرخ می آید و من آن را لالهء گلبوی خطاب دادم و به همین شهرت یافت. به هر تقدیر: سیراب. خونین پیاله. خونین کفن. صحرانشین. سیاه چشم از صفات وی: شمع. چراغ. مشعل. تنور. چام. پیاله. قدح. کلاه. گوش. هاون. سنان. شبستان از تشبیهات اوست و منسوب است به بربر. حکیم رودکی گفته :
آن بت عیار فتنه آن بت فرخار
آن به دو رخسار چون دو لالهء بربر.
(و شاید بَربَر، صورتی از بربار باشد). و نیز باید دانست که چون معشوق را به نام گل میخوانند به نام لاله خواندن نیز مستفاد میشود که صحیح باشد... :
شاهان جهان به روز میعاد
دیوانهء حسن آن پریزاد
مستانه به حسن میرسیدند
صفهای نثار میکشیدند
وان لاله بصد شمائل گل
میگشت به کف حمائل گل.
شیخ ابوالفضل فیاضی.
و از اقسام اوست لالهء سرخ و لالهء زرد و لالهء سپید و لالهء رومی و لالهء صحرائی و لالهء مقراضی و لالهء خودروی و آن را لالهء خودرنگ نیز گفته اند و لالهء قرمزی و لالهء آل و لالهء دلسوز و لالهء دلسوخته و لالهء داغدار و لالهء کوهی و لالهء الوند و لالهء نعمان و آن را شقائق نعمان و لالهء شقائق و تنها شقائق و آذرگون و لالهء دختر هم گویند... لیکن از این بیت ملاطغرا :
لاله در کار چراغان بیشتر سرگرم شد
چون شقایق چید هر سو در چمن صد شمعدان.
مستفاد میشود که شقائق گل دیگر است نه از انواع لاله... - انتهی. (ظاهراً لاله در این بیت لالهء مقابل لامپا باشد).
صاحب غیاث اللغات گوید: منسوب به لال به معنی سرخ یا آنکه هاء زائده لاحق شده مثل خان و خانه و آن گلی معروف است و چند قسم میباشد: لالهء کوهی. لالهء صحرائی. لالهء نعمانی. لالهء شقایق. لالهء دلسوخت. لالهء دلسوز. لالهء خطائی. لالهء خودروی. لالهء سفید. لالهء زرد. لالهء عباسی. لالهء پیکانی. لالهء مقراضی و لالهء دختری... و منقول از شرفنامهء ظهیرالدین محمد بابر پادشاه در واقعات بابری نوشته که قریب پنجاه نوع لاله در بعضی از اطراف کابل به ملاحظه آمده - انتهی :
چون برگ لاله بوده ام و اکنون
چون سیب پژمریده بر آونگم.رودکی.
و گشته زین پرند سبز شاخ بیدبن ساله
چنان چون اشک مهجوران نشسته ژاله بر لاله.
رودکی.
شکفت لاله، تو زیغال بشکفان که همی
ز پیش لاله به کف برنهاده به زیغال.رودکی.
فروتر ز کیوان ترا اورمزد
برخشانی لاله اندرفرزد.ابوشکور.
باده بر(8) ساعدش از ساتگنی سایه فکند
گفتی از لاله پشیزستی بر ماهی سیم.معروفی.
یاقوت وار لاله بر برگ لاله ژاله
کرده بر او حواله غوّاص درّ دریا.کسائی.
نوروز و جهان چون بت نوآئین
از لاله همه کوه بسته آذین.کسائی.
ندارد برِ آن زلف، مشک، بوی
ندارد برِ آن روی، لاله، زیب.عماره.
زمین سر بسر خسته و کشته شد
و یا لاله و زعفران رُسته شد.فردوسی.
سرشک سر ابر چون ژاله گشت
همه کوه و هامون پر از لاله گشت.
فردوسی.
بیابان چو دریای خون شد درست
تو گفتی ز روی زمین لاله رست.فردوسی.
چو رخشنده گردد جهان ز آفتاب
رخ نرگس و لاله بیند پر آب.فردوسی.
دی و بهمن و آذر و فرودین
همیشه پر از لاله بینی زمین.فردوسی.
دریده درفش و نگونسار کوس
چو لاله کفن، روی چون سندروس.فردوسی.
یکی لشکر آراسته چون بهشت
تو گفتی هوا بر زمین لاله کشت.فردوسی.
تو گفتی هوا ژاله بارد همی
به سنگ اندرون لاله کارد همی.فردوسی.
دو جادوش پر خواب و پر آب روی
پر از لاله رخسار و پر مشک موی.فردوسی.
من از بس ناله چون نالم من از بس مویه چون مویم
سرشک ابر بر لاله بود چون اشک بررویم.
قریع.
خیز تا گل چنیم و لاله چنیم
پیش خسرو بریم و توده کنیم.فرخی.
تا مورد سبز باشد چون زمرد
تا لاله سرخ باشد چون مرجان.فرخی.
تا خوید نباشد برنگ لاله
تا خار نباشد ببوی خیرو.فرخی.
بزرّینه جام اندرون لعل مل
فروزنده چون لاله بر زرد گل.عنصری.
ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب
لالهء سنبل حجابی یا مه عنبر نقاب.عنصری.
همی بوستان سازی از دشت او
چمنهاش پر لاله و چاوله.عنصری.
لاله چون مریخ اندر شده لختی به کسوف
گل دو روی چو بر ماه سهیل یمنا.
منوچهری.
لاله به شمشاد برآمیختند
ژاله به گلنار درآویختند.منوچهری.
از لاله و بنفشه همه کوهسار و دشت
سرخ و سپید گشت چو دیبای پای رشت.
منوچهری.
خون دل لاله در دل لاله
افسرده شد از نهیب کم عمری.منوچهری.
بلبلکان با نشاط قمریکان با خروش
در دهن لاله مشک در دهن نحل نوش.
منوچهری.
لاله تو گوئی چو طفلکی است دهن باز
لبش عقیقین و قعر کامش اسود.
(منسوب به منوچهری).
اندر میان لاله دلی هست عنبرین
دل عنبرین بود چو عقیقین جسد بود.
منوچهری.
قوس قزح کمان کنم از شاخ بید تیر
از برگ لاله رایت و از برق ذوالفقار.
منوچهری.
بر روی لاله قیر به شنگرف برچکید
گوئی که مادرش همه شنگرف داد و قیر.
منوچهری.
رنگ رخ لاله را از نی و عود است خال
شمع گل زرد را از می و مشک است شم.
منوچهری.
تا لاله و نسرین بود تا زهره و پروین بود
تا جشن فروردین بود تا عیدهای اضحیه.
منوچهری.
در دهن لاله باد ریخته و بیخته
بیخته مشک سیاه ریخته در ثمین.
منوچهری.
نوروز درآمد ای منوچهری
با لالهء لعل و با گل حمری.منوچهری.
لاله دل از فتیلهء عنبر کند همی
نسرین دهان ز دُرّ منضّد کند همی.منوچهری.
دشت مانندهء دیبای منقش گشته است
لاله بر طرف چمن چون که آتش گشته است.
منوچهری.
بشکفت لاله ها چو عقیقین پیاله ها
وانگه پیاله ها همه آکنده مشک و بان.
منوچهری.
گل شکفت و لاله بنمود از نقاب سبز(9) روی
آن ز عنبر برد بوی و این ز گوهر برد رنگ.
منوچهری.
اگر بی تو ببینم لاله در باغ
نهد لاله بر این خسته دلم داغ.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
یکی جام زرین بکف پر نبید
چو لاله می و جام چون شنبلید.اسدی.
همیشه تا نبود خوید سرخ، چون گلنار
همیشه تا نبود سبز، لاله چون برغست.
(از فرهنگ اسدی).
با چرخ پر ستاره نگه کن چون
پر لاله سبزه در خور و مقرون است.
ناصرخسرو.
ز لاله گهی سنگ در زر بگیرد
گهی گنج سازد به سنگ اندر از زر.
ناصرخسرو.
نه سوی راه سذابست ره لالهء لعل
گرچه زان آب خورد لاله که خورده ست سذاب.
ناصرخسرو.
کنون دو چشم مرا لاله و زریر یکیست
چرا که عارض چون لاله شد زریر مرا.
سوزنی.
گل چو لاله نبود در غم کوتاهی عمر
لاله را سینه همی سوزد و گلرا دامن.
رفیع الدین لنبانی.
چرا چو لالهء نشکفته سرفکنده نه ای
که آسمان ز سرافگندگیست پابرجا.خاقانی.
سرو ز بالای سر پنجهء شیران نمود
لاله که آن دید ساخت گرد خود آتش حصار.
خاقانی.
ساری گفتا که هست سرو ز من پای لنگ
لاله از او به که کرد دشت به دشت انقلاب.
خاقانی.
گفت می خور تا برون آئی ز پوست
لاله نیز از پوست زان آمد برون.خاقانی.
صبحا به گلاب لاله بنشان
این دردسری که شب کشیدم.خاقانی.
دل لاله را کامد از خون بجوش
فرو مال و خونی به خاکی بپوش.نظامی.
سهی سرو از چمن قامت کشیده
ز عشق لاله پیراهن دریده.نظامی.
چو لاله چشم سیاه از خمار داری سرخ
پیاله تا به سحر دوش در کجا زده ای.
سلیم (از آنندراج).
برای هاون لاله که لعل است و شبه درهم
بسازد دستهء مشکین نسیم عنبر سارا.
سلمان (از آنندراج).
چنان پرتو افشاند شمع قمر
که زد شعله از مشعل لاله سر.
ظهوری.
آقای پورداود نوشته اند(10): لاله از رستنیهایی است که در سخن از آن بناچار پای چند رستنی دیگر بمیان می آید. لاله را در تازی شقایق خوانند، در همهء کتابهای مفردات ادویه در زیر همین نام تعریف گردیده، و در ادبیات فارسی نیز همین واژه بجای لاله بکار رفته و لفظ مرادف آن دانسته شده است.
جام کبود و بادهء سرخ و شعاع زرد
گوئی شقایق است و بنفشه است و شنبلید.
کسائی.
و بسا همین کلمه با نعمان آورده میشود:
باغها داشتم پُر از گل سرخ
دشتها بر شقایق نعمان.
فرخی.
همچنان که لالهء نعمان گفته میشود:
در لاله زار لالهء نعمان سرخ روی
خالی ز مشک و غالیه بر خد کند همی.
منوچهری (دیوان ص69)(11).
در فارسی و لهجه های ایران اَلاله هم آمده :
اَلاله کوهساران هفته ای بی
بنفشه جویباران هفته ای بی
منادی میکرو شهرو بشهرو
وفای گلعذاران هفته ای بی.
باباطاهر.
بمناسبت داغ سیاهی که در میان گل آن دیده میشود، آن را لالهء داغدار و لالهء دلسوخته یا لالهء دلسوز خوانند :
چه خوری خون چو لالهء دلسوز
خوش نظر باش و بوستان افروز.
خواجو.
همین گیاه است که لالهء خودروی هم خوانده میشود :
درود از من بدان خود روی لاله
که دارد چشمم آکنده به ژاله.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص381).
در لغت نامهء اسدی چ تهران آمده: لاله شقایق بود بتازی، و شنبلید گویندش نیز قریع گوید :
من از بس ناله چون نالم من از بس مویه چون مویم
سرشک ابر بر لاله بود چون اشک بر رویم(12).
اینکه لاله و شقایق و شنبلید یک گیاه پنداشته شده پیداست که دُرست نیست. در فرهنگها در لغت شنبلید این شعر از اسدی گواه آورده شده:
یکی جام زرّین به کف پُر نبید
چو لاله می و جام چون شنبلید.
و این میرساند که خود اسدی لاله و شنبلید را یک گیاه نمیدانسته، چنانکه فرخی گفته:
از کوه تا به کوه بنفشه است و شنبلید
از پشته تا بپشته سمن زار و لاله زار.
شنبلیت یا شنبلید را در فارسی نیز سورنجان گویند، قطران گفته:
تا گشت زیر غالیه گلنار تو نهان
چون شنبلید کردم رخسار خویشتن.
ابن سینا در قانون گوید: «سورنجان هو اصل نبات له ورد ابیض اصفر»(13) آن را در لاتین کلخیکوم(14) خوانند. و در تحفهء حکیم مؤمن چنین تعریف شده: «شنبلید اسم فارسی شکوفهء سورنجان است». باز در تحفهء حکیم مؤمن آمده: «سورنجان بیخی است شبیه به سیر صحرائی و مایل به استدارت و پوست او مایل بسرخی و اندرون سفید و شیرین طعم... و برگش شبیه ببرگ کرّات و از آن قویتر و ساقش بقدر شبری و گلش زرد، به فارسی شنبلید نامند، شبیه به زنبق کوچکی و سیاه او را گلش سرخ میباشد و منبت او کوهها». بنابراین لاله با شنبلید (= سورنجان) هیچ پیوستگی ندارد. در ادبیات فارسی شنبلید به مناسبت گل زرد رنگش در تشبیهات بکار رفته است. همچنین شقایق نباید مشتبه شود با انامونی، چنانکه در اسماءُ العقار آمده: «شقائق هی شقایق النعمان و هوالشقر و هوالذی تسمیه البربر طکرد، و اسمه الیونانی انامونی، و منه بستانی و منه مازهره ابیض».(15)این انامونی در یونانی (آنامُن) خوانده میشود و در گیاه شناسی گلی بهمین اسم معروف است و چندین گونه از آن به رنگهای سرخ تیره و آبی و سفید در باغها پرورش میشود. برخی گمان برده اند که کلمهء عربی نعمان که به معنی خون است و از آن یاد خواهیم کرد، از همین لغت یونانی باشد.(16) دیگر اینکه در اسماء العقار آمده: «بخور مریم... انّ هذا الاسم واقع علی اصول العشبه التی یقال آذریون».(17) در فرهنگها نیز فارسی شقایق را آذرگون یا آذریون یاد کرده اند. در فرهنگ جهانگیری آمده «آذرگون نوعی از شقایق بود که کنارهای آن بغایت سرخ رنگ میشود و میانه اش سیاه باشد».(18) در فرهنگ رشیدی آمده: «آذرگون گلی آتش رنگ که به عربی آذریون، و به خراسان همیشه بهار، و به شیرازی خیری و گاو چشم گویند و در فرهنگ نوعی از شقایق بود که کنارهای آن بغایت سرخ رنگ شود و میانه اش سیاه». در فرهنگ سروری نیز آذریون مانند فرهنگ رشیدی بیان شده و این شعر از ظهیر به گواه آورده شده:
هوای طاعت تست آن نسیم جان پرور
که از میانهء آذر بروید آذریون.
در فرهنگ انجمن آرا نیز آذرگون و آذریون نوعی از شقایق است و از قطران شاهد آورده:
ز خون و تف همه روزه دو دیده و دل من
یکی به آذر ماند یکی به آذرگون.
آذریون یا آذرگون گلیست سرخ رنگ که در ادبیات ما بسیار به آن بر میخوریم، از آن جمله معزّی گوید:
زدوده تیغها اندر کف ایشان چو نیلوفر
شده نیلوفر از خون بداندیشان چو آذریون.
که پنهان کرد جز ایزد به سنگ خاره در آتش
که رویاند همی جزوی ز خاک تیره آذریون.
سنائی غزنوی.
در منتهی الارب آمده: «آذریون معرب آذرگون فارسی است، و آن آفتاب پرست باشد، گل آن زرد و بزرگ و پهن و مدور، و در وسط آن برگ ریزهء سیاه میباشد. گرم و تر است، و در قدیم آن را اهل فارس در دیدنش تعظیم داشتندی و در خانه ها پراکندندی». در لغت نامهء اسدی آمده «خجسته، یکی میمون بود، و یکی گلی هست که آن را آذرگون گویند، رنگش زرد و میانش سیاه...». آذرگون و آذریون هر دو یکی است. تبدیل گاف بیاء همانند بسیار دارد، چون زرگون و زریون:
مشرق به نور صبح سحرگاهان
رخشان بسان طارم زریون است.
ناصرخسرو.
و همایون مانند هما = هماگون، جز اینها. چنانکه دیده میشود نزد برخی آذریون فارسی شقایق دانسته شده، و نزد برخی دیگر بخور مریم آذریون خوانده شده دستهء سوم آذریون و همیشه بهار را یکی پنداشته، و دستهء چهارم آن را گل آفتاب پرست دانسته است. شک نیست که هیچیک ازین گیاهان پیوستگی با لاله (= شقایق) ندارد. برای اینکه سخن دراز نگردد از گفتگو در سر هر یک آنها خودداری میکنیم. گیاهی که موضوع گفتار ماست لاله است که در عربی شقایق یا شقایق النعمان خوانده میشود، و در لاتین در گیاه شناسی پاپاوِر رُاآس(19) نام دارد.(20)زمخشری در مقدمة الادب (صص 467 - 538) گوید: «شقایق النعمان، لالهء کوهی». و همزمان اوالمیدانی در السّامی فی الاسامی آورده: «الشّعر و الشقایق النعمان، لاله». خوارزمی (محمدبن احمدبن یوسف الکاتب) که در دومین نیمه از قرن چهارم هجری میزیسته، در مفاتیح العلوم مینویسد: «شقایق النعمان، هی لاله». از اینکه لاله را شقایق نعمان یا نعمانی یا نعمی(21) گفتند، دو وجه بیان کرده اند، یکی اینکه نعمان در زبان عرب به معنی خون است، خود این کلمه نزد برخی، چنانکه اشاره کردیم معرب از یونانی انمونه(22)میباشد. بمناسبت رنگ سرخ این گل آن را نعمان خوانده اند، یعنی لالهء خون رنگ، در سرزمین سوریه و فلسطین گل شقایق فراوان دیده میشود، برخی از دانشمندان در نام شقایق نعمان به خون جوان بسیار زیبای اَدُنی(23) که در داستان فینیفیه خرسی او را درید منتقل شده اند.(24) مانند این داستان گیاهی نزد ایرانیان؛ خون سیاوشان (= پرسیاوشان) خوانده شده است، در شاهنامه آمده، پس از آنکه سیاوش را به فرمان افراسیاب پادشاه توران سر بریدند:
بساعت گیاهی از آن خون برست
جز ایزد که داند که آن چون برست
گیا را دهم من کنونت نشان
که خوانی همی خون اِسیاوشان.
نزد برخی دیگر این گل به نعمان بن منذر بازخوانده شده است. این نعمان بن منذر از خاندان بنی لخم است که در حیره از ملوک دست نشاندهء ساسانیان بودند، آخرین پادشاه این خاندان نعمان سوم را که بدین عیسی گرویده بود در میان سالهای 595 و 604 بفرمان خسروپرویز به زندان افکندند و کشتند. نزد برخی، او را در خانقین به زندان افکندند، و نزد برخی دیگر در زندان ساباط نزدیک تیسفون. همچنین مرگ او را نویسندگانی، چون طبری و اغانی و ابن قتیبه و مسعودی و یعقوبی و بکری و یاقوت به اختلاف یاد کرده اند. نزد برخی به او زهر خورانیدند، و برخی دیگر نوشته اند در زندان از طاعون بمرد، نزد خوارزمی و چند نویسندهء دیگر او را زیر پای پیل افکندند: «ثم النعمان بن المنذر و هوالذی قتله ابرویز تحت ارجل الفیلة و هو آخر ملوک لخم و بعده ایاس بن قبیصة الّطائی»(25) خاقانی شروانی در قصیدهء معروف خود دربارهء طاق کسری در جایی که گوید:
از اسب پیاده شو بر نطع زمین رخ نه
زیر پی پیلش بین شهمات شده نعمان.
اشاره به همین نعمان است. پس از او خاندان پادشاهی بنی لخم از میان رفت. خسروپرویز بجای او یک عرب از قبیلهء طی را به شهریاری حیره برگماشت. شقایق النعمان باید به نعمان بن منذر همزمان بهرام گور باز خوانده شده باشد نه به آخرین نعمان که نعمان سوم بشمار است. اما نگارنده گمان میبرد که مفهوم کلمهء نعمان که خون باشد در این وجه تسمیه مراد بوده نه کسی از خاندان بنی لخم. بسیاری از نویسندگان کتب ادویه که از شقایق یا لاله یاد کرده اند هر دو وجه را آورده اند.
در شرح صیدنهء ابوریحان بیرونی دربارهء آن آمده: «از اینکه رنگش به خون ماند نعمان خوانده شده، و یا اینکه نعمان بن المنذر نخستین بار این گیاه در بستان خویش پرورش کردن فرمود». همچنین در مخزن الادویه آمده: «شقایق النعمان... و به فارسی لاله نامند... در وجه تسمیهء آن گفته اند: شبیه به خون که سرخ است، و خون را نعمان نامند. و نیز گفته اند چون نعمان بن منذر آن را بسیار دوست میداشت و اول کسی بود که در خورنق اطراف قصر خود کاشته بود... آن نباتی است شبیه به خشخاش در نبات و برگ و گل و ثمر و دانه، الاآنکه از آن در همه چیز کوچکتر و تخم آن ریزه و بری و بستانی میباشد... افیون حاصل از آن مانند آنکه از گوزهء (= غوزه = جوزه) خشخاش اخذ مینمایند، بسیار قوی التخدیر و السکر...». در تحفهء حکیم مؤمن نیز از تریاقی که از لاله گیرند یاد شده: «شقایق معروف است، چون نعمان بن منذر در خورنق اولا زرع نموده، مسمی به شقایق النعمان گشته، و او برّی و بستانی میباشد، شبیه به نبات خشخاش، و برگ بستانی از آن کوچکتر و ثمر دانه اش مثل خشخاش کوچکی و مخدّر و قوی، و تریاق او بغایت قوی السکر». ابوالفرج اصفهانی در کتاب الاغانی گوید: «و کان ظهرالکوفة منبت الشقایق فحمی ذلک المکان فنسب الیه، فقیل شقائق النعمان».(26) در بحر الجواهر آمده: «شقایق النعمان لالهء کوهی، و یقال له انومیا. قال المبرّة: انّالنعمان هوالدّم فشبه الشقر بالدم فی حمرته...».
از آنچه گذشت، پیداست که لاله نام گیاهی است از جنس کوکنار و آن را در عربی شقایق خوانند، همچنین در فارسی لاله نام گیاهی است که در زبانهای اروپائی تولیپه و تولیپ و تولپه(27) خوانده میشود، اما این گیاه اخیر، جز گلش، دیگر هیچ چیزش شبیه به شقایق نیست و اص از جنس کوکنار نیست، و در خاصیت تریاقی هم با آن شرکت ندارد. فقط ترکیب گلش مانند گل شقایق لاله ای است. پیشینیان هم برای اینکه این دو گیاه مختلف بهم مشتبه نشود با افزودن صفتی آنها را مشخص داشته اند. در تحفهء حکیم مؤمن یک گونه از این تولیپه لالهء سرنگون نامیده شده، و گونهء دیگر لالهء نعمان، این چنین:
«لالهء سرنگون اسم نباتی است معروف و در باغها غرس میکنند، پیاز او چون با دنبه بالمناصفه کوبیده بجوشانند تا آب سوخته شود، روغن بماند. طلای او جهة عرق النسا (سیاتیک)(28) مجرّب یافته اند». «لالهء نعمان اسم فارسی نباتی است. برگش شبیه به برگ زنبق... و گلش مانند شقایق و بزرگتر از آن و بیخش مانند پیاز و بقدر فندقی و طولانی و در چند پردهء او چیزی شبیه به ابریشم مطبوخ و بسیار نرم و پردهء بیرون او سیاه و مغزش سفید و شیرین و ساقش بقدر چهار انگشت است...».
چنانکه دیده میشود این دو رستنی با شقایق هیچ خویشاوندی ندارند. اینها در ریشه پیاز دارند و برگشان همانند برگ زنبق است و باید افزوده که گلبرگ آنها نیز اندکی ستبرتر از گلبرگ شقایق است. گفتیم در اشعار گویندگان ما لالهء نعمان بکار رفته، اما در برخی از موارد نمیتوان دانست که مراد آنان شقایق است یا آنچنانکه حکیم مؤمن نوشته گیاهی است که تولیپه خوانند.
در مخزن الادویه نیز لالهء سرنگون و لالهء نعمانی مانند تحفة المؤمنین یاد شده است. از اینکه این رستنی یکبار با صفت سرنگون آورده شده و بار دیگر با صفت نعمان یا نعمانی، ناگزیر بر دو تیره از یک گیاه اراده شده است. همین گیاه و یک گونهء بستانی آن است که در المآثر و آلاثار بنام «لالهء فرنگی» از گلهای معروف زمان ناصرالدین شاه قاجار برشمرده شده است(29)، این لاله از گیاهان بومی آسیاست. در سرزمین خراسان چنانکه شنیده ام، خودروی آن فراوان است. در گیاه شناسی هم دو گونه تولیپه شناخته شده، یکی خودرو که در بیشه ها و کنار رودها در اروپا هم دیده میشود و آن را «تولیپه سیلوستریس»(30) گویند، و دیگر بستانی که در باغها پرورش یافته بنام: «تولیپه ژسنریانا».(31)مرزو بوم این لالهء بستانی دانسته نشد کجاست، این گل بواسطهء پرورش در باغها تغییری یافته، امروزه همه رنگ از آن موجود است و یک گونهء از آن پُر پَر و یک گونهء دیگر با گلبرگهای پر چین و شکن است. گویا آسیای مرکزی و سرزمین کریمه و کرانهء دریای گرگان (= خزر) مرز و بوم این گل است. آنچه یقین است این است که این گل از مشرق به اروپا رسیده است. در سال 1554 م. بوسبک(32) فرستادهء امپراطور آلمان فردیناند اول(33) برای نخستین بار در یک باغ شهر «ادرنه»(34) آن را دیده و پس از آن از قسطنطنیه به وینه فرستاده، و از این جا رفته رفته به همه جای اروپا درآمده است. در سال 1570 به هلاند رفته و در آنجا باندازه ای خوب پرورش یافته که امروزه آن کشور در کشت این گل نامبردار است و گل و پیاز آن یکی از کالاهای بزرگ آنجا بشمار میرود. ناگزیر ترکها این گل زیبا را از دشتهای ترکستان که هنوز هم در آن سرزمینهای لاله های خودرو و رنگارنگ بسیار دیده میشود، به قسطنطنیه برده اند.(35) تاریخ ورود این گل به کشورهای اروپا کم و بیش در دست است، چیزی که برای ما اهمیت دارد همان نام آن است که هیئت لاتین گرفته تولیپه(36) خوانده شده، و در زبانهای اروپا چون ایتالیائی و فرانسه و آلمانی و انگلیسی و جز اینها به همین نام شناخته شده (تولیپانو، تولیپ، تولپ)(37) نامی که به این گل زیبا داده شده هیچ شاعرانه نیست. تولیپه با کلمهء توربن(38) که به معنی عمامه است یکی است. شاید مترجم بوسبک(39) در قسطنطنیه در وصف این گل این لغت را به زبان رانده، و آن را در بزرگی و شکل به عمامه (توربن)(40) تشبیه کرده باشد. به هرحال این گیاه با نام تولیپه از ترکیه به اروپا رفت و در آنجا به همین نام نامزد گردید خود ترکها این گل را در همان زمان لاله مینامیدند. کلمهء بیجا و نادرستی که بوسبک به وینه فرستاده، تولیپم(41) بوده و این تحریف شدهء کلمهء تولبند است که به معنی عمامه است. این کلمه را همه نوشته اند که فارسی است. جزء اخیر آن که بند باشد روشن است اما در فارسی از برای دل یا دول معنی متناسبی نیافتم، امروزه در فارسی ادبی عمامه را دستار خوانند. در مقدمة الادب زمخشری عمامة ترجمه شده به: دستار، دلبند، دستار بی ریشه.(42) در ترجمهء فارسی انجیلهای چهارگانه که از قرن هفتصد هجری است آمده شمعون در پی او در رسید و در گور در رفت و دید کفنها جدا نهاده و آن دولبند که بر سر او پیچیده بود نبود.(43) بنابه تحقیقی که کردم در لهجهء پوربی که یکی از لهجات هند است (در یوپی) دل یا دول به معنی دستار سرخ است و در زبان ترکی عثمانی تولبند، پارچه ای است که به عمامه بندند. اما خود واژهء لاله رسیدن به ریشه و بن آن با دو لام، حرفی که در زبانهای باستانی ایران چون اوستایی و پارسی هخامنشی وجود نداشته، دشوار است. واژه های فارسی که دارای حرف لام است میدانیم که در لهجه های باستانی آن لام «راء» بوده و معادل بسیاری از آنها را در زبانهای اوستایی و پارسی هخامنشی سراغ داریم، اما واژهء لاله را در زبان پهلوی هم که الفبای آن علامت مخصوصی از برای صوت لام دارد نیافتم. شک نیست که لغت لاله مانند خود گیاه، (هر دو جنس آن) دیرگاهی است که در ایران زمین شناخته شده بیش از هزار سال است که سر زبانها است. در کهن ترین نمونه هائی که از فارسی بجای مانده، به لاله، و لاله برگ، و لاله پوش، و لاله رخ، و لاله زار و لاله گون، و لاله سار (نام مرغی است) بر میخوریم، و در فرهنگها هفت گونه لاله برشمرده شده است. شک نیست که واژهء لاله با لال که به معنی سرخ است سر و کاری دارد و گلی که لاله خوانده شده به مناسبت همین رنگ است :
از تازه گل لاله که در باغ بخندد
در باغ نکو گر نگری چشم شود آل.(44)فرخی.
دو لب چو نار کفیده دو لب چو سوسن سرخ
دو رخ چو نار شکفته دو برگ لالهء لال.(45)
لالرنگ و لالفام، به معنی سرخ رنگ یا یاقوت گون است، ناگزیر از همین بنیاد است لالکا که تاج خروس است :
تبر از بس که زد به دشمن کوس
سرخ شد همچو لالکای خروس.رودکی.
همچنین لالک و لالکا به معنی کفش، شاید پای افزار سرخ رنگ، با همین واژه ها پیوستگی داشته باشد :
آخر ارچه عقل ما گم شد ولی از روی حس
سر ز بالش باز میدانیم و پای از لالکا.(46)
سنائی.
دریغ از آن شرف و خوبی و فضایل او
که عاشق است بر آن لاله روی لالک دوز.
سوزنی.
در لهجهء سمنانی لالکه(47) به معنی کفش است(48)و باز به اعتبار مفهوم کلمهء لال است که گوهری لال خوانده شده و لعل معرّب آن است. از کلمات نسبةً متأخر است که داخل زبان عربی شده، و تبدیل یافتن «الف» لال به «عین» لعل همانند کاک فارسی است که معرّب آن کعک است.(49) آن چنانکه نام گوهر لال = لعل از صفت لال = سرخ و لاله است. نام یک گوهر گرانبهای دیگر که یاقوت باشد نیز از یاکینتوس(50) میباشد که در یونانی نام گلی بوده است. یاقوت را معرّب از یاکند فارسی دانسته اند، چنانکه جوالیقی و ثعالبی و سیوطی و گروهی دیگر و چند تن از خاورشناسان اروپائی:
کجا تو باشی گردند بی خطر خوبان
جمست را چه خطر هر کجا بود یاکند.(51)
ممکن است عربها نام این گوهر را از ایرانی یا سریانی گرفته باشند. امّا خود کلمهء یاکند، به هیئت یاکینتوس(52) در کهن ترین اثر کتبی یونانیان در ایلیاد(53) که به همر(54) باز خوانده شده، یاد گردیده و آن نام گلی است، و شاید گلی سرخ رنگ بوده و به مناسبت همین رنگ، سنگ گرانبهائی (یاقوت) چنین نامیده گردیده است. در این جا باید یادآور شویم که در زبانهای کنونی اروپا یاقوت، روبی(55)، روبیس(56)، روبن(57) خوانده میشود، و این از کلمهء لاتینی روبر(58) یا روبُر(59) که به معنی سرخ است گرفته شده است، آن چنان که یاکینتوس به هیئت یاکند بما رسیده به هیئتهای دیگری داخل زبانهای سامی چون آرامی و سریانی و امهری (زبان حبشه) و عربی و همچنین زبان ارمنی گردیده است.(60)لاله را در تداول عامه لاله بشکنگ نامند. || مجازاً روی زیبای نیکوان. روی نیکوی گلگون. روی معشوقه. رخسار. بناگوش :
به حجاب اندرون شود خورشید
چون تو گیری از آن دو لاله حجیب.رودکی.
در شگفتم از آن دو کژدم تیز
که چرا لاله اش به جفت گرفت.خسروی.
همی اشک بارید بر کوه سیم
دو لاله ز خوشاب کرده دو نیم.فردوسی.
خوی گرفته لالهء سیرابش از تف نبید
خیره گشته نرگس موژانش از خواب و خمار.
فرخی.
|| لاله (در گوش). لالکا. قوف. لالهء گوش؛ درون حلقهء بیرونی گوش.(61) رجوع به لالهء گوش شود. || شاید در بیت زیر از لاله مراد انگشت یا ناخن معشوق است :
به لاله تختهء گل را تراشید
بلؤلؤ گوشهء مه را خراشید.نظامی.
|| مقابل لامپا. نوعی چراغ. شمعدانی که کاسهء بلور دارد.
-امثال: لاله را شب روشن میکنند.
(1) - Tulipa.
(2) - Liliacees.
(3) - T.Montana.
(4) - T.Chrysantha.
(5) - T.Bumilis.
(6) - T.Hafesii. (7) - کذا در سه نسخهء خطی مهذب الاسماء(؟)
(8) - ن ل: می بر آن.
(9) - ن ل: سرخ.
(10) - مهر، سال 8 شمارهء 1 ص9 تا 17.
(11) - باز منوچهری گوید:
شکفته لالهء نعمان بسان خوب رخساران
بمشک اندر زده دلها بخون اندر زده سرها.
(ص1 چ تهران 1326 بکوشش دبیرسیاقی).
بگوش پُر شود از کوس نالهء تندر
بتیغ بردمد از خاک لالهء نعمان.
(مسعودسعد باهتمام رشیدیاسمی تهران 1319 ص104).
(12) - این لغت با این شاهد در ملحقات لغت فرس اسدی (چ تهران 1319 باهتمام اقبال) یاد شده، در لغت اسدی چ گتنگن 1897 م. باهتمام پاول هورن نیامده است.
(13) - قانون ابن سینا ص319.
(14) - Colchicum. (15) - شرح اسماءالعقار چ قاهره 1940 شماره 359.
(16) - همین کتاب شمارهء 359.
(17) - بهمین کتاب شمارهء 55 در اسماءالعقار در دنبالهء جمله ای که یاد کردیم آمده: «هی المعروفة فی الاندلس بالذهبیة، لان نورها لون الذهب، و یقال لها ادریونه».
(18) - در فرهنگ جهانگیری چاپ هند، اشعاری هم از سنائی و ازرقی شاهد آورده که غلط چاپ شده است.
(19) - Papaver rhoeas. (20) - پلینیوس در نخستین سدهء میلادی از لاله Pavot rhoeas یاد کرده مینویسد: گلی است که بویژه در کشتزار جو میروید، Plinius.N.H.XIX,53,2 این گل در فرانسه Coquelicot و در آلمانی Wilder Mohn و در انگلیسی Corn poppy نام دارد.
(21) - در فردوس الحکمة چ برلین ص397 آمده: شقایق النعمی حِرّیف حار یذهب بیاض العین.
(22) - Anemone.
(23) - Adoni (Adonis). (24) - نگاه کنید به شرح اسماء العقار p.180No.359 و به فرهنگ ایران باستان ج1 تألیف آقای پورداود ج1 ص135 و 137 و به :
Handbuch der Altorientalischen Geisteskultur von Alfered - Jeremias. Leipzig 1913.S.268-9.
(25) - مفاتیح العلوم خوارزمی ص69.
(26) - منتخب کتاب اغانی به اهتمام خلیلی تهران 1319 ص 91.
, Tulip(فرانسوی) , Tulipe(لاتینی)
(27)
.(آلمانی) , Tulpe(انگلیسی) Tulipa
(28) - Sciatique. (29) - نگاه کنید به المآثر و الآثار تألیف محمد حسنخان اعتمادالسلطنه چ تهران 1306 ص99.
(30) - Tulipa Silvestris.
(31) - Tulipa Gesneriana.
(32) - Busbeck.
(33) - Ferdinand I.
(34) - Adrianople. (35) - نگاه کنید به:
Das Leben der Pflanze, IV Band, Stuttgart 1911. S. 1822 - 1824.
و به:
Kulturpflanzen und Haus - tiere, von V. Hehn 8. Auflage Berlin 1911, S. 516 - 519.
(36) - Tulipa.
(37) - Tulipano, Tulipe, Tulpe, Tulip.
(38) - Turban.
(39) - Busbeck. (40) - نگاه کنید به:
Morgenlandische Worter in
Deutschen, von Ennolittmann. Auflage
Tubingen 1924, S. 113 und 116.
(41) - Tulipam. (42) - نگاه کنید به مقدمة الادب زمخشری چ لبسیا (لیپسیک) 1854 ص62 س6.
(43) - نگاه کنید به:
Diatessaron Persiano, par G.Messina,
Roma 1951, p. 366.
(44) - در برخی از فرهنگها که همین شعر گواه آورده شده، آمده: در باغ نکوتر نگری چشم شود لال.
(45) - در لغت فرس اسدی آمده: «لال، لعل باشد. عنصری گوید: دو لب چو نار کفیده...» این شعر را در دیوان عنصری چ تهران 1363 به اهتمام یحیی قریب در قصیدهء: خدایگان خراسان و آفتاب کمال ...، نیافتم، اما در دیوان فرخی سیستانی ص53 آمده:
دو لب چو نار کفیده چو برگ سوسن زرد
دو رخ چو نار شکفته چو برگ لالهء لال.
(46) - باید همین کلمه باشد که منوچهری کوتاه کرده، لکا گفته:
کبک چون طالب علم است و درین نیست شکی
مسأله خواند تا بگذرد از شب سه یکی
بسته زیر گلو از غالیه تحت الحَنکی
پیرهن دارد زین طالب علمانه یکی
ساخته پایکها را ز لکامو زگَکی
وز دو تیریز سترده قلم و کرده سیاه.
منوچهری (دیوان، چ دبیرسیاقی ص153).
(47) - نگاه کنید به:
ZDMG. XXXII, Leipzig 1818, S.435-541.
(48) - lalekeh. (49) - کاک و کلوچه نسبتش گر به دو ماه کرده ام
سهل مبین که فکر آن من بدو ماه کرده ام.
بسحاق اطعمه.
و نیز گوید:
هر سخنی که در حق مرغ و حلاوه گفته ام
کاک و کلوچه در میان هر دو گواه کرده ام.
(دیوان بسحاق اطعمه چ قسطنطنیه 1303 ص73).
یا حبذا الکعک بلحم مثرود
و خشکنان مع سویق مقنود.
نگاه کنید به معرب جوالیقی بکلمات: القند و الکعک چ قاهره 1361. و نگاه کنید به:
Studien uber die Persischen
Fremdworter im Klassischen
Arabische, von A.Siddiqi, S.71.
در زبانهای آلمانی بگفتهء لیتمان Cakes و Keeksبا کاک، و کعکه و کعک فارسی و عربی یکی است، اما چون در زبان یونانی Kakeis و در قبطی kakeموجود است میتوان گفت که این واژه اصلاً از سرزمین مصر است. نگاه کنید به:
Morgenlandische Worter im
Deutschen, von En. Littmann.
(50) - Yakinthos. (51) - شاکر بخاری، یاکند یاقوت باشد.
(52) - Yakinthos.
(53) - Ilieade.
(54) - Homere.
(55) - Ruby.
(56) - Rubis.
(57) - Rubin.
(58) - Ruber.
(59) - Rubor. (60) - نگاه کنید به:
Neupersische Schriftsprache, vonPaul Horn im Grundriss der Iranischen Philologie 1.B.2.Abt. Strassburg 1898 - 1901, S. 6. The Foreign Vocabulary of the Quran, by Arthur Geffrey. Baroda, 1938 p. 289.
(61) - Pavillon de l'oreille.

لاله.

[لَ / لِ] (اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد ایران که تقریباً صد خانوارند و در قریهء امام مسکن دارند.

لاله.

[لَ / لِ] (اِخ) از شعرای هندوستان از براهمهء کایتهه و از شاگردان قاضی محمد صادق خان اختری. این رباعی او راست:
داریم هوای وصل آن یار که نیست
خواهیم وفا از آن ستمکار که نیست
در فرقت یار صبر جستیم و قرار
آواز برآمد از دل زار که نیست.
(قاموس الاعلام ترکی).

لاله آباد.

[لَ / لِ] (اِخ) لالاباد. از بلوکات بارفروش، عدهء قرای آن 32 و مساحت دو فرسنگ در دو فرسنگ و مرکزش بابل کان. حد شمالی آن جلال ازرک. حد شرقی بلوک ساسی کلام. حد جنوبی قسمتی از بلوک دشت سر و حد غربی بلوک دشت سرآمل. نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان بابل. واقع در جنوب باختری بابل و طرفین راه شوسهء بابل به آمل. معتدل و مرطوب و آب قراء آن از رودخانهء کاری است که از رود هراز منشعب میگردد. محصول آن برنج و مختصر صیفی و کنف و غلات و پنبه و نیشکر است. این دهستان 38 آبادی و در حدود 8600 تن سکنه دارد. قراء مهم آن: بابلکان و المن آباد و اسبوکلا و اندی کلا و کردکلا است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). و رجوع به لالاباد شود.

لاله باغ.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان فندرسک بخش رامیان شهرستان گرگان واقع در 27 هزارگزی خاور رامیان. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 170 تن سکنه. آب از رودخانه و چاه، محصول برنج و غلات و توتون و سیگار و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و پارچه های ابریشمی و کرباس بافی و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاله برگ.

[لَ / لِ بَ] (اِ مرکب) برگ لاله :
رویش میان حلهء سبز اندرون پدید
چون لاله برگ تازه شکفته میان خوید.
عماره.
زلف تو از مشک ناب چنبر چنبر
روی تو از لاله برگ خرمن خرمن.فرخی.
|| مجازاً روی :
چنان ننگش آمد ز کار هجیر
که شد لاله برگش بکردار خیر.فردوسی.

لاله بناگوش.

[لَ / لِ بُ] (ص مرکب) از صفات نیکوان. از اسمای محبوب. (آنندراج) :
بیا ای ساقی لاله بناگوش
گل خلوت نشینان قدح نوش.حکیم زلالی.

لاله پوش.

[لَ / لِ] (ن مف مرکب) پوشیده و مستور از لاله. پوشیده از لاله. پوشیده با لاله :
چو گردد زمین سبز و کُه لاله پوش
زمانه ز کیخسرو آید به جوش.فردوسی.

لاله پیکانی.

[لَ / لِ یِ پَ / پِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی لاله. گل پیکانی. (آنندراج) :
میخورد بسکه بدل بی رخ او باد و بهار [ کذا ]
نیست یک گل که مرا لالهء پیکانی نیست.
محسن تأثیر.
بی رخت در باغ تنها گل به چشمم خار نیست
تیر بر دل میخورد از لالهء پیکانیم.
محسن تأثیر.
دوش مژگان خدنگ تو به یادم آمد
چمن سینه پر از لالهء پیکانی شد.
میرزا معز فطرت.

لاله جبین.

[لَ / لِ جَ] (ص مرکب)نکوروی. خوبروی. مه جبین :
هم بت زنجیر جعدی هم بت زنجیر زلف
هم بت لاله جبینی هم بت لاله رخان.
منوچهری.

لالهء چوغاسی.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی از لاله که سیاه میباشد. لالهء عباسی. لالهء مقراضی. (آنندراج) :
آنکه خال سیاه هند ازو
چمن لاله های چوغاسی است.
داراب بیک جویا (از آنندراج).

لاله چین.

[لَ / لِ] (اِخ) لالجین. موضعی به شمال همدان. رجوع شود به لالجین.

لالهء چین.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) از بعضی از ثقات به تحقیق پیوسته که لالهء چین و لاله خطائی درختی است که برگهایش سرخ و زرد بود و آن را به ترکی قلغه و به فارسی خوش نظر هم میگویند و بر این تقدیر از انواع لاله نباشد. (آنندراج).

لالهء حافظ.

[لَ / لِ یِ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) قسمی لاله در باغهای شیراز. پشت گل برگها سرخ رنگ و داخل سپید داغدار است و این نام را دکتر گائوبا به یاد حافظ بدین لاله داده است. رجوع به لاله شود.
(1) - Tulipa Hafesii.

لالهء حمرا.

[لَ / لِ یِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لالهء سرخ. آلاله :
گر رخ من زَرد کرد از عاشقی گو زَرد کن
زعفران قیمت فزون از لالهء حمرا کند.
منوچهری.

لاله خاتون.

[لَ / لِ] (اِخ) نام شاعرهء ایرانی دختر قطب الدین محمد کرمانی سومین حکمران از سلسلهء قراختائیان کرمان. آذر در آتشکده آرد: مردانه در راه جهانداری قدم نهاده و مدتی حکومت ولایت کرمان کرده به زیور کمالات آراسته و اهل کمال را رعایت میکرده. از او است:
من آن زنم که همه کار من نکوکاریست
بزیر مقنعهء من بسی کله داریست
نه هر زنی به دو گز مقنعه ست کدبانو
نه هر سری به کلاهی سزای سرداریست.(1)
*
من اگر توبه ز می کرده ام ای سرو سهی
تو خود این توبه نکردی که مرا می ندهی.
*
بس غصه که از چشمهء نوش تو رسید
تا دست من امروز به دوش تو رسید
در گوش تو دانه های در می بینم
آب چشمم مگر بگوش تو رسید.
(آتشکده ص350) (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - در قاموس الاعلام: ولی بنزد خدا پیشه ام پرستاری است.

لالهء خطائی.

[لَ / لِ یِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) اسم فارسی حماحم است. (فهرست مخزن الادویه). خوش نظر. ریحان تاتاری. رجوع به لالهء چین شود.

لالهء خودروی.

[لَ / لِ یِ خوَدْ / خُدْ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) شقایق.

لالهء داغدار.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شقایق. نوعی لاله. لالهء دلسوخته. انومیان.(1)
(1) - Anemone.

لالهء دختری.

[لَ / لِ یِ دُ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شقائق النعمان. (ریاض الادویه). آذرگون. رجوع به آذرگون شود. نوعی از لاله است که کنارهای آن بغایت سرخ رنگ باشد و میانش سیاه و آن را آذرگون خوانند و به عربی شقائق النعمان گویند. (برهان) :
چنان شد ره ز عکس هر پری سرخ
که باغ از لاله های دختری سرخ.
بیانی در شیرین و خسرو (از آنندراج).

لاله دشت.

[لَ دَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش کوچصفهان شهرستان رشت. واقع در سه هزارگزی باختری کوچصفهان. دارای 850 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لالهء دشتی.

[لَ / لِ یِ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی لاله.

لالهء دلسوخته.

[لَ / لِ یِ دِ تَ / تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) شقایق النعمان. انومیان.(1)
(1) - Anemone.

لالهء دلسوز.

[لَ / لِ یِ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شقایق. نوعی لاله :
چه خوری خون چو لالهء دلسوز
خوش نظر باش و بوستان افروز.
خواجوی کرمانی (از آنندراج).

لالهء دورو.

[لَ / لِ یِ دُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان گل دورو است. (آنندراج).

لالهء رازی.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی لاله :
لالهء رازی(1) شکفته پیش برگ یاسمن
چون دهانِ بسّدین در گوش سیمین گفته راز.
منوچهری.
(1) - ن ل: لازاری خوش شکفته.

لاله رخ.

[لَ / لِ رُ] (ص مرکب) از صفت نیکوان. صاحب گونه های سرخ و لاله مانند. نیکوروی :
بدین(1) لاله رخ گفته بد در نهفت
که شاه گرانمایه گیری به جفت.فردوسی.(2)
نگه کرد موبد شبستان شاه
یکی لاله رخ بود تابان چو ماه.فردوسی.
از آن دو ستاره(3) یکی چنگ زن
دگر لاله رخ چون سهیل یمن.فردوسی.
چو هنگامهء زادن آمد پدید
یکی دختر آمد ز ماه آفرید
مر آن لاله رخ را ز سر تا به پای
تو گفتی مگر ایرج استی بجای.فردوسی.
بنفشه زلفا گرد بنفشه زار مگرد
مگرد لاله رخا گرد لالهء رنگین.فرخی.
هر زمان جوری کند بر من بنو معشوق من
راضیم راضی به هرچ آن لاله رخ با ما کند.
منوچهری.
بدش دختری لاله رخ کز پری
ربودی دل از کشی و دلبری.
اسدی (گرشاسب نامه ص615 نسخهء خطی مؤلف).
گر باده خوری تو با خردمندان خور
یا با صنمی لاله رخ و خندان خور.خیام.
با روی تو به لاله و ما هم نیاز نیست
زانم چنین که لاله رخ و ماه منظری.
ادیب صابر.
به کوی لاله رخان هر که عشقباز آید
امید نیست که هرگز به عقل باز آید.سعدی.
(1) - ن ل: بر آن.
(2) - این بیت در گرشاسب نامهء اسدی (ص 17) نیز آمده است.
(3) - ن ل: از آن دلستانان.

لاله رخان.

[لَ / لِ رُ] (ص مرکب) صفت نیکوان. صاحب گونه های سرخ و لاله مانند. خوبروی :
دایم دل تو شاد به دیدار نگاری
شیرین سخنی نوش لبی لاله رخانی.فرخی.
سوسن سیمین شده ست و سوزن زرین
لاله رخانم، ترا میان و مرا تن.فرخی.
هم بت زنجیرجعدی هم بت زنجیرزلف
هم بت لاله جبینی هم بت لاله رخان.
منوچهری.
نگار لاله رخانی و ماه مشکین زلف
بلای لعبت چینی و حور سیم بری.سوزنی.

لاله رخسار.

[لَ / لِ رُ] (ص مرکب)لاله رخ. دارای گونه و روئی چون لاله :
می ستان از کف بتان چگل
لاله رخسار و یاسمین غبغب.فرخی.
جوابش داد سرو لاله رخسار
که دایم باد دولت بر جهاندار.نظامی.

لاله رنگ.

[لَ / لِ رَ] (ص مرکب) به رنگ لاله. سرخ :
فرامرز را دید همچون نهنگ
سرو دستش از خون شده لاله رنگ.
فردوسی.
به مشگین زگال آتش لاله رنگ
درافتاده چون عکس گوهر به سنگ.نظامی.

لاله رو.

[لَ / لِ] (ص مرکب) دارای روئی چون لاله. لاله رخ.

لاله رود.

[لَ / لِ] (اِخ) نام دیگر «نورود» و آن رودی است میان رشت و لاهیجان. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص16).

لاله رود.

[لَ / لِ] (اِخ) از نواحی لارجان مازندران. و بدانجا ابوجعفر حسن بن ابوالحسین بدست ماکان کاکی کشته شد. (حبیب السیر ج1 ص345).

لاله رومی.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی لاله :
لالهء رومی زبان در سنبل هندو کشید
زان زبان لالهء رومی سیه کردند و لال(1).
سلمان (دیوان چ رشید یاسمی ص 158).
(1) - ن ل: لالهء رومی زبان بر سنبل هندی کشید
زان زبان لالهء رومی سیه گردید و لال.

لاله زار.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) جای روئیدن لالهء بسیار. لالستان. لاله ستان :
ز بازان هوا همچو ابر بهار
ز خون تذروان زمین لاله زار.فردوسی.
ز بس خون که شد ریخته بر زمین
یکی لاله زاری شد آن دشت کین.فردوسی.
چه قدش، چه(1) پیراسته زاد سروی
چه رویش، چه(2) آراسته لاله زاری.
فرخی (دیوان چ سجادی ص 373).
از کوه تا به کوه بنفشه است و شنبلید
از پشته تا به پشته سمنزار و لاله زار.فرخی.
از درون رشته تا کهپایه های کرژوان
سبزه از سبزه نبرد لاله زار از لاله زار.فرخی.
ابر دیبادوز دیبا دوزد اندر بوستان
باد عنبرسوز عنبر سوزد اندر لاله زار.
منوچهری.
لاله زاری خوش(3) شکفته پیش برگ یاسمن
چون دهان بسّدین در گوش سیمین گفته راز.
منوچهری.
کسی را که فردا بگیرند زارش
چگونه کند شادمان لاله زارش.ناصرخسرو.
در هر دشتی که لاله زاری بوده ست
آن لاله ز خون شهریاری بوده ست.خیام.
از خاک و خار و خاره به اردی بهشت ماه
روید بنفشه زار و سمن زار و لاله زار.
سوزنی.
زدوده تیغ گهردار رنگ داده به خون
بنفشه زار و سمن زار و لاله زار تو باد.
سوزنی.
مرگ شود بلعجب تیغ شود گندنا
کوس شود عندلیب خاک شود لاله زار.
خاقانی.
از رزمه رزمه اطلس و از کیسه کیسه سیم
دستم سمن ستان و برم لاله زار کرد.خاقانی.
عرصهء روزگار از خون کشتگان لاله زار شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص66).
ز روی او که بُد خرم بهاری
شد آن آتشکده چون لاله زاری.نظامی.
قصه گویم از صبا مشتاق وار
چون صبا آمد به سوی لاله زار.مولوی.
ای بی رخ تو چو لاله زارم دیده
گرینده چو ابر نوبهارم دیده.سعدی.
دی بوستان خرم و صحرا و لاله زار
وز بانگ مرغ در چمن افتاده غلغلی...
سعدی.
ای خرّم از فروغ رخت لاله زار عمر
باز آ که ریخت بی گل رویت بهار عمر.
حافظ.
شب صحبت غنیمت دان و داد خوشدلی بستان
که مهتابی دل افروزست و طرف لاله زاری خوش.
حافظ.
(1) - ن ل: چو پیراسته.
(2) - چو آراسته.
(3) - لالهء رازی.

لاله زار.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان حلوان بخش طبس شهرستان فردوس. واقع در شش هزارگزی شمال باختری طبس، جلگه. گرمسیر. دارای شش تن سکنه. شیعه، فارسی زبان. آب آن از قنات، شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لاله زار.

[لَ / لِ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء بردسیر کرمان. (جغرافیای سیاسی کیهان ص255).

لالهء زرد.

[لَ / لِ یِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از لاله. لالهء زرین :
شب نور مرا گلزار نار است
تجلی لالهء زرد بهار است.
حکیم زلالی (از آنندراج).

لالهء زرین.

[لَ / لِ یِ زَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) لالهء زرد. نوعی از لاله. رجوع به لاله شود.
(1) - Tulipa chrysantha.

لاله سار.

[لَ / لِ] (اِ مرکب) نام مرغی است خوش آواز. (برهان) :
پراکنده بی(1) مشک دم سنگ خوار
خروشان به هم شارک و لاله سار.خطیری(2).
(1) - ن ل: با.
(2) - این بیت در گرشاسب نامهء اسدی (ص 252 نسخهء خطی مؤلف) هم آمده است و برخی از فرهنگها نیز بنام اسدی ثبت کرده اند.

لاله سان.

[لَ / لِ] (ص مرکب) مانند لاله. شبیه به لاله.

لاله سپر.

[لَ / لِ سِ پَ] (نف مرکب) که بر لاله گذرد. || زلف فروهشته که برگونهء نیکوان به اهتزاز آید :
گرد لشکر فروفشاند همی
زان سمن زلفکان لاله سپر.فرخی.

لاله ستان.

[لَ / لِ سِ] (اِ مرکب) لالستان. لاله زار. جای بسیار روئیدن لاله :
سروبنان کنده و گلشن خراب
لاله ستان خشک و شکسته چمن.کسائی.
بت من آن به دو رخ چون شکفته لاله ستان
چو دید روی مرا روی خویش کرد نهان.
فرخی.
چو می به گونهء یاقوت شد هوا بستد
پیاله های عقیقی ز دست لاله ستان.فرخی.
هم از سعادت و اقبال بود و بخت جوان
که دل نبستم بر گلستان و لاله ستان.
فرخی.
ابر سیاه چون حبشی دایه ای شده ست
باران چو شیر و لاله ستان کودکی به شیر.
منوچهری.
جان را نشنیدم که بود رنگ ولی جانش
همرنگ یکی لاله که در لاله ستانست.
منوچهری.
گذری گیر از آن پس به سوی لاله ستان
طوطیان بین همه منقار به پر خفته ستان.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 194).
گیادانه بگشاد و بنوشت برگ
به لاله ستان اندرافتاد مرگ.نظامی.
تو خود مطالعهء باغ و بوستان نکنی
که بوستان بهاری و باغ لاله ستان.
سعدی.

لاله سرا.

[لَ / لِ سَ] (اِ مرکب) خواجه سرا و آن غلامی باشد که شرم وی بریده باشند. (از برهان). لالا سرا. (جهانگیری).

لالهء سرنگون.

[لَ / لِ یِ سَ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نباتی است معروف که در باغچه ها غرس کنند. (آنندراج). اسم فارسی نباتی است معروف و در باغچه ها غرس میکنند پیاز او را چون با دنبه بالمناصفه کوبیده بجوشانند تا آب سوخته روغن بماند طلای او را جهت عرق النساء مجرّب یافته اند. (تحفهء حکیم مؤمن). لالهء نگون. رجوع به لاله شود.

لالهء صحرائی.

[لَ / لِ یِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یکی از انواع لاله. شقایق النعمان :
آتش از خوی تو ار رخت به صحرا نکشد
داغ بر دل که کند لالهء صحرائی را.
سیدحسن خالص (از آنندراج).

لالهء صدبرگ.

[لَ / لِ یِ صَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صاحب آنندراج گوید: همان گل صد برگ و تحقیق آن است که صدبرگ مطلق گلی را گویند که برگهای بسیار داشته باشد و آن را در هندوستان هزاره خوانند و خصوصیت به لاله ندارد. نرگس صد برگ و گل صد برگ و شکوفهء صد برگ نیز دیده شده است :
بس که بر بالای هم داغ محبت چیده است
دل به رنگ لالهء صد برگ آید در نظر.
شفیع اثر (از آنندراج).
دیده نادیده جمالش دل و جان ترک شده ست
دلم از داغ جنون لالهء صد برگ شده است.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

لالهء طور.

[لَ / لِ یِ] (اِخ) کنایه از آتش طور است. (آنندراج) :
اگر چه لالهء طور است روی روشن او
چراغ صبح بود با بیاض گردن او.
صائب (از آنندراج).

لالهء عباسی.

[لَ / لِ یِ عَبْ با] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) همان گل عباسی، غایتش در هندوستان گل عباسی و در ولایت لاله عباسی خوانند... (آنندراج). زهراللیل. بسیار نزدیک به تیرهء اسفناجیان و گلهای آن جام بزرگ رنگین و پرچمهای متعدد دارد و برچهء آن را پوستهء سبزی که همان کاسهء گل است میگیرد آن را برای زینت میکارند و تجربه های مندل در این گیاه به عمل آمده است. (گیاه شناسی گل گلاب ص275) :
با بی زری چو لالهء عباسی از چه رو
باید مرا به بزم تو صبح پسین شکفت.
شفیع اثر (از آنندراج).
(1) - Mirabilis, Jalapa, Belle - de - nuit,
Merveille de Perou.

لاله عذار.

[لَ / لِ عِ] (ص مرکب) لاله رخ. لاله رخسار. که روئی چون لاله زیبا دارد :
طرف چمن و هوای بستان
بی لاله عذار خوش نباشد.حافظ.

لاله فام.

[لَ / لِ] (ص مرکب) لاله رنگ. لاله گون. سرخ.

لاله فشان کردن.

[لَ / لِ فِ کَ دَ] (مص مرکب) افشاندن لاله :
از دامن که تا به درِ شهر بساطی
از سبزه بگسترد و بر او لاله فشان کرد.
سعدی.

لاله کار.

[لَ / لِ] (نف مرکب) کِشت کنندهء لاله :
به کارزار به کاریز خون گشادن چشم
بنفشهء سمن آمیغ لاله کار تو باد.سوزنی.

لاله کاشتن و بنفشه درودن.

[لَ / لِ تَ وَ بَ نَ شَ / شِ دُ دَ] (مص مرکب) کنایه از روشن کردن زغال به آتش است. (آنندراج) :
به باغ شعله در دهقان انگشت(1)
بنفشه می درود و لاله میکشت.
نظامی (خسرو و شیرین چ وحید دستگردی ص 96).
(1) - ن ل: به باغ مشعله «شعله در» رجوع شود به خسرو و شیرین چ وحید دستگردی ص 96.

لالهء کوهی.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شقایق النعمان. (مهذب الاسماء) (دستوراللغة). شقایق. (بحر الجواهر). آنومیا.(1)
(1) - Anemon.

لاله گشتن.

[لَ / لِ گَ تَ] (مص مرکب)کنایه است از سرخ شدن :
موج کریمی برآمد از لب دریا
ریگ همه لاله گشت از سر تا بون.دقیقی.

لالهء گوش.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) پروازهء گوش. صدف گوش. درون حلقهء بیرونی گوش. لالکا. لاله.
(1) - Pavillon de l'oreille.

لاله گون.

[لَ / لِ] (ص مرکب) مانند لاله. لاله فام. دارای رنگ لاله. سرخ :
درو دشتها شد همه لاله گون
به دشت و بیابان همی رفت خون.دقیقی.
اگر در نبرد من آید کنون
بپوشانمش جوشن لاله گون.فردوسی.
زمین لاله گون شد هوا نیلگون
برآمد همی موج دریای خون.فردوسی.
به جنبش درآمد دو دریای خون
شد از موج آن خون زمین لاله گون.
فردوسی.
برآنگونه رفتم ز گلزریون
که شد لاله گون آب جیحون ز خون.
فردوسی.
رخ لاله گون گشت برسان ماه
چو کافور شد رنگ ریش سیاه.فردوسی.
باغ گردد گل پرست و راغ گردد لاله گون
باد گردد مشگبوی و ابر مرواریدبار.فرخی.
زنم تیغ چندانکه از جوش خون
رخ قیرگون شب، کنم لاله گون.
اسدی (گرشاسب نامه ص186 نسخهء مؤلف).
بیمار گشت و زار نگارین من ز درد
چون زعفرانش گشت رخ لعل لاله گون.
سوزنی.
جز دیده هیچ دوست ندیدم که سعی کرد
تا زعفران گونهء من لاله گون شود.سعدی.
حسن تو همیشه در فزون باد
رویت همه ساله لاله گون باد.حافظ.

لاله گون.

[لَ / لِ] (اِخ) قریه ای است به پنج فرسنگی میانهء جنوب و مشرق اسپاس. (فارس نامهء ناصری). دهی در دهستان حسن آباد بخش مرکزی شهرستان آباده. واقع در 66 هزارگزی جنوب اقلید. کنار راه فرعی اقلید به آسپاس و احمدآباد و ده بید. جلگه. سردسیر و مالاریائی. دارای 156 تن سکنهء شیعه، فارسی و لری زبان. آب آن از قنات. محصول آنها غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاله لاله.

[لَ لَ / لِ لِ] (ق مرکب) گل گل. (آنندراج) :
خون لاله لاله می چکد از رنگ آل تو
گلگونهء هم اند جلال و جمال تو.
صائب (از آنندراج).

لاله لب.

[لَ / لِ لَ] (ص مرکب) صاحب لبی به رنگ لاله.

لاله محله گفشه.

[لِ مَ حَلْ لِ گَ شِ](اِخ) نام دهی جزء دهستان حومه بخش لشت نشاء شهرستان رشت. واقع در 35 هزارگزی جنوب باختری لشت نشاء. دارای 220 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لالهء مقراضی.

[لَ / لِ یِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی لاله :
گلستان است در مابین هر جمع
عیان از لالهء مقراضی شمع.
شفیع اثر در صفت چراغان (از آنندراج).

لالهء موم.

[لَ / لِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گلها و دسته گلهایی از موم :
نیم علاج طلب بهر سینهء مجروح
که مرهم است مرا داغ همچو لالهء موم.
مفید بلخی (از آنندراج).
رجوع به نخلبند شود.

لالهء نعمان.

[لَ / لِ یِ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شقایق. اسم نباتی است برگش شبیه به برگ زنبق و منحصر در چهار عدد و گلش مانند شقایق و بزرگتر از آن و بیخش مانند پیاز و بقدر فندقی و طولانی و در چند پردهء او چیزی شبیه به ابریشم مطبوخ و بسیار نرم و پردهء بیرون او سیاه و مغزش سفید و شیرین ساقش بقدر چهار انگشت است با تفریح و اسکار و محرّک باه و سرخ کنندهء رخسار و منوّم و قلیل الحرارة و با رطوبت غالبه و نشارهء او بی غایله و مشهّی و هاضم است و قدر شربتش از یک درهم تا دو درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن ص227). صاحب آنندراج پس از نقل نیمی از مندرجات تحفه گوید: و از این مستفاد میشود که نبات مذکور غیر شقائق است :
گه فروغش بر زمین چون لالهء نعمان بود
گه شرارش بر هوا چون دیدهء عبهر شود.
فرخی.
به سمنزار درون لالهء نعمان بشنار
چون دواتی بسدین است خراسانی وار.
منوچهری.
شکفته لالهء نعمان بسان خوب رخساران
به مشک اندرزده دلها به خون، اندرزده سرها.
منوچهری.
به گوش بر شود از کوس نالهء تندر
به تیغ بردمد از خاک لالهء نعمان.مسعودسعد.
در لاله زار لالهء نعمان سرخ روی
خالی ز مشگ و غالیه بر خد کند همی.
منوچهری.

لاله وش.

[لَ / لِ وَ] (ص مرکب) لاله سان. لاله مانند. شبه لاله. لاله گون. چون لاله.

لاله وندی.

[لِ وَ] (اِخ) دهی از دهستان رومشکان، بخش طرهان، شهرستان خرم آباد. واقع در 38 هزارگزی جنوب کوهدشت دارای 240 تن سکنه شیعه لری و فارسی زبان از طایفهء امیرائی. محصول غلات، تریاک، لبنیات، پشم. راه اتومبیل رو و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لاَلی.

[لَ] (ع اِ) جِ لؤلؤ. (منتهی الارب) :
آورد لاَلی به جوال و بعبایه
از ساحل دریا چو حمالان به کتف سار.
منوچهری.
گهی لاَلی پاشد همیّ و گه کافور
گهی حواصل پوشد همی و گه سنجاب.
مسعودسعد.
بر گل سرخ از نم اوفتاده لاَلی
همچو عرق بر عذار شاهد غضبان.سعدی.
نظم مدیح او نه به اندازهء من است
لیکن رواست نظم لاَلی به ریسمان.سعدی.
و چهار اسب با زین و لگام از طلا و مکلّل به جواهر و لاَلی و چهار شمشیر با کمر زرین کیخسرو به بیژن بخشید. (تاریخ قم ص80).

لاَلی.

[لَ] (اِخ) از شعرا و قضات عثمانی در قرن دهم هجری از سنجاق ساروخان. وی از محضر درس کمال پاشازادهء مشهور استفاده کرده است. این مقطع او راست:
خیال خرده فکرایت وصف دنداننده دلدارک
لاَلی تا که نظمک او له در و گوهر مکنون.
(قاموس الاعلام ترکی).

لالی.

(حامص) گنگی. بی زبانی. گفتن نتوانستن. بکم. بکامة.

لالی.

(اِخ) اسمش میرخرد(1) برادر میرکلان سبزواری است. فاضل خوش طبعی بوده و این دو شعر از او است:
به این شادم که باشد یار سرگرم جفای من
که یادی میدهد از اعتمادش بر وفای من.
او در حجاب از من و من منفعل از او
در حیرتم که چون طلبم کام دل از او.
(آتشکدهء آذر ص81).
(1) - در اصل: خورد.

لالی.

(اِخ) حسن بیگ. از شعرای ایران و از مردم همدان. وفات به سال 1002 ه . ق. این بیت او راست:
مرا ز بستر هجران سر جدائی نیست
بجز خیال تو با غیر آشنائی نیست.
(قاموس الاعلام ترکی).

لالی.

[لالْ لی] (اِخ)(1) تماس آرتور دو. بارُن دوتلندال. فرمانفرمای فرانسه در هند. مولد رُمانس (درُم) (1766 - 1702).
(1) - Lally.

لالی.

(اِخ) موضعی به مغرب اصفهان.

لالی.

(اِخ) دهی از دهستان بخش قلعه زراس شهرستان اهواز واقع در 44 هزارگزی شمال قلعهء زراس دارای 220 تن سکنهء شیعه فارسی زبان. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لالیا.

(اِخ) نام مطران دمشق. او راست: کتاب الدّعاء. (ابن الندیم).

لالی پلاین.

[پِ یِ] (اِخ) دهی از دهستان جهانگیری بخش مسجد سلیمان. شهرستان اهواز. واقع در 54 هزارگزی شمال باختری مسجد سلیمان. دارای 1500 تن سکنه. شیعه. فارسی زبان از طایفهء هفت لنگ بختیاری و بدانجا مؤسسات و چاه نفت و پادگان نظامی و پاسگاه ژاندارمری و تلفن است. آب آن از کارون به وسیلهء لوله، محصول آنجا غلات و شغل اهالی کارگری شرکت نفت و زراعت و راه آن اتومبیل رو است و قلعهء قدیمی معروف به مشهدی مرداس بدانجا است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لالیم.

(اِخ) نام یکی از یاران و سپاهیان امیرتیمور گورکان در جنگ شاه منصور. (ظفرنامهء شامی به نقل از تاریخ عصر حافظ، ص 434).

لالیم.

(اِخ) (محله...) موضعی بین جنوب شرقی و مشرق نهر بادله در مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 58).

لالیم.

(اِخ) دهی از دهستان میان دورود. بخش مرکزی شهرستان ساری. واقع در 14 هزارگزی خاور ساری و یکهزار گزی جنوب راه شوسهء ساری به بهشهر. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 420 تن سکنهء شیعه فارسی و مازندرانی زبان. آب آن از چاه و چشمه. محصول آن غلات، صیفی، توتون، سیگار. شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

لام.

(اِ) نام حرف بیست و هفتم از حروف تهجی بین حرف کاف و میم و در حساب جُمَّل نمایندهء عدد سی و در حساب ترتیبی نمایندهء عدد بیست و هفت باشد. رجوع به «ل» شود. || هر چیز خمیده و منحنی و هر چیز راستی مانند الف که به شکل لام منحنی گردد و به همین مناسبت مشبه به زلف خوبان است. و لام کردن به معنی دوتا شدن و رکوع به قصد تعظیم است :
به حلقه کرده همی جعد او حکایت جیم
به پیچ کرده همی زلف او حکایت لام.
فرخی.
زین قد چو تیر و الف چه لافی
کاین زود شود چون کمان چون لام.
ناصرخسرو.
چون لام الف گرفته من او را کنار و او
پیراسته دو زلفک چون دال کرده لام.
یوسف بن نصرکاتب.
بر در تو چو ببیند خَدمت را حاسد
لامها کرده، زغم با قد چون نون گذرد.
رضی الدین نیشابوری.
|| لامچه. (در اصطلاح جادوان) صورت حرف لام که برای محبوبیت به رخسار کشند. خطی به صورت لام که از سپند سوخته و جز آن بر پیشانی اطفال و جز او کشند دفع چشم زخم یا قبول نزد خلق را. عنبر و مشک و سپند سوخته و نیل و لاجوردی را گویند که به جهت دفع چشم زخم بر پیشانی و چهرهء اطفال کشند و آن را چشم آرو نیز خوانند. (جهانگیری) :
سخنت چون الف ندارد هیچ
چه کشی از پی قبولش لام.
انوری.
ای کمال آفرینش را وجود تو الف
وانگهش از لاجورد سرمدی(1) بر چهره لام.
انوری.
بدخواه چون الف شود از کسوت ظفر
از درع چون کنند سپاه تو لام خویش.
رضی الدین نیشابوری.
روت بس زیباست لامی(2) هم بکش
ضحکه باشد لام(3) بر روی حبش.
عطار.
|| حیله. مکر. تزویر. چاره :
با تو یکتا شدم الف کردار
تا برآیم به صد هزاران لام.
اخسیکتی.
خلق خوشبوی تو با شاه ریاحین میگفت
کای گل تازه قبا باز چه لام آوردی.
شمس طبسی.
رجوع به لام کشیدن شود. || در تداول صرفیین مراد لام فعل است، حرف سیم از یک کلمهء ثلاثی. مقابل فاء و عین؛ مهموزاللام، که حرف سوم آن همزه باشد؛ معتلّاللام، که حرف سوم آن از حروف عله باشد. رجوع به معتلّاللام شود. || چون در کتب لغت بلالام گویند مقصود بی الف و لام است: و بسرة بلالام بنت ابی سلمة (مجدالدین). الذّهل، شجرة البشام و بلالام، ذهل بن شیبان. (قاموس). || معنی لام در این شعر معلوم نیست و شاید به معنی چاره باشد :
چند لافی عمادی از غم عشق
دعوی عاشقی ز بی لامی است.
عمادی غزنوی.
(1) - در آنندراج: سروری.
(2) - ن ل: نیلی.
(3) - ن ل: نیل.

لام.

(اِ) کمربند. میان بند. (برهان). || نوعی از کلاه نمد که فقیران بر سر نهند. (غیاث). || ژندهء درویشان. (جهانگیری). ژندهء درویشی. (آنندراج) :
فرو کن نطع آزادی برافکن لام درویشی
که با لام سیه پوشان نماند لاف و لامانی.
خاقانی.
|| عجب. تکبر. خودستائی. ناز. لاف و لام. لاف و گزاف. (برهان) :
همی تا ز تندر زند ابر لاف
همی تا ز سبزه کند باغ لام.
مسعودسعد.
به سال و مه زند از بخشش تو گردون لاف
به روز و شب کند از خلعت تو گیتی لام.
مسعودسعد.
از نعمت انواع تو هر نوع مرا لاف
وز کثرت اجناس تو هر جنس مرا لام.
مسعودسعد.
|| زینت و آرایش. (برهان). زیور. (جهانگیری) :
نه بدین لامهای رنگارنگ
نه بدین وصفهای گوناگون
بعون جود تو سهم هنر بیاراید
تن توانگر و درویش بی تکلف لام.
ابوالفرج رونی.
عشق است جان این جامه را
عشق است لام این لامه را
عشق است دام این عامه را
من از کجا عشق از کجا.
مولوی.

لام.

(اِ) نامی است که در شیرگاه و میان دره به تمشک دهند. (گا اوبا). رجوع به تمشک شود.

لام.

(اِ) خار. تیغ. شوک. شوکة. بور. لم. تلو. تلی. وِرگلام.

لام.

(ع اِ) درخت میوه دار. (دهار). الشجرة الناضرة المدلیة؛ یعنی درخت سبز تازه ای که فروافتاده. (ملحقات برهان چ کلکته). درخت که به دمد و سبز شود به وقت بهار. (مهذب الاسماء). || (مص) درخت با شاخ شدن در بهار.

لام.

(ع اِ) ترس. لامة. || کالبد مردم. لام. (منتهی الارب). شخص، یقال: لام الانسان؛ شخصه. (مهذب الاسماء) :
بر در جامه خانهء کرمت
چون قلم کرده آز عریان لام.شمس طبسی.
|| (ص) درشت از هر چیزی. || (اِ) نزدیکی. (منتهی الارب). || زره. (دهار). درع.

لام.

(اِخ) بطنی از قبیلهء طی. رجوع به صبح الاعشی ج1 ص324 شود.

لام.

(اِخ) ابن عطیف الطائی اخوعدی بن حاتم. رجوع به ملحان بن زیاد شود. (الاصابة ج6 ص11).

لام.

(اِخ) ابن عمروبن طریف از قبیلهء طی. جدّی جاهلی است. منازل فرزندان وی در اطراف مدینه بوده است. (الاعلام زرکلی ج3 ص818).

لام.

[لَءْمْ] (ع اِ) کالبد. || (ص) سهمٌ لام؛ تیر پرهای راست و موافق بر یکدیگر چسبانیده. (منتهی الارب). پر تیر که از سوی پشت بود و آن نیک بود. (مهذب الاسماء).

لام.

[لَءْمْ] (ع مص) بناکسی بازخواندن کسی را. (منتهی الارب). ملامت کردن. (زوزنی). || پر راست ساختن بر تیر. (منتهی الارب). تیر را پر نهادن. (منتخب اللغات). || اصلاح کردن. || استوار کردن زخم را. (منتهی الارب). بهم آوردن جراحت. (منتخب اللغات). کفشیر کردن کفتگی را. (منتهی الارب). واهم آوردن جراحت و جز آن. (زوزنی) (تاج المصادر).

لام.

[لَءْمْ] (ع اِ) جِ لامة. (منتهی الارب). رجوع به لامة شود.

لئم.

[لِءْمْ] (ع اِمص) سازواری. (منتهی الارب). صلح. (منتخب اللغات). اتفاق میان دو کس. (منتهی الارب). (منتخب اللغات). آشتی. (منتهی الارب). || (اِ) انگبین. (منتهی الارب). از اسماء عسل. (المزهر سیوطی ص342).

لاما.

(اِخ) کشیش بودائی تبت. نامی که به رؤسا و پیشوایان دین بودائی که در تبت و مغلستان انتشار دارد اطلاق گردد و اینان ماناسترها و عبادتگاههای این دو کشور را پر کرده اند و به این مناسبت مذهب بودا را مذهب لاما نیز مینامند. قائد اعظم این روحانیون و تمام پیروان آئین مذکور را «لاما» و یا «دالایی لاما» خوانند و اقامتگاهش شهر لهاسا کرسی تبت است. (قاموس الاعلام ترکی).

لاما.

(اِخ) نام کرسی بخش از ولایت باستیا در ایالت (کرس) فرانسه. دارای 515 تن سکنه.

لاما.

(اِ) نوعی از پستانداران نشخوارکننده که بالنسبه عظیم الجثه است و به آن شتر بی کوهان نیز گویند و بومی کشور پرو است.

لامائیسم.

(اِخ) گونهء خاصی از طریقهء بودا که خصوصاً در تبت انتشار بسیار یافته است و کشیشان آن را «لاما» گویند.

لامارتین.

(اِخ)(1) آلفونس لوئی دو. فرزند شوالیه پیر دولامارتین و آلکسیس دوریس. مولد 21 اکتبر سال 1790 م. در شهر ماکون. وی تا سال 1801 در میلی(2) ملک خانوادگی خود به سر برد و از این دوره خاطرات شیرین به یاد داشت و دو کلمهء کودکی و میلی در همهء عمر زبانزد وی بود. در مارس 1801 برای کسب علوم به شهر لیون رهسپار شد و سپس در سال 1802 از آنجا به آموزشگاه شبانه روزی بله(3) که ژزوئیت ها (آباء یسوعیین) آن را اداره می کردند رفت و تا سال 1808 در آنجا به تحصیل دانش پرداخت و در آن میان اغلب علوم ادبی عصر خود را با اشتیاق کامل فرا گرفت و به آثار گذشتگان ادب آشنا شد. در سال 1808 لامارتین به میلی بازگشت و تا سپتامبر 1811 در آنجا گذرانید و بعدها به یاد این دوره قطعهء معروف «خاطرات کودکی» یا میلی را به نگارش درآورد و هم در این سال وارد انجمن ادبی شهر ماکون شد و پیش از آن نیز قطعاتی سروده بود ولی قطعات مذکور را در 1810 بسوخت و سپس به سرودن قطعات جدیدی آغاز کرد که تا سال 1816 ادامه داشت وی در سپتامبر 1811 بعنوان مأموریت به ایتالیا رفت و تا مه 1812 آنجا بود و در مسافرتی که به شهر ناپل کرد به دختر جوانی گرازیلا(4) نام دل باخت و این عشق انگیزهء پیدایش اثری جذّاب و زیبا شد که در سال 1843 انتشار یافت. لامارتین پس از مراجعت به فرانسه تا آوریل 1814 در میلی به سر برد و پس از تبعید ناپلئون به جزیرهء الب شغلی مهم یافت و در پادگان شهر «بووه»، خدمت آغاز کرد. سال بعد که ناپلئون به فرانسه بازگشت لامارتین دست از کار کشید و به سوئیس رفت ولی پس از جنگ واترلو که سرنوشت قطعی «هیزم شکن اروپا»(5) معلوم گردید وی و شاتوبریان و دیگر مردان ادب و سیاست بهمراهی لوئی هجدهم مراجعت کردند. در اکتبر 1816 لامارتین بیمار شد و به تجویز اطبا به محل آبهای معدنی «اِکس له بَن» رفت و آنجا با زنی طناز و دانشمند به نام ژولی شارل آشنا شد و چنان شیفتهء وی گردید که از همه بازآمد و با او نشست و بعدها خاطرهء آن ایام معدود را بهترین ایام زندگی خود محسوب میداشت و لقب الویر(6) را که نمونهء منتهای علاقهء او به زنی بود بر وی نهاد. پس از سالی جدائی بار دیگر در پاریس به دیدار یکدیگر نائل آمدند (1817) ولی یکماه پس از آن ژولی شارل به بیماری سل درگذشت و تأثیر شدید مرگ وی سلسله جنبان احساسات و عواطف شاعر گشت و هم بر اثر آن حزن و الم جانگداز نخستین اثر خویش را بنام تراژدی شائول(7)انتشار داد (16 آوریل 1818). و موفقیت وی پس از نمایش این پیس او را بنوشتن چندین تراژدی دیگر واداشت و هم در آن حال به فکر سرودن یک سلسله داستانهای منظوم افتاد که نخستین آنها قطعهء کلودیس بود. در بهار سال 1819 در شهر شامبری با بانوئی انگلیسی جوان و ثروتمند به نام (ماریاآنا الیزابرج) ملاقات کرد و آشنائی و عشق آندو به ازدواج منتهی گشت (6 ژوئن 1820). وی در مارس 1820 کتاب مشهور خود را به نام «تفکرات شاعرانه» که در حقیقت صلای انقلاب ادبی جدیدی در فرانسه و حتی ادبیات اروپائی بود انتشار داد و شوری در سراسر فرانسه و روسیه به پا کرد چنانکه هوگو آن را آخرین افتخار کلاسیکها شمرد و به گفتهء خود شاعر در یکی از نامه هائی که خطاب به دوست خود نوشته پسند خاطر لوئی 18 و تمام رجالی که پیش از آن با شعر مخالفت داشته اند نظیر تالیران و غیره واقع شد و تا سال 1823 نه طبع از آن انتشار یافت و در این فاصله شاعر هفت قطعهء دیگر بر آن افزود در طبع 1849 مجدداً ده قطعهء تازه به آن اضافه کرد که رویهم کتاب تفکرات شامل 41 قطعه گردید. در اواخر مارس 1820 لامارتین که شهرت فراوانی یافته بود به سمت ریاست هیئت تحریریهء سفارت فرانسه در ایتالیا منصوب شد و به ناپل رفت و در ششم ژوئن چنانکه گفتیم با مادموازل برج ازدواج کرد و در فوریه 1821 از وی دارای پسری شد که بیش از یکسال و اندی نزیست و در دسامبر 1822 بمرد، لامارتین از اندوه مرگ وی دل به دختر خردسالی که پس از آن پسر تولد یافته بود بست و او را به یاد دومین الویر خود (مادام ژولی) ژولیا نامید. در فوریه 1821 لامارتین به فرانسه بازگشت و در سال 1822 به انگلستان رفت و چندی بعد باز گردید و تا سال 1825 متناوباً در پاریس در ملک شخصی خود واقع در سن پوان بسر برد و در این مدت مشغول سرودن و تکمیل قطعات «تفکرات جدید» و «مرگ سقراط» بود که هر دو از آثار بزرگ وی محسوبند. منظومهء معروف و طویل سقراط را در سپتامبر 1832 انتشار داد و چند روز پس از آن کتاب «تفکرات جدید شاعرانه» را که متمم «تفکرات» نخستین و شامل 16 قطعه بود به طبع رسانید. در آوریل 1830 لامارتین رسماً به عضویت آکادمی عالی فرانسه پذیرفته شد و مساعی او و شاتوبریان در این انجمن باعث ورود هوگو در فرهنگستان گردید سه ماه پس از ورود به آکادمی اثر مهم خود «آهنگهای شاعرانه و مذهبی» را انتشار داد و شهرتی نظیر آنچه پس از طبع تفکرات شاعرانه یافته بود کسب کرد این کتاب به چهار جلد تقسیم میشود و بدون نظم و ترتیب سروده شده و بهمان کیفیت نیز به چاپ رسیده است. پس از انتشار این کتاب شاعر مدتی به امور سیاسی سرگرم شد زیرا این هنگام در فرانسه بیم انقلاب میرفت بدینگونه که در 3 ژوئیه 1829 از جانب دوک دوپولینیاک حکومت لوئی فیلیپ که به حکومت ژویه موسوم شد اعلام گردید و بر اثر آن لامارتین و برخی از بزرگان فرانسه و مردان ادب از کار کناره کردند و چون در سال بعد توفیقی برای احراز وکالت پارلمان فرانسه نیافت با زن و دختر خویش از بندر مارسی بسمت عثمانی و فلسطین روانه گردید و در نوامبر 1832 به بیروت رفت. هنگام توقف در آن شهر دختر محبوب او بمرد و با مرگ وی ضربتی عظیم به روح شاعر وارد آمد و نسبت به همه چیز حتی به آفرینش بدبین گشت چنانکه اثرات این بدبینی را در آثار وی میتوان دید. در سپتامبر 1832 لامارتین بیروت را ترک گفت و پس از ورود به فرانسه در ژانویه 1834 وارد پارلمان شد چه در ایام غیبت از جانب اهالی به وکالت انتخاب شده بود. از سال 1835 تا 1847 دورهء آسایش و نویسندگی لامارتین است و آثار بسیار بدیع وی پیاپی در این مدت انتشار یافته است بدین ترتیب: سفر شرق (1836). ژوسلین (1836). سقوط یک فرشته. (1838). گرازیلا (1843). تاریخ ژیرندن ها (1847) و چند اثر دیگر. معروفترین کتابهای این دسته نخست ژوسلین و سپس «سقوط یک فرشته» است، ژوسلین که در فوریه 1836 انتشار یافت در حقیقت شرح حال خود شاعر است که به لباس عاریت درآمده و آن شاهکار ادبی فرانسه است چنانکه در فوریهء 1936 که مصادف با صدمین سال انتشار بود در مجلسی که بهمین مناسبت ترتیب دادند آن را بهترین اثر نظمی فرانسه در قرن نوزدهم شمردند. پس از این دوره لامارتین یکباره تغییر روش داد و بر وجههء سیاسی خود که در سال 1834 احراز کرده بود با ایراد نطقهای آتشین بیفزود و در مارس سال 1848 حکومتی بنام حکومت موقت تشکیل داد و معناً ریاست کشور را بعهده گرفت و در انتخابات همان سال از طرف ده ایالت مهم نامزد وکالت گردید و در پارلمان فرانسه مقام شامخی احراز کرد چنانکه همگان هنگام برگزیدن رئیس جمهور در انتخاب شدن وی بی گمان بودند ولی شارل لوئی بناپارات برادرزادهء ناپلئون از وی پیش افتاد و لامارتین شکست خورد و پس از آنکه ناپلئون سوم با کودتای معروف خود در دسامبر 1851 جمهوری فرانسه را به امپراطوری تبدیل کرد وی از کلیه کارهای دولتی دست کشید و از مقام خویش کناره گرفت و از راه قلم به امرار معاش پرداخت و زندگی مشقت باری را به پایان برد منتهی این دورهء آمیخته با رنج و محن ثروتمندی ادبیات فرانسه را باعث آمد و آثاری که وی از 1849 تا هنگام مرگ انتشار داده بدین قرار است: رفائل (1849). رازها (1849). رازهای جدید (1851). که هر سه شرح زندگانی خود اوست. سنگ تراش سن پوان (1851). تاریخ ارتجاع (1851 - 1852). تاریخ مجالس مقننه (1854) و چند اثر دیگر. در سال 1860 حکومت پاریس قصر کوچکی بدو واگذار کرد و شاعر سالخورده برای گذرانیدن آخرین سالهای عمر خویش بدانجا رفت و تنها مونسی که داشت یعنی زن مهربانش در 1863 بمرد. لامارتین در سال 1867 از فرط استیصال پانصد هزار فرانک هدیه را که دولت فرانسه به نام قدرشناسی ملت بدو تقدیم داشت پذیرفت و سرانجام در 28 فوریهء 1869 در 79 سالگی درگذشت و بنا به وصیتی که کرده بود در گورستان سن پوان او را به خاک سپردند. (از مقدمهء ترجمهء قسمتی از قطعات لامارتین).
(1) - Lamartine.
(2) - Milly.
(3) - Bellay.
(4) - Graziella (تلفظ صحیح آن گراتسیلاست).
(5) - این اصطلاح از ویکتور هوگو و مراد ناپلئون است.
(6) - Elvire. .(پیغمبر بود)
(7) - Saul

لامارش.

(اِخ) نام کرسی بخش از ولایت نوشاتو در ایالت (وُسژ) فرانسه. دارای راه آهن و 1112 تن سکنه.

لامارش.

(اِخ) الیویه دو. شاعر و وقایع نگار فرانسوی. (1426-1502 م.).

لامارک.

(اِخ)(1) گیوم دو. ملقب به «سانگلیه دزاردن». وی در انقلاب شهر لیژآلت اجرای سیاست لوئی یازدهم بود. (تولد حدود 1446 و وفات به سال 1485 م.).
(1) - La Marck.

لامارک.

(اِخ)(1) ژان باپتیست، شوالیه دو. طبیعی دان فرانسوی. مولد بازن تَن (سُمّ). شهرت وی بسبب انتشار کتابی است به نام گلهای فرانسه. و هم دائرة المعارف گیاه شناسی و تصویر انواع(2) را انتشار داد. (1744-1829 م.).
(1) - Lamarck.
(2) - Illustration des genres.

لامارک.

(اِخ)(1) ژان ماکسیمین. ژنرال و سیاستمدار فرانسه. مولد سن سور (1770-1832 م.).
(1) - Lamarque.

لامارمرا.

[مُ] (اِخ) آلفونس دو. ژنرال و سیاستمدار ایتالیائی و یکی از پیشقدمان و گشایندگان راه استقلال و آزادی ایتالیا. مولد تورن. (1804-1878م.).

لاماستر.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت تورنن در ایالت (آردش) فرانسه. دارای 3727 تن سکنه.
(1) - Lamastre.

لامالو له بن.

[لو لِ بَ] (اِخ)(1) نام بخشی از هِرُلت ولایت بِزیه بفرانسه. دارای راه آهن و 1020 تن سکنه.
(1) - Lamalou - les - Bains.

لامان.

(هزوارش، اِ) به زبان زند و پازند نان را گویند و به عربی خبز خوانند. (برهان). مصحف لحمان؛ هزوارش نان و نیز به معنی غذا. (دهارله).

لامان.

(اِ) لاف و گزاف. (برهان). || فریب و دروغ. (غیاث، نقل از شرح خاقانی). || انبوهی. || بیوفائی. || مغاک. (غیاث). || امر است به معنی بجنبان. (غیاث). و این گفتهء غیاث براساسی نیست.

لامان.

[لَءْ / لُءْ] (ع ص) ناکس و زفت. (منتهی الارب).

لامانتن.

[تَ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی پستاندار آبزی علفخوار از جنس قطاس ها که در رودخانه های افریقا و امریکای استوائی میزید. حوت ذوثدیین. دبّالبحر.
(1) - Lamantin.

لامانی.

(حامص، اِ) لاف و گزاف و دروغ. (برهان). گزافه در سخن. منسوب به فریب و دروغ. (غیاث، از شرح خاقانی) :
چه سستی دیدی از سنت که رفتی سوی بی دینان
چه تقصیر آمد از قرآن که گشتی گرد لامانی.
سنائی.
سخنت را نه عبارت لطیف و نه معنی
عروس زشت و حلی دون و لاف و لامانی.
خاقانی.
فروکن نطع آزادی برافکن لام درویشی
که با لام سیه پوشان نماند لاف و لامانی.
خاقانی.
والله که مبارکم در این خدمت
دانی تو که نیست لاف و لامانی.
کمال اسماعیل.
|| لابه گری. تملق. تبصبص. چاپلوسی و لابه گری بود. (صحاح الفرس). اسدی در لغت نامه گوید: «لامانی و لاوه چاپلوسی و لابه گری بود در پذیرفتن و بجا نیاوردن؟» و بیت ذیل را از فرخی شاهد می آورد، لکن وافی به مقصود نیست و شعر لامانی در بیت فرخی ظاهراً به معنی احمدا است. رجوع به احمدا شود :
نامهء مانی با نامهء تو ژاژ است
شعر خوارزمی با شعر تو لامانی.فرخی.
باز از آن خواجه زادهء بی برگ
آنهمه لاف و لام و لامانی.سنائی.
گهی کاندر بلا مانی خداخوانی به لامانی
چو بازت عافیت بخشد سر از طاعت بپیچانی.
سعدی (در مفردات).
|| صاحب برهان به معنی چاپلوس و لابه کننده آورده است. || زره پوشی. (برهان). زره پوشی زیرا که لام زره را گویند. (غیاث، از مؤید).

لام الامر.

[مُلْ اَ] (ع اِ مرکب) هو لام یطلب به الفعل. (تعریفات). رجوع به «ل» شود.

لام الف.

[اَ لِ] (اِ مرکب) لام الف لا. نام الف ساکن باشد و در الفبا آن را به صورت «لا» ضبط کنند. و از آن در حروف الف را خواهند یعنی همزهء ساکنه را. رجوع به لا شود :
قلمت نافذ امر است و چنان گر خواهد
لام الف منفی گردد ز حروف معجم.سوزنی.
|| گره بشکل لا. الف دانه. گرهی که چون لام الف بندند. لامه :
چون لام الف گرفته من او را کنار واو
پیراسته دو زلفک چون دال کرده لام.
یوسف بن نصرکاتب.
وان فکنده نیزه ها چون لام الف در یکدگر.
کمال اسماعیل.
|| لامه. لامک. رجوع به لامه شود.

لام الفعل.

[مُلْ فِ] (ع اِ مرکب) حرف سوم از هر کلمهء ثلاثی.

لام الف لا.

[اَ لِ] (اِ مرکب) لام الف. نام حرف «ا» یعنی الف ساکن. رجوع به لام الف و رجوع به لا شود.

لامبال.

(اِخ) نام کرسی بخش از ولایت سن بریوک در ایالت (کت دونر) فرانسه. دارای راه آهن و 4775 تن سکنه.

لامبال.

(اِخ) ماری ترزلوئی دوساو واکارینیان پرنس دو. دوست صمیمی ماری آنتوانت. مقتول در کشتار سپتامبر 1792. مولد تورن به سال 1749 م.

لامبت.

[بِ] (اِخ)(1) نام قریه ای قدیمی در غرب لندن که امروز جزو شهر است و کلیسای بزرگ و مؤسسات خیریهء کثیری بدانجاست و 200000 تن سکنه دارد.
(1) - Lambeth.

لامبر.

[بِ] (اِخ) آن ترزمارکیز دو. نویسندهء کتبی در امر تعلیم و تربیت. مولد پاریس. (1647-1733 م.). خانهء وی محفل مشهور ادبی بود.

لامبر.

[بِ] (اِخ) ژان هانری. فیلسوف و ریاضی دان فرانسوی. مولد مول هوز. (1777-1728 م.).

لامبر.

[بِ] (اِخ) ژان. وکیل پارلمان انگلیسی و ماژور ژنرال و لیوتنان کرمول. وی سرانجام علیه پارلمان قیام کرد. (1619-1683م.).

لامبرساد.

[بِ] (اِخ) نام کمونی از نُر، ولایت لیل در فرانسه. دارای راه آهن و 1377 تن سکنه.

لامبز.

[بِ] (اِخ) رجوع به لامبسا شود.

لامبزلک.

[بِ زِ لِ] (اِخ) نام بخشی از فینیستر، ولایت برست به فرانسه، دارای 16761 تن سکنه.

لامبسا.

[بِ] (اِخ) نام بخشی از الجزیره، ولایت باتنا ایالت کنستانتین دارای 1986 تن سکنه.

لامبسک.

[بِ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت اِکس در ایالت «بوش دورُن» فرانسه. دارای راه آهن و 1992 تن سکنه.

لامبسک.

[بِ] (اِخ) شارل اُژن دولرن پرنس دو. مولد ورسال (1751-1825م.). وی از مخالفین سرسخت انقلابیون و از رؤسای مهاجرین بود.

لامبن.

[بَ] (اِخ) دنیس. عالم فقه اللغه فرانسوی. مولد «مُنتروی - سور - مر» (1572-1516). درنگ و تأنی و بطؤ عمل وی در کارها بحدی بود که در زبان فرانسه مصدر لامبینه(1) (به معنی درنگ به کار بردن) از نام وی ساخته شده است.
(1) - Lambiner.

لامبورد.

(فرانسوی، اِ)(1) جوانهء بیضی شکل درشتی که در سومین یا چهارمین بهار از عمر درختان سیب و گلابی در انتهای جوانه های درختان مذکور ظاهر میشود و بر اثر شکفتن آن چند برگ و گل آذین دیهیمی که حامل چند غنچه است به وجود میاید. (گیاه شناسی ثابتی ص223).
(1) - Lambourde.

لامپ.

(فرانسوی، اِ)(1) قسمی چراغ که مخزنی دارد و در آن مایعی قابل احتراق چون روغن و نفت و غیره ریزند و فتیله ای در آن غوطه ور باشد و بر سر لوله ای از آبگینه دارد که شعله را احاطه کند. لامپا. || لامپ الکتریک، حبابی از آبگینه خالی از هوا یا محتوی گازی رقیق و سبک، دارای سیمهاینازک که از جریان الکتریک روشنائی دهد.
(1) - Lampe.

لامپا.

(اِ)(1) (از یونانی لامپاس) قسمی چراغ. رجوع به لامپ شود.
(1) - Lampas.

لامپدوزه.

[پِ زَ] (اِخ)(1) نام جزیرهء کوچکی از بحر سفید روبروی ساحل شرقی تونس واقع در 130 هزارگزی ساحل تونس و 220 هزارگزی ساحل سیسیل و 175 هزارگزی جنوب غربی مالت. محیط دایره اش 30 هزار گز است و 950 تن سکنه دارد. قسمت غربی آن غیر مزروع و پوشیده از جنگل و قسمت شرقی آن دارای باغهای انجیر و بوته های خرّوب بحد وفور است و در انتهای شمال غربی آن لنگرگاهها و منار دریائی باشد. این جزیره از آن ایتالیا و تبعیدگاه متهمین سیاسی است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Lampedussa.

لامپرس.

[] (اِخ) گمان میبرند شاگرد پلوتارک مورخ یونانی باشد. وی عدد کتابهای استاد خود را دویست و ده گفته است. (ایران باستان ج1 ص84).

لامپروا.

(فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی ماهی سیکلوستوم استوانه ای شکل و طویل. مارماهی. نوعی از آن بهارگاه از دریا به شطوط و رودخانه ها در آید، پوستی بی فلسو چسبنده و گوشتی لذیذ و یک گز درازا دارد و نوع دیگر آن همیشه در آب های شیرین باشد.
(1) - Lamproie.

لامپرید.

(اِخ) مورخ لاتن. یکی از نگارندگان تاریخ کبیر. (قرن چهارم میلادی).

لامپساک.

(اِخ)(1) نام شهر و بندری به آسیای صغیر کنار بحرالجزائر (هلس پنت). امروز آن را لامساکی گویند و سه هزار تن سکنه دارد. اَناکسیمن که اسکندر مقدونی در فصاحت و بلاغت از وی پیروی میکرد از آنجاست. گویند این شخص روزی باعث نجات وطن خود شد توضیح اینکه اسکندر میخواست شهر لامپساک را از آنجهت که طرفدار ایرانیها بود خراب کند و چون دید که آناکسیمن از شهر خارج شده به طرف قشون او می آید یقین کرد که برای درخواست عفو و اغماض دربارهء شهر خود به نزد وی روانه است قسم خورد که درخواست او را نخواهد پذیرفت ولی آناکسیمن چون از قسم اسکندر آگاه شد وقتی او را دید درخواست کرد که اسکندر وطنش را خراب کند و پادشاه مقدونی چون قسم خورده بود خواهش او را نپذیرد از سر خراب کردن لامپ ساک درگذشت. (کنت کورث کتاب 1، بند3). رجوع به ایران باستان ج1 ص651 و ج2 ص918، 1092، 1221، 1247، 1510 شود.
(1) - Lampsaque و رجوع به این کلمه شود.

لام پن.

[پُ] (اِخ)(1) پسر اُلمپ یُدر(2) نام یکی از سران لشکری یونان در جنگ ایران و یونان به عهد خشایارشا. توضیح آنکه وقتی سپاه یونان به اری تر واقع در بئوسی رسید و دید سپاه پارس به طول رود آسپ اردو زده است پس از مشورت در کوهپایهء سی ترون صفوف خود را آراست و چون یونانیان کوهپایه را از دست نمیدادند و از جنگ در جلگه احتراز میکردند مردونیه سواره نظام ایران را در تحت سرکردگی ماسیس تیوس به حمله واداشت. اهالی مگار در جائی قرار داشتند که حملات پارسیها بیشتر متوجه آنان بود و فشار بسیار میدیدند. از اینجهت رسولی نزد سرداران یونانی فرستادند که چون فشار سواره نظام پارس بسیار سخت است اگر از جانب متحدین کمکی نشود آنجا را تخلیه خواهند کرد. آتنیها سیصد نفر سپاهی زبده تحت سرکردگی لام پن به محل مزبور فرستادند و این عده کمی جنگیدند و به علت زخم برداشتن اسپ ماسیس تیوس سرکردهء ایرانی و بر زمین خوردن وی موفق به گرفتن و کشتن این سردار شدند. (ایران باستان ج1 ص841 و 842). گویند وی پس از فیروزی یونانیان بر ایرانیان، در جنگ یونانیان و ایران به عهد خشایارشاه و کشته شدن مردونیه سردار سپاه ایران نزد پوزانیاس سپهسالار لشکر یونانی رفت و گفت: «افتخاری تو تحصیل کرده ای که تا حال نصیب هیچ یک از یونانیها نشده و باید برای تکمیل آن تلافی کاری را که خشایارشا بالئونیداس کرد بکنی و دست مردونیه را ببری». پوزانیاس جواب داد: «از عنایتی که نسبت به من داری متشکرم و قدر آن را میدانم ولی پس از اینکه مرا اینقدر بلند کردی حالا میخواهی پست کنی که پند میدهی مرده ای را توهین کنم اینکار شایستهء خارجیهاست نه یونانی ها اینهمه کشته که می بینی برای انتقام لئونیداس کافی است. برو و دیگر چنین نصایحی بمن مده و خوشنود باش که مجازات نمیشوی». (ایران باستان ج 1 ص 861).
(1) - Lampon.
(2) - Olympiodore.

لامپنیوس.

[پُ] (اِخ)(1) نام جزیره ای به دریای مدیترانه در سواحل آسیای صغیر و یونان. (ایران باستان ج 1 ص 626).
(1) - Lamponius.

لاَمت.

[لَ مَ] (ع اِمص) رجوع شود به لئامت.

لامت.

[مِ] (اِخ)(1) تئودر دو. عضو مجلس مقننه و از مهاجرین زمان انقلاب. مولد پاریس (1854 - 1756).
(1) - Lameth.

لامت.

[مُ] (اِخ)(1) ژان کنتس دو. نام زنی فتنه جوی. مولد فن تت (اُب) (1756-1791 م.).
(1) - Lamotte.

لام تا کام نگفتن.

[نَ گُ تَ] (مص مرکب)(1) هیچ نگفتن. دم نزدن. ما احار جواباً. ما رد علی سوداء و لا بیضاء.
(1) - Il n'a pas dit ni chaud ni froid. Il n a pas dit ni blanc ni noire.

لامت بورن.

[مُ بُوْ رُ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت بلوا در ایالت (لوار - اِ - شر) به فرانسه. دارای راه آهن و 2671 تن سکنه.

لامت پیکت.

[مُ کِ] (اِخ)(1) تُوسن گیوم کنت دو. ملاح فرانسوی و لیوتنان ژنرال سپاه دریائی. مولد رِن. (1720-1791م.).
(1) - La Motte - Picquet.

لامتری.

[مِ] (اِخ) (ژولین دو...) فیلسوف ماتریالیست فرانسوی، دوست فردریک دوم پادشاه پروس. مولد سن مالو. (1709-1751 م.).

لامت لووایه.

[مُ لُ یِ] (اِخ)(1) فرانسوا. ادیب و فیلسوف فرانسوی و یکی از نمایندگان مرتابین. مولد پاریس 1672-1588 م.
(1) - Lamothe le Vayer.

لامت هودار.

[مُ] (اِخ) آنتوان دو. ادیب فرانسوی و هواخواه تجدّد ادبی علیه قدما. (1672-1731 م.).

لامت هودانکور.

[مُ] (اِخ) فیلیپ دو. مارشال فرانسه (1605-1657م.).

لامج.

[مِ] (ع ص) بسیارخوار. || بسیار آرمندهء با زنان. (منتهی الارب).

لامجان.

[مِ] (اِخ) نام دیهی به هفت فرسنگی همدان. (معجم البلدان).

لامجانرود.

[ ] (اِخ) نام دیهی از توابع همدان. (نزهة القلوب مقالهء ثالثة ص 72).

لامچه.

[چَ / چِ] (اِ) چیزی باشد که بجهت چشم زخم از مشک و عنبر و سپند سوخته بر پیشانی و عارض اطفال کشند. (برهان). عنبر و مشک و سپند سوخته و لاجورد و نیل و امثال آن باشد که بر پیشانی و شقیقه و جبهه و رخسارهء اطفال بکشند بجهت دفع چشم زخم و آن را چشم آرو نیز گویند. (جهانگیری). لام. رجوع به لام شود :
تا بود لامچه ز عنبر و مشک
حور را بر عذار تو بر تو
باد شوق محبتت دایم
بر دلم پایدار تو بر تو.خواجه عمید لوبکی.(1)
(1) - ن ل: لومکی، لویکی.

لامح.

[مِ] (ع ص) درخشنده. (منتهی الارب) : و فرزندی را که مخایل رشد و آثار نجابت و انوار کیاست و فراست بر جبین او مبین و لایح بود و در روا و رویّتِ او لامح و لامع باشد هلاک کند. (سندبادنامه ص79). و مخایل نجابت و تباشیر شهامت بر جبین اولامح است. (سندبادنامه ص245).

لامحال.

[مَ] (از ع، ق مرکب) مخفف لامحالة. ناچار. ناگزیر :
تا دستگیر خلق بود خواجه لامحال
او را بود خدا و خداوند دستگیر.منوچهری.
رنج مبر تو که خود به خاک یکی روز
پُرّ کنندش بلامحال و محاله.ناصرخسرو.
تا فرود آئی به آخر گرچه دیر
بر در شهر نُمیدی لامحال.ناصرخسرو.

لامحاله.

[مَ لَ] (ع ق مرکب) به معنی نه تدبیر و چاره. ناچار. ناچاره. بناچار. لاجرم. ناگزیر. لابداً. لابُد. (مجدالدین). هرآینه. باری. (در تداول عامه) اقلا. صاحب غیاث اللغات آرد: معنی این لفظ این است که نیست بازگردیدن و در اصل چنین است: «لامحالة من هذاالامر»؛ یعنی نیست بازگردیدن از این کار. پس خلاصهء معنی لامحاله بالضرور است. (از ترجمهء مشکوة شریف). و کسانی که میم را مضموم خوانند و در آخر هاء را ضمیر دانند غلط [ رفته اند ] و در سراج و منتخب نوشته که محاله بفتح میم به معنی چاره و گزیر و لامحاله به معنی ناچار و ناگزیر بود. - انتهی :
تا کی از این گنده پیر شیر توان خورد
سرد بود لامحاله هر چه بود سرد.
منوچهری.
گر بخرّم هیچکس را از گزاف
همچو ایشان لامحاله من خرم.ناصرخسرو.
که جوهری ز عرض لامحاله خالی نیست
جز این نباشد دل برگمار و ژرف گمار.
ناصرخسرو.
و شراب صرف پیران را و خداوندان فالج... را سودمند بود و لاغر و محرور را زیان دارد لامحاله. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
چون گل بر دیوار زنی اگر درنگیرد نقش آن لامحاله بماند. (مرزبان نامه).

لامحة.

[مَ حَ] (ع ق مرکب) رمز است از لامحالة.

لامخ.

[مِ] (اِخ) ابن متوشلخ بن ادریس علیه السلام است که پسر لمک باشد او پیش از لمک وفات یافت و نوح را لمک پرورش داد و بعضی گویند پدر نوح لامک نام داشت. (غیاث). رجوع به لامک شود. صاحب حبیب السیر گوید: ممک (کذا) که زمره ای به ملائک تعبیر کرده اند و فرقه ای نامش لامخ گفته اند قایم مقام متوشلخ شد و مدت عمرش هفتصد سال بود. (حبیب السیر ج 1 ص 11).

لامذهب.

[مَ هَ] (ع ص مرکب) بی دین. ملحد.(1) و در اصطلاح عامه، آنکه به صراطی مستقیم نباشد.
(1) - Irreligieux.

لامذهبی.

[مَ هَ] (حامص مرکب) بی دینی. اِلحاد. راست نبودن به صراطی.

لامرحباً بهم.

[مَ حَ بَنْ بِ هِ] (ع جملهء اسمیه نفرینی) به معنی، فراخی مباد ایشان را. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی).

لامرحباً لک ولااه.

[مَ حَ بَنْ لَ کَ وَ اَ لَنْ] (ع جملهء اسمیه نفرینی) به معنی، فراخی مباد ترا و نه اهل.

لامرد.

[مَ] (اِخ) دیهی به فارس دوازده فرسنگ میانهء جنوب و مشرق گله دار. (فارسنامهء ناصری). دهی مرکز دهستان تراکمهء بخش کنگان شهرستان بوشهر واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری کنگان کنار راه فرعی لار به گله دار. جلگه، گرمسیر، مالاریائی. دارای 510 تن سکنه. شیعه. فارسی زبان. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات و پیاز و انار و شغل اهالی آن زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لام رده.

[رُ دِ] (فرانسوی، اِ)(1) صفحه ای شیشه ای بطول و عرض 76×26 میلیمتر که اطراف آن سمباده ای باشد و از ابزارهایی است که برای عملیات میکروسکپی بکار است. (گیاه شناسی ثابتی ص12).
(1) - Lame rode.

لامرکزیت.

[مَ کَ زی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) نداشتن مرکز. عدم مرکز.

لامروت.

[مُ رُوْ وَ] (ع ص مرکب) فاقد مردمی. بی مروّت. و در اصطلاح عامیانه و لوطیان، نامرد.

لامریسیر.

[مُ یِر] (اِخ)(1) لوئی دو. ژنرال و سیاستمدار فرانسوی. مولد نانت (1865-1806).
(1) - Lamoriciere.

لامز.

[مِ] (ع ص) نعت فاعلی از لمز به معانی آشکار شدن پیری و اشاره کردن به چشم و مانند آن و عیب کردن و زدن و دور کردن و سپوختن. (از منتهی الارب).

لامس.

[مِ] (ع ص) ساینده. بسایندهء بدست. || امرأة لاتمنع ید لامس؛ یعنی فجور و زنا میکند و بلین جانب تهمت کرده میشود. || رجل لا یمنع ید لامس؛ یعنی شوکت و غلبه ندارد. (منتهی الارب).

لامس.

[مِ] (اِخ) از قرای غرب و ابوسلیمان الغربی اللامسی از اقران ابی الخیر الاقطع از آنجاست. ابوزید گوید آن قریتی است بر ساحل بحرالروم از ناحیهء سرحدی طرسوس و بدانجا میان مسلمین و رومیان جنگی بوده است. (معجم البلدان).

لامساس.

[مِ] (ع جمله اسمیه) به معنی نه ببسودن. اقتباس از نود و هفتمین آیهء کریمه از سورهء طه : قال فاذهب فان لک فی الحیوة ان تقول لامساس. (قرآن 20/97)؛ گفت پس برو پس بتحقیق مر تراست در زندگانی که بگوئی مسّ کردنی نیست مرا. (تفسیر ابوالفتوح رازی). صاحب غیاث آرد: یعنی گفت موسی (ع) سامری گوساله ساز را که پس برو از میان ما بدرستی که هست ترا از عقوبت در زندگی که گوئی هر کرا که نزد تو آید سودن مکن مرا یعنی دور شو از من چرا که هر که نزدیک شدی به او او را و آن کس را تب گرفتی از این بیم مردمان ازو و او از مردمان گریزان میبود. (غیاث، از تفسیر حسینی) :
اینکه من خادم همی پردازم اکنون ساحریست
سامری کو تا بیابد گوشمال لامساس.
انوری.

لامساسیة.

[مِ سی یَ] (اِخ)(1) سامریان.
(1) - Samaritain.

لامسر.

[سَ] (اِخ) (قلعهء...) یکی از قلاع اسماعیلیه کنار رود شاهرود واقع در رودبار الموت قزوین. رجوع به اَثر (امیر...) ملکشاهی شود. این قلعه را لَمْبَه سَر یا لنبه سَر نیز گویند. رجوع به این دو کلمه شود.

لامسه.

[مِ سَ] (ع ص، اِ)(1) (حس...) یکی از حواس پنجگانه. قوه و حاسهء مُنبئه در پوست حیوان و آن تمیز کند میان سرد و گرم و خشک و تر و سخت و نرم و زبر و لغزان. حسی در همهء اعضای حیوان و انسان که نرمی و درشتی و گرمی و سردی و تری و خشکی و گرانی و سبکی و امثال آن را بدان ادراک کند و این حس در سر انگشتان آدمی بیشتر باشد. قوتی در جلد بدن که به بسودن چیزی ادراک سختی و نرمی آن چیز میکند. (غیاث). قوتی که بدان جمیع کیفیات شی ء لمس شده را ادراک کند از قبیل نرمی و زبری و گرمی و سردی. رطوبت و یبوست صلابت و لینت و ثقل و خفت. لمس. بساوش. ببساوش. بساوائی. ببسودن. مجش. برماس. پرواس. فعل برمجیدن.
(1) - Le senee du tacte.

لامسی.

[مِ سی ی] (ص نسبی) منسوب به لامس، قریتی از غرب. (انساب سمعانی ورق 595).

لامش.

[مِ] (اِخ) نام دیهی به فرغانه. (معجم البلدان).

لامشاحة فی الاصطلاح.

[مُ شاحْ حَ تَ فِلْ اِ طِ] (ع جملهء اسمیه) ای لانزاع فیه. مُشاحة، با کسی به چیزی بخیلی کردن است و در صفت پیغمبر اکرم آمده: لیس بفظ و لا غلیظ و لا فحاش و لاعیاب و لامشاح ای لا مجادل و لامناقش. (از منتهی الارب).

لامشکن.

[] (اِخ) نام دهی جزء دهستان اشکور پایین، بخش رودسر، شهرستان لاهیجان. واقع در 34 هزارگزی جنوب رودسر. دارای 250 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

لامشگر.

[مِ گَ] (اِ) درخت پشه غال را گویند و به عربی شجرة البق خوانند. (برهان). سده. (جهانگیری). درخت پشه دار که آن را آغال پشه نیز گویند. (آنندراج). نام درختی که آن را کژم و پشه دار و سارشکدار و سده و آغال پشه نیز گویند. (جهانگیری). سارخکدار. سیاه درخت. قره آغاج.

لامشی.

[مِ شی ی] (ص نسبی) منسوب به لامش، دیهی به فرغانه از بلاد ماوراءالنهر. (سمعانی ورق 595).

لامشی.

[مِ شی ی] (اِخ) بدرالدین محمودبن زید حنفی. او راست کتاب اصول.

لامع.

[مِ] (ع ص) تابنده. تابان. (دهار). درخشان. روشن. درفشان. رخشنده :
لیک سرخی بر رُخی کو لامع است
بهر آن آمد که جانش قانع است.مولوی.
-مثلِ برق لامع؛ سخت بشتاب، عظیم درخشان.

لامعة.

[مِ عَ] (ع ص) تأنیث لامع. || (اِ) جان دانهء کودک. (منتهی الارب). یافوخ.

لامعی.

[مِ] (اِخ) درویش محمد بن محمود متوفی به سال 988 ه . ق. او راست رساله ای در عروض.

لامعی.

[مِ] (اِخ) شیخ جمال الله از مردم اکبرآباد هندوستان. او به روزگار بهادر شاه حکمران دهلی میزیست و به تعلیم هندوبچگان میپرداخت. دیوان وی قریب سه هزار بیت و این بیت او راست:
شود گر دشت پیما نالهء مجنون به سودایت
بفریاد آورد مانند نی شاخ غزالان را.
(قاموس الاعلام ترکی).

لامعی.

[مِ] (اِخ) ابوالحسن بن محمد(1)بن اسماعیل اللامعی الجرجانی الدهستانی از شعرای عهد سلطان ملکشاه سلجوقی و وزیر او نظام الملک طوسی و معاصر برهانی پدر معزّی و آن طبقه از شعرا. (حواشی چهارمقالهء عروضی از مرحوم قزوینی ص 154). در تذکرهءلباب الالباب محمد عوفی و تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی که بالنسبة معتبرترین کتب این فن است ترجمهء حال این شاعر زبردست ثبت نشده. حاج لطفعلی بیک آذر بیگدلی در تذکرهء آتشکده در حق او می نویسد:(2) اصلش از جرجان و ظهورش در دولت سلجوقیان است در ابتدای حال از وطن به خراسان شتافت و در خدمت حجة الاسلام محمد غزالی به کسب علوم مشغول شد و از برکت آنجناب فواید بسیار یافت و بعد از آن مدتی در آنجا توقف [ کرد ] و سرآمد امثال و اقران خود شد و قطعه ای در حق خواجه عمید سمرقندی گفته که بعد از این قصیدهء لامیه که مسطور میشود نوشته خواهد شد. الحق بسیار طبع خوشی داشته و آخرالامر به سمرقند رفت و وداع این عالم فانی کرد...». - انتهی. و از آن پس 115 بیت از اشعار وی را که حاوی هفت قطعه و قصیده است ثبت کرده. امیرالشعراء رضاقلی خان هدایت الله باشی در تذکرهء مجمع الفصحا پس از اسجاع و مترادفات چنانکه شیوهء تذکره نویسان پیشین است می نویسد:(3) «... ظهورش در ایام ظهور دولت سلجوقیه و تلمذ در خدمت جناب حجة الاسلام محمد غزالی کرده و مداح خواجه نظام الملک وزیر سلطان ملکشاه بوده پایهء طبعش بر فرق برین سپهر و زادگان طبعش محسود ماه و مهر. در شاعری استاد است و در سخنوری فصاحت بنیاد بعض از فضلای عهد او را به ملاحظهء کمال فضل و دانش «بحرالمعانی» لقب کرده اند گویند حکیم لامعی با شعرای عهد خود، برهانی و سوزنی و سمرقندی و جمالی مهریجردی که کتاب بهمن نامه از مصنفات اوست و عمعق بخاری مناظره و مشاعره داشته و اکثر شعرای بلخ در وقتی که حکیم ابوالحسن لامعی در بخارا میزیسته مانند رشیدی و روحی سمرقندی و لواجی (؟) و شمس سیم کش و عدنانی به استادی و تقدم وی اقرار کرده اند اما حکیم سوزنی سمرقندی و نجیب فرغانی با وی معارضات کرده اند. وفاتش به روزگار سلطان سنجر در سمرقند اتفاق افتاده از اشعار وی آنچه در تذکره ها و مجموعه ها دیده و جمع کرده انتخابی از آن نگاشتم. اشعار بلند دارد اما قلیل است دریغ که هنوز دیوانش دیده نشده است بهمان قدر که شعرش به دست آمد ناچار قناعت شد...» و از این پس 414 بیت از اشعار وی را که بیست قطعه و قصیده باشد نقل کرده است. آنچه در تذکرهء آتشکده و مجمع الفصحا در حق لامعی نوشته شده بالنسبه مشروح ترین تراجم احوال اوست و در تذکره های دیگر اطلاعاتی بر این افزوده نمیشود. دولتشاه سمرقندی در تذکرة الشعرا در ذیل ترجمهء سوزنی سمرقندی شاعر معروف قرن ششم می نویسد:(4) «و لامعی بخاری و جنتی سمرقندی و نسفی و شمس خالد و شطرنجی شاگردان سوزنی بوده اند». و بهمین جهت شرق شناس نامی استاد ادوارد براون در جلد دوم تاریخ ادبیات ایران که به زبان انگلیسی است نگاشته: «علی شطرنجی صاحب قصیدهء لکلک (لباب الالباب عوفی ج2 صص199- 200) و جنتی نخشبی و لامعی بخارائی بنابر گفتهء دولتشاه شاگردان و پیروان سبک سوزنی بوده اند. نظامی عروضی در چهارمقاله در ابتدای مقالت دوم (چ اوقاف گیب ص 28) جائی که شعرای سلف را نام میبرد در سلسلهء شعرای آل سلجوق گفته است: اما اسامی آل سلجوق باقی ماند به فرخی گرگانی و لامعی دهستانی و جعفر همدانی و در فیروز (؟) فخری و برهانی و امیر معزی و ابوالمعالی رازی و عمید کمالی و شهابی...» دانشمند محقق مرحوم میرزا محمدخان قزوینی در حواشی آن کتاب (154) در توضیح عبارات متن شرحی افزوده اند که در صدر این ترجمه نقل شد. شمس الدین محمد بن قیس رازی در کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم دوجا نام لامعی را ثبت کرده است: یک جا در صنعت اغراق (طبع اوقاف گیب ص 335) مینویسد: «و لامعی گوید در بخل:
ماه رمضان گرچه شریف است و مبارک
سی روز فزون نوبت او نیست به هر سال
در خانهء او سال سراسر رمضان است
تا حشر نبینند عیالانش شوال».
در جای دیگر (ص360-361) در صنعت تسمیط نوشته است: «و لامعی گرگانی گفته است:
مرغ آبی به سرای اندر چون نای سرای
با شگونه بدهان باز گرفته سرنای
اثر پایش گوئی که به فرمان خدای
بر زمین برگ چنار است چو بردارد پای
بر تن از حله قبا دارد و در زیر قبای
آب گون پیرهنی جیب وی از سبز حریر».
اینک انتقاد مطالب مذکور در آتشکده و مجمع الفصحاء: اینکه صاحب آتشکده مینویسد: «در خدمت حجة الاسلام محمد غزالی به کسب علوم مشغول و از برکت آن جناب فواید بسیار یافته». این نکته از قراین و شواهد تاریخ بسیار دور است زیرا که محمد غزالی که مراد حجة الاسلام امام ابوحامد محمد بن محمد شافعی غزالی طوسی باشد در قریهء غزال از توابع طوس در 451 متولد شده است و در جوانی در طوس مقیم بوده و سپس به نیشابور رفته و از آنجا به حجاز و شام شده و پس از چندی در بغداد و دمشق و اسکندریه و مصر اقامت داشته و در اواخر عمر به خراسان رجعت کرده و در موطن خویش منزوی و در خانقاهی میزیسته و عاقبت به سن 54 سالگی در چهاردهم جمادی الاخرهء سال 505 در قصبهء طابران از قراء مجاور طوس رحلت کرده و در آنجا مدفون شده است. اما لامعی در زمانی که مدح سلطان الب ارسلان میگفته یعنی از سال 455 تا 465 که مدت سلطنت این پادشاه است حجة الاسلام غزالی در آن زمان خردسال و رضیع بوده و شاعری که در سال 465 (رحلت الب الارسلان) قطعاً شعر میسروده میبایست بحداقل در آن زمان بیش از بیست سال داشته باشد و اگر هم تا آخرین سال حیات حجة الاسلام غزالی یعنی تا سال 505 زنده باشد ناچار در حدود هفتاد سال داشته و بعید است که شخص هفتاد ساله و آنهم ادیب و سرایندهء معروف زمانه و کسی چون لامعی که ستایشگر ملوک بوده است در نزد امام غزالی که در دم مرگ بیش از 54 سال نداشته است شاگردی کند از طرف دیگر فن حجة الاسلام غزالی با رشتهء لامعی تفاوت داشته یعنی غزالی در حکمت و کلام و فقه و تصوف و اخلاق تحصیل علم کرده و در این علوم شهرهء روزگار است و لامعی در ادب و شعر کار کرده و از این راه مشهور شده است و دلیل محکم تر آن است که لامعی پس از سلطنت الب ارسلان یعنی بعد از سال 465 چندان زنده نمانده است و هنگام رحلت وی حجة الاسلام غزالی سنین کودکی و جوانی را طی میکرده. پس جای تردید نیست که قائلین این نکته راه خطا پیموده اند و لامعی هرگز شاگرد حجة الاسلام امام محمد غزالی نبوده است و چون قدیمترین مآخذ این قول تذکرهء آتشکده است و معلوم نیست که وی از کدام منبع این نکته را یافته است نمیتوان تحقیق کرد که در اصل چه بوده است که به مرور زمان به تصحیف و تغییر بدینصورت درآمده. و نیز اینکه مؤلف مزبور مینویسد: «قطعه ای در حق خواجه عمید سمرقندی گفته» مراد ازین قطعه چند شعری است که لامعی در مدح خواجه عمید گفته این قطعه بجای خود ذکر خواهد شد و از آن مسلم خواهد گشت که در حق خواجه ابونصر عمیدالملک کندری وزیر معروف است و مراد از خواجه عمید هم اوست ولی خواجه عمید را سمرقندی دانستن مخالف تمام نصوص تاریخ است چه شکی نیست که خواجهء مذکور از اهالی کندر از توابع نیشابور(5) بود و هرگز نه وی و نه پدران او سمرقندی نبوده اند و نشست او مدتی در نیشابور و سپس در مرو بوده و چندی در آنجا صاحب دیوان رسالت الب ارسلان بوده و سپس به مقام وزارت رسیده است. و نیز اینکه می نگارد: «و آخرالامر در سمرقند رفته وداع این عالم فانی کرد» این نکته نیز خطاست چه سمرقند در زمانی که لامعی و ممدوح او سلطان الب ارسلان زنده بوده اند هنوز بدست آل سلجوق نیفتاده بود و این شهر را در سال 471 سلطان جلال الدین ملکشاه پسر الب ارسلان گرفته است و چون لامعی پس از خروج از گرگان همیشه ملازم خدمت الب ارسلان بوده است و الب ارسلان نیز بهو سمرقند نشده واضح است که لامعی نیز به سمرقند نشده و رفتن وی به سمرقند و رحلت او در آن شهر از خطاهای تذکره نویسان است. صاحب مجمع الفصحا می نویسد: «مداح خواجه نظام الملک وزیر ملکشاه بوده». این نکته صحیح است چه در میان اشعار لامعی سه قصیده بمدح این وزیر معروف دیده میشود و مسلم میگردد که ستایش او کرده است منتهی شاید این مدایح مربوط به زمانی باشد که نظام الملک وزیر الب ارسلان بوده چه این وزیر معروف هم وزارت پدر داشته است و هم وزارت پسر و نیز اینکه مینویسد: گویند حکیم لامعی با شعرای عهد خود برهانی و سوزنی سمرقندی و جمالی مهریجردی... و عمعق بخاری مناظره و مشاعره داشته و اکثر شعرای بلخ در وقتی که حکیم ابوالحسن لامعی در بخارا می زیسته مانند رشیدی و روحی سمرقندی و لواجی (؟) و شمس سیم کش و عدنانی به استادی و تقدم وی اقرار کرده اند اما حکیم سوزنی سمرقندی و نجیب فرغانی با وی معارضات داشته اند» و نیز چنانکه گذشت اینکه دولتشاه در تذکرة الشعرا دربارهء سوزنی گوید: لامعی بخاری و جنتی و نسفی و شمس خالد و شطرنجی شاگردان سوزنی بوده اند...» معاصر بودن برهانی و سوزنی و جمالی مهریجردی و جمالی سمرقندی و عمعق بخارائی و رشیدی سمرقندی و روحی سمرقندی و شمس الدین و لواجی و شمس سیم کش و عدنانی و نجیب فرغانی و جنتی و نسفی و شمس خالد و شطرنجی با لامعی گرگانی غیر ممکن و یا بسیار بعید است و لامعی بخارائی شاگرد سوزنی نیز ممکن است غیر از لامعی گرگانی و هم او باعث خطای تذکره نویسان در معاصر دانستن شاعرانی که نام بردیم با لامعی گرگانی شده باشد. در پایان این قسمت قطعه ای را که شاعر در مدح خواجه عمید سروده و متضمن اطلاعاتی در باب مولد و نسب و زادگاه و اقامتگاه اوست درج میکنیم و نیز برای مزید اطلاع می افزائیم که دیوان وی در سالهای اخیر در تهران به طبع رسیده است. رجوع به ده مقالهء آقای نفیسی ص 358 تا 390 مأخذ این شرح حال شود. اینک قصیده:
نزد خواجه سخنی چند فرستادم من
وندر آن چند سخن درد سرش دادم من
بود ظنم که شنیده ست مگر خواجه عمید
فضل من خادم و امروز ورا یادم من
چون غلام آمد پرسیدم و گفتم که چه کرد
خواجه با آن خط زیبا که فرستادم من
گفت نشناخت ترا خواجه و پرسید ز من
ایستاد او ز تو در پرسش و استادم من
گفتم این بار نشانی به از اینش بدهم
کز کجا آمدم اینجا به چه افتادم من
منم آن لامعی شاعر کز من به مدیح
هست شاد آنکه به سیم و زر ازو شادم من
هست بکرآباد از گرگان جای و وطنم
زان نکو شهر و از آن فرخ بنیادم من
هست آباد و گرانمایه یکی کوی درو
وندرآن کوی گرانمایهء آبادم من
جد من هست سماعیل و محمد پدرم
بوالحسن ابن سلیمان را دامادم من
مرمرا هست اسد طالع و از مادر خویش
روز آدینه به ماه رمضان زادم من(6)
سال عمرم نرسیده ست به هفتاد هنوز
بدو پنج افزون از نیمهء هفتادم من
هم به بغداد شناسند مرا هم به دمشق
گرچه نز شهر دمشق و نه ز بغدادم من...
مرمرا خواجه بزرگ از پی آن بخشد مال
که سخندانم و در شاعری استادم من...
(1) - در اصل ابوالحسن محمد. اما خود لامعی در قصیدتی گوید: جد من هست سماعیل و محمد پدرم. و بنابراین ابوالحسن بن محمد بن اسماعیل درست است.
(2) - تذکرهء آتشکده در فصل شعرای گرگان.
(3) - مجمع الفصحا ج 1 ص 494.
(4) - تذکرة الشعراء، طبع ادوارد براون ص 102.
(5) - معجم البلدان یاقوت، ذیل کلمهء کندر.
(6) - از این بیت با محاسبهء نجومی روز و ماه و سال تولد لامعی بدست می آید. رجوع به دیوان وی (تصحیح آقای نفیسی) ذیل همین قصیده شود.

لامعی.

[مِ] (اِخ) معاصر جهانگیر شاه بوده و در دهلی میزیسته است. مردی قلندر مشرب بوده و این بیت او راست:
لذت اندرترک لذت بود ای آزادگان
ما گدایان ترک این لذت نمیدانسته ایم.
(قاموس الاعلام ترکی).

لامعی.

[مِ] (اِخ) محمودبن عثمان بن علی نقاش برسوی. از مشاهیر شعرا و ادبای عثمانی. جدش از جانب تیمور لنگ به ماوراءالنهر منتقل شد و پس از فراگرفتن صنعت نقاشی به وطن بازگشت. پسر وی عثمان پدر صاحب ترجمه به روزگار سلطان بایزید دفتردار بوده است و خود صاحب ترجمه پس از تحصیل علوم به خدمت سیداحمد بخاری عارف پیوست و سالک طریق تصوف شد و به اندک مایه مؤنتی قناعت و روزگار صرف نظم و تألیف آثار کرد. منظومات وی عبارت است از: فرهادنامه، وامق و عذار، ویس و رامین، ابسال و سالامان، گوی و چوگان، شمع و پروانه، جابرنامه، هفت پیکر، شهرانکیز بروسه، مقتل امام حسین. لغت فارسیه، دیوان اشعار. آثار منثور او عبارت است از: حسن و دل، شرف الانسان، عبرت نما، منقبة اویس قرنی، ترجمهء نفحات الانس به نام فتوح المشاهدین لترویج قلوب المجاهدین، ترجمهء شواهدالنبوة، شرح دیباچهء گلستان، شرح معماء اسماءالحسنی، بهار و خزان، منشآت، مجمع اللطائف و برخی آثار دیگر. وفات وی به سال 938 ه . ق.(1) بوده و در بروسه مدفون است. این مطلع او راست:
چاغریشور گو گده ملکلر آه وز ارمدن مدد
اودلره یاندم بوآه پر شرار مدن مدد.
(قاموس الاعلام ترکی).
اگر این بیت منتخب باشد به سایر اشعار و تألیفات او می توان پی برد.
(1) - وفات وی را به سال 940 و 958 ه .ق. نیز نوشته اند.

لامغان.

[مَ] (اِخ) از دیههای غزنه است. از آنجا گروهی از فقها و قضات برخاسته اند و ببغداد خاندانی از ایشان است. و برخی گویند شهری است مشتمل بر چندین قریه در جبال غزنه و لمغان نیز نامیده شود. (معجم البلدان). لمغان. لنبگا. (ماللهند بیرونی ص 130).

لامق.

[مِ] (ع ص) چشم مالنده. ج، لُمُق. (منتهی الارب).

لامک.

[مَ] (اِ) لامه. چارگزی را گویند که بر بالای دستار بندند و آن در هند بیشتر متعارف است. (برهان) :
پیچیده یکی لامک(1) میرانه به سر بر
بربسته یکی گزلک ترکانه کمر بر.سوزنی.
(1) - ن ل: لامی.

لامک.

[مَ] (اِخ)(1) لمک. نام پدر نوح علیه السلام. (منتهی الارب). لامخ. نام پسر متوشلخ بن اخنوخ بن ادریس بن ماردبن مهلائیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم. صاحب عقدالفرید ذیل عنوان «اصل الغناء و معدنه» لامک را پسر قابیل بن آدم داند و گوید: و قیل ان اول من صنع العود، لامک بن قابیل بن آدم، و بکی به علی ولده». (عقدالفرید ج 7 ص 28). در قاموس مقدس آمده: لامک (به معنی قوی) نسل طبقهء پنجمین از اولاد قائین است وی دو زن به حبالهء نکاح خود درآورد یکی را عاده نام بود و دیگری را صله. و یابال که پدر چادرنشینان و شبانان بود از وی تولید گشت و پس از او توبال که پدر نوازندگان عود و بربط بود به وجود آمد. خلاصه لامک اول کسی است که شعر گفت و شعرش فع هم مکتوب است و موضوعش شرح و تفصیل کشتن است. (سفر پیدایش 4:19 - 24) (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Lamech (mek).

لامکان.

[مَ] (ع ص مرکب، اِ مرکب) (از: لا به معنی نه + مکان به معنی جای) بی جای. بی مکان. بیرون جای. صقع باری تعالی. صقع واجب. ناکجاآباد :
ورای لامکانش آشیان است
چگویم هر چه گویم بیش از آن است.
ناصرخسرو.
محتاج به دانهء زمین نیست
مرغی که به شاخ لامکان رفت.عطار.
لامکانی نی که در وهم آیدت
هر دمی در وی حیاتی زایدت.مولوی.
بل مکان و لامکان در حکم او
همچو در حکم بهشتی چارجو.
مولوی (مثنوی ج1 ص97).
صورتش بر خاک و جان در لامکان
لامکانی فوق وهم سالکان.مولوی.
حق قدم بر وی نهد از لامکان
آنگه او ساکن شود در کن فکان.مولوی.
میزند بر تن ز سوی لامکان
می نگنجد در فلک خورشید جان.مولوی.
لامکانی که در او نور خداست
ماضی و مستقبل و حالش کجاست.مولوی.
هر دو عالم گشته است اجزای تو
برتر از کون و مکان مأوای تو
لامکان اندرمکان کرده مکان
بی نشان گشته مقید در نشان.
(از شرح گلشن راز).
از فروغ آفتاب لامکان جولان تو
حلقهء ذکری است گرم از ذره در هر روزنی.
صائب.
نباشد لامکان پرواز را با آسمان کاری
که هرکس گشت دریاکش ز ساغر دست بردارد.
صائب.
لامکان سیران خبر دارند از پرواز ما
شعلهء ما رقص در بیرون مجمر میکند.
صائب.
- لامکان بودن؛ منزل معلوم و معین نداشتن.

لام کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) دوتا شدن و رکوع بقصد تعظیم :
بر در تو چو ببیند خدمت را حاسد
لامها کرده، ز غم با قد چون نون گذرد.
رضی الدین نیشابوری.
رجوع به لام شود.

لام کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)کشیدن خطی بصورت لام از سپند سوخته و جز آن بر پیشانی اطفال و جز او دفع چشم زخم یا قبول نزد خلق را. کشیدن عنبر و مشک و سپند سوخته و نیل و لاجورد بجهت دفع چشم زخم بر چهرهء اطفال. (غیاث). رجوع به لام و لامچه شود :
سخنت چون الف ندارد هیچ
چه کشی از پی قبولش لام.انوری.
روت بس زیباست لامی(1) هم بکش
ضحکه باشد لام(2) بر روی حبش.مولوی.
(1) - ن ل: نیلی.
(2) - ن ل: نیل.

لامل.

[مِ] (فرانسوی، اِ)(1) صفحهء شیشه ای بسیار نازک مربع یا مستطیلی شکل و یا گردی است که برای پوشانیدن شی ء مورد آزمایش در عملیات میکرسکپی به کار میرود. طول و عرض آن برخلاف لام متفاوت و به ابعاد 15×15 و 20×20 میلیمتر دیده میشود لامل عموماً بیرنگ و عاری از حباب هوا میباشد. (گیاه شناسی ثابتی ص 12).
(1) - Lamelle, Couvre objet.

لام لنگ.

[لَ] (اِخ) دهی از سدن رستاق، بخش مرکزی شهرستان گرگان. واقع در شش هزارگزی باختر گرگان، دشت، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 95 تن سکنه شیعه فارسی زبان. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباسی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). رجوع به لامیلنگ شود.

لامنتن.

[مِ تَ] (اِخ) (لو...) نام بخشی در مارتینیک، یکی از جزایر آنتیل امریکا. دارای چهارده هزار تن سکنه.

لامنس.

[مُ نِ] (اِخ) الاب هانری. احد علماء المشرقیات البلجیکی. المرسل الیسوعی نزیل بیروت و مصر و کان استاذاً للاسفار القدیمة فی کلیة رومیة. وله: الالفاظ الفرنسیة المشتقة من العربیة: تسریح الابصار فیما یحتوی لبنان من الاثار؛ الرحلة السوریة فی امیرکا المتوسطة و الجنوبیة؛ فرائداللغة. المذاکرات الجغرافیه فی الاقطار السوریة. (معجم المطبوعات ج2).

لامنوا.

[مُنْ نُ] (اِخ)(1) برنار دو. ادیب فرانسوی مولد دیژُن. (1728-1641).
(1) - Lamonnoye.

لامنه.

[مِنْ نِ] (اِخ)(1) فلیسیته دو. فیلسوف فرانسوی. مولد «سَن مالو» (1782-1854 م.). وی در زمرهء کشیشان درآمد و نخست طرفدار افراطی اصول سلطهء دینی بود و سپس به آزادیخواهی کاتولیکی گرائید و آنگاه داعی متهور عقاید انقلابی گردید.
(1) - Lamennais.

لاموانیون.

[یُ] (اِخ)(1) گیوم دو. قاضی منورالفکر و رئیس دادگاههای پاریس. مولد پاریس (1617-1677 م.).
(1) - Lamoignon.

لامورت.

[رِت ت] (اِخ)(1) آدرین. کشیش بزرگ فرانسه. مولد فرون (پادوکاله) به سال 1742 م. و به سال 1794 کشته شد.
(1) - Lamourette.

لامور سورآزرگ.

[زِ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت ویلفرانش در ایالت «رُن» به فرانسه. دارای راه آهن و 978 تن سکنه است.

لام و لامانی.

[مُ] (اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است. رجوع به لام و لامانی شود.

لامة.

[مَ] (ع اِ) ترس. لام. || کار ملامتناک. || زره. (منتهی الارب). جامه ای از حلقه های آهن. (برهان).

لامة.

[م مَ] (ع ص، اِ) عینٌ لامة؛ چشم زخم یا هرچه که بدان ترسند از فساد و بدی و مانند آن. یقال: اعیذه من کلّ عامة و لامة. (منتهی الارب).

لامه.

[مَ / مِ] (اِ) لامک. چهار ذرعی که بربالای دستار بلام الف بندند. (برهان). دستاری باشد که بالای دستار بر سر بندند. (صحاح الفرس). هر چه از بالای دستار بلام الف بندند لامه گویند.(1) (لغت نامهء اسدی) :
پیراهن لؤلؤی برنگ کامه
وان کفش دریده و بسر بر، لامه.
مرواریدی.
|| گرهی که چون لام الف بندند. لام الف. لامی. || هر چیزی را گویند که سر تا به پای چیزی پیچند. (برهان). || زره که جامه ای باشد از حلقه های آهن. (برهان) (و بدین معنی کلمهء عربی است). || بی غیرت. (برهان).
(1) - Noeuds de cravates.

لامة.

[لَءْ مَ] (ع اِ) زره. ج، لام، لؤم. (منتهی الارب). زره چست بافته. (مهذب الاسماء). چست بافته. (السامی فی الاسامی).

لامة.

[لَءْ مَ] (ع مص) ناکس و فرومایه گردیدن و زفت گشتن. ملامة. لؤم. (منتهی الارب). ناکس شدن. (تاج المصادر).

لامی.

(اِ) صمغ درخت هندی است خوشبوی شبیه به بویی مرکب از بوی مُرّ و مصطکی و در رنگ مابین سفیدی و زردی، در آخر دوم گرم و خشک و مسخن و ملطف و مفتح سدد و رافع بلغم و جهت شکستگی اعضاء و ضعف عصب و امراض بارده و طلای او جهت جراحات و تحلیل ورمها و اعیا و قطع رایحهء بد نافع و با آب مورد جهت تقویت اعضا و سرعت حرکت اطفال مؤثر و بخور او عرق آرنده و مصدع محرورین و مصلحش گشنیز و قدر شربتش نیم درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). ضریر انطاکی در تذکرة گوید: صمغ شجر هندی بین بیاض و صفرة و طیب الرائحة کالمرکب من المصطکی و المر حار یابس فی الثانیة مسخن ملطف یذیب البلغم و یفتح السدد شربا و یمنع القروح و الجروح و الکسر و الرض و ضعف العصب و الامراض البارده شرباً و طلاءً و یبخربه فیجلب العرق و اذاحل فی ماءالاس و طلی به من فی عصبه رخاوة والاطفال الذین ابطأبهم النهوض اشتدوا من وقتهم و یحل الاورام و الاعیاء و یقطع الرائحة الخبیثة و هو یصدع المحرور و تصلحه الکسفرة و شربته نصف درهم.

لامی.

(اِ) نامی است که در مصر به زوفاء رطب دهند. (ضریر انطاکی در کلمهء زوفا رطب).

لامی.

(ص نسبی) منسوب به لام. || (اِ) لامه. لامک. لام الف :
پیچیده یکی لامی(1) میرانه به سر بر
بربسته یکی گزلک ترکانه کمر بر.
(نسخه ای از سوزنی).
(1) - ن ل: لامک.

لامی.

[می ی] (ص نسبی) منسوب به لام، از نامهای اجدادی. سمعانی گوید: هذه النسبة الی الجدالاعلی و هو ابوالسکین زکریابن یحیی بن عمر بن حصین بن عبیدبن منهن بن حارثة بن خزیمة بن اوس بن حارثة بن لام الطائی الکوفی حدث عن عم ابیه زحربن حصن اللامی الطائی و عبدالرحمن بن محمدالبخاری و ابی بکربن عیاش و روی عنه الحسن بن محمد بن الصباح الزعفرانی و محمد بن اسماعیل البخاری و ابوبکربن ابی الدنیا و کان ثقة. قال ابوسلیمان بن زبرسنة 241 فیها توفی ابوالسکین الطائی. (الانساب سمعانی ورق 595).

لامی.

(ص نسبی، اِ)(1) (عظم...) نام استخوانی است در پیش حنجره بشکل لام یونانی. صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: و اندرپیش حنجره استخوانی است آن را طبیبان عظم اللامی گویند از بهر آنکه اندرنبشتن یونانیان به حرف لام ماند بدین شکل 8 و منفعت این استخوان آن است که رباطها و عضله های حنجره از وی رسته است و این استخوان را شش عضله خاص است جز از عضلهاء حنجره از جمله این شش عضله دو از فک زیرین بیامده ست یکی از سوی راست و یکی از سوی چپ و هر دو به شاخ استخوان لامی پیوسته تا وی را به سوی فک برداشته دارد و دو عضلهء دیگر از زیر زنخدان بیامده است و اندر زیر زبان رفته و به کنارهء این استخوان آنجا که میان هر دو شاخ است پیوسته تا این کناره را نیز از کنارهء فک برداشته میدارد و عضلهء دیگر از کنار استخوان بناگوش بیامده ست یکی از سوی راست و یکی از سوی چپ و بدین هر دو شاخ این استخوان پیوسته تا نگذارد که برتر فروتر آید. - انتهی. عظم لامی که آن را عظم لسانی نیز می گویند استخوانی است کوچک متساوی القسمة به شکل نعل اسب در قسمت فوقی عنق در تحت زبان و فوق غضاریف حنجره واقع است و به هیچ استخوانی نپیوسته و در میان اجزاء لینهء قدامی عنق معلق است و دارای جسم یا قسمت وسطی و دو کنار است: جسم آن - از قدام محدب و دارای سطح قدامی و سطح خلفی و کنار اعلی و کنار اسفل است. سطح قدامی - آن را زائده ای است صلیبی که عضلات زنخ و لامی و ضرس و لامی و سهم و لامی و عضلهء دو بطن بدان می پیوندند. سطح خلفی - مقعر و از غشاء درقی و لامی پوشیده شده است. کنار تحتانی - نازک و به آن عضلات قص و ترقوه و لامی و کتف و لامی متصل میشود. کناره فوقانی نیز نازک و به آن غشاء در قی و لامی و عضلهء زبان و لامی محکم میشوند. طرفین آن دارای دو شاخه و هر شاخه ای معروف به قرن لامی است. دو قرن فوقانی - که قرن کوچک نیز نامند - واقع در محل اتصال جسم به قرن بزرگ و رباط سهم و لامی بدانها پیوسته. دو قرن تحتانی - که به قرن بزرگ معروف و بجای اطراف نعل اسب اند - طرف قدامشان عریض تر از خلف، از فوق به تحت مسطح و عضلهء مضیق وسطی حلق بدانها میپوندد. ماهیت: اجزاء صلبهء آن بیشتر از اسفنجی است از پنج نقطه که یکی برای بدن و یکی برای هر یک از قرنهاست شروع کرده. (تشریح میرزا علی ص 97 و 98).
(1) - Hyoide.

لامی.

(اِ) (درز...) از درزهای استخوان جمجمه. درزی است بر پس سر و اندرنبشتن تازیان به حرف دال ماند و اندرحرف یونانیان بشکل لام و طبیبان آن را درز لامی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

لامی.

(اِخ) چاپ کنندهء تاریخ الیاس نصیبینی. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 47).

لامی.

(اِخ)(1) اُژِن. نقاش فرانسوی مولد پاریس (1800-1890 م.).
(1) - Lami.

لامی.

(اِخ)(1) اتین. سیاستمدار فرانسوی. مولد سیز (ژورا). (1845-1919 م.).
(1) - Lamy.

لامیا.

(اِخ) نام شهری است از تسالی. این شهر نام خود را به جنگ «لامیاک» که میان یونان و مقدونیه پس از مرگ اسکندر (323) درگرفت داده است. امروز لامیا شهری است نزدیک خلیج لامیا دارای 14700 تن سکنه است.

لامیدن.

[دَ] (مص) نالیدن؟ :
چند لامی(1) عمادی از غم عشق
دعوی عاشقی ز بی لامی است.
عمادی شهریاری.
(1) - لافی.

لامیره.

[مِ رِ] (اِخ)(1) شارل دوک دو. مارشال فرانسه. مولد پاریس. (1664-1602).
]. meyre ]
(1) - La Meilleraye

لامیغو.

(اِخ) نام شهری به اندلس. (الحلل السندسیه ج 1 ص 41).

لامیلنگ.

[لَ] (اِخ) نام موضعی به سدن رستاق مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص 125 بخش انگلیسی). رجوع به لاملنگ شود.

لامیم.

(اِخ) (اقوام...) قبیله ای از اعراب که از ددان بن یقشان بوجود آمدند. (سفر پیدایش 25 : 3) (قاموس کتاب مقدس).

لامینر.

[نِ] (اِ) جُلبکهائی در دریای شمال بنام لامیناریا پراکنده است که به سنگها چسبیده و دو نوع آن مشهور است یکی لامینر قندی که بشکل برگی چین خورده و بطول چند متر و بعرض 10 تا 15 سانتیمتر است و دیگری لامینر پنجه ای(1) که بشکل برگی دراز با دم برگ طویل است و این دمبرگ چون خشک شود بسیار باریک میشود و اگر آن را در آب نهند مقدار زیادی رطوبت بخود گرفته به حجم اولیه خود میرسد بهمین جهت است که با ساقهء خشک آن سوزنهائی میسازند که در جراحی بکار میرود و برای باز نگاه داشتن زخمها استعمال میشود. لامینرها تشکیل زئوسپر میدهند و زئوسپرها چون در محیط مساعد قرار گیرند تشکیل جسمی بنام پرتال(2) میدهند... (گیاه شناسی گل گلاب ص155).
(1) - Laminaire digitata.
(2) - Prothalle.

لامی نوار.

(فرانسوی، اِ)(1) نام ماشینهائی مرکب از دو استوانه فولادی که بر روی هم قرار دارند و در دو جهت مختلف به گردش درآیند و میان آنها قطعات و صفحات فلزی برای مسطح شدن و یا ورقه شدن قرار دهند.
(1) - Laminoir.

لامیوس.

(اِخ) نام سرداری از مردم اسپارت معاصر اردشیر سوم هخامنشی. قسمتی از فتوحات پادشاه مصر نِکتانِب قبل از جنگ با اردشیر سوم مرهون لیاقت این سردار و دیگر سرداران یونانی است. (ایران باستان ج2 ص1175).

لامیة.

[می یَ] (اِخ) نام دیهی است به یمن. (منتهی الارب).

لامیة.

[می یَ] (اِخ) نام سال هشتم بعثت رسول صلوات الله علیه یا سال هشتم نزول قرآن به مکه، در این سال سوره های سجده، لقمان، روم و عنکبوت که افتتاح هر چهار بالف لام میم است نازل شد.

لامیة العجم.

[می یَ تُلْ عَ جَ] (اِخ)قصیده ای است به قافیهء لام به عربی از مؤیدالدین اسماعیل بن حسین بن علی فخرالکتاب العمید الطغرائی متوفی به سال 514 ه . ق. و آن را به سال 505 در بغداد گفته و مطلعش اینست:
اصالة الرأی صانتنی عن الخطل
و حلیة الفضل(1) زانتنی لدی العطل.
(از کشف الظنون) (معجم المطبوعات).
(1) - در کشف الظنون: الفصل.

لامیة العرب.

[می یَ تُلْ عَ رَ] (اِخ) بعضی این نام را به قصیدهء کعب بن زُهیر داده اند که آغازش این است:
بانت سعاد فقلبی الیوم متبول
و برخی به قصیدهء شنفری بن الاوس بن الحجربن الهنوبن(1) الازدبن الغوث، شاعر عرب که مبدو است به این بیت:
اقیموا بنی امی صدور مطیکم
فانی الی قوم سواکم لامیل.
(1) - در کشف الظنون: الهبوس.

لان.

(اِ) بی حقیقتی و بی وفائی. (برهان) (جهانگیری) :
می آیدم ز رنگ تو ای یار بوی لان
برکنده ای ز خشم دل از یار مهربان.مولوی.

لان.

(فعل امر) امر از لاندن به معنی جنبانیدن و افشانیدن یعنی بجنبان و بیفشان. (برهان) (جهانگیری). رجوع به لاندن شود. || (اِ) مغاک و گودال. (برهان). گو و مغاک. (آنندراج). مغاک. اسدی در لغت نامه ذیل کلمهء مغاک گوید: گو باشد در زمین و لان نیز گویند. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). گوی باشد در زمین یا در کوه یا در هر جا که باشد و مغاک خوانند و لان نیز گویند. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). || (پسوند) سار، که جا و مقام و محل انبوهی و بسیاری چیزها باشد مانند نمک سار و شاخ سار چه نمک سار را نمک لان نیز گویند. (برهان). نمک لان، یعنی نمک زار؛ شیرلان، شیرلانه یا جای بسیارشیر و جای شیرناک و شاید اردلان و کندلان نیز ازین قبیل بود و این کلمه مزید مؤخر بعض امکنه باشد: مالان. سبلان. سولان. بولان. بغلان. بقلان. بملان. ختلان. وذلان. لاک مالان. بشکلان. ششکلان (محله ای به تبریز). سنبلان. کندلان. و شاید که لان در آخر کلمات مرکبهء مذکور مخفف لانه و توسعاً به معنی جای و معدن باشد؟ :
سهم شاه انگیخته امروز در دربند روس
شورشی کان سگ دلان در شیرلان انگیخته.
خاقانی.
سروری زهر است جز آن روح را
کو بود تریاق لانی(1) ز ابتدا.مولوی.
معنی لان، پرمعنی :
گر تو هستی آشنای جان من
نیست دعوی گفت معنی لان من.مولوی.
در نمک لان چون خری(2) مرده فتاد
آن خری و مردگی یکسو نهاد.مولوی.
(1) - تریاق لان به معنی تریاق زار است :
کوه اگر پر مار شد باکی مدار
که بود اندر درون تریاق زار. مولوی.
(2) - ن ل: در نمکسار ار خر...

لان.

(اِخ) (ال ...) شهری و نیز گروهی بطرف ارمینیه. (منتهی الارب). بلاد واسعی بطرف ارمینیه نزدیک باب الابواب مجاور خزر و عامه بغلط علاّن گویند و ایشان نصارا باشند و بندگان جلد از آنجا آرند. (معجم البلدان): سریر، مملکتی است میان لان و باب الابواب. بعد از فراغت از کار آذربایجان و ارّان به دربند شروان رفتند (مغول) و بلاد آن را گرفتند و جز قلعه ای که پناهگاه امیر آن حدود بود محلی سالم نماند سپس به شهرهای لان و لگزستان شتافتند. (تاریخ مغول ص 102).

لان.

(اِخ)(1) نام کرسی قدیم لانوا، مرکز ایالت اسن بفرانسه. دارای 19125 تن سکنه.
]. lan ]
(1) - Laon

لان.

(اِخ)(1) ژان. دوکِ مُنتبلّو و مارشال فرانسه، مولد لِکتور به سال 1769 م. وی در 1792 وارد فوج داوطلبان گردید و سه سال بعد درجهء ژنرالی یافت. در لشکرکشی ناپلئون به مصر همراه بود و در کودتای «18 برومر» با بناپارت همراهی کرد و در منتبلو و مارنگو کسب شهرت کرد و ساراگس را به سال 1809 گرفت و در جنگ اسلینگ جراحت مهلکی برداشت و به سال 1809 درگذشت.
(1) - Lannes.

لان.

(اِخ)(1) ادوار ویلیام. مولد 1801 و وفات 1876. «اشتهر بمعجمه الکبیر العربی - الانکلیزی الذی دعاه «مداللغة»، جمع فیه باصلاحات مختصرة کل ماجاء فی معاجم العرب و کتبهم اللغویة فنشر منه ستة مجلدات فی لندن (76-1863) و لما مات الحق به حفیده «لان پول» بقیة مسوداته بثلثة مجلدات لندن 1893 و نقل المترجم الی الانجلیزیة کتاب الف لیلة و لیلة و له مصنفات بالانکلیزیة عن احوال الشرق العربی و غیر ذلک. (معجم المطبوعات ج 2).
(1) - Lane.

لانا.

(اِخ) فرانسوا ترزی. از آباء یسوعیین ایتالیائی و فیزیک دانی نامی. (1687-1631).

لانارک.

(اِخ) نام قصبه ای در 49 هزارگزی غربی ادمبورگ آلمان در ناحیتی بهمین نام. دارای 11500 تن سکنه. و ناحیة صاحب 765340 تن سکنه است. (قاموس الاعلام ترکی).

لانبدا.

[لامْبْدا] (یونانی، اِ)(1) نام حرف یازدهم است از حروف یونانی (حرف لام) و نمایندهء ستاره های قدر یازدهم و صورت آن اینست: ذ .
]. lanb ]
(1) - Lambda

لا نبی بعدی.

[نَ بی یَ بَ] (ع جملهء اسمیه) (حدیث) پیامبری پس از من نباشد :
در شعر سه تن پیمبرانند
قولی است که جملگی برآنند
هر چند که لانبی بعدی
فردوسی و انوری و سعدی.؟

لانپساک.

[پِ] (اِخ) شهری باستانی به آسیای صغیر کنار هلس پنت. امروز آن را لامساکی گویند و دارای سه هزار تن سکنه می باشد. رجوع به لامپساک شود.

لانتا.

(اِخ) کرسی بخش از ولایت تولوز در ایالات (هُت - گارون) فرانسه. دارای 971 تن سکنه است.

لانتارا.

(اِخ) سیمون ماتورن. نقاش منظره ساز فرانسوی. مولد اُنسی (1729-1778 م.).

لانتولوس.

(اِخ)(1) یکی از شعب بزرگ ژنس کورنلیا. رجوع به این کلمه شود. در روم قدیم به لانتولوس موسوم بوده است و از آن شعبه مردان نامی برخاسته اند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص 502).
(1) - Lentulus.

لانتیه.

[یِ] (اِخ) اتین فرانسوا دو. ادیب فرانسوی. مولد مارسی (1734-1826م.).

لانجش.

[جَ] (اِخ) نام حصنی از اعمال مارده به اندلس. (معجم البلدان).

لانجین.

(اِ) تغاری با لبهء کوتاه برای خمیر کردن یا جامه شستن. تغار بزرگ آب. تغار سفالین بزرگ. کاسهء بزرگ سفالین یا مسین.
-امثال: لانجین پیاله کن که لب یار نازک است.

لان چئو.

[] (اِخ) نام شهری به چین و آن کرسی کان سو و کنار رود هوآنگ هو است. پانصد هزار تن سکنه دارد.

لاند.

(اِ) لند. آلت تناسل باشد به زبان هندی. (اوبهی).

لاند.

(اِخ)(1) نام منطقهء ریگزار و بالخصوص باطلاقی در جنوب شرقی فرانسه میان اقیانوس اطلس و گارُن و تپه های آرمانیاک و آدور.
(1) - Landes.

لاند.

(اِخ)(1) دپارتمان دِ. نام دِپارتمانی متشکل از قسمتی از گاسکنی. دارای دو آرندیسمان و 28 کانتون و 334 کمون و 257186 تن سکنه.
(1) - Landes.

لانداک.

(اِخ) نام قصبه ای در جزیرهء بزرگ برنئو واقع در صد هزارگزی شمال شرقی پونتیاز، دارای معدن الماس و طلا. (قاموس الاعلام ترکی).

لاندبرج.

[بِ] (اِخ) رجوع به لندبرج شود.

لاندر.

[دِ] (اِخ) «ژُن» و «ریشارد» نام دو جهانگرد و رحالهء انگلیسی کاشف نیجریه (1807-1839 و 1804-1834م.).

لاندر.

[دُ] (اِخ) نام طابع شاهنامهء فردوسی بهمراهی وولرس در استراسبورگ از سال 1877 تا 1884 م.

لاندرسی.

[رِ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت آوِسن در ایالت (نر) فرانسه. دارای راه آهن و 3736 تن سکنه.

لاندرنو.

[دِ نُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش (فینیستر). ولایت برست، کنار مصب اِلُرْن در فرانسه. دارای راه آهن و 8004 تن سکنه.
(1) - Landerneau.

لاندری.

(اِخ) سن. اسقف پاریس. وفات 656 م. ذکران دهم ژوئن.

لاندس اند.

[اِ] (اِخ)(1) نام دماغه ای در جنوب غربی انگلستان (کرنوال).
(1) - Land's - end.

لاندسبرگ.

[بِ] (اِخ) نام قصبه ای در 79 هزارگزی فرانکفورت در ایالت براندبورگ آلمان، کنار نهر وارته، دارای 21500 تن سکنه.

لاندسر.

[سِ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت مول هوز در ایالت (هت - رَن) فرانسه. دارای 301 تن سکنه.

لاندسکرونا.

(اِخ)(1) شهر و بندری به سوئد (در ایالت مالمو) کنار سوند. دارای بیست هزار تن سکنه.
(1) - Landskrona.

لاندسهوت.

(اِخ)(1) نام قلعه ای از باویر سفلی، کنار ایزار. دارای بیست و پنج هزار تن سکنه.
(1) - Landshut.

لاندسیر.

(اِخ)(1) سِر ادِوَن هانری. نقاش انگلیسی. مولد لندن. (1802-1873 م.).
(1) - Landseer.

لاندگی.

[دَ / دِ] (حامص) اسم از لاندن. عمل لاندن. رجوع به لاندن شود.

لاندن.

[دَ] (مص) جنبانیدن. حرکت دادن. افشاندن. تکان دادن :
با دفتر اشعار برِ خواجه شدم دی
من شعر همی خواندم و او ریش همی لاند
صد کلج پر از گوه عطا کرد بر آن ریش
گفتم که بدان ریش که دی خواجه همی شاند.
طیان.
(گمان میکنم ریش دوّم (در مصراع سوّم) شَعر و ریش سوم (در مصراع چهارم) شَعر بوده است).
پیش من چون که نجنبدت زبان هرگز
خیره پیش ضعفا چون که همی لانی.
ناصرخسرو.
اینچنین دان نماز و شرح بدان
ور نه برخیز و هرزه(1) ریش ملان.
سنائی.
یک قصیده دویست جا خوانده
پیش هر سفله ریش را لانده.سنائی.
بهر آنکس که یک دو بیت بخواند
ژاژ خائید و دم و ریش بلاند.
سنائی.
چون زمینی بارکش از هر کسی در محنتم
چون درخت بارور از هر کسی در لاندنم.
فخر جرجانی (از فرهنگ سروری ج3 ص1282).
(1) - در جهانگیری: خیره.

لاندن آن هسبی.

[دِ هِ بِ] (اِخ)(1) نام منطقه ای از بلژیک (ایالت لیژ)، دارای سه هزار و پانصد تن سکنه.
(1) - Landen-en-Hesbaye.

لاندنی.

[دَ] (ص لیاقت) جنباندنی. درخور لاندن.

لاندو.

[دَ] (آلمانی، اِ)(1) کالسکهء چهارچرخه که هر دو کروک آن را توان جمع یا باز کرد.
(1) - Landau.

لاندو.

[دَ] (اِخ)(1) نام شهری به آلمان (پالاتینا). دارای 14500 تن سکنه.
(1) - Landau.

لاندوزی.

(اِخ)(1) لوئی. پزشک فرانسوی. مولد ریمس (1845-1917 م.).
(1) - Landouzy.

لاندوسکی.

[دُ] (اِخ)(1) پل. حجار فرانسوی. مولد پاریس به سال 1875 م.
(1) - Landowsky.

لانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لاندن. جنبانیده. افشانیده.

لانده.

[دِ] (اِخ)(1) ناپلئون. نحوی فرانسوی. مولد پاریس. مؤلف کتابی در لغت زبان فرانسه. (1803-1852 م.).
(1) - Landais.

لاندی وی.

(اِخ) نام کرسی بخش از ولایت ماین در ایالت (ماین) فرانسه. دارای 1803 تن سکنه.

لاندی ویزیو.

[ویزیُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت مرلکس در ایالت فینیستر فرانسه. دارای راه آهن و 4543 تن سکنه.
(1) - Landivisiau.

لانزی.

(اِخ) آبه لوئی. باستانشناس و عالم فقه اللغهء ایتالیائی (1732-1810م.).

لانژاک.

(اِخ) نام کرسی بخش از ویت بریو در ایالت (هت لوار) در ساحل آلیه بفرانسه. دارای راه آهن و 4532 تن سکنه.

لانژوئینه.

[ئی نِ] (اِخ)(1) ژان دنیس کنت. سیاستمدار فرانسوی مولد رِن (1753-1827 م.). رئیس مجلس کنوانسیون در 1795 م.
(1) - Lanjuinais.

لانژون.

[ژِ وَ] (اِخ) پل. فیزیک دان فرانسوی. مولد پاریس به سال 1872.

لانژه.

[ژِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت شینون در ایالت «اَندر اِ - لوار» در ساحل لوار به فرانسه. دارای راه آهن و 3455 تن سکنه.
(1) - Langeais.

لانژیویچ.

[ژیِ] (اِخ)(1) مارین. سیاستمدار و وطن پرستی از مردم لهستان مولد کروتس زین(2) (1827-1887 م.).
(1) - Langiewicz.
(2) - Krotoszyn.

لانس.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت بتون در ایالت «پادُکاله» فرانسه. دارای راه آهن و 33513 تن سکنه.
(1) - Lens.

لانسان.

[نِ] (اِخ) ژان ماری آنتوان دو. طبیعی دان و سیاستمدار فرانسوی مولد «سن آندره دوکوبزاک» (1842-1919م.).

لانستر.

[نِ تِ] (اِخ) نام کمونی از مربیهان ولایت لریان فرانسه. دارای 7795 تن سکنه.

لانسرو.

[سِ رُ] (اِخ)(1) پزشک فرانسوی مولد «برسی بری یر» (1829-1910 م.).
(1) - Lancereaux.

لانسروت.

[سِ] (اِخ) نام یکی از جزایر کاناری واقع در شمال شرقی مجمع الجزایر مذکور. دارای 53 هزار گز درازا و 22 هزار گز پهنا و 16000 تن سکنه. قصبهء تکیژه مرکز آن است. (قاموس الاعلام ترکی).

لانسکنه.

[کِ نِ] (اِخ)(1) نامی است در قرن پانزدهم تفنگچیان مزدور آلمانی را که زیر بیرق ملی و تحت فرماندهی افسران همزبان خویش میجنگیدند.
(1) - Lansquenet.

لانسلبورگ.

[لُ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت «سن ژان دومری ین» در ایالت (ساووا) کنار آرک در فرانسه. دارای 831 تن سکنه.

لانسلم.

[نُ سَلْ لِ] (ع جمله فعلیه) (از: لا + فعل متکلم مع الغیر از تسلیم) تسلیم نمیشویم. قبول نمیکنیم. استوار نمیداریم :
فقیهان طریق جدل ساختند
لِمَ لانسلم درانداختند.
سعدی.

لانسلو.

[سِ لُ] (اِخ)(1) کلود. راهب ژانسنیست.(2) مولد پاریس (1695-1615).
(1) - Lancelot. (2) - پیرو عقاید ژانسنیوس (Jansenius).

لانسه.

[سِ] (اِخ) نام موضعی به اندلس (الحلل السندسیة ج 2 ص 282).

لانسیانو.

(اِخ) شهری به ایتالیا (ایالت شیتی [ ابروز سیتریور ] ). دارای 17125 تن سکنه. شراب آنجا بخوبی مشهور است.

لانسینی.

[نْیْ] (اِخ)(1) شهری از اتازونی (ممالک متحدهء آمریکا) کرسی مملکت میشیگان. دارای هشتاد هزار تن سکنه.
(1) - Lansing.

لانفران.

(اِخ) ژیووانی. نقاش ایتالیائی. مولد پارم. (1580-1647 م.).

لانفران.

(اِخ) آرشوک کانتور بِری بعهد گیوم فاتح. مولد پاوی (1005-1089 م.).

لانفری.

[رِ] (اِخ) پیر. سیاستمدار و نویسنده ای از مردم فرانسه مولد شامبری (1828-1877م.). نویسندهء تاریخی دربارهء ناپلئون اول.

لانک.

(اِ) اسم هندی کرسنه است. (فهرست مخزن الادویه).

لانکاستر.

[تِ] (اِخ)(1) شهر و بندری از انگلستان، کنار مصب لون (در دریای ایرلند). دارای 44 هزار تن سکنه.
(1) - Lancaster.

لانکره.

[رِ] (اِخ) نیکلا. نقاش فرانسوی، مولد پاریس (1690-1743م.).

لانگ.

(اِخ) نام عالم وظایف الاعضاء دانمارکی (اواخر قرن نوزدهم) (روانشناسی دکتر سیاسی 466).

لانگاروس.

(اِخ)(1) نام پادشاه آگریان(2) بعهد اسکندر کبیر. وی هنگامی که اُتاریاتها(3) بر اسکندر شوریدند از اسکندر خواهش کرد که مطیع کردن این مردم را به او واگذارد. اسکندر او را نواخت و وعده کرد خواهر خود سینا(4)نام را به او بدهد (این دختر فیلیپ از زن ایلیری او بود و او را به آمِلیناس به زنی داده بود) لانگاروس مردم مزبور را شکست داد ولی قبل از اینکه خواهر اسکندر را بزنی گیرد بمرد. (ایران باستان ج 2 ص 1229).
(1) - Langarus.
(2) - Agrianes.
(3) - Autariates.
(4) - Cyna.

لانگدک.

[گِ دُ] (اِخ) ایالتی از فرانسهء قدیم واقع در جنوب گوین و شمال روسیون. کرسی تولوز و آن شامل: ژوودان، وِلِی؛ ویواره و غیره بود و به سال 1271 منضم به پایتخت شد و تشکیل ایالت «هُت گارُن»؛ اُد؛ تارن؛ «هِرُل»؛ گار؛ «آردِش»؛ «لُزِر» و «هُت لوار» داد.

لانگر.

(اِخ) کرسی ولایت «مارن علیا» نزدیک مارن. دارای راه آهن و 7558 تن سکنه است.

لانگرئو.

[رِ ءُ] (اِخ)(1) نام شهری باسپانیا (ایالت اُویدو). دارای 35 هزار تن سکنه است.
(1) - Langreo.

لانگرهانس.

[گِ] (اِ)(1) غدد اندوکرین کوچکی که در لوزالمعده پراکنده اند به جزائر لانگرهانس موسومند. (جانورشناسی عمومی ج1 ص192).
(1) - Langerhans.

لانگ سن.

[سُ] (اِخ) شهر و دژی از تنکن (هندوچین) نزدیک سرحد چین دارای هفت هزار و پانصد تن سکنه است.

لانگلاند.

(اِخ) (رُبر یا ویلیام یا ویلیام دولانگلی) شاعر انگلیسی. مولد در شروپشیر حدود سال 1332 و وفات حدود سال 1400 م.

لانگلز.

[لِ] (اِخ)(1) لوئی ماتیو. شرق شناس فرانسوی. مولد پِرُن (سُم) به سال 1763 و وفات در پاریس به سال 1824، مترجم کتاب «تزوکات تیمور» به فرانسه در سال 1787 م.
(1) - Langles.

لانگلوا.

(اِخ)(1) ژان - شارل. صاحب منصب و نقاش فرانسوی. (1870-1789 م.).
(1) - Langlois.

لانگلوا.

(اِخ) هیپلیت. ژنرال فرانسوی (1912- 1839 م.).

لانگن.

[گُ] (اِخ) نام کرسی از ولایت (ژیرنْد) در فرانسه، بساحل گارُن. دارای راه آهن و 4661 تن سکنه است.

لانگنسالزا.

[گِ] (اِخ) نام شهری به آلمان (پروس) بساحل سالزا. دارای 11500 تن سکنه است.

لانگنی.

[گُنْیْ] (اِخ) نام کرسی بخش در ایالت (لُزِر) از ولایت مِند فرانسه. دارای راه آهن و 3930 تن سکنه است.

لانگوست.

(فرانسوی، اِ)(1) قسمی از سرطان بحری. نوعی خرچنگ دریائی.
(1) - Langouste.

لانگولنی.

[لِ] (اِخ)(1) نام رودی که ذکر آن در باج پران آمده است. رجوع به ماللهند بیرونی چ لیپزیگ ص 128 شود.
(1) - Langulini.

لانم.

[نُ] (ع جمله فعلیه) رمز است از لانسلم. رجوع به لانُسلم شود.

لانمزان.

[لانْ نِ مِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت «بان یر» در ایالت پیرنهء علیا. دارای راه آهن و 2569 تن سکنه است.
(1) - Lannemezan.

لانمور.

[مُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت مرلکس در ایالت فینیستر. دارای 2111 تن سکنه است.
(1) - Lanmeur.

لاننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لاندن. رجوع به لاندن شود.

لانو.

(اِخ) دهی از دهستان دوغانی بخش حومهء شهرستان قوچان واقع در 59 هزارگزی جنوب جاده شوسهء عمومی قوچان به مشهد. کوهستانی، معتدل دارای 165 تن سکنه، شیعه، کردی قوچانی زبان. راه آن مالرو. آب آن از قنات. محصول آن تریاک و غلات و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

لانو.

(اِخ) دهی از دهستان طبس مسینا، بخش درمیان، شهرستان بیرجند. واقع در 48 هزارگزی جنوب خاوری در میان، و 33 هزارگزی شمال خاوری دُرُح کوهستانی، گرمسیر، دارای 466 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و شلغم و چغندر. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

لانو.

(اِخ)(1) فرانسوا دو. مشهور به برا دُ فر (آهنین بازو) کاپیتن فرانسوی. مولد قرب نانت. وی در ایوری با هانری چهارم بجنگ پرداخت. (1531-1591 م.).
(1) - La Noue.

لانوا.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت لیل در ایالت نر فرانسه. دارای راه آهن و 1569 تن سکنه است.
(1) - Lannoy.

لانوا.

(اِخ)(1) شارل دو. نایب السلطنهء ناپل (ایتالیا). مولد والنسین (1487-1527 م.).
(1) - Lannoy.

لانوای.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت ننترن در ایالت دردنی فرانسه، دارای 1294 تن سکنه.
(1) - Lanouaille.

لانو د ماری.

[نُ دُ رِ] (اِخ)(1) ویکتور دو). راهب و تآتن فرانسوی. مولد بار (کت-دُر). (1487-1830 م.) بانی کلژ «سن بارب» در پاریس به سال 1798م.
(1) - Lanneau de Marey.

لانوس.

(اِخ) نامی که از جانب اسپانیائیان به قبایل حاکم بر بیابانهای امریکای جنوبی داده شده است. لانوس ها بیشتر از ممالک ونزوئلا، برزیلیا و آرژانتین باشند. (قاموس الاعلام ترکی).

لان ولن.

[وُ لُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت «سن بریک» در ایالت کت دونر فرانسه، دارای 1043 تن سکنه.
(1) - Lanvollon.

لانولین.

[نُ] (فرانسوی، اِ)(1) یا لانولئین یا چربی گوسفند. لانولین را از چربی بدن و یا پشم گوسفند به دست می آورند و مخلوط مغمض اسیدهای چرب اتری شده و الکل آزاد است که در بین آنها کلسترول و ایزوکلسترول بیشتر از مواد دیگر وجود دارد و مقدار اسیدهای چرب تام آن در حدود 60 درصد است لانولین به دو صورت بی آب و یا آب دار وجود دارد. رجوع به کارآموزی داروسازی ص 154 و درمان شناسی ص446 شود.
(1) - Lanoline. Lanoleine. Graisse de
suint purifiee.

لانوویم.

[یُ] (اِخ)(1) یکی از بلاد لاسیوم (قسمت مرکزی ایتالیای قدیم) در سه فرسنگی شهر روم. مورخین قدیم تاریخ بنای آن را سال 1282 ق. م. ذکر کرده اند و امروز بجای لانوویم شهر «سیتا دی لاوینیا»(2) ساخته شده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ ص502).
(1) - Lanuvium.
(2) - Citta di Lavigna.

لانه.

[نَ / نِ] (اِ) آشیان. آشیانه. رجوع به هر دو کلمه شود.(1) آشیانه و خانهء زنبور و جانوران پرنده و چرنده و درنده باشد عموماً و خانهء زنبور و مرغ خانگی را گویند خصوصاً. (برهان). جای مرغ و موش و مار. جای مرغان و دام و دد و حشره. خانهء زنبور بی شهد و آشیانهء مرغان. (غیاث). آشیانهء مرغ. (صحاح الفرس) :
این جهان شهوتی بتخانه ای ست
انبیا و کافران را لانه ای ست.مولوی.
درفتاد اندر بنا و خانه ها
تازد اندر پر مرغ و لانه ها.مولوی.
تو چو کبوتربچه زادهء این لانه ای
گر تو نیائی به خود مات از این سو کشیم.
مولوی.
هله صیاد نگوئی که چه دام است و چه دانه
که چو سیمرغ ببیند بجهد مست ز لانه.
مولوی.
هفّ؛ لانهء سبک کم عسل یا بی عسل. (منتهی الارب).
- لانهء زنبور، گبت خانه.؛ منج آشیان. زنبورخانه.
- لانهء سگ(2)؛ جای سگ.
- لانهء مور؛ جرثومه. خانهء مور. قریه. قریهء نمل.
- لانهء موش؛ سوراخ موش.
-امثال: سگ کجا لانه کجا؟ سگ ماده به لانه شیر نر است.
مثل لانهء زنبور، پر ازدحام و پرغوغا.
|| صاحب آنندراج گوید: جهانگیری و برهان به معنی صدا و ندا و خوانندگی و نغمه پردازی گرفته اند و بدین بیت مولوی در جهانگیری استشهاد شده :
خود گلشن بخت است این یارب چه درخت است این
صد بلبل مست اینجا هر لحظه کند لانه.
و پیداست که این معنی سهو است و لانه در بیت فوق معنی آشیانه دارد - انتهی. || (ص) کاهل و بیکار. (لغت نامهء اسدی). کاهل و بیکار و بی غیرت. (برهان) :
کنون جوئی همی حیلت که گشتی سست و بی طاقت
ترا دیدم به برنائی فسار آهخته و لانه.
کسائی.
مردم نشدستی چو می ندانی
جز خوردن و خفتن چو ثور لانه.
ناصرخسرو.
کنون پارسائی همی کرد خواهی
چو ماندی بسان خری پیر و لانه.
ناصرخسرو.
دانه بدام اندرون مجو که شوی خوار
چون سپری گشت دانه چون خر لانه.
ناصرخسرو.
|| دریده شده و پاره گردیده. || رانده و دور کرده شده. (برهان).
(1) - Nid. Nich.
(2) - Nich a chien.

لانه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)آشیان گرفتن. جای ساختن. منزل گزیدن. مسکن گرفتن :
شنیدم که مردی غم خانه خورد
که زنبور بر سقف آن لانه کرد.سعدی.
خود گلشن بخت است این یارب چه درخت است این
صد بلبل مست اینجا هر لحظه کند لانه.
مولوی.

لانه گرفتن.

[نَ / نِ گِ رِ تَ] (ص مرکب)جای ساختن. آشیان گرفتن. منزل گزیدن :
مرغ دل ما ز هر دو عالم
اندر بر او گرفت لانه.شیخ مغربی.

لانی.

(ص نسبی) منسوب به لان، نام کوهی از مضافات آذربایجان و تریاک لانی منسوب به آن است.(1) (غیاث) (آنندراج). رجوع به لان شود.
(1) - در آنندراج و هم در غیاث اللغات تریاک لانی ظاهراً از شعر ذیل مولوی گرفته و بغلط ترکیب اضافی پنداشته شده است :
سروری زهر است جز آن روح را
کو بود تریاک لانی ز ابتدا.

لانی.

[نی ی] (ص نسبی) منسوب به لان. بطنی از فزاره و او لانی بن عصم بن شمخ بن فزاره است. (الانساب سمعانی ورق 595).

لانی.

[لانْیْ نْیْ] (اِخ)(1) آلکساندر گردُن. سیاح و مسافر انگلیسی به افریقا. مولد ادمبورگ. (1794-1826 م.).
(1) - Laing.

لانیدن.

[دَ] (مص) لاندن. جنبانیدن و افشانیدن. (برهان) :
پیش من چونکه نجنبدت زبان هرگز
خیره پیش ضعفا چونکه همی لانی.
ناصرخسرو.

لانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لانیدن.

لانیس.

(اِخ) نام جزیرهء معظمی از جزایر دریای هند و گویند شجر وقواق (درختی خرافی) در نخستین جزیرهء آن روید. حکیم اسدی در مثنوی گوید :
سه هفته چو راندند دل شادکام(1)
به کوهی رسیدند لانیس نام
جزیرهء به پهنای کشور سرش(2)
همه بیشه وقواق بود از برش.(3)
(1) - در نسخهء خطی گرشاسب نامه:
سه هفته چو راندند از آن پس بکام.
(2) - در نسخهء خطی گرشاسب نامه: جزیری... برش.
(3) - در نسخه خطی گرشاسب نامه: همه بیشهء واقواق از برش.

لانی لیس.

[ ] (اِخ) نام کرسی بخش از ولایت «برست» در ایالت فینیستر فرانسه. دارای راه آهن و 3520 سکنه.

لانیون.

[یُنْ] (اِخ)(1) نام کرسیی در ولایت (کُت دُنر) بندری کنار رود لِگه که به مانش ریزد. دارای 6430 سکنه.
(1) - Lannion.

لانیی.

[لانْ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در سِن اِ مارن از ولایت «مو» دارای راه آهن و 7642 سکنه.
(1) - Lagny.

لانی یو.

[لانْیْ یُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از ولایت «بِلّی» در ایالت «اِن» کمی دورتر از رُن در فرانسه. دارای راه آهن و 2295 تن سکنه است.
(1) - Lagnieu.

لاو.

(اِ) خاک سفیدی را گویند که آن را گلابه سازند و خانه را بدان سفید کنند. (برهان). خاک سفیدی است که خانه بدان سپید کنند و غالب مردم در ایام بهار خانه های خود بدان صفا دادندی تا در دید و بازدید خانه سیاه و کهنه ننماید و آن را گلابه نیز گویند. (آنندراج) :
شود رواق سپهر از ظلام دودهء شب
چو کلبه های عجم شسته در ربیع از لاو.
شیخ آذری.
|| لاوه. چالیک. چوبی باشد هر دو سر تیز بمقدار یک قبضه که طفلان بدان بازی کنند به این طریق که آن را بر زمین گذارند و چوبی بر سر آن زنند تا بر هوا جهد و در وقت فرو آمدن چوب را بر میان آن زنند تا به دور رود و آن را به عربی قله و چوبی را که بر آن زنند مقلاة خوانند. (برهان). بازی را گویند که طفلان با دو چوب کنند و به عربی مقلاة خوانند و این همان چالیک بازی است و به هندی گلی دندا گویند. (آنندراج). غوک چوب. قلة. قِلی. مقلاء. مِقلی. (منتهی الارب). الک و دلک. رجوع به الک دلک شود. || لابه و چاپلوسی. (برهان). لاوه. (جهانگیری) :
گر بودم سیم کار گردد چون زر
ور نبود سیم لاو و لوس فزایم.سوزنی.
|| لُعاب. (مهذب الاسماء ذیل لغت لعاب).

لاو.

(اِ) لو.
-به لاو دادن؛ لو دادن. بمفت از چنگ دادن :دریغا خان و مان و فرزندان خویش به لاو دادیم. (اسکندرنامه نسخهء خطی آقای نفیسی). گفت ملک و پادشاهی اسکندر به آسانی گرفته بودم توبه لاو دادی و چون به لاو دادی او را به خانهء خویش بردی و دختر به دو دادی. (اسکندرنامه نسخهء خطی آقای نفیسی). گفت این زن نادان است نانیکو و پادشاهی بر لاو داد. (اسکندرنامه نسخهء خطی نفیسی).
- به لاو دادن کسی را؛ به لو دادن او را. درسپردن او را. سر او فاش کردن.
- به لاو شدن؛ لو رفتن : آن عاجزهء ضعیفه را از پادشاهی برآوردی و خان و مان و پادشاهی او به لاو شد و درمانده است. (اسکندرنامه).

لاواء.

[لَءْ] (ع اِ) سختی. (منتهی الارب). و منه الحدیث: من کان له ثلاث بنات فصبر علی َلاوائهن کنّ له حجاباً من النار.

لاوابو.

[بُ] (فرانسوی، اِ)(1) دست و روشوئی. مرحاض. (صُراح).
(1) - Lavabo.

لاواره.

[رِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی ماهی.
(1) - Lavaret.

لاوالله.

[وَلْ لاه] (ع ق مرکب) نه بخدا. نه سوگند با خدای. قید نفی است بجای هرگز و ابداً :
هرچه در شرط جوانمردی باشد بدهد
هیچکس دیده جوانمرد چنین، لاوالله.
فرخی.
لاوالله کاین بساط معمور
نطعی است که نیست قطع ازو دور.نظامی.
سرو می گفت که من همسر بالای توام
گفت گل قد تو و قامت او لاوالله.
نجیب الدین جرفادقانی.
کسی آزار درویشان تواند جست لاوالله
که گر خود زهر پیش آری بود حلوای درویشان.
سعدی.
مگر آن درم ها را دزد برد؟ گفت لاوالله بدرقه برد. (گلستان).

لاوبازی.

(حامص مرکب) بازی کردن با لاو. الک دُلک باختن. رجوع به لاو شود.

لئوپاردی.

[لِ ءُ] (اِخ)(1) ژیاکمو. شاعر بزرگ ایتالیائی. (1798-1837 م.).
(1) - Leopardi.

لئوپل.

[لِ ءُ پُ] (اِخ) رجوع به لمبرگ شود.

لئوپلد.

[لِ ءُ پُ] (اِخ)(1) سن. مرزبان اُتریش از 1095 تا 1136 م.
(1) - Leopold.

لئوپلد اول.

[لِ ءُ پُ دِ اَوْ وَ] (اِخ)امپراطور آلمان از 1658 تا 1705 مولد وین. (1640-1750م.).

لئوپلد اول.

[لِ ءُ پُ دِ اَوْ وَ] (اِخ) شاهزادهء ساکس کبورگ. مولد کبورگ به سال 1790 وی در 1831 از جانب مردم بلژیک به پادشاهی آن کشور انتخاب شد و لوئیز ماری دُرلئان دختر لوئی فیلیپ را بزنی کرد و به سال 1865 بمرد.

لئوپلد دوم.

[لِ ءُ پُ دِ دُوْ وُ] (اِخ) پادشاه آلمان از 1790 تا 1792 م. مولد وین به سال 1747، وی برادر ماری آنتوانت است.

لئوپلد دوم.

[لِ ءُ پُ دِ دُوْ وُ] (اِخ) پادشاه بلژیک فرزند لئوپلد اول. جلوس 1865 مولد بروکسل به سال 1835 و وفات به سال 1909.

لئوپلد سوم.

[لِ ءُ پُ دِ سِوْ وُ] (اِخ)پادشاه بلژیک از 1934 فرزند آلبرت اول. مولد بروکسل به سال 1901 م.

لئوپلدویل.

[لِ ءُ پُ] (اِخ) کرسی کنگوی بلژیک، کنار استانلی پل. دارای چهل هزار تن سکنه. آنجا مرکز تجارتی مهمی است.

لاوجه.

[وَ جَ] (اِخ) نام شهری است. (معجم البلدان).

لاو دادن.

[دَ] (مص مرکب) لو دادن. بمفت از چنگ دادن. || لاو دادن کسی را. سِرّ او را فاش کردن. در سپردن او را. رجوع به لاو شود.

لاوذ.

[وَ] (اِخ) نام پسر سام بن نوح. به روایتی فارس و جرجان و اجناس فارس از فرزندان اویند. ولی طبری و دیگران فارس را از اولاد یافث گفته اند. (مجمل التواریخ و القصص حاشیهء ص149).

لاور.

[وَ] (اِخ) نام محلی در 128500 گزی بوشهر میان هداکو و زیارت. دهی از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر. واقع در 25 هزارگزی جنوب خاوری کنگان. کنار راه فرعی لار به گله دار. جلگه، گرمسیر، مالاریائی، دارای 90 تن سکنه شیعه، فارسی زبان. آب از چاه. محصولات آنجا غلات و تنباکو. شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

لاور.

[وَ] (اِخ) قریه ای است پنج فرسنگی میانهء جنوب و مغرب کاکی. (فارسنامهء ناصری).

لاور.

[وَ] (اِخ) قریه ای است دو فرسنگ بیشتر در جانب جنوب فین. (فارسنامهء ناصری).

لاور.

[وَ] (اِخ) نام دیهی در سه فرسخ و نیم میانهء جنوب و مغرب گله دار. (فارسنامهء ناصری).

لاور.

[وَ] (اِخ) نام دیهی هشت فرسخ میانهء شمال و مغرب شنبه. (فارسنامهء ناصری).

لاور.

[وَ] (اِخ) نام جزیره ای از جزائر خلیج فارس از آن ایران به روزگار حمدالله مستوفی. (نزهة القلوب ص 234). این کلمه در جای دیگر دیده نشد. و شاید مصحف لارک باشد. رجوع به لارک (جزیره...) شود.

لاور.

[وُ] (اِخ) نام کرسی بخش در ایالت «تارن» از ولایت کاستر بر کنار آگو به فرانسه. دارای راه آهن و 6015 تن سکنه است.

لاوران.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان مرزوتی بخش لنگه، شهرستان لار. واقع در 67 هزارگزی شمال باختری لنگه، و چهار هزارگزی راه فرعی لنگه به چارک. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 230 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات و خرما. و شغل اهالی زراعت است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاوران.

(اِخ) از توابع مراغه. (نزهة القلوب چ اروپا ص 87).

لاورانسه.

(اِخ) رجوع به لرنس شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لاور بالا.

[وَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان گوده بخش بستک، شهرستان لار. واقع در چهل هزارگزی خاور بستک، گرمسیر و مالاریائی. دارای 549 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آنجا مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاور پائین.

[وَ رِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان گوده بخش بستک. شهرستان لار. واقع در چهل هزارگزی خاور بستک. دارای 35 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاورخشت.

[وَ خِ] (اِخ) دهی از دهستان اشکنان، بخش گاوبندی، شهرستان لار. واقع در 48 هزارگزی خاور گاوبندی. دامنه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 382 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاور رئیس غلام.

[وَ رِ رَ غُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش خورموج شهرستان بوشهر. واقع در هجده هزارگزی جنوب خاوری خورموج و دامنهء خاوری کوه خک. دامنه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 521 تن سکنه. آب آن از چاه و چشمه، محصول آن غلات و خرما و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاورس.

[رُ] (لاتینی، اِ)(1) غار. دهمست. رند. دِهم. عمار. ذاقی. برگ بو. نوعی از لراسه(2)، شامل درختانی که پیوسته سبز باشند. رجوع به لریه شود.
(1) - Laurus (Laurier).
(2) - Lauracees.

لاورستان.

[وَ رِ] (اِخ) نام دیهی است به مسافت کمی به مغرب بیرم در فارس. (فارسنامهء ناصری). دهی از دهستان بیرم، بخش گاوبندی، شهرستان لار. واقع در 86 هزارگزی شمال خاوری گاوبندی و هفت هزارگزی راه فرعی لار به اشکنان. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 167 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آن غلات و خرما و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن فرعی است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاورشیر.

[وَ] (اِ) صمغ درختی است که در دواها بکار برند و عربان جاوشیر گویند. (برهان) (آنندراج). گاوشیر. جاوشیر(1).
(1) - Opopanax.

لاورکبکان.

[وَ کَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های نه گانهء بخش خورموج شهرستان بوشهر محدود از شمال به دهستان ساحلی بخش اهرم؛ از جنوب به رودخانهء مند؛ از خاور به ارتفاعات مند و از باختر به خلیج فارس. این دهستان در جلگهء باریک ساحلی بین دریا و ارتفاعات مند قرار گرفته هوای آن گرم و مرطوب و مالاریائی. آب مشروب آن از باران و چاه. زراعت آنجا بطور کلی دیمی و محصولات آن غلات و جزئی خرمای دیمی. شغل اهالی زراعت و صید ماهی و بَلم رانی. صنعت دستی عبابافی است (به عربی هم آشنائی دارند). این دهستان از 16 آبادی تشکیل شده و نفوس آن در حدود 4900 نفر و قراء مهم آن عبارت است از: زیارت. کردوان علیا و سفلی. چاه حسین جمال. شیخیان. هدکان. کلات. مرکز دهستان قریهء لاورکبکان است و راه شوسهء سابق بوشهر به لنگه از این دهستان میگذرد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاورکبکان.

[وَ کَ] (اِخ) دهی مرکز دهستان لاور کبکان بخش خورموج شهرستان بوشهر. واقع در 54 هزارگزی جنوب خورموج و ساحل خلیج فارس و باختر کوه مند. گرمسیر و مالاریائی دارای 612 تن سکنه. آب آن از چاه، محصول آن غلات و خرما. شغل اهالی زراعت و ماهیگیری و راه آن فرعی است و بدانجا گارد مسلح گمرک و پست باشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاوری.

[وَ] (اِخ) نام طایفه ای از طوایف فارسی. اینان مردمان وحشی و کوه نشینند. مسکن آنها در کوهستان شرقی ناحیهء جهانگیریهء لارستان و معیشت آنها از شکار کوه و بزداری است و بزهای آن طایفه مانند بزهای فرامرزی و کرزاد در سال سه بار کهره (بره) بیاورد. (فارسنامهء ناصری).

لاوریکوشه.

[شَ] (اِخ) نام دریاچه ای در کشور پرو امریکای جنوبی بطول 13 هزار و عرض پنجهزار گز. رود تونکوراگوآ از این دریاچه برآید و در کنار آن قصبه ای بهمین نام باشد. (قاموس الاعلام ترکی).

لاوریوم.

(اِخ) رجوع به لریوم(1) شود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Laurium.

لئوستن.

[لِ ءُ تِ] (اِخ)(1) نام سرداری آتنی معاصر با اسکندر کبیر. پس از درگذشتن اسکندر آتنی ها به تشویق دموستن خطیب شهیر به خیال استقلال افتادند و لئوستن را مأمور کردند که هشت هزار نفر سپاهیان اجیری که در دماغهء تِناردر پلوپونس اقامت داشتند و آنها را ولاة اسکندر به حال خود گذارده بودند به خدمت اجیر کند. لئوستن چنین کرد و رئیس سپاهیانی شد مجرّب و ورزیده که در آسیا جنگهای بسیار کرده بودند. این کار زمانی شد که هنوز در یونان از مرگ اسکندر مطلع نبودند ولی پس از آنکه خبر مرگ اسکندر به تواتر و تحقیق پیوست لئوستن به اِتولی رفت و مردم را با خود همراه کرد و هفت هزار نفر سپاهی از آنها گرفت بعد لوکریان و فوسیدیان را به خود خواند که همداستانی کنند تا از قید مقدونیها برهند. در خود آتن مردم نسبت به جنگ عقاید موافق و مخالف داشتند، سرانجام آتنیها کمکی که عبارت از پنجهزار پیاده نظام ملی و پانصد سوار و دو هزار سپاهی اجیر بود برای لئوستن فرستادند و او حرکت کرد و داخل بئوسی شد و با آنان که طرفدار مقدونیها بودند جنگید و درهم شکستشان و سپس با سرعت خود را به تنگ ترموپیل رسانید و آن را اشغال کرد و منتظر مقدونیها شد... در جدالی که بین طرفین روی داد یونانیها فتح کردند توضیح اینکه آن تی پاتر که اسکندر او را در مقدونیه برای کارهای اروپا گذارده بود شکست خورد و چون راه فرار به مقدونیه نداشت به شهر لامیا پناه برد لئوستن خود را به لامیا رسانید و آن را محاصره کرد، یورشهای آتنی ها و دفاع مقدونیها بطول انجامید و بالاخره سردار آتنی چون دید شهر محکم است درصدد برآمد که با قحطی و گرسنگی مقدونیها را بتسلیم شدن مجبور دارد با این مقصود خندق عریضی دور شهر کند و ارتباط محصورین را با خارج برید. بر اثر این کار مقدونیها در وضع بسیار سختی افتادند و نزدیک بود شهر تسلیم گردد ولی در این وقت اتفاقی افتاد که مقدونیها از یأس بیرون آمدند. در جنگی که آن تی پاتر با محاصرین میکرد سنگی بسرش آمد و بیهوش افتاد. او را به اردو بردند امّا پس از سه روز درگذشت. آتنیها افتخارات بسیار برای او قائل شدند. بعد «آن تی فیل» نامی را که در فنّ سوق الجیشی بسیار ماهر بود سردار قشون کردند. موافق روایت ژوستن در موقع محاصره تیری از درون شهر به لئوستن اصابت کرد و از آن کشته شد، 323 ق. م. (ایران باستان ج3 ص1976 و 1977 و 1978 و 1981) (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Leosthene.

لاوسمه.

[وَ مَ / مِ] (اِ) نام نسیجی است :
آیا بروی شاهد والا چه خوش زنند
مشاطگان جامهء لاوسمه خالها.
نظام قاری (دیوان البسه ص38).
گشته ام گرد گلستان و ریاض کمخا
الحق ای جامهء لاوسمه چو گلزار تو نیست.
نظام قاری (دیوان البسه ص41).
رخت لاوسمه و زربفت که بی زر بزرند
غیرت اطلس گلگون خور رخشانند.
نظام قاری (دیوان البسه ص67).
ز لاوسمه زرها بنامش زدند
علم از مصنف ببامش زدند.
نظام قاری (دیوان البسه ص175).
میارا رخت والا از غداد مشک و لاوسمه
به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را.
نظام قاری (دیوان البسه ص37).
به رخت دسته نقش ارچه بود خوبی چو لاوسمه
بشرب زرفشان و اطلس کمسان نمی ماند.
نظام قاری (دیوان البسه ص79).
و دیگر دکانهای آراسته چون صورتگران اطلس خطا و نقاشان رخت دسته نقش و زردوزی و لاوسمه... نظام قاری (دیوان البسه ص55).

لاوشیر.

(اِ) جاوشیر و آن صمغی باشد دوائی. (برهان). انگُمی است داروئی. لاورشیر. رجوع به لاورشیر شود.

لاوصول.

[وُ] (ع ص مرکب) (از: لاء نفی + وصول) به معنی وامی که ادا نتواند شد. سوخت و سوخت شده.
- لاوصول شدن؛ سوخت شدن. لاوصول ماندن.

لاوق.

[ ] (اِخ) ناحیه ای در شمال غربی اردبیل. از نواحی غربی بحر خزر.

لاوک.

[وَ] (اِ)(1) ظرف بزرگ مدوّر با لبهء کوتاه از چوب تراشیده. تغاری باشد کناره بلند که در آن آرد خمیر کنند. (برهان). تغار چوبین. تغار دیواره کوتاه از چوب تراشیده برای خمیر کردن یا جامه شستن و غیره. ظرفی از چوب مدوّر چون طبقی بزرگ با دیوارهء بلند و دهانهء تنگ تر از بدَنه و شکم. ظرفی با لبهء کوتاه از یک یا دو پارچه چوب تراشیده که در آن خمیر کنند. تغاری کناره بلند که آرد در میان آن خمیر کنند. (جهانگیری). لاک. کاسهء بزرگ چوبین که در حمام برای آب کشی و در دکان و جز آن برای پنیر و امثال آن بکار است، کاسه های بزرگ چوبین که پنیرفروشان و حلواگران دارند و نیز ظرفی چوبین که در حمام ها و آبگیرها با آن از خزانه آب برگیرند.
جفنهء اکسار؛ کاسهء بزرگ بسیار پیوند : و مراد به جفنه لاوکی است که عرب در آنجا مثل لاخشه و رشته و چنگال و دیگر اقسام طعام خورند و مشهور است در میانهء ایشان قوله تعالی: «و جفان کالجواب...(2) بسی برنیامد که چهار مرد بیامدند و لاوکی داشتند پر از نان و گوشت چنانچ از بسیاری گوشت و نان از آن می افتاد آن لاوک به پیش ایشان بنهادند. (تاریخ قم ص 275). مردی را دیدند که می آید و لاوکی داشت پر از طعام دود از سر او برمی آمد پس از آن طعام بسیار بخوردند تا سیر شدند پس آن لاوک را برداشتند چون در بامداد آمدند رسول خدا (ص) در پیش ایشان آمد و گفت در این شب هیچ خوردنی یافتید گفتند بلی یا رسول الله رسول تو آمد و لاوکی از طعام می آورد که دود آن بهوا بر میرفت بسیاری بخوردیم تا سیر شدیم و بعد از آن لاوک را با باقی طعام برسول تو دادیم. (تاریخ قم ص276).
چون تو ترتیب نان و خوان سازی
مه گروههء سپهر لاوک باد.شرف شفروه.
سفرهء دولتش آنروز بگسترد قضا
که نه این قرصهء خور بود و نه این لاوک بود.
شرف شفروه.
و رجوع به لاک شود. || لواش که نان تنک باشد. (برهان). نانی که آن را لواش نیز خوانند. (جهانگیری).
(1) - Jatte. (2) - قرآن 34/13.

لئوکارس.

[لِ ءُ رِ] (اِخ)(1) نام یکی از پیکرسازان قدیم یونان است که چهار قرن پیش از میلاد میزیسته و مجسمه های اسکندر کبیر و پدرش فی لی پوس و ایزکراتس و برخی دیگر از بزرگان یونان را در قدیم با طلا و عاج و مفرغ ساخته بوده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص502).
(1) - Leochares.

لئوکئو.

[لِ کِ] (اِخ)(1) نام اصلی چینی جزیرهء فرمز. رجوع به فرمز شود. (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به لیوکیو شود.
(1) - Lieou-Kieou.

لاوک تراش.

[وَ تَ] (نف مرکب) تراشنده و سازندهء لاوک. آنکه کاسه و تغار چوبین تراشد.

لا و لا.

[وَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) (از: دو لای نفی با حرف عطف) و آن کنایه از درخت زیتون و اشاره به آیهء «لاشرقیة و لاغربیة» (قرآن 24/35) باشد.

لا و لاکرامة.

[وَ کَ مَ] (ع صوت مرکب)چون سؤال یا خواهش کسی را رد کردن خواهند بدرشتی، در جواب او گویند لا و لا کرامة : گفتند اگر رأی خداوند بیند از پیش خداوند برود. گفت لاولا کرامة. گفتند پیر است و حق خدمت دارد و از این نوع بسیار گفتند تا دستوری داد. (تاریخ بیهقی ص369).

لاولد.

[وَ لَ] (ع ص مرکب) (از: لا به معنی نه + وَلد به معنی فرزند) بی فرزند. بی اولاد. بی بچه.

لا و لم.

[وَ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) (از لا + لم نفی) به معنی. نه :
وز تو جواب بنده به لا و نعم شود
زان پس که داد چرخ جوابش به لا و لم.
مسعودسعد.

لاون.

(1) (اِخ) الطرسوسی نام حکیمی از حکمای عهد فترت بین بقراط و جالینوس. (عیون الانباء ج1 ص36).
(1) - شاید: لِ اُن.

لاون.

[وَ] (اِ) نام محلی و معرکه ای در شاهنامه :
به لاون به جنگ آزمودی مرا
به آوردگه در ستودی مرا.فردوسی.
در فرهنگها این کلمه را لادن به دال مهمله ضبط کرده اند و ظاهراً لاون تصحیف آن است.

لئون.

[لِ ئُنْ] (اِخ)(1) نام نخستین اسیر از سپاهیان یونانی که به دست سپاهیان بحرپیمای ایران افتاد توضیح اینکه در جنگهای دریائی بین سپاهیان ایران و یونان هنگام لشکرکشی خشایارشا ده کشتی از بحریهء ایران از ترم حرکت کرده به جزیرهء سی پاتوس رسید و سه کشتی یونانی که برای کشیک بدانجا رفته بود همینکه کشتیهای ایران را دید راه فرار پیش گرفت کشتی های ایران کشتیهای یونانی را تعقیب کردند و یکی از آنها را گرفتند. هرودوت گوید «زیباترین سپاهی آن را سر بریدند و این واقعه را بفال نیک گرفتند که نخستین اسیر آنها زیباترین سپاهی بود. وی لئون نام داشت که به معنی شیر است و شاید این اسم باعث کشته شدن او شد. (ایران باستان ج1 ص770).
(1) - Leon.

لئون.

[لِ ئُنْ] (اِخ) نام قدیم منطقهء واقع در شمال غربی اسپانی که در قرن دهم میلادی متشکل و در سال 1230 م. با کاستیل یکی شد و شامل ایالات کنونی لئون، زامرا، پالنسیا، والادلید و سالامانک است.

لئون.

[لِ ئُنْ] (اِخ) نام شهری به اسپانی، مرکز ایالت قدیم لئون و کرسی ایالت. دارای 29 هزار تن سکنه.

لئون.

[لِ ئُنْ] (اِخ) پیی دو. یا لئونه. ناحیهء باستانی در برتانی (فینیستر). کرسی آن لاندرنو است.

لئون.

[لِ ئُنْ] (اِخ) نام شهری از جمهوری نیکاراگوآ به امریکای مرکزی و کرسی قدیم جمهوری. دارای چهل هزار تن سکنه.

لئون.

[لِ ئُنْ] (اِخ) نام شهری از مکزیک (اتا دوگوآناژوآتو).(1) دارای یکصد و ده هزار تن سکنه.
(1) - Etat de Guanajuato.

لئوناتوس.

[لِ ءُ] (اِخ) نام یکی از درباریان اسکندر و از دوستان نزدیک و از سرداران فداکار وی. این مرد از خانوادهء سلطنت بود و در تمام جنگهای اسکندر در ایران و هند و غیره شرکت داشت و فداکاری بسیار کرد و پیوسته مورد عنایت اسکندر بود و از وی در ازاء خدمات تاج زرین گرفته بود و در عداد هفت نفر صاحبمنصب کشیک قرار داشت. پس از مرگ اسکندر که قرار شد پسر اسکندر از رکسانه پادشاه شود یکی از کسانی که به قیمومت این پسر تعیین گردید لئوناتوس بود و در تقسیم ممالک اسکندر فریگیهء کوچک یا هلس پونت به وی رسید. لئوناتوس در جنگی که با قشون یونانی به سرداری آن تی فیل که آن تی پاتر را در شهر لامیا محصور کرده بودند و سپس به مقابلی وی برخاستند کرد از بسیاری زخمی که برداشت بمرد. رجوع به ایران باستان ج2 ص1209، 1317، 1660، 1733، 1748، 1767، 1768، 1794، 1825، 1826، 1827، 1838، 1845، 1847، 1850، 1856، 1857، 1862، 1863، 1869، 1884، و ج3 صص1959، 1961، 1963، 1967، 1970 و 1979 شود.

لئونار.

[لِ ءُ] (اِخ) سن. مردی گوشه نشین در قرن یازدهم میلادی که برطبق اساطیر بوسیلهء «سَن رُمی» راه توبت گزید. ذکران وی ششم نوامبر است.

لئونارد ونسی.

[لِ ءُ دُ وَ] (اِخ) نقاش معروف ایتالیائی. رجوع به ونسی شود.

لئون اول.

[لِ ءُ نِ اَوْ وَ] (اِخ) ملقب به کبیر. امپراطور روم شرقی (457 - 474م.).

لئون اول.

[لِ ءُ نِ اَوْ وَ] (اِخ) (سن) ملقب به کبیر. پاپ مسیحی (440 - 461 م.). ذکران وی دوم آوریل و در کلیسای یونانی هجدهم فوریه است.

لئون پنجم.

[لِ ءُ نِ پَ جُ] (اِخ) نام پادشاه ارمنستان (813 - 820 م.).

لئون پنجم.

[لِ ءُ نِ پَ جُ] (اِخ) پاپ مسیحی به سال 903 م.

لئون تپلیس.

[لِ ئُنْ تُ پُ] (اِخ)(1) نامی که اسکندر در ابتدا به شهر اسکندریه یعنی شهری که در مصر بنا کرد داد و وجه تسمیهء آن اینکه چون نطفهء اسکندر بسته شد تا زمانی که او بدنیا آمد معجزه های گوناگون و علاماتی دلالت میکرد که مردی فوق العاده بدنیا خواهد آمد مث فیلیپ پدر وی در خواب دید که بر شکم اُلمپیاس (مادر اسکندر) مهری خورده که نقش شیری را مینماید و بعدها اسکندر این شایعه را شنید و از اینجهت اسکندریه را لئون تپلیس یعنی شهر شیر نامید. (ایران باستان ج2 ص1216).
(1) - Leontopolis.

لئون تولستوی.

[لِ ئُنْ تُ] (اِخ)افسانه سرای روسی. رجوع به تولستوی شود.

لئون تیاد.

[لِ ئُنْ] (اِخ) نام رئیس دسته ای از سپاهیان یونانی که در جنگ با ایران تسلیم خشایارشا شدند و او بقول هرودت نخستین کسی بود که داغ شاهی زدندش. (ایران باستان ج1 ص785).

لئونتیوم.

[لِ ئُنْ یُ] (اِخ) رجوع به لئونسیوم شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لئون چهارم.

[لِ ءُ نِ چَ رُ] (اِخ) (لوخزر) امپراطور مشرق (775 - 780 م.).

لئون چهارم.

[لِ ءُ نِ چَ رُ] (اِخ) پاپ مسیحی از 847 تا 855 م.

لئون دوازدهم.

[لِ ءُ نِ دَ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی (1823 - 1829 م.).

لئون دوم.

[لِ ءُ نِ دُوْ وُ] (اِخ) امپراطور مشرق به سال 474 م.

لئون دوم.

[لِ ءُ نِ دُوْ وُ] (اِخ) (سن) پاپ مسیحی (682 - 683 م.).

لئون دهم.

[لِ ءُ نِ دَ هُ] (اِخ) ژآن دومدیسی) پاپ مسیحی (1513 - 1521 م.).

لئون دهم.

[لِ ءُ نِ دَ هُ] (اِخ) پرتره دو. نام پرده ای از آثار رافائل. (در قصر پیتی فلورانس).

لئونس.

[لِ ءُ] (اِخ)(1) بطریق عیسوی معاصر یزدگرد دوم پادشاه ساسانی.
(1) - Leonce.

لئونس.

[لِ ءُ] (اِخ) نام مردی که به سال 695 سلطنت روم شرقی (قسطنطنیه) را از ژوستی نین دوم امپراطور روم گرفت و به سال 705 درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).

لئون سوم.

[لِ ءُ نِ سِوْ وُ] (اِخ) امپراطور روم شرقی از مردم ایزوری (717 - 741 م.).

لئون سوم.

[لِ ءُ نِ سِوْ وُ] (اِخ) پاپ مسیحی (795 - 816 م.). وی به سال 800 م. اعلان پادشاهی شارلمانی کرد.

لئون سیزدهم.

[لِ ءُ نِ دَ هُ] (اِخ) (ژآسیم پکسی) پاپ مسیحی (1878 - 1903 م. مولد کارپی نتو (ایتالیا) به سال 1810 م.

لئونسیوم.

[لِ ءُ یُ] (اِخ)(1) شهری از صقلیهء قدیم (سیسیل) در شمال شرقی سرقسطة (لانتی نی امروز). دارای 29 هزار تن سکنه است.
]. siom ]
(1) - Leontium

لئون ششم.

[لِ ءُ نِ شِ شُ] (اِخ) ملقب به حکیم. امپراطور روم شرقی (886 - 912م.).

لئون ششم.

[لِ ءُ نِ شِ شُ] (اِخ) پاپ مسیحی از 928 تا 929 م.

لاونطوبطالن.

[وُ بَ لُ] (معرب، اِ)(1)عرطنیثا. عسلج. مهد. سلعی. کف الاسد.
(1) - Leontopetalon.

لا و نعم.

[وَ نَ عَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)(از: لا به معنی نه + نعم به معنی آری). از قبیل تقابل. از اتباع. و هر دو حرف ایجابند «لا» برای نفی و انکار به معنی نی و نیست و «نعم» برای اثبات و اقرار به معنی آری و بلی. (غیاث). بحث. جَدَل :
گشادند بر هم در فتنه باز
به لا و نعم کرده گردن دراز.سعدی.
- بی لا و نعم؛ بی گفتگو.
- لا و نعم نگفتن؛ هیچ نگفتن.

لئون کاوالو.

[لِ ئُنْ والْ لُ] (اِخ)(1)روگ ژِرو. ترانه ساز ایتالیائی. مولد ناپل (1858-1919 م.).
(1) - Leoncavallo.

لئون کاهون.

[لِ ئُنْ] (اِخ)(1) نام یکی از مورخین و نویسندگان اروپائی. وی در تحسین و بیان مفاخر اقوام ترک و مغول راه غلو رفته و به قوهء انشاء بلیغی که داشته است جمیع حقایق تاریخی را زیر پای غرض گذاشته و در کتابی بنام «مقدمهء تاریخ آسیا، اقوام ترک و مغول از ابتدا تا سال 1405 میلادی» اقوام ترک و مغول را از همه جهت مورد ستایش قرار داده و اگرچه در انشاء آن هنر بسیار بکار برده است ولی از لحاظ علمی و تاریخ کتاب او مبتنی بر هیچ اساسی نیست. فقط انتشار آن جوانان متعصب ترک را به هیجان آورده و به اغوای بیانات نویسندهء آن تعصب ترک پرستی را در میان ایشان رایج ساخته است. (تاریخ مغول ص495). ادوارد براون در جلد سوم تاریخ ادبیات(2) مینویسد: سومین کتابی که در این باب (در باب تاریخ های معروف اروپائی دربارهء دورهء مغول) قابل ملاحظه است مخصوصاً از حیث نفوذ و تأثیر آن در ترکیه و پیدایش «ینی توران» یا جنبش پان تورانیزم اگر چه از لحاظ سیاسی نمیشود آن را تمجید و ستایش کرد همانا کتاب تاریخ مسیولئون کاهون میباشد موسوم به «مقدمه بر تاریخ آسیا مشتمل بر تاریخ ترکان و مغولان از آغاز تا سال 1405» این نویسنده از سر هنری هوارت مؤلف تاریخ مغول جلو افتاده و پیش از او مغولها و طوایف دیگر ترک نژاد را که پیکر حجیم پیروان آنها را تشکیل داده اند قابل ستایش میداند و همواره از صفات جنگجوئی و ترک پرستی و تعصب ملی ایشان تحسین میکند. اتحاد سیاسی آنها را علیه دولت ساسانیان ایران و بعد از آن بر ضد نفوذ اسلام که مرکز آن ایران بود میستاید، جرأت و بسالت و انتظام و مهمان نوازی و قلت تعصب مذهبی و تشکیلات محکم ایشان را توصیف میکند...
(1) - Leon Cahun. (2) - ترجمهء تاریخ ادبیات براون (از سعدی تا جامی)، ص15.

لئون لافریکن.

[لِ ئُنْ کَ] (اِخ)(1) ژان. جغرافیادان عرب. مولد غرناطه در حدود 1483 و وفات پس از 1530 م.
(1) - Leon L'Africain.

لئون نهم.

[لِ ءُ نِ نُ هُ] (اِخ) (سن) پاپ مسیحی (1048 - 1054 م.).

لئونه.

[لِ ءُ نِ] (اِخ) رجوع به لئون (پیی دو...) شود.

لئون هشتم.

[لِ ءُ نِ هَ تُ] (اِخ) پاپ مسیحی (963 - 965 م.).

لئون هفتم.

[لِ ءُ نِ هَ تُ] (اِخ) پاپ مسیحی (936 - 939 م.).

لئونی.

[لِ ءُ] (اِخ) لئون مجسمه ساز و حروف ریز و مدال ساز ایتالیائی. مولد آرزو در حدود 1509 و وفات 1590 م.

لئون یازدهم.

[لِ ءُ نِ دَ هُ] (اِخ) پاپ مسیحی به سال 1605 م.

لئونیداس.

[لِ ءُ] (اِخ) نام مردی مربی و للهء اسکندر و از اقربای المپیاس زن فیلیپ (مادر اسکندر). (ایران باستان ج2 ص1217).

لئونیداس اترموپیل.

[لِ ءُ اُ تِ مُ](اِخ)(1) نام تابلوی مشهوری از کارهای داوید در موزهء لوور پاریس (1814 م.).
(1) - Leonidas aux Thermopyles.

لئونیداس اول.

[لِ ءُ سِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) نام سرداری از مردم لاسدمون. پسر آناکساندرید.(2) وی نژاد خود را به هرکول(3)(پهلوان داستانی یونانیها که پس از مرگش او را نیم خدا خواندند) میرسانید. در اسپارت بطور غیرمترقب شاه شد چه دو برادر بزرگتر از خود داشت ولی چون اُمن (برادروی) مرد و اولاد ذکور نداشت و دُری یه(4) (برادر دیگر) نیز در سیسیل فوت کرد پادشاهی بدو رسید. (در 490 تا 480 ق. م.). در لشکرکشی خشیارشا به یونان و جدال ترموپیل این مرد از بهترین رؤسای قشون بود و سمت سرداری داشت و با شجاعت و فداکاری بسیار جنگید و سرانجام نیز با عده ای از معروفین دیگر اسپارتی بالتمام کشته شدند. گویند خشیارشا قبل از جنگ ترموپیل به یونانیها تکلیف کرد اسلحهء خود را زمین گذارند و متحد ایران شوند و در ازای آن آزاد باشند که به خانه های خود برگردند و با خاطری آسوده زندگانی کنند و زمین های بسیار نیز بدانها داده شود. لئونیداس جواب داد: اگر باید متحدین شاه شویم بهتر است که مسلح باشیم و هر گاه باید جنگ کنیم با اسلحه بهتر میتوان آزادی را حفظ کرد زمین هم خوب است در صورتی که آن را با شجاعت تحصیل کنیم. و نیز نوشته اند که خشیارشا پس از کشته شدن لئونیداس و یونانیان در ترموبیل میان کشتگان بگردش پرداخت همینکه بنعش لئونیداس رسید و شنید که او پادشاه و سردار لاسدمونیها بود امر کرد سر او را بریده به چوبی نصب کنند. این رفتار خشیارشا میرساند که نسبت به لئوانیداس زمانی که او زنده بود بسیار خشمگین بود والا مرتکب چنین عملی نکوهیده نمیشد. رجوع به ایران باستان ج1 صص777 - 782 و 877 شود.
(1) - Leonidas.
(2) - Anaxandride.
(3) - Hercule.
(4) - Doriee.

لئونیداس دوم.

[لِ ءُ سِ دُوْ وُ] (اِخ)پادشاه اسپارت به اتفاق آژی سوم. (252 -236 ق. م.

لاؤو.

[ئو] (ع ضمیر) (ال ...) جِ الذی. (منتهی الارب). اللاؤون.

لاووازیه.

[یِ] (اِخ)(1) آنتوان لرن. شیمی دان فرانسوی. مولد و وفات پاریس (1794-1743). وی یکی از مخترعان شیمی جدید و شناسندهء ترکیب هوا از اکسیژن و اَزُت است و هم گویند بار اول او گفت که هیچ چیز معدوم نشود و هیچ چیز از عدم بوجود نیآید بلکه تغییر شکل دهند چنانکه ورق کاغذی که بسوزد معدوم نگردد بلکه بخاکستر و کربن تغییر شکل دهد. لکن سالها پیش از لاووازیه شیخ محمود شبستری لطیف تر از او در جواب این سؤال:
قدیم و محدث از هم چون جدا شد؟
که این عالم شد آن دیگر خدا شد؟
بیان کرده:
عدم موجود گردد این محال است
وجود از روی هستی لایزال است
نه آن این گردد و نه این شود آن
همه اشکال گردد بر تو آسان.
شیخ محمود شبستری (گلشن راز).
(1) - Lavoisier.

لاؤون.

[ئو] (ع ضمیر) (ال ...) جِ الذی. آن مردان. (منتهی الارب). اللاَؤو.

لاوون.

(اِخ) پادشاه ارمینیه. وی به سال 1383 م. از حکمرانی رانده گشت و به اسپانیا پناه برد و به ولایت مجریط گماشه شد. (الحلل السندسیة ج1 ص346).

لئوویجیلید.

[لِ ءُ] (اِخ)(1) از فرمانروایان ویزیگت برادر لیووه و جانشین اوست و از 569 تا 586 فرمانروائی کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Leovigilde.

لاوه.

[وَ / وِ] (اِ) لابه. چرب زبانی. لامانی. لابه گری. تملق. (برهان). چاپلوسی. (لغت نامهء اسدی در کلمهء لامانی). تبصبص :اما عاقلتر از او در جوال افتعال غماز و نمام شده اند و به محال و عشوه و لاوهء ایشان مغرور گشته. (راحة الصدور راوندی). و عاقل ترین مردمان در جوال محال ایشان رود و به عشوه و لاوهء ایشان مغرور گردد. (سندبادنامه ص101). || فریب و بازی دادن. || سخن. (برهان). || بازی چالیک و آن دو پارچه چوب است که اطفال بدان بازی کنند یکی بقدرسه وجب و دیگری بمقدار یک قبضه و هر دو سر چوبِ کوتاه تیز میباشد. (برهان). بازی اطفال که به هندی گلی دندا گویند. (غیاث). لاو. قله. مقلی. قلی. غوک چوب. الک دولک. رجوع به الک دولک و رجوع به لاو شود. || لاو. خاک سفید که با گلابهء آن خانه ها را سفید کنند. رجوع به لاو در این معنی شود.

لاوه کردن.

[وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب)سفید کردن خانه ها با گلابهء لاو. (در اصطلاح مردم قراء اطراف قزوین).

لاوهور.

(اِخ) لاهور. رجوع به لاهور شود :
ای لاوهور ویحک بی من چگونه ای
بی آفتاب روشن، روشن چگونه ای.
مسعودسعد.

لاوه و لامانی.

[وَ / وِ وُ] (اِ مرکب، از اتباع) چاپلوسی. لابه گری. رجوع به لاوه و رجوع به لامانی شود.

لاوی.

(اِخ)(1) نام یکی از دوازده سبط یعقوب. نام پسر سومین یعقوب است از لیئه و جهت نامیده شدنش به این اسم این بود که گفت الان شوهرم با من قرین خواهد شد (پیدایش 29:34) علی الجملة لاوی و برادر وی شمعون بودند که انتقام خواهر خود دینه را کشیدند (پیدایش 34:25 - 31) از این جهت یعقوب ایشان را توبیخ و ملامت کرد (پیدایش 49:5 - 7) لکن چون اولاد لاوی در مورد گوساله طلائی از برای خداوند غیرت کشیدند بدان واسطه آن ملامت به برکت تبدیل یافت (خروج 32:26 - 29) لاوی سه پسر تولید کرد جرشون و قهات و مراری و در مصر جهان را بدرود گفت در حالی که 137 سال از عمرش گذشته بود (خروج 6:16) (قاموس کتاب مقدس). صاحب قاموس الاعلام گوید: سومین پسر یعقوب و از «لیا» زاده بود و 137 سال از 2117 تا 1980 و بروایتی از 1748 تا 1611 ق. م. بزیست. وی جد اعلای موسی و هارون است و در میان موسویان ریاست روحانی با اولاد لاوی است... حمدالله مستوفی گوید: لاوی نیای سوم موسی است بدینگونه: موسی بن عمران بن مماث بن لاوی بن یعقوب. (تاریخ گزیده ص42).
(1) - Levi.

لاوی.

[وی ی] (ص نسبی) منسوب به لاوی پسر یعقوب. رجوع به لاویان و بنی لاوی شود.

لاوی.

(اِخ) نام دو نفر از اجداد عیسی مسیح. (قاموس کتاب مقدس).

لاوی.

(اِخ) نام اصلی متی است. (قاموس کتاب مقدس).

لاوی.

(اِخ) نام یکی از شاهان روم شرقی پس از هرقل به روزگار امویان. مدت ملکت وی سه سال بوده است. (مجمل التواریخ و القصص ص137).

لاوی.

(اِخ) پسر قسطنطین. از ملوک روم شرقی. مدت ملکت وی پنج سال بوده است. (مجمل التواریخ و القصص ص137).

لاوی.

(اِخ) از شاهان روم شرقی مُلک وی اندر آخر ملوک بنی امیه بیست وپنج سال بود. (مجمل التواریخ و القصص ص137).

لاوی.

(اِخ)(1) پرُوَنسال. مستشرق فرانسوی صاحب کتاب «اسپانیای مسلمان در قرن دهم میلادی». (الحلل السندسیة ج1 و 2).
(1) - E.Levi-Provencal.

لاوی.

(اِخ) نام دیهی میان بیسان و نابلس. گورلاوی پسر یعقوب بدانجا و نام این ده از نام اوست. (معجم البلدان).

لئوی.

[لُ ءِ] (اِخ)(1) مریس. ستاره شناس فرانسوی. مولد وین (اُتریش) ( 1833 -1907 م.).
]. loevi ]
(1) - Loewy

لاویاء.

(ع اِ) گیاهی است. || آهنی که بدان داغ کنند. (منتهی الارب).

لاویان.

(اِخ) جِ لاوی و منسوب بدان، یعنی اشخاصی که از اولاد لاوی سومین پسر یعقوب اند. گاهی این لفظ به معنی کاهنان نیز استعمال شده است. (ایران باستان ج2 حاشیهء ص1160). در قاموس کتاب مقدس آمده: گاهی اوقات کلمهء لاوی و لاویان برای جمیع اولاد لاوی استعمال شده است (خروج 6:25 لا 25:32 عد 35:2 یوشع 21:3 و 41) و گاهی از اوقات اختصاص به نسل لاوی دارد به جز خانواده های هارون و کهنه (اول پادشاهان 8:4 عزرا 2:2:70 یوحنّا 1:19) و گاهی از اوقات همچو صفتی از برای کهنه استعمال میشود یعنی که از سبط لاوی متسلسل است (تثنیه 17:18 یوشع 3:3) اما معنی ثانوی که قصد از سبط لاوی باشد غیر از سلسلهء کهنه بیشتر در کتاب مقدس وارد است. و در سفر پیدایش به هیچوجه اشاره به تقدیس و تعیین لاویان نیست مگر در وقتی که در فقرهء گوساله با موسی از برای خداوند غیرت کشیدند. از آن پس از برای خدمت مقدس معین گشتند (تثنیه 10:8 و 9 و 33:8 و 11) و در وقت تعیین ایشان عدد مردان 22000 و عدد اول زادگان جمیع اسباط 22273 نفر بودند و قوم فدیه آنهائی را که افزون بودند هریک را پنج شاقل دادند (سفر اعداد 3:45 - 51) و این مبلغ مطابق همان مقداری بود که از برای فدیهء اول زادگان انسان و حیوانات نجس و چیزهای مهیب لازم بود (لاویان 27:6. سفر اعداد 18:16) و قوم لاوی واسطهء قوم و کاهنان بودند و ایشان را جایز نبود که قربانی گذرانند و بخور سوزانند و نیز جایز نبود که اشیاء مقدسه را بدون پرده و پوشش ملاحظه کنند (سفر اعداد 4:5) لکن ایشان از سایرین به تابوت سکینه نزدیکتر بودند چنانکه چادر جماعت را هنگام کوچ کردن ایشان بر میداشتند و در وقت فرود آمدن و منزل کردن برپا مینمودند. و از برای وظیفهء خدمت خود بعد از شست و شو و تراشیدن بدن حاضر میشدند. خلاصه واجبات بنی لاوی در نهایت دقت معین بود و به سه بهره منقسم بودند: قهاتیان و جرشونیان و مراریان؛ بهرهء اول بردارندگان ظروف مقدسه؛ بهرهء دوم بردارندگان اقسام خیمه و بهرهء سوم بردارندگان لوحها و ستونها بودند. و شهرهائیکه به لاویان اختصاص داشت چهل و هشت شهر با اطراف آنها بمسافت هزار ذرع از همه طرف مختص آنها بود یعنی سیزده شهر از برای کاهنان و شش شهر از برای بست بتوسط قرعه تعیین یافت در میان اسباط. و لاویان را غیر از این شهرها و اطراف آنها عشر تمام محصولات از حیوانات و نباتات نیز بود و از این عشر ایشان بکاهنان میدادند (سفر اعداد 18:20 - 32) و در هر سه سال یک دفعه عشر ثانوی نیز میگرفتند و نیز در هنگام خدمت بعضی وظایف دیگر علاوه بر آنهائی که ذکر شد داشتند. و در ایام داود عدد کهنه به 38000 رسید که 24000 آنها از برای خدمات معینه مقرر گشتند و 6000 نفر از برای تعلیم شریعت و اجرای احکام معین شدند و 4000 از برای وظیفهء دربانی و 400 نفر از برای خواندن و نواختن آلات طرب بودند این ها را فرقه فرقه نموده هر فرقه بنوبت خود از شهرهای خودشان برای خدمت مقدس حاضر میشدند (اول تواریخ ایام 23: و 24:20 - 31 و 25:26) و در وقتی که سبط اسرائیل از یهودا جدا گشتند سبط لاویان با یهودا همدست گردیدند (دوم تواریخ ایام 11:13 - 15) و ایشان را در تدبیر آن مملکت مخصوصاً در ایام یهوشافاط (دوم تواریخ ایام 19:8 - 11 و 20:14 - 28 و یوحنا اشعیا 2 تو 23:1 - 8 و حزقیا دوم تواریخ 29:3 - 36 و 30:21 و 22 و 31:2 - 4 و یوشیا دوم تواریخ 34:12 و 35:3 - 18) و غیره ید طولائی بود لکن بعد از اسیری معدودی از ایشان مراجعت کردند (عزرا 2:36 - 42 و 3:10 و 6:18) اما آنانی که به اورشلیم مراجعت کردند بر سر منصب قدیم خود رفتند و در دهاتی که نزدیک اورشلیم بود مأوی گزیدند و قوم کمافی السابق عشر معینه را بدیشان می دادند (نحمیا 10:37 - 39 و 12:29) ولی در عهد جدید آنها را همچو اشخاصی که در رسوم و قواعد ظاهری شرعیه ماهر می بودند و باطن آن را ترک می کردند به حساب می آورد (لوقا 10:32).

لاویان.

(اِخ)(1) (سِفر...) کتاب سوم از پنج سِفر است. در قاموس کتاب مقدس آمده: از آنرو به این اسم نامیده شده که مخصوصاً مشتمل بر ذکر قوانین و آئین لیویان و کاهنان و هدایا و قربانیهای ایشان است و عبرانیان آن را شریعت کاهنان خوانند. در قسم اول قربانیهای خونی و نیز قربانیهای سوختنی و غیر خونی و هدایای آردی و قربانیهای رفع گناهی و قربانیهای سلامتی و جاهلی و خطائی و گناهانی که برای آنها باید قربانی گذرانیده شود و دستورالعمل و طرز گذرانیدن آنها مفصلا در جای خود مذکورند و تمامی این تفاصیل نه تنها اهمیت عبادت الهی را بیان میسازد بلکه از همهء تضعیفها و تبدیلات انسانی که شخص را به بت پرستی میکشاند نیز مانع است تمامی این نظم و اسلوب ظل خوبیهای زمان آینده بود و نشانهء بره که بروح ازلی خویشتن را بی عیب بحضور خدا گذرانیده و نامهء عبرانیان برای این مطلب بهترین تفسیرهاست. بعد از آن تفصیل تقدیس کردن هارون و فرزندانش بمثابهء کاهنان و متعاقب آن حکایت دانش آمیز ناداب و ابیهو مذکور است پس از آن قواعد و قوانین تطهیر شخصی و رسمی که یادگار و تذکرهء دائمی از آلایش گناه و تقدس خداست عطا شد بعد حکایت روز کبیر کفاره. در این روز بنی اسرائیل از وساوس و بت پرستی و ناپاکی و سایر اعمال کنعانیان انتباه یافته قوانین حفظ اخلاق و صیانت تندرستی و قواعد ملتی بایشان داده شد و مأمور گشتند که عیدهای مخصوصهء خود را و شرایع و قوانین مخصوصهء روز سبت و سال پنجاهم را که یوبیل خوانند نگاهدارند و نذورات و عشرها را نیز مرعی دارند. تنبیهات و مواعدی که در باقی این کتاب مذکور است نظر و توجه ایشان را به سوی آینده می آورد و مقصود از اتحاد تمامی قوم در خدمت خدای حافظ عهد ظلی است که اصل آن مسیح و ملکوت اوست. عموماً معتقدند که این کتاب می باید از تصنیفات موسی بوده باشد اگر چه محتمل است که هارون وی را امداد کرده. این کتاب محتوی تاریخ ماه اول سال دوم است بعد از خروجشان ازمصر. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Levitique.

لاویج.

(اِخ) از بلوکات ناحیهء نور و مازندران. عدهء قرای آن 15 و مرکز آن لاویج و جمعیت تقریبی آن 2055 نفر و محدود است از شمال به میان بند و از شرق به ناتلکنار و از جنوب به میان رود علیا و از مغرب به هلوپشه. و مساحت آن در حدود بیست فرسنگ باشد. رابینو در سفرنامهء خود (ص110 بخش انگلیسی) بنقل از ظهیرالدین مرعشی لاویج را از توابع کجور ذکر کند و «لاویجی» را از توابع نور رجوع به لاویجی شود.
نام یکی از دهستانهای بخش نور، شهرستان آمل واقع در جنوب سولده و باختر آمل در سینهء کوهستان جنگلی. هوای آن معتدل و مرطوب. آب قراء آن از چشمه سار. محصول عمدهء آن غلات و لبنیات. شغل اهالی گله داری است و در آبادیهای تنگه از قدیم الایام تهیهء ساچمه که سرب آن از محل بدست می آید معمول است. در ارتفاعات جنوبی سه مزرعه بنام ایزوا و میرخمند و خورتاب رود وجود دارد که محل ییلاق سکنهء دهستان میباشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاویج رود.

(اِخ) نام رودی به ناحیهء نور مازندران که از جنوب به شمال جاری و به دریای خزر ریزد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص299).

لاویجی.

(اِخ) رجوع به لاویج شود. (مازندران و استراباد رابینو ص110 بخش انگلیسی).

لاویدن.

[دَ] (مص) لافیدن. گرفتن. اخذ. جایزه گرفتن. ستدن. ستدن شاگردانه. گمان میکنم چنین کلمه ای بوده است و از فرهنگها فوت شده است به معنی ستدن و گرفتن یا دست لاف ستدن و خود لاف در «دست لاف» نیز از همین مادّه است :
میلاو منی ای فغ و استاد توام من
پیش آی و سه بوسه ده و میلاویه می لاو.
رودکی (از لغت نامهء اسدی).
و شاید فعل: میلاویدن باشد.

لاوی ژری.

[ژِ] (اِخ)(1) شارل مارسیال. کاردینال فرانسوی، اسقف و کشیش بزرگ افریقا. مولد باین (1825-1892 م.). بنیان گذار کارهای مدارس شرقی و پدرهای سفید. وی بدستیاری راهبین فرانسوی موسوم به پدرهای سفید در قرطاجنه از 1876 م. به حفریات و تحقیقات شروع کرد. نتایج کار وی به طبع نیز رسیده است.(2) (ایران باستان ج1 ص57).
(1) - Lavigerie.
(2) - Les tombeaux puniques en Carthage.

لاوین.

(اِخ) نام ناحیتی سرحدی به مغرب ایران. (جغرافیای غرب ایران ص135-136).

لاوی نیوم.

(اِخ) نام یکی از شهرهای قدیم ایتالیا در سرزمین لاسیوم (ناحیهء مرکزی ایتالیای قدیم) و تقریباً در چهار فرسنگی جنوبی شهر روم بوده است بنای آن را در آغاز به اِنه آس نسبت داده اند. (ترجمه تمدن فوستل دُکولانژ ص502).

لاویین.

(اِخ) رجوع به لاویان (سِفر...) شود.

لاَة.

[لَ] (ع اِ) مؤنث لای [ لَ آ ] . (منتهی الارب). رجوع به لای [ لَ آ ] شود.

لاه.

(اِ) لاس باشد که نوعی از بافته ابریشمی سرخ رنگ است. (برهان). لالس. (جهانگیری). لاس.

لاه.

(ع اِ) اصل است مر جلاله را (نزد سیبویه)، الف و لام بر آن داخل کردند «الله» و جانشین اسم علم شد، مانند عباس و حسن. (منتهی الارب).

لاهارپ.

(اِخ) ژان فرانسوا دو. شاعر و نقاد فرانسوی. مولد پاریس (1739-1803 م.).

لاهارپ.

(اِخ) (فردریک سزار دو...) سیاستمدار سویسی. معلم و مؤدب الکساندر اول امپراطور روس. مولد رُل (1754-1838م.).

لاهج.

[هِ] (اِخ) لاهجان. لاهیجان نام ناحیتی به گیلان. از آنجا ابریشم لاهجی خیزد اما نیکو نبود. (معجم البلدان).

لاهجان.

[هِ] (اِخ) لاهیجان. رجوع به لاهیجان شود.

لاهجی.

[هِ] (ص نسبی) منسوب به لاهیجان.

لاهجی.

[هِ] (اِخ) دهی از دهستان کربال. بخش زرقان شهرستان شیراز. واقع در 72 هزارگزی جنوب خاوری زرقان و دوهزارگزی راه شوسهء بند امیر به سلطان آباد. جلگه، معتدل و مالاریائی دارای 145 تن سکنه. آب آن از رود کر. محصول غلات و برنج و چغندر و تریاک، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لاهر.

(هندی، اِ) نوعی از صورت کشتی که بدان از دریا عبور کنند و این لفظ هندی است. (غیاث) (آنندراج).

لاهز.

[هِ] (ع اِ) کوه و پشته ای که راه را تنگ و دشوار کند. (منتهی الارب). کوه بلند که در میان دو کوه بود چنانکه راه بسته بود. (مهذب الاسماء). || دائرة اللاهز؛ دائرهء تندی زیر بناگوش اسب و آن منحوس است. (منتهی الارب).

لاهز.

[هِ] (اِخ) ابن قریظ. از معاصرین ابومسلم خراسانی و عیسی بن معقل و داماد سلمة بن کثیر خزاعی. (انساب سمعانی). صاحب مجمل التواریخ گوید: هنگامی که عیسی بن معقل را خالد امیرالعراقین به کوفه بازداشت از بهر باقی خراج و بومسلم آنجا رفت. داعیان از نقباء محمد بن علی الامام چون سلیمان بن کثیر و لاهزبن قریظ و قحطبة بن شیب با چند خراسانی به پرسیدن عیسی رفتند. (مجمل التواریخ و القصص ص316).

لاهزان.

[هِ] (ع اِ) تثنیهء لاهز. هر دو کوه بهم پیوسته چندان که مابین آنها تنگ گردد. (منتهی الارب).

لاهزی.

[هِ زی ی] (ص نسبی) منسوب به لاهزبن قریظ بن ابی رمثة، ختن سلمة بن کثیرالخزاعی. (سمعانی ورق 595).

لاهف.

[هِ] (ع ص) (نعت فاعلی به معنی مفعولی از لهف) ستمدیده. (منتهی الارب). به معنی ملهوف است که ستمدیدهء مضطر دادخواه و حسرت خورنده باشد و مذکر و مؤنث یکسان است، گویند رجل لاهف و امرأة لاهف و لاهفة ایضاً و یقال هو لاهف القلب؛ ای محترقه. (منتهی الارب).

لاهفة.

[هِ فَ] (ع ص) تأنیث لاهف. رجوع به لاهف شود.

لاهم.

[هُمْ مَ] (ع ندا، صوت) به معنی اللهم است، یعنی ای بار خدا. قوله: لاهمّ لا ادری و انت الداری، یرید اللهم؛ ای بار خدای، و المیم المشدّدة فیه عوض من یاء النداء لان معناه یا الله. هذا عندالبصریین و قال الکوفیون اصله الله امنا ای اقصدنا بخیر بحذف منه ضمیرالمتکلم و هو نا لوجودالقرینة وهی سیاق الکلام ثم حذف یاء لطول الکلام ثّم حذفت الالف من اُمّ للوصل فصارت اللهم. (منتهی الارب).

لاهنور.

(اِخ) نام شهر لاهور. (برهان). رجوع به لاهور شود.

لاهو.

(اِخ) نام ناحیتی به کلارستاق. (مازندران و استراباد رابینو ص108 بخش انگلیسی). دهی از دهستان کلاردشت، شهرستان نوشهر. واقع در دو هزارگزی خاوری حسن کیف. کنار راه حسن کیف به مرزن آباد. کوهستانی. سردسیر. دارای 1140 تن سکنه (عدهء کمی از ایل خواجو هستند). آب آن از چشمه و نهر منشعب از سرداب رود. محصول آن غلات و ارزن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء زغال چوب. صنایع دستی زنان بافتن قالی و جاجیم و شال است. و دبستانی بدانجا باشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاهوئرتا.

[ءِ] (اِخ) گارسیادو. شاعر اسپانیائی مولد زفرا (1734-1787 م.).

لاهوت.

(ع اِ)(1) (مشتق از الله. مفاتیح). الوهة. و اصل آن لاه باشد و واو و تاء بدو ملحق شده است نمودن مبالغه را چنانکه در جبروت. اگر از کلام عرب است مشتق از «لاه» خواهد بود بر وزن فعلوت مانند رَغبوُث. (منتهی الارب). خدای تعالی. (تاج العروس). || عالم خدای. (دهار). غیب. عالم امر. عالم غیب. عالم معنوی. جهانِ بود. مقابل ناسوت. عالم اله. طبیعت الهیت. (قاموس مقدس) :
از «لا» رسی بصدر شهادت که عقل را
از «لا» و «هو» ست مرکب لاهوت زیر ران.
خاقانی.
گشایم راز لاهوت از تفرد
نمایم ساز ناسوت از هیولی.خاقانی.
کی کند جلوهء عز اللهی
قدس لاهوت بر دل لاهی.جوینی.
محرم ناسوت ما لاهوت باد
آفرین بر دست و بر بازوت باد.
مولوی.
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد:
لاهوت، نزد صوفیه حیاتی که ساریه است در اشیاء و ناسوت محل آن و ذلک الروح.
(شعر)
روح شمع و شعاع اوست حیات
خانه روشن از او و او از ذات
کذا نقل من عبدالرزّاق الکاشی.
و در لفظ جبروت. بیان شد که لاهوت نامی از مقامات سالکان. و از لاهوت بذات نیز تعبیر کنند - انتهی. صاحب آنندراج گوید: عالم ذات الهی که سالک را در آن مقام فناء فی الله حاصل میشود و مرتبهء صفات را جبروت و مرتبهء اسماء را ملکوت نامند و بعضی گویند لاهوت در اصل لاهوالاهو است و حرف تاء زائد و قانون عرب است که چون کلمات مغلقه گویند چیزی حذف نمایند و چیزی زیاده کنند تا نامحرمان محروم از حقیقت آن باشند پس لاهو نفی است یعنی نیست تجلی صفات مرطائفه افراد را و لفظ هو اسم ذات است الاهو مگر تجلی ذات و حق اینست که لاهوت در اصل لغت مصدر است بر وزن فعلوت مشتق از لاه چنانکه رغبوت و رحموت و لاه در اصل لفظ الله است مأخوذ از «لیه»، به معنی پوشیدن و در پرده رفتن. (غیاث) (آنندراج).
-علم اللاهوت؛ حکمت الهی.(2)
(1) - Divinite, Nature divine.
(2) - La theologie.

لاهوتی.

[تی ی] (ص نسبی) منسوب به لاهوت. مقابل ناسوتی. الهی. رجوع به لاهوت شود.

لاهوتیت.

[تی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)(از: لاهوت + «یت» مصدری) الهیّت: الهی افنیت ناسوتیتی فی لاهوتیتک. (از مناجاتهای حلاج).

لاهوتی خان.

(اِخ) ابوالقاسم شاعر معاصر. او را دیوانی است.

لاهوتیین.

[تی یی] (اِخ) مدرسیین.(1)
(1) - Les scolastiques.

لاهوج.

(اِخ) نام قلعتی. (تاریخ گزیده ص540).

لاهور.

(اِخ) نام شهری به هندوستان، کرسی پنجاب. دارای ششصد و هفتاد و دو هزار تن سکنه. اقامتگاه قدیم سلاطین مغول. آن را دارالسطنه گفته اند و نبات لاهوری از آنجاست. للاوهور. لاهنور.

لاهورد.

(اِخ) محلی در هفتاد و چهار هزارگزی گرمسار میان سرخ دشت و بیابانک. آنجا ایستگاه ترن باشد. نام دومین ایستگاه راه آهن سمنان بتهران واقع در دهستان سرخه، بخش مرکزی شهرستان سمنان در 39 هزارگزی سمنان. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لاهوره.

[رَ] (اِ) تراشه و برش خربزه و هندوانه است و به ترکی آن را قاش گویند. (برهان). کرچ خربزه و هندوانه. (جهانگیری). قاچ. کرچ. بُرش :
جسم که چون خربزه است تا نبری چون خورند
بشکن و پیدا شود قیمت لاهوره ای.مولوی.

لاهوری.

(اِخ) امام الدین صاحب تصریح در شرح تشریح الافلاک بهاءالدین العاملی. (معجم المطبوعات ج2).

لاهون.

(ع ص، اِ) جِ لاهی. آنانکه بقصد به گناه مبتلی نشده باشند بل به غفلت و خطا. || کودکان گناه ناکرده. (منتهی الارب).

لاهون.

(اِخ) شهری است به صعید مصر و مسجد یوسف الصدیق بدانجاست و هم سدّی که برای برگردانیدن آب به فیوم ساخته اند. (معجم البلدان).

لاهة.

[هَ] (ع اِ) مار. قیل اللات للصنم فمنها سمی بها ثم حذفت الهاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

لاهه.

[هِ] (اِخ)(1) پایتخت کشور هلند. شهری نزدیک دریای شمال دارای 435 هزار سکنه. و دیوان داوری بین المللی بدانجاست. و این دیوان در روز سه شنبه سی و یکم تیرماه 1331 ه . ش. با همهء تشبثات انگلیس رأی به عدم صلاحیت خود (در امر ملی شدن نفت ایران) داد یعنی دخالت دولت انگلیس را در این مورد رد کرد.
(1) - Haye (la).

لاهه پنل.

[هِ پِ نِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخشی از ولایت کوتانس در ایالت (مانش) به فرانسه. دارای راه آهن و 1095 سکنه است.
]. penel ]
(1) - La Haye - Pesnel.

لاهه دوپوئی.

[هِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخشی از ولایت کوتانس در ایالت (مانش) به فرانسه. دارای راه آهن و 1458 تن سکنه است.
(1) - La Haye - du - Puits.

لاهی.

(ع ص) غافل شونده. (منتخب اللغات). لاعب. بازی کننده. بازیگر. (دهار) :لاهی الهی را درک نتواند کرد. (از کشف المحجوب). موحد الهی بود نه لاهی. (از کشف المحجوب).
پرهیز کن از لهو از آنکه هرگز
سرمایه نکرده ست هیچ لاهی.ناصرخسرو.
کی کند جلوه عِز اللهی
قدس لاهوت بر دل لاهی.جوینی.

لاهیجان.

(اِخ) خرّه ای از مهاباد آذربایجان.

لاهیجان.

(اِخ) (شهرستان...) نام شهرستانی از شهرستانهای هفتگانهء استان یکم، گیلان. محدود از شمال به دریای خزر از خاور به شهرستان شهسوار و از باختر به شهرستان رشت و از جنوب به شهرستان قزوین (خط الرأس سلسلهء جبال البرز). طول آن از شمال به جنوب 44 و عرض آن 25 هزار گز است.
آب و هوا - قسمت جلگهء این شهرستان که در ساحل دریا واقع گردیده مانند سایر نواحی گیلان معتدل و مرطوب است. قسمتهای کوهستانی سردسیر و خوش آب و هواست و ییلاق قراء جلگه محسوب میگردد.
ارتفاعات - سلسلهء جبال البرز در جنوب شهرستان در دو رشته مشخص دیده میشود رشتهء اوّل که همه جا از ساحل مشاهده میشود نقاط مرتفع و قلل معظم آن بواسطهء برودت زیاد عاری از اشجار است. این رشته از قلهء رفیع ورنک که در خاور سفیدرود بین دیلمان و سیاکل و رحمت آباد واقع است منشعب میگردد جهت آن خاور به باختری بوده در جنوب بالا اشکور به خشچال منتهی میشود این رشته در محلی بنام سی پل بوسیلهء رودخانهء پلرود شکافته شده است. رشتهء دوم موازی با رشتهء اول از قله و رنک منشعب و در جهت جنوب خاوری ممتد و در جنوب بالا اشکور به قلهء خشچال منتهی میگردد. خط الرأس این رشته حد طبیعی رودبار الموت قزوین با دهستانهای سمام و اشکورات این شهرستان است. مرتفع ترین قلل رشتهء اوّل قلهء ورنک به ارتفاع 3500 گز - ناتشکوه 3000 گز سمام کوه 3250 گز و در رشتهء دوم گواته کل بارتفاع 3350 گز؛ خشچال بارتفاع 3600 گز است. دهستانهای دیلمان، سمام اشکورات بین دو رشتهء فوق الذکر واقع شده اند.
رودخانه، رودخانه های مهم شهرستان بشرح زیر است:
1 - پلرود (پیله رود یا بزرگ رود) سرچشمهء آن ارتفاعات بالا اشکور بوده پس از پیوستن با چندین رود کوهستانی مانند تلیکان رود، کاکرود و غیره در محلی بنام سی پل با رودخانهء چاک رود که سرچشمه آن از ارتفاعات دیلمان و دره های شاهی جان و لسبو است یکی میشود و در جهت شمال جاری و در محلی معروف به طول لات از کوهستان خارج و بوسیلهء انهار از خاور تا حدود کلاچای و از باختر تا حومهء لنگرود برده میشود و بمصرف برنج کاری میرسد.
2 - نهرهای حشمت رود، کیاجوب و نهر چهارده که از رودخانهء سفید رود منشعب میشوند قراء دهستانهای لفمجان. دهشال و املش را مشروب میکند.
3 - شمرود - سرچشمهء آن درهء کوههای شمالی دیلمان است که پس از پیوستن با رودهای باباکوهی و بالا رود قراء دهستان سیاهکل و برخی از قراء حومهء لاهیجان را مشروب میکند. علاوه بر این رودها چندین رودخانهء دیگر مانند خرارود، خشک رود، سیاهکل رود، مرسارود و سامان رود از ارتفاعات جنوبی (رشتهء اول) سرچشمه گرفته به مصرف آبیاری میرسد. رودهای مذکور به دریای خزر منتهی میگردند. محصولات: محصولات عمدهء شهرستان لاهیجان بترتیب اهمیت عبارتند از: در قسمت جلگه برنج، چای، ابریشم. کنف، بادام زمینی، نی شکر و در نقاط کوهستانی مخصوصاً اشکور پائین فندق خوب بعمل می آید غلات نیز بطور دیمی زراعت میشود. دام داری: در این شهرستان در نقاط میان بند (بین جلگه و کوهستان) معمول و گله داران را گالش مینامند. معمولا در فصول پائیز و زمستان گله های گوسفند و گاو در قشلاق نگاهداری میشود و در اردیبهشت ماه به سمت ییلاقات و دیلمان و اشکورات حرکت میکنند. گاوداران بعد از دو ماه و گوسفندداران بعد از 5 ماه به قشلاق باز میگردند. محصولات دامی احتیاجات شهرستان را تأمین میکند و صادرات نیز دارند.
سازمان اداری: شهرستان لاهیجان از پنج بخش بشرح زیر تشکیل گردیده است: 1 - بخش مرکزی، شامل دهستانهای: حومه، رودبند، لفمجان. 2 - بخش آستانه شامل دهستانهای: حومه، حسن کیاده، دهشال. 3 - بخش لنگرود. 4 - بخش سیاهکل، شامل دهستانهای: سیاهکل و دیلمان. 5 - بخش رودسر شامل دهستانهای: حومه املش، پلرودبار، سیارستاق ییلاقی، سیاهکلرود اوشیان، اشکور بالا و پائین. سمام و سیارستاق قشلاقی. تعداد شهر و قصبه و ده شهرستان لاهیجان مجموعاً 711 و جمعیت آن در حدود 270 هزار تن است. زبان مادری سکنهء شهرستان گیلکی و فارسی و مذهب آنان اسلام (شیعهء اثنی عشری) است. (فرهنگ جغرافیائی ج2).

لاهیجان.

(اِخ) (شهر...) حمدالله مستوفی گوید: از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات فدک و عرض از خط استوا لح شهری بزرگ است و دارالملک جیلانات آبش از جبال بر میخیزد و حاصلش برنج و ابریشم و اندک غله میباشد و نارنج و ترنج و میوه های گرمسیری فراوان است. (نزهة القلوب ص163). مرکز شهرستان لاهیجان کنار شمرود در 41 هزارگزی خاوری رشت و 95 هزارگزی باختری شهسوار واقع شده و چون نسبةً اراضی آن مرتفع تر از دیگر نقاط گیلان است هوای آن سالمتر از سایر قسمتها میباشد و مختصات جغرافیائی آن بشرح زیر است: طول 50 درجه و 20 ثانیه؛ عرض 37 درجه و 12 دقیقه و 30 ثانیه کوهستان مشجر و تپه هائی که به باغات چای تبدیل شده و چمن زارهای طبیعی اطراف شهر منظرهء جالب توجهی به این شهر داده است. از وسط شهر چهار خیابان به چهار جهت اصلی کشیده شده است خیابان خاوری به جادهء تنکابن و باختری به جادهء رشت منتهی میشود و خیابان شمالی بنام حافظ و خیابان جنوبی بازار نامیده میشود. لاهیجان دارای هفت محله است. مدارس آن چهار و کاروانسراهای آن شش و بازارهای آن سه راسته است. محلات مهم آن: خرما کلایه، اردوبازار، میدان و شعرباف محله است. کلیه دوائر دولتی جز پادگان نظامی در این شهر وجود دارد. لاهیجان بچند بلوک تقسیم میشود از اینقرار: کوهپایه و کنار شهر شامل تمام قرای جنوب و مشرق شهر دارای 2108 خانه. پشم چاه در شمال لاهیجان دارای 1059 خانوار. کنار فریضه و راه شاهی پائین در شمال لاهیجان 3000 خانوار. راه شاهی بالا در جنوب جادهء بزرگ دارای 2000 خانوار. گو که در مغرب لاهیجان دارای 655 خانوار. چهارده که مرکب است از شش قریه دارای 300 خانوار. جمعیت شهر در حدود 20 هزار نفر است و روزبروز بسکنهء آن افزوده میشود. در حدود 800 باب مغازه و دکاکین مختلف، 12 مسجد و 29 بقعهء متبرکه دارد. آب آشامیدنی سکنه از چاه است. اخیراً لاهیجان بواسطهء تجارت ابریشم و چای اهمیت یافت و با اندک توجهی در زراعت آن ترقیات بیشتر خواهد کرد. اغلب کوچه های شهر سنگ فرش و خانه های اعیان با آجر ساخته شده و در اطراف خانه فضائی است که غالباً مشجر میباشد. بازار لاهیجان بخوبی بازار رشت نیست ولی تجارت آن عمده است. و پنج کارخانهء چای سازی بزرگ و دو کارخانهء کوچک و دو کارخانهء برنج کوبی در بخش لاهیجان وجود دارد. جادهء ساحلی بحر خزر (راه کناره) از لاهیجان میگذرد. آثار قدیمهء شهر لاهیجان بشرح زیر است:
1 - مسجد جامع: بنائی است مستحکم و ستونهای ضخیم آن با آجر بنا شده یک منارهء کوچک دارد، ظاهراً در قرن 4 هجری وجود داشته و سیدعلی کیا در آن نماز جماعت میخوانده است.
2 - سنگ اعلان: جنب در ورودی مسجد، سنگ مرمر سه تکه ای بطول یک گز و عرض شش دهم گز به دیوار نصب است که روی آن با خط عالی دستوری از طرف شاه سلطان حسین صفوی به حاکم محل صادر شده و خلاصهء مضمون آن اینست که از قماربازی و شراب خوردن و ربا گرفتن و کبوتر و قوچ بازی و گرگ دوانی کردن جلوگیری شود و فاعلین را در حضور عامه تنبیه و وادار به توبه کنند.
3 - مقبرهء چهار پادشاه: این محل مدفن سیدعلی، سید خور، سید زکریا، و سیدیحیی کیا میباشد و درهای چوبی آن که تاریخ بنا و شجرهء سادات مذکور را نشان میداده است فع در موزهء باستان شناسی است.
4 - مسجد اکبریه: این مسجد را اکبر نامی در زمان فتحعلی شاه بنا نموده سنگ مرمری در داخل مسجد تاریخ بنا را نشان میدهد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2 و جغرافیای سیاسی آقای کیهان).

لاهیجی.

(ص نسبی) منسوب به لاهیجان. لاهیجانی. اهل لاهیجان.

لاهیجی.

(اِخ) نام دهی چهار فرسخ بیشتر میانهء شمال و مغرب گاوکان. (فارسنامهء ناصری).

لاهیجی.

(اِخ) عبدالرزّاق. او راست شوارق الالهام و آن شرحی است بر تجریدالکلام خواجه نصیرالدین طوسی. و هم او راست گوهر مراد در حکمت به فارسی. رجوع به عبدالرزاق لاهیجی شود.

لاهیچ.

(اِخ) محلی بشمال سیردان.

لاهیر.

(اِخ) اتین دو وینیل. کاپیتان فرانسوی، مولد وینیل در حدود 1390 و وفات 1444 م. وی در محاصرهء ارلئان با ژاندارک دستیاری داشت و هم بر آن قصد بود که وی را از زندان روئن برباید.

لاهیر.

(اِخ) لرن دو. نقاش و گراورساز فرانسوی، مولد پاریس (1656-1606).

لاهیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث لاهی. قوله تعالی : لاهیة قلوبهم (قرآن 21/3)؛ ای ساهیة غافلة مشغولة بالباطل عن الحق و تذکره.

لای.

(اِ) گل نرم که از آب گل آلود برجایی نشیند. گل نرم که در آب گل آلود ته نشین شود یا به دیوار و اطراف بندد. گل بسیار نرم که پس از گذشتن سیل و مانند آن برجای ماند. دردی آب که در ته ظرفی یا چیزی نشیند. (اوبهی). گلی که در آب باشد. لا. رجوع به لا شود. حمأ. آژند. (مجمع الفرس). لوش. ضرغاطه. (منتهی الارب). ثاط. طثرة. (منتهی الارب). جیأة. (منتهی الارب). لجن سپید. طملة. (منتهی الارب). طآة. (منتهی الارب). زه؛ زه، لای هر چیز باشد. (لغت محلی شوشتر ذیل کلمهء راق راق) :
دادخواهی ور بخواهند از تو داد
پس به لای اندر بمالی پوستین.(1)
ناصرخسرو.
یاد داری که گرو کردی... را به قمار
تا گرو گیر ترا لای برآورد از بیر (ممالهء بئر).سوزنی.
ماهی او در شمرم غوطه خورد
لای برآورد ز قعر شمر.سوزنی.
موج تباشیر زد بر لب نیلی افق
گوهر مه زیر لای همچو صدف شد نهان.
سیف اسفرنگی (از جهانگیری).
دست تو بمکرمت سحابی است
بر لای نشانده قیروان را.سیف اسفرنک.
این سیل پر از گل و لای است. قهوه جوش و قوری و سماور را لای گرفته است.
ماءمخلب؛ آب لای ناک. عَجَل؛ لای سیاه بدبو. لجن. خلب؛ لای سیاه. خلیط؛ گل و لای آمیخته به کاه یا به اسپست. طرین؛ لای تنک. تقن؛ گل و لای چاه. طُفال، طَفال؛ لای خشک. دکله؛ لای تنک. تسمیل، سمل؛ پاک کردن حوض از گل و لای. غریل، غِرین، غرین؛ لای سیل آورد تر باشد یا خشک. طُملة، طَملة، طُملة؛ لای تک حوض. (منتهی الارب). || دردی شراب و امثال آن. (برهان). لرد. لِرت. گل بسیار نرم که در بن قرابهء سرکه و امثال آن گرد شود :
بالش از خم کن و بستر بکن از لای شراب
بگذر از ننگ، مبرا بشو از نام و بخسب.
خاقانی.
نریخت لای می و محتسب ز دیر گذشت
رسیده بود بلائی ولی بخیر گذشت.آصفی.
|| سیل :
امروز باید ار کرمی میکند سحاب
فردا که تشنه مرده بود لای گو مخیز.(2)
سعدی.
کیخسرو از او پرسید که تو کجا فرود آمده ای، میلاد بفهلوی گفت به لایی فرود آمده ام یعنی برودخانه و جای سیل فرود آمده ام. (ص84 تاریخ قم). || لا. تو. توی. تاه. تای جامه. تای کاغذ و جامه و ریسمان را گویند همچو یک لای کاغذ و یک لایِ جامه و یک لای ریسمان و به عربی طاق گویند. (برهان). || هر چنه از دیوار که رده نیز گویند. || قوه. || نوعی از بافتهء ابریشمی که از چین آورند و در ملک گجرات نیز شود و آن الوان باشد و ساده نیز سازند. (جهانگیری) :
اکسون زرنگار فلک را چو آستر
برابرهء معنبر این لای ساده بین.سیف اسفرنگ.
پیراهنی که داشت زمانه زلایِ شب
آن را به چنگ حادثه گرگ سحر درید.
سیف اسفرنگ.
|| خِلال. میان: از لای در نگاه کرد. کاغذی از لای کتاب بیرون آورد. || درهء کوه که فاصلهء میان دو کوه باشد. (برهان).
(1) - در اصل: پس هلا اندر... تصحیح متن قیاسی و نظیر مضمون شعر سعدی است که میگوید:
ببری مال مسلمان و چو مالت ببرند
بانگ و فریاد برآری که مسلمانی نیست.
(2) - در بعض نسخ:... «لاوه گو مریز» آمده و معنی آن معلوم نیست.

لای.

(فعل امر، نف) امر از لاییدن، گفتن. گفتار و کلام. (غیاث). گفتن همچو هرزه لای یعنی هرزه گوی و می لاید یعنی میگوید و به معنی هرزه گوینده نیز گویند و امر به این معنی نیز هست یعنی هرزه بگوی. (برهان).
-هرزه لای؛ یاوه گوی. بیهوده گو. که سخنان بی معنی و بی پایه گوید :
جائی که از سخاوت طبعت سخن رود
هم بحر سفله باشد و هم ابر هرزه لای.
نجیب الدین جرفادقانی.
ز درد روبه عشقت چو شیر می نالم
اگر چه همچو سگم هرزه لای میداند.
سعدی.
رجوع به هرزه لا شود.
|| امر از ناله کردن. (برهان) :
چند باشی چون تبیره هرزه لای
همچو نی در پرده رو آهسته لای.تاج بها.

لای.

(اِخ) نام محلی به هزارجریب مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص124 بخش انگلیسی).

لای.

[لَءْیْ] (ع اِمص، اِ) سختی و درنگ. یقال: فعل ذلک او عرفه بعد لای؛ ای شدّة و اِبطاء. آهستگی. || سختی زندگانی. (منتهی الارب). || (مص) رنجور شدن. (تاج المصادر). || درنگی و آهستگی کردن. (منتهی الارب). درنگی کردن. (تاج المصادر). || باز ایستادن. (منتهی الارب).

لای.

[لَءْیْ] (اِخ) نام پسر غالب بن فهر و منه لؤی بن غالب بن فهر مصغّراً. (منتهی الارب).

لای.

[لَءْیْ] (اِخ) موضعی است به عقیق مدینه. معن بن اوس گوید :
تغیر َلایٌ بعد نا فعتائدُه
فذو سلم انشاجه فسواعده.(معجم البلدان).

لای.

[لَ آ] (ع اِ) سختی. لاَواء. || گاو نر دشتی. گاو. گاو وحشی. ج، اَلاء. || سپر. (منتهی الارب).

لایان.

(نف، ق) در حالِ لاییدن. رجوع به لاییدن شود.

لایباخ.

(اِخ) نام شهری واقع در 98 هزارگزی شمال شرقی تریست. دارای 23000 سکنه.

لایباع.

[یُ] (ع جمله فعلیه، ص مرکب) (از: لا + یباع) نافروختنی. که فروخته نمیشود :
کنم دفتر عمر وقف قناعت
نویسم به هر صفحه ای لایباعی.خاقانی.

لایبنیتس.

(اِخ)(1) فیلسوف و دانشمند نامی آلمان. مولد وی لیپزیک (1646-1716 م.).
(1) - Leibnitz.

لای بید.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی است. بخش میمه شهرستان کاشان. واقع در 48 هزارگزی باختر میمه و 36 هزارگزی باختر راه شوسهء اصفهان به قم. کوهستانی و سردسیر. دارای 450 سکنه آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و انگور و بادام و زردآلو و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری است. مزرعهء جخدو جزو آن باشد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لای پالای.

(اِ مرکب) پارچهء صافی که از آن شراب صافی کنند. (غیاث).

لایپزیک.

(اِخ) نام شهری به آلمان. رجوع به لیپزیک شود.

لای پسند.

[پَ سَ] (اِخ) موضعی به هزار جریب مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص124 بخش انگلیسی).

لئیتا.

[لِ] (اِخ)(1) لایته. نام رودخانه ای که امروز فاصل اتریش و هنگری است و به دانوب ریزد.
]. ٍّle ]
(1) - Leitha

لایتجزأ.

[یَ تَ جَزْ زَءْ] (ع ص مرکب) (از: لا + یتجزأ) جدانشدنی.(1) غیر قابل قسمت. که جزء جزء نشود. که بخشیدنی نباشد. که تقسیم نشود. که بخش نشود :
بسان نقطهء موهوم دل ز هول بلا
چو جزء لایتجزأ تن از نهیب خطر.
مسعودسعد.
ماند به عنکبوت سطرلاب آفتاب
زو ذره های لایتجزا برافکند.خاقانی.
-جزء لایتجزأ؛ اتم.(2) ذرات صغار. جوهر فرد. ذره. رجوع به جزء لایتجزا شود.
(1) - Indivisible. Insecable. (2) - اتم کلمه ای یونانی است مرکب از حرف سلبِ «آ» + «تُم» به معنی ذرّه.

لایتچسبک.

[یَ تَ چَ بَ] (ص مرکب)(کلمهء منحوت، از لای عرب + چسبیدن فارسی) غیرمرتبط: تهمتهای لایتچسبک؛ دعواهای لایتچسبک؛ استدلالهای لایتچسبک.

لایتخلف.

[یَ تَ خَلْ لَ] (ع ص مرکب)(از: لا + یتخلف) تَخَلُّف ناپذیر.

لایتغیر.

[یَ تَ غَ یْ یَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یتغیر) تغییرناپذیر.(1) دگرگون ناشونده.
(1) - Invariable. Immuable.

لایتمریج.

[] (اِخ) نام قصبه ای در 53 هزارگزی شمال غربی پراغه به چهستان مجارستان دارای ده هزار سکنه و آنجا را از نظر زیبائی مناظر بهشت چهستان نام کرده اند. (قاموس الاعلام ترکی).

لایتناهی.

[یَ تَ ها](1) (ع ص مرکب) (از: لا + یتناهی)(2) بی پایان. بی انتها.بی نهایت. بی کران.
(1) - خواندن این کلمه با هاء مکسوره غلط است.
(2) - Infine.

لایته.

[تَ] (اِخ) رجوع به لئیتا شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لایجان.

(اِخ) نام محلی کنار راه تبریز و مراغه میان اصفهان و خسروشاه در 22 هزارگزی تبریز.

لای جگر.

[یِ جِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از خون جگر است. (آنندراج) :
آنجا که دیده سیر ز لای جگر بود
سائل دگر بخواب نبیند کریم را.
قاسم مشهدی (از آنندراج).

لایجوز.

[یَ] (ع جمله فعلیه، ص مرکب)(از: لا + یجوز) که روا نباشد. که جایز نیست. ناجایز. ناروا :
یجوز و لایجوزستش همه فقه از جهان لیکن
سرا یکسر ز مال وقف گشتستش چو جوزائی.
ناصرخسرو.
هرچه کان گفت لایجوز چنین
آن دگر گفت عندنا لابأس.ناصرخسرو.
دانهء دین ز لایجوز و یجوز
سیر شیرش نکرده بود هنوز.سنائی.
صوفی و عشق در حدیث هنوز
سلب و ایجاب و لایجوز و یجوز.سنائی.

لایچه.

[چَ / چِ] (اِمصغر) آب و گل اندک که سیاه و گندیده شده باشد. (آنندراج).

لای چین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)زنده به میان دیوار نهادن. به گچ گرفتن. به گل گرفتن.

لایح.

[یِ] (ع ص) لائح. آشکار. پیداشونده. (غیاث). درخشان: سیماء صلاح از بشرهء ایشان لایح بود. (حبیب السیر از یادداشت های دهخدا).

لایحصی.

[یُ صا] (ع ص مرکب) (از: لا + یحصی) بیشمار. که بشمار نیاید. رجوع به لاتحصی و هم رجوع به لاتعد و لاتحصی شود.

لای حنا.

[حَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان رستاق بخش نی ریز. شهرستان فسا. واقع در شش هزارگزی باختری نی ریز. کنار راه شوسهء شیراز به نی ریز. دارای 41 تن سکنه است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لایحه.

[یِ حَ] (ع ص) تأنیث لایح. || (اِ) طرح. مکتوب.(1) مکتوب متضمن پیشنهاد که دولت برای تصویب به مجلس تقدیم کند. || در اصطلاح قضائی، مدافعات متهم که بصورت کتبی باشد. مکتوبات تقدیمی وکلاء عدلیه به منظور دفاع از دعوی به محکمه. ج، لوایح.
- تبدیل لوایح؛ تعاطی مکتوبات میان مدعی و مدعی علیه به وساطت محکمه.
(1) - Article.

لایحی.

[یِ] (اِخ) مصطفی. از شعرای عثمانی در قرن نهم هجری، از مردم سیروز. وی پس از تحصیل علوم متداوله رهسپار مصر گردید و... بعد از مدتی اقامت به در سعادت رفت و مورد نظر و اعتماد سمیز علی پاشا صدراعظم وقت قرار گرفت و پس از چندگاهی که مرجع خاص و عام بود بر اثر حسادت و تهمت کسان پاشا به وطن بازگشت و به سال 973 ه . ق. بمرد. (قاموس الاعلام ترکی).

لایخ.

[یَ] (ع جمله فعلیه) مخفف لایخلو. رمز از لایخلو.

لایخفی.

[یَ فا] (ع جمله فعلیه) (از: لا + یخفی) (و...) پوشیده نباشد. پوشیده نماناد. مخفی نماناد.

لای خوار.

[خوا / خا] (اِخ) نام مردی خاک نشین و معاصر سنائی شاعر و گویند انقلاب خاطر سنائی در سیر و سلوک و پیمودن عوالم معنوی را موجب این مرد بوده است بدینگونه که نوشته اند: سبب توبهء سنائی آن بود که در زمستانی که سلطان محمود جهت تسخیر بعض از دیار کفر از غزنین بیرون رفته بود سنائی در مدح او قصیدتی در سلک نظم کشیده متوجه اردوی وی شد تا به عرض رساند در اثناء راه بدر گلخنی رسید که یکی از مجذوبان مشهور به لای خوار ساقی خود را میگفت قدحی پر کن به کوری محمود سبکتکین. ساقی گفت محمود پادشاهی است مسلمان و به امر جهاد مشغولی مینماید لای خوار گفت مردکی است ناخوشنود و آنچه در تحت حکم وی درآمده است ضبط نمیتواند کرد میرود که مملکت دیگر بگیرد و آن قدح را درکشید باز با او گفت قدحی دیگر پر کن بکوری سنائیک شاعر. ساقی گفت سنائی مردی است شاعر فاضل مقید متقی لطیف طبع. لای خوار گفت اگر وی از لطف طبع بهره ور بودی به کاری اشتغال نمودی که وی را به کار آمدی، گزافی چند در کاغذی نوشته که به هیچ کار نمی آید و نمیداند که او را برای چه کار آفریده اند. سنائی از شنیدن این سخن متحیر شده از شراب غفلت هشیار گشت و به سلوک مشغول شد. و بر خرد خرده دان ارباب فضل و عرفان پوشیده نماند که از مضمون این حکایت چنان به وضوح می پیوندد که اشتهار شیخ سنائی به نظم اشعار در زمان سلطنت محمود غزنوی بوده باشد و حال آنکه از کتاب حدیقه الحقیقه که در سلک منظومات حقیقت آیات آن جناب انتظام دارد چنان ظاهر میشود که شیخ سنائی معاصر بهرام شاه بوده و کتاب را بنام نامی آن پادشاه عالیجاه نظم نموده و سلطان محمود در سنه 421 وفات یافته و نظم حدیقه چنانکه هم از آن کتاب بتحقیق میانجامد در سنهء سبع و ثلاثین و خمسمائه به اتمام پیوسته و از ملاحظهء این دو تاریخ که متفق اهل خبر است نزد اولیا [ ء فضل ] صفت. وضوح می یابد که صحت حکایت مجذوب لای خوار بغایت [ نا ] مناسب است والعلم عندالله. (حبیب السیر ج1 ص340). دولتشاه گوید: سبب توبهء حکیم سنائی آن بود که او مدح سلاطین گفتی و ملازمت حکام کردی، نوبتی در غزنین مدحی جهت سلطان ابواسحاق ابراهیم غزنوی گفته بود و سلطان عزیمت هند داشت به تسخیر قلاع کفار هند و حکیم میخواست به تعجیل قصیده را بگذراند قصد ملازمت سلطان کرد و در غزنین دیوانه ای بود که او را لای خوار گفتندی و از معنی خالی نبود همواره در شرابخانه ها درد شراب جمع کردی و در گلخنها تجرع نمودی چون حکیم سنائی به در گلخن رسید از گلخن ترنمی شنود و قصد گلخن کرد شنود که لای خوار با ساقی خود میگوید پر کن قدحی تا به کوری چشم ابراهیمک غزنوی بنوشم، ساقی گفت... (الخ نظیر آنچه در حبیب السیر نقل شده است). حکیم چون این سخن بشنید از حال برفت و بر او این سخن کارگر آمد و دل او از خدمت مخلوق بگردید و از دنیا دل سرد شد و دیوان مدح ملوک را در آب انداخت و طریقت انقطاع و زهد و عبادت را شعار خود ساخت... (تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی ص95 و 96).

لای رودبار.

(اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگه شهرستان ساری واقع در 4 هزارگزی شمال کیاسر و 42 هزارگزی جنوب بهشهر. کنار رودخانهء زارمرود. کوهستانی، جنگلی، معتدل و مرطوب و مالاریائی. دارای 235 تن سکنه. آب آن از چشمه و زارمرود. محصول آنجا غلات و برنج و ارزن و لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری، صنایع دستی زنان شال و کرباس و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لایری.

[یُ را] (ع ص مرکب) (از: لا + یری) که بدیده درنیاید. نامشهود. پوشیده. نامرئی.

لایزال.

[یَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یزال) جاوید. پایدار.(1) دائم. ابدی. سرمدی. بی زوال :
بنده چون خداوند خود نباشد
نه چیز زوالی چو لایزالی.ناصرخسرو.
ولیکن ز خر بارش افتاد و ماند
گرانبار بر پشت تو لایزال.ناصرخسرو.
آنکه پس از این همیشه باشد. صاحب غیاث اللغات گوید: در صفت حق تعالی واقع شود. بجهت اظهار کمال بی زوال او یعنی الحال بی زوال است و در استقبال هم بی زوال خواهد ماند. (غیاث) :
نیست پنهان آفتاب لایزال
ذره ای تو خویش را اقرار کن.عطار.
ناگزیر جملگان حیّ قدیر
لایزال و لم یزل فرد بصیر.مولوی.
همه تخت و ملکی پذیرد زوال
بجز ملک فرمانده لایزال.سعدی.
چون موسی بر لم یزل و لایزال حکمی کرد که او را استحقاق نبود داغ حرمان بر جبین خیال او نهادند. (مجالس سعدی).
(1) - Eternel.

لایزالی.

[یَ] (ص نسبی) سرمدی. دائمی. ابدی :
درهای همه ز عهد خالیست
الا در تو که لایزالیست.نظامی.
|| نعتی خدای تعالی را :
فرد ازلی به ذوالجلالی
حق ابدی به لایزالی.نظامی.
راه خویش از خیال خالی کن
عزم درگاه لایزالی کن.نظامی.
ذات تو به نور لایزالی
از شرک و شریک هر دو خالی.نظامی.
بقدرت لایزالی هم در ساعت ابر از صحرای آن بادیه متقشع و متفرق گردد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص37).
می ده که گرچه گشتم نامه سیاه عالم
نومید کی توان بود از لطف لایزالی.حافظ.
به هر منزل که روآرد خدایا
نگهدارش بلطف لایزالی.حافظ.
حضرت لایزالی ایشان را کرامت کرده است. (انیس الطالبین ص66).

لای زنکو.

[زَ] (اِخ) نام محلی به یازده فرسخی میانهء شمال و مشرق شهر داراب. (فارسنامهء ناصری).

لای زنگان.

[زَ] (اِخ) ده بزرگی از دهستان کوهستان، بخش داراب شهرستان فسا. واقع در 54 هزارگزی خاوری داراب. کوهستان. سردسیر. دارای 2335 تن سکنه، آب آن از چشمه. محصول آنجا بادام و انجیر و گردو و گل سرخ. شغل اهالی، زراعت و باغبانی و قالی بافی. راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). و رجوع به لای زنگو شد.

لایستان.

[یِ] (اِ مرکب) رَزَغة. (منتهی الارب). جای پر از گل و لای.

لایسقط.

[یَ قُ] (ع جمله فعلیه) (از: لا + یسقط) (قاعدهء...) اصطلاحی رایج میان فقها گویند: لایسقط المیسور بالمعسور؛ تکلیف آسان به تکلیف دشوار ساقط نگردد.

لای سیاه.

(اِخ) نام نهری در فارس، فاضل آب چشمه های بلوک بیضا جمع شده و رودخانه گشته از میان بلوک بیضا و رامجرد گذشته در صحرای آهو چرزرقان حومهء شیراز نایاب می شود. (فارسنامهء ناصری).

لایش.

[یِ] (اِمص) اسم مصدر از لائیدن. عمل لائیدن. رجوع به لائیدن شود.

لایشعر.

[یَ عُ] (ع ص مرکب) (از: لا + یشعر) نادان: من حیث لایشعر، لاعن شعور.(1)
(1) - Inconsciemment.

لایضر و لاینفع.

[یَ ضُرْ رُ وَ یَ فَ] (ع ص مرکب) (از: لا + و + یضر + لاینفع) بی سود و زیان. که نه زیان و نه سود دارد.

لایطاق.

[یُ] (ع ص مرکب) (از: لا + یطاق) که تاب نتوان آوردن.
-تکلیف مالایطاق؛ تکالیف تحمل ناکردنی.

لایعد.

[یُ عَدد] (ع ص مرکب) (از: لا + یعد) بیشمار. بیحد. فزون از شمار. رجوع به لاتعد و لاتحصی شود.

لایعرف البر من الهر.

[یَ رِ فُلْ بِرْ رَ مِ نَلْ هِ رر] (ع جملهء فعلیه) میان گربه و موش فرق نمیگذارد. رجوع به لایعرف هراً من برٍ شود.

لایعرف هراً من بر.

[یَ رِ فُ هِرْ رَنْ مِ بِرر] (ع جملهء فعلیه) او نمیشناسد رنج رسان را از راحت رسان یا گربه را از موش یا نافرمانبردار را از فرمانبردار یا رنجش را از اکرام یا گربه بچه را از روباه بچه.

لایعقل.

[یَ قِ] (ع ص مرکب) (از: لا + یعقل) نادان. بی خرد. بی عقل. صیغهء مضارع منفی است و برای استمرار می آید و در صفت حیوان واقع میشود بجهت اظهار کمال نادانی او یعنی الحال هم بی عقل است و در استقبال هم بی عقل خواهد ماند. (غیاث) :
ناصرخسرو به راهی میگذشت
مست و لایعقل نه چون میخوارگان
دید قبرستان و مبرز روبرو
بانگ برزد گفت کای نظارگان
نعمت دنیا و نعمت خواره بین
اینش نعمت اینش نعمت خوارگان.
ناصرخسرو.
نگاری مست و لایعقل چو ماهی
درآمد از در مسجد پگاهی.عطار.
هر آدمی که نظر با یکی ندارد و دل
به صورتی ندهد صورتیست لایعقل.سعدی.
چو ترتیبکی داشتم در شراب
ز لایعقلی کردمی اجتناب.
نزاری قهستانی (دستورنامه ص73).
بس بگشتم که بپرسم سبب درد فراق
مفتی عقل در این مسئله لایعقل بود.حافظ.
گفتم از مدرسه پرسم سبب حرمت می
در هرکس که زدم بیخود و لایعقل بود.
مهری.

لایعلم.

[یَ لَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یعلم) که نمیداند. نادان. صیغهء مضارع منفی است و میم در محاورهء فارسیان به وقف خوانده میشود و این برای استمرار نیز می آید و صفت حیوان واقع میشود بجهت اظهار کمال نادانی او یعنی الحال هم نادان است و در استقبال هم بی علم و موصوف بخ نادانی خواهد ماند. (غیاث) : گفت ای سفیه لایعلم شیر را(1) با تو چه مناسبت است. (سعدی). گفت چگونه می بینی دیبای معلم را بر این حیوان لایعلم. گفتم خطی زشت است که به آب زر نبشته است. (سعدی).
(1) - ن ل: شتر را.

لایعنی.

[یَ] (ع جمله فعلیه) مشغول نمی کند. مهم نمی آید.
- مالایعنی؛ آنچه مشغول نمی کند. آنچه مهم نمی آید.
|| (ص مرکب) بی معنی. بیهوده. پوچ: اِبْعاط، لایعنی گفتن. (منتهی الارب). || (اِ مرکب) فحش. (آنندراج).

لایغفر.

[یُ فَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یغفر) نابخشودنی. نیامرزیدنی. که آمرزیده نتواند شد.
-ذَنب لایغفر؛ گناه نابخشودنی. بزه غیر قابل بخشش.

لایفوت.

[یَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یفوت) بی فوت. (آنندراج). که فوت نشود.

لایفهم.

[یُ هَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یفهم) آنچه در فهم نمی آید. (آنندراج). که در فهم نیاید.

لایق.

[یِ] (ع ص) درخورِ. سزا. سزاوار. شایان. شایستهء. برازندهء. زیبا. (زمخشری). ازدرِ. زیبندهء. زیبایِ. برازایِ. برازا. جدیر. حقیق. قمین. خلیق. حری. قَرف. (منتهی الارب). بابتِ. مستوجب :
نگونسار آویزم او را به چاه
که چاهست او را بلایق نه گاه.فردوسی.
آنچه لایق است ازو درباب خلق به ظهور آید و عدالت در قضیهء او پیدا گردد. (تاریخ بیهقی ص307).
روانت بی خبر ماند از حقایق
ترا فردوس باقی نیست لایق.ناصرخسرو.
و به حال خردمند آن لایقتر که همیشه طلب آخرت را بر دنیا مقدم دارد. (کلیله و دمنه). بصواب آن لایقتر که بر معالجت مواظبت کند. (کلیله و دمنه). امّا به مروت و حریت آن لایقتر که مرا بدین آرزوها برسانی. (کلیله و دمنه):
من عاشق زار تو چنانم که مپرس
تو لایق عشق من چنانی که مگوی.
خاقانی.
هجر و وصل آن تست هرچه خواهیم آن ده
لایق من آن باشد کاختیار بگذارم.عطار.
دل و جان بر، چو لبت آن دارد
کین همه لایق آن می یابم.عطار.
نیست لایق عز نفس و مرد غر
نیست لایق مشک و عود و کون خر.مولوی.
آنکه هفت اقلیم عالم را نهاد
هر کسی را هرچه لایق بود داد.سعدی.
لایق قدر علما نباشد خود را متهم گردانیدن.
(کلیات، گلستان چ مصفا ص91).
گرت جان در قدم ریزم هنوزت عذر میخواهم
که از ما خدمتی ناید چنان لایق که بپسندی.
سعدی.
میخواستمت پیشکشی لایق خدمت
جان نیز حقیر است ندانم چه فرستم.سعدی.
نه هر فرقی سزای تاج شاهی است
نه هر سر لایق صاحب کلاهی است.
امیرخسرو دهلوی.
چه خوش نکته ای گفته اند اهل هند
کزین خوبتر هیچ گفتار نیست
هنرمند باید که باشد چو پیل
کزین نوع هر جای بسیار نیست.
به بیشه درون یا به درگاه شاه
که او لایق اهل بازار نیست.ابن یمین.
- امثال: به هر کس هر چه لایق بود دادند.
چه آشی باشد که لایق قدح باشد.
لایق آب ریختن بدست او نیست.
لایق جفت کردن کفش او نیست.
لایق نهادن تره بر خوان او نیست.
لایق هر خر نباشد زعفران. (جامع التمثیل).

لایقاس.

[یُ] (ع جمله فعلیه) (از: لا + یقاس) قیاس کرده نشود. اشاره است به مثل «لایقاس الملائکة بالحدادین». و این مثل از آنجاست که چون آیهء «علیها تسعة عشر» (قرآن 74/30) (یعنی دربانان دوزخ نوزده تن اند) نازل شد یکی از کفار عرب به یاران خود گفت که این نقلی نیست، من کار هجده تن از ایشان را کفایت کنم شما هم کار یکتن را بسازید. ابوبکر چون این بشنید گفت لایقاس الملائکة بالحدادین؛ یعنی ملائکه را با دربان این دنیا قیاس نتوان نمود و حداد به معنی دربان است و از آنگاه باز این کلمه مثل گردیده است. (لباب الالباب عوفی ج1 ص یه و یو). ابوالفتوح رازی در تفسیر آرد: و عبدالله عباس گفت و قتاده و ضحاک، چون این آیه آمد ابوجهل قریش را گفت نمی شنوید که محمد (ص) چه می گوید؟ میگوید خازنان دوزخ نوزده باشند و شما لشکری از شجاعان به هر ده مرد یکی را دفع نتوانید کردن و ابوالاسدبن کندة بن اسدبن خلف الجحمی گفت من هفده را کفایت کنم شما دو را کفایت کنید، خدای تعالی این آیهء فرستاد «و ما جعلنا اصحاب النار الا ملئکة» (قرآن 74/31). (تفسیر ابوالفتوج رازی ص427 ج5).

لایقرء.

[یُ رَءْ] (ع ص مرکب) (از: لا + یقرء) که خوانده نشود.(1) خوانده ناشدنی. غیرقابل خواندن.
(1) - Illisible.

لای کش.

[کَ / کِ] (نف مرکب) کنایه از شرابخوار است. (آنندراج) :
بهار گشت و هوا مژدهء شراب رساند
زمین میکده را لای کش به آب رساند.
دانش (از آنندراج).

لای گردو.

[گِ] (اِخ) دیهی سیزده فرسنگ میان جنوب و مشرق نی ریز. (فارسنامهء ناصری). دهی از دهستان کوهستان بخش داراب، شهرستان فسا. واقع در 84 هزارگزی خاور داراب. معتدل. دارای 799 تن سکنه شیعه. آب آن از چشمه. محصول آنجا بادام و انجیر و مویز و گردو و گل سرخ. شغل اهالی باغداری و قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لای گردولر.

[گِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهستان بخش داراب، شهرستان فسا. واقع در 84 هزارگزی داراب. معتدل و مالاریائی. دارای 151 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا بادام و انجیر و گردو و گل سرخ و مویز. شغل اهالی باغداری و قالی بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لای لای.

(اِ) کلمه ای که در هنگام خواب کردن کودکان بر زبان آرند. رجوع به لالائی شود.

لایم.

[یِ] (ع ص) لائم. رجوع به لائم شود. ملامت کننده. نکوهنده.

لئیم.

[لَ] (ع ص) ناکس. شرط. با لئامت. سفله. پست. معور. ماحل. فرومایه. دنی الاصل. ثعل. جبز. (منتهی الارب). وجم. (المنجد) :
قرب حق دیدی اول و کردی
قتل و قربان نفس دون لئیم.ناصرخسرو.
هر که... بر لئیم بد گوهر اعتماد روا دارد سزای او این است. (کلیله و دمنه).
عیار لئیمان شناسی بلی
شناسد عیار آنکه وزّان بود.خاقانی.
این بود خوی لئیمان دنی
بد کند با تو چو نیکوئی کنی
با لئیمی چون کنی قهر و جفا
بنده ای گردد تو را بس با وفا
که لئیمان در جفا صافی شوند
چون وفا بینند خود جافی شوند.مولوی.
با پسر قول زشت و فحش مگوی
تا نگردد لئیم و فاحشه جوی.اوحدی.
|| خسیس. بخیل. مقابل کریم. شحیح النفس. لچر. با لئامت. جبز. مبرم. برَم. ج، لِئام و لؤماء و لؤمان. (منتهی الارب). صاحب غیاث اللغات گوید، فرق لئیم و بخیل آن است که لئیم نه خود خورد و نه دیگری را دهد و بخیل آن که خود خورد و دیگری را ندهد - انتهی :
ابر بارنده شنیدم که جواد است جواد
ابر باد و کف آن خواجه لئیم است لئیم.
فرخی.
در لئیمان به طبع ممتازی
در خسیسان به فعل بی جفتی
منظرت به ز مخبر است پدید
که بتن زَفتی و بدل زُفتی.
علی قرط اندکانی (از لغت نامهء اسدی).
لئیم را از دیدار کریم... ملال افزاید. (کلیله و دمنه). کیست که... با لئیمان حاجت پردازد و خوار نشود. (کلیله و دمنه).
در یوسفی زن که کنعان دل را
ز صاع لئیمان عطائی نیابی.خاقانی.
دزدی گدائی را گفت شرم نداری دست از برای جوی سیم پیش هر لئیم دراز کردن. (گلستان).
لئیم زاده چو منعم شود ازو بگریز
که مستراح چو پرگشت گنده تر گردد.
ابن یمین.
رضاعة؛ لئیم و بخیل شدن. مسفسف؛ مرد کم عطا و لئیم. اَحرد؛ بخیل لئیم. || مانند. همتا. لِیام. ج، اَلاَم، لِئام. (منتهی الارب).

لئیم الطبع.

[لَ مُطْ طَ] (ع ص مرکب)پست فطرت. دنی الاصل :
وگر نعشی دو کس بر دوش گیرند
لئیم الطبع پندارد که خوانیست.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 119).

لایموت.

[یَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یموت) که نمیرد. آنکه نمیرد. بی مرگ. بی موت.
- حیّ لایموت؛ زنده ای که نمیرد.
- || نامی از نامهای خدای تعالی؛ هو الحی الذی لا یموت :
ای بحق بخت تو حی لاینام
بادی اندرحفظ حی لایموت.انوری.
در قاموس کتاب مقدس آمده است: لایموت صفتی از صفات ثبوتیهء حضرت اقدس الهی است (رسالهء اول تیموتاوس 6:16) وجود این صفت در مخلوقات بسته به اراده و مشیت خالق است لایموتی ارواح انسانی از امیال غیرمتناهی و اقتدارات او که در ترقیات غیرمتناهیه و لیاقات عقاب یا اجری که در این دنیا منتهی نمیشود معلوم گشته است این تعلیم و عقیده در میان تمام طوایف و امم متداول بوده و دانشمندترین فلاسفهء قدیم این مطلب را کم و بیش تعلیم میدادند هر چند که تمام دلایل و براهین خارجی نسبت به این مطلب بدون ضمیمهء شهادات کتاب مقدس ناقص است. و کتاب مقدس نیز آن را به واضحی تمام تعلیم نمیدهد لکن جواب مسیح که به صدوقیان در این خصوص داده ایشان را مجاب فرمود در (انجیل متی 22:33) وارد است چه که ایشان منکر قیامت اند و معتقدند که مرگ انتهای جمیع آرزوهای ایشان است (کتاب اعمال رسولان 23:8) علیهذا مسیح از تورات معین و مکشوف فرمود که اجداد سلف که دنیا را بدرود گفته اند هنوز باقی و زنده میباشند (خروج 3:6). ایمان و عقیدهء قدیم عبرانیان در بقای روح بعد از موت از کلمات بسیار که خدای تعالی فرموده است و در کتاب مقدس وارد گشته مثل. «جمع شده با قوم خود» و غیره واضح و مبرهن میگردد و اینگونه کلمات ابداً دخلی به دفن جسد ندارد که در آیات ذیل وارد است (پیدایش 25:8 و 9 و 35:29 و 49:29 و 33 سفر اعداد 20:24 - 26 و 27:12 و 13 تثنیه 32:50 و 34:5 و 6) و مضامین آیات ذیل دلیل بر این است که نویسندگان کتاب مقدس را عقیده بر این بوده است که موت و فنای بدن انتهای عمر روح نمیباشد (مزامیر 17:15 و 73:24 - 26 دا 12:2). و توضیح این موقوف به وجود مبارک کلمة الله بود که قیامت اموات و قیام خود او از اموات وجود حیات بی فساد را واضح میگرداند (رسالهء دوم تیموتاوس 1:10) بقا و لایزالی روح در مثل مرد غنی و العازار به واضحی تمام بیان گشته (لوقا 16:19 - 31). و اخبار از عذاب و عقاب ابدی شریران و برکت صالحین و عادلان در (انجیل متی 25:46 و یوحنا 5:28 و 29) بخوبی مکشوف گردیده است. و حواریان نیز از روح القدس ملهم گشته بقا و لایموتی روح و قیام بدن را در (اعمال رسولان 7:55 - 60 و 10 - 42 و اول قرنتیان 15: و دوم قرنتیان 5:1 - 8 و فلیمون 1:21 - 23 و اول تسالونیکیان 4:13 - 18) بیان فرمودند. و برکت لایموتی و لایزالی نجات یافتگان یکی از عطایای خداست بتوسط مسیح که بواسطهء متحد گشتن با او بتوسط ایمان تصاحب توانند کرد. (یوحنا 10:27 و 28 و 11:25 رسالهء رومیان 6:23 اول یوحنا 5:11 - 13). (قاموس کتاب مقدس). قوت لایموت. بخور و نمیر. اقل مقدار قوت که آدمی از گرسنگی نمیرد.

لئیمی.

[لَ] (حامص) صفت لئیم :
لئیمی و کژّی ز بیچارگیست
به بیدادگر بر بباید گریست.فردوسی.

لاین.

[یِ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان لاین، بخش کلات. شهرستان دره گز. واقع در 55 هزارگزی شمال باختری کبودگنبد. دره. معتدل. دارای 2074 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لاین.

[ی] (اِخ) نام رودی سرحدی به مغرب ایران. (جغرافیای غرب ایران ص135).

لای ناک.

(ص مرکب) پرلای: حمئت البئر؛ لای ناک شد چاه. (منتهی الارب).
-لای ناک شدن آب رود؛ گل آلود شدن آن.

لاینبغی.

[یَمْ بَ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینبغی) ناسزاوار. ناشایسته. نالایق.

لاینحرف.

[یَ حَ رِ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینحرف) که منحرف نشود. غیرقابل انحراف. ناگراینده به...

لاینحل.

[یَ حَل ل] (ع ص مرکب) (از: لا + ینحل) حل ناشدنی. گشوده ناشدنی. که نگشاید، چون مسئلتی غامض.
-عقدهء لاینحل؛ گره ناگشودنی.(1)
-معمای لاینحل؛ معمای حل ناشدنی و ناگشودنی.
(1) - Noeud Gordien.

لایندگی.

[یَ دَ / دِ] (حامص) اسم از لاییدن.

لاینده.

[یَ دَ / دِ] (نف) هرزه گوینده. || ناله کننده. (برهان) :
از پی این جیفه دوان تا به کی
چون سگ لاینده فغان تا به کی.
؟ (فرهنگ سروری ج3 ص1291).
-امثال: سگ لاینده گیرنده نباشد.

لاینصرف.

[یَ صَ رِ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینصرف) بازنگردنده. || غیرمنصرف (اصطلاح نحوی). رجوع به غیرمنصرف شود :
ندانسته از دفتر دین الف
نخوانده بجز حرف لاینصرف.
سعدی (بوستان).
من همان احمد لاینصرفم
که علی بر سر من جر ندهد.؟

لاینعزل.

[یَ عَ زِ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینعزل)(1) معزول ناشونده. که از عمل پیاده نشود. (وکیل...) وکیلی که هیچگاه او را از شغل وکالت به یکسو نتوان کردن.
(1) - Irrevocable.

لاینفجر.

[یَ فَ جِ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینفجر)(1) که منفجر نشود.
(1) - Inexplosible.

لاینفصل.

[یَ فَ صِ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینفصل) جدانشدنی. انفصال ناپذیر. جدائی ناپذیر. نابریدنی: عضو لاینفصل.

لاینفع.

[یَ فَ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینفع) آنچه نفع نکند. بی سود. که سود ندارد.

لاینفک.

[یَ فَک ک] (ع ص مرکب) (از: لا + ینفک)(1) جدانشدنی. ممتنع الانفکاک. جدائی ناپذیر. لازم. لازم غیرمفارق : و دانایان و حکما و مورخان حضرت اعلی را جزو لاینفک اند. (رشیدی).
- عضو لاینفک؛ عضو جدانشدنی. جزء لاینفک، جزء جدائی ناپذیر. عضو لاینفک چیزی بودن: لازم غیرمفارق آن بودن.
(1) - Inseparable.

لاینقسم.

[یَ قَ سِ] (ع ص مرکب) (از: لا + ینقسم) غیرقابل قسمت. بخشش ناپذیر. غیرمتجزی :
ذرّه نبود جز ز چیزی منجسم
ذرّه نبود شارق لاینقسم.مولوی.

لاینقطع.

[یَ قَ طِ] (ع ص مرکب، ق مرکب) (از: لا + ینقطع) مدام و پیوسته و متصل. دائم.

لاینی.

[یِ] (اِ) جامهء کوتاهی را گویند که درویشان و فقیران پوشند. (برهان).(1) جامهء کوتاه تهی دستان. جامهء پشمی خواه درویشان پوشند خواه غیر ایشان. (برهان). جامهء پشمین که در وقت کار پوشند. مدرَعه. جُمّازه.
(1) - در آنندراج لائن بدین معنی است. رجوع به لائی شود.

لئیوا.

[لِ] (اِخ)(1) آنتونیو دو. ژنرال اسپانیولی و یکی از بهترین کاپیتن های شارل کن. مولد ناوار (1480-1536 م.).
]. ٍّle ]
(1) - Leyva

لایؤبی.

[یُءْ با] (ع ص مرکب) (از: لا + یؤبی) بحر لایؤبی، فلان بحری لایؤبی است؛ یعنی هرگز منقطع نشود و به آخر نرسد بلکه نفع او همیشگی باشد. و همچنین است کلاءٌ لایؤبی.

لایوصف.

[صَ] (ع ص مرکب) (از: لا + یوصف) وصف ناکردنی. غیرقابل توصیف: یدرک و لایوصف، که دریابی و وصف کردن نتوانی.

لایه.

[یَ / یِ] (اِ) مرادف لای است. (آنندراج). ردهء دیوار و تای جامه و کاغذ و در عرف آن را ته گویند. (غیاث) (فرهنگستان این لغت را بجای طبقه پذیرفته است)(1). لایه های خاک جنگل عبارتند از: پوشش مرده که از مواد آلی ساخته شده و لاشبرگ و خاک گیاهی و خاک معدنی و خاره. این لایه ها با یکدیگر پیوستگی دارند. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص87).
(1) - Couche.

لایه.

[یِ] (اِخ) نام دهی جزء بلوک فاریاب دهستان عمارلو بخش رودبار شهرستان رشت. واقع در سه هزارگزی پل انبوه و هفتاد و دو هزارگزی خاوری پل لوشان. دارای 1800 تن سکنه. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لایی.

(اِ) (در لباس) حشو جامه از پارچه. حشو میان ابره و آستر جامه از پنبه یا پشم یا موی یا جامه و غیره. لائی.

لاییدن.

[دَ] (مص) لائیدن. نالیدن. (برهان). عوعو کردن سگ :
حقوق خدمت و آنچ از نظایر اینست
که شرح قاعدهء آن زبان بفرساید
شروع می نکنم اندر آن که تا لطفت
نگویدم که فلانی دراز می لاید.
کمال اسماعیل.
پنجه در صید برده ضیغم را
چه تفاوت کند که سگ لاید.سعدی.
|| هرزه گوئی کردن. هرزه چانگی کردن :
ملامتم مکنید ار دراز میلایم
بود که کشف شود حال بنده پیش شما.
مولوی.
-امثال: سگ لاید و کاروان گذرد.
سگ لاینده گیرنده نباشد.
رجوع به لائیدن شود.

لاییدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لاییدن.

لاییده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لائیدن.

لایی لایی.

(اِ) لای لای. لالائی. رجوع به لالائی شود.

لب.

[لَ] (اِ)(1) شفه. (دهار). لحمی که در مدخل دهان واقع است. قسمت خارجی دهان که دندانها را پوشاند. پردهء پیش دهان که دندانها را پوشاند. نام هر یک از دو قسمت گوشتالو و سرخ که جلوی دندانها قرار گیرد و دورهء دهان را تشکیل دهد :
لب بخت پیروز را خنده ای
مرا نیز مروای فرخنده ای.
رودکی یا عنصری.
ای قبله خوبان من ای طرفهء ری
لب را بسبید رک(2) بکن پاک از می.رودکی.
گوری کنیم و باده کشیم و بویم شاد
بوسه دهیم بر دو لبان پری نژاد.رودکی.
از مهر او ندارم بی خنده کام و لب
تا سرو سبز باشد و برناورد پده.رودکی.
بی قیمت است شکر از آن دو لبان او
کاسد شد از دو زلفش بازار شاه بوی.رودکی.
هوش من آن لبان نوش تو بود
تا شد او دور من شدم مدهوش.ابوالمثل.
بده داد من زان لبانت وگرنه
سوی خواجه خواهم شد از تو به گرزش.
خسروانی.
اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن
تا بر دو لبت بوسه زنم چونش بخوانی.
عمارهء مروزی.
به رخساره چون روز و گیسو چو شب
همی دُر ببارید گفتی ز لب.فردوسی.
هر آنگه که برگاه خندان شود
گشاده لب و سیم دندان شود...فردوسی.
بر اندیشهء شهریار زمین
بخفتم شبی لب پر از آفرین.فردوسی.
به گودرز گفت این سخن درخور است
لب پیر با پند نیکوتر است.فردوسی.
همی از لبت شیر بوید هنوز
که زد بر کمان تو از جنگ توز.فردوسی.
سوی قیصرش برد سر پر ز گرد
دو رخ زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
چنین تا به نزدیک کوه سپند
لب از چارهء خویش درخند خند.فردوسی.
که بشنیده بود از لب بخردان
ز اخترشناسان و از موبدان.فردوسی.
کاشکی سیدی من آن تبمی
تا چو تبخاله گرد آن لبمی.خفاف.
چون غراب است این جهان بر من از آن زلف غراب
ارغوان بار است چشمم زان لب چون ارغوان.
مظفری.
از لب تو مر مرا هزار نوید است
وز سر زلفت هزارگونه زلیفن.فرخی.
آن صنم را ز گاز وز نشکنج
تن بنفشه شد و دو لب نارنج.عنصری.
نشستم بر آن بیسراک سماعی
فرو هشته دو لب چو لفج زبانی.منوچهری.
چون قدح گیریم از چرخ دو بیتی شنویم
به سمن برگ چو می خورده شود لب ستریم.
منوچهری.
به خط و آن لب و دندانش بنگر
که همواره مرا دارند درتاب
یکی همچون پرن بر اوج (؟) خورشید
یکی چون شایورد از گرد مهتاب.
پیروز مشرقی.
نگار من به دو رخ آفتاب تابان است
لبی چو بسد و دندانکی چو مروارید.اسدی.
حقا که بجز دست تو بر لب ننهادم
جز بر حجرالاسود و بر خاک پیمبر.
ناصرخسرو.
نیرزد آنکه [ تو ] با او لب زیرین کنی بالا
که او را نیست کاری در جهان جز زیر و بالائی.
مجیر بیلقانی.
لب تر مکن به آب که طلق است در قدح
دست از کباب دار که زهر است توأمان.
خاقانی.
با چار لب دو شاهد از می
سه یک بخور و روان برافروز.خاقانی.
کشتیم درست و بر لب خویش
خون دل من درست کردی.خاقانی.
ای باغ جان کز آن لب به نوبری ندارم
یاد لبت خورم می سر دیگری ندارم.
خاقانی.
از لب و دندان من بدرود باد
خوان آن سلوت که باری داشتم.خاقانی.
ای دو لبت نیست هست هست مرا کرده نیست
هر چه زبان هست بیش با لبت از نیست کم.
خاقانی.
از دست آنکه دست به وصلت نمیرسد
جانم ز لب گذشت و به بالای سر رسید.
خاقانی.
هرگز نبدم لب تو یارب روزی
یا بندهء تو نیست مگر لب روزی.یبغو.
ز نوشین لب خویش بگشاد بند.نظامی.
به چو گوئی برآگنیده به مشک
پسته با خندهء تر از لب خشک.نظامی.
گل اندام و شکرلب و مشکبوی.نظامی.
ز نوشین لب آن جام را نوش کرد.نظامی.
نخست ارچه لب بود و آنگاه دندان
ببین تا چه طرفه ست این حال یارب
همه در درون صف کشیده چو دندان
بمانده به در بر من خسته چون لب.
کمال اسماعیل.
ور شکر خنده ای است شیرین لب
آستینش بگیر و شمع بکش.سعدی.
گویند لب ترا چه افتاد
این عذر نهم که تب کشیدم.سعدی.
در آب دو دیده از تو غرقم
و امید لب و کنار دارم.سعدی.
میرفت و هزار دیده با او
همچون شکرش لبی و پوزی.
سعدی (در هزل).
بر لب بحر فنا منتظریم ای ساقی
فرصتی دان که ز لب تا به دهان اینهمه نیست.
حافظ.
بوی شیر از لب همچون شکرش می آید.
حافظ.
- امثال: لب بود که دندان آمد.
لبش بوی شیر میدهد.
مثلِ لب شتر، مثل لبِ کاکاها.
سُعنه؛ آنچه از لب پائین شتر فروهشته باشد. اَلمظِ؛ اسب که در لبِ زیرین وی سپیدی باشد. ارثم؛ اسب سپید لب بالائین. شفةٌ قالِصقه؛ لب برهم جسته. شفة قَلباء؛ لب برگشته. اَجدع؛ لب بریده یا گوش یا بینی یا دست. اَعلم؛ کفیده لب. تِفره؛ مغاکچهء لب بالائین. تقعر؛ لب پیچیدن در سخن. لَهع؛ لب پیچیدن در سخن. تقعیر؛ لب پیچیدن در سخن. اَفلحَ؛ کفته لب زیرین. جشّ؛ لب مانندی که در آن سطبری و بلندی باشد. تُرفة؛ تندی میانهء لب برین. تلمّظ؛ لب لیسیدن. تلّمج؛ لب لیسیدن. ذبّ، ذَبَب، ذُبوب؛ خشک شدن لب کسی از تشنگی یا جز آن یا عامّ است. ذلغ؛ برگردیدن لب کسی. عَکب؛ سطبری لب و زنخ. عالم؛ شکافندهء لب. شفةُ کاثعةُ باثعة؛ لب سرخ یا سطبر پر از خون. علماء؛ زن کفیده لب. مشافهة؛ همدیگر لب را قریب کردن. مِقمّه؛ لب ستور شکافته سُم مانند گاو و گوسفند و امثال آن. هِرثمة؛ مابین لب و بینی یا گو لب بالائین. لثعة؛ لبِ به بن دندان چفسیده. عنجرة؛ دراز کردن هر دو لب را و درپیچیدن و این خاص است به لب و چنانکه زنجره بزدن انگشت. (منتهی الارب ذیل عجر). شفتان عجفاوان؛ دو لب باریک. نکعة؛ لب نیک سرخ. (منتهی الارب).
صاحب قاموس کتاب مقدس گوید: لب معروف است و چون با کلمهء دیگر مرکب گردد آن را معانی مختلفه میباشد مثلا ناپاک لب یعنی کسی که در کلام خود گناه ورزد مثل اینکه دروغ گوید و یا فحش دهد و ثمرهء لبها که قصد از حمد و شکر میباشد (عب 13:15) و لبهای افروخته بعضی برآنند که قصد از لبهای افروخته آن لبهایی است که الفاظ و عبارات خبیثه بر آنها گذرد (1 ع 9:1) و برخی دیگر بر این که قصد از لبهائی میباشد که کلام و الفاظ ظاهری غیر حقیقی برآنها گذرد - انتهی. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: نزد صوفیه کلام معشوق را گویند و لب لعل بطون کلام معشوق و لب شکرین کلام منزل را گویند که بر انبیاء علیهم السلام بواسطهء فرشته حاصل است. و اولیاء را به تصفیهء باطن و لب شیرین کلام بیواسطه را گویند. صاحب آنندراج گوید: پرخنده، خندان، خنده خیز، شکفته، بوسه فریب، بوسه ریز، بوسه ربا، خوش بوسه، خوش سخن، خوش گفتار، خوش حرف، خاموش، بی سؤال، حرف آفرین، رنگین سخن، سنجیده گفتار، سخن سنج، حاضرجواب، فسانه طراز، شیرین فسانه، معجزبیان، سحرآفرین، فسون پرداز، سحرآموز، شیرین کار، شیرین تکلم، شکربار، شکرشکن، شکرگفتار، شکرین، شکرفشان، شکرخا، شکرریز، نمکین، می رنگ، می آلود، می چکان، می خواره، می آشام، می پرست، می نوش، می خوش، شراب آلود، باده پرور، باده پرست، باده نوش، باده آشام، نورس، جرعه نوش، نوخط، تازه خط، تراب آلوده، لعل، عقیق رنگ، یاقوت فام، یاقوت فروغ، گلرنگ، گلناری، پان خورده، خون چکان، خونخوار، گوهرنثار، گوهرفشان، گوهرفروش، گوهربار، جان پرور، جان بخش، جان افزای، روح پرور، روح افزای، تشنه پرور، تشنهء دریاکش، تبخاله جوش، تر، خشک، لطیف، باریک، آتشین، آتشین رنگ، آتش بیان، آتش فشان، فریادخیز، سیراب، آبدار، زمزمه جوش، زمزمه ناک، زمزمه پرداز، نکته سنج، روشن گهر، شیون طراز، ناله زیب، بنده نواز، دلنواز، دلکش، دشنام ده، عذرخواه، دلدار، دلستان، پرقند، نوشین، نوش بهر، نوش خند، سبز رنگ، فسون خوان، فسون ساز، سخنگوی، مسرت افزای، خالدار از صفات اوست. و: قند، شکر، شهد، انگبین، جذاب، جاندار، نوشدارو، گل قند، مفرح یاقوت، شربت، بنفشه، آبنوسی، شفتالو، رطب، عناب، خرما، ناردانه، دانه نار، حقه، لال، مرجان، یاقوت، یاقوت شکربار، عقیق، گوهر شاداب، رگ ابر، برق، مشرق، خانهء دربسته، قفل، نگین، انگشتری، خاتم جم، برگ گل، غنچهء محجوب، غنچهء مستور، غنچه، جان پرور، طوطی، مصرع، نقطه، کوچه، بستر تیغ، از تشبیهات اوست، و اشعار ذیل را شاهد آورده است :
طاوس جان بجلوه درآید ز خرّمی
گر طوطی لبت به حدیثی زبان دهد.
ظهیر فاریابی.
لب از ناردانه دلاویزتر
زبان از تبرزد شکرریزتر.نظامی.
دانم که لبت بنده نواز است ولیکن
آن به که مگس بر سرجلاّب نیاید.
میرخسرو.
لب خود بر لبش پیوستم از بس تشنهء وصلم
که شفتالو چو پیوندی بود آبی دگر دارد.
میریحیی شیرازی.
از بوسه آب گردد بوسنده در دهانش
از بس که شکرین است سنبوسهء لبانش.
محسن تأثیر.
عید آمده عید برگ عیدم بفرست
خرمای لبت که بوی شیر آید ازو.
تاج الدین حلوائی.
بگشا بپرسشم لب لعل و رسان بکام
جان را از آن مفرح یاقوت دلگشا.
سلمان ساوجی.
تا به سِّر(3) نقطهء لعلش رسیدن و هم را
دورها سرگشته چون پرگار می باید شدن.
سلمان ساوجی (دیوان چ رشید یاسمی ص394).
ز بهر تربیت آن عقیق لب تا روز
سرشک گرم رو امشب مرا سهیلی بود.
خواجه آصف هروی.
بر کوچهء لب خنده دگر راه نینداخت
تا خانهء چشمم ز غمت گریه نشین شد.
ظهوری.
حیران شدهء ترا بصد نیش
از بستر لب فغان نجنبد.حسین ثنائی.
رگ ابری است آن لبهای نوخط بوسه بارانش
که عمر جاودان بخشد به عاشق مدّ احسانش.
صائب.
لبهای می آلود بلای دل و جان است
زان تیغ حذر کن که به خون تر شده باشد.
صائب.
لعل لبش ز سبزهء خط دلنواز شد
زین قفل زنگ بسته در عیش باز شد.
صائب.
قدر یاقوت لب او را که میداند که چیست
جوهری قیمت نداند گوهر نادیده را.صائب.
افزود شوق بوسه مرا از لبان تو
صفرای من زیاده شد از ناردان تو.صائب.
کنون سبزواری شد از پهلوی خط
لبت بوده زین پیش اگر قندهاری.
میرزا عبدالغنی قبول.
ای خسرو شوخ طبع موزون و فصیح
روشن ز دو مصرعه لبت شعر ملیح
افکنده ز بهر بندگی حلقهء زر
لعل تو ز آفتاب در گوش مسیح.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
جز تیرگی ز خاتم حسنش طمع مدار
نقش تو با نگین لبش بد نشسته است.
ملامفید بلخی.
دانش آباد ز فیض مژهء گریانم
کِشتِ ما را خطر از برق لب خندان است.
دانش.
پیوسته لعل نوخط او بر لب من است
آن شربت بنفشه علاج تب من است.
میرمحمد افضل ثابت.
توضیح: کلمهء لب مزید مؤخر برخی کلمات آید، چون: انگبین لب، باریک لب، بیجاده لب، تشنه لب:
بدو گفت نابالغی کای عجب
چو مردی چه سیراب و چه تشنه لب.
سعدی (بوستان).
خرگوش لب؛ خشک لب؛ خندان لب؛ سه لب؛ شکرلب:
شکرلب جوانی نی آموختی
که دلها بر آتش چو نی سوختی.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 230).
شیرین لب:
لب شیرین لبان را خصلتی هست
که غارت میکند لُبِّ لبیبان.سعدی.
عناب لب؛ قندلب؛ گرفته لب؛ گشاده لب؛ لعل لب؛ لبالب؛ ناردان لب:
نارون بالا بتی بر نارون خورشید و ماه
ناردان لب لعبتی در ناردان شهد و لبن.
سوزنی.
نازک لب؛ نوش لب:
مفروش بباغ ارم و نخوت شداد
یک شیشه می و نوش لبی و لب کشتی.
حافظ.
نوشین لب؛ یاقوت لب.
و هم مضاف الیه کلماتی قرار گیرد چون زیر لب:
خجل زیر لب عذرخواهان به سوز
ز شبهای در غفلت آورده روز.سعدی.
و هم در این معنی با کلماتی ترکیب شود و افادهء معانی خاص کند چون:
- لب آلوده؛ آلوده به تهمت : شیخ گفت اول قدم که رفتم به عرش رفتم عرش را دیدم چون گرگ لب آلوده و تهی شکم گفتم ای عرش به تو نشانی میدهند که الرّحمن علی العرش بیا تا چه داری. (تذکرة الاولیاء). و نیز به کلماتی اضافه شود چون: لب آتش فشان، کنایه از لب معشوق و کنایه از لب شخصی که از دهان او آه سوزناک و نفرین برآید و طعنه زننده را نیز گویند. (برهان).
- لب بسته؛ خاموش.
- لب ترش؛ کمی ترش.
- لب تشنه؛ عطشان :
لب تشنه آمدم به لب بحر شور لیک
سیراب بحر عذب صدفدار میروم.
خاقانی.
- لب چرا و لب چره؛ نقلی که یاران چون با هم صحبت میدارند در مجلس آرند که آن را میخورند و صحبت میدارند. رجوع به هر دو کلمه در ردیف خود شود.
- لب چش؛ چاشنی که برای دریافت مزهء چیزی خورند.
-لبخند؛ تبسم. رجوع به این مدخل شود.
- لب سنگ؛ خاموش. (آنندراج).
- لب شتری؛ دارای لبی سطبر چون لفج اشتر.
- لب شکری؛ شکافته لب، سه لب.
-لب شور؛ کمی شور.
- لب قیطانی؛ لب نازک.
- لب کلفت؛ لب سطبر.
- لب گز؛ گس. رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- لب گزه و لب گزک؛ گزیدن لب به علامت پشیمانی یا امر به سکوت. رجوع به هردو کلمه شود.
- لب لعل و لب لعلی؛ لبی سرخ :
لطیفه ای است نهانی که عشق از آن خیزد
که نام آن نه لب لعل و خط زنگاریست.
حافظ.
لب لعل و خط مشکین چو آنش هست و اینش نیست
بنازم دلبر خود را که حسنش آن و این دارد.
حافظ.
پیمانه مهر بوسهء لبهای لعلی است
صدبار بیش شیشهء می کاسه بند کرد. (؟)
طاهر وحید (از آنندراج).
تلقین لب لعلی جان پرور ساقیست
گر ذکر دوام است و گر شرب مدام است.
حزین (از آنندراج).
- لب ناچران و لب ناچریده؛ ناهار. ناشتا :
بدینسان همی رفت روز و شبان
پر از غم دل و ناچریده لبان.فردوسی.
به کوهی در است این زمان با سران
دو دیده پر از آب و لب ناچران.فردوسی.
- لب نازک؛ لب قیطانی.
و هم در ترکیب با مصادر یا کلمات دیگر، مصادری با معانی خاصی پدید آرد چون:
- از لب کسی شنیده بودن؛ از دهان او استماع کرده بودن :
چو بشنید افراسیاب این سخن
بیاد آمدش گفته های کهن
که بشنیده بود از لب بخردان
ز اخترشناسان و از موبدان.فردوسی.
- از لب واکردن و از لب گشادن؛ بیرون آوردن سخن از کسی :
نوای عندلیبان نکهت گل شد در این گلشن
مگر مینا به قلقل وا کند حرف از لب جوئی.
میرزا بیدل.
از غنچهء لب بگشا با مرده دلان حرفی
یکره به دم احیا کن اعجاز مسیحا را.
حضرت شیخ (از آنندراج).
- با لب گفتن؛ آهسته گفتن :
همی گفت با لب که چندین کمال
کجا یافت این کودک خردسال.فردوسی.
- تو لب رفتن و تو لب شدن؛ خجل و منفعل شدن. خیط شدن (در اصطلاح عوام). بور شدن. عظیم بشکستن. (اسرارالتوحید).
- جان بر لب نهادن؛ مهیای مردن شدن :
گرت جان بخواهد به لب بر نهی
ورت تیغ بر سر نهد سر نهی.سعدی.
- جان به لب آمدن؛ نزدیک شدن مرگ :
میگفت چنانکه میتوانست شنید
بس جان به لب آمد که بدین لب نرسید.
سعدی.
عزم دیدار تو دارد جان بر لب آمده
بازگردد یا برآید چیست فرمان شما.حافظ.
- || بستوه آمدن. بجان آمدن. زله شدن. کارد به استخوان رسیدن.
- جان به لب رسیدن یا رسانیدن کسی را؛کنایه از حالت نزع است و هم کنایه از بستوه آمدن و بستوه آوردن :
ز فرقت لب مرجان شکرآگینت
به جان رسیدم کار و به لب رسیدم جان.
سوزنی.
گر تشنگان بادیه را جان به لب رسید
تو خفته در کجاوه به خواب خوش اندری.
سعدی.
هزار بیدل مشتاق را به حسرت آن
که لب به لب برسد جان به لب رسانیدی.
سعدی.
پدر که جان عزیزش به لب رسید چه گفت
یکی نصیحت من گوش دار جان عزیز.
سعدی.
من نه آنم که سست بازآیم
ور ز سختی به لب رسد جانم.سعدی.
شب نیست که چشمم آرزومند تو نیست
وین جان به لب رسیده در بند تو نیست.
سعدی.
- جان کسی را به لب آوردن؛ به ستوه آوردن. زله کردن.
- زیر لب خندیدن؛ با تبسم تمسخر کردن :
تو ز شادی چند خندی نیستی آگه از آنک
او همی بر تو بخندد روز و شب در زیر لب.
ناصرخسرو.
- زیر لب گفتن؛ آهسته گفتن :
چون نشنوی که دهر چه گوید همی ترا
از رازهای ربّ نهانک بزیر لب.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 43).
گل رویش بتازگی بشکفت
میخرامید و زیر لب میگفت.سعدی.
چو نزدیک شد روز عمرش به شب
شنیدم که میگفت در زیر لب.سعدی.
پسر از بخت خود برآشفتی
زهرخندان به زیر لب گفتی.سعدی.
- لاجورد شدن لب؛ کبود و تیره شدن آن :
بزرگان ایران پراندوه و درد
رخان زرد و لبها شده لاجورد.فردوسی.
- لب آراستن؛ لب را به کار داشتن :
زبان کرد گویا و دل کرد گرم
بیاراست لب را به گفتار نرم.فردوسی.
به پوزش بیاراست لب میزبان
به بهرام گفت ای گو مهربان.فردوسی.
- لب آشنا کردن؛ مختصری گفتن :
زنهار لب به حرف طمع آشنا مکن
گر چون صدف دهان ترا پرگهر کنند.صائب.
- لب از لب برنداشتن؛ هیچ سخن نگفتن.
- لب از لبش باز نشدن؛ از بسیاری غم میل به سخن گفتن نکردن.
- لب با هم نیامدن؛ پیوسته خندیدن :
تو همچون گل ز خندیدن لبت با هم نمی آید
روا داری که من بلبل چو بوتیمار بنشینم.
سعدی.
هزارم درد میباشد که میگویم نهان دارم
لبم با هم نمی آید چو غنچه وقت بشکفتن.
سعدی.
- لب برچیدن؛ به گریه درآمدن کودک. آغاز گریه کردن کودک. رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- لب بر لب دادن؛ پیوستن لب به لب :
در خط شوم ز سبزهء خط تو هر زمان
تا لب چرا بر آن لب شکرفشان دهد.
ظهیر فاریابی.
- لب برهم؛ خاموش. ساکت. صامت :
کمر بندد قلم کردار سر در پیش لب برهم
به هر حرفی که پیش آید به تارک چون قلم گردد.
سعدی.
- لب بر هم خفتن یا خوابانیدن؛ خموشی گزیدن :
که ای زنده چون هست امکان گفت
لب از ذکر چون مرده بر هم مخفت.سعدی.
- لب بستن؛ سخن نگفتن. خاموش ماندن. رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- لب به حرف سپردن؛ چیزی گفتن :
همان بدیدن اول سپرده شد طاقت
به حرف پرسش بی طاقتان لبی بسپار.
ظهوری (از آنندراج).
- لب به دندان خستن و خاییدن؛ لب به دندان گزیدن و گرفتن در حالت غضب و تعجب و ندامت. (از آنندراج) :
فروبست از سخن لبهای خندان
بخایید از غضب لب را به دندان.میرخسرو.
چو در گوش آمدش واجار (؟) شیرین
بدندان خست لب در کار شیرین.میرخسرو.
- لب به دندان زدن؛ لب به دندان گزیدن :
از پشیمانی سخن در عهد پیری میزنم
لب به دندان میزنم اکنون که دندانم نماند.
صائب.
- لب به لب جستن؛ کنایه از بسیار جستن و از هر کس سراغ مطلوب پرسیدن. (آنندراج) :
میجستم از زمین خبر صدق لب به لب
از غیب اشاره ام به دم صبحگاه شد.صائب.
- لب به مهر بودن و لب به مهر داشتن؛ دهان بستن از مأکول و مشروب. صائم بودن :
تو می خور بهانه ز در دور دار
مرا لب به مهر است معذور دار.نظامی.
- لب به یکدیگر زدن؛ کنایه از لب بستن و خاموش شدن :
شوخ چشم من چو از مژگان فسونسازی کند
لب به یکدیگر زند خواهد چو گلبازی کند (؟)
محسن تأثیر (از آنندراج).
- لب پرآب کردن؛ رغبت انگیختن :
زان فسانه که لب پرآب کند
مست را آرزوی خواب کند.نظامی.
- لب تبسم جنبیدن؛ تبسم کردن :
هجران زده را لب تبسم
جز در رخ دوستان نجنبد.
حسین ثنائی (از آنندراج).
- لب ترکاندن؛ آغاز سخن کردن... رجوع به این کلمه در ردیف خود شود.
- لب ته دندان کشیدن؛ مرادف لب بستن. (آنندراج) :
لب ته دندان کش از حرف کنار
این حکایت در میان عیب است عیب.
ظهوری.
- لب جنبانیدن؛ سخن گفتن. گفتن به راز یا کوتاه :
از آن پس بدو گفت [باخترشناس] در گوش من
یکی لب بجنبان که تا هوش من
به بستر برآید ز تیره تنم
وگر خسته از خنجر دشمنم.فردوسی.
در بیان این سه کم جنبان لبت
از ذهاب و از ذهب وز مذهبت.مولوی.
- لب خندان داشتن و خندان بودن لب:بد و نیک هر دو ز یزدان بود
لب مرد باید که خندان بود.فردوسی.
- لب خوش کردن به چیزی:تلخند بسکه آدمیان در مذاق هم
لب خوش نمیکنند به شهد وفاق هم.
عباسقلیخان (از آنندراج).
- لب داشتن و لب و دندان داشتن؛ لیاقت و شایستگی داشتن. (غیاث).
- لب دربستن؛ ساکت شدن :
چون رسید اینجا سخن، لب درببست
چون رسید اینجا قلم درهم شکست.مولوی.
-لب دزدی؛ گرد کردن لبان مانند غنچه :
به لب دزدی دهان را غنچه گون کرد
دهان غنچه را یکبار خون کرد.
میرزا محمداکبر دولت آبادی (از آنندراج).
-لب را به دندان گرفتن؛ با گزیدن لب، خشم یا اسف نمودن :
همه انجمن ماند ازو درشگفت
سپهدار لب را بدندان گرفت.فردوسی.
مینمود این مرغ را هرگون شگفت
وز تعجب لب به دندان میگرفت.مولوی.
- لب را چشمهء خضر ساختن؛ کنایه از شراب خوردن همیشه است بی فاصلهء شبی یا روزی (؟). (برهان). شراب بر دوام خوردن :
چشمهء خضر ساز لب از لب جام گوهری
کز ظلمات بحر جست آینهء سکندری.
خاقانی.
- لب شستن از شیر؛ بازگرفته شدن کودک از شیر :
چو کودک لب از شیر مادر بشست
به گهواره محمود گوید نخست.
فردوسی.
- لب غنچه کردن؛ لبها را به هم کشیدن و صورت گلی ناشکفته بدان دادن.
- لب فلان چیزی نیست یا دندان فلان چیزی -نیست؛ یعنی استعداد و لیاقت و شایستگی و حوصلهء آن را ندارد. (از آنندراج) :
ما را لب چشیدن صهبای وصل نیست
این باده را مگر بلب گل توان چشید.
ملاطغرا (از آنندراج).
گرفتم کاسه ام پر گشته از می
چه سازم چون لب می خوردنی نیست.
مسیح کاشی (از آنندراج).
- لب کسی پر از خنده شدن؛ سخت خندیدن :
لب شاه ایران پر از خنده شد
همان گوهران خنده را بنده شد.فردوسی.
- لب کسی گرفتن؛ از سخن بازداشتن کسی را. (آنندراج) :
سخن گوید ار پیش دست تو دریا
روان آب لبهای دریا بگیرد.میرخسرو.
- لب گزیدن و لب به دندان گزیدن؛ پشیمانی نمودن. رجوع به این دو کلمه در ردیف خود شود.
- لب نگشادن؛ لب بستن. هیچ نگفتن :
به شهر اندر آمد ز نخجیرگاه
از آن کار نگشاد لب بر سپاه.فردوسی.
سخنهاش بشنید شاه عرب
به پاسخ بر او هیچ نگشاد لب.فردوسی.
به نزدیک زال آوریدش به شب
به آمد شدن هیچ نگشاد لب.فردوسی.
لب مگشا گرچه درو نوشهاست
کز پس دیوار بسی گوشهاست.نظامی.
- لب و لوچه آویختن یا لب و لوشه آویختن؛عدم رضایت با چهرهء عبوس نمودن.
- مهر بر لب کسی نهادن؛ لب او از سخن گفتن فروبستن :
گفتا بدهم داروی با حجت و برهان
لیکن بنهم مهری محکم به لبت بر.
ناصرخسرو.
|| ساحل. کنار. کناره. اطراف هر چیز. (برهان). حاشیه. مرز. جانب. کران. کرانه :
تا سمو سر برآورید ز دشت
گشت زنگارگون همه لب کشت
هر یکی کاردی ز خان برداشت
تا برند از سمو طعامک چاشت.رودکی.
گشت پرمنگله همه لب کشت
داد در این جهان نشان بهشت.ابوشکور.
فرعون بر لب رود نیل یکی منظره بکرد خوش. (ترجمهء طبری بلعمی).
موج کریمی (؟) برآمد از لب دریا
ریگ همه لاله گشت از سر تا بون.دقیقی.
سوس الاقصی، شهری بر لب دریای اقیانوس مغربیست. (حدودالعالم). و میان اسبیجاب و لب رود گیاخوار همه از اسبیجاب است و بعضی از چاچ. (حدودالعالم). ستکند، جایی بانعمت است بر لب رود نهاده. (حدودالعالم). یالاپان، شهرکی است از وی تا لب رود پرک فرسنگی است. (حدودالعالم). و ایشان را [ایلاقیان را] رودی است ایلاق خوانند و این، نوکث، بر لب او نهاده است. (حدودالعالم). اخسیکت قصبهء فرغانه است و مستقر امیر است و عمال، و شهری بزرگ است بر لب رود خشرت نهاده و بر دامن کوه. (حدودالعالم). دَرمهدی، شهری است خرم و آبادان میان عراق و خوزستان بر لب رود نهاده. (حدودالعالم). شمیشاط، شهرکی است به شام بر لب رود نهاده. (حدودالعالم).
بدان ماند بنفشه بر لب جوی
که بر آتش نهی گوگرد بفخم.منجیک.
موکشان بر لب چَه آرد زود
نیز نه بان کند نه ویل و نه وای.خسروی.
چو آورد لشکر به سوی فرات
شمار سپه بیش بود از نبات
بگرد لب آب لشکر کشید
ز جوشن کسی آب دریا ندید.فردوسی.
چنین تا لب رود جیحون ز جنگ
نیاسود [گیو] با گرزهء گاورنگ.فردوسی.
سوم منزل آن شاه آزادمرد
لب دجله و شهر بغداد کرد.فردوسی.
چو آمد به دشت هری نامدار
سراپرده زد بر لب رودبار.فردوسی.
بیامد دمان تا لب هیرمند
سرش خیره گشته ز بیم گزند.فردوسی.
همه تا لب رود جیحون ز چین
برو خواندندی به داد آفرین.فردوسی.
کنون تا لب رود جیحون تراست
بلندیّ و پستی و هامون تراست.فردوسی.
بگشتند گرد لب جویبار
گرازان و تازان ز بهر شکار.فردوسی.
بفرمود تا توشه برداشتند
ز یکساله تا آب بگذاشتند
جهاندار نیک اختر راهجوی
برفت از لب آب پرآب روی.فردوسی.
بدو گفت رستم که ای نامدار
برو تازیان تا لب رودبار.فردوسی.
ز دوشیزگان هر شبی ده هزار
نگهبان بود بر لب جویبار.فردوسی.
میان گلستان یکی آبگیر
به لب برنشسته یکی مرد پیر.فردوسی.
چو آگه شد از رفتن اردشیر
وز آن ماندن بر لب آبگیر.فردوسی.
چو آگاهی آمد به شاه اردشیر
پراندیشه شد بر لب آبگیر.فردوسی.
که از قادسی تا لب جویبار
زمین را ببخشیم با شهریار.فردوسی.
فرود آمد از بارگی چون سزید
ز بیشه لب چشمه ای برگزید.فردوسی.
دمان تا لب رود جیحون رسید
ز گردان فرستاده ای برگزید.فردوسی.
چنین تا لب رود جیحون رسید
به مژگان همی از دلش خون کشید.فردوسی.
بر لب رود در باغ امیر از گل نو
گستریده ست تو پنداری وشی معلم.فرخی.
مجلس به لب جوی بر ای شمسهء خوبان
کز گل چو بناگوش تو گشته ست لب جوی.
فرخی.
سکندر آنگه کز چین همی فرود آمد
بماند بر لب جیحون سه ماه تابستان.فرخی.
از لب جیحون تا دجله ز بسیار سپاه
چون ره مورچگان است همه راهگذر.
فرخی.
از لب جوی عدوی تو برآمد ز نخست
زین سبب(4) کاسته و زرد و نوان باشد نال.
فرخی.
سپه کشید از اینروی تا لب دریا
به جایگاهی کز آدمی نبود اثر.فرخی.
من و باغی خوش و پاکیزه لب جوئی
دل من بگرفت از خانه و از برزن.فرخی.
با توانائی و قوت بهراسید همی
پیل از آن شیر که کشتی به لب رود سیاه.
فرخی.
بر لب جام نگاریده غلامی را
داد در دستش آهخته حسامی را.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص204).
گرگ بر اطراف این حظیره روان است
گرگ بود بر لب حظیره علی حال.
منوچهری.
سروبنان جامهء نو دوختند
زین سو و زانسو به لب جویبار.منوچهری.
هزمان بکند بانگ نمازی به لب جوی
تا سرخ کند گردن و تا سبز کند روی.
منوچهری.
سرو سماطین کشید بر دو لب جویبار
چون دو رده چتر سبز بر سر مرد سوار.
منوچهری.
باز گرد اکنون و آهسته کشان بر لب جوی
آبکی خرد بزن خاک لب جوی بشوی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص193).
سه جای کمین سوی بنه و ساقه ساخته است که از لب رود آیند و از پس پشت مشغولی دهند. (تاریخ بیهقی ص 351). با آن قوم نقیبان تاختند سوی احمد و ساقه سوی مقدمان که برلب رود مرتب بودند. (تاریخ بیهقی ص 352). جیحون را آرمیده یافت گذر کرد بسلامت و بر آن لب آب بایستاد. (تاریخ بیهقی ص 232).
درختی بکند از لب آبگیر
برافروخت آتش ز پیکان تیر.
اسدی (گرشاسب نامه ص161).
دریا نه آب بل به مثل آب است
چون بر لبش نه تین و نه زیتون است.
ناصرخسرو.
اشتر چو هلاک گشت خواهد
آید به سر چه و لب جو.ناصرخسرو.
حکمت آبیست کجا مرده بدو زنده شود
حکما بر لب این آب مبارک شجرند.
ناصرخسرو.
اندر بن دریاست همه گوهر و لؤلؤ
غواص طلب کن چو روی بر لب دریا.
ناصرخسرو.
مردم اگر ز آب مرده زنده بماندی
خلق نمردی هگرز بر لب جیحون.
ناصرخسرو.
ور نی سپس دیو همی گیر و همی باش
بندهء می و طنبور و ندیم لب ساغر.
ناصرخسرو.
بلاد هند از لب جیحون بود تا شط فرات و پارس دارالملک اصلی بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص 98). به باغ اندر بر لب حوض نشسته بود. (نوروزنامه).
ز گور تا لب دوزخ بتافتم رسنی
ز بهر بستن بار گناه بسیارم.سنائی.
غم جان خور که آنِ نان خورده است
تا لب گور گرده برگرده است.سنائی.
ماهی خواری بر لب آبی وطن داشت. (کلیله و دمنه).
مثل جام و پارسایان هست
لب دریا و مرغ بوتیمار.خاقانی.
پی پی عشق گیر و کم کم عقل
لب لب جام خواه و دم دم صبح.خاقانی.
بر دجله گری نونو وز دیده زکاتش ده
گرچه لب دریا هست از دجله زکاة استان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 358).
مردی به لب بحر محیط از حد مغرب
سر شانه همی کرد و یکی موی بیفکند.
خاقانی.
وین گازر بر لب جوئی بزرگ جامه شستی. (سندبادنامه ص 115).
آب روان بود فرودآمدیم
تشنه زبان بر لب رود آمدیم.نظامی.
جنیبت بر لب شهرود بستند
به بانگ رود رامشگر نشستند.نظامی.
تا نشود بسته لب جویبار
پنجهء دعوی نگشاید چنار.نظامی.
چو طاووسی عقابی باز بسته
تذروی بر لب کوثر نشسته.نظامی.
چون نیم من اهل دریا ای عجب
بر لب دریا بمیرم خشک لب.
عطار (منطق الطیر).
بر لب دریاست دایم جای من
نشنود هرگز کسی آوای من.
عطار (منطق الطیر).
من چو لب گویم لب دریا بود
من چو لا گویم مراد الا بود.مولوی.
چو فرعون ترک تباهی نکرد
بجز تا لب گور شاهی نکرد.
سعدی (بوستان).
شاخکی تازه برآورد صبا بر لب جوی
چشم برهم بزدی سرو سهی بالا شد.سعدی.
خط سبز و لب لعلت به چه ماند گوئی
من بگویم به لب چشمه حیوان ماند.سعدی.
و در بیت ذیل در کلمهء لب ایهامی است :
در آب دو دیده از تو غرقم
و امید لب و کنار دارم.سعدی.
نپندارم که در بستان فردوس
بروید چون تو سروی بر لب جوی.سعدی.
چند مانی چو من بر این لب چاه
متعطّش به آب حیوانش.سعدی.
روز صحرا و سماع است و لب جوی و تماشا
در همه شهر دلی نیست که دیگر بربائی.
سعدی.
دوستان آمدند تا لب گور
قدمی چند و باز پس گردید.سعدی.
همچنان در فکر آن بیتم که گفت
پیلبانی بر لب دریای نیل.سعدی.
گوهری کز صدف کون و مکان بیرون بود
طلب از گمشدگان لب دریا میکرد.حافظ.
ساقیا سایهء ابر است و بهار و لب جوی
من نگویم چه کن ار اهل دلی خود تو بگوی.
حافظ.
می شکفتم ز طرب زانکه چو گل بر لب جوی
بر سرم سایهء آن سرو سهی بالا بود.حافظ.
خوش بود لب آب و گل و سبزه و نسرین
افسوس که آن گنج روان رهگذری بود.
حافظ.
مفروش به باغ ارم و نخوت شداد
یک شیشهء می، نوش لبی و لب کشتی.
حافظ.
بر لب نهر نشیند نخورد آب از آن
که اگر آب خورم کم شود آب از انهار.
قاآنی.
-امثال: مهمان منی به آب آن هم لب جوی.
شب سمور گذشت و لب تنور گذشت.
(از شاهد صادق).
کبل؛ لبِ دلو. کبل الدّلو؛ لب دلو درنوردیدهء دوخته. شفرالوادی؛ لب رود، کرانهء رودبار از جانب بالا یا عامّ است. (منتهی الارب ). شفیر؛ کرانهء وادی، لب رود. شاطی الوادی؛ کرانهء رودبار. لب رودبار. ضفه؛ لب جوی. (دهار). ضرر، لب غار. (منتهی الارب). کلمهء لب در این معنی نیز به کلماتی اضافه شود و افاده معانی خاص کند چون:
- آفتاب لب بام؛ آفتاب سر یا بالای بام.
- || پیری نزدیک به مرگ.
- تا لب گور؛ تا دم مرگ :
غم جان خور که آن نان خورده ست
تا لب گور گرده برگرده است.سنایی.
نشاید کرد بر آزار خود زور
که بس بیمار واگشت از لب گور.نظامی.
توانگری نه به مال است پیش اهل کمال
که مال تا لب گور است و بعد از آن اعمال.
سعدی.
چو فرعون ترک تباهی نکرد
بجز تا لب گور شاهی نکرد.سعدی.
- لب آفتاب؛ شعاع آفتاب را گویند که متصل به سایه باشد. (برهان).
- لب بام؛ بالای بام. سر بام.
- لب تنور؛ نزدیک دهانهء تنور.
- لب چاه؛ کنارهء چاه. نزدیک دهانهء چاه.
- لب چشم؛ طرف چشم :
کسی که جز به تواضع بدو نگاه کند
برآید از لب چشمش بجای مژه سنان.
عنصری.
- لب خضرا؛ کرانهء آسمان را گویند که کنایه از افق باشد. (برهان) :
زهرهء میغ از دل دریا گشاد
چشمهء خضر از لب خضرا گشاد.نظامی.
- لب خورشید (؟):سایه گزیده لب خورشید را
شانه زده باد سر بید را.نظامی.
- لب دریا؛ ساحل.
-لب دیوار؛ سر یا بالای دیوار :
گاهی که آهی از ستم چرخ میکشم
آنهم ز ضعف تا لب دیوار میرسد.
سیدحسن خالص (از آنندراج).
- لب ساغر؛ کنار آن. دهانهء آن.
- لب شمشیر؛ دم شمشیر. حد سیف. تیزنای حسام. طرف تیزی کارد و شمشیر و مانند آن. دم. دمه. تیزه. تیزنا. حد. حرف (در شمشیر و جز آن). لبه. رجوع به لبه شود.
- لب کاسه؛ دهانهء آن.
- لب کشتی گاه؛ کنایه از معبر یا ساحل است. (آنندراج).
- لب گریبان؛ جایی از گریبان که سجاف و زه بر آن دوزند و آن طرف بالا بود. (آنندراج) :
خیال بوسه بر آن گردن بلند مبند
لبی که میرسد آنجا لب گریبان است.
میرزا صائب.
- لب نان؛ کنارهء نان و کنایه از پاره ای نان باشد. (از آنندراج). لبی نان. نان پاره. کسرة :
لبی نان خشک و دمی آب سرد
همین بس بود قوت آزادمرد.فردوسی.
آن کودک طباخ بر آن جندان نان
ما را به لبی همی ندارد مهمان.
انباری (از حدائق السحر ص41).
لبی ز نان جنازه به گورکن ندهد
وگر بباید با مرده خفت پایاپای.سوزنی.
رهی چهرهء قرصی تو و لب گرده(5).
سوزنی.
به صدر بار تو بردارم از جهان حاجت
اگر به یک لب نان باشد و به یک دم آب.
سوزنی.
مکسب کوران بود لابه و دعا
جز لب نانی نیابند از عطا.مولوی.
لب نان در دهن ما لب افسوس بود
گر بود درخور تقصیر پشیمانی ما.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- لب گور؛ نزدیک دهانهء گور. کنار گور.
و نیز لب با کلماتی چون شکسته (لب شکسته)، چین (لب چین)، برگردان (لب برگردان) و پریده (لب پریده) ترکیب شود و افادهء معانی خاص کند. رجوع به این کلمات در ردیف خود شود.
و هم در ترکیب با مصادر، مصادری پدید آرد به معانی خاص چون:
- لبش را تو گذاشتن؛ کنایه از مانع شدن که تمام سری آشکارا شود. سرش را هم آوردن. رفع و رجوع کردن. مخفی کردن چیزی.
- || در اصطلاح خیاطی، کنارهء پارچه را برگرداندن و دوختن یا هنگام دوختن کنارهء پارچه را درنوردیدن.
- لب به لب دوختن؛ دو کنارهء پارچه را هرچه کم پهنا بهم دوختن و متصل کردن.
- لب به لب شدن؛ پر شدن. مالامال شدن. رجوع به لب به لب شود.
- لب دادن ظرفی یا لب ندادن پاره ای ظرفها -چون مایعی را از او سرازیر کنند در ظرفی -دیگر.؛ رجوع به لب دادن شود.
|| کاج و سیلی بود. (اوبهی). چک. لت. سیلی و پس گردنی. سیلی و گردنی. (برهان).
(1) - La levre. (2) - ن ل: بسر درک.
(3) - ن ل: تا به سیر...
(4) - ن ل: قِبَل.
(5) - از گرده مراد قرص نان است.

لب.

[لَب ب] (ع ص) مقیم. لازم گیرنده کاری را. لازم گیرنده جائی را. (منتهی الارب). زمینگیر.

لب.

[لَب ب] (ع مص) اقامت کردن. جای گرفتن. || بستن پیش بند پالان شتر را. (منتهی الارب). || لب قمیصه حریراً؛ دوخت بر گردن پیراهنش زهی از ابریشم. (دزی). || بر سینهء کسی زدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر). زدن شمشیر بر موضعی از گردن که مقتل است. || محاذی و روباروی شدن. (منتهی الارب). برابر شدن.

لب.

[لُب ب] (ع اِ) زهر. سم. || خالص. (منتهی الارب). || چیده و برگزیدهء از هر چیزی. لحم. || میانه و دل هر چیزی. (منتهی الارب). مغز یا مزغ هسته. خسته. اَسته. گوشت.
- لب الاترج؛ مغز ترنج. گوشت ترنج.(1)
- لب البلاذر(2)؛ مغز بلادر.
|| مغز بادام و چارمغز و مانند آن. ج، لبوب. (منتهی الارب). مغز گردو. مغز گوز. (زمخشری). || پیه خرمابن. (منتهی الارب). تنهء درخت. (منتخب اللغات) (کشاف اصطلاحات الفنون). || دل. قلب. خرد. (منتهی الارب). عقل. حجی. حجر. نهیه. نقیبة. ج، الباب، اَلب، البب. (منتهی الارب). العقل او الخالص من الشوائب او ما زکی من العقل فکل لب عقل و لا عکس و معناها قلب. سمی بذلک لانه مغشی بالشحم. (اقرب الموارد) :
لب شیرین لبان را خصلتی هست
که غارت میکند لبّ لبیبان.سعدی.
او خود از لب و خرد معزول بود
شد ز حس معزول و محروم از وجود.
مولوی.
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لب بضم لام و تشدید باء یک نقطه در زیر، مغز و خالص هر چیزی و میانه و دل هر چیز و عقل و تنهء درخت. و در اصطلاح صوفیه عقلی که منور بود به نور قدس و صافی از فتور اوهام و تجلیات ظلمانیهء نفسانیه، کذا فی کشف اللغات. و لب لباب نزد این طایفه عبارت است از مادهء نور قدسی که تأیید مییابد به او عقل انسانی و صاف میشود از فتور مذکور و ادراک میکند صاحب آن علومی را که متعالی است از ادراک قلب و روح متعلق به کون و مصون است از فهم که محجوب است به علم رسمی و این تأیید الهی از حسن سابقهء ازلی است که مقتضی است خیر خاتمت و حسن عاقبت را. کذا فی لطائف اللغات - انتهی. هو العقل المنور بنورالقدس الصافی عن قشور الاوهام و التخیلات. (تعریفات). ماصین من العلوم عن القلوب المتعلقة بالکون. (تعریفات). مادة النور الالهی. (تعریفات). اصطلاحات صوفیه.
(1) - La pulpe de citron.
(2) - La pulpe d'anacarde.

لب.

[لُب ب] (ع مص) خردمند شدن. (زوزنی). عاقل شدن. لبابة. (منتهی الارب).

لب.

[ ] (اِ) نام یکی از تقسیمات روز در اصطلاح هندی. رجوع به ماللهند بیرونی، ص 170 و 171 و 183 شود.

لب.

[ ] (اِخ) از توابع بادغیس. (نزهة القلوب ص153).

لب.

[ ] (اِخ) نام شهری است به اندلس از ناحیهء بحر المحیط. (معجم البلدان).

لب.

[لَ بُنْ] (ع اِ) لغتی است در لبوة به معنی شیر ماده. (منتهی الارب).

لب.

[لُب ب] (اِخ) ابن سلیمان بن محمد بن هود. والی شهر وشقة از بلاد اسپانیا در قرن پنجم هجری. (الحلل السندسیة ج 2 ص - 257 - 258).

لب.

[لُب ب] (اِخ) ابن عبدالجباربن عبدالرحمن معروف به ابن ورهزن و مکنی به ابوعیسی. «سمع من ابیه و من القاضی ابی بکربن العربی، لقیه بکولیة من الثغور الشرقیه حین غزاها مع الامیر ابی بکربن علی بن یوسف بن تاشفین فی جمادی الاخرة سنة 522. سمع ایضاً من ابی مروان بن غردَی و ولی الاحکام بشاطبة، ثم ولی قضاء بلدة شنتمریة بآخرة من عمره مضافة الی البونت من اعمال بلنسیة و توفی سنة 538 و قد نیف علی الستین» ترجمة ابن الابار فی التکملة. (الحلل السندسیة ج 2 ص 104).

لب.

[لُب ب] (اِخ) ابن عبدالملک بن احمدبن محمد بن نذیرالفهری (ابوعیسی) من اهل شنتمریة الشرق. سکن بلنسیة روی عن ابیه ابی مروان، و تولی قضاء بلده وراثة ثم سعی به الی السطان فغربه عن وطنه و اسکنه حضرة بلنسیة الی ان توفی بها بعد سنة 540، حدث عنه ابنه ابوالعطاء وهب بن لب و ابوعبدالله محمد بن مسعودبن خلف بن عثمان العبدری من شنتمریة الشرق، سکن مرسیة و رحل حاجاً و سمع من ابی علی الصدفی. (الحلل السندسیة ج 2 ص 104).

لب.

[لُب ب] (اِخ) ابن عبدالله (ابومحمد) من اهل سرقسطة. قال ابن عمیرة: محدث، کان فاض زاهداً، کتب عن اهل الاندلس و لم یرحل و کانت وفاته فی صدر ایام الامیر عبدالله بن محمد قاله ابوسعید. (الحلل السندسیة ج 2 ص 158).

لب.

[لُب ب] (اِخ) ابن هودبن لب بن سلیمان الجذامی (ابوعیسی)، رحل من وشقة الی المشرق و دخل بغداد و سمع بها مع القاضی ابی علی الصدفی علی الشیوخ و صحبه هناک، قاله ابن بشکوال. (الحلل السندسیة ج 2 ص 182).

لب آب.

[لَ] (اِخ) نام دیهی شش فرسنگ غربی دراهان. (فارسنامهء ناصری).

لب آب.

[لَ] (اِخ) لواب. نام نهری و رودخانه ای به کوه کیلویهء فارس، آبش شیرین و گوارا. آب چشمهء دلی گردد (؟) و چشمهء مارگان و چشمهء زنگبار و چشمهء سادات در قریهء لب آب ناحیهء بویراحمد کوه کیلویه بهم پیوسته رودخانهء لب آب شود و چون به قریهء کلات ناحیهء دشمن زیاری کوه کیلویه رفت به آب چشمه کمردوغ و چشمهء جن و چشمهء رئیسی آمیخته رودخانه کلات شود. (فارسنامهء ناصری).

لبآت.

[لَ] (ع اِ) جِ لبأة. (منتهی الارب).

لبا.

[لِ] (اِخ) نام موضعی میان بلد و عقر از زمین موصل. یاقوت گوید: صوابه ان یکتب بالیاء و انما کتبناه هنا بالالف علی اللفظ. (معجم البلدان).

لبا.

[لِ بَءْ] (ع اِ) فله و آن اوّل شیر حیوان نوزاییده باشد و به هندی پیوسی است. (منتهی الارب). آغوز. (برهان). کال. ماک. فَلَه. فَلّه. گورماست. شیر غلیظ است که از وقت زادن حیوان تا سه روز میباشد، به هندی کهیل گویند و پیوسی نیز نامند. (غیاث). اول شیر حیوان بعد زادن. شیری که پس از انفصال مولود دوشند. شیری که گاه ولادت دوشند حیوان نوزاییده را. لبنَ رطب. ابوریحان در صیدنه گوید: ابن یمانی از ابوزید روایت کند لبا به عربی شیری باشد که چون حیوان حمل بنهد اول چیزی که از پستان او بیرون آید آن باشد و غایت دو تا سه دوشیدن بیش نباشد و شیری که بعد از او آید عرب او را فصیح گوید لیث گوید. بهمزهء مقصوره است و اول شیری است که چون حیوان حمل بنهد از او متولد شود و آن از شیر غلیظتر باشد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). حکیم مؤمن در تحفه گوید: به فارسی فرشه و به ترکی آغوز نامند و آن شیر غلیظی است که بعد از ولادت سه چهار روزه دوشیده شود و یک وقیهء او ده رطل شیر را غلیظ میکند و در تسمین بدن و تحریک باه محرورین مؤثر و بغایت مسدد و مورث فواق و مولد حصارة و دیرهضم و مصلحش شیرینیهاست. صاحب اختیارات بدیعی گوید: به شیرازی زهک و فله خوانند طبیعت آن سرد و تر بود و مصلح مزاج گرم بود و بدن را فربه گرداند و وی بطی ء الهضم بود و خلطی عظیم از وی متولد شود و دیر از معده بگذرد و از امعاء و نفخ در معده و درد پیدا کند و جشاؤی دخانی بود و مهیج فواق و مولد حصاة بود و چون با عسل بود غذا بسیار دهد و مصلح وی بود.

لبائن.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لَبون. (منتهی الارب).

لباءة.

[لَ ءَ] (ع اِ) شیر ماده. لبٌ. لبوة. لبؤة. لَباة. لَبة. (منتهی الارب).

لباب.

[لُ] (اِخ) کوهی است مر بنی حذیمة را. (منتهی الارب). قال الاصمعی و هو یذکر جبال هذیل ثم اودیة واسعة و جبل یقال له لباب و هو لبنی خالد. (معجم البلدان).

لباب.

[لُ] (ع اِ) گیاه اندک. (منتهی الارب).

لباب.

[لَ بِ] (ع اِ فعل) لبابِ لَبابِ؛ باکی نیست ترا. (منتهی الارب).

لباب.

[لُ] (ع ص، اِ) خالص از هر چیزی. حسبٌ لباب؛ حسب خالص بی آمیغ. (منتهی الارب). گزیدهء هر چیز. ویژهء هر چیز. بهتر چیزی. چیزی بی آمیغ. نفیس. (دستوراللغة). || مغز. لباب فستق؛ مغز پسته. (مهذب الاسماء). لبّ لباب؛ مغز بی آمیغ. میانهء نفیس :
بجان عاقلهء کائنات یعنی تو
که کائنات قشور است و حضرت تو لباب.
خاقانی.
باز باش ای باب بر جویای باب
تا رسند از تو قشور اندر لباب.مولوی.
بر لبیب آید لباب آن کاس او
وز غبی کم گردد استیناس او.مولوی.
لیکن هم ار بدیدهء معنی نظر کنی
در پردهء قشور توان یافتن لباب.قاآنی.
|| عقل. خرد :
کو نظرگاه شعاع آفتاب
کو نظرگاه خداوند لباب.مولوی.
|| آردِ نرم.

لباب البر.

[لُ بُلْ بُرر] (ع اِ مرکب) نشاسته است. (فهرست مخزن الادویه).(1)
(1) - در نسخهء چاپی به غلط لبلاب چاپ شده است.

لباب الحنطة.

[لُ بُلْ حِ طَ] (ع اِ مرکب)نشاسته است. (فهرست مخزن الادویه) (بحر الجواهر). آبگون. (فرهنگ).

لباب القرطم.

[لُ بُلْ قُ طُ] (ع اِ مرکب)مغزدانهء کافشه است. (فهرست مخزن الادویه). مغز خسکدانه. گرم و خشک بود و مسهل بلغم بود و قولنج بگشاید و استسقاء زقی و لحمی را نافع بود و شربتی از وی سه مثقال بود با سعتر. (اختیارات بدیعی): فان کره اللبن صیر مکانه لباب القرطم.(1) (ابن البیطار).
(1) - On peut remplace le lait par la pulpe de carthame.

لباب القمح.

[لُ بُلْ قَ] (ع اِ مرکب) نشاسته است. لباب الحنطة. (اختیارات بدیعی).

لباب القوام.

[لُ بُلْ قَ] (ع اِ مرکب)نشاسته است. (فهرست مخزن الادویه).

لبابة.

[لَ بَ] (ع مص) خردمند شدن. (زوزنی) (منتهی الارب). عاقل گشتن.

لبابة.

[لُ بَ] (ع اِ) درخت اُمطی. (منتهی الارب). شجرالاُمطی. (اقرب الموارد).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) جایگاهی است به ثغر سرقطسه به اندلس. (معجم البلدان). و نسبت بدان را لبابی گویند و آنجا مسقط الرأس گروهی از مشاهیر مسلمین است. (قاموس الاعلام ترکی).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) نام دختر موسی بن جعفر (ع). (حبیب السیر ج 1 ص 225).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) نام مادر یونس پدر ثوابة است. رجوع به بنو ثوابة شود.

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) دختر علی بن ابیطالب (ع) و مادر وی کنیزک است.

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) صاحب مجمل التواریخ و القصص گوید: مادر ابوعبدالملک مروان بن محمد بن مروان بن الحکم بود. امّ ولد (کنیز) کردیه نام و لبابة گویند. (مجمل التواریخ ص 321).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) دختر عبدالله بن جعفربن ابیطالب. وی نخست زوجهء عبدالملک بود بعد مطلقه شد و علی بن عبدالله بن عباس وی را تزویج کرد. (حبیب السیر ج 1 ص 262).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) دختر عبدالله بن عباس، یکی از پردگیان ولیدبن عبدالملک. صاحب عقدالفرید آرد: و عن العتبی قال: کان عند الولیدبن عبدالملک اربع عقائل: لبابة بنت عبدالله بن عباس و فاطمة بنت یزیدبن معاویة و زینب بنت سعیدبن العاس و ام جحش بنت عبدالرحمن بن الحرث. فکنّ یجتمعن علی مائدته و یفترقن فیفخرن. فاجتمعن یوما فقالت لبابة: اما والله انک لتسوینی و انک تعرف فضلی علیهن و قالت بنت سعید: ما کنت اری انّ للفخر علی مجازاً و انا ابنة ذی العمامة اذ لاعمامة غیرها. و قالت بنت عبدالرحمن بن الحرث: ما احبّ بابی بدلا و لو شئت لقلت فصدقت و صدّقت. و کانت بنت یزیدبن معاویة جاریة حدیثة السن فلم تتکلم؛ فتکلم عنها الولید فقال: نطق من احتاج الی نفسه و سکت من اکتفی بغیره؛ اما والله لوشاءت لقالت انا ابنة قادتکم فی الجاهلیة و خلفائکم فی الاسلام. فظهر الحدیث حتّی تُحدّثَ به فی مجلس ابن عباس، فقال: الله اعلم حیث یجعل رسالته! (عقدالفرید ج 7 صص 114 - 115).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) دختر رشید خلیفه. مادر وی شجی نام داشت. (عقدالفرید ج 5 ص 396).

لبابة.

[لُ بَ] (اِخ) دختر عبدالرحمن بن جعفر، زوجهء علی بن ابیطالب. این زن را علی علیه السلام طلاق داد و علی بن عبدالله بن عباس به زنی کرد. (عقدالفرید ج 5 ص 382).

لبابة الصغری.

[لُ بَ تُصْ صُ را] (اِخ)مادر خالدبن ولید دختر حارث الهلالیه و خواهر لبابة الکبری زن عباس بن عبدالمطلب و هم خواهر میمونه زوجهء پیغمبر اکرم. (البیان والتبیین ج 2 ص121).

لبابة الکبری.

[لُ بَ تُلْ کُ را] (اِخ) مادر عبدالله بن عبدالمطلب عم رسول الله دختر حارث الهلالیة. کنیت وی ام فضل باشد و او را لبابة الکبری گویند. و او پس از خدیجه نخستین زنی است که به اسلام گروید. خواهر وی لبابة الصغری مادر خالدبن ولید است. (از امتاع الاسماع ص 524). زرکلی در الاعلام گوید(1): ... من نبیلات النساء و منتجباتهن. ولدت من العباس سبعة قال فیهم الراجز:
ما ولدت نجیبة من فحل
کسبعة من بطن ام الفضل.
احدهم عبدالله بن عباس. و هی التی ضربت ابا لهب بعمود فشجته حین رأته یضرب ابا رافع مولی رسول الله فی حجرة زمزم بمکة علی اثر وقعة بدر. و کان موت ابی لهب بعد ضربة ام الفضل له بسبع لیال. (وفات در حدود 30 ه . ق.).
(1) - ج 3 ص 819.

لبابیدی.

[لَ] (اِخ) احمد البیروتی. صاحب «ذیل قانون اصول المحاکمات الحقوقیة الموقتة» مترجم از ترکی به عربی. (معجم المطبوعات ج 2).

لبابیدی.

[لَ] (اِخ) (الشیخ... الدمشقی) احمدبن مصطفی. صاحب لطائف اللغة، و هی یشتمل علی غریب اللغات اللطیفة المعانی الدقیقة المبانی علی کثیر من الامثال و الحکم. جمعه مؤلفه من کتب اللغة الموثوق بها کالقاموس و فقه اللغة و مزهر السیوطی و الاشباه و النظائر. (معجم المطبوعات ج 2).

لباث.

[لَ] (ع ص) فرس لباث؛ اسب بطی ء آهسته رو. (منتهی الارب).

لباث.

[لَ] (ع مص) درنگ کردن. لبث. لباثة. لبیثة. (منتهی الارب).

لباثة.

[لَ ثَ] (ع مص) لَبث. درنگ کردن.

لباج.

[لِ] (ع ص) گول. || سست. (منتهی الارب).

لباچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ) حلقه ای از ریسمان که بر لب اسب و خر بدفعل نهند و پیچند. لباشه. لبیشه. لویشه. لبیشن. لواشه. لباشن. رجوع به هر یک از این مدخلها شود :
لبش از هجو در لباچه کشم
تا بخندند از او اولواالالباب.سوزنی.

لباچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ) بالاپوش و فرجی باشد. (برهان). ظاهراً نوعی است از قبا. (غیاث). صاحب آنندراج گوید: فرجی یعنی جامه ای که پیش آن دریده باشد و به معنی جبه و خرقه نیز استعمال میشود چنانکه مولوی گفته:
صوفیی بدرید جبه از حَرَج
وز دریدن پیشش آمد صد فرَج
کرد نام آن دریده فرَجی
این لقب شد فاش زان مرد نجی.
و اثیر اومانی گفته به معنی دریده :
چو غنچه ها شکمش را کند لباچه قضا.
(آنندراج).
و به معنی جبه و خرقه نیز استعمال میشود. جامهء پیش باز : مختار در وقت بانگ کرد که دواچه و لباچه بیارید که سرما می یابم و یمکن که تبم آمد و سر بنهاد و خود را بپوشانید و چنان نمود که رنجورم. (ترجمهء طبری بلعمی).
زید از تو لباچه ای نمی یابد
تا پیرهنی ز عمرو نستانی.ناصرخسرو.
چون شیخ از نشابور به میهنه آمد لباچهء صوف سبز از آن خویش به شیخ بونصر داد. (اسرارالتوحید ص 109).
یکی از آتش جور سپهر بازم خر
که از تجاسر آن همچو دیگ میجوشم
عجب مدار که امروز مر مرا دیده ست
در آن لباچه که تشریف داده ای دوشم
ز بهر خسرو سیارگان همی خواهد
که عشوه ای بخرم وان لباچه بفروشم.
انوری.
کرد آفتاب و صبح کلاه و لباچه ام
این زرکش مغرق و آن زرنگار کرد.
خاقانی.
و گر رسولان و پیکان بیگانه بر خوان حاضر بودی قبا و موزه و رانین پوشید و اگر نه لباچهاء ملمع. (تاریخ طبرستان).
صبح است رومی کله سبز بر سرش
شب هندوی لباچهء گلریز در برش.
بدر جاجرمی.

لباح.

[لُ] (اِخ) جایگاهی است در شعر نابغه. (معجم البلدان).

لباخ.

[لِ] (ع مص) باهم طپانچه زدن. || باهم کشتی کردن. (منتهی الارب).

لباخیه.

[لُ خی یَ] (ع ص نسبی) زن گوشت ناک و تمام اندام. (منتهی الارب).

لباد.

[لَبْ با] (ع ص) نمدساز. (منتهی الارب). نمدگر. نمدمال. استاد نمدمال. (برهان). || نمدفروش. (مهذب الاسماء).

لباد.

[لَ] (اِ) جامهء بارانی را گویند یعنی چیزی که در روزهای باران پوشند. (برهان). جامهء بارانی از نمد. (غیاث). لباده. نمد :
دیدش و بشناختش چیزی نداد
روز دیگر او بپوشید از لباد.مولوی.
دهند گنج روان و برند رنج روان
دهند جامهء اطلس برون برند لباد.مولوی.

لباد.

[لُ] (اِ) چوبی که بر گردن گاو ارابه و گاو گردون و گاو زراعت گذارند. (برهان). یوغ. به هندی جوه خوانند. (غیاث). لُباده :
کشاورز بر گاو بندد لُباد
ز گاوآهن و گاو جوید مراد.
نظامی (از آنندراج).(1)
(1) - معنی یوغ که بکلمهء لباد و لباده داده اند ظاهراً استنباط غلطی است از این شعر نظامی و شعر کمال اسماعیل ذیل کلمهء لباده.

لبادات.

[لُ] (ع اِ) جِ لُبادة.

لبادة.

[لُبْ با دَ] (ع اِ) بارانی نمدین. (منتهی الارب). جامهء نمدین. نمد قبا. قباء نمد. جامهء بارانی. لباس نمدین. بالاپوش که در باران پوشند. ج، لبادات :
بر سر عصابهء زر رومی کند همی
در بر لباده ای(1) ز زبرجد کند همی.
منوچهری.
و آن روز شیر لباده نام کردند او را [لیث بن علی را] که لبادهء سرخ پوشیده بود. (تاریخ سیستان ص 284).
|| نمد. (نصاب الصبیان). نمط.
(1) - در شعر فارسی گاه مخفف استعمال شود.

لباده.

[لَبْ با دَ / دِ](1) (اِ) قسمی جامهء مردانهء دراز که روی دیگر جامه ها پوشند. لَبّاد که جامهء بارانی باشد. (برهان): لبادهء برک. لبادهء ماهوت.
(1) - استعمال این کلمه با اول مفتوح شاید تداول فارسی زبانان باشد.

لباده.

[لُبْ با دَ / دِ / لُ دَ / دَ](1) (اِ) چوبی که بر گردن گاو قلبه و گاو گردون گذارند. لُباد. (برهان). چوبی که بر گردن گاو نهند تا ارابه و گردونه را بکشد. (آنندراج) :
آتش خشم تو چون زبانه برآرد
شیر فلک برنهد به گاو لباده.کمال اسماعیل.
- لباده بر خر نهادن؛ رخت بر خر نهادن. رفتن. گریختن.
- لباده بر گاو بستن؛ کنایه از رحلت کردن. راهی شدن. رفتن :
لبادت را چنان بر گاو بندد
که چشمی گرید و چشمیت خندد.نظامی.(2)
(1) - آنندراج و انجمن آرا بتخفیف ضبط کرده اند.
(2) - معنی یوغ که به این کلمه داده اند ظاهراً از استنباط غلط بیت کمال اسماعیل ذیل کلمهء لباده و شعر نظامی در ذیل کلمهء لباد است.

لبادی.

[لُبْ با دا] (ع اِ) لبدی. مرغی است و گویند چون لفظ لبادی البدی را نزدیکش گویند و مکرر کنند بر زمین فرودآید و می دوسد پس میگیرند آن را. || گروه فراهم آمده از مردم. (منتهی الارب).

لبادی.

[لُ دا] (ع ص) ابلٌ لُبادی؛ ناقهء گلو و سینه گرفته از بسیار خوردن صلیان. ناقة لبدَة کذلک. (منتهی الارب).

لبادی.

[لَبْ با دی ی] (ص نسبی) منسوب است به سکة اللبادین که محلتی است به سمرقند و کوی نمدگرانش خوانند. (سمعانی).

لبادین.

[لَبْ با] (اِخ) جایگاهی است به دمشق به بابِ جیرون. (معجم البلدان).

لبادین.

[لَبْ با] (اِخ) جایگاهی است به سمرقند و کوی نمدگرانش خوانند. (معجم البلدان). منسوب بدان را لبادی گویند. (انساب سمعانی).

لبار.

[] (اِ) شیر. اسد (به لغت مردم گیلان): ابوالحسن کوشیاربن لبان و یروی لبار و لبار بلغة الجیل الاسد. (تتمهء صوان الحکمة ص 83).

لباس.

[لِ] (ع اِ) هرچه درپوشند. پوشیدنی. پوشاک. پوشش. بالاپوش. جامه. کِسوَت. (منتهی الارب ). کَسوَة. بزّه. زیّ. قِشر. قبول. مِلبَس. لبس. لبوس. مَلبِس. ملبوس. گندگال. جفاجف. شور. شورة. شوار. شیار. شارة. مشرة. طحریة. طحرة. جامهء ستبر و درشت. (منتهی الارب). ج، البسه : قومی دیگرند از خرخیز سخن ایشان به خلّخ نزدیکتر است و لباسشان چون لباس کیماک است. (حدود العالم).
کوهسار خشینه را به بهار
که فرستد لباس حورالعین؟کسائی.
به مادر بفرمود تا همچنان
برون کرد از تن لباس زنان.فردوسی.
بخور و لباس عدوی ترا
زمانه چه خواند حنوط و کفن.فرخی.
گلستان بهرمان دارد همانا شیرخوارستی
لباس کودکان شیرخواره بهرمانستی.فرخی.
و لباس شرم می پوشید که لباس ابرار است. (تاریخ بیهقی ص 339). منتظریم جواب این نامه را... تا بتازه گشتن اخبار سلامتی خان و رفتن کارها بر قضیّت مراد لباس شادی پوشیم. (تاریخ بیهقی).
لباس جاه تو دارد همیشه
ز دولت پود و از اقبال تاره.
؟ (از لغت نامهء اسدی).
پوشد لباس خاکی ما را ردای نور
خاکی لباس کوته و نوری رداش تام.
خاقانی.
از لباس نفی عریان مانده چون ایمان و صبح
هم بصبح از کعبهء جان روی ایمان دیده اند.
خاقانی.
یکدم از دود آه خاقانی
نیلگون کن لباس ماتم را.خاقانی.
چون شب آخر ماهم بسیاهی لباس
کی قبائی ز سپیدی قمر درگیرم.خاقانی.
دیده می باید که باشد شه شناس
تا شناسد شاه را در هر لباس.مولوی.
لباس طریقت بتقوی بود
نه در جبهء دلق خضرا بود.سعدی.
مراد اهل طریقت لباس ظاهر نیست
کمر بخدمت سلطان ببند و صوفی باش.
سعدی.
تزهنع؛ لباس پوشیدن. تمشیر؛ لباس پوشیدن کسی را. (منتهی الارب). صاحب آنندراج گوید:... و با لفظ بافتن و ساختن و دادن و بر دوش آمدن و داشتن و گرفتن و چسبیدن مستعمل و با لفظ نهادن و از تن افکندن و کندن :
بی تن خاکی چو نام نیکمردان زنده ام
سالها شد این لباس عاریت را کنده ام.
صائب.
دست جنون چو کند لباس از تنم کلیم
چون غنچه غیر زخم به زیر قبا نداشت.
کلیم.
آن دل لباس خودی از خویش نیفکند
زین دجلهء خون دامن خاکی گذراند.
طالب آملی.
چنان خو کرده با ناز آفرین نخلش خرامیدن
که بی خواهش لباس جلوه اش بر دوش می آید.
بیان آفرین لاهوری.
برای شعلهء عریان آه ما افلاک
لباس برق ز تار شهاب می بافد.
محمدقلی سلیم.
نئی عزیزتر از کعبه ای لباس پرست
خراب گشته دلی را برو عمارت کن.صائب.
مباش کاتبی اندوهگین ز کسوت فقر
که اهل فقر نشد هرکه این لباس نهاد.کاتبی.
صاحب قاموس کتاب مقدس گوید: بدانکه لباس متقدمین پنج قسم بود یعنی پیراهن و عبا و کمربند و کفش و عمامه. اما پیراهن متقدمین لباسی بود که بدن را از شانه تا زانوها می پوشانید و آن را آستینی نبود پس از آن به اقتضای زمان بتدریج آن را بلندتر کرده آستین را نیز بر آن افزودند و کمربندی نیز برای آن قرار دادند (سفر داوران 14: 13) لهذا چون شهص جز پیراهن چیز دیگری نمیداشت وی را عریان میگفتند (اشمو19:14 یوحنا21:7) و پیراهن مذکور را از کتان یا پشم بموافق میل اشخاص به اختلاف انواع میساختند. اما کمربند که زنار نیز گویند (خروج 29:5) فائده اش نگاه داشتن پیراهن بود و چون بر کمر می بستند مقصود از بیداری و خدمت کردن و هر گاه از کمر می گشادند قصد از استراحت و آسودگی بود چنانکه فع هم این مطلب معمول است (دوم پادشاهان 4:29 اول تواریخ 38:3 اشعیا 5: 37 ارمیا1:17 لو 12:35 یوحنا 21:18 اعمال رسولان 12:8 اول پطرس 1:13) و کمربند را از ریسمان یا پارچه یا پوست به پهنی شش قیراط درست کرده بر کمر می بستند و گاهی از اوقات محض زینت سنگهای گرانبها و سجافها برای آن قرار میدادند و سلاح جنگ از قبیل شمشیر و خنجر و کارد را بر آن می بستند و همچنین پول طلا یا نقرهء خود را در آن میگذاردند و باید دانست همچنانکه کمربند به کمر می چسبید به این طور قوم خدا به وی متوکل خواهند شد (ارمیا 13:11) و حضرت اشعیای نبی هم عدالت و امانت مسیح را به کمربند تشبیه فرموده است (اشعیا 11:5). اما عبا (متی 21:8 و 5:40) عبارت از لباس مربع مستطیلی بود که از قماش ساخته طولش از 6 تا 9 قدم و عرضش 6 قدم بوده بدور خود می پیچیدند و گاهی در زیر بغل میگرفتند چنانکه فع نیز معمول است (خروج 12:34 دوم پادشاهان 4:39 لوقا 6:38) و در شب نیز آن را برای روپوش خود استعمال میکردند (خروج 22:26 و 27 تثنیه 24:13 ایوب 22:6 و 24:7) و گمان میبرند که دامن (اعداد 15:38 متی 23:5) بر اطراف همین لباس بود. در فصل زمستان پوستینی از پوست گوسفند یا بز بر دوش میگرفتند و دور نیست آنچه در «دوم پادشاهان 1:8 و زکریا 13:4» مذکور است اشاره به پوستین باشد و قصد از لباس میش (متی 7:15) ادعای حلیمی و پاکیزگی میباشد. اما لباس زنان با مردان چندان تفاوتی نداشت مگر اینکه لباس خارجی را که مردان عبا و زنان چادر گویند قدری فراخ میگرفتند (مرقس 14؛51) و در اواخر این روبند یا دهان بند را بر آن افزودند (پیدایش 24:65) اما دستمالها را (اعمال رسولان 19:12) یا در دست میگرفتند و یا بر صورت خود میگذاردند اما کفشها (متی 13:11) یا نعلین (تثنیه 25:9 و مرقس 6:9) عبارت از قطعه های چوب یا پوست بود که بهیئت قدم ساخته بواسطهء ریسمان های پوستی یا غیره محض سهولت درآوردن بر پای خود می بستند (پیدایش 14:23) و کندن کفش دلالت بر آن مینمود که موضعی که بر آن نشسته اند امن و محل راحت است چنانکه این مطلب تا امروز نیز معمول میباشد. و چون کفش ها پای شخص را از گرد و غبار و سایر کثافات محافظت نمیکرد، لذا لازم بود که میزبان همواره آب از برای شستن پاهای میهمان فراهم کند (پیدایش 24:32 لوقا 7:44) و گشادن بند کفش یا نعلین و شستن پاها مختص نوکران و خدمتکاران بود (مرقس 1:7 یوحنا 13:1-16). اما عمامه (خروج 28:40 و 39:28) مختص کاهنان بود و بعضی از زنان عبرانی نیز استعمال میکردند (اشعیا 3:20). و باید دانست که سلاطین زمان سلف را عادت این بود که لباس عوضی برای میهمان میفرستادند (دوم پادشاهان 5:5 و22). و چون ترکیب لباسها متفاوت نبود بزودی، در کمال سهولت لباس یکی با لباس دیگری عوض میشد (پیدایش 27:15 و اشمو 18:4 تثنیه 22:5 لوقا 15:22). پوشیده نماند که لباسها را با جواهر نفیسه و طلا و نقره و سجاف زینت میکردند و تمام مردم گوشواره ها در گوش و حلقه ها در بینی و بازوبند در بازو و خلخال در پا میداشتند (2 شموا: 10 اشعیا 3:16 و 19 و 20) و آینه هائی که از برنج صیقلی ترتیب میدادند به دست گرفته (خروج 38:8 اشعیا 3:23) و یا در گردن و کمر خود می آویختند و زنان یونانی و رومانی را عادت این بود که مویهای خود را رها میکردند دراز میشد و بعد آنها را به انواع زینت ها مزین میساختند. (تیموتاوس 2:9 و 10 و اول پطرس 3:3) رجوع به طیلسان شود. (قاموس کتاب مقدس). کلمهء لباس گاهی به کلماتی دیگر اضافه شود و افادهء معانی خاص کند چون:
-لباس التقوی؛ حیا. ستر عورت یا ایمان یا شرم. (منتهی الارب).
-لباس الجوع؛ گرسنگی: اذاقها الله لباس الجوع و الخوف؛ یعنی گرسنگی و ترس آنها بنهایت رسید. ضرب له اللباس مثلا لاشتماله. (منتهی الارب).
-لباس الرجل؛ زن مرد. (منتهی الارب) : هنّ لباس لکم و انتم لباس لهن. (قرآن 2/187).
-لباس المرأة؛ شویِ زن. (منتهی الارب).
- لباس راهب؛ کنایه از لباس سیاه است، چه لباس رهبانان بیشتر سیاه میباشد. (برهان) :
لباس راهبان پوشیده روزم
چو راهب زان برآرم هر شب آوا.خاقانی.
-لباس رسمی؛ لباس خاص که در نظام یا گاه تشرف خدمت پادشاهان و غیره پوشند(1).
-لباس روغنی؛ صاحب آنندراج گوید: دو صورت دارد یکی آنکه برای محافظت از آب در موسم باران جامه را در روغن کتان چرب کرده خشک سازند و بپوشند، دوم آنکه زنان و مردان رعنا جامه های خود را بروغنهای خوشبو یا عطریات چرب سازند و این از مخترعات اهل هند است و می تواند که مراد از آن مطلق جامهء چرب باشد چنانکه جامهء عصاران و طباخان :
توانگر آشنای عشق چون شد دشمن خویش است
حذر ز آتش به آن را کو لباس روغنی دارد.
محمدقلی سلیم.
-لباس شمعی؛ نوعی است از رنگ سبز که آن را در عرف هند تیلاموگیا گویند. (آنندراج).
-لباس عباسی؛ کنایه از لباس سیاه است که خلفای عباسی شعار خود ساخته بودند :
روز شنبه ز دیر شماسی
خیمه زد در لباس عباسی.نظامی.
-لباس عزا؛ جامهء نیلی. لباس ماتم. جامهء سیاه.
-لباس عنبرسا؛ به معنی لباس رهبانان است که کنایه از لباس سیاه باشد. (آنندراج).
-لباس قلمی؛ رخت قلمکار. رجوع به جامهء شستی شود. (آنندراج).
-لباس ماتم پوشیدن؛ سیاه پوشیدن. جامه در نیل گرفتن. رجوع به مجموعهء مترادفات ص 310 شود.
-لباس مرصعی؛ جامه ای که زه گریبان و دور دامن او را دُرها آویخته باشند :
ای آنکه ساختی تو لباس مرصعی
ازبهر عبرت است پی اعتبار نیست.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
و نیز مزید مؤخر کلماتی واقع شود و افادهء معانی خاص کند چون: بدلباس. جالباس. جالباسی. خوش لباس. هم لباس. ازرق لباس، به معنی کبودجامهء صوفی :
غلام همت دردی کشان یکرنگم
نه آن گروه که ازرق لباس و دل سیهند.
حافظ.
رجوع به هر یک از این مدخلها شود.
|| ایمان. || شرم. || آمیختگی. || فراهم آمدگی. (منتهی الارب).
(1) - Habit de ceremonie.

لباس.

[لَبْ با] (ع ص) مرد نیک نهان دارنده مکر و عیب را. || آمیزنده. || مرد بسیارلباس. (منتهی الارب).

لباسات.

[لِ] (ع اِ) جِ لباس. || کنایه از تملق و چاپلوسی است. (غیاث) :
سخن آموز که تا پند نگیری ز سخن
پند را باز ندانی ز لباسات و فریب.
ناصرخسرو.
|| مکر و تزویر و خدعه و دوروئی :
شاها ز تو غوری بلباسات بجست
مانندهء جوژه از کف خات بجست
از اسب پیاده گشت و رخ پنهان کرد
پیلان بتو شاه داد و از مات بجست.
فردوس مطربه (از تاریخ جهانگشای جوینی).

لباس شو.

[لِ] (نف مرکب) رختشو. آن که جامه شوید.

لباس شویی.

[لِ] (حامص مرکب) شستن جامه. || (اِ مرکب) کارگاه جامه شویی. جامه شوی خانه. رختشوی خانه.

لباس گردانیدن.

[لِ گَ دَ] (مص مرکب)تغییر دادن جامه. تعویض جامه.

لباشک.

[لَ شَ] (اِ) لواشک. رجوع به لواشک شود.

لباشن.

[لَ شَ] (اِ) حلقهء ریسمانی باشد که بر چوبی نصب کنند و لب بالای اسبان و خران بدفعل را در آن ریسمان نهاده تاب دهند تا عاجز شوند و حرکات ناپسند نکنند. (برهان). لویشه. لبیش. لبیشه. لواشه. لباشه. لباچه.

لباشه.

[لَ شَ / شِ] (اِ) لباچه. لبیش. لبیشه. لواشه. لباشن. لویشه. لواشه که بر لب اسبان و خران بدفعل گذارند و پیچند. (برهان).

لباشیر.

[لَ] (اِ) گیاهی است کائوچودار و به درختها پیچد و آن در اطراف بهبهان و بوشهر و بندرلنگه و مکران و بخشهای بسیار گرم خرماخیز فارس یافت شود(1). این پیچ در اطراف بندرعباس (به نام لباشیر) و لار و خوزستان و در کویر لوت (به نام شتر) و نیز در لباقة و سفیدآبه در هزاروسیصد گز ارتفاع دیده شده است و از درختان کائوچوئی ایران است. (گااوبا).
(1) - Daemia cordata. Daemiaineana.
Pergularia tomentosa.

لباف.

[لَ ب با] (از ع، ص) (در تداول عامهء فارسی زبانان) لواف. گستردنی زلیه ساز. رجوع به لواف شود.

لباقة.

[لَ قَ] (ع مص) زیرک و ترزفان شدن. (تاج المصادر). حذاقت. زیرک و ماهر و چرب زبان گردیدن. (منتهی الارب) : حال ذلاقت و لباقة و ظرافت و لطافت او بر رأی سلطان عرض کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 435). || (اِمص) زیبایی در شمایل.

لباکة.

[لُ کَ] (ع اِ) گوسپندان آمیخته با گوسپندان دیگر. (منتهی الارب).

لبالب.

[لَ لِ] (ع اِ) لبالبُالغنم؛ غوغا و آواز گوسپندان. (منتهی الارب).

لبالب.

[لَ لَ] (ص مرکب) لب بلب. لمالَم. مالامال. پر از مایعی تا لبه. پر تا لب چنانکه جامی. لب ریز. مملو. ممتلی. که تا لب پر باشد چون پیمانه از شراب و حوض از آب و جز آن : بموسم گندم درو از آسمان باران آمد پانزده شبانه روز که حوضها لبالب شد. (تاریخ طبرستان).
مجره بسان لبالب خلیجی
روان گشته از شیر در بحر اخضر.
ناصرخسرو.
اگر نه سرنگونسارستی این طشت
لبالب بودی از خون دل من.خاقانی.
لبالب جام بر دونان کشیدی
پیاپی جرعه ها بر من فشاندی.خاقانی.
هر بار بجرعه مست گشتم
این بار قدح لبالب آمد.خاقانی.
لبالب کرده ساقی جام چون نوش
پیاپی کرده مطرب نغمه در گوش.نظامی.
ملک بر یاد شیرین تلخ باده
لبالب کرده و بر لب نهاده.نظامی.
لبالب کن از بادهء خوشگوار
بنه پیش کیخسرو روزگار.نظامی.
بگردان ساقیا جام لبالب
بکردار فلک دور دمادم.سعدی.
کردیم بسی جام لبالب خالی
تا بو که نهیم لب بر آن لب حالی.سعدی.
فیض؛ لبالب رفتن رود. اِطفاح و تطفیح؛ لبالب کردن خنور. طفوح و طَفح؛ لبالب گردیدن خنور. (منتهی الارب). نزق؛ لبالب شدن آوند و آبگیر. صاحب آنندراج گوید: لبالب یعنی از این لب تا آن لب که عبارت از مجموع و تمام باشد به معنی مملو و پر و به معنی پیالهء مملو از شراب مجاز است:
خسرو بیدل توام مست شبانهء لبت
یک دو لبالبم بده تا بخمار درکشم.
میرخسرو.
هنوز عقل ز تزویر میدهد خبرم
لبالبم دوسه پیش آر و بیخبر گردان.
میرخسرو.
|| لب بر لب نهادن. (برهان).

لبان.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لبون. (منتهی الارب).

لبان.

[لِ] (ع مص) شیر دادن. یقال: هو اخوه بلبان امه و لایقال بلبن اُمه و انما اللبن الذی یُشرب. (منتهی الارب ). || (اِمص) شیرخوارگی :
همچو میل کودکان با مادران
سرّ میل خود نداند در لبان. مولوی.

لبان.

[لَ] (ع اِ) سینه. میانهء سینه. مابین دو پستان. سینهء ستور شکافته سم بخصوص. (منتهی الارب). فروتر از سینه و جایگاه بربند اسب. (مهذب الاسماء). فروتر سینه. (بحر الجواهر). || شیر زن.

لبان.

[لُ] (ع اِ) جِ لبانة. (منتهی الارب).

لبان.

[لُ] (اِ) از یونانی لیبانوس(1) و لاتینی اُلیبانوس(2). کندر که صمغی است. (منتهی الارب). کندر. (اختیارات بدیعی). کندر و آن نوعی از علک است. علک. (دهار). معرب از لیبانوس یونانی و آن کندر است. (فهرست مخزن الادویه). کندر دریایی. (برهان قاطع در کلمهء خردهء کندر). صمغی است که آن را کندر میگویند و درخت آن مانند درخت پسته میباشد و گل و میوه و بار و تخم ندارد. (برهان). ابن بطوطه درخت لبان را در مُل جاوه دیده است و گوید درخت لبان خرد است به اندازهء بالای آدمی و گاهی کوتاه تر، شاخهای آن چون شاخ حرشف (انگنار) با برگهای کوچک و تنک و لبان صمغی باشد بر شاخهای این درخت. ابوریحان در صیدنه گوید: کندر است، بعضی از خواص او اینجا بیان کنیم: پوست او آنچه سطبر بود خوب باشد و خوشبوی بود و کهنه نباشد و او را پوست درخت مارد نیامیخته باشند نیکوتر بود و علامت آنکه خالص بود آن است که چون سوخته شود بوی او خوش باشد. دخان او را سادا گویند و گفته اند درخت او به درخت پسته مشابه بود و او را تخم و میوه نباشد و طریق تحصیل لبان آن است که پوست از درخت باز کنند و بر چوب او زخمها از تیر و کارد کنند تا لبان از او مترشح شود بامداد آنچه جمع شده باشد بردارند. طایفه ای که در زمین شحر باشند گویند که درخت او به درخت خار مشابهت دارد و برگهای او را طول زیاده از عرض بود و از ساحل دور است و بر کوهها باشد چون فصل تابستان هوای آن موضع رطب شود از زیر آن درختان آبی بیرون آید و بر آن کوهها حوضها باشد از آن آب پر شود و آن آب سرد نباشد تا هوای آن موضع از تری به خشکی مبدل شود پس اهل آن موضع آن آب را بخورند کندر از آن درختان حاصل کنند و هر گاه کندر ببندد و خشک سازند. اوریباسیوس گوید لبان: او را به یونانی لیبانوس گویند و به ترکی کوچی. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صمغ شاه صینی است و برگ صینی تنبول است. (دمشقی): و لبان از آنجا [از شهر شحر، به عربستان] برند به همهء جهان. (حدود العالم). لبان جاوی. (دمشقی). بستک. بستج. حصی لبان الجاوی. حسن لبه. (مخزن الادویه). || صنوبر. (منتهی الارب).
(1) - Libanos.
(2) - Olibanus.

لبان.

[] (اِخ) نام قومی از خلخیان است که در کرمین کث نشینند. (حدود العالم). صاحب مجمل التواریخ گوید: پادشاه لبان را قتکین لبان گویند. (مجمل التواریخ ص 421).

لبان.

[لَ] (اِخ) شهری است در خاک مهره از زمین نجد در اقصای یمن. (معجم البلدان).

لبان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان کاغه، بخش دورود، شهرستان بروجرد، واقع در 15 هزارگزی شمال دورود، کنار راه مالرو تندرو به دوخواهران. دارای 418 تن سکنه. محصول آنجا غلات و تریاک، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و از دو محل بنام بالا و پایین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لبان.

[لَبْ با] (اِخ) (الشیخ...) محمد بن محمداللبان الاسکندری الشافعی، صاحب باقة الریحان فیما یتعلق بلیلة النصف من الشعبان، که «فضائل لیلة النصف من شعبان لابی الحسن البکری» را به دنبال آن آورده است. (معجم المطبوعات ج 2).

لبان.

[لَبْ با] (ع ص) شیرفروش. || خشت زن. (مهذب الاسماء).

لبان.

(1) [ل بْ با] (اِخ) ابن باشهری الجیلی پدر ابوالحسن کوشیار. (تتمهء صوان الحکمه ص 83).
(1) - یروی لبار و لبار بلغة الجیل، الاسد.

لبانات.

[لُ] (ع اِ) جِ لبانة.

لبانة.

[لُ نَ] (ع اِ) حاجت و نیاز در امور و معضل و معالی. ج، لبان (منتهی الارب)، لبانات. (مهذب الاسماء). الحاجة او من غیر فاقة بل من همة. یقال «قضیت لبانتی»؛ ای حاجتی. (اقرب الموارد).

لبانة.

[لُ نَ] (اِخ) دختر ریطة بن علی. وی از زنان زیباروی بود و محمد بن هارون الرشید او را به زنی کرد و هم به دست او کشته شد. (عقدالفرید ج 3 ص 225).

لبانة.

[؟ نَ] (اِ) اسم مغربی فرفیون است. (فهرست مخزن الادویه).

لباوت.

[] (اِخ) شهری است در یهودا (یوشع 15:32) که احتمال کلی میرود همان بیت لباوت باشد یا بیت برئی که همان البیره جدید است. (قاموس کتاب مقدس).

لباة.

[لُ بَ ءَ] (ع اِ) شیر ماده. لَباة. لَبُؤَة. لَبْوَة. (منتهی الارب).

لب ء.

[لَبْءْ] (اِخ) نام قبیله ای است. (منتهی الارب).

لب ء.

[لَبْءْ] (ع مص) فله (آغوز) دوشیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر). || خورانیدن قوم را فله. (منتهی الارب). کسی را فله دادن . (تاج المصادر). || جوشانیدن فله را. || نخستین آب دادن کشت را. (منتهی الارب).

لب اشکن.

[لَ اِ کَ] (اِخ) دهی از دهستان فداغ بخش مرکزی شهرستان لار، واقع در 114هزارگزی باختری لار، کنار راه فرعی لار به بیرم. دامنه گرمسیر و مالاریایی. دارای 566 سکنه. شیعه مذهب و فارسی زبان. آب آن از چاه. محصول آن غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنعت دستی اهالی قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لبب.

[لَ بَ] (ع اِ) سر سینه. (منتهی الارب). لبة. بر. (مهذب الاسماء). منحر. || حمایل جای از سینه. (منتهی الارب). موضع که بند بر آن نهند. (منتخب اللغات). || موضع القلادة من الصدر. ج، لباب و الباب. (بحرالجواهر). پیش بند پالان. (منتهی الارب). فروبند. (حبیش). بربند. (مهذب الاسماء). دوال زیر شکم اسب که یکسرش به سینه بسته باشد و یکسرش به تنگ. (منتخب اللغات). سینه بند. پیش بند. || رسن جوی(1) که بر گردن گاو نهند. (مهذب الاسماء) || ریگ تنک. ج، اَلباب. (منتهی الارب). || بسیاری از ریگ. (منتخب اللغات). || حال. (منتخب اللغات). منه قولهم فلان فی لبب رَخی؛ ای حالة واسعة. (منتهی الارب).
(1) - ظ: و چوبی.

لبب.

[لَ بَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (معجم البلدان).

لب برچیدن.

[لَ بَ دَ] (مص مرکب) به گریه درآمدن کودک. آغاز گریه کردن کودک. در آغاز گریه تشنجی در لبها پیدا آمدن. حالتی که در شروع گریه خاصه برای اطفال در لب دست دهد. حالتی از انقباض که پیش از گریستن بر لب افتد. پیدا آمدن حالتی در لب پیش از گریستن و در اطفال مشهودتر باشد. فراهم آوردن لبها را برای گریه یا خنده. آمادهء گریستن شدن کودک. لبها فراهم و ترنجیده داشتن آغازیدن گریه را. آثار گریستن پیدا آمدن در لبها به آغاز. گرد کردن دو لب آغازیدن گریستن را:
چنان هر خنده ام را گریه ای از پی روان باشد
که در وقت یتیمی طفل لب برچیده را مانم.
سعید اشرف (آنندراج).
لبی برچیده ساقی تا دگر بر توبه ام خندد
چه در کام و زبان بیهوده استغفار می چینم.
ظهوری (آنندراج).

لب برزدن.

[لَ بَ زَ دَ] (مص مرکب)غرور و نخوت نمودن. (مجموعهء مترادفات ص 256).

لب برگردان.

[لَ بَ گَ] (ن مف مرکب)جامه که گریبان آن به طرف وحشی تا شود.

لب بر لب نهادن.

[لَ بَ لَ نِ / نَ دَ](مص مرکب) چسبانیدن لب بر لب دیگری بوسه را :
ترنج و سیب لب بر لب نهاده
چو در زرین صراحی سرخ باده.نظامی.
من جان خویش بر تو فشانم به خرمی
گر بر لبم نهی لب شکرفشان خویش.
ظهیر فاریابی.
کردیم بسی جام لبالب خالی
تا بو که نهیم لب بر آن لب حالی.سعدی.
یک لحظه بود این یا شبی کز عمر ما تاراج شد
ما همچنان لب بر لبی نا برگرفته کام را.
سعدی.
وقت است اگر درآئی و لب بر لبم نهی
چندم به جستجوی تو دم بر دم اوفتد.
سعدی.

لب بستن.

[لَ بَ تَ] (مص مرکب) لب نگشادن. سخن نگفتن. خاموش ماندن. خموشی گزیدن. سکوت اختیار کردن :
دل من چو نور اندر آن تیره شب
نخفته گشاده دل و بسته لب.فردوسی.
بدو گفت برگوی و لب را مبند
که گفتار باشد مرا سودمند.فردوسی.
دبیر بزرگ آن زمان لب ببست
به انبوه اندیشه اندرنشست.فردوسی.
گشاده شد آن کس که او لب ببست
زبان بسته باید گشاده دو دست.سعدی.
نگویم لب ببند و دیده بردوز
ولیکن هر مقامی را مقالی.سعدی.

لب بسته.

[لَ بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)ساکت. خاموش :
تا تویِ لب بسته گشادی نفس
یک سخن نغز نگفتی به کس.نظامی.
در عشق شکسته بسته دانی چونم؟
لب بسته و دل شکسته دانی چونم؟
تو مجلس می نشانده دانم چونی
من غرقهء خون نشسته دانی چونم؟خاقانی.

لب به دندان گزیدن.

[لَ بِ دَ گَ دَ](مص مرکب) با گزیدن لب، خشم یا اسف یا شگفتی یا پشیمانی نمودن. رجوع به لب گزیدن شود :
وگر سیدش لب به دندان گزد
دماغ خداوندگاری پزد.سعدی.
چه خوش گفت دیوانه مرغزی
حدیثی کز آن لب به دندان گزی.سعدی.

لب به لب.

[لَ بِ لَ] (ص مرکب) (در تداول عوام) لبالب. پر تا لبه. مالامال. پر. رجوع به لبالب شود :
پی دشمنان پخت آشی عجب
ز ماهیچه دکان شده لب به لب.
میرزا طاهر وحید (در توصیف شمشیرگر، از آنندراج).
-لب به لب شدن؛ پر شدن. مالامال شدن.

لب پر زدن.

[لَ پَ زَ دَ] (مص مرکب) لپر زدن. با حرکت دادن ظرفی مقداری از مایع که در آن است بیرون ریختن. فروریختن کمی از آب یا مایعی دیگر از لب ظرفی، گاه جنبیدن یا حرکت دادن آن. از لب کاسه و جز آن ریختن آب برای حرکتی که به ظرف داده باشند.

لب پریدگی.

[لَ پَ دَ / دِ] (حامص مرکب) (در بشقاب و کاسه و جز آن) شکستگی مختصر از لب آن.

لب پریده.

[لَ پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) (در کاسه و بشقاب و کوزه و جز آن) کمی از دهانهء آن شکسته.

لبت.

[لَ] (ع مص) پیچیدن دست کسی را. || به چوب دستی زدن بر سینه و شکم و تهی گاه کسی. (منتهی الارب).

لب تخت.

[لَ تَ] (ص مرکب، اِ مرکب)بشقاب. || قسمی بشقاب. بشقاب که گودی کم دارد.

لب ترش.

[لَ تُ] (ص مرکب) کمی ترش. که کمی ترش است. مایل به ترشی. می خوش. که کمی به ترشی زند. ملس: شرابی لب ترش، که کمی ترش است.

لب ترشی.

[لَ تُ] (حامص مرکب) حالت و صفت لب ترش.

لب ترکاندن.

[لَ تَ / تَ رَ دَ] (مص مرکب) در تداوم عوام، سخن گفتن. مطلبی را اظهار کردن: تا لب ترکاندم ...

لب تر کردن.

[لَ تَ کَ دَ] (مص مرکب)آلودن لب به آب. اندکی آب به دهان گرفتن و توسعاً آشامیدن آب :
لب تر مکن به آب که طلق است در قدح
دست از طعام دار که زهر است توأمان.
خاقانی.
چنان آسمان بر زمین شد بخیل
که لب تر نکردند زرع و نخیل.سعدی.
صاحب آنندراج گوید: کنایه از شراب پنهان خوردن و سخن گفتن مرادف زبان زدن است :
بهاری یافتم زو بر نخوردم
فراتی دیدم و لب تر نکردم.نظامی.
ز چندین نکته ها کم گشت لب تر
ندیدم هیچ نقشی زین نکوتر.میرخسرو.

لب تشنه.

[لَ تَ / تِ نَ / نِ] (ص مرکب)عطشان :
خاک لب تشنهء خون است و ز سرچشمهء دل
آب آتش زده چون چاه سقر بگشایید.
خاقانی.
مانم بخاک کم بها لب تشنهء آب وفا
کز جرعهء هیچ آشنا آلوده دامان نیستم.
خاقانی.
لب تشنه ترم ز سگ گزیده
از دست کس آب چون ستانم.خاقانی.
زین بحر بصیرت بین بی شربت ازو مگذر
کز شط چنین بحری لب تشنه شدن نتوان.
خاقانی.
نوح که لب تشنه بحیوان رسید
چشمه غلط کرد به طوفان رسید.نظامی.
-شاه لب تشنه؛ حسین بن علی علیه السلام :
زیر خنجر گفت شاه لب تشنه
مهلتی ای شمر تشنه ام تشنه.

لبث.

[لَ] (ع مص، اِمص) مکث. پاییدن. پای داشتن. مقابل سرعت و شتاب. درنگ. درنگی. انتظار. دیر کردن. درنگ کردن. (منتهی الارب) (ترجمان القرآن جرجانی). مکث کردن. لباث. (منتهی الارب). لباثة. لبیثة. (منتهی الارب ) : ابوعلی کس فرستاد و گفت لبث
(1) [ و ] انتظار از حد گذشت و کار بغایت رسید و دشمن ظفر یافت و خانه از دست شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 119). و لشکر مغول تا به در اصفهان آمدند و از آنجا بتعجیل تمام بی هیچ لبث و مکث در مدت سه شبانروز به ری راندند. (جهانگشای جوینی).
(1) - این کلمه در نسخهء چاپی نیست، از نسخهء خطی نقل شد.

لبث.

[لَ بِ] (ع ص) درنگ کننده؛ منه قوله تعالی: لابثین فیها احقابا. (قرآن 78/23). لابث. (منتهی الارب).

لبثة.

[لَ ثَ] (ع اِمص) درنگ. تأخیر.

لبثة.

[لُ ثَ] (ع اِمص) درنگی. (منتهی الارب).

لبج.

[لَ بَ] (ع اِ) جِ لُبجة. (منتهی الارب).

لبج.

[لُ بَ] (ع اِ) جِ لُبجة. (منتهی الارب).

لبج.

[لَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب). لبج به (مجهولاً)، بر زمین افکنده شد و افتاد. || به چوب دستی زدن کسی را. (منتهی الارب).

لب جستن.

[لَ جَ تَ] (مص مرکب)علامت تفأل و شگون چون جهیدن چشم و جز آن. (از مجموعهء مترادفات ص 229).

لبجة.

[لُ جَ] (ع اِ) دام آهنین شاخدار سرکج که بدان گرگ را شکار کنند. ج، لَبَج، لُبَج. (منتهی الارب).

لبچرا.

[لَ چَ] (اِ مرکب) نخود و کشمش و اقسام میوه های خشک را گویند که مردم بوقت صحبت داشتن در شبهای زمستان در میان ریزند و کم کم خورند و صحبت دارند. (از برهان). شب چره. لب چره. (آنندراج). || مطلق خوردنی. || علف چاروا. (برهان).

لب چره.

[لَ چَ رَ / رِ] (اِ مرکب) لب چرا. شب چره. نقلی که چون یاران با هم صحبت دارند در مجلس آرند که آن را میخورند و سخن میدارند :
به عیش یکدمه احمد مساز با شربت
ز نقل لب چره بردار توشهء جاوید.
احمد اطعمه.

لب چش.

[لَ چَ / چِ] (اِ مرکب) چاشنی که برای دریافت مزهء چیزی کنند. (غیاث). نمک چشه :
تا مست بوسه روز جزا افتمت بپا
خواهم به لب چشی بنوازی شراب را.
ظهوری.
بلاست چشمک ساقی و لب چش ساغر
حذر که آفت رندان پارسا اینجاست.
ظهوری.
-لب چش کردن؛ از چیزی اندکی خوردن از برای استعلام کیفیت و مزهء آن. (آنندراج) :
بوسهء شیرین دهانان را مکرر همچو قند
کرده ام لب چش بشیرینی چو دشنام تو نیست.
صائب.

لبچور.

[لَ] (ص مرکب) سطبرلب. شفاهی. (صراح). کلان لب. لب کلفت.

لبچین.

[لَ] (اِ مرکب) نوعی کفش و چکمهء درشت و خشن سربازی.

لبح.

[لَ] (ع مص) پیر بزرگ سال گردیدن. (منتهی الارب).

لبح.

[لِ] (ع ص) پیر سالخورده. || (اِمص) دلیری و شجاعت. || (اِخ) نام مردی که او را ذکری است در حدیث. (منتهی الارب).

لبخ.

[لَ] (ع مص) زدن. || گرفتن. || کشتن. || فریفتن به جهت گرفتن چیزی. || دشنام دادن. (منتهی الارب).

لبخ.

[لَ بَ] (اِ) در جنوب ایران این نام را به ابریشم هندی دهند و گمان میکنم از زبانهای اروپایی گرفته اند یعنی از لبک(1). رجوع به ابریشم هندی شود. حکیم مؤمن در تحفه گوید(2): اسم عربی درخت عظیمی است و در صعید مصر کثیرالوجود و شبیه به درخت چنار و ثمرش کوچک و سبز و بعد از رسیدن شیرین میشود با کراهت طعم و برگش مایل به درازی و معروف به سمیت و اهل مصر سمیت در او نیافته اند و ابن جزله مؤلف منهاج قسمی از آزاددرخت دانسته و نزد مؤلف حاوی الادویة سداب است. در دوم سرد و خشک و شرب و ذرور او قاطع نزف الدم و رافع درد دندان و طلای او مقوی موی و با شراب محلل اورام و با لادن و مورد جهت جبر کسر و ضربه و حرکت استخوان از مفصل و دود او جهت گریزانیدن هوام مؤثر و خوردن ثمر او مقوی معده و حابس اسهال و مصدع و مورث ثقل سامعه است. (تحفهء حکیم مؤمن). برسیون.(3)
(1) - Lebbek. (2) - در تحفهء چاپی، با جیم «لبج» ضبط شده است.
(3) - Persea.

لب خاییدن.

[لَ دَ] (مص مرکب) خاییدن و گزیدن لب به علامت حسرت و ندامت و تعجب و نیز شرمسار کردن کسی را :
لب چه خائی برای کشتن من
خود فلک پشت دست میخاید.میرخسرو.

لب خرگوش.

[لَ خَ] (ص مرکب)خرگوش لب. سه لب. لب شکری. شکافته لب.

لب خشک.

[لَ خُ] (ص مرکب) دارای لبی پژمردهء از تشنگی :
چو هاروت و ماروت لب خشک از آن است
ابر شط و دجله سر آن بدنشان را.؟

لبخند.

[لَ خَ] (اِ مرکب) لبخنده. تبسم :
برقع از رخ به یک طرف افکند
عالمی زنده کرد از لبخند.
میرزا طاهر وحید.
لبخند نهاد بر لب من
بر غنچهء گل شکفتن آموخت.ایرج میرزا.

لبخند زدن.

[لَ خَ زَ دَ] (مص مرکب)تبسم. ابتسام. بکماردن.

لبخنده.

[لَ خَ دَ / دِ] (اِ مرکب) لبخند. تبسم :
دیدن روی تو زیبنده بود آینه را
بتماشای تو لبخنده بود آینه را.
محمد سعید اشرف.
- لبخنده زنان؛ خندان. تبسم کنان :
لبخنده زنان ز هر سر تیع کنم نوش
زهری که بصد مهرهء ارقم نفروشم.خاقانی.
سرمست درآمد از درم دوست
لبخنده زنان چو غنچه در پوست.سعدی.

لبخة.

[لَ بَ خَ] (اِ) درختی است بزرگ شبیه درخت چنار، بارش کوچک و سبز شبیه خرما شیرین اما ناخوش بوی و مزهء برگش مایل به درازی، چوبش را اگر کسی بشکند و بوی کند خون از بینی او جاری گردد. دو تخمهء آن را چون با هم منضم کنند هر دو التیام پذیرد و یک گردد. و عن اباقل الحضرمی: قال بلغنی ان نبیاً شکی الی الله تعالی الحفر فی اسنانه فاوحی الیه ان کل اللبخ. قیل کان سماً بفارس فنقل الی مصر فزالت سمیته. (منتهی الارب).

لبد.

[لِ] (ع اِ) نمد. (منتهی الارب). نمط :
مور اسود بر سر لبد سیاه
مور پنهان دانه پیدا پیش راه.مولوی.
|| نمد زین. (مهذب الاسماء). خویگیر زین. (منتهی الارب). || هر پشم و موی نشسته برچفسیده. ج، الباد و لبود. (منتهی الارب). موی انبوه میان دو دوش. مویهای یال شیر. لبدة. رجوع به لبدة شود. || کار. (منتهی الارب).

لبد.

[لِ بَ] (اِخ) (ذو...) جایگاهی است به بلاد هذیل. (معجم البلدان).

لبد.

[لَ بَ] (ع اِ) پشم گوسپند. گویند ما له سبد و لا لبد و هما الشعر و الصوف؛ ای ما له شی ء. (منتهی الارب). پشم گوسپند و اشتر :
وین عمارت کردن گور و لحد
نی ز سنگ است و نه چوب و نی لبد.
مولوی.

لبد.

[لَ بَ] (ع مص) مقیم شدن بجایی و لازم گرفتن آن را. || چفسیدن به زمین. || حلق و سینه گرفتن شتر از بسیار خوردن صلیان. (منتهی الارب).

لبد.

[لَ بِ] (ع ص) آنکه پیوسته در خانه باشد و به سفر نرود و جای را نگذارد. (منتهی الارب).

لبد.

[لُ بَ] (ع ص، اِ) مرد خانه نشین و جای گیر که به تلاش روزی نرود و سفر نگزیند. (منتهی الارب). || مالٌ لبد؛ مال بسیار. منه قوله تعالی: ما لبدا. (منتهی الارب). مال برهم نهاده. بسیار از مال و جز آن. (منتخب اللغات). بسیار برهم نهاده. (ترجمان القرآن جرجانی). || مردم انبوه و بسیار . (منتخب اللغات). گروهانی انبوهی کننده. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی). یقال: الناس لبد؛ ای مجتمعون. ج، لبدة. || ابولبد؛ شیر بیشه. (منتهی الارب). || (اِخ) کرکس پسین لقمان الذی بعثته عاد الی الحرم یستسقی لها فلما اهلکوا خیر لقمان بین بقاء سبع بعرات(1) سمر من اظب عفر فی جبل وعر لایمسها القطر و بین بقاء سبعة انسر کلما هلک نسر خلف بعده نسر فاختار النسور و کان آخرها لبداً. و این لقمان عاد است غیر لقمان حکیم علیه السلام یکهزار و سه صد سال زندگانی کرد و این عمر هفت کرکس است. (منتهی الارب).
(1) - در تاج العروس آمده: هکذا فی نسختنا بالعین و یوجد فی بعض نسخ الصحاح بقرات بالقاف.

لبد.

[لِ بَ] (ع اِ) ابولبد؛ شیر بیشه. (منتهی الارب).

لبد.

[لُبْ بَ] (ع ص) مالٌ لبد؛ مال بسیار. (منتهی الارب).

لب دادن.

[لَ دَ] (مص مرکب) لب دادن ظرفی، پاره ای ظرفها جون مایعی از او سرازیر کنند در ظرف دیگر پراکنده نشود و آن را لب دادن گویند بر خلاف ظرفی که لب ندهد آب یا مایع مستقیم در ظرف زیرین فرو نریخته و به زمین ریزد. || صاحب آنندراج گوید: لب دادن، کنایه از بوسه دادن باشد. و رخصت دادن و بدین معنی مرادف زبان دادن است. (آنندراج) :
لب بخسرو ده و آنگاه به لاغ
با مگس گو ز شکر دور مشو.امیرخسرو.
لب بحرف نگار نتوان داد
رخ بخون جگر نکرده نگار.ظهوری.

لب دانه.

[لَ نَ / نِ] (اِ مرکب) به لغت تنکابنی چکی لک(1) ترکی است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - ظ. مراد چیلک یعنی تمشک باشد.

لبدس.

[لِ بِ دُ] (اِخ) شهری در آسیای صغیر در ساحل بحر الجزائر و شمال غربی شهر قدیم «کولوفون» نزدیک قصبهء صیغاجق که بخطهء قدیم یونیه ملحق بود. لیسیماخوس آن را ویران کرد و اهالی آن را به افس یعنی به آیاثلوغ نقل کردند. (قاموس الاعلام ترکی).

لب دوختن.

[لَ تَ] (مص مرکب)خموشی گزیدن :
مدتی میبایدش لب دوختن
از سخنگویان سخن آموختن.مولوی.
تا نگردد خون دل و جان جهان
لب بدوز و دیده بربند این زمان.مولوی.

لبد و سبد.

[لَ بَ وَ سَ بَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) الشعر و الصوف. موی و پشم.
-او را لَبد و سَبدی نبودن؛ او را هیچ نبودن. (از منتهی الارب).

لبدة.

[لِ دَ] (ع اِ) هر پشم که در یکدیگر درآمده و بهم چفسیده. || نمد. و هو اخص من اللبد. || جامه پاره ای که بر سینهء پیراهن دوزند یا رشتهء فتیله مانندی که در گریبان پیراهن درآرند. || موی انبوه شانه گاه شیر و منه المثل: هو امنع من لِبْدَة الاسد. (منتهی الارب). موی قفای شیر. (مهذب الاسماء). موی های یال شیر. یال شیر.
-ذولبدة؛ کنیت شیر بیشه است. (منتهی الارب).
|| لبدة نسال؛ گیاه صلیان. || باطنِ ران. (منتهی الارب). داخل الفخذ. || ملخ. (منتهی الارب).

لبدة.

[لِ دَ] (اِخ) شهری است میان برقة و افریقیه. (منتهی الارب). یاقوت در معجم البلدان گوید: لبدة، مدینة بین برقة و افریقیة و قیل بین طرابلس و جبل نفوسة و هو حصن من بنیان الاول بالحجر و الاجر و حوله آثار عجیبة یسکن هذا الحصن قوم من العرب نحو الف فارس یحاربون کل من حاربهم و لایعطون طاعة لاحد یقاومون مائة الف ما بین فارس و راجل کانت به وقعة بین ابی العباس احمدبن طولون و اهل افریقیة فقال ابوالعباس یذکر ذلک :
ان کنت سائلة عنی و عن خبری
فها انا اللیث و الصمصامة الذکر
من آل طولون اصلی ان سالت فما
فوقی لمفتخر بالجود مفتخر
لو کنت شاهدة بلبدة اذ
بالسیف اضرب و الهامات تبتدر
اذاً لعاینت منی ماتناذره
عنی الاحادیث و الانباء و الخبر.
(معجم البلدان).
و آن شهری است عجیب از شهرهای افریقیه که مورخین دربارهء ان اوصاف بلیغه کرده اند. (تاج العروس).

لبدة.

[لِ دَ] (اِخ) ابن عامربن خثعم. ذکر سیف فی الفتوح ان اباعبیدة وجهه فائد اعلی خیل بعد وقعة الیرموک من مرج الصفر و اورده ابن عساکر فقال ادرک النبی (ص) قلت و قد تقدم غیرمرة انهم ماکانوا اذ ذاک یؤمرون الاالصحابة. (الاصابة ج 6 ص3).

لبدة.

[لِ دَ] (اِخ) ابن قیس بن النعمان بن حسان بن عبیدالخزرجی. شهد بدراً قاله ابن الکلبی و استدرکه ابن الاثیر. (الاصابة ج 6 ص 3).

لبدة.

[لِ دَ] (اِخ) ابن کعب ابوتریس (بمثناة من فوق ثم راء و آخره مهملة بوزن عظیم) عداده فی اهل مصر ذکره ابن مندة و اخرج من طریق یحیی بن ایوب عن عمروبن الحرث عن مجمع بن کعب عن ابی تریس لبدة بن کعب قال حججت فی الجاهلیة ثم حججت الثانیة و قد بعث النبی (ص) و ما رایت احلی من الدم اکلته فی الجاهلیة (؟) و صلیت خلف عمر فقرا سورة الحج فسجد سجدتین . قلت و ما رایته فی تاریخ یونس و ذکر سیف فی الفتوح انه کان مع عبیدة بن الجراح فی وقعة فحل بعد وقعة الیرموک. (الاصابة ج 6 ص 11).

لبدة.

[لُ دَ] (ع اِ) نمد. || هر پشم و صوف در هم شده و بر هم چفسیده. || گروه مردم. یقال : صار الناس لبدة واحدة؛ ای اجتمعوا. (منتهی الارب). آن گروه که یکجا مقام کنند. (مهذب الاسماء).

لبدة.

[لَ بِ دَ] (ع ص) ناقةٌ لَبدة؛ ناقهء گلو و سینه گرفته از بسیار خوردن صلیان. (منتهی الارب).

لبدی.

[لُبْ بَ دا] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب). لبادی.

لبدیسان.

[لَ] (اِ مرکب)(1) یا تیرهء نعناعیان. گیاهان این تیره همه علفی و بحالت خودرو در مزارع و کوه ها و صحاری میرویند. یکی از علائم شناسائی آنها کرکهای مخصوصی است که بر روی برگهای آن دیده می شود و بر روی این کرکها کیسهء کوچکی است که پردهء نازکی آن را پوشانده و در آن کیسه اسانسهای معطر قرار گرفته که اگر دست به برگها برسد پرده پاره شده اسانس پراکنده میشود بسیاری از گیاهان این تیره را برای استفاده بمقدار زیاد میکارند. برگهای آنها همه ساده و متقابل و پوشیده از کرکهای اسانسی است. ساقهء آنها چهارگوشه و در مقطع آن یک استوانهء مرکزی و یک حلقه پوستی است که در چهار گوشهء آن کلانشیم بسیار تشکیل یافته است. گلهای آن نامنظم و اندکی شبیه به میمونیان است. کاسهء آنها دارای پنج کاسبرگ بهم چسبیده است که دو عدد آنها که در پایین قرار گرفته اندکی بلندترند. جام آنها به شکل لوله ای است که پنج دندانه دارد سه دندانهء پائین بلندتر و دو دندانهء بالا کوتاهتر و تشکیل دو لب نامساوی میدهند به این جهت است که آنها را لبدیس(2)نامیده اند. پرچمهای آنها به داخل گلبرگها چسبیده و شمارهء آنها چهار است. مادگی آنها دارای دو خانه است که هر یک دو تخمه دارند و پس از رسیدن در تخمدان آنها چهاردانه جداگانه ساخته میشود. این تیره از حیث گلها مانند میمونیان و از حیث تخمدان شبیه گاوزبانیان میباشند. جنس های مهم این تیره از اینقرارند: 1- پودنه(3) 2- آویشن شیرازی(4)3- آویشن کوهی(5) 4- فرنجمشک(6) 5- مریم گلی(7) 6- مریم نخودی(8) 7- اکلیل الجبل(9) 8- مرزنگوش(10) 9- بادرنجبویه(11)10- زوفا(12) 11- مرزه(13) 12 - گزنه سفید(14)13 - اسطوخودوس(15) 14 - ریحان سبز(16).
مورد استعمال نعنائیان: اگر چه بعض از نعنائیان در نقاط مرطوب میرویند ولی اغلب آنها در نقاط خشک دارای اسانس های تندتر و بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند. اسانس های آنها محرک، مقوی قلب و گاهی جوشاندهء آنها بعنوان محرق و سائیدهء آنها برای تقویت جهاز هضم بکار میرود. اسانس های آنها بنام تیمول و مانتل و لاواند در داروسازی مصرف بسیار دارد. (گیاه شناسی گل گلاب صص 246 - 249).
(1) - Labiees.
(2) - Labiees.
(3) - Mentha pulegium.
(4) - Thymus vulgaris.
(5) - Origanum.
(6) - Melissa.
(7) - Salvia.
(8) - Teucrium.
(9) - Rosmarinus.
(10) - Marjorana.
(11) - Dracocephalum citronella.
(12) - Hyssopus.
(13) - Satureia.
(14) - Lamium.
(15) - Lavandula.
(16) - Ocymum basilicum.

لبرالة.

[لِ لَ] (اِخ)(1) (حصن ...) حصنی در اسپانیا.
(1) - Lebrilla.

لبروث.

[] (اِ) به لغت مغربی قسمی از اسلنج (نوعی از لحیة التیس) و مستعمل صباغان است.

لب رود.

[لَ] (اِخ) دهی از بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در بیست هزارگزی شمال خاوری ایذه. دارای 130 تن سکنهء شیعهء لری و بختیاری. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

لب روزی.

[لَ] (ص مرکب) کم روزی. گنجشک روزی. کردی خوردی. آش بقازنه (به ترکی) :
هرگز نبدم لب تو یارب روزی
یابندهء تو نیست مگر لب روزی.یبغو.

لبرون.

[لُ رُ] (اِخ)(1) سیاستمدار فرانسوی، مولد «مِرسی- لوهو» (مرُت اِ مُزل) بسال 1871 م. وی در 1931 به ریاست سنا انتخاب شد و در 1932 به ریاست جمهوری رسید.
(1) - Lebrun.

لبرون.

[لُ رُ] (اِخ) شارل. نقاش فرانسوی مولد پاریس (1619 - 1690 م.).

لبرون.

[لُ رُ] (اِخ) شارل فرانسوا. دوک پلزانس. سیاستمدار فرانسوی و سومین کنسول پس از هجدهم برومر. مولد سَن- سُوُر (مانش). (1739 - 1824 م.).

لبرون.

[لُ رُ] (اِخ) پُنْس - دنی اکوشار. شاعر فرانسوی، مولد پاریس (1729 - 1807 م.). وی خویش را به لبرون پیندار ملقب ساخته بود.

لبرون.

[لُ رُ] (اِخ) الیزابت ویژه، دام. مشهور به مادام ویژه لبرون. نقاش، مولد پاریس (1755 - 1842 م.).

لبریز.

[لَ] (نف مرکب) پر. لبالب. مالامال. چنانکه از سر بخواهد شدن. طفحان: اناء طفحان؛ خنور لب ریز، سرریز. نسفان: اِناء نسفان؛ آوند پر و لب ریز. قدح دمعان؛ کاسهء لبریز. (منتهی الارب) : چون گرگ و روباه دندان طمع تیز و انبان حیله لبریز. (مجالس سعدی).
دیگ شکم از طعام لبریز مکن
گر کاه نباشد ز تو کهدان از تست.
میرالهی همدانی.
ز اشک روان دیدهء مظلومان
این نیست مردمی که کشی ساغر
آهسته تر بنوش که لبریز است
گلگون قدح ز خون دل مضطر.
حاج سید نصرالله تقوی.
افراط؛ لبریز گردانیدن توشه دان [ از توشه ] و حوض از آب. (منتهی الارب).

لب ریز شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب)(1)فیضان. ریختن مظروف و بیشتر مایع از ظرف چون بیش از اندازه باشد.
-جام صبر لبریز شدن؛ ناشکیبا گشتن. بیش تاب نداشتن. صبر به آخر رسیدن.
-کاسهء صبر کسی لبریز شدن؛ برسیدن شکیب او.
-پیمانهء عمر کسی لب ریز شدن؛ برسیدن اجل او : چون پیمانهء عمر او لب ریز شد... (تاریخ شاهی احمد یادگار ص 271).
(1) - Deborder.

لب ریز کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب)لبالب کردن. پر کردن تا لبه: تطفیح؛ لبریز کردن و لبریز گردانیدن. (منتهی الارب).

لبز.

[لَ] (ع مص) نیک خوردن و فروبردن. || بینی بند بربستن. || بر پشت زدن به دست. || سخت زدن. || راندن. || لقب دادن. || لگد زدن شتر. || سخت زدن ناقه سم را بر زمین. (منتهی الارب).

لبز.

[لِ] (ع مص) ضماد بستن ریش و خستگی را.

لب زدن.

[لَ زَ دَ] (مص مرکب) لب زدن به غذایی؛ چشیدن آن.
-لب نزدن؛ نچشیدن. حتی اندکی نخوردن. هیچ نخوردن: به آنهمه خوردنیها لب نزد؛ از هیچکدام حتی اندکی نخورد.
|| دشنام دادن. عربده کردن :
آن یکی می خورد و لب زند و جنگ کند
وقت رفتن شکند جام و صراحی در هم.
نزاری.
|| خاموش شدن و نیز به معنی گفتن و این قسم از اضداد است. (غیاث) :
شهد ریزی چون دهانت لب به شیرینی زند
فتنه انگیزی چو زلفت سر به رعنایی کشد.
سعدی.
لب چو در حرف آستان تو زد
بر زبان حرف آسمان تاوان.فصیحی.
لبکی مبکی مزنه بشن
تا خان حاکم امیه بشن
(کلام موزونی به لهجهء مردم خراسان).

لبس.

[لِ] (ع اِ) جامه. پوشش. (منتهی الارب). پوشاک. لباس :
نه لبسی نکو و نه مال و نه جاه
پس این غنجه کردن ز بهر چراست.خفاف.
به دست شرع لبس طبع میدر گر خردمندی
به آب عقل حیض نفس میشوی ار مسلمانی.
خاقانی.
چو طاوست چه باید لبس اگر باز هوا گیری
چو خرگوشت چه باید حیض اگر شیر نیستانی.
خاقانی
گفت لبسش گر ز شعر ششتر است
اعتناق بی حجابش خوشتر است.مولوی.
چو طاعت کنی لبس شاهی مپوش
چو درویش مخلص برآور خروش.سعدی.
اگر بر کناری برفتن بکوش
وگر در میان لبس دشمن بپوش.سعدی.
-لبس العظم؛ ضریع. رجوع به ضریع شود.
-لبس الکعبه؛ پوشش خانه.
-لبس الهودج؛ پوشش آن. کجاوه پوش. (منتهی الارب).
|| پوست تنک سر. سمحاق. || نوعی از جامه. (منتهی الارب).

لبس.

[لَ] (ع مص) پوشانیدن کار را بر کسی. (منتهی الارب). پوشیدن. (زوزنی). التباس. مشتبه ساختن. (منتهی الارب). || شوریده کردن بر کسی. (زوزنی) (تاج المصادر). || پوشانیدن چیزی به آمیختن چیزی دیگر به وی. (ترجمان القرآن جرجانی). آمیختن تاریکی به روشنایی. منه قوله تعالی: و للبسنا علیهم مایلبسون. و فی رایه لبس؛ ای خلط. (منتهی الارب). || (اِ) مکر. حیله.

لبس.

[لُ] (ع مص) پوشیدن جامه. (منتهی الارب). پوشیدن. (تاج المصادر). مقابل خلع. کندن. بیرون کردن. || برخورداری گرفتن از زن زمانی. لبس قوماً کذلک؛ ای تملی بهم دهراً. لبست فلانةُ عمره؛ تمام جوانی آن مرد با وی بود. (منتهی الارب). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: لبس بضم لام و سکون باء یک نقطه در زیر، در لغت جامه پوشیدن و در اصطلاح سالکان: لبس صورت عنصریه. لباس حقائق روحانیه و لبس بفتح لام و سکون باء پوشیدن و آشفته کردن کار بر کسی و قریب است به این آنچه در لطائف اللغات آورده که لبس بالضم در اصطلاح صوفیه: عبارت است از صورت عنصریة که متلبس میشود بدان صورت حقایق روحانیة و از این قبیل است لبس حقیقة الحقایق بصور انسانیة ـ انتهی. || (اِ) پوشش.

لبساء.

[لَ] (ع ص) داهیةٌ لبساء؛ سختی و بلای نیک بد. (منتهی الارب).

لبسان.

[لَ] (اِ) خردل برّی است(1). (فهرست مخزن الادویه). رستنی را گویند که به ترکی قچی خوانند و با ماست خورند و بعضی گویند لبسان خردل صحرائی است. (برهان). شبرق. حشیشة البزار خفج(2). صاحب اختیارات بدیعی گوید: خردل بری خوانند و آن در صفت مانند خردل است نه بطبیعت و آن حرارت که خردل داشته باشد ندارد در بطینه اجنه(3)خوانند. مؤلف گوید به ترکی قجی خوانند. و آن ترهء بری بود از حماض غذا بیشتر دهد و نیکوتر از وی بود بمعده، چون بپزند و بخورند. و شریف گوید چون بپزند و طبیخ آن طفلانی که از ضعف اعصاب و برودت براه نتوانند رفت چون در آن نشانند نافع بود و تخم وی چون سحق کنند و با شیر بسرشند و بر روی مالند کلف و نمش و برص ببرد و حسن زیادت کند و لون را نیکو گرداند و اگر بدان ادمان کنند کلف و نمش و برص زایل کند و اگر از تخم وی لعوقی سازند و به ناشتا لعق کنند سرفهء کهن را نافع بود و چون با شراب صرف بیاشامند یا با میپختج سنگ بریزاند.
(1) - Une espece du genre sinapis.
(2) - Lampsana. (3) - ن ل: بطبیعت احسینه؛ نسخه دیگر: در بطسه آخر.

لب سپید کردن.

[لَ سَ / سِ کَ دَ](مص مرکب) دندان سپید کردن. کنایه از تبسم کردن باشد یعنی نیم خند شدن. (برهان) :
زان تا لبی سپید کند هر سیه زبان
دردا که چون زبان قلم گشت دفترم.
سید حسن غزنوی.

لب سنگ.

[لَ سَ] (ص مرکب) خاموش. ساکت. (آنندراج).

لبسة.

[لِ سَ] (ع اِ) یک نوع پوشیدن. (منتهی الارب). حالت لباس پوشیدن. || نوعی از جامه. (منتهی الارب).

لبسة.

[لُ سَ] (ع اِ) شک. یقال فی الامر لُبسةٌ؛ ای شبهة. (منتهی الارب). شبهه. سوسه.

لبسة.

[لَ بَ سَ] (ع اِ) تره ای است. (منتهی الارب).

لب شتری.

[لَ شُ تُ] (ص مرکب) آنکه لبی چون لفج شتر دارد. که لبی چون لفج اشتر دارد سطبر و آویخته.

لب شکر.

[لَ شَ / شِ کَ] (ص مرکب)لب چاک. (آنندراج).

لب شکری.

[لَ شَ / شِ کَ] (ص مرکب)خرگوش لب. شکافته لب. چهارلب. سه لبه. سلفه. سلنج. سه لنج. کفیده لب. اَعلم. علماء. افلح. صاحب آنندراج گوید: لب شکر و شکرلب؛ کفته لب زیرین یا زبرین. کسی که لب چاک متولد شده باشد و بعضی گویند در اصل شترلب بوده که از جهت کراهت تشبیه چنین خوانده اند :
ای لجوج دهن دریدهء زشت
که خرد در نفاق تو غالی است
لب شکر بوالعجوبه ای که ترا
پایهء زشتی سخن عالی است
لوحش الله حکمت ازلی
که ز بس هرزه گفتنت حالی است (؟)
لب شکر گشته ای که تا دانند
جای دندان شکستنت خالی است.
میرمعصوم تجلی (از آنندراج).
رجوع به شکرلب شود.

لب شکسته.

[لَ شِ کَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) (کاسه و جز آن) که کمی از لب و دهانهء آن پریده و افتاده :
آن دیگ لب شکستهء صابون پزی ز من
آن چمچهء هریسه و حلوا از آن تو.وحشی.

لبشمون.

[لَ شَ] (اِخ) نام دیهی است به اندلس. (معجم البلدان).

لب شور.

[لَ] (ص مرکب) کمی شور.

لبشونه.

[لَ نَ] (اِخ) نام شهری به پرتقال. اشبونه. لیسبن(1). رجوع به هر دو کلمه شود.
(1) - Lisbonne.

لب شیرین کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) بسم. تبسم. ابتسام. کشر. دندان برهنه کردن. افترار. خنده کردن. (آنندراج) :
غنچه اش هر گه لبی از خنده شیرین میکند
پرتوش روشن چراغ حسن پروین میکند.
ملامفید بلخی (از آنندراج).
خدای را که به اغیار لب مکن شیرین
که تلخ بر تو همان نوشخند خواهم کرد.
شانی تکلو (از آنندراج).

لبط.

[لَ] (ع مص) بر زمین زدن کسی را. (منتهی الارب). بیفکندن. فرود آوردن. (زوزنی). لبط به (مجهو)، از پای درافتاد و افکنده شد. (منتهی الارب). || لبط لبطاً (مجهو)؛ زکام زده گردید. || دست و پای زدن شتر در رفتار و دویدگی. (منتهی الارب).

لبطس.

[لِ طِ] (اِخ)(1) شهری به لوبیه. (ابن البیطار در کلمهء حرجول). کوچ نشین فینیقیه در شمال افریقا. لبدای امروزین.
(1) - Leptis.

لبطة.

[لَ طَ] (ع اِ) زُکام. (منتهی الارب). سرماخوردگی. چایمان.

لبطة.

[لَ بَ طَ] (ع اِمص) دست و پازدگی شتر در رفتن. || دویدگی لنگ. رفتار به لنگی. (منتهی الارب).

لبطة.

[لَ بَ طَ] (اِخ) نام پسر فرزدق. برادر کلطة و حبطة. (منتهی الارب).

لبطیط.

[لَ] (اِخ) از اعمال جزیرة الخضراء به اندلس. (معجم البلدان). شهری است به جزیرهء خضرای اندلسیة. (منتهی الارب).

لبع.

[لَ] (ع ص) رایگان. گویند: ذهب ضبعاً لبعاً؛ ای باطلاً. (منتهی الارب).

لب غنچه کردن.

[لَ غُ چَ / چِ کَ دَ](مص مرکب) لبها را بهم کشیدن و صورت گلی ناشکفته بدان دادن.

لبق.

[لَ بِ] (ع ص) مرد زیرک. مرد ماهر در کار. (منتهی الارب). حاذق. || مرد چرب سخن. (منتهی الارب). مرد هشیار چرب زبان چابک. (دهار) (مهذب الاسماء). چرب زبان و زیرک. (حاشیهء مثنوی) :
از خدا امید دارم من لبق(؟)
که رساند حق را با مستحق.
مولوی.
زخم کرد این گرگ و از عذر لبق
آمده کانا ذهبنا ن است بق.مولوی.
|| جامهء بر اندام چفسنده. (منتهی الارب).
-لبق و شبق؛ زنی که در شدت حرکت شهوت و غنج و دلال باشد. لبقة.

لبق.

[لَ] (ع مص) نرم و نازک گردانیدن چیزی را. || لباقة. زیرک و ماهر و چرب زبان گردیدن. || برچفسیدن جامه بر تن کسی. (منتهی الارب).

لبقة.

[لَ قَ] (ع اِمص) زیرکی. (منتهی الارب).

لبقة.

[لَ بِ قَ] (ع ص) تأنیث لَبِق. || زن نیکوکرشمه. (منتهی الارب). لبیقة.

لبقی.

[لَ بَ قی ی] (ص نسبی) منسوب به لبق. علی بن سلمة اللبقی که از سبابة بن سواد و مالک بن المغیره روایت کند این نسبت دارد. (سمعانی ورق 494).

لب قیطانی.

[لَ قَ / قِ] (ص مرکب) که لبی باریک چون قیطان دارد.

لبک.

[لَ] (ع اِ) چیز آمیخته. لبکة. (منتهی الارب). || (مص) آمیختن کار. (منتهی الارب) (تاج المصادر). || گرد آوردن اشکنه را جهت خوردن. || آمیختن پِسْت با انگبین و جز آن. (منتهی الارب).

لبک.

[لَ بِ] (ع ص) امر لبک؛ کار آمیخته و مشتبه. (منتهی الارب).

لب کلفت.

[لَ کُ لُ] (ص مرکب) سطبرلب. لب چور. شفاهی.

لب کلفتی.

[لَ کُ لُ] (حامص مرکب)حالت و صفت لب کلفت.

لب کویر.

[لَ کَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش بجستان، شهرستان گناباد، واقع در شمال باختری بجستان و حاشیهء خاوری کویر نمک. جلگه، گرمسیر و آب قراء آن شور و تلخ و ساکنین محل از آب باران برای شرب استفاده میکنند. این دهستان از 17 آبادی تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 1893 تن است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

لبکة.

[لَ کَ] (ع اِ) چیز آمیخته. (منتهی الارب). لبک.

لبکة.

[لَ بَ کَ] (ع اِ) لقمه یا پاره ای از اشکنه. یقال ما ذُقت عنده عبکة و لا لبکة. (منتهی الارب). پارهء ثرید. (مهذب الاسماء). || طعامی است که خرما و روغن و پینو را بشورانند و گاهی بجای پینو پِسْت ریزند. (منتهی الارب).

لب گردان.

[لَ گَ] (ن مف مرکب) حوض و کاسه و مانند آن که لبهای مایل به شیب داشته باشد.
-لب گردان کردن حوض؛ پر کردن حوض از آب چنانکه از سرش بگذرد. (آنندراج) :
فرش در ایوان جنت بلکه در راه افکنید
حوض کوثر را لبالب بلکه لب گردان کنید.
سعید اشرف (از آنندراج).

لب گزک.

[لَ گَ زَ] (اِمص مرکب) لب گزه.
-لب گزک رفتن؛ گزیدن لب به دندان بعلامت پشیمانی یا اشاره به کسی برای امر بسکوت او.

لب گزه.

[لَ گَ زَ / زِ] (اِمص مرکب)لب گزک. گزیدن لب به دندان به علامت پشیمانی یا اشاره به کسی برای سکوت او.

لب گزیدن.

[لَ گَ دَ] (مص مرکب)تأسف نمودن به گزیدن لب. پشیمانی یا خشم نمودن با گزیدن لب. تنبه دادن و منع کردن و خجل کردن با گزیدن لب :
از آن شاه ایران فراوان ژکید
برآشفت و بر روزبه لب گزید.فردوسی.
چو دیدند آن شگرفان روی شیرین
گزیدند از حسد لبهای زیرین.نظامی.
بوسیدن لب یار اول ز دست مگذار
کاخر ملول گردی از دست و لب گزیدن.
حافظ.
سوی من لب چه میگزی که مگو
لب لعلی گزیده ام که مپرس.حافظ.
پشیمانی نفهمیده ست ظالم از دل آزاری
اگر گاهی گزد لب میکند مشق گزیدنها.
مخلص کاشی.
به لحد چگونه زین پس دلم آرمیده باشد
که لبی چنان به مرگم چو توئی گزیده باشد.
عرفی.
قلم بچشم سخن لب گزید یعنی بس
که دلنشین نبود گفتگوی طولانی.
واله هروی.
صاحب آنندراج گوید: لب گزیدن در چهار حالت روی دهد: یکی از ندامت و پشیمانی، دوم از خشم و غضب، سوم از شرم و خجالت، چهارم در منع و همچنین در حال تعجب نیز آمده است.
-لب به دندان گزیدن؛ بعلامت تأثر لبها را خاییدن. گزیدن لب به دندان خشم یا اسف نمودن را :
چو بازارگان روی بهرام دید
شهنشاه لب را به دندان گزید.فردوسی.
چو موبد ز شاه این سخنها شنید
بپژمرد و لب را به دندان گزید.فردوسی.
که از دست لب و دندان ایشان
به دندان دست و لب باید گزیدن.
(منسوب به ناصرخسرو).
ز شرم کشتن ما دردمندان
گزد تیغش ز جوهر لب به دندان.عطار.
و گر سیدش لب به دندان گزد
دماغ خداوندگاری پزد.سعدی.
چه خوش گفت دیوانه مرغزی
حدیثی کز آن لب به دندان گزی.سعدی.
کسی کاین کرم دید یا خود شنید
تعجب کنان لب به دندان گزید.میرخسرو.
فتد هرگه بلعلش چشم خوبان
گزند از شرم لبها را بدندان.
حسن بیگ رفیع.
ساقی ما چو لب ساغر عشرت گیرد
زاهد از درد به دندان لب حسرت گیرد.
خواجه آصفی.
|| بوسیدن و مکیدن لب یار :
وقت است به دندان لب مقصود گزیدن
کان شد که بحسرت سرانگشت گزیدیم.
سعدی.
در خواب گزیده لب شیرین گل اندام
از خواب بنا شد(1) مگر انگشت گزیده.
سعدی.
(1) - مخفف به نشود.

لب گشادن.

[لَ گُ دَ] (مص مرکب) مقابل لب بستن. سخن گفتن. سخن آغازیدن. بگفت آمدن. لب گشودن :
نباید گشادن در این کار لب
بر شاه باید شدن نیم شب.فردوسی.
چنین گفت پس با دبیر بزرگ
که بگشای لب را تو ای پیر گرگ.فردوسی.
نیشکر با همه شیرینی اگر لب بگشایی
پیش لعل شکرینت سر انگشت بخاید.
سعدی.

لب گشودن.

[لَ گُ دَ] (مص مرکب)رجوع به لب گشادن شود.

لبلاب.

[لَ] (ص، اِ) عزیمت خوان. عزائم خوان. افسونگر. (برهان). ساحر. افسون ساز :
چنان نمایدم از آب دیده صورت او
که چهرهء پری از زیر مهرهء لبلاب.
مسعودسعد.
گهی چو مرد پریسای گونه گونه صور
همی نماید زیر نگینهء لبلاب.
لبیبی (از صحاح الفرس).

لبلاب.

[لَ / لِ] (اِ) عشقه.(1) بقلة الباردة. گیاه پیچک. (منتهی الارب). حلباب. قسوس. عصبه. پیچه. (دهار). حبل المساکین. مهربانک. (زمخشری). داردوست. گیاهی است که بر درختان می پیچد و آن را عشق پیچان گویند. عشقه و آن گیاهی باشد که بر درخت پیچید و گاه باشد که درخت را خشک کند و عربان آن را حبل المساکین و بقلهء بارده خوانند. (برهان).(2) میویزه. بعضی فارسیان او را مویزه و بوک نیز خوانند. (نزهة القلوب). صاحب بحرالجواهر گوید: عشقه، یسیل منه لبن اذا قطع، حارٌ یابس فی الاولی. یحلل اورام المفاصل و الاحشاء مع فلوس الخیار شنبر و عصیره مع دهن الورد یسکن وجع الاذن تقطیراً. (بحر الجواهر). رجوع به داردوست و لبلاب کبیر و لبلاب صغیر شود :
ز زیر قطره شکوفه چنان نماید راست
که از بلور نمایند صورت لبلاب.
مسعودسعد.
بس جهان دیده این درخت قدیم
که تو پیچان برو چو لبلابی.سعدی.
-امثال: اثقل من قدح اللبلاب علی قلب المریض. (مجمع الامثال میدانی).
عُلیق و عُلیقی، نوعی از لبلاب. (منتهی الارب). صاحب اختیارات بدیعی گوید: قریوله(3) خوانند و آن نوعی از قسوس است و معروف بود به عشقه و جلبوب نیز گویند و به شیرازی هرشه خوانند و نبات وی بر هر نبات که نزدیک وی بود پیچیده شود وحبل المساکین گویند و طبیعت آن معتدل بود در حرارت و یبوست و گویند گرم و خشک بود در اول و گویند سرد و تر بود و ملیّن و محلّل بود و اگر عصیر وی با روغن گل به پنبه در گوش چکانند که درد کند سودمند بود. و درد سر کهن شده را نافع بود و سینه و شش را سود دارد و ربو و سدهء جگر را مفید بود و ورق آن با سرکه سپرز را سود دارد و آب وی مسهل سودا و صفرای سوخته بود. صاحب منهاج گوید شربتی از وی سی درم بود با نبات بی آنکه بجوشانند. غافتی گوید شربتی از وی نیم رطل کتاب (؟) بود چنانچه چهل وپنج درم بود با بیست درم نبات اگر بجوشانند قوت وی ضعیف شود و جهت سرفه که از حبس طبیعت بود و قولنج که سبب آن خلطی گرم بود و محلل ورمی بود که در مفاصل و احشا باشد چون با فلوس خیار چنبر مستعمل کنند قرحهء امعا را نافع بود و چون با روغن بادام بپزند. و گویند مضر بود به سپرز و مصلح وی نبات بود و لبن لبلاب بزرگ موی بسترد و شپش بکشد و صنف بد وی مسهل خون بود و بدل آن آب ورق خطمی و خبازی ـ انتهی. حکیم مؤمن در تحفه آرد: اسم جنس نباتاتی است که شاخهای او ممتد شده به مجاور آویزد و هر چه بزرگ باشد کبیر گویند و کوچک را صغیر و لبلاب کبیر سفید و سیاه می باشد سفید را گلش سفید و شبیه به شاخ حجامت و تخمش سپید و برگش مانند برگ لوبیا و در تنکابن ککو(4) نامند و سیاه را گلش بنفش و دانه اش سیاه و لبلاب صغیر اقسام است سفید و زرد و سرخ و کبود میباشد و برگ همه ریزه و گل کوچک و تخم در غلاف سیاهی مایل به سرخی و قسمی از آن بی ثمر و ساق جمیع اقسام کبیر و صغیر شیردار است و مرکب القوی و نزد جالینوس در دوم سرد و خشک اند و نزد یوحنابن ماسویه گرم اند و مفتح و مسدد و ملین طبع و محلل و آب آن مسهل مرة الصفراء و چون بجوشانند تفتیح او غالب و اسهال آن کمتر و آب افشردهء آن بعکس است و برگ کبیر سفید او که مسمی به حبل المساکین است جهت جراحات عظیمه و سوختگی آتش و دردسر و امراض سینه و آب او جهت سرفه و قولنج حاد و با خیارچنبر جهت ورم مفاصل و احشا و قرحهء امعاء و ربو بی عدیل و سه درهم از گل او جهت قرحهء امعا و ضماد برگ تازهء او جهت درد سپرز و مطبوخ او در روغنها جهت تحلیل اورام و دردها و سعوط عصارهء او با ایرسا و نطرون و عسل جهت دردسر کهنه و با روغن زیتون جهت درد گوش و چرک آن و با موم روغن جهت سوختگی آتش مفید است و قسم سیاه را عصاره اش سیاه کنندهء موی و برگش جهت قروح خبیثه و گل قسم اخیر که بی ثمر است آشامیدن و فرزجهء آن مدرّ حیض و بخور او بعد از طهر مانع حمل و آب او شدید الحرارت و حدّت. سترندهء موی و کشندهء قمل و بیخ او با شراب جهت گزیدن رتیلا و برگ تازهء مطبوخ او جهت التیام جراحات خبیثه و سوختگی آتش مفید و از صنف کبیر آنچه برگش با خشونت و دراز و مایل بسیاهی مسمی به شحیمة است سرد و خشک و جهت سرفه و قولنج و درد سینه و تبهای مزمنه و ربع و سپرز و رُبع رطل از آب او با دو درهم مغرة قاطع نزف الدم جمیع اعضا و خشک او رافع قروح خبیثه و تازهء او التیام دهندهء جراحات است و اقسام لبلاب مضر عصب و مثانه و مصلحش شکر و مانع حمل و قاطع حیض است و قدر شربت از آبش از یک وقیه تا سی درم و لبلاب صغیر با قوهء محلله و قابضه و مسهل مرة الصفرا و اسلم از سایر اقسام و رافع سرفه که با یبوست طبع باشد و قولنج حاد و محلل ورم مفاصل و با خیارشنبر جهت اورام احشا و تفتیح سدد و اکثر تبها نافع و قدر شربت از آب او تا نیم رطل با بیست درهم نبات -انتهی. ابوریحان بیرونی در صیدنه گوید: به رومی او را اریطوس گویند و به پارسی لوغ و اهل سیستان کوک گویند. شمر گوید عصبه به عربی نباتی را گویند که بر درختی که در جوار اوست پیچد و او را لبلاب نیز گویند و بسبب آنکه او دراز ببالد او را حبل المساکین نیز گویند. اورباسیوس گوید حبل المساکین نوعی است از او، نبات او بزرگ شود و بر درختان پیچیده شود به رومی او را قوسوس گویند. دوس گوید آن بر سه نوع بود رنگ یکنوع او سفید بود و میوهء او هم سفید است و نوع دوم سیاه است و میوهء او نیز سیاه بود و بعضی میوهء این زرد هم بود و نوع سیوم را میوه نبود و شاخهای او باریک بود و برگ او خرد باشد و سفید که به سرخی زند. ابوالخیر گوید او سه نوع است سیاه و سفید چنانکه ذکر رفت و نوع دیگر او را اکیوس گویند برگ او مضاعف بود و او را میوه ای نبود. لس گوید بدروقستوس ضمادی است که از خردل سازند و در وی قلیس به کار برند و قلیس را به لبلاب تفسیر کرده است و در کتاب مجسطی آورده که ستارهء ذنب الاسد که او را هلبه گویند به برگ نوعی از لبلاب تفسیر کرده است که او را بقسیس گویند مشابه است و این مؤید قول بولس است «ص اونی» گوید گرم و خشک است مسهل صفرا و بلغم بود و آماسها را بنشاند و سدهء جگر بگشاید و او را پاک سازد و تنقیهء معده بکند آب او با روغن گل سوختگی آتش را سود دارد و چون با روغن گل قطره ای در گوش چکانند درد ساکن کند و چون با سرکه بپزند و بر ورم سپرز طلا کنند نافع بود و اگر آب وی در بینی چکانند بوی بد را زایل کند و صداع کهنه را نیکو بود شیر وی شپش بکشد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان)(5) ضریر انطاکی در تذکره گوید: علم علی کل ذی خیوط تتعلق بمایقاربها و ورق کورق اللوبیا و یسمی قسوس و قینالس و عاشق الشجر و حبل المساکین و بمصر یسمی العلیق و هو بحسب الزهر لونا و الثمر و عدمها و حجم الاوراق انواع. الاسود منه فرفیری الزهر و غیره کزهره فی اللون و یکون غالبه ابیض و منه احمر و ازرق و اصفر والبری لا ثمر له. والمستنبت له ثمار صغار بین اوراقه و ازهاره مبهجة و یسمی حسن ساعة و یطول جداوان قطع خرج منه ابیض و کله یتفرع و لاقوة له بل تسقط فی قلیل من الزمان یابس فی الاولی حارٌ فیها او فی الثانیة او هو بارد ینفع من قرحة المعاء عن تجربة و یدمل الجراح و یفجر الدمامیل خصوصاً باللبن و ینفع حرق النار بالشّمع و کذا ورقة ضماد او زیته اوجاع الاذن قطوراً و عصارته الصداع المزمن سعوطاً بالایرسا و العسل والنطرون و یسود خضابا و ان طبخ فی ای دهن کان حلل الاوجاع مروخا والاعیاء و المفاصل و اما الشحیمة منه و هوالخشن المستطیل الورق فینفع من السعال و القولنج و مع المغرة من نزف الدم شربا و اوجاع الرئة و السدد و الحمیات و الطحال مطلقاً ولو بلا خل و یحلق الشعر و یقتل القمل طلاء و الاسود یشوّش الذهن و کله یمنع الحیض و الحمل و یضرالمثانة و یصلحه الصمغ و السکر و شربته ثلاثة لاماتحمله ثلاث اصابع(؟) لعدم انضباطه و شرب مائه من اثناعشر الی ثلاثین. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - Lierre. Liseron. L'helxine. (ترجمهء ابن البیطار ج 1ص 126).
(2) - در برهان و آنندراج این لغت بکسر اول ضبط شده است.
(3) - در مخزن الادویه : فربوله.
(4) - در مخزن الادویه: لکو.
(5) - نسخهء خطی صیدنهء ما نهایت مغلوط است. و چون نسخهء منحصر است تصحیح آن برای ما میسر نیست.

لبلاب صغیر.

[لَ لا بِ صَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) شجرهء بارده. لبلاب احرش. الاطینی(2) شحیمیة. شحیمه. سراویل الطول. رجوع به لبلاب شود.
(1) - Petit liseron.
(2) - Elatine.

لبلاب کبیر.

[لَ لا بِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) قسوس. حبل المساکین. لبلاب بزرگ. رجوع به لبلاب شود: عصاره لبلاب بزرگ اندر بینی چکانند دماغ را پاک کند و مادتها که بگوش فرود می آید بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
(1) - Grand liseron. Lierre.

لبلب.

[لَ لَ] (ع ص) مرد نیکویی کننده با اهل و همسایهء خود. || کبش لبلب؛ تکهء بابانگ. (منتهی الارب).

لبلبو.

[لَ لَ] (اِ) لبو. چغندر پخته را گویند که با کشک و سیر(؟) بخورند. (برهان). چغندری که بپزند و در بازارها فروشند و گاهی به کشک و سیر(؟) خورند :
چه برد طفل از لبش که بود مست لبلبو.
مولوی.
-امثال: مگر پشت شمس العماره لبلبو گفته ام؟

لبلبو.

[لُ لُ] (اِ) هرزه. هرزگی :
من کلاهی داشتم از لبلبو گم شد ز من
در میان دفتر سلطان سلیمان یافتم.
حقیقت معنی بیت فوق از جواهر الاسرار شیخ آذری معلوم شود. (آنندراج). کلاه «لقد خلقنا الانسان من احسن تقویم» بر سرم بود چون متابعت لهو و لغو کردم بتادیب «ثمّ رددناه اسفل سافلین» از سرم بیفتاد چه لبلبو به زبان رومی لهو و لغو را گویند، در میان دفتر سلطان سلیمان یافتم یعنی حضرت نایب مناب که پیر مرشد است باز آن کلاه بر سرم نهاد یعنی مرا به توبه و سلوک به مقام اصلی و جوهر حقیقی خود رسانید که او کون جامع است هر جا که دفتری گم شود در خزانهء جامعیت معرفت او باز توان یافت. (از شرح اشعة اللمعات جامی صص 341- 342).

لبلبة.

[لَ لَ بَ] (ع مص) نیکدلی. (منتهی الارب). || مهربانی کردن. (دهار). مهربانی کردن بر فرزند. || مهربانی کردن و لیسیدن گوسپند بچه را پس از زاییدن. || پراکنده شدن. || بانگ کردن تکه وقت برجستن بر ماده. (منتهی الارب).

لبلة.

[لَ لَ] (اِخ) نام قصبه ای به ناحیتی از اندلس، واقع در غربی قرطبه و شرقی اکشونیة و میان آن تا قرطبة از راه اشبیلیة چهل و چهار فرسخ است و آن ناحیتی بری و بحری است دارای ثمر و زرع و شجر بسیار و زمین آن را بر دیگر زمینها مزیتی است و آن را شهرها باشد. و لبلة را لبلة الحمراء خوانند و از آنجا جنطیانا که از عقاقیر داروئیان و عطاران است آرند. (معجم البلدان).(1)
(1) - Nibla. و اسم آن نزد رومیان ایلیبوله بوده است و بنابراین تلفظ عرب بنام آن نزدیکتر است.

لبم.

[لَ بَ] (ع مص) مختلج شدشانه. (منتهی الارب). اختلاج کتف. (اقرب الموارد).

لبن.

[لَ بَ] (ع اِ) شیر و آن اسم جنس است. ج، البان. (منتهی الارب). و هو مرکبة من مائیة و جبنیة و دسومة :
چگونه جدری جدری کجا ز پستانش
هنوز هیچ لبی بوی ناگرفته لبن.منجیک.
جهان دختر خواجگی را همی
بدو داد چون باز کرد از لبن.فرخی.
وان گل سوسن مانندهء جامی ز لبن
ریخته معصفر سوده میان لبنا.منوچهری.
کوثر است الفاظ عذب او و معنی سلسبیل
ذوق او انهار خمر و وزنش انهار لبن.
منوچهری.
شعر حجت را بخوان ای هوشیار و یاد گیر
شعر او در دل ترا شهد است و اندر لب لبن.
ناصرخسرو.
نارون بالا بتی بر نارون خورشید و ماه
ناردان لب لعبتی در ناردان شهد و لبن.
سوزنی.
کام را پی کن بدین طوطی لب شکرفشان
تا خود او از رشک بگدازد چو شکر در لبن.
اثیر اخسیکتی.
تا نگرید ابر کی خندد چمن
تا نگرید طفل کی نوشد لبن.مولوی.
-لبن اخرس؛ شیر خفته. (منتهی الارب). شیر بسته. حکیم مؤمن در تحفه گوید: به فارسی شیر و به ترکی سود نامند مرکب القوی مشتمل است بر دهنیة و مائیة و جبنیة. دهینهء او در اول گرم و خشک و مائیة در دوم سرد و تر و جبنیة در اول سرد و خشک است پس شیر هر حیوانی در گرمی و سردی و یبوست و رطوبت بحسب غلبهء یکی از اجزای ثلثة متفاوت میباشد و شیر اکثر حیوانات به انفراده مذکور میشود و امور کلیه و مشترکه در اینجا مرقوم میگردد هر چه در تغذیه انسب است از حیوانی است که اقرب به ولادت انسان باشد لهذا شیر گاو بهتر از سایر است و بعد از آن شیر بز و گوسفند و آهو و شتر از الاغ و اسب و خرگور و خوک و غیره در تداوی اقوی اند از گاو و گوسفند و بز در تغذیه و همچنین به حسب تعلیف و سن و فصل مختلف میباشند چه هرگاه به مسکرات و مخدرات تغذیهء حیوان کنند مثل قنب و خشخاش و مانند آن شیر او مخدر و مسکر میشود و از تعلیف به مسهلات و قوابض و مبردات و مرطبات و مسخنات و مغلظات و ملطفات و امثال آن آثار او متبدل میگردد و شیر تازه دوشیده با حرارت لطیفه است و آن بعد از سرد شدن زایل میشود پس باید در حین استعمال گرم کرد تا موجب سرعت نفوذ او گردد و از مطلق شیر بدون قیدی مراد شیر گاو است و در تغذیه بعد از گوشت و تخم نیم برشت موافق ترین اغذیه و هر چه جبنیة در او غالب باشد مسدد است و الا مفتح و طلای اقسام آن موافق ورم مقعد و قرحه و درد آن و قرحهء مثانه و اورام عانه و رحم است و استعمال شیر بعد از ترشیها و با آن و با میوه های تازه و ماهی و پیاز و امثال آن جایز نیست چه مادامی که از معده نگذشته باشد چیزی خوردن و خوابیدن مفسد آن و با وجود اخلاط فاسده در بدن استعمال او را مهلک دانسته اند و قبل از انقضای چهل روز از ولادت و در زمستان بسبب غلظت او و قریب الولادة را بسبب غلبهء مائیة استعمال جایز نیست و آخر فصل بهار تا اواسط تابستان استعمال او اولی است و اکثار او مورث تبها و تولد قمل و به جهت دسومت سریع الاستحاله بدخانیة و در اماکن حارة و معدهء ضعیف باعث مضرت است و موافق سوداویین و یابس المزاج و معتادین افیون و قلیل او در تغذیه و کثیرش در تلیین طبع قوی تر است و مجموع شیرها ملطف و جالی و رافع اخلاط سوخته و موافق اعضای تناسل اند ـ انتهی. صاحب اختیارات بدیعی گوید: به پارسی شیر خوانند و آنچه حلیب بود. ابن ماسویه گوید گرم و تر بود و گرمی وی کمتر بود و دلیل حرارت وی حلاوت است وی گوید که قوت وی در حرارت وسط درجهء اول بود و در رطوبت در اول درجهء دوم و رازی گوید از قول جالینوس که حرارت وی زیاده نبود بر برودت، برودت نیز زیاده نبود بر حرارت، در حرارت میان بلغم بود و خون و بلکه به خون نزدیکتر بود و از بلغم دورتر. و ماسرجویه گوید گرم و تر بود خاصه که غلیظ بود و صاحب منهاج گوید لبن سرد و تر بود و حلیب وی را سردی کمتر از غیر وی بود و هم او گوید باید معتدل بود و مقوی بدن و حنین گوید باید که نظر کنند و ببینند که اعضائی که هضم وی میکند چه طبیعت دارد چون ثدیین(1) هضم میکند پس هر دو سرد باشد از بهر آنکه طبیعت آن سرد است (؟) و صاحب منهاج گوید نیکوترین آن آن بود که بغایت سفید باشد و معتدل القوام و بر روی ناخن بایستد و صالح ترین شیرها آدمی را شیر زنان بود بعد از آن شیر حیوانی که نزدیک به طبیعت آدمی بود و روایح گوشت حیوانات دلالت بر جودت البان و ردائت آن کند اگر از حیوانی مثل سگ و گرگ و شیر و یوز و ضباع و امثال آن بود که گوشت ایشان کریه الرائحة است بد بود. اما گوشت حیوانی که گوشت ایشان خوش بو بود مثل گوسفند و بز کوهی و بز و گاو و خوک و اسب و خرگور و آهو و امثال آن نیکو بود و موافق بود. و شیر حیوانی که لون او سفید بود قوت وی ضعیف و آنچه سیاه بود اقوی بود و نیکوتر بگذرد. و آنچه سفید بود زودتر بگذرد و در بهار رطوبت وی زیاده بود و در تابستان ... و جفاف زیاده بود از بهر آنکه زرعی که خورد ادسم و اغلظ بود و آنچه در بیشه ها چرا کرده باشند شیر ایشان ارطب بود و شکم براند. و آنچه در کوه چرا کرده باشند اخف و اسخن بود. و نیکوترین شیرها شیر جوان سن بود. و کوچک سن شیر وی تر بود و بزرگ سن شیر وی خشک بود. و شیر مرکب از سه جوهر بود جبنیة و مائیة و زبدیة، و چون از یکدیگر جدا شوند هر یک فعلی خاص داشته باشند، و چون با عسل بیاشامند ریشهای اندرون از اخلاط پاک کند و نضج بدهد و غذا نیکو دهد و دماغ بیفزاید خصوصاً شیر زنان و وی زود هضم شود و چون از وی خونی متولد شده باشد در غایت انهضام بود و اولی آن بود که چون شیر بیاشامند نخسفند و هیچ غذایی بر سر وی نخورند. و وی مفید بود بغایت مزاج گرم و خشک را چون در معدهء وی صفرا نبود با عسل و نبات بر هضم یاری دهد و نیکوترین اوقات خوردن وی میانهء بهار بود که آن زمان معتدل بود در غلظت و لطافت و جبنیة در وی بیشتر بود از مائیة و در زمستان نشاید که خورند و نشاید که بعد از چهل روز که زائیده بود شیر وی خورند بسبب آنکه لبأکه بشیرازی زهک گویند داشته باشد. و شیر چون با نبات بیاشامند لون را نیکو کند خاصه زنان را و فربهی آورد تا بحدی که صاحب مزاج گرم و خشک چون در آب پنیر نشیند فربه شود. و جرب و حکه را نافع بود و باه برانگیزد و شیر پخته که بسنگ در آتش تافته باشند یا به آهن داغ کرده باشند شکم ببندد و شیر سحج را نافع بود و کسی را که ادویهء کشنده خورده باشد خاصه ذراریح و ارنب بحری و خانق الذئب و شوکران. و وی تریاق زهرها بود حتی افعی و وی در معدهء صفراوی مستحیل شود و مفتح بود و سده در جگر پیدا کند. و مضر بود به اصحاب سیلان دم. و هیچ چیز مضرتر بر بدن انسان نبود از شیری که فاسد شده باشد. و شیر مضر بود به اورام بلغمی و باطنی و اعصاب و چون بسیار خورند برص آورد و شپش در بدن پیدا کند الا شیر شتر که برص کمتر آورد. و شیر علاج نسیان و غم و وسواس بود و مضر بود به لثه و دندان و تاریکی چشم آورد و شبکوری و خفقان که از رطوبت بود که سبب آن از خون یا بلغم بود مضر بود. سنگ و سدهء جگر آورد. و اولی آن بود که بعد از وی مضمضه کنند بشراب و عسل و یا پیش از خوردن بماءالعسل مضمضه کنند و بعد از آن که خورده باشند شراب صرف بیاشامند و بعد از آن کشمش بخورند و نفخ وی زایل کند. و اگر در شکم بسته شود بسبب پنیر مایه عرق سرد آورد و غشی و حمی ناقص و آنچه به پنیر مایه بسته شود زود بخناق کشد و باید که از مملوحات اجتناب کند که تجبن زیادت گرداند و باید که سرکه به آب ممزوج کرده بدهند یا پودنج پنجدرم که در ساعت تحلیل کند یا از پنیر مایه یک مثقال بیاشامند که رقیق گرداند و به قی و اسهال بیرون آرد -انتهی. ضریر انطاکی در تذکره گوید: هو الکائن من ثانی المزاج المنوی لانه من خالص الغذاء یستحیل فی غدد اسفنجیة رخوة دسمة قد حقنت حرارة غریزیة لذلک و یختلف باختلاف اصوله و ماتناول من المراعی و اما هو فی نفسه فلا شک انه مشتمل علی سمنیة حارة یابسة و جبنیة باردة یابسة فی الاولی و مائیة باردة رطبة فی الثانیة فتلخص من ذلک انه فی نفسه بارد رطب فی الثانیة علی التحلیل الصحیح و اما ماقیل من ان لبن الخفاش حار یابس ویلیه الخیل فاللقاح فالضان فهذا بالنسبة الی اصناف النوع او انواع جنس الحیوان و لاشک ان اللبن حال نزوله من الضرع اذا کان کثیر الدهنیة و مرعاه نحوالقیصوم والشیح حار بالنسبة الی ما خالف ذلک و اوفقه لبن النساء لانه اصح انواعه و الطفها و اشبهها بالمزاج، یعدل الدم و یرّد رطوبة الاعضاء الاصلیة و یحفظ القوة علی النفس. قالوا و لو ان شخصاً تعاهد شربه کل اسبوع لم تسقط قوته و الذه لبن البقر و احلاه لبن الاتن و افتحه للسدد لبن اللقاح و اکثره نفعا فی الحمل و الانتاج لبن الخیل و اکثره جبنیة ما اغتذی بالغلیظ و لاتوجد فی لبن ذی حافر و لاخف و کذا السمن و اللبن العدیم السمن قد تمحضت برودته و یتصور مفارقة المائیة مع بقاءالسمن و الجبن و رفع السمن مع بقائهما و لایمکن رفع الجبنیة مع بقاء السمن و الماء و یعدل بما ذکر وفق الامزجة و هو ثالث رتبة توافق المزاج لان الاول اللحم و الثانی البیض و الثالث هو و قیل انه قبل البیض و الصحیح الاوّل. و اللبن یمکن تناسبه لسائر الامزجة و الفصول لقبوله التعدیل و الطف ما استعمل حال حلبه لما فیه من الحرارة اللطیفة التی تفارقه اذا برد فاذا طال مکثه فلایستعمل حتی یسخن و هو یلین الطبع و یفتح السدد و یخرج الاخلاط المحترقة و اللهیب و العطش و یحل الاورام الحارة و یدر الفضلات و مع التمر و الجوز یخصب البدن و ینمیه و یسمن الکلی و یبیض الالوان اذا تمودی علیه و یصلح العین من غالب امراضها حتی انه لیوضع فیها بعد الیاس من التداوی و الخوف من الافدام فیوضح الامر و یکشف اللبس. و اذا حلب من حامل فوق قملة فماتت او فی ماء فرسب فالحمل انثی عن تجربة. و اجوده ما اخذ من صحیحة المزاج معتدلة السحنة نقیة اللون جیدة الغذاء سلیمة من التشویش و کثرة الجماع و تناول نحوالسمک و البصل، کما ان اجوده من باقی الحیوانات ما حسن مرعاه و طاب مائه و هوائه و سلم من تناول الجیف، و من ثم قیل اردءُ الالبان لبن الاسود و ما لم یسل عن الظفر جید لقلة مائه و اعلاه ماغلب سمنه لجبنه و قد یعالج کثیر الماء بالغلی و طفی الحدید فیه و لبن البقر اشبه بالغذاء و غیره منه بالدواء سیما لبن الخیل و الاتن. و الالبان کلها ملطفة جلاءة تذهب بالاخلاط المحترقة و الحرارة الفاسدة و السدد و نحو الجرب و امراض الکلی و المثانة و القروح و الاورام حیث کانت تغرغرا و احتقاناً و بالکندر لامراض العین قطور او للنقرس بالشمع والزیت و عصارة الخشخاش الاسود مع کون المادة حارة طلاء و مع الزعفران و الفربیون ان کانت باردة و بالتمر او العسل یعید شهوة النکاح و بالافتیمون و السکنحبین یزیل الجنون و الوسواس والخفقان والامراض سوداویة اذا افرطت فی الیبس بالسکر و به یسمن تسمیناً عظیما اذا تمودی علی شربه و قد طبخ فیه النار جیل الجید قبل اشتداده و یطبخ برفق و یستعمل فانه بزعمهم یطول العمر و یصلح الدم و یزید فی الشحم و لبن الخیل یسرع بالحمل اذا شرب و احتمل بعد الطهر حتی انه مع العاج یحیل العواقر و لبن الاتن یسکن الاورام حیث کانت خصوصاً مع الزعفران و یقطع الدمعة و السلاق و ان شرب قبل خروج الجدری منعه او قلله. و لبن الخنازیر ینفع من الدق و السل و لکنه یورث البرص و یشترک معه لبن الماعز، خلافاً لاهل الهند فانهم یجعلون لبن الضان اردأ. و لا شبهة فی ان کل ما تعادل حمله مع حمل النساء فلبنه اجود و مازاد او نقص فاردأ. و قد مر ان لبن اللقاح یشفی من الاستسقاء مع بولها ماعدا الریحی و هو یعدل الکبد و یشفی من القروح. و لبن النعاج یهیج الباه و یدهن اللوز والصمغ یزیل السعال مجرب، و هو یضر الحمیات و الطحال و البرص و الکبد و من فی معدته احتراق او به صرع و یولد القمل و یصلحه السکر اوالعسل او السکنجبین و عدم المشی بعده و اخذ انواع النعنع و الفوتنج و الزنجبیل علیه لئلایجبن. و شربته من اوقیتین الی رطل. وتنوب انواعه بعضهاعن بعض خصوصاً الضان عن الخنزیر و البقر عن الکل الا الابل فی الاستسقاء والاتن فی العین و قرحة الرئة و الفم. و اما الماست و هو الحامض فقد خرج من الرطوبة الی ضدها و زاد فی البرودة فیشبه ان یکون فی الثالثة یطفی غلیان الدم والعطش و ما احدثته الصفراء. و ان طفی ء فیه الحدید منع الذوسنطاریا والاسهال، و ان سحقت حبوب الحرف و مزجت به و جففت اغنی شرب قلیله عن الماء ایاماً کثیرة... والدوغ هوالمخیض و قد حمض بعد ذهاب دهنیته و ضرره اکثر من نفعه و قد تقدم البحث فی السمن و الجبن(2) و اما المائیة فتنفع علی حدتها مالم یخالطها الملح و لم تمکث اکثر من یوم من الحکة و الجرب الحارین و سدد الطحال و الکبد و تدر البول و تولد ریحا کثیرا و سوء هضم ویصلحها الانیسون واللباً هو الماء خوذ عقب الولادة الی ثلاث و یطبخ بعشرة امثاله من اللبن الحلیب و هو شهی یسمن و لکنه ردی ء جدا و یسمی بمصر سرسوبا واللبن یطلق الان علی عصارة الخشخاش عرفاً -انتهی. ابوریحان بیرونی در صیدنه آرد: لیث گوید حلیب بتازی شیر تازه را گویند عمرو از پدر خود روایت کند که شیر را در آن ساعت که دوشیده باشند عرب او را لبن و وضح و نابض و صریح گوید و بسریانی حلبا و برومی غالا گویند و این قول اورباسیوس بود. «ص اونی» گوید شیر تازه سرد است در اول تر است در دوّم و او از سه جوهر مرکب است آب و دهن و جبن و خواص هر یک بیان شود اما جوهر آبی او بطعم تیز است و بطبع گرم اخلاط غلیظ را رقیق کند و اجزای او را متلاشی سازد و اطلاق آورد و فضلات را دفع کند و این فواید از او بحقنه و خوردن هر دو بفعل آید و اعضاء باطن را نسوزد بلکه اگر در عضوی سوختن و خاریدن بود دفع کند و مدهء قروح پاک سازد و کلف زایل کند خوردن و طلا کردن و جوهر دهنی وی گرم است بحد اعتدال سرفه را منفعت کند، و خونی که در معده منجمد باشد بیرون کند، و اگر بر قروح طلا کنند نافع بود و جوهر جبنی او کثیف بود سدد مجاری پدید آرد و سنگ مثانه تولد کند و شکم قبض کند شیر پخته که او را سنگ تاب کرده باشند یا آهن تاب یا آنقدر پخته باشند که مائیت او بر طرف شود در وی همین منافع بود و هر شیری که صافی و پاکیزه باشد و در طعم او اندک شیرینی بود و خوشبوی باشد نافع بود نزله را که مادهء آن تیز و گرم باشد و اعضا را از کیموسات ردیئة پاک کند و منافع وی چون از پستان بیرون آید پیشتر از آنکه هوا در او تأثیر کند اقوی بود، نیکوترین شیرها و اوفق بمزاج انسان شیرزنان بود که مزاج ایشان صحیح باشد و از سن شباب در نگذشته باشند و مداومت بر غذاهای صالح نموده باشند، و صواب آن بود که شیر از پستان ایشان بمزند خاصیت وی آن است که حرارت تسکین دهد و دق و سل و سعال را نافع بود بعد از آن شیر هر حیوانی که خوردن گوشت او معتاد بود نیک باشد شیر شتر بغایت رقیق و تنک بود و مائیت بر او غالب بود و دسومت در او کم باشد، اطلاق آورد، استسقار اسود دارد، ز صلابت سپرز را نرم کند و سدهء رحم بگشاید شیر خر هم تنک بود و دسومت در او کم بود، دق و سل را مفید است و قرحهء او را نافع. شیر بز معتدل است زیرا که این سه جوهر در وی به حد اعتدال است سرفه و نزله را منفعت کند. شیر میش غلیظ باشد جوهر دهنی و جبنی در وی غالب بود معده را بر اخراج خونی که از دماغ و غیر او نازل شده باشد یاری دهد و سینه را بواسطهء جوهر دهنی نرم کند و سرفه و نزله را سود دارد. و شیر گاو غلیظ تر از انواع شیرهاست و دسومت بر وی غالب است تازهء او تن را فربه کند. شیر اسب رقیق بود و جوهر مائی بر او غالب و بشیر شتر در رقت نزدیک باشد خون حیض براند دوغ که از شیر گاو سازند اسهال صفراوی را دفع کند و اگر به شیر گاو حقنه کنند قرحهء رحم را نیک کند و اگر روغن گاو و سفیدی بیضهء مرغ در چشم ضماد کنند درد چشم که مادهء آن تیز بود ساکن کند و درد پلک زایل کند جمله انواع شیر قروح مثانه را مفید بود چون بچکانند یا بخورند درد کام و بن دندان که از حرارت بود نیک کند و غرغرهء او کام و زبان را که ورم کرده باشد نافع بود و با قطرة زهرهای کشنده مقاومت کند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).
-لبن الاتان یا لبن الحمار؛ به پارسی شیر خر گویند دسومت آن کمتر بود و رقیق بود چون بدان مضمضه کنند لثه و دندان را محکم کند بخلاف شیرهای دیگر و سرفه و سل و نفث دم و عسرالبول و مجموع مرضهای سینه و شش و ریش مثانه و مجاری بول را بغایت مفید بود. و چون از حلیب وی بیاشامند مقدار سی درم بامداد کمتر یا بیشتر و ادویهء کشنده را و تز حر و قرحهء امعاء را نافع بود و موافق بود به اصحاب الصداع و طنین و دوار و بدل آن شیر بز بود و گویند شیر میش. (اختیارات بدیعی). شیر الاغ. مائیة او غالب و بغایت قلیل الجبنیة و الدهنیة و سردترین شیرها و بسیار مرطب و مبرد است و مفرح و جالی و مفتح و بطی ء الاستحاله بخلط غالب معده، و جهت سل و دق و هزال و پیسی و سرفهء حاره و نزلات تند و عسرالنفس حار و نفث الدم و التهاب خون و صفرا و جراحات رحم و مثانه و آلات بول و حرقة البول و قرحهء امعاء و زحیر و حقنهء او جهت جراحت امعا و رحم و اسهال دموی خصوصاً با قابضات و مضمضهء او جهت تقویت لثه و دندان و ضماد او جهت اورام حارهء ظاهری و باطنی خصوصاً با زعفران و جهت دمعه و سلاق مفید و مضر مرطوبین و دردسر بارد و مصلحش گل انگبین و قدر شربتش از دو وقیه تا نیم رطل است با شکر و کتیرا و روغن تخم کدو و ربّ سوس و امثال آن و تعلیف او به اشیای مناسب هر علتی شرط است و بدلش شیر بز. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن البقر؛ روفس گوید شیر حیوانی که مدت حمل وی بیشتر یا کمتر از مدت حمل انسان بوده آدمی را بد بود و آنچه مساوی بوده ملایم بود از بهر آن است که شیرگاو نیکوتر و ملایم تر و مناسبتر از شیرهای دیگر حیوان است و دسومت و غلظت وی زیاده بود و غذا بیشتر از همهء شیرها بدهد و فربهی آورد و دیرتر بگذرد و ربو و سل و نقرس و تبهای کهن را نافع بود. (اختیارات بدیعی). حکیم مؤمن گوید: لبن البقر شیر گاو است و گاومیش از جنس اوست و اغلظ از آن و هر دو را دهنیة غالب و مائیة و جبنیة کمتر و مایل به اعتدال و غلیظتر از سایر و تازه دوشیدهء آن که سرد نشده بنوشند مبهی و مسمن و منضج و سریع الهضم و کثیرالغذاء و نیکوکنندهء رخسار و مولد منی و مدر فضلات و مقوی جوهر دماغ و تریاق سموم است به قی و حافظ رطوبات اصلی و ملین طبع و مرطب دماغ و جهت سجح و نسیان و غم و وسواس و تقویت بدن و قرحهء ریه و سل که بی تب خلطی باشد و امراض پیسی و جرب و قوبا و حکه و جذام و مطبوخ او با برنج جهت طول عمر و با گردکان و خرما جهت فربهی گرده و بدن و داغ کردهء او با آهن و سنگ تفته جهت اسهال و قطور و طلای او جهت اکثر امراض چشم نافع حتی مأیوس العلاج از مداومت آن صحت مییابد و با کندر جهت طرفه و با انزروت جهت ناخنه و سل و شرناق و طلای او با سفیداب قلعی جهت نقرس و اورام حاره مجرب و با افیون و موم و روغن زیتون رافع درد نقرس حاد قدر شربتش از نیم رطل است تا یک رطل و مضر صاحبان سپرز و ورم احشاء و جگر و ضعف عصب و دردسر و صدر و صرع و مضر دندان و زنان آبستن و صاحبان خفقان رطوبی و مبخر و اکثار او مورث سنگ مثانه و گرده و تولد قمل و برص و سریع الاستحالة بخلط غالب معده و مصلحش شکر و عسل و شرب او با شهد و شکر مانع انجماد اوست و چون منجمد گردد باعث لرز و قشعریره و عرق سرد و غشی و اختلاط عقل و خناق میشود و رافع آن قی و حرف با سکنجبین عسلی و سرکهء ممزوج به آب فودنج و بدستور تخم کرفس و عسل با آب گرم است و شرب پنیرمایه را تا بقدر یک مثقال از مجربات شمرده اند. (تحفهء حکیم مؤمن).
لبن الخفاش و لبن الاسد؛ شیر شب پره و شیر شیرِ (اسد) در نهایت گرمی و در غایت جلا و ادرار و نفوذاند. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن الخنازیر؛ شیر خوک است، نزد بعضی بغایت ممدوح و موافق سل و دق و مورث بهق و وضح است. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن الخیل؛ لبن الرماک خوانند، به پارسی شیر اسب گویند جبنیة در وی کمتر بود و زبدیة زود بگذرد، خون حیض که منقطع شده باشد براند، و چون زن بشیر آن حقنه کند جرم رحم را پاک کند از قرحه، و چون بیاشامند مستی کند و ترکان آن را قمص(3) خوانند. (اختیارت بدیعی).
-لبن الرماک؛ قمیز. شیر مادیان: قال الرازی، یشبه ان یکون لبن الرماک اسخن البان المواشی و قد شاهدت قوماً من الترک زعموا انهم کانوا یشربون منه و یسکرون و لیس یظن به انه یبلغ مثل الشراب فی افعاله بل یحبط (؟) الطعام و یلین البطن علی کل حال. (بحر الجواهر). شیر مادیان است جبنیهء او کمتر و گرم تر از سایر شیرها و مفرح و محرک باه و اشتها و مدر حیض و بول و موافق قرحهء مثانه و مجاری بول و حقنهء او منقی قرحهء رحم و حمول او با قشاره عاج بعد از طهر معین حمل عاقر است و از خواص اوست که در هر سالی قلیلی از او به اطفال دهند در آن سال آبله برنیارند و اگر برآید زیاده بر چند عدد نباشد و از مجربات مکرره است و ترش کردهء شیر مادیان را قمزّ نامند و در اکثر افعال قوی تر است. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن الضان؛ شیر گوسفند است و دهنیة و جبنیة او غالب و غلیظ تر از شیر گاو و بهترین او از میش سیاه و در تقویت باه و تدارک مضرت جماع و ادویهء سمیه و تقویت جوهر دماغ و نخاع و قرحهء ریه و امعاء و نفث الدم مؤثر و با روغن بادام و صمغ عربی جهت سرفه مجرب و در سایر افعال و مضرات مانند سایر شیرهاست. (تحفهء حکیم مؤمن). لبن الغزال و لبن حمارالوحش؛ شیر آهو و خرگور گرم تر از شیر مادیان است و لطیفتر و در تحریک باه اقوی است. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن اللقاح؛ لبن الابل است. به پارسی شیر شتر گویند و وی دسومت و جبنیت کمتر داشته باشد و بغایت رقیق و مائی بود. سده احداث نکند چنانکه شیرهای دیگر بلکه سده بگشاید و جگر را تازه کند و ضیق النفس و ربو را و ماءالاصفر را نافع بود و قوت چشم بدهد و مرضهای سپرز را نیکو بود و با بول چون بیاشامند استسقاء را نافع بود و اگر پنج درم سکر العشر(4) بیاشامند استسقاء گرم را مفید بود و چنین گوید: استسقاء طبلی و زقی را نافع بود و سود دهد و غلیظی که در جگر بود بگدازد و ورمهای صلب را مفید بود و بواسیر و دبیله را نافع بود. و شهوت جماع و غذا برانگیزاند. و اگر با نبات بیاشامند زنان را لون صافی کند و حرارت جگر و خستگی آن را بغایت نافع بود و مقدار یک رطل یا دو رطل مستعمل بود و وی زود از معده بگذرد و غذا کمتر از البان دیگر بدهد و بدل آن شیر بز بود که درساعت دوشیده باشند. (اختیارات بدیعی). صاحب تحفة گوید.
-لبن اللقاح؛ شیر شتر است و دهنیة او جهت شدت امتزاج از او جدا نمیشود و لهذا گرم و رقیق و مایل به شوری است، مفتح و مدّر بول و زردآب که ماءاصفر نامند و با شکر مقوی بدن و صافی کنندهء بشره و محرک باه و اشتها و جهت سدّه و یبوست جگر و اورام صلبهء باطنی و ضیق النفس و ربو و استسقای زقی و طبلی و علل سپرز و بواسیر نافع و چون با بول شتر بیامیزند مسهل زردآب و باید بتدریج از دو وقیه بنوشند تا بیک رطل رسد و در اورام صلبه با روغنهای محلله بنوشند مانند روغن ناردین و بادام تلخ و پسته و امثال آن و باید شتر را تا ده روز قبل از استعمال شیر او تعلیف به رازیانه و کنگر و کاسنی و درمنه و امثال او کرد -انتهی:
-لبن اللقاح الاعرابی؛ شیر شتر عرب بدوی. (بحرالجواهر).
-لبن المعز؛ شیر بز معتدل بود میان شیر گاو و شیر میش نزله و ریش حلق و عرق النسا که از خشکی بود و غم و وسواس و سرفه و سل و نفث دم را نافع بود غرغره بدان کردن خناق و ورم و ملازه را سود دهد و ریش مثانه را. دیسقوریدوس گوید شیر بز ضرر وی کمتر از شیرهای دیگر بود از بهر آنکه چرا کردن وی بیشتر بچیزهای قابض بود مثل درخت مصطکی و درخت بلوط و درخت زیتون و درخت حبة الخضرا و امثال آن و از بهر این است که معده را نیکو بود. و روفس گوید شیر بز اسهال وی ضعیفتر بود از شیر گاو و باقی در همه احوال مانند وی بود و طبری گوید تبهای کهن را و استطلاق بطن را نافع بود از بهر آنکه بسیار رود و اندک آشامد و بر چیزهای تلخ چرا کند و گویند مضر بود به احشاء و بدل وی شیر گاو بود. (اختیارات بدیعی).
-لبن المعز؛ شیر بز است و مایهء او غالب و برودت و رطوبت او زیاده و مدرّ فضلات و جالی و مرطب و در جراحت ریه و حلق و مثانه و تبهای مزمنه و دق و غرغرهء او در ورم لهاة و خناق انفع و سی مثقال آن تا چهل وپنج مثقال با دو مثقال کتیرا و نیم مثقال ربّ سوس و صمغ بادام جهت نفث الدم و سرفه و علل سینه مفید است و در سایر افعال مانند شیر گاو و از آن لطیفتر و بدلش شیر گاو است. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن النساء؛ شیر زنان بول براند و تریاق ارنب بحری بود و درد چشم را نافع بود و چون در چشم دوشند خشونت چشم را زایل کند خاصه که با سفیدهء تخم مرغ بود و سل را نافع بود و چون بیاشامند همان ساعت که از پستان بیرون آید یا بمکند از پستان لیکن از زنی که صحیح البدن معتدل المزاج بود نیکو بود و ورم گوش گرم و قرحهء آن را نافع بود. (اختیارات بدیعی). شیر زنان موافق ترین شیرهاست و از مرضعهء دختر سردتر است و مدّر بول و مرطب دماغ و حنجره و مفتح سدهء خیشوم و رافع سل و یبوست سینه و سرفهء یبسی و سقوط آن جهت خشکی دماغ و بیخوابی و سرسام و اختلاط عقل و ضماد و قطور او جهت درد چشم و خشونت پلک و ترطیب دماغ و درد گوش و ورم و قرحهء آن مفید و قدر شربتش از دو وقیه تا نیم رطل و بدلش شیر الاغ است. و چون شیر حامله را بر روی قمل بدوشند و قمل بمیرد یا در زیر او بماند آن زن به دختر حامله خواهد بود و بعکس آن به پسر و از مجربات است. و بهترین شیر زنان و سایر البان آن است که چون بر روی ناخن بریزند جمع شود و با چسبندگی باشد با اعتدال قوام. (تحفهء حکیم مؤمن).
-لبن النعاج؛ لبن الضأن گویند، به پارسی شیر میش خوانند دسم و غلیظ بود و جبنیة و زبدیة بسیار داشته باشد و نفث دم و قرحهء شش را نافع بود و تدارک ضرر آرمیدن بکند و قوهء باه بدهد و ادویهء کشنده را نافع بود و تزحر قرحهء امعاء و ربو و سرفه را مفید بود و لون صافی کند و دماغ بیفزاید و نخاع و همچنان شیر بز محمود نبود وی گرم بود و ملایم بدن نبود و قراقر و مرار و بلغم آورد و قولنج. (اختیارات بدیعی).
-لبن حامض؛ نیکوترین آن بود که مسکهء وی بسیار بود. و چون مسکه از وی بگیرند ترش شود آن را مخیض و به پارسی دوغ گویند. و چون مسکه از وی نگرفته باشند ماست خوانند طبیعت آن سرد و خشک بود و گویند تر بود گرم مزاج را موافق بود و شیخ الرئیس گوید ماست در مزاجهای گرم مهیج باه بود از بهر آنک مرطب و منفخ بود و وی دندان را زیان دارد و دوغ معدهء گرم را نافع بود و جشاء وی دخانی بود از بهر آنک مسکه از وی گرفته اند. اسهال دموی و صفراوی ببندد و تشنگی ساکن کند و باید که به ماءالعسل مضمضه کنند تا لثه را مضر نبود و اگر مستحیل شود به عفونت یا حموضت دوار و غشی و مغصی در فم معده تولد کند و باشد که بهیضه کشد باید که قی کند و معده از وی پاک کند به ماءالعسل بعد از آن شراب صرف بیاشامند یا مثلث یا فلافلی و روغن ناردین بر معده تکمید کنند. (اختیارات بدیعی).
-بنات اللبن؛ روده ها که شیر در آن باشد. (؟)(5) (منتهی الارب).
|| آب هر درخت شیردار. (منتهی الارب). آب. افشره. عصاره. شیره؛ لبن سقمونیا؛(6)لبن اللفاح،(7) شیرهء مردم گیاه. لبن التین؛ مادهء شیر رنگی که در انجیر نارس و بن برگهای انجیر هست. لبن لاغیه، (صفت آن در لاغیه گفته شد) و جالینوس گوید در قوة مانند فراسیون بود و بدل آن کندر است. (اختیارات بدیعی). و گاه از آن (از لبن) شیر یتوعات و خشخاش اراده کنند: الافیون، لبن الخشخاش الاسود. (ابن البیطار). لبن الیتوع که آن را تریاق بوشنجه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). صاحب اختیارات بدیعی گوید: لبن الیتوعات، شیر یتوعات مانند مازریون و انجیر و حلتیت و عرطنیثا حار محرق بود و مفسد دم بود و اگر بر اعضایی چکد در حال بسوزاند و ریش کند و مداوای آن در آب بغایت سرد نشستن بود و مجرب است. مؤلف گوید شیر یتوعات خاصه شبرم و لاغیه چون بر قوبا مالند زایل کند البته - انتهی. حکیم مؤمن در تحفه گوید: شیر نبات شیردار است مثل مازریون و مجموع آن از سموم مسهل بعنف اند و هر یک مذکور است و آنچه اسم مخصوص ندارد در یتوعات مرقوم میگردد.
- لبن الحدید(8).؛
- لبن السوداء؛ صمغی است که از طرف مغرب آورند و طبیعت آن بغایت گرم بود و بوئیدن آن عطسه و رعاف آورد و سم قاتل بود و چون بر ورم های صلب مالند نافع بود. (اختیارات بدیعی). نزد اکثر اسم فرفیون است و بغدادی و بعضی گویند چیزی است
شبیه به صمغ و مایل به سیاهی و زردی و بغایت گرم و از نواحی مغرب خیزد و بوییدن او باعث رعاف و عطسهء مهلک و از سموم قتاله و ضماد او محلل اورام صلبه است در چند ساعت. (تحفهء حکیم مؤمن). لبن السوداء، هو الفربیون. لاانه صمغ مجهول. کماتوهم. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - ن ل: تدبین؛ برمین.
(2) - بکلمهء سمن و جبن رجوع شود.
(3) - ظ: قمیز.
(4) - ن ل: سکرالعسل.
(5) - سید احمد عاصم مؤلف شرح قاموس به ترکی گوید: بنات لبن، حیوانده اولان شول بغرسقراره دینور که سود آنلرده حادث اولور.
(6) - Suc scammonee.
(7) - Suc de mandragore. (8) - در یادداشتها این کلمه بود و شرحی ننوشته بودم؟

لبن.

[لَ بَ] (اِ) سیماب. جیوه (در اصطلاح کیمیاگران). (برهان ذیل کلمهء آبک). و رجوع به سیماب شود.

لبن.

[لَ بَ] (ع اِ) درد گردن از بالش. (منتهی الارب). آنکه گردنش درد کند از بالش. (مهذب الاسماء).

لبن.

[لَ بَ] (ع مص) درد کردن گردن از بالش. (منتهی الارب). درد گردن خاستن از بالش. (تاج المصادر). || شیرناک شدن میش. (منتهی الارب). بسیار شیر شدن. (تاج المصادر).

لبن.

[لَ بَ] (اِخ) کوهی است از کوههای هذیل به تهامة. یاقوت گوید: ...کذا نقلناه عن بعض اهل العلم و الصحیح ماذکره الحفصی: لبن من ارض الیمامة و لم یکن ذوالرمة یعرف جبال هذیل و هو واد فیه نخل لبنی عبیدبن ثعلبة. قال ذوالرمة:
حتی اذا وجفت بهمی لوی لبن.
یصف حمیراً اجتزاءت من اول الجزء حتی اذا وجفت البهمی - و وجیفها- اقبالها و ادبارها مع الریح. (معجم البلدان).

لبن.

[لَ] (ع مص) شیر خورانیدن. (منتهی الارب). شیر دادن. (زوزنی). || بر سینه زدن به عصا. (منتهی الارب). با چوب یا به سنگ به زدن کسی را. (زوزنی). به عصا یا به سنگ زدن. (تاج المصادر). || انداختن. (زوزنی) (منتخب اللغات).

لبن.

[لَ بِ] (ع اِ) خشت. خشت خام. واحد آن لبنة است. (مهذب الاسماء). لِبن. لِبِن. لبن القمیص؛ خشتک پیراهن. (منتهی الارب). || (ص) شیرنوشنده. || دوست دارندهء شیر. (منتهی الارب).

لبن.

[لِ] (ع اِ) خشت خام. لَبِن. لِبِن. (منتهی الارب).

لبن.

[لِ] (اِخ) جایی است از حدود حرم (؟) به راه یمن. (منتهی الارب).

لبن.

[لِ بِ] (ع اِ) خشت خام. لِبن. لَبِن (منتهی الارب).

لبن.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لبون. (منتهی الارب).

لبن.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ لبون. (منتهی الارب).

لبن.

[لُ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). نام کوهی است، در شعر مسلم بن معبد:
جلاد، مثل جندل لبن فیها
خبور مثل ماخشف الحساء.
ابیوردی گوید پشتهء سرخی است در بلاد بنی عمروبن کلاب بالای حلقوم و حربة. اصمعی گوید: لبن اعلی و لبن اسفل در بلاد هذیل واقع و آندو را لبنان گویند و ذکر آن بیاید. (معجم البلدان).

لبن.

[لُ] (اِخ) یوم لبن؛ نام یکی از جنگهای عرب است. (معجم البلدان).

لبناساغوت.

[] (اِخ) نام مرتعی: چون به آلاتاغ رسید آن علفخوار را پسندیده داشت و آن را لبناساغوت نام کرد. (رشیدی).

لبنان.

[لُ] (اِخ) تثنیهء لبن، دو کوهند نزدیک مکه و بدان دو لبن الاسفل و لبن الاعلی گویند و بالای آن دو کوهی است مبرک نام. (معجم البلدان).

لبنان.

[لُ] (اِخ) (جبل... یا کوه...)(1) نام کوهستان سوریه که به داشتن درختان سدر عالی مشهور است و بموازات دریا بطول 130 هزار گز کشیده شده و مرتفع ترین قلهء آن سه هزار گز بلندی دارد. یاقوت گوید: نام کوهی که از عرج که میان مکه و مدینه است تا به شام کشیده است و مشرف بر حمص است و آن قسمت که به اردن است جبل الجلیل و آن قسمت که به دمشق است سنیر و به حلب و حماة و حمص، لبنان نام دارد و از آنجا به انطاکیه و مصیصه متصل شود و آنجا لکام نام گیرد و سپس به ملطیه و سمیساط و قالیقلا تا بحر خزر کشیده شود و آنجا قبق خوانده شود و گویند در این کوه هفتاد زبان متکلم باشند و هر صاحب زبانی زبان دیگری درنیابد مگر ترجمان. و در این کوه ناحیتی است به حمص جلیل و در آن انواع میوه ها و زروع باشد بی آنکه کشت کنند و از صلحای ابدال بدانجا مقیم باشند. (معجم البلدان). حمدالله مستوفی در ذکر کوه البرز گوید: کوه عظیم است متصل باب الابواب ... طرف غربش که به جبال گرجستان پیوسته است کوه لگزی خوانند و در صورالاقالیم آمده که در کوه لگزی امم فراوان میباشد چنانکه بهفتاد و چند زبان سخن میگویند و در آن کوه عجایب بسیار میباشد و چون بشمشاط و ملطیه رسد قالیقلا خوانند و چون به انطاکیه و مصیصه رسد لکام گویند و آنجا فارق است میان شام و روم و چون به میان حمص و دمشق رسد لبنان خوانند و چون بوسط مکه و مدینه رسد عرج گویند. (نزهة القلوب چ اروپا صص 191-192). و هم او در ذکر عجایب آرد: و دیگر در عجایب المخلوقات آمده که در حمص شام کوهی است که آن را لبنان خوانند از همه نوعی در آنجا میوه هست خودروی و بی آنکه آن را کسی تیمار کند ثمرهء نیکو دارد اما طعم و بویش آنجا نیکو نبود و چون از آنجا بیرون برند و بر نهر الثلج بگذرانند بوی و طعم خوش گیرد. (نزهة القلوب چ اروپا ص 289). در عقدالفرید ذیل عنوان « ومن وحی الله تعالی الی انبیائه» آمده: مما اوحی الله تعالی الی موسی فی التوراة: یا موسی بن عمران یا صاحب جبل لبنان. انت عبدی و انا الهک الدیان لاتستذل الفقیر و لاتغبط الغنی [ بشی ء یسیر ] و کن عند ذکری خاشعاً و عند تلاوة و حیی طائعاً اسمعنی لذاذة التوراة بصوت حزین. (عقدالفرید ج 3 ص 91). چنانکه گفته شد چوب سدر از جبل لبنان آرند و در کتیبهء داریوش بزرگ آنجا که گوید: پر کردن محل از ریگ و ساختن آجر کار مردم اکد بود چوب سدر که استعمال شده آن را از محلی آورده اند که کوه نامیده میشود، مراد از کوه همین جبل لبنان است. (ایران باستان ج 2 ص 1605 و 1560). صاحب برهان گوید: نام کوهی نزدیک حمص که مسکن فقرا و اولیاءالله و اقطاب است. (برهان) :
سنگریزهء کوه رحمت برده اند از بهر کحل
دیده بانانی که عرش از کوه لبنان دیده اند.
خاقانی.
یکی از صلحای جبل لبنان که مقامات او در دیار عرب مذکور بود و به کرامات مشهور بجامع دمشق درآمد. (گلستان).
عابدی در کوه لبنان بد مقیم
در بن غاری چو اصحاب الرقیم.بهائی.
- جبل لبنان؛ جبل عامل. در قاموس کتاب مقدس آمده است که، لبنان (سفید) شامل دو سلسله است که یکی لبنان و دیگری کوه شرقی است که در یوشع (13:5) لبنان شرقی نامیده شده است که رومانیان و یونانیان آن را انتیبنس نامند. اما بقعهء لبنان همان بقاع است (یوشع 11:17) که یونانیان و رومانیان آن را سیلی سوریه (؟) (سوریهء وسطی) نامند. اما لبنان از طرف شمال نهر کبیر ابتدا کرده نود میل جغرافی از شمال به جنوب و مسافت یک میل به طرف مغرب به محاذی ساحل دریا امتداد یافته به نهر قاسمیه منتهی میشود و ارتفاع کوه مکمل 10200 قدم و ارتفاع صنین 8500 و جبل الکنیسیه 6700 و کوه باروک 6500 قدم و مکمل باقی میماند و سراشیب غربی سرازیریش کمتر از شرقی می باشد و بیشتر حاصل خیز و بارآور است دارای دشتها و دره های عمیقه و زراعات و سکانش بسیار بر خلاف سراشیب شرقی و ساکنانش کم و در لبنان انواع حبوب و اقسام درختها و گلها کاشته میشود. (سرود 4:11). اما کوه شرقی در برابر لبنان است و از مدخل حماة که موضعش دشت جنوب شرقی میباشد از حمص تا به جبل شیخ امتداد دارد. ملاحظه در حرمون سراشیبی غربی این کوه بسیار سرازیر است به خلاف شرقی که متدرجاً به دشت دمشق امتداد یابد این کوه ساکنانش قلیل و چندان بارآور نیست و از هر یک این دو سلسله نهرهای کبیر و رودهای عظیم تشکیل یابد همچو رود کبیر و عاصی و لیطانی و یردی و اعوج و نهر بارود و ابوعلی و نهر اولی در این دو سلسله چشمه سارهای بسیار دیده شود خصوصاً در لبنان و بقاع خلاصه در قدیم الایام حویان و جبنیان در لبنان سکونت میداشتند (داود 3:3 یوشع 13:5 و 6) و کوه نشینان جلیل را بنا کردند و خدای تعالی لبنان را نیز در جزو سایر املاک قسمت بنی اسرائیل کرده بود اما ایشان آن را بتصرف نیاوردند (یوشع 13:2-6 داود 3:1-13) و در تحت تسلط و اقتدار فینیقیان بود (اول پادشاهان 5:2-6 و عزرا 3:7) در ایام داود و سلیمان اسرائیلیان در حق این کوه معرفت پیدا کرده مناظر نیکو و حاصل های پرفایده علی الخصوص سرو آزادش در انظار ایشان نهایت اهمیت را پیدا کرده (سرود 5:15) و علاوه بر آن شرابی که در آنجا بعمل می آید (هو 14:7) و آب گوارای سرد و برف نیکو (18:14) در ایشان تأثیر بسیار کرد و نویسندگان ملهمه کتاب مقدس بسیار اوقات بدان اشاره کرده اند (مزامیر 29:5 و 6 و 72:16 و 104:16-17 اش 35:2 60:13 زک 11:1 و 2) قوم اسرائیل بعد از مدتهای دراز حرمون و کوه شرقی را بتصرف درآورده اند (اول تواریخ ایام 5:23) (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Mont Liban.

لبنان.

[لُ] (اِخ) (کشور...) آرام. (در توریة). سوریه(1). متصرفیة فی بلاد سوریا استقلت بادارتها الداخلیة سنة 1277 هجریة. یعین متصرفها بانتخاب الباب العالی و تصدیق الدول. یحدها شمالا و غرباً ولایة بیروت و شرقاً و جنوباً ولایة الشام مساحتها 2200 میل مربع و عدد سکانها 250 الف نسمه و ارضها جبلیة خصبة جدامن اخصب جبال سوریا و هواؤها فی غایة الجودة و بها عدة مدارس و اهلها مسیحیون و متاوله و دروز. (منجم العمران، ذیل معجم البلدان). رجوع به سوریه شود.
(1) - Syrie.

لبنان.

[لُ] (اِخ) (غار...) صاحب حبیب السیر آرد: در روضة الاحباب مذکور است که در این سال (سال 19 ه . ق.) فوجی از اهل هدایت در بلدهء رمله(1) به غار لبنان درآمدند در آنجا تختی مذهب دیدند مردی مرده بر زبر آن خفته در یکجانب آن میت لوحی مجسم از طلا یافتند که سطری چند به لغت رومی بر آن نگاشته بودند مضمون سطور آنکه من سبا ولد نواسم که بشرف ملازمهء عیص بن اسحاق النبی (ع) مشرف گشتم و مدتی به دولت و اقبال گذرانیدم و در دار دنیا عجایب بلاانتها مشاهده کردم در چلهء تموز بکرات باریدن برف و تگرگ دیدم باید که اگر امثال این امور بنظر کسی درآید تعجب نکند و غریب تر از هر امری آنکه بنی آدم از مرگ بغایت غافل است و حال آنکه قبور آبا و اجداد و احباب و اولاد خود را می بیند و از اعظم وقایع آنکه حساب روز قیامت در پیش است نمی اندیشد بتحقیق میدانم من قومی را که با وجود اقرار به وحدانیت پروردگار مرا از این غار بیرون برند و این تخت را ملک خویش شمرند و چون این امور بظهور آید مزاج زمان از نهج اعتدال انحراف یابد و امانت در میان مردم نماند و عاقبت محمود صلحا و متقیان را باشد والسلام. (حبیب السیر ج 1 ص 167). و این شرح البته مجعول و افسانه است.
(1) - رمله شهری است بشام. (منتهی الارب).

لبنانة.

[لُ نَ] (اِخ) به پارسی قدیم همان لبنان است. (ایران باستان ج 2 ص 1607).

لبنانی.

[لُ نی ی] (ص نسبی) منسوب به لبنان.

لبنانیة.

[لُ نی یَ] (ع ص نسبی) (حاجةٌ...) (منسوباً)، حاجت بزرگ و سترگ. (منتهی الارب).

لبنتان.

[لُ نَ] (اِخ) تثنیهء لبنة؛ موضعی است در شعر اخطل :
عول النجاء کانها متوجس
باللبنتین مولع موشوم.(معجم البلدان).

لبنتین.

[لِ نَ تَ] (ع اِ) تثینهء لبنة. دو لبنة.(1)نام دو شطبهء عضاده است. رجوع به عضاده و اصطرلاب شود.
(1) - لبنة در برهان قاطع بضم اول و در غیاث بکسر اول آمده است.

لبندان.

[] (اِخ) نام دیهی به حدود قراباغ قفقاز. (نزهة القلوب چ اروپا ص 181).

لب نزدن.

[لَ نَ زَ دَ] (مص مرکب) (... بچیزی) حتی اندکی از آن نخوردن. هیچ نچشیدن از آن.

لبنگ.

[لَ بَ] (اِ) کرمی باشد که آن را دیوک خوانند و به عربی اَرَضه گویند. (برهان). کرم چوبخوار که به عربی اَرضَه گویند. (آنندراج). موریانه: شیاطین گفتند این کار ارضه است یعنی لبنگ. (تفسیر ابی الفتوح ج 4 ص 162). || بید. پت: مراد آن است که در میوه کرم آفریند و در جامه لبنگ(1). (تفسیر ابی الفتوح ج 3 ص258).
(1) - در این مثال کلمهء لبنگ معنی بید یعنی کرمی که در جامه افتد میدهد نه موریانه.

لب نور.

[لَ] (اِخ) نام دریاچه ای به ترکستان شرقی. (تاریخ مغول ص 8).

لبنوقا.

[] (اِخ) نام یکی از ملازمان امیرنوروز. (حبیب السیر، حالات سلاطین مغول ص 50).

لبنة.

[لِ نَ] (ع اِ) لبنة القمیص؛ خشتک پیراهن. لَبنُ القمیص. لَبِنَة القمیص. (منتهی الارب).

لبنة.

[لِ نَ] (ع اِ) خشت خام. (منتهی الارب).

لبنة.

[لَ بِ نَ] (ع اِ) خشت خام. (منتهی الارب). لِبِن. لِبن. || (ص) ناقة لبنة؛ ناقهء با شیر یا ناقهء بسیارشیر. || (اِ) لبنة القمیص؛ خشتک پیراهن. لبنُالقمیص. لبینة القمیص. (منتهی الارب).

لبنة.

[لُ نَ] (ع اِ) نواله یا نوالهء بزرگ. (منتهی الارب). || نام آلتی از اصطرلاب. (برهان). رجوع به اصطرلاب و شطبة شود. اندکی برآمدگی مربع که به هر دو طرف عضادهء اصطرلاب باشد و سوراخی در آن میانه. (غیاث)(1).
(1) - در غیاث این لغت بکسر اول آمده است.

لبنة.

[لُ نَ] (اِخ) دیهی است به افریقیة. (منتهی الارب). از قرای مهدیه است با فریقیة (تونس). (معجم البلدان).

لبنه.

[لَ نَ / نِ] (اِ) شپشه و آن کرمی باشد که غله را ضایع و تباه کند. || اسم پرنده ای است که از جنس ملخ است قبل از ظهور پرهای او. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به لبنگ شود.

لبنی.

[لُ نا] (ع اِ) درختی با شیر چون عسل که صمغ آن را حصی لبنی و میعهء سائلة خوانند. (منتهی الارب). درختی است شیره دار همچون عسل. (مهذب الاسماء). میعهء سائله. (فهرست مخزن الادویه) (تذکرهء ضریر انطاکی). میعه است. (ذخیرهء خوارزمشاهی در قرابادین). شیئی کالصمغ حارّ فی الاولی، یابس فی الثانیة اذا شرب لتقطیر البول نفعه جدّاً. الشربة منه مثقال. ابوریحان در صیدنه گوید: لیث گوید لبنی چیزی است که از درخت بیرون آید مانند عسل و میعهء یابسه در اصطلاح اطبا این است و به سریانی عسل او را اصطرکا گویند. «بشر» گوید به پارسی او را کنار و خشک گویند و بعضی کنار گفته اند و بعضی هوشه گویند «ج» گوید غالیون را به پارسی لبنی گویند و گفته است او را لبنی بدانجهت گویند که شیر را ببندد و «حان» گوید آنچه شیر را ببندد گمان من آن است که داروی دیگر است غیر لبنی که طعم او تیز است «نیفه» گوید: لبنی شیر درختی است بشبه دوه دم و دوه دم از روی لفظ و شهرت از او اخفی است دوه دم لغتی است بر وزن هدبد بضم ها و فتح دال و کسر با و معنی وی آن است که آن چیزی است شبیه خون که از درخت سمره بیرون آید چنانکه گذشت که عرب گوید حاضت السمره و این استعمال بطریق تشبیه است و او را میعه به آن معنی گویند که در وقت بیرون آمدن سیلان دارد چون دیگر مایعات و خواص میعه در میم گفته شود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صاحب اختیارات بدیعی گوید: میعه است آنچه سایله بود آن را عسل لبنی خوانند و میعه سایله خوانند. و آن مانند عسل بود که در وی حلاوت نبود و آن صمغ درخت رومی است و نیکوترین آن بود که سایل بود بنفس خود و خوشبوی و زردرنگ بود و سیاه نبود و طبیعت او گرم است در اول و خشک است در دوم و گویند تر است و وی منضج و ملین بود، جرب تر و خشک را نافع بود و سرفهء مزمن بلغمی را نافع بود و آواز صافی گرداند و طبع نرم دارد و چون زنان بخود برگیرند یا بیاشامند حیض و بول براند و مسهل بلغم بود بی زحمت چون مثقالی از وی مستعمل کنند و وی مسبت بود و نزله را نیز ببندد و مصلح آن بوزن آن صمغ بادام بود که اضافهء وی کنند و بدل وی جند بیدستر است و روغن یاسمین. و گویند بدل آن جاوشیر بود.

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) نام کوهی است. ابومحمد الاسود گوید: لبنی در بلاد جذام باشد و ابوزیاد گوید عمروبن کلاب راست. (معجم البلدان).

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) رودباری است بسیار نخل و بلاد بنی کلاب را جز بدان جا نخلستانی نباشد و پیرامون آن پشته های بسیار است و گرد آن نقاطی است موسوم به اعراف و از آنجمله است اعراف لبنی.

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) نام دهی است به فلسطین و بدانجا لفتکین المعزّی را فروگرفتند و نزد عزیز بردند.

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) نام زنی است. (منتهی الارب). کثیر گوید :
اری الازارَ علی لبنی فاحسده
ان الازار علی ماضم محسود.
(عقدالفرید ج 7 ص 25).

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) نام دختری ادیبه از مردم اندلس، مشهور به زیبائی و عالم بعلم صرف و حساب و شعر و دیگر فنون ادب و حسن خط و از کتاب حکم بن عبدالرحمن الثالث(1). (قاموس الاعلام ترکی). زرکلی در الاعلام بنقل از بغیة الوعاة (ص 383) آرد: لبنی (وفات 394 ه . ق.): کاتبة الخلیفة المنتصر بالله الاموی، اندلسیة، کانت شاعرة عالمة بالعربیه والادب، حاسبة، منشئة اصلها من الجواری و لم یکن فی قصر الخلافة یومئذ انبل منها. (الاعلام زرکلی ج 3).
(1) - ملقب به المستنصر. (طبقات سلاطین اسلام، ص 16).

لبنی.

[لِ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان، واقع در بیست هزارگزی کوزران و دوهزارگزی راه فرعی کوزران به جوانرود. دشت، سردسیر. دارای صد تن سکنه. کردی و فارسی زبان. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات و حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مال رو است تابستان اتومبیل توان برد. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) نام معشوقهء قیس بن ذریح. صاحب تزیین الاسواق، شرح پیوستگی آندو را چنین آرد: هو قیس بن ذریح بن سنة و هو رضیع الحسین بن علی بن ابیطالب و سبب علاقته بلبنی بنت الحباب الکعبیة انه ذهب لبعض حاجاته فمر ببنی کعب و قد احتدم الحرفاستسقی الماء من خیمة منهم فبرزت الیه امرأة مدیدة القامة بهیة الطلعة عدیة الکلام سهلة المنطق فناولته اداوة ماء فلما صدر قالت له الا تبرد عندنا و قد تمکنت من فؤاده فقال نعم فمهدت له وطاء و استحضرت مایحتاج الیه و ان اباها جاء فلما وجده رحب به و نحر له جزورا و اقام عندهم بیاض الیوم ثم انصرف و هو اشغف الناس بها فجعل یکتم ذلک الی ان غلب علیه فنطق فیها بالاشعار و شاع ذلک عنه و انه مرّ بها ثانیاً فنزل عندهم و شکا الیها حین تخالیا ما نزل به من حبها فوجد عندها اضعاف ذلک فانصرف و قد علم کل واحد ما عند الاخر فمضی الی ابیه فشکا الیه ذلک فقال له دع هذه و تزَوّج باحدی بنات عمک فغم منه و جاء الی امه فکان منها، کان من ابیه فترکهما و جاء الی الحسین بن علی و اخبره بالقصة فرثی له و التزم له ان یکفیه هذاالشان فمضی معه الی ابی لبنی فسأله فی ذلک فاجابه بالطاعة و قال یا ابن رسول الله لوارسلت لکفیت بیدان هذا من ابیه الیق کما هو عندالعرب فشکره و مضی الی ابی قیس. و نقل السیوطی فی شرح الشواهد عن ابن عساکر ان الحسین بن علی لما بلغه انقباض ابی قیس عن ذلک جاءالیه حافیا علی حر الرمل فقام و مرغ وجهه علی اقدامه و کان ذریح ملیافمضی مع الحسین حتی زوج قیسا بلبنی... (تزیین الاسواق ص 53). صاحب عقدالفرید تحت عنوان طلاق آرد: و من طلق امراءته و تبعتها نفسه، قیس بن الذریح، و کان ابوه امره بطلاقه فطلقها و ندم. فقال فی ذلک:
فوا کبدی علی تسریح لبنی
فکان فراقُ لبنی کالخداع
تکتفنی الوشاة فاز عجونی
فیاللناس للواشی المطاع
فاصبحت الغداة الوُم نفسی
علی امر و لیس بمستطاع
کمغبون یعض علی یدیه
تبین غبته بعد البیاع.
(عقد الفرید ج 7 ص 138).

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) خزاعیة. نام مادر ابولهب عموی پیغمبر (ص). (عقد الفرید ج3 ص263).

لبنی.

[لُ نا] (اِخ) (ال ...) جعفربن ابی بکر الحنفی المکی. صاحب: «دفع الشدة بجواز تاخیر الافاقی الاحرام الی جدة». (معجم المطبوعات ج2).

لبنی.

[لَ بَ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لبن(1). شیری.
(1) - Laiteux. Lactescent.

لبنی.

[لَ بِ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لَبِن یعنی خشت خام.
- شکل لبنی؛ از مجسمات، جسم مربعی است که دو بُعد از ابعاد آن متساوی و سومی کوچکتر است: اگر از این عددها (یعنی سه عدد که در هم ضرب شود) دو راست باشند و سوم کهتر آنچه گرد آید او را لبنی خوانند زیرا که خشت را ماند. (التفهیم).

لبنیات.

[لَ بَ نی یا] (ع اِ)(1) جِ لبنیة. محصولات شیری و خود شیر. شیر و چیزها که از شیر کنند چون ماست و پنیر و کره و لور و کفی و کشک (پینو) و دوغ و کره و خامه (خامه تو) و روغن و سرشیر (قیماق) و قره قروت (رخبین) و آغوز (ماک) (فله). مجموع شیر و آنچه از شیر حاصل شود، در طب لبنیات گویند و شامل کره و روغن نشود.
(1) - Laitage.

لبنیات فروش.

[لَ بَ نی یا فُ] (نف مرکب) فروشندهء مواد حاصل از شیر. آب بند.

لبنیات فروشی.

[لَ بَ نی یا فُ] (حامص مرکب) عمل لبنیات فروش. آب بندی. || (اِ مرکب) جایگاه فروش مواد حاصل از شیر. دکه ای که در آن محصولات شیری فروشند.

لبنیة.

[لَ بَ نی یَ] (ع ص نسبی) تانیث لبنی. منسوب به لبن. شیری. ج، لبنیات.
- بثور لبنیه؛(1) نوعی از بثره بر ظاهر تن آدمی.
(1) - Les pustules laiteux.

لبو.

[لَ بُوو] (اِخ) نام پسر عبدالقیس. (لبؤ نیز گویند). (منتهی الارب).

لبو.

[لُ بُ] (اِخ)(1) (جزیرهء...) نام جزیرهء بزرگی در دانوب پائین شهر وین و شهرت آن بسبب عبور دسته های فرانسوی از آنجا است در سال 1809 م.
(1) - Lobau.

لبو.

[لُ بُ] (اِخ)(1) ژرژ موتن، کنت دو. ژنرال فرانسوی. مولد فالسبورگ. وی در اَسترلیتز، اسپانی، و مخصوصاً در اسلینگ معروفیت یافت و لوئی فیلیپ وی را مارشالی فرانسه داد. (1770-1838 م.).
(1) - Lobau.

لبو.

[لَ] (اِ) چغندر پخته. لبلبو. در زبان آشور و بابل چغندر را لپتو(1) میخوانده اند و در آرامی لپتا(2) و لیپتا(3) می نامیده اند و بعید نیست که اصل لبوی فارسی همین باشد. (مجلهء یغما شمارهء اول سال سوم، مقاله پورداود).
(1) - Laptu.
(2) - Lapta.
(3) - Lipta.

لبؤ.

[لُبَءْ] (ع اِ) جِ لَبأة. (منتهی الارب).

لبؤ.

[لُبُءْ] (ع اِ) جِ لبأة. (منتهی الارب).

لبؤ.

[لُبْءْ] (ع اِ) جِ لبأة. (منتهی الارب).

لبوات.

[لَ بُ] (ع اِ) جِ لباَة. (منتهی الارب).

لبوان.

[لَبْ] (اِخ) نام کوهی است. (منتهی الارب). نام کوهی است در شعر ابن مقبل. (معجم البلدان).

لبوانی.

[لَ نی ی] (ص نسبی) منسوب به لبوان، بطنی از معافر و آن لبوان بن مالک بن الحرث است. (انساب سمعانی ورق 494).

لبوئی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لبو. لبویی. لبوفروش.

لبوب.

[لُ] (ع اِ) جِ لب. (منتهی الارب) :حبوب و لبوب نضج و نما نیافت و انواع ارتفاعات در مراتع و مزارع بخس و نقصان پذیرفت. (سندبادنامه ص122).

لبوخ.

[لُ] (ع اِمص) بسیاری گوشت اندام. (منتهی الارب).

لبود.

[لُ] (ع اِ) جِ لِبد. (منتهی الارب).

لبود.

[لَ] (ع اِ) کنه. (منتهی الارب).

لبود.

[لُ] (ع مص) لبد. مقیم شدن بجائی و لازم گرفتن آن را. (منتهی الارب). زمینگیر شدن. || چفسیدن به زمین. (منتهی الارب). به زمین وادوسیدن. || بر سینه خفتن. (تاج المصادر). بر سینه فروخفتن مرغ. (زوزنی).

لبودی.

[لَ دی ی] (اِخ) شمس الدین بن اللبودی. رجوع به شمس الدین و ابن اللبودی شود.

لبودی.

[لَ دی ی] (اِخ) صاحب نجم الدین اللبودی. رجوع به صاحب و رجوع به نجم الدین شود.

لب ورچیدن.

[لَ وَ دَ] (مص مرکب) لب برچیدن. رجوع به لب برچیدن شود.

لبوس.

[لَ] (ع اِ) لباس. ثوب. لبس. ملبس. پوشیدنی. پوشاک. جامه. هر چه درپوشند. پوشش. || زره. درع. منه قوله تعالی: و علمناه صنعة لبوس؛ ای الدّرع. (منتهی الارب) .

لبوش.

[لَ] (ص) کج. (آنندراج). ظاهراً تصحیف لوش و لوچ باشد.

لبوفروش.

[لَ فُ] (نف مرکب) لبویی. فروشندهء لبو. چغندر پخته فروش.

لب و لنج.

[لَ بُ لُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب).
-لب و لنج آویختن یا لب و لنج آویزان یا -آویخته داشتن؛ ناخرسندی نمودن با ملامح روی.

لب و لوچه.

[لَ بُ لَ / لُو چَ / چِ] (اِ مرکب، از اتباع) لب و لوشه.
- لب و لوچه اش آویزان بودن یا شدن؛ناراضی و ناخشنود بودن یا ناخشنودی نمودن که از ملامح وی مشهود شود.

لب و لوشه.

[لَ بُ لَ / لُو شَ / شِ] (اِ مرکب، از اتباع) لب و لوچه.
- لب و لوشه آویختن؛ عدم رضایت با چهرهء عبوس نمودن. نمودن عدم رضایت با ملامح روی.

لبون.

[لَ] (ع ص) شیردار. || میش و اشتر مادهء شیردار. || آنکه شیر در پستانش فرود آمده باشد. لبونة. (منتهی الارب). ج، لِبان، لبن، لُبُن، لبائن.
- ابن اللبون؛ شتر کرهء دوساله یا به سال سوم درآمده. ابنة لبون؛ تأنیث آن. بنت لبون کذلک.
|| بنات لبون؛ نهالان عرفط. (منتهی الارب).

لبون.

[لَ] (اِخ) نام شهری است. (معجم البلدان).

لبونة.

[لَ نَ] (ع ص) لبون. شیردار. || آنکه شیر در پستانش فرود آمده باشد. (منتهی الارب).

لبؤة.

[لَ بُ ءَ] (ع اِ) شیر ماده. لبوة. (منتهی الارب).

لبوة.

[لِبْ وَ] (ع اِ) لبؤة. شیر ماده.

لبوة.

[لَبْ وَ] (ع اِ) شیر ماده. لبؤة. (منتهی الارب). لَباءَة. لُبَأَة. لَبأَة. لَباة. لب. لبة. ام ضیغم. ام شبل. ام قشعم. ام کلثوم. ام الهیثم. (المرصع).

لبة.

[لَ بَ] (ع اِ) شیر ماده. لَبْوَة. لِبْوَة. لباة. (منتهی الارب).

لبة.

[لَبْ بَ] (ع اِ) سر سینه. || (ص) زن پاکیزه. || زن پاکیزه خوی. || زن شوی دوست. (منتهی الارب). زنی که شوهر خود را دوست دارد یا فرزند. (مهذب الاسماء).

لبه.

[لَ بَ / بِ] (اِ) تیزنا. تیزه. دَم. حدّ. لب. دَمه. حرف. طرف برنده کارد و امثال آن.
- لبه از ظرفی یا جامه ای یا دیواری و غیره؛کنار. حاشیه. طرف و جانب آن.
- لبهء شمشیر؛ تیزنای آن.
|| آفتاب گردان (در کلاه) :(1)
دوخته بر طرف کلاهش لبه
وان لبه بر شکل(2) مه یکشبه.ایرج میرزا.
- لبه دادن (ظرف) و لبه ندادن آن.؛ رجوع به لب دادن شود.
(1) - Visiere. (2) - ن ل: مانند.

لبه دار.

[لَ بَ / بِ] (نف مرکب) دارای لبه. بالبه.
- کلاه لبه دار؛ دارای آفتاب گردان.(1)
(1) - Visiere.

لبه دوزی.

[لَ بَ / بِ] (حامص مرکب)قسمی دوختن.

لبه لیسه.

[لَ بَ / بِ سَ / سِ] (اِ مرکب)(در اصطلاح مردم قزوین) لوه لیسه. دلگی. کمی خوردن از ته مانده هایی.

لبی.

[لَبْیْ] (ع مص) بسیار خوردن طعام را. (منتهی الارب).

لبی.

[لَ] (اِ) به یونانی آذان الفار بستانی است. (فهرست مخزن الادویه).

لبی.

[لَ / لُ / لِبْ با] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

لبی.

[لَ] (اِ) (در تداول مردم گیلان) دانه های سرخ برنج که آن را دخل هم گویند.

لبی.

[لَبْ بی] (اِخ)(1) نام یکی از حواریون عیسی. او را تدّی نیز نامند. یکی از اسمهای یهودای رسول است (10:3) که او را تدی گویند. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Lebbe.

لبی.

[لُ بَیْی] (اِخ) ابن لبی صحابی است. (منتهی الارب). لبی بن لبی، الاول بموحدة مصغر و ابوه بموحدة خفیفة وزن عصا قال البخاری له صحبة روی عنه ابوبلج الصغیر و قال ابوحاتم الرازی کان یکون بواسط و قال هو و ابوحاتم بن حبان یقال ان له صحبة و قال ابن السکن لم نجد له سماعاً من رسول الله (ص) و اخرج البخاری و ابن ابی خیثمة و الیغوی و ابن السکن من طریق محمد بن یزید الواسطی عن ابی بلج عن لبی بن لبا، رجل من اصحاب النبی (ص) رأیته علیه مطرف خزاحمر سبق فرس له فحلله ببرد عدنی اختصره البخاری و قال ابن فتحون ضبطناه عن الفقیه ابی علی لبا بوزن عصا و ضبطناه عن الاستیعاب بضم اللام و تشدید الموحدة رأیته بخط ابن مفرج مثله و کذلک فی لبی - انتهی. و تبع ابن الدباغ اباعلی و کذا ابن الصلاح فی علوم الحدیث و خالف الجمیع ابن قانع فجعله مع ابی ابن کعب و قد اشرت الی وهمه فی ذلک فی حرف الالف. (الاصابة ص 4 و 3 ج 6).

لبی.

[لَ با] (اِخ) نام پدر لبی. (منتهی الارب).

لبیا.

[لِ] (اِخ) لیبی. لیبیا. رجوع به هر دو کلمه شود. در قاموس کتاب مقدس آمده: لبیا، مملکتی است در شمال افریقا که در ساحل دریای متوسط واقع و از مصر تا کارتاژ ممتد است و قدری هم به طرف خشکی امتداد یافته قسمتی از این مملکت که به مصر اتصال داشت بعضی اوقات لبیا مارماریکا و آن قسمتی که بسایرینی اتصال داشت سایرینیکا گفته میشد و این بمناسبت پنج شهر عمدهء آن مملکت بود یعنی: سایرینی، اپولونیة و برنیاسی و ارسنوی و تلمایس. عدد بسیار و گروهی از یهود در ایام مسیح در این شهر سکونت داشتند و با جدیدالایمانان لبیانی برای عبادت به اورشلیم می آمدند. (1ع 2:10). مبدأ اشتقاق لبیا از لهابیم یا لوبیم است. (پید 10:13) و اینان طایفهء جنگجو بودند که شیشق شهریار مصر و زارح حبشی را در جنگ با یهودیه معاونت کردند. (2 تو 12:3 و 14:9 و 16:8 و دانیال 11:43.) و با اهل تبت قدیم (؟) نیز معاون بودند (بح 3:9 ار 46:9 حزج 30:5). رجوع به فوت شود. آخراً لبیا در تحت تصرف کارتاژ و پس از آن در تحت تصرف یونانیان و رومانیان و سرسنیها (؟) و عثمانیان درآمد. (قاموس کتاب مقدس).

لبیاب.

[لِبْ] (اِ) رودخانه و نهر عظیم را گویند. (برهان). رودخانه را گویند. (جهانگیری)(1).
(1) - در یک نسخهء خطی موجود، لبیات بفتحتین و تاء قرشت آخر آمده است.

لبیب.

[لَ] (ع ص) خردمند. ج، اَلِبّاء. (منتهی الارب). عاقل. بخرد. دانا :
ستمگران را چون جایگه چنین باشد
ستمگری نکند مردم لبیب و فهیم.سوزنی.
لب شیرین لبان را خصلتی هست
که غارت میکند لب لبیبان.سعدی.
گر نخواهی نکس پیش این طبیب
بر زمین زن زود سر را ای لبیب.مولوی.
وای از آن پیران طفل ناادیب
گشته از قوت بلای هر لبیب.
مولوی.
- ادیب لبیب؛ ادیب بخرد و دانا.
|| لازم گیرنده کاری را. (منتهی الارب). || مرد محرم. قاله ابن درید و انشد:
فقلت لها غنی الیک فاننی
حرام و انی بعد ذاک لبیب.
ای مُلبٌ. (منتهی الارب).

لبیب.

[لَ] (اِخ) (الشیخ) عبدالله الملقب باللبیب بن العلامة عبدالحکیم بن شمس الدین السیالکوتی الهندی.(1) او را حاشیتی است بر تلویح سعدالدین تفتازانی. (معجم المطبوعات ج 2 ص 1587).
(1) - بروایتی وی شاگرد عبدالحکیم سیالکوتی است نه پسر او.

لبیبة.

[لَ بَ] (ع ص) تأنیث لبیب. زن عاقله. || (اِ) شاماکچه.(1) (منتهی الارب). نام جامه ای است.
(1) - شاماکچه، سینه بند زنان باشد. (برهان).

لبیبة.

[لَ بَ] (اِخ) الانصاری. ذکره الطبرانی و غیره و قال ابوعمر هو ابولبیبة و قال ابن حبان فی ترجمة حفیده محمد بن عبدالرحمن بن لبیبة کان اسم عبدالرحمن لبیبة و ابوه لبیبة فلذلک یقال تارة لبیبة و تارة ابولبیبة و اخرج البیهقی من طریق اسدبن موسی من حاتم بن اسماعیل عن یحیی بن عبدالرحمن بن لبیبة عن جده قال دعاسعدبن ابی قاص یارب ان لی بنین صغاراً فأخرعنی الموت حتی یبلغوا فعاش بعدها عشرین سنة و اخرج ابن قانع من طریق محمد بن شرحبیل عن ابن جریح عن محمد بن عبدالرحمن بن ابی لبیبة عن ابیه عن جده ان النبی (ص) قال اذا صام الغلام ثلاثة ایام متتابعات فقد وجب علیه صوم شهر رمضان.

لبیبی.

[لَ] (اِخ) از شعرای معروف اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری است و مسعودسعد وی را اوستاد و سیدالشعرا خوانده در قصیدتی بمطلع:
بنظم و نثر گر امروز افتخار سزاست
مرا سزاست که امروز نظم و نثر مراست
آنجا که گوید و مصراعی از لبیبی تضمین کند:
بدین قصیده که گفتم من اقتدا کردم
به اوستاد لبیبی که سیدالشعر است
بدان طریق بنا کردم این قصیده که گفت
«سخن که نظم کنند آن درست باید و راست».
عوفی در لباب الالباب(1) گوید: لبیبی ادیبی لبیب و شاعری عجیب بود، نظمش رایق و در فضل از اقران فایق. مداح امیرابوالمظفریوسف بن ناصرالدین رحمه الله بود و در مدح آن شاه نیکخواه نام جوی ثناخر مداح پرور این قصیده گفته و داد سخن بداده است:
چو بر کندم دل از دیدار دلبر
نهادم مهر خرسندی بدل بر... الخ.
هدایت در مجمع الفصحاء(2) گوید: لبیبی از قدمای شعرا و حکما بوده است. از حالات و مقالاتش استحضاری چندان حاصل نیامد. الاّ اینکه صاحب فرهنگ بعض ابیات او را بر سبیل استشهاد تصحیح لغات ثبت کرده و صاحب تاریخ آل غزنویه تاریخ بیهقی در اختلال حال محمد بن محمود بر وجه مناسبتی در ضمن حکایتی این قطعهء او را برشتهء تحریر آورده:
کاروانی همی از ری بسوی دسکره شد
آب پیش آمد و مردم همه بر قنطره شد... الخ
و سپس ابیاتی پراکنده از وی نقل کرده است که در ذیل بیاید. با پیدا شدن کتاب ترجمان البلاغه تألیف محمد بن عمر راذویانی عصر زندگی و در سلک شعرای آل سبکتکین بودن لبیبی تا حدی معلوم و مسلم گشته است چه در این کتاب دو بیت از لبیبی در تأسف از مرگ فرخی سیستانی نقل شده است و از آن دو بیت بخوبی برمی آید که لبیبی لااقل تا سال 429 که سال فوت فرخی است زنده بوده است و لبیبی وی را بدین دو بیت مرثیه گفته و هم از این دو بیت برمی آید که وی را با فرخی دوستی و با عنصری چون غضائری معاداتی بوده است و میانهء خوشی نداشته اند و آن دو بیت این است:
گر فرخی بمرد چرا عنصری نمرد
پیری بماند دیر و جوانی برفت زود
فرزانه ای برفت و ز رفتنش هر زیان
دیوانه ای بماند وز ماندنش هیچ سود.
مرحوم ملک الشعراء بهار در مقدمهء قصیدهء رائیه وی می نویسد(3) عوفی ذکر وی ضمن شعرای آل سبکتکین آورده و قصیدهء وی را در مدح یوسف بن ناصرالدین دانسته و صاحبان تذکره بیش از این چیزی در شناخت وی ندارند حتی معلوم نکرده اند که این شاعر اهل کجاست گرچه در خراسانی بودن لبیبی تقریباً شکی نمیتوان داشت اما از کدام شهر خراسان است معلوم نیست و اما قصیدهء رائیه وی به اقرب احتمالات در مدح ابوالمظفر چغانی است بدو دلیل ذیل و اگر چه این دلایل هیچیک اقناعی نیست لکن سررشتهء تحقیق تواند بود: یکی آنکه شعرای محمودی یوسف بن ناصرالدین را همیشه به کنیت ابویعقوب مدح کرده اند و اگر ذکر لقب او شده است عضدالدوله آورده اند و یا او را به القاب «ملک» و «سپهبد» و «شاه» و «خسرو» و «میر» ستوده اند و خطاب «پادشاه» نکرده اند چه ملک و میر و خسرو مطابق رسم آن روز دون پادشاه است ذکر شواهد این منظور مطلب را به درازا خواهد کشید و با مسامحه ای که در این باره به کار بریم کنیهء ابوالمظفر و عنوان صریح پادشاه بدون ذکر لقب او عضدالدوله بعید است که دربارهء یوسف بن ناصرالدین گفته شده باشد. دوم تعریفی است که در قصیده می بینیم و آن چنین است که شاعری از حد غربی خراسان با دلبر وداع کند و وارد ریگزاری بزرگ شود و پس از آن که از ریگزار بیرون شد به رود جیحون رسد و از جیحون بگذرد و به درگاه ممدوح پیوندد، از این سفر ظاهراً چنین بنظر میرسد که شاعر از مرو یا سرخس یا هرات عزیمت کرده و از دشت خاوران و ریگزار اتک یا آخال عبور کرده به جیحون رسیده و از آن نیز گذشته و به ممدوح پیوسته است، و ممدوحی که ابوالمظفر خطاب شود و برای رسیدن بدو از جیحون بایستی عبور کرد به ظاهر همان ابوالمظفر چغانی است ممدوح دقیقی و ممدوح قدیم فرخی که خانه اش در چغانیان و جبالی است که رود جیحون از آنجا سرچشمه گیرد و وصول بدان محل مستلزم گذشتن از جیحون است. اما سبک ریزه کاریهای این قصیده به ریزه کاریها و روانی و سهولت قصیدهء نونیهء فرخی که هم در مدح امیرابوالمظفر گفته است بی شباهت نیست، کسانی که این قصیده را به منوچهری و فرخی نسبت داده اند پایهء نسبت آنان بر حدس و قیاس بوده است چه از لحاظ وداع با دلبر و سوار شدن مرکوب و طی صحاری و براری و وصف شب و منازل قمر و ستارگان بقصاید لامیه و نونیهء منوچهری شبیه است و از حیث سبک عبارات و روانی و صافی اشعار و انسجام و مخصوصاً مدح ابوالمظفر که ممدوح فرخی بوده و او نیز سفری از سیستان به حدود جیحون و چغانیان کرده به فرخی شبیه است و از این دو قیاس حدس مذکور بیرون آمده. ولی ظاهراً شکی نباشد که قصیده از لبیبی است و عوفی نیز بدان تصریح دارد. اما مأخذ این قصیده: قدیمترین مأخذ این قصیده چنانکه اشاره شد لباب الالباب محمد عوفی از شعرای آخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم است و پس از وی مرحوم لسان الملک سپهر از مأخذ دیگری که معلوم نیست چه بوده، این قصیده را به خط خود بر پشت صفحهء نخستین نسخه ای از دیوان خطی منوچهری نوشته است و بالای آن نگاشته: «این قصیده را برخی از فرخی و برخی از منوچهری دانند». دلیل اینکه سپهر از مأخذ دیگری غیر از لباب الالباب قصیده را به دست آورده این است که اولاً عبارت فوق را در نسبت قصیده بفرخی و منوچهری روی آن نوشته است و هرگاه به نسخهء لباب الالباب دسترسی داشت ذکر این عنوان نمیکرد و یا لااقل نامی نیز از لبیبی میبرد و دیگر آنکه روایت سپهر با روایت عوفی که در نسخهء چاپ ادوارد براون مندرج است تفاوتهای فاحش دارد و ابیات روایت سپهر از روایت لباب الالباب بیشتر است و اختلاف عبارت و کلمه یعنی نسخه بدل نیز دارد، گرچه میتوان پنداشت که شاید سپهر نسخهء دیگری از لباب الالباب به دست داشته که در آن نسخه صورت اشعار با نسخهء ادوارد براون تفاوت میکرده است اما نسبت دادن قصیده به دو شاعر و فروگذاردن نام شاعر حقیقی این احتمال را به کلی دور میسازد، نسخهء سپهر دارای پنجاه و شش بیت است و نسخهء عوفی سی و سه بیت دارد با اینحال در نسخهء عوفی سه بیت هست که در نسخهء سپهر نیست. در لباب الالباب (چ براون) اشعار پس و پیش و مصراعها هر کدام دور از یکدیگر و نابجا قرار گرفته است و شیرازهء انتظام قصیده بر هم خورده ولی در نسخهء سپهر انتظام اشعار برقرار و مصراعها هر یک بجای خود استوار است. مرحوم هدایت بدون تردید این قصیده را از روی نسخهء لسان الملک سپهر برداشته است و یکبار ضمن دیوان منوچهری و هم به نام او چاپ کرده است و بار دیگر در جلد اول مجمع الفصحاء سر و دست شکسته آن را به اسم فرخی ضبط کرده است و معلوم میشود که لله باشی هم به لباب الالباب عوفی یا به این قسمت از آن کتاب دسترسی نداشته است ورنه لااقل اشارتی میکرد و از روایت عوفی استفادتی میبرد. مرحوم بهار به تصریح خود قصیده را از روی نسخهء سپهر نقل کرده است و اما ضبط عوفی را جز در یک جا اصل قرار داده مگر در اشعاری که عوفی آنها را ضبط نکرده است که ناچار عین روایت سپهر را نقل کرده و اختلاف بین بعض اشعار از روایت سپهر و روایت عوفی و دیگر امتیازات طرفین را در حواشی اشعار مذکور داشته است که با تغییراتی نقل خواهد گشت. بدیهی است به تشتت و پس و پیشهایی که در نسخهء عوفی است اینجا اشارتی خواهد رفت. از لبیبی بجز قصیدهء مورد بحث و قطعهء منقول در تاریخ بیهقی ابیات پراکنده ای نیز در تذکره ها و اشعاری به شاهد لغات در فرهنگها آمده است. از روی این شواهد میتوان حدس زد که لبیبی را مثنویاتی در بحر متقارب و بحر خفیف و هزج مسدّس و غیره بوده است. اینک قصیده:
چو برکندم دل از دیدار(4) دلبر
نهادم مهر خرسندی به دل بر
تو گویی داغ سوزان برنهادم
به دل کز دل به دیده درزد آذر(5)
شرر دیدم که بر رویم همی جست
ز مژگان همچو سوزان(6) سونش زر
مرا دید آن نگارین چشم گریان
جگر بریان پر از خون عارض و بر(7)
بچشم اندر شرار آتش عشق
به چنگ اندر عنان خنگ رهبر
مرا گفت آن دلارام [ ای ] بی آرام
همیشه تازیان بی خواب و بی خور(8)
ز جابلسا به جابلقا رسیدی
همان از باختر رفتی به خاور
سکندر نیستی لیکن دوباره
بگشتی در جهان همچون سکندر
ندانم تا ترا چند آزمایم
چه مایه بینم از کار تو کیفر
مرا در آتش سوزان چه سوزی
چه داری عیش من بر من مکدر(9)
فرودآ زود زین زین و بیارام(10)
فرو نه یک ره و برگیر ساغر(11)
فغان زین بادپای کوه دیدار(12)
فغان زین ره نورد هجرگستر
همانا از فراق است آفریده
که دارد دور ما را یک ز دیگر(13)
خرد زینسو کشید و عشق زانسو
فروماندم من اندر کار مضطر(14)
به دلبر گفتم ای از جان شیرین
مرا بایسته تر وز عمر خوشتر(15)
سفر بسیار کردم راست گفتی
سفرهایی همه بی سود و بی ضر(16)
بدانم سرزنش کردی روا بود
گذشته ست از گذشته یاد ماور
مخور غم میروم درویش از اینجا
ولیکن زود بازآیم توانگر(17)
برفت از پیشم و پیش من آورد
بیابان بر ره انجامی مشمر(18)
رهی دور(19) و شبی تاریک و تیره
هوا فیروزه و هامون مقیر(20)
خم شوله(21) چو خم زلف جانان
مغرّق گشته اندر لؤلؤ تر
مکلل گوهر اندر تاج اکلیل(22)
بتارک بر نهاده غُفر(23) مغفر
مجرّه چون به دریا راه(24) موسی
که اندر قعر او بگذشت لشکر
بنات النعش چون طبطاب سیمین
نهاده دسته زیر و پهنه از بر(25)
همی گفتی که طبطاب فلک را
چه گویی گوی شاید بودن ایدر(26)
هوا اندوده رخساره بدوده(27)
سپهر آراسته چهره به گوهر
زمانی بود مه بر زد سر از کوه(28)
به رنگ روی مهجوران مزعفر
چو زراندود کرده گوی سیمین
شده ز انوار(29) او گیتی منوّر
مرا چشم اندر ایشان خیره مانده
روان مدهوش و مغز و دل مفکر(30)
به ریگ اندر همی شد باره زانسان
که در غرقاب مرد آشناور(31)
برون رفتم ز ریگ و شکر کردم
بسجده پیش یزدان گروگر(32)
دمنده اژدهایی پیشم آمد
خروشان و بی آرام و زمین در
شکم مالان به هامون بر همی رفت
شده هامون بزیر او مقعّر(33)
گرفته دامن خاور بدنبال
نهاده بر کران باختر سر
به باران بهاری بوده فربی(34)
ز گرمای حزیران گشته لاغر
ازو زاده ست هرچه اندر جهان است
ز هرچه اندر جهان است او جوانتر
شکوه آمد مرا و جای آن بود
که خانی او ز خانی بود منکر(35)
مدیح شاه برخواندم به جیحون(36)
برآمد بانگ ازو اللهاکبر
تواضع کرد بسیار و مرا گفت
ز من مشکوه و بی آزار بگذر
که من شاگرد کف راد آنم(37)
که تو(38) مدحش همی برخوانی از بر
بفر شاه از جیحون گذشتم(39)
یکی موی از تن من ناشده تر
وز آنجا تا بدین درگاه گفتی
گشادستند مر فردوس را در(40)
همه بالا پر از دیبای رومی
همه پستی پر از کالای ششتر
کجا سبزه است بر فرقش مقعد
کجا شاخست بر شاخش مشجر(41)
یکی چون صورت مانی منقش
یکی چون نامهء آذر مصور
تو گفتی هیکل زرتشت گشته ست
ز بس لاله همه صحرا سراسر
گمان بردی که هر ساعت برآید
فراوان آتش از دریای اخضر
بدین حضرت بدانگونه رسیدم
که زی فرزند، یعقوب پیمبر
همان کاین منظر عالی بدیدم(42)
رها کردم سوی جانان کبوتر
کبوتر سوی جانان کرد پرواز(43)
بشارت نامه زیر پرّش اندر
به نامه در نبشته کای دلارام
رسیدم دل به کام و کان به گوهر
به درگاهی رسیدم کز بر او
نیارد درگذشتن خط محور(44)
سرایی بد سعادت پیشکارش
زمانه چاکر و دولت کدیور(45)
بصدر اندر نشسته پادشاهی
ظفریاری به کنیت بوالمظفر
بتاجش بر(46) نبشته عهد آدم
به تیغش(47) درسرشته هول محشر
زن ار از هیبت او بار گیرد
چه خواهد زاد تمساح و غضنفر(48)
جهان را خور کند روشن ولیکن
ز رای اوست دایم روشنی خور
ز بار منت او گشت گویی
بدین کردارپشت چرخ، چنبر(49).
قطعهء لبیبی که در تاریخ بیهقی(50) آمده این است:
کاروانی همی از ری بسوی دسکره شد
آب پیش آمد و مردم همه بر قنطره شد
گلهء دزدان از دور بدیدند چو آن
هر یکی ز ایشان گفتی که یکی قسوره شد
آنچه دزدان را رای آمد بردند و شدند
بد کسی نیز که با دزد همی یکسره شد
رهروی بود در آن راه درم یافت بسی
چون توانگر شد گفتی سخنش نادره شد
هر چه پرسیدند او را همه این بود جواب
کاروانی زده شد کار گروهی سره شد.
در مجمع الفصحا(51) ابیاتی از این شاعر مذکور است بدینگونه:
فدای آن قد و زلفش که گویی
فروهشته است از شمشاد شمشار.
آن طرهء مشکبیز دلدار
کرده ست مرا بغم گرفتار.
خوشا حال لحاف و بستر آهنگ
که میگیرند هر شب در برت تنگ(52).
در فرهنگها نیز بشاهد لغات اشعاری از این شاعر آمده است و ما آنچه در لغت نامهء اسدی و فرهنگ سروری و جهانگیری و رشیدی مذکور است ذیلاً نقل میکنیم:
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آنهمه دعوی کجا شد آنهمه ژاژ.
زان پیش(53) که پیش آیدت آن روز پر از هول
بنشین و تن اندرده و انگاره به پیش آر.
گر سیر شدی بتا ز من درخور هست
زیرا که ندارم ای صنم جوزهء(54) لست.
آن جخش(55) ز گردنش بیاویخته گویی
خیکی است پر از باد بیاویخته از بار.
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپری سوی هوا.
گفت ریمن مرد خام لک درای
پیش آن فرتوت پیر ژاژخای.
گهی چو مرد پریسای گونه گونه صور
همی نماید زیر نگینهء لبلاب.
رویت زدر خنده و سبلت زدر تیز
گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت.
ای از ستیهش تو همه مردمان به مست
دعویت صعب و منکر و معنیت خام و سست.
کرّه ای را که کسی نرم نکرده ست متاز
به جوانی و بزور و هنر خویش مناز
نه همه کار تو دانی نه همه زور تراست
لنج پر باد مکن بیش و کتف برمفراز.
ای بلفرخج ساده همیدون همه فرخج
نامت فرخج و کنیت ملعونْت بلفرخج.
چو بینی آن خر بدبخت را ملامت نیست
که برسکیزد چون من فروسپوزم بیش
چنان بدانم من جای غلغلیج گهش
کجا بمالش اوّل براوفتد بسریش(56).
(لغت نامهء اسدی، ذیل غلغلیج).
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
وان تویی گول و تویی دول و تویی بابت لنگ.
ای بچهء حمدونه غلیواژ غلیواژ
ترسم بربایدْت بطاق اندر برجه.
گر کونْت از نخست چنان بادریسه بود
آن بادریسه خوش خوش چون دیگ ریسه شد
و آن بادریسه هفتهء دیگر غضاره شد
و اکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه شد.
تو چنین فربه و آکنده چرایی پدرت
هندویی بود یکی لاغر و خشکانج و نحیف.
همچو انگور آبدار بدی
نون شدی چون سکج ز پیری خشک.
اندرین شهر بسی ناکس برخاسته اند
همه خرطبع و همه احمق و بی دانش و دند.
همه یاوه همه خام و همه سست
معانی با حکایت تا پساوند(57).
دگر نخواهم گفتن همی ثنا و غزل
که رفت یکسره بازار و قیمت سرواد.
ترا گردن در بسته به بیوغ(58)
و گرنه نروی راست با سپار
چنان باد درآرد بخویشتن
که گویی خورده است سوسمار.
از پدر چون از پداندر دشمنی بیند همی
مادر از کینه بر او مانند مادندر شود.
پیش من یک ره شعر تو یکی دوست بخواند
زان زمان باز هنوز این دل من پرهسر است.
برون شدند سحرگه ز خانه مهمانانش
زها رها شده پر گوه و خایه ها شده غر.
سوری تو جهان را بدل ماتم سوری(59)
زیرا که جهان را بدل ماتم سوری.
لفت بخوردم بگرم(60) درد گرفتم شکم
سر بکشیدم دودم مست شدم ناگهان.
اگر خواهی سپاهش را شماره
برون باید شد از حد اماره.
یکی مؤاجر و بیشرم و ناخوشی که ترا
هزار بار خرنبار بیش کرده عسس.
نیابی در جهان بی داغ پایم
نه فرسنگی و نه فرسنگساری.
پای او افراشتند اینجا چنانک
تو براز کون(61) ژاژها افراشتی.
دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
پالان بی خر است و کلیدان بی تزه.
گرچه زردست همچو زرّ پشیز
یا سپید است همچو سیم ارزیز.
ایا نیاز به من ساز و مر مرا مگذار
که ناز کردن معشوق دلگداز بود.
وان چاپلوس بسته گر خندان
کت هر زمان بلوس بپیراید.
دوستا جای بین و مرد شناس
شد نخواهم به آسیای تو آس.
ایا کرده در بینیت حرص و رس
از ایزد نیایدت یک ذره ترس.
گرد گرداب مگرد ارت نیاموخت شنا
که شوی غرقه چو ناگاهی ناغوش خوری.
چون در حکایت آید بانگ شتر کند
و آروغها زند چو خورد ترب و گندنا.
بجز عمود گران نیست روز و شب خورشش
شگفت نیست ازو گر شکمش کاواک است.
ای همچو پک پلید و چنو دیده ها بروی(62)
مانند آن کسی که مر او را کنی خبک
تا کی همی درآیی و گردم همی دوی(63)
حقا که کمتری و فژآگن تری ز پک.
چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک(64)
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک.
از زبان باشد بر مردم دانی (؟)
گاه آب دهی و گاه می آری کوک؟
زن برون کرد کولک از انگشت
کرد بر دوک و دوک(65) ریسی پشت.
غلیه (؟) فروش خواجه که ما را گرفت باد (؟)
بنگر که داروش ز چه فرمود اوستاد
گفتاکه پنجپایک و غوک و مکل بکوب
در خایه هل تو چنگ خشنسار بامداد.
ندانم بخت را با من چه کین است
به که نالم به که زین بخت وارون.
چه کنم که سفیه را بنکوی(66)
نتوان نرم کردن از داشن.
می بارد از دهانت خدو ایدون
گویی که سر گشادند فوگان را.
آن روی و ریش پُرگُه و پر بلغم و خدو
همچون خبزدویی که شود زیر پای پخچ.
گر نیستت ستور چه باشد
خری بمزد گیر و همی رو(67)
مر کشت را خود افکن نیرو(68)
رز را(69) بدست خو کن فرخو
شنگینه برمد(70) از چاکر
تا راست باشد(71) او چو ترازو.
زرد و درازتر شده از غاوشوی خام(72)
نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربزه.
فرو آید ز پشتش پور ملعون
شده کالفته چون خرسی خشینه.
دو چیزش بر کن و دو بشکن
مندیش ز غلغل و غرنبه
دندانش بگاز و دیده بانگشت
پهلو بدبوس و سر به چنبه.
چو غرواشه ریشی بسرخی و چندان
که ده ماله از ده یکش بست شاید.
ای بزفتی علم به گرد جهان
برنگردم ز تو مگر بمری
گر چه سختی چو نخکله مغزت
جمله بیرون کنم به چاره گری.
گولانج و گوشت و گرده و گوزآب و گادنی
گرمابه و گل و گل و گنجینه و گلیم.
قیاس کونش چگونه کنم بیا و بگوی
ایا گذشته بشعر از بیانی و بوالحر
اگر ندانی بندیش تا چگونه بود
که سبزه خورده بفاژد بهارگه اشتر.
آن سبلت و ریشش بکون خوش
دو پای خوش او بکون صهر(73).
از شمار تو کس طرفه بمهر است هنوز
وز شمار دگران چون در تیم دودر است(74).
ز خشم دندان بگذارد بر... خواهر
همی کشید چو درویش دامن فرغیش.
ای فرومایه و در کون هل و بی شرم و خبیث
آفریده شده از فریه و سردیّ و سنه.
کفش صندوق محنت (؟) و... زنش
هر دو گردند و هر دو ناهموار
هیچکس را گناه نیست در این
کو برد جمله را همی از کار
این یکی را به خنجه و خفتن
وان دگر را به لنجه و رفتار.
بباید بسیجیدن این کار را
پذیره شدن رزم و پیکار را.
گر بیارند و بسوزند و دهندت برباد
تو بسنگ تکژی نان ندهی باب ترا.
فرمان کن و آهک کن و زرنیخ براندای
برروی و برون آر همه رویت از اورت.
بدهم بهر یک نگاه رخش
گر پذیرد دل مرا بفرخچ.
اندرین شهر بسی ناکس برخاسته اند
همه خر طبع و همه احمق و بیدانش و دند.
گویند نخستین سخن از نامهء پازند
آن است که با مردم بد اصل مپیوند.
بر روی پزشگ زن میندیش
چون بود درست پیشیارت.
از اطاعت با پدر زردشت پیر
خود بنسک آفرنگان گفته است.
ستد و داد جز به پیشادست
داوری باشد و زیان و شکست.
چو بشنیده شاه آن پیام نهفت
ز کینه لب خود شخائید و گفت.
ز بس رفعتش شاهباز خرد
نیارد برافراز او بر پرد.
بخنجر همه تنش انجیده اند
بر آن خاک خونش پشنجیده اند.
ز تیرش رخ مه سکنجیده شد
ز تیغش دل چرخ انجیده شد.
ز جورم جهانی پرآوازه شد
روان نیاگان به من تازه شد.
چو باسک کند ماه من از خمار
قرار از مه نو نماید فرار.
از آن لشکر گشن توفید دهر
بکام عدو نوش شد همچو زهر.
بگرمی چو برق و بنرمی چو ابر
به پویه چو رنگ و به کینه چو ببر.
خزاین تهی شد از آن زاج سور
درونها پر آمد ز عیش و سرور
چو در روز شهریر آمد به شهر
ز شادی همه شهر را داد بهر.
به روز نبرد آن هزبر دلیر
شتابد چو گرگ و گرازد چو شیر.
چو غرشیده گشتی ز کین و ستیز
گرفتی ازو دیو راه گریز
نسو بود از آنگونه دیوار او
که مانند آیینه بنمود رو.
ز خشم این کهن گرگ ژکاره
ندارم جز درت اندخسواره.
کمندی عدوهنج از بهر کین
فروهشته چون اژدهایی ز زین.
من بر تو فکنده ظن نیکو
و ابلیس ترا زره فکنده
مانند کسی که روز باران
بارانی پوشد از کونده.
زرد و درازتر شده از غاوشوی خانم
نه سبز چون خیار و نه شیرین چو خربزه
آنگاه که من هجات گویم
تو ریش کنی و زنت رنبه.
بود بر دل ز مژگان خلنده
گهی تیر و گهی ناوک زننده.
اگر این چیستان تو بگشائی
گوی دانش ز موبدان ببری.
الا تا درایند طوطی و شارک
الا تا سرایند قمری و ساری.
بافکاری بود در شهر هری
داشت زیباروی و رعنا دختری.
به دستش ز خام گوزنان کمند
ببر درفکنده یکی شاکمند.
(1) - ج 2 ص 41-40.
(2) - ج 1 ص 494.
(3) - مجلهء آینده، شمارهء سوم، سال سوّم.
(4) - در نسخهء سپهر: دلدار.
(5) - عوفی این شعر را ندارد.
(6) - در عوفی: سوزن.
(7) - عوفی این شعر و شعر بعد را ندارد.
(8) - نسخهء سپهر و عوفی: مرا گفت آن دلارام بی آرام که داری مر مرا...الخ، اصلاح مصراع اول بین قلاب از روی حدس، برای ارتباط معنی است.
(9) - این بیت و سه شعر قبل از آن در عوفی نیست.
(10)- در عوفی این مصراع با مصراع «سپهر آراسته چهره به گوهر»، تشکیل بیتی میدهد.
(11) - این بیت در عوفی هر مصراعی در یکجا ضبط است و مصراع اول آن چنین است:
فرود آ زود و زین را زین بیارام.... و در سپهر چنین است:
کله داری از این بارهء بی آرام
فرونه یکره و برگیر ساغر.
(12) - سپهر: فغان زین بادپیما کوه دیدار.
(13) - عوفی ندارد.
(14) - سپهر ندارد.
(15) - سپهر: مرا بایسته تر بسیار خوشتر.
(16) - عوفی ندارد.
(17) - بیت در سپهر چنین است: از این رفتن نگر تا غم نداری، که زی تو زود بازآیم توانگر.
(18) - در عوفی نیست.
(19) - سپهر: رهی صعب.
(20) - در سپهر و عوفی: هوا فیروز و هامون چون مقیر. متن تصحیح قیاسی مؤلف است و مرحوم بهار تصحیح کرده: هوا چون قیر و هامون زو مقیر.
(21) - عوفی: شوکه. شوله از منازل قمر و آن دو ستارهء روشن است در دم عقرب که عرب حمة العقرب گویند. (قاموس).
(22) - اکلیل از منازل قمر و آن چهار ستاره است.
(23) - غفر به ضم اول از منازل قمر و آن سه ستارهء کوچک باشد.
(24) - عوفی: به دریا بار.
(25) - عوفی ندارد.
(26)- عوفی ندارد.
(27) - در عوفی این مصراع با مصراع «فرونه یک ره و برگیر ساغر»، تشکیل بیتی میدهد.
(28) - سپهر:... بود سر برزد مه از کوه.
(29) - عوفی: شد از انوار او. سپهر: شد از دیدار او. متن تصحیح قیاسی مؤلف است.
(30) - عوفی ندارد.
(31) - سپهر: به ریگ... تازان (یازان)- چو در غرقاب... الخ.
(32) - عوفی ندارد.
(33) - سپهر این بیت را در وصف اسب آورده و شکی نیست که روایت عوفی درست و وصف جیحون است.
(34) - عوفی: فربه.
(35) - کذا، تنها در سپهر دیده شد و مصراع ثانی بی معنی است و شاید اصل چنین بوده است: که حال او بحالی بود منکر.
(36) - سپهر: ... بر جیحون بخواندم.
(37) - سپهر: اویم.
(38) - در اصل: تر. متن تصحیح قیاسی است.
(39) - عوفی: بفر شاه ازو بیرون گذشتم.
(40) - این شعر و شش شعر بعد را عوفی ندارد.
(41) - این شعر معلوم نشد اصلش چه بوده است.
(42) - عوفی: بدین درگاه عالی چون رسیدم.
(43) - سپهر: کبوتر سوی جانان بال بگشاد.
(44) - عوفی: بدرگاهی سپردم کز بر او
نیارد تند رفتن چرخ محور.
(45) - عوفی ندارد.
(46) - عوفی: بنامش.
(47) - عوفی: به کینش.
(48) - عوفی این شعر را ندارد.
(49) - این شعر در سپهر نیست.
(50) - چ فیاض ص 74.
(51) - ج 1 ص 494.
(52) - شش بیت دیگر بنام لبیبی در مجمع الفصحا آمده است که چون از لحاظ مضمون مناسب این کتاب نمی نمود درج نگردید.
(53) - در اسدی: زان روز.
(54) - ظ: خرزه (؟)، در فرهنگ رشیدی: چیزی.
(55) - Goitre. (56) - ظ:... بمالش اول فتد بخنده خریش.
(57) - در نسخه: معانی از چکاده تا پساوند، و ظاهراً بصواب اقرب باشد.
(58) - در اصل: در بسته بیوغ. تصحیح متن قیاسی است.
(59) - اصل: سور تو جهان را بدل ای ماتم سوری. متن تصحیح قیاسی است.
(60) - ظ: لفت بخورد (یعنی بخوردم) و کرم (کرم یعنی کلم).
(61) - شاید: تو بزرغون تاژها افراشتی.
(62) - شاید: برون.
(63) - شاید: گوشم همی دری؟ این بیت را به دقیقی و خسروانی و سیمجور هم نسبت داده اند.
(64) - در اصل: چون ماهی شبم که خورد غوطه چو غوک تا دارد...؛ مصحح لغت نامهء اسدی تصحیح کرده: چون ماهی شیم کی خورد غوطه غوک. متن تصحیح قیاسی مؤلف است.
(65) - اصل: کرد بر دوک دوک...؛ تصحیح متن قیاسی است.
(66) - شاید: چکنم گر سفیه را گردن (؟).
(67) - اصل: همی دو.
(68) - عدن الارض، نیرو داد زمین را بسرگین. (منتهی الارب). اصل: مر کشت را خو افگن بیرو؛ نسخهء ن: مر کشت را خذو کن بیرو.
(69) - اصل: زر را.
(70) - ظ: برمدار تو.
(71)- ظ: ماند.
(72) - خام (؟).
(73) - شاید: خُسر، صورتی از خُسُر.
(74) - رجوع به طرفهء بغداد در امثال و حکم شود.

لبیث.

[لَ] (ع ص) ناپاک. خبیث.
-لبیث کبیث؛ از اتباع است. (منتهی الارب).

لبیثة.

[لَ ثَ] (ع اِ) گروه مردم از قبائل پراکنده و از هر جنس آمیخته. (منتهی الارب).

لبیج.

[لَ] (ع اِ) برک لبیج، شتران شبانگاه بخوابگاه فروآیندهء خوابندهء پیرامون سرایها. یا شتران قوم مقیم و فروخوابنده پیرامون خانها. (منتهی الارب).

لبیخ.

[لَ] (ع ص) مرد بسیارگوشت. (منتهی الارب).

لبیخه.

[لَ خَ] (ع اِ) نافهء مشک. (منتهی الارب). نافچه.

لبید.

[لَ] (ع اِ) جوالِ خرد. || توبره. علف دان. || مرغی است و آن را لُبَید نیز خوانند. (منتهی الارب).

لبید.

[لَ] (اِ) سخن و گفتگوی. || لاف و گزاف. || اشاره به شاعر و قصه خوان و سخن گزار هم هست، چه لبیدی به معنی شاعری و قصه خوانی و سخن گزاری باشد. (برهان).

لبید.

[لَ] (اِخ) نام یکی از پسران ده گانهء ازارة بن عدس. (الانساب سمعانی ورق 10).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن ازنم غطفانی. از شعراست. (منتهی الارب).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن الاعصم. مقریزی در کتاب امتاع الاسماع آرد: و فی محرّم سنة سبع سحر لَبید(1) ابن الاعصم رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ... (امتاع الاسماع ج 1 ص 309). در منتهی الارب آمده: لبیدبن عاصم یهودی ساحری است. له ذکر فی کتاب السحر. (منتهی الارب).
(1) - قال ابن هشام (ج 1 ص 325): «لبیدبن الاعصم» و هو الذی اخذ رسول الله (ص) عن نسائه. و الاخذة: نوع من السحر یتخذونه لمنع الرجال عن النساء.

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن الحاجب. یکی از عمال صدقات از جانب رسول اکرم بر قبیلهء دارم. (حبیب السیر ج 1 ص 151).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن الحسن بن عمر، ابی بکرند غرّاد. رجوع به غراّد شود.

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن عطاردبن حاجب. شاعری است. (منتهی الارب).

لبید.

[لَ] (اِخ) الخزرجی. رجوع به لبیدبن خدّاش شود.

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن بعکک القرشی، مکنی به ابی اسنابل. صحابی است.

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن خدّاش. در تاریخ سیستان آمده است: واقدی گوید که هاشم جدّ پیغمبر (ص) را ایزد تعالی برگزید و پاک کرد، و ملائکه را آگاه کرد که من این بنده را از همه چیزی پاک کردم، و آن نور اندر او تأثیر کرد، تا چون هلالی بدری یا کوکبی دُرّی اندر جبین او درفشان بود، تا چنان شد که هیچ آدمی و جنی او را ندید الا ساجد گشت، و خبر او برسید سوی قسطنطین قیصر بروم، پس رسول فرستاد سوی وی که مرا دختری است که امروز تا شرق و غرب او را دیگر نیست(1) به زنی ترا دهم، و او ابا کرد، و سبب آن نور بزرگوار بود، زن نکرد تا ایزدتعالی او را به خواب اندر بنمود که سلمی را دختر زیادبن عمروبن لبیدبن خدّاش(2) بن عدّی بن النجار را به زنی کن، به زنی کرد و او از حرّتان عرب بود، چنانکه خدیجة بنت خویلد اندر زمان رسول بود، و بکر بود و با خرد و کمال و جمال، عبدالمطلب زو بیامد. (تاریخ سیستان ص 51 و 52)
(1) - یعنی: در شرق و غرب او را ماننده نیست.
(2) - طبری: زیدبن عمروبن لبیدبن حرام بن خداش. بروایتی: بنت عمروبن زیدبن لبید الخزرجی.

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن ربیعة بن عامربن مالک بن جعفربن کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة. یکی از شعراء مخضرمین، از قبیلهء قیس و از اشراف شاعران. او صاحب چهارمین معلقه از معلقات سبع است که بدین بیت آغاز میشود:
عفت الدیار محلها و مقامها
بمنی تأبد غولها و فرجامها.
حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده آرد:(1) لبیدبن ربیعة بن عامربن مالک از بنی کلاب. صدوپنجاه وهفت سال عمر یافت و پیش از اسلام شاعر بود چون مسلمان شد دیگر شعر نگفت. وفاتش در سنهء احدی و اربعین بود. لبید شعرهای نیکو دارد، جزالت الفاظ و فخامت عبارات و رقت معانی و اشتمال بر حکم شعر وی را ممتاز کرده است. ابن ندیم گوید دیوان وی را ابوعمرو شیبانی و ابوسعید سکری و اصمعی و طوسی و ابن السکیت هر یک جداجدا گرد آورده اند. گویند لبید 145 سال بزیسته است و درک صحبت پیغمبراکرم کرده و بنابرآنچه نوشته اند به سال 41 ه . ق. وفات کرده است. از لبید در اشعار گویندگان فارسی زبان بسیار یاد شده است:
صلصل خواند همی شعر لبید و زهیر
نارو راند همی مدح جریر و خثم.
منوچهری.
آنگاه که شعر تازی آغازی
همتای لبید و اوس بن حجری.منوچهری.
نتوانند هم ارزنده شوند
اندر ایام تو حسان و لبید...سوزنی.
زاهدم اما برهمن دین نه، یحیی سیرتم
شاعرم اما لبیدآئین نه، حسان مخبرم.
خاقانی.
بدین قصیده که یکسر غرائب و غرر است
سزد که خوانی صد چون لبید و بشارم.
خاقانی.
گرچه بد است پیش ازین در عرب و عجم روان
شعر شهید و رودکی نظم لبید و بحتری.
خاقانی.
رجوع به فهرست الموشح و مجمل التواریخ ص 155 و محاسن اصفهان ص 107 و عیون الانباء ج 2 ص249 و ج1 ص146 و 185 و 218 و فهرست الجماهر و فهرست عقدالفرید و فهرست عیون الاخبار و فهرست البیان و التبیین و الاعلام زرکلی شود. صاحب الاصابة آرد: لبیدبن ربیعة بن عامربن مالک بن جعفربن کلاب بن ربیعة بن عامربن صعصعة الکلابی الجعفری ابوعقیل الشاعر المشهور. قال المرزبانی فی معجمه کان فارساً شجاعاً شاعراً سخیاً قال الشعر فی الجاهلیة دهرا ثم اسلم و لماکتب عمر الی عامله بالکوفة: سل لبیدا والاغلب العجلی ما احدثا من الشعر فی الاسلام. فقال لبید ابدلنی الله بالشعر سورة البقرة و آل عمران فزاد عمر فی عطائه قال و یقال انه ما قال فی الاسلام الابیتاً واحداً:
ما عاتب المرءاللبیب کنفسه
والمرء یصلحه الجلیس الصالح.
و یقال بل قوله:
الحمد لله اذلم یأتنی اجلی
حتی لبست من الاسلام سربالا.
و لما اسلم رجع الی بلاد قومه ثم نزل الکوفة حتی مات فی سنة احدی و اربعین، لما دخل معاویة الکوفة اذ صالح الحسن بن علی و نحوه. قال العسکری و دخل بنوه البادیة قال و کان عمره مأئة و خمسا و اربعین سنة منها خمس و خمسون فی الاسلام و تسعون فی الجاهلیة. قلت المدة التی ذکرها فی الاسلام وهم، والصواب ثلاثون و زیادة سنة او سنتین الا ان یکون ذلک مبنیاً علی ان سنة وفاته کانت سنة نیف و ستین و هو احد الاقوال ... (الاصابة ج 6 ص 4 و 5). از اشعار اوست:
ذهب الذین یعاش فی اکنافهم
و بقیت فی خلق کجلد الاجرب.
الی الحول ثم اسم السلام علیکما
و من یبک حولا کاملا فقد اعتذر.
(معجم الادباء چ اروپا ج 1 ص 117 و 309)
(1) - چ اروپا ص238.

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن زیاد. استدرکه ابن الامین علی الاستیعاب و عزاه لمسند الجوهری و انه روی عن النبی (ص) حدیثا فی رفع العلم و تبعه ابن بشکوال و الذهبی و هو مقلوب و انما هو زیادبن لبید المقدم ذکره فی حرف الزای و الحدیث حدیثه و قد وقع مقلوبا فی روایة النسائی ایضاً فی حدیث عوف بن مالک. (الاصابة ج 6 ص 12).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن سنبس بن معاویة، من طی جد جاهلی، من نسله رافع بن عمره. (الاعلام ج 3 ص 819)

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن سهل بن الحرث بن عروة بن رزاح بن ظفر الانصاری. تقدم ذکره فی حدیث قتادة ابن النعمان فی ترجمة رفاعة بن زید و قال ابن عبدالبرّ لاادری هو من انفسهم او حلیف لهم -انتهی. و قد نسبه ابن الکلبی الی القبیلة کماتری لکن قال العدوی انه و هم من ابن الکلبی و انما هو ابولبیدبن سهل رجل من بنی الحرث بن مازن بن سعدالعشیرة من خلفاء الانصار. (الاصابة ج 6 ص 6).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن عطاردبن حاجب التمیمی. تقدم ذکر ابیه قال ابن عبدالبرّکان احدالوفد القادمین علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم من بنی تمیم و احد وجوههم اسلم سنة تسع و لا اعلم له خبراً غیرذلک. قلت اخرج ابراهیم الحزنی فی غریب الحدیث من طریق ابن اسحاق، حدثنی محمد بن خالد عن حفص بن عبیداللهبن انس حدثنا انس ان عمر قال للبیدبن عطارد فی خبر کان له معه لا ام لک فقال بلی و الله معمة مخولة. و ذکر الامدی فی کتاب الشعراء ان لبیدبن عطاردبن حاجب ادرک الجاهلیة و انشدله فی ذلک شعراً و قال ابن عساکر کان من وجوه اهل الکوفة و لم یذکر ان له صحبة. (الاصابة ج 6 ص 6).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن عقبة التجیبی. ذهبی گوید: به مصر فرود آمد و شاهد فتح آنجا بود. وی در عداد صحابه است اما روایتی ندارد. (حُسن المحاضرة ص 104).

لبید.

[لَ] (اِخ) ابن عقبة بن رافع بن امری القیس بن زیدبن عبدالاشهل الانصاری الاشهلی و منهم من اسقط عقبة من نسبه. هو والد محمودبن لبید. قال ابوعمر به صحبة. (الاصابة ج 6 ص 6).

لبید.

[لَ] (اِخ) جد یحیی بن عبدالرحمن. روی عن ابیه عن جده رفعه، اذا صام الغلام ثلاثة ایام فقوی علیها امر بصوم رمضان. اخرجه ابوموسی و قال کذا ذکره عبدان و هو وهم. و انما هو لبیبة الذی تقدم فی القسم الاول. (الاصابة ج 6 ص 12).

لبیدربه.

[لَ رَبْ بَ] (اِخ) ابن بعکک، یقال هو اسم ابی السنابل. رجوع به ابی السنابل و لبیدبن بعکک شود.

لبیدن.

[لَ دَ] (مص جعلی) سخنان لاف و گزاف گفتن. هرزه گویی کردن. (برهان).

لبیدون.

[لَ] (معرب، اِ) لبیرون. شیطرج است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لبیذیون شود.

لبیدة العجلی.

[لَ دَ تُلْ عَ لی ی] (اِخ)صاحب عیون الانباء آرد: دخل لبیدة العجلی(1)علی عمر رضی الله عنه، فقال له عمر: اقتلت زید؟ فقال: یا امیرالمؤمنین قد قتلت رجلا یسمی زیداً فان یکن اخاک فهوالذی اکرمه الله بیدی و لم یهنی به، ثم لم ترمن عمر بعد ذلک مکروها. (عیون الانباء ج 3 ص22)
(1) - لم نعثر علی هذاالاسم و قد راجعنا ترجمة زیدبن الحظاب فی کتاب الطبقات الکبیر لابن سعد و فی تهذیب التهذیب لابن حجر و فیهما ان زیداًکان یحمل رایة المسلمین یوم الیمامة و جعل یشتد بالرایة و یتقدم بها فی نحرالعدو ثم ضارب بسیفه حتی قتل. و قیل ان قاتله الرحال بن عنفوة، کما قیل انه ابومریم الحنفی.

لبیدی.

[لَ] (حامص) شاعری و قصه خوانی و سخن گزاری. (برهان). رجوع به لبید شود.

لبیدیون.

[لَ دی یو] (اِخ) بطنی از هلیامالک. (صبح الاعشی ج 1 ص 332).

لبیذه.

[لَ ذَ] (اِخ) نام قریتی بزرگ به تونس.

لبیذیون.

[لَ] (معرب، اِ)(1) به لغت یونانی دوائی است که آن را به فارسی شیتره گویند و معرب آن شیطرج است و به تعریب اشتهار دارد و به عربی عصاب خوانند و درد دندان را بغایت نافع است. (برهان). لبیرون. لبیدون. رجوع به ابن البیطار در شرح کلمهء ذنب الخروف شود.
(1) - Lebidion.

لبیرون.

[لَ] (معرب، اِ) شیطرج. لبیدون. (فهرست مخزن الادویه).

لبیرة.

[لَ رَ] (اِخ) شهری است به اندلس و آن را البیرة (به کسر) نیز گویند و از آن شهر است محمد بن صفوان لبیری محدث و یقال البیری ایضا. (منتهی الارب).

لبیری.

[لَ را] (اِخ) البیرة. از نواحی اندلس. رجوع به لبیرة و البیرة شود. (معجم البلدان).

لبیس.

[لَ] (ع ص، اِ) جامهء بسیار پوسیدهء کهنه شده. (منتهی الارب). جامهء داشته. (مهذب الاسماء). || همتا. مانند. (منتهی الارب).

لبیش.

[لَ] (اِ) لواشه. حلقه ای باشد از ریسمان که بر لب اسبان و خران بدنعل گذارند و پیچند و نعل کنند. (برهان) (آنندراج). دهانگیر اسب بود. لبیشه. لویشه. لبیشن :
تو نبینی که اسب توسن را
بگه نعل برنهند لبیش.عنصری.

لبیشن.

[لَ شَ] (اِ) لبیشه. لویشه. لبیش. لواشه. رجوع به لبیش و لبیشه شود.

لبیشه.

[لَ شَ / شِ] (اِ) لویشه. لبیش. لبیشن. لواشه. محنک. حِناک. زیار. زوار. امالهء لباشه و آن حلقهء ریسمان باشد که بر چوبی نصب کنند و لب بالای اسب بدنعل را در آن نهاده تاب دهند تا عاجز شود و حرکت ناپسندیده نکند. (غیاث) :
لبت از هجو در لبیشه کشم
که بدینسان بود تبسم خر.سوزنی.
تبیره زن از خارش چرم خام
لبیشه درافکند شب را به کام.نظامی.
حنک الفرس، لبیشه کرد اسب را.
-امثال: لبیشه بر سر اسپان بدلگام کنند.

لبیق.

[لَ] (ع ص) چابک. (دهار). زیرک. (منتهی الارب) . هشیار. (منتخب اللغات). || ماهر در کار. || چرب سخن. || جامهء بر اندام چفسان. (منتهی الارب).

لبیقة.

[لَ قَ] (ع ص) زن نیکو غنج و دلال. (منتهی الارب).

لبیک.

[لَبْ بَ] (ع صوت) اجابت باد ترا. ایستادم به فرمانبرداری. ایستاده ام فرمان ترا. مطیع ترا. ای اَنا مقیمُ علی طاعتک و خدمتک؛ اینک من در طاعت و خدمت ایستاده ام. نک من. اینک من. || آری. بلی. صاحب آنندراج گوید:... گاه بعد لبیک لفظ سعدیک نیز می آید و معنیش چنین باشد یاری میدهم یاری دادنی و این کلمه ایجاب است هرگاه مخدومی خادمی را به طلب ندا کند خادم در جواب گوید لبیک و حاجیان نیز این لفظ را در مقام عرفات بار بار میگویند. (آنندراج) : پس گفتم ای قاسم: گفت لبیک. گفتم تندرستی و هستی. گفت هستم. (تاریخ بیهقی ص 173).
موکب طاهری آواز برآورد بلند
هر سویی از ظفر و نصرت لبیک بخاست.
مسعودسعد.
حج مپندار گفت لبیکی
جامه مفکن به آتش از کیکی.سنایی.
انجم ماه وش آمادهء حج آمده اند
تا خواص از همه لبیک مثنا بینند (؟).
خاقانی.
تیغ از تو و لبیک نهانی از من
زخم از تو و تسلیم جوانی از من.خاقانی.
پس از میقات حجّ و طوف کعبه
جمار و سعی و لبیک و مصلی.خاقانی.
به لبیک حجاج بیت الحرام
به مدفون یثرب علیه السلام.سعدی.
هر دمش صد نامه صد پیک از خدا
یاربی زد شصت لبیک از خدا.مولوی.
- دعوت حق را لبیک اجابت گفتن؛ مردن.
- لبیک و سعدیک؛ اسعاداً بعد اسعاد.

لبیک زدن.

[لَبْ بَ زَ دَ] (مص مرکب)لبیک گفتن. جواب دادن. (آنندراج). رجوع به لبیک شود :
آمده سوی مکه از عرفات
زده لبیک عمره از تعظیم.ناصرخسرو.
گفت نی، گفتمش زدی لبیک
از سر علم و از سر تعظیم.ناصرخسرو.
می در دن ای شگفتی لبیکها زند
چون وقت می گرفتن گویند نام می.
مسعودسعد.
خسرو سیارگان لبیک زد چون قدر تو
حلقهء گردون گرفت و بانگ درزد کای غلام.
کمال اسماعیل.

لبیک زنان.

[لَبْ بَ زَ] (نف مرکب، ف مرکب) در حال لبیک گفتن. لبیک گویان :
در بحر گر آواز دهی جانورانش
لبیک زنان پیش تو آیند بسر بر.سنایی.
آمد بدیار یار پویان
لبیک زنان و بیت گویان.نظامی.
احرام گرفته ام به کویت
لبیک زنان به جستجویت.نظامی.

لبیک گفتن.

[لَبْ بَ گُ تَ] (مص مرکب) لبیک زدن. جواب دادن : هیچکس از آن حضرت لبیک اجابتی نگفت و اندیشه اعانتی نکرد. (تاریخ سلاجقهء کرمان). تلبیه، لبیک گفتن در حج. (منتهی الارب).

لبیک گویان.

[لَبْ بَ] (نف مرکب، ق مرکب) لبیک زنان. در حال گفتن لبیک :
کعبه استقبالشان فرموده هم در بادیه
پس همه ره با همه لبیک گویان آمده.
خاقانی.
منقل مربع کعبه سان آشفته در وی رومیان
لبیک گویان در میان تن محرم آسا داشته.
خاقانی.

لبیکة.

[لَ کَ] (ع ص، اِ) بز با هم آمیخته. || گوسپندان آمیخته با گوسپندان دیگر. || گروه مردم و جز آن. || پنیر با پِسْت آمیخته. || خرما با روغن آمیخته. (منتهی الارب). || آن طعام که از مسکه و روغن و دوشاب سازند. (مهذب الاسماء).

لبین.

[لَ] (ع ص) اسپ پرورده به شیر. (منتهی الارب).

لبینا.

[لَ] (اِ) نام نوایی است. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). نام نوایی است از موسیقی. (برهان). نام نوایی از نواها که مطربان زنند :
بامدادان بر چکک زن چاشتگاهان بر شخج
نیمروزان بر لبینا شامگاهان بر دنه(1).
منوجهری.
تا مطربان زنند لبینا و هفت خوان
در پردهء عراق سرزیر(؟) و سلمکی.میزانی.
رجوع به نوش لبینا شود.
(1) - در حاشیهء فرهنگ اسدی این بیت چنین آمده است: بامدادان بر چکک زن چاشتگاهان بر شخج
نیم روزان بر لبینان شامگاهان بردنه.

لبینان.

[لَ] (اِ) رجوع به لبینا و شعر منوچهری ذیل لغت لبینا شود.

لبینو.

[لُ نُ] (اِخ)(1) گی آلکسیس، دُم. عالم بندیکتن سَن - مُر. مولد رِنس. مؤلف تاریخ بِرتانی. (1666-1727 م.).
(1) - Lobineau.

لبینة.

[لَ نَ] (ع ص) شیردار. || (اِ) لبینةُ القمیص؛ خشتک پیراهن. (منتهی الارب).

لبینة.

[لُ بَ نَ] (ع اِ مصغر) تصغیر لبنة یا مرخم لبنی. (معجم البلدان).

لبینی.

[لُ بَ نا] (اِخ) نام زنی است. || نام دختر ابلیس. || نام پسر ابلیس و از اینجاست که شیطان را ابولبینی نامند. || نام اسب زفر خنیس بن حدّاء کلبی. (منتهی الارب).

لبیین.

[لُ بَیْی یَ] (اِخ) (تثنیهء لبی و لُبَیّ تصغیرِ لَبْی) نام دو آب متعلق به بنی العنبر. جحدَر اللصّ گوید:
تعلمنّ یا ذوداللبیّین سیرة
بنالم تکن اذوادُ کنّ تسیرها.
و زهیر گوید:
لسلمی بشرقی القنان منازل
و رسم بصحراء اللبیین حائل.
(معجم البلدان).

لپ.

[لُ / لُپ پ] (اِ)کپ (در تداول خانگی). هر یک از دو پاره گوشت دو سوی دهان که فک اعلی را به اسفل متصل کند. دو سوی دهان از برون سوی. دو طرف دهان از سوی بیرون که چون باد در دهان انباری از دو سوی برآمدگی پیدا کند. آن قسمت از دهان که چون پرکنی برآمده شود. در تداول عوام کپ و آن عضله ای باشد که بر دو سوی دهان است میان فکّ اعلی و اسفل و آن را از بیرون و از درون هر دو لپ گویند. هر یک از دو عضلهء جانب راست و جانب چپ دهان. جوف دهان میان دندانهای طرف راست یا چپ و گونه. غپ. غُنب (در لهجهء قزوین): خضم، دو لپی خوردن یعنی با دو سوی درونی دهان خوردن :
من کنم پیش تو دهان پرباد
تا زنی بر لپم تو زابگری.رودکی.
- آلو در لپ آغوندن، یا کنج لپ آغوندن؛خیس کردن یکسوی درونی دهان.
- زابگر بر لپ کسی زدن؛ لپق زدن.

لپ.

[لَ] (اِ) لقمهء کلان. تکهء بزرگ. (برهان). || در لغت نامهء اسدی این صورت را آورده و بدان معنی کاج و سیلی داده است با شاهد ذیل :
رویش نبیند ایچ و قضا را چو بیندش
بامش بر آستین و لپش بر قفا زند.خطیری.
ولیکن بی شک این کلمه لت است نه لپ. صاحب برهان این معنی را به لب با بای موحده میدهد.

لپاچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ) لباچه. فرجی و بالاپوش. (برهان).

لپاچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ) دریدن و شکافتن و پاره کردن. (؟) (برهان).

لپار.

[] (اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر ریزد و محل صید ماهی باشد.

لپاسر.

[لَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان، شهرستان تنکابن، واقع در 6 هزارگزی شمال باختری تنکابن کنار راه شوسهء تنکابن به رامسر. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریایی. دارای 170 تن سکنه شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء تیرم. محصول آنجا برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لپاسر.

[لَ سَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان تنکابن، واقع در یک هزارگزی باختر رامسر، کنار راه شوسهء رامسر به رودسر. دامنه، جنگل، معتدل و مرطوب و مالاریایی. دارای 310 تن سکنه شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء صفارود. محصول آنجا برنج و مرکبات و چای و مختصری ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لپان.

[لِ] (ص) مضی ء. فروزان چون آینه و تیغ و غیره. (لغت نامهء اسدی). درخشنده و تابنده و به این معنی بجای حرف ثانی با «ی» حطی هم آمده است یعنی لیان. (برهان). و شعر ذیل فرخی را بعض لغت نامه ها برای لیان بشاهد آورده اند :
گردون ز برق تیغ چو آتش لپان لپان
کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان.
فرخی.

لپانت.

[لِ] (اِخ)(1) شهری در ساحل جنوبی یونان (ایالت: آکارنانی اِ اِتوال) کنار تنگهء لپانت که خلیج پاتراس و خلیج کرنت را بهم پیوندد. دارای 3400 تن سکنه. این شهر را در قرون وسطی اهمیت بسیار بوده و محارباتی بدانجا میان عثمانیان و ملل مسیحی درگرفته که از آنجمله است جنگ دریایی دون ژان دُتریش با ترکان به سال 1571م.
(1) - Lepante.

لپاوک.

[لَ وَ] (اِخ) دیهی به کلارستاق مازندران. (مازندران و استراباد رابینو ص 108 بخش انگلیسی).

لپتوسانتریک.

[لِ تُ] (فرانسوی، ص)(1)در ساقهء نباتات هرگاه دسته های چوبی دسته های آبکشی را احاطه نمایند لپتوسانتریک نامیده میشوند مانند دسته های چوبی و آبکشی اغلب نباتات یک لپه ای. رجوع به گیاه شناسی ثابتی ص 309 شود. || هرگاه لپتوم ثانویه بوسیلهء هادروم ثانویه محاصره گردد، دستهء چوبی و آبکشی لپتوسانتریک غیرعادی بوجود آورد. (همان کتاب ص 383).
(1) - Leptocentriques.

لپتوم.

[لِ تُ] (فرانسوی، اِ)(1) در فواصل دسته های هادروم که در آوندهای چوبی تشکیل یافته اند دسته های دیگری در ریشه دیده میشوند که از سلولهای زندهء نسبةً کوچک و منظم و مشابهی تشکیل یافته و دارای غشاء سلولزی میباشند این یاخته ها به علت جدار سلولزی آنها در زیر میکرسکب روشن و شفاف بنظر میرسند و لپتوم یا فلوئم(2)و یا دسته های غربالی نامیده می شوند. دسته های غربالی همیشه بموازات آوندهای چوبی در طول ریشه قرار گرفته اند و تعداد دسته های آنها همیشه با تعداد دسته های چوبی مساوی میباشد. رجوع به گیاه شناسی ثابتی صص 286 - 287 شود. || لپتوم ثانویه؛ طبقهء مولد داخلی یا کامبیوم(3) پس از اتمام ساختمان اولیهء ساقه شروع به تقسیم مینماید و بدینطریق از خارج لپتوم ثانویه و از داخل هادروم ثانویه می سازد که مجموع آنها ساختمان ثانویهء استوانهء مرکزی یا «پاخیت» نامیده میشود. (همان کتاب ص 364).
(1) - Leptome.
(2) - Phloeme.
(3) - Cambium.

لپتیس.

[لِ] (اِخ)(1) نام کلنی فینیقیه به شمال افریقا، و امروز لبده(2) نامیده میشود. رجوع به لبده شود.
(1) - Leptis.
(2) - Lebda.

لپ تین.

[لِ] (اِخ) نام یکی از دو قاتل اکتاو، قیصر روم. قاتل دیگر ایزوکرات نام داشت. (ایران باستان ج 3 ص 2127).

لپر.

[لُ پِ] (اِخ)(1) شارل. معمار فرانسوی، مولد پاریس. (1761 - 1844 م.).
(1) - Lepere.

لپر زدن.

[لَپْ پَ زَ دَ] (مص مرکب) لب پَر زدن. با موج خرد در آوندی یا حوضی آب به دفعات بیرون ریختن. رجوع به لب پر زدن شود.

لپرک.

[] (اِ) لچ. لگدی باشد که به پشت پای زنند. اسدی ذیل لغت لج در لغت نامه گوید: لج لگدی باشد که به پشت پای زنند و لپرک نیز گویند.

لپرنس.

[لُ رَ] (اِخ)(1) ژان باتیست. نقاش و حجار فرانسوی. مولد متز (1734 - 1781 م.).
(1) - Le Prince.

لپ ریات.

[لِ رِ] (اِخ)(1) نام محلی به یونان. از مردم این ناحیه دویست تن سپاهی در جنگ پلاته (479 ق. م.) شرکت داشته اند. (ایران باستان ج 1 ص844).
(1) - Lepreate.

لپز.

[لُ پِ] (اِخ)(1) آلونزو. شاعر و ناقد اسپانیولی ملقب به پنسیانو(2). مولد والادُلید در نیمهء دوم سدهء شانزدهم میلادی.
(1) - Lopez (Alonzo).
(2) - Le Pinciano.

لپز.

[لُ پِ] (اِخ) ژُزِف. نقاشی اسپانیولی مولد اشبیلیه در حدود 1650م. وی شاگرد موریلو بود. || کریستف لپز، مولد اشبیلیه و متوفی بسال 1730 م. پسر صاحب ترجمه است.

لپز.

[لُ پِ] (اِخ) فرانسیسکو. نقاش و حجار اسپانیولی. وی در حدود سال 1600 م. در مادرید میزیست و شاگرد بارتولوموکاردوک سی بود.

لپ سیوس.

[لِ] (اِخ)(1) شارل ریشار. مصرشناس معروف آلمانی و استاد دارالعلوم برلن. مولد نورمبورگ. (1810 - 1884 م.).
]. iouss ]
(1) - Lepsius

لپطا.

[لِ پِ] (اِخ) نام دهی در ساحل شمالی جزیرهء قبرس، واقع در محل قریهء باستانی لاپاتوس. (قاموس الاعلام ترکی).

لپق.

[لُ پُ] (اِ) زابگر. رجوع به زابگر شود.

لپ لپ.

[لَ لَ] (اِ صوت) صدا و آواز آش خوردن. || صدا و آواز آب خوردن سگ را گویند. (برهان). || لف لف. رجوع به لف لف شود.

لپ لپک.

[لَ لَ پَ] در (خوار)(1).
(1) - این صورت با کلمهء Haplophyllum در یادداشتهای من بود و فعلا نه فارسی و نه لاطینی آن را در کتب دسترس نیافتم.

لپله.

[لِ لِ] (اِخ)(1) فردریک. عالم اقتصادی فرانسه. مولد «لاریویر» نزدیک هن فلور. (1806 - 1882 م.).
]. ple ]
(1) - Le play

لپوئی.

[لَ] (اِخ) قریه ای است به پنج فرسنگی شمال شیراز. (فارس نامهء ناصری). دهی از دهستان حومهء بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در ششهزارگزی باختر زرقان و ششهزارگزی راه شوسهء اصفهان به شیراز. جلگه، معتدل، مالاریایی. دارای 1220 تن سکنه. شیعهء فارسی زبان. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و باغبانی و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لپوئی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان رستم آباد بخش رامهرمز شهرستان اهواز واقع در هزارگزی جنوب رامهرمز، دارای 180 تن سکنه. از طایفهء جلالی. محصول آن غلات و برنج و کنجد و بزرک. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لپوت.

[لَ] (ص) کج. (آنندراج). ظاهراً از مجعولات شعوری است.

لپوت.

[لُ] (اِ) اندرون رخسار. (آنندراج). لپ.

لپوت.

[لَ] (اِخ) لفوت. نام کوهی و موضعی میان راه فیروزه کوه به بارفروش. دُرن معتقد است که لپوت یا لفوت همان لابس یا لبوتس جغرافیانویسان قدیم است و محلی است که امیر محمد بن سلطانشاه لاودی و سلطان حسن لاودی از آنجا برخاسته اند. (مازندران و استرآباد رابینو ص 158).

لپووندان.

[لَ وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در هفده هزارگزی جنوب خاوری فومن. دارای 510 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لپه.

[لَپْ پَ / پِ / لَ پَ / پِ] (اِ)(1) هر یک از دو قسمت بعض حبوب چون نخود و لوبیا و غیره بطور عموم و نخود سیاه بالخصوص. فلقة. پوست کنده و دونیم شدهء نخود سیاه.
- لپه باقلا؛ باقلای پوست کنده و دو نیمه شده.
- لپهء نخود؛ هر یک از دو قسمت پوست کنده و جدا شدهء نخود.
|| هر یک از دو نیمهء تنهء درخت که از درازا برند. || برگهای اولیهء نبات پس از ایجاد ساقهء اولیه نبات جدید در جنین نباتی. وجود تعداد این لپه ها مایهء امتیاز نباتات دولپه ای از یک لپه ای است. (گیاه شناسی ثابتی ص 508). || صاحب آنندراج گوید: موج و با لفظ زدن مستعمل. میرزا طاهر وحید راست در تعریف نخودپز :
ز سوز دل خود نیایم بخود
چو دریا زند لپه این یک نخود(2).
و احتما در این معنی دگرگون شدهء لَپّر باشد. رجوع به لپر زدن شود.
(1) - این کلمه با Lobos یونانی از یک اصل است.
(2) - لپه به این معنی ظاهراً صورتی از لب پَر باشد.

لپه دوگا.

[لُ پِ دِ وِ] (اِخ)(1) فلیکس. شاعر اسپانیولی، مولد مادرید. مؤلف بیش از دو هزار قطعه تآتر فکاهی و غم انگیز که نمایندهء قوهء تخیل و تصور فوق العادهء اوست. و بهمین سبب او را عنقای اسپانی و اعجوبهء دنیا لقب کرده اند. (1562 - 1635 م.).
[ lopede vega. ]
(1) - Lope de Vega

لپه رودبار.

[لَ پَ] (اِخ) موضعی در ایران و دِمرگان از وی نام برده است. (مازندران و استراباد رابینو ص 153 بخش انگلیسی).

لپه زنگ.

[لَ پِ زَ] (اِخ) نام ده کوچکی از بخش ری، شهرستان تهران. دارای 47 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

لپه سر.

[لَ پَ سَ] (اِخ) نام دهی به تنکابن. (مازندران و استراباد رابینو ص 105 بخش انگلیسی).

لپید.

[لِ] (اِخ)(1) نام یکی از زمامداران سه گانهء روم معاصر «آنتنیوس» و «اکتاویوس اوگوست». (ایران باستان ج 3 ص 2128).
(1) - Lepide.

لپی دزیرن.

[لِ دُ رِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی ماهی بزرگ ذوریتین(2) که در اعماق لای ناک رود آمازن زیست کند و هم در مجاری آبهای دیگر برزیل.
(1) - Lepidosirene, Lepidosirn.
(2) - Dipneumones.

لپیر.

[لِ] (اِخ) دهی از بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 18 هزارگزی جنوب دهدز. دارای 55 تن سکنه شیعه. لری و بختیاری زبان. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لت.

[لَ] (اِ) سیلی. چک. لطمة. تپانچه. کاج. پشت گردنی. پس گردنی. ضرب. زخم. صدمت. کوس. زدن. (اوبهی). زدن به کف دست بر کسی. کوفتن. (غیاث). زدن و کوفتن کتک و شلاق. (برهان). کتک زدن. پهلو زدن. صدمه زدن. (آنندراج). صاحب غیاث اللغات گوید: رشیدی که به معنی لگد زدن نوشته هندی است مخفف لات. || گرز که به عربی عمود گویند. (برهان). لخت. دبوس. کوپال. عمود. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). لت دیگر گرز بود. لت دیگر لخت بود، آلت کارزار و عمود. لت لخت باشد. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی) :
بلتام آمد زنبیل و لتی خورد بلنگ
لتره شد لشکر زنبیل و هبا گشت کنام.
محمدبن وصیف (از تاریخ سیستان ص 210).
رویت زدر خنده و سبلت زدر تیز
گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت(1).لبیبی.
رویش نبیند ایچ و قضا را چو بیندش
بامش بر آستین (؟) و لتش بر قفا زند.
خطیری.
اگر نپذیرفتند بوسهل اسماعیل را به شهر باید فرستاد تا به لت از مردمان بستاند. (تاریخ بیهقی ص 469). این حصیری... از بهر پادشاه را اندر مجلس شراب چند بار عربده کرده بود و دوبار لت خورده. (تاریخ بیهقی ص 156). همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی... بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فروگرفتی. (تاریخ بیهقی ص 176).
هر یکی را ز سیلی و لت تاز
سبلت و ریش و خایگان کنده.سوزنی.
بجای بوسه زدن بر لبش، زند بر لت
چنانکه لت هم از وی خورد هم از دیوار.
سوزنی.
قواد و سرهنگان پراکنده به باغ به گوشه ها میرفتند یکی را چشم بر او افتاد و به لت و سیلی ازو پرسید که راست بگو تو کیستی و سبب این دلیری از چیست. (تاریخ طبرستان). دولت آن است که از پس خود لت ندارد. (کتاب المعارف).
گفت بد موقوف این لت لوت(2) من
آب حیوان بود در حانوت من.مولوی.
پس ستون این جهان خود غفلت است
چیست دولت کاین روارو با لت است
اولش دو دو به آخر لت بخور
جز در این ویرانه نبود مرگ خر.مولوی.
جانب کعبه نرفتی پای پیل
با همه لت نه کثیرو نه قلیل.مولوی.
در شهوت نفس کافر ببند
وگر عاشقی لت خور و سر ببند.سعدی.
وزان کمند بخود درکشید کمخا را
کشان فکند و برو نیز زد لت بی مر.
نظام قاری (دیوان البسه ص 19).
یافت عز این دو حرف عزلت تو
نیست بی این دو حرف جز لت تو.جامی.
آنیم که چرخ برنتابد لت ما
بر چرخ زنند نوبت شوکت ما
گر در صف ما مورچه ای گیرد جای
آن مورچه شیر گردد از دولت ما.
پهلوان محمود خوارزمی معروف به پوریای ولی (از آنندراج).
|| پاره. (لغت نامهء اسدی). یکی لخت بود یعنی پاره [ کذا ] . (نسخه ای از اسدی)؛ لت لت، پاره پاره بود. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). لخت لخت :
جغد که با باز و با کلنگان پرّد
بشکندش پرّ و مرز گردد لت لت(3).
عسجدی(4).
(لری را شنیدم که به پسری میگفت «گوشت را لت ای کنم» یعنی گوش ترا قطعه قطعه میکنم).
-لت و پار کردن؛ (از اتباع) لخت لخت و پاره پاره کردن. رجوع به لت و پار در ردیف خود شود.
|| تخته (به لهجهء طبری). لوح : و برات لعنت آنکه آن بدعت را بازنهد بر فرمود نبشت و بر در مقصوره باز زدند همانجا که لت کوزهء گازر(5) زده بود. (تاریخ طبرستان). || توپ. توپ درست از اجناس (یعنی از قماش) مثل زربفت و مخمل و امثال آنها. (آنندراج). توپ درست بود از مخمل و زربفت و آبافت و دستار و غیره که آن را پاره نکرده باشند. (جهانگیری): یک لت مخمل؛ یک توپ مخمل. دو لت زربفت؛ دو توپ زربفت. سه لت دستار، سه توپ دستار؛ صاحب برهان گوید: کتان را هم گویند و آن قماشی باشد معروف -انتهی. ولی ظاهراً واحد کتان باشد :جامهء سبز ابریشمین از بساط و بالش سیصد تا، کتان رنگین نیکو سیصد لت. (تاریخ طبرستان).
از برای لت کتان سپری زر باید
بهر آن لت کم ازین جان سپری نتوان کرد.
نظام قاری (دیوان البسه).
قاری لت کتان که کنون میکنی نگه
روزی چو لته لت زده در زیر پا رود.
نظام قاری (دیوان البسه ص 66).
مرا اگر چه به بستر لت کتان انداخت
ز روی صوف نظر بر نمیتوان انداخت.
نظام قاری (دیوان البسه ص 42).
|| در اصطلاح صحافان یک ورق از کتاب، یعنی دو صفحه (یعنی دوتای از چهار صفحه). کاغذ یک لتی، که ورق نباشد، نیم ورقی. یکی از دو پارهء جلد کتاب، دفة. || لنگه. لخت (در دَر). نیمهء در. مصراع. یک مصراع از دو مصراع در: طبق؛ در یک لتی، که یک مصراع دارد. صفق؛ در یِک لخت. (منتهی الارب). || نیم بیت شعر. یک مصراع از دو مصراع شعر. || شکم. بطن.
-لت انبار و لت انبان؛ یعنی پرخوار که شکم از پری انبان و انبار کرده.
(1) - به گمان من لت، زدنی است بپهنای دست، ولی در حاشیهء فرهنگ اسدی به معنی عمود یعنی لخت و گرز است.
(2) - لوت، خوردنیست.
(3) - در فرهنگ اوبهی چنین آمده:
آن جغد که با باز و با کلنگ پرّد
بشکسته شود بالش و گردد لت لت.
(4) - در یک نسخه: رودکی.
(5) - کوزهء گازر قسمی خراج بوده است.

لت.

[لَت ت] (ع اِ) ظرفی است از آبگینه بقدر یک بالشت درازگردن که بدان آب خورند. ج، لتوت. (منتهی الارب)(1).
(1) - این معنی را برای لت جز در منتهی الارب، در کتب دسترس فعلا نیافتیم.

لت.

[لَت ت] (ع مص) کوفتن. || بستن. (منتهی الارب). ببستن چیزی محکم. (تاج المصادر). || تر کردن پِسْت و جز آن. (دهار). تر کردن پِسْت. (منتهی الارب). درآشوردن. بهم زدن.
سویق حافٌ؛ پِسْت لت ناکرده. (منتهی الارب). غیر ملتوت: لت السویق، عجنه؛ یعنی خمیر کرد پست را.
-لت کردن سویق؛ آشوردنِ پِسْت.
|| استوار کردن. || شکستن. || سائیدن. || ریزه ریزه کردن. || چفسانیدن. قد لَت فلان بفلان؛ ای التزمه و قرن معه. || نزدیک کردن. (منتهی الارب).

لت.

[لُ] (اِ) سخنی باشد که از حد گوینده متجاوز باشد و آن را لاف و گزاف نیز خوانند. (جهانگیری).

لت.

[لُ] (اِ)(1) نوعی ماهی مأکول مخصوص آب شیرین، از خانوادهء گادیده(2).
(1) - Lotte.
(2) - Gadides.

لت.

[لُ] (اِ) برگ خرما. خوص (لغت بلوچ نیک شهر).

لت.

[لِت ت] (اِخ)(1) مردم لتونی. رجوع به لتونی شود.
(1) - Lettes.

لتاب.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان چرداول، بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام، واقع در سه هزارگزی جنوب خاور چرداول، کنار راه مالرو شیروان. کوهستانی گرمسیر، داری پنجاه تن سکنه، شیعهء کردی زبان. آب آن از رودخانهء چرداول. محصول آنجا غلات و لبنیات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ص 5).

لتات.

[لُ] (ع ص، اِ) ریزه های شکسته از پوست درخت. || سائیده. || شکسته. کوفته. || آمیخته. (منتهی الارب).

لتاح.

[لُ] (ع ص) لاتح. لتح. مرد خردمند رسا در امور زیرک. (منتهی الارب).

لتاکیه.

[لَ یَ] (اِخ) لاتاکیه. رجوع به لاتاکیه شود.

لتالت.

[لَ لَ] (ص مرکب) لَت لت. رجوع به لَت لت شود.

لتام.

[ ] (اِ) جنگ (؟) مبارزه (؟) :
به لتام آمده زنبیل و لتی خور [ د ] بلنگ
لتره شد لشکر زنبیل و هبا گشت کنام.
محمدبن وصیف سکزی (از تاریخ سیستان ص210).
|| ذمّ (؟) بدنامی (؟) :
مدحت از گفتار شاعر محمل صدق است و کذب
صدق در حق کرام و کذب در حقِ لآم
شاعر آن درزیست داناکو به اندام کریم
راست آرد کسوت مدحت بمقراض کلام
گر لئیمی پوشد آن کسوت بچشم اهل عقل
هست بر پوشنده بی اندام و بر درزی لتام.
سوزنی.
و ناصرخسرو بیتی دارد در قافیهء آن لطام با «طاء» آمده و شاید اصل با تاء منقوطه بوده نه از لطمهء عربی :
با آبروی تشنه بمانی از آب جوی
به چون ز بهر آب زنی با خران لطام.

لت ء.

[لَتْءْ] (ع مص) دور کردن چیزی را. راندن. || گذشتن. || انداختن تیر. || آرمیدن با زن. || کم کردن. || تیزدادن. || پلیدی انداختن. || تیز نگریستن. || زادن. (منتهی الارب).

لت انبار.

[لَ اَمْ] (ص مرکب) لتنبار. لت انبان. شکم پرست. لتنبر. رجوع به لتنبار شود.

لت انبان.

[لَ اَمْ] (ص مرکب) لتنبر. لت انبار. پرخوار. لتنبان. بسیارخوار. شکم پرست. صاحب غیاث اللغات گوید: مرکب از لت که به معنی شکم است و انبان، و لت انبان کسی که شکم او مثل انبان باشد و انبان ظرف چرمین مثل مشک است و میتوان گفت که مرکب از لت بالضم باشد که مخفف لوت است و لوت به معنی طعام لذیذ است در این صورت لت انبان و لُت انبار به ضم اول بود. (غیاث). صاحب برهان گوید: به معنی حریص و پرخور و بسیارخوار و شکم پرست باشد و عربان جوعی خوانند و گاه این لفظ را به طریق قدح و دشنام هم استعمال کنند. (برهان) :
مسیح زندگی بخشی و ناموسی است تا محشر
بخاک پایت این گردنده سیاح لت انبان را.
اخسیکتی.
بر در قدرت ملک میگفت صد را بار هست
کاین مرقّع پوش سیاح لت انبان دررسید.
اخسیکتی.
در چرخ درآوردم نه گنبد نیلی را
استیزه چه میبافی ای شیخ لت انبانی.
مولوی.
نه هر بار خرما توان خورد و برد
لت انبان بد عاقبت خورد و مرد.
سعدی.
چه داند لت انبانی از خواب مست
که بیچاره ای دیده بر هم نبست.
سعدی.
که باشد او بجهان بارد لت انبانی
که دستمال زن و مرد هر دو شد یکسر.
نظام قاری (دیوان البسه ص17).
شنیده ام که تو سوگندها بسی خوردی
ز گفتهء دو سه محراب کوب لت انبان.
روحانی.
|| بی حفاظ : همهء لشکرگاه سه خرپشته دیدم... و دیگران سایه بانها داشتند از کرباس و ما خود لت انبان بودیم. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 626 ).

لت انبانه.

[لَ اَمْ نَ / نِ] (ص مرکب)لت انبان. شکم خوار. شکم پرست. لت انبار. لتنبر.

لتب.

[لَ] (ع مص) لتوب. استوار و پابرجای بودن. (منتهی الارب). ایستادن. (تاج المصادر). || لازم گرفتن. || نیزه زدن. (منتهی الارب). کارد بر سینهء شتر زدن. (تاج المصادر). || بستن. || جامه پوشیدن. (منتهی الارب). پوشیدن. (تاج المصادر). || جل بر اسب بستن. (منتهی الارب).

لتب.

[لُ] (اِخ) بنولتب، حیٌّ من العرب. (امتاع الاسماع ص 443). از آن حیّ است، ابومحمد عبدالله بن لتیبهء ازدی صحابی. (منتهی الارب).

لتح.

[لَ تِ / لَ] (ع ص) رجل لتح؛ مرد خردمند رسا در امور زیرک. لُتَحَة. (منتهی الارب).

لتح.

[لَ] (ع مص) کلوخ انداختن بر اندام یا به روی کسی پس داغ دار ساختن یا کور کردن چشم وی را. || نگاه کردن به کسی. || آرمیدن با زن. || چیزی باقی نگذاشتن نزد کسی. || به دست زدن کسی را. (منتهی الارب).

لتح.

[لَ تَ] (ع مص) گرسنه گردیدن. (منتهی الارب) . گرسنه شدن. (تاج المصادر بیهقی). گرسنگی. جوع.

لتحاء.

[لَ] (ع ص) تأنیث لتحان. گرسنه (زن).

لتحان.

[لَ] (ع ص) مرد گرسنه. لتخان. (منتهی الارب). جائع.

لتحر.

[لَ تِ حُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش مرکزی شهرستان کاشان، واقع در دوهزارگزی باختر کاشان. دامنه و معتدل، دارای 1940 تن سکنه. شیعه. فارسی زبان. آب آن از چشمهء سلیمان فین و رودخانهء قمصر. محصول آنجا غلات و تنباکو و پنبه و میوه و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی است و دبستانی نیز دارد. قلعه خرابهء قدیمی جلالی بین کاشان و لتحر واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لتحة.

[لُ تَ حَ] (ع ص) لَتح. لَتِح. مرد خردمند رسا در امور زیرک. (منتهی الارب).

لتحی.

[لَ حا] (ع ص) تأنیث لتحان. گرسنه. (منتهی الارب).

لتخ.

[لَ] (ع مص) بیالودن چیزی را. || شکافتن. بتازیانه پوست کسی را باز کردن و کفته کردن. (منتهی الارب).

لتخان.

[لَ] (ع ص) مرد گرسنه. لتحان. (منتهی الارب).

لت خوار.

[لَ خوا / خا] (نف مرکب)توسری خور. زبون.

لت خوارگیر.

[لَ خوا / خا] (نف مرکب)زبون گیر(؟) :
نیک عیبی دارم و آن است عیبم کز خرد
نیستم لت خوارگیر و قمرباز و باده گیر.
سنائی.

لت خوردن.

[لَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) سیلی و چک خوردن. کوفته شدن به لگد. (آنندراج). || ضعیف و لاغر شدن. هزال مفرط پیدا کردن.
- لت خوردن بچهء شیرخوار یا مریض؛بواسطهء نرسیدن شیر یا غذا ضعیف شدن. به علت کم شیری مادر یا دایه ضعیف شدن طفل: از دیر و زود شیردادن بچه لت میخورد، ضعیف میشود. چون به بچه شیر بموقع ندهند یا کم دهند بچه لت میخورد، ضعیف و لاغر میشود: دو وعده که شیر بچه پس افتاد بچه لت میخورد، ضعیف و لاغر میشود.
- لت خوردن باغ یا درختان باغ؛ برای نرسیدن آب در موقع خود، پژمردن آن.
- لت خوردن کار؛ برهم شدن کار :
دل گر از سینه رود کار غم از وی مطلب
لت خورد کار چو کاسب ز دکان برخیزد.
ملاطغرا.
- لت خوردن مهره؛ مضروب شدن آن. زده شدن مهره :
لت خورد ز خال سپهش مهرهء گردون
نقش مه و خورشید در این پرده چه باشد.
ملاطغرا.

لتخة.

[لَ تِ خَ] (ع ص) مرد زیرک و رسا. (منتهی الارب).

لتد.

[لَ] (ع مص) زدن به مشت کسی را. (منتهی الارب).

لت دادن.

[لَ دَ] (مص مرکب) (... آب) قسمتی از آب را در مجرای غیر صاحب آن افکندن. ربودن آب. باز کردن مقداری از آب نه برای صاحب آن. باز کردن آب به مزرعه یا خانهء خود آنگاه که خوره و نوبت او نیست. تمام یا بعض آبرا به سوی غیر مقصد راندن.

لتر.

[لَ تَ] (اِ) مقداری است و آن به وزن نیم من تبریز باشد که سیصد مثقال است. || ظرفی را گویند که در آن شراب و غیره کنند. (برهان). رطل معرب آن است. (جهانگیری).

لتر.

[لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین، واقع در سه هزارگزی شمال معلم کلایه. دارای 152 تن سکنه. شیعه تاتی فارسی زبان. آب از چشمه. محصول آنجا غلات و لوبیا و گردو و عسل و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم بافی و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

لتر.

[لُ تِ] (اِخ)(1) دوک ساکس. امپراطور آلمان (1125 - 1137 م.). مولد سوپلین بورگ در حدود سال 1060 م.
(1) - Lothaire.

لتر.

[لُ تِ] (اِخ)(1) پسر لوئی دوترمر(2) و ژربرژ. پادشاه فرانسه (954 - 986 م.). مولد به سال 941 م.
(1) - Lothaire.
(2) - Louis d´Outremer.

لتر اول.

[لُ تِ رِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) امپراطور روم غربی. پسر لوئی «لودبنور» و ارمنگارد. وی مغلوب برادران خود گشت. (855-795 م.).
(1) - Lothaire.

لترتمه.

[لَ تِ مَ / مِ] (ص) (ظاهراً ترکی است). لترمه. نانی آب بسیار در آن مانده. نانی که آب بسیار دارد. نانی که برشته نشده باشد. نانی که خوب نپخته باشد. نانی که خمیرش ور نیامده باشد. نانی سخت سطبر و ناپخته. || حریره یا آشی آب آن بشده.

لتر دوم.

[لُ تِ رِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) فرزند لتر اول. پادشاه لرن. مولد حدود 826 م. و وفات 869 م.
(1) - Lothaire.

لترگاز.

[لَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری، بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 47 هزارگزی شمال خاوری کیاسر. کوهستان، معتدل، مرطوب دارای 30 تن سکنه. آب آن از چشمه وزارمرود، محصول آنجا مختصر غلات. شغل اهالی زراغت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لترمه.

[لَ تِ مَ / مِ] (ص) لترتمه. رجوع به لترتمه شود.

لترن.

[لِ رُ] (اِخ)(1) ژان آنتوان. جغرافیادان و باستانشناس و علامهء فرانسوی، مولد پاریس. (1787-1848 م.).
(1) - Letronne.

لت رود.

[لَ] (اِخ) لت نام رودخانه ای باشد از ملک دیلمان که به لت رود اشتهار دارد. (جهانگیری) (برهان).

لتره.

[لَ رَ / رِ] (ص) پاره پاره و دریده. (برهان) (صحاح الفرس) :
بلتام آمد زنبیل و لتی خور [ د ] بلنگ
لتره شد لشکر زنبیل و هبا گشت کنام.
محمدبن وصیف (از تاریخ سیستان ص 210).
خواجه غلامی خرید دیگر تازه
سست هل و هرزه گرد(1) و لتره ملازه.منجیک.
پیری و درازی و خشک شنجی
گویی به گه آلوده لتره غنجی.منجیک.
بزیرپَرْش وشی گستریده وز بر خز
که دید مر نمد لتره را ز حله سقط (؟).
منجیک.
نائبی نیستم چنانکه مرا
سازی و آلتی بود درخور
مردکی چند هست بس لتره
اسبکی چند هست بس لاغر.مسعودسعد.
درزی لتره(2) گشته چرا گشته ای تو هاژ
چون ماکیان بگیر خر اندر همی گراژ.(؟).
|| کهن و خلق. (صحاح الفرس). کهنه. (برهان). || مردم فربه و مرطوبی و پرگوشت. (برهان) :
خلعت ایمان تازه بر عمید خسته پوش
تا بدان خلعت فضیلت لتره و لمتر شود.
خواجه عمید لوبکی (از جهانگیری).
|| مردم بیکار و کاهل و کمینه یعنی اراذل را گویند. (برهان).
(1) - ن ل: حجره گرد.
(2) - ن ل: کنیزه.

لتره.

[لُ رَ / رِ] (اِ) زبان قرارداده ای باشد میان دو کس که با هم تکلم کنند و دیگران نفهمند. (برهان). لوترا. لوتره. (زبان زرگری و زبان مرغی از آنجمله است). || (ص) شخصی که بند زبان نداشته باشد یعنی هر چه بشنود همه جا نقل کند. (برهان). || رانده و دور کرده. (برهان)(1). رجوع به لت و لوترا شود.
(1) - این معنی اگر محقق باشد از شعر محمد بن وصیف «لتره شد لشکر زنبیل... » نیز تأیید میگردد.

لتز.

[لَ] (ع مص) بر سینه لگد زدن یا عام است. || به مشت زدن. || دور کردن. (منتهی الارب).

لتز.

[لُ] (اِخ)(1) رودلف هرمان. فیلسوف و عالم وظایف الاعضای آلمانی، یکی از بنیان گذاران پسیکوفیزیولوژی. مولد بوتزن (1817-1881 م.).
(1) - Lotze.

لت زدن.

[لَ زَ دَ] (مص مرکب) سیلی زدن. چک زدن.

لتستان.

[لَ تِ] (اِخ) دهی از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد واقع در سی هزارگزی خاوری اشترینان دارای 183 تن سکنهء شیعه، لری و فارسی زبان. محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لتغ.

[لَ] (ع مص) گزیدن. || به مشت زدن. (منتهی الارب).

لتفاژها.

[لُ تُ] (اِخ)(1) مردمی بودند از لیبیا به روزگار هرودُت که در ساحل دریا زندگی میکرده اند. (ایران باستان ج 1 ص573).
(1) - Lothophages.

لتک.

[لَ تَ] (اِ) نام نوعی بازی. (برهان).

لتکا.

[لُ] (روسی، اِ) (در تداول بعضی نقاط سواحل دریای خزر) قایق. کرجی. بلم. فقه. طراده. زورق. قارب. لتکه. غراب.

لتکا.

[] (اِ) (به لهجهء طبری) باغچه.

لتکاء .

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان، واقع در 22هزارگزی شمال همدان و پنجهزارگزی باختری شوسهء همدان به تهران. دشت، سردسیر. دارای 1356 تن سکنه. شیعه ترکی و فارسی زبان. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و لبنیات و میوه جات، شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان قالی بافی. پنج باب دکان، یک دبستان و راه فرعی به شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لتکاچی.

[لُ] (ص مرکب، اِ مرکب)کرجی بان. قایق ران. لتکه چی.

لت کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) سیلی زدن. (از تحفهء اهل بخارا). زدن : هرگاه که گشنه یا تشنه می شده اند به مقابر اهل الله میرفته اند و آن گرز را لاینقطع بر آن قبور میزده اند که مرا نان و آب ده... یک نوبت... پیش از آنکه به آن محل [مقابر اهل الله] برسند آن بزرگ [صاحب قبر] بخواب یکی از مریدان رفته که باباخاکی گرسنه است و می آید که ما را لت کند. (مزارات کرمان ص 132). فرمود تا عبدالرحمن را بزدند و چندان لت کردند چنانکه بیفتاد گفتی جان در قالب نداشت. (ترجمهء اعثم کوفی ص 129). || مضروب کردن یعنی زدن مهره در نرد و شطرنج.
- لت کردن سویق؛ آشوردن آن: سویق حاف؛ پِسْتِ لت ناکرده.
- لت کردن ورق (در اصطلاح چاپخانه)؛ یک صفحه کردن ورق.

لت کومه.

[لَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 41 هزارگزی جنوب خاوری بهشهر و شمال رودخانهء نکا، کوهستانی و معتدل و مرطوب، دارای 160 تن سکنه، شیعه مازندرانی و فارسی زبان، آب از چشمه و رودخانهء نکا. محصول آنجا غلات و ارزن و برنج و لبنیات و عسل، شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لتکه.

[لُ کَ / کِ] (روسی، اِ) لتکا. زورق. کرجی. رجوع به لتکا شود.

لتکه چی.

[لُ کَ / کِ] (ص مرکب، اِ مرکب) کرجی بان. قایق ران. لتکاچی.

لتلالغ.

[] (اِخ) نام دهی است به خلخ. (حدودالعالم).

لت لت.

[لَ لَ] (ص مرکب) لخت لخت. پاره پاره :
جغد که با باز و با کلنگان(1) پرد
بشکندش پر و مرز گردد لت لت.
عسجدی(2).
... دارد چو... خواجه ش لت لت
ریشی دارد چو ماله آلوده به بت.
عماره (از لغت نامهء اسدی).
(1) - ن ل: ... و با کلنگ بکوشد.
(2) - به رودکی نیز منسوب است.

لتلتة.

[لَ لَ تَ] (ع اِ) سوگند دروغ که بدان مال کسی را تلف کنند. || سوگند که صاحب خود را به گناه فروبرد. (منتهی الارب).

لتم.

[لَ] (ع مص) بر سوراخ بینی زدن. || زدن. || تیر انداختن. (منتهی الارب).

لتم.

[لَ تَ] (ع اِ) زخم و جراحت. (منتهی الارب).

لتمان.

[لِ] (اِخ)(1) انو. صاحب کتاب «قصص فی اللغة العربیة الدارجة». (معجم المطبوعات ج2 ص 1587).
(1) - Litmann, Enno.

لتن.

[لَ تِ] (ع ص) شیرین. (منتهی الارب).

لتنبار.

[لَ تَمْ] (ص مرکب) لتنبر. لت انبار. لت انبان. مردم حریص و پرخور و شکم پرست. (برهان). || مردم ابله و کاهل و نادان. (برهان).

لتنبان.

[لَ تَمْ] (ص مرکب) لت انبان. لتنبار. لتنبر. رجوع به لت انبان و لتنبار شود :
کم شنیدم چو تو لتنبانی
ترفروشی و خشک جنبانی.سنایی.

لتنبر.

[لَ تَمْ بَ] (ص مرکب) لتنبار. لت انبار. لتنبان. لت انبان. مردم شکم پرست و پرخور. (برهان). بسیارخوار. (صحاح الفرس). بسیارخواره. (لغت نامهء اسدی). || هیچکاره و نادان و کمینه. (برهان). کاهل. (لغت نامهء اسدی) :
بر دل مکن مسلط گفتار هر لتنبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر.
شاکر بخاری.

لتنکشة.

[لَ تَ کَ شَ] (اِخ) شهری است به اندلس از اعمال کورهء جیان. (معجم البلدان).

لتنگان.

[لَ تَ] (اِخ) نام دیهی به کجور مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص109 بخش انگلیسی). دهی از دهستان خیررود کنار بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 4هزارگزی خاوری نوشهر و دوهزارگزی جنوب راه شوسهء نوشهر به بابلسر. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریایی. دارای 130 تن سکنهء شیعه و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء ماشلک و خیررود، محصول آنجا برنج و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لتنة.

[لُ تُنْ نَ] (ع اِ) خارپشت. و منه قولهم متی لم نقض التلنة اخذتنا اللتنة و التلنة الحاجة. (منتهی الارب)

لتو.

[لِ تُ] (اِخ)(1) نام مادر آپولن و زن زئوس.
(1) - Leto.

لتو.

[لُ تُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی قماربازی است، بدینگونه که بر سی صفحهء مقوائی (کارت) سه ردیف و هر ردیف نه خانه نقش شده و اعدادی از یک تا نود در آن خانه ها (در هر خانه یک عدد) نگاشته شده است و نود مهرهء چوبین که بر هر یک عددی از اعداد نودگانه (یک تا نود) منقوش است در کیسه ای قرار دارد، بازی کنندگان یک یا چند صفحه (کارت) در اختیار گیرند و یکی آغازد و از کیسه مهره برآورد و شمارهء منقوش بر آن مهره بخواند هر صفحه که اعداد خانه های یک ردیف از سه ردیف آن زودتر از کیسه برآید و خوانده شود برنده باشد.
(1) - Loto.

لتوب.

[لُ] (ع مص) لتب. استوار و پابرجای بودن. (منتهی الارب). ایستادن. (تاج المصادر). || برچفسیدن. || لازم گرفتن. || نیزه زدن. (منتهی الارب).

لت و پار.

[لَ تُ] (ص مرکب، از اتباع)قطعه قطعه. پاره پاره.

لت و پار شدن.

[لَ تُ شُ دَ] (مص مرکب) متفرق و پراکنده شدن. جزءجزء و پاره پاره شدن. پاره پاره و لخت لخت شدن. پریشان شدن.
- لت و پار شدن گروهی؛ هر یک در گوشه ای از خانه بی بستری و بی نظمی خفتن از طول بیداری یا ماندگی بسیار. پراکنده خفتن. || جدا و دور از یکدیگر نشسته بودن.

لت و پار کردن.

[لَ تُ کَ دَ] (مص مرکب) پاره پاره کردن. بقطعات خرد و بزرگ جدا کرده پراکندن. پراکنده و متفرق کردن. بی نظم و ترتیبی پراکنده و متفرق کردن.

لتوت.

[لُ] (ع اِ) جِ لت. (منتهی الارب).

لتورنر.

[لُ نُ] (اِخ)(1) پیر. ادیب فرانسوی، مترجم آثار شکسپیر. مولد والنی (1788-1736 م.).
(1) - Letourneur.

لتورنر.

[لُ نُ] (اِخ)(1) لوئی فرانسوا. سیاستمدار فرانسوی. مولد گرانویل. عضو دیرکتوار. (1817-1751 م.).
(1) - Letourneur.

لتوم.

[لُ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان پره سرطالش دولاب بخش رضوانده شهرستان طوالش، واقع در دوازده هزارگزی شمال خاوری رضوانده، دارای 246 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لت وند.

[لَ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بالاگریوهء بخش ملاوی شهرستان خرم آباد، واقع در 32هزارگزی خاوری ملاوی، دارای 130 تن سکنه، شیعهء فارسی زبان از طایفهء لت وند. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

لتونی.

[لِ تُ] (اِخ)(1) نام جمهوری کوچکی در شمال شرقی اروپا کنار دریای بالتیک، به مساحت 65791 هزار گز مربع و دارای دو ملیون سکنه. کرسی آن ریگا است و مردم آن را لت یا لتونی گویند. لتونی در 1561م. تحت تسلط لهستان و از سال 1621 تحت تسلط سوئد و سپس در سال 1710 زیر سلطهء روسیه درآمد و در 1917 م. استقلال یافت، ولی پس از جنگ جهانی اخیر باز روسیه آنجا را تصرف کرد.(2)
(1)- Lettonie و به زبان لتونی: لاتویا .Latvija[[via
(2) - ولی در سالهای اخیر باز هم استقلال یافت.

لته.

[لَ تَ / تِ / لَتْ تَ / تِ] (اِ) کهنه(1). خرقه. پینه. قطعه ای از جامهء کهن یا نو. ژنده. پارهء جامه. (برهان). فرام. فرامه. رُکو. رکوه. روکا. لجام (در معنی لته). مِعرکَه :
دوزیم قبا بهر قدت از گل سوری
تا خلعت زیبای تو از لته نباشد.امیرخسرو.
لتهء گیوه شده جامهء منعم قاری
دلق درویش بدان سیرت و سان است که بود.
نظام قاری (دیوان البسه ص 60).
پیراهن شسته ام دو صدره ای دل
پوسیده و لته شده و بیحاصل.
نظام قاری (دیوان البسه ص 123).
قاری لت کتان که کنون میکنی نگه
روزی چو لته لت زده در زیر پا رود.
نظام قاری (دیوان البسه ص 66).
بزد کوه را ژنده دلقی عصا
که ای سرزده لته چین گدا.
نظام قاری (دیوان البسه ص 176).
موسی را در لته ای پیچیده و در تنور انداخت. (قصص الانبیاء ص 90). طلاسه؛ لتهء پاک کردن لوح. کقل؛ لته پارهء گردن گاو که زیر یوغ باشد. ممحاة؛ لته پاره ای که بدان پلیدیها پاک کنند. (منتهی الارب). مطردة؛ لته پاره ای تر که بدان تنور را پاک کنند. طحرَبَة؛ لته پاره. طخربة؛ لته پاره. هرشفه؛ لته پاره ای که بدان آب باران بردارند از زمین و در دلو فشارند به خشک سال. (منتهی الارب). ما علیه قزّاعُ؛ ای قطعة خرقة؛ نیست نزد او لته پاره ای. قشاع؛ یقال ما علیه قشاع؛ ای قزاع نیست نزد او لته پاره ای. (منتهی الارب). قنبع؛ لته پارهء دراز مانند کلاه دراز که کودکان پوشند. (منتهی الارب). کماد؛ لتهء چرکین که گرم کرده بر عضو دردناک نهند و آن مفید ریح است. (منتهی الارب). جمجم؛ گیوه و آن پاافزاری است که زیر آن از لته و بالای آن ریسمان باشد، معرّب چمچم. (منتهی الارب). لتهء حیض؛ رکوی حیض، کهنهء بی نمازی، کهنهء پیش زنان، خرقهء حائض، ثمله، محیضه، حیضة، معبأة. (منتهی الارب). فرصة؛ لته یا پنبه پاره و جز آن که زن حائض اندام خود را بدان پاک سازد. (منتهی الارب).
- لته به دهن نیامدن؛ دستمال پیش دهن گرفتن در حالت افراط خنده چنانکه گویند اختیارش از خنده رفت و لته به دهن نیامد. (آنندراج).
-مثل لتهء حیض؛ سخت بی آبرو شده از دشنامهای شنوده و استخفافها.
-مثل لتهء حیض کردن کسی را؛ او را دشنام های بسیار دادن. تمام عیوب وی را برشمردن.
|| پالیز خربزه و خیار. (آنندراج). || تخته های مستطیلی است که در بعض نقاط گیلان بجای سفال استعمال میشود.
(1) - Chiffon.

لته بند.

[لَ تَ بَ] (اِخ) نام یکی از دیههای لاریجان. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 115).

لته پشت.

[لَ تَ پُ] (اِخ) نام یکی از دیههای لاریجان. (مازندران و استرآباد رابینو ص 115).

لته جان.

[لُ تِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کیوان، بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در پانزده هزاروپانصدگزی جنوب خداآفرین و شانزده هزاروپانصدگزی راه شوسهء اهر به کلیبر، کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی، دارای 190 تن سکنه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لته چین.

[لَ تَ / تِ / لَتْ تَ / تِ] (نف مرکب) آنکه ژنده از میان کوچه ها و راهها برچیند. ژنده چین.

لته دره.

[لَ تِ دَ رَ] (اِخ) نام ده کوچکی است جزء دهستان مشک آباد بخش فرمهین شهرستان اراک، واقع در 82هزارگزی جنوب خاوری فرمهین و 18هزارگزی راه عمومی. دارای پنجاه تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لته ده.

[لِ تَ دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حسن آباد بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 21هزارگزی باختر کلیبر و 21هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر، کوهستانی معتدل دارای 46 تن سکنهء شیعه. آب از دو رشته چشمه. محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لته کومه.

[لَ تَ مَ] (اِخ) نام دهی به هزارجریب مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو ص 125 بخش انگلیسی).

لته لته.

[لَ تَ / تِ لَ تَ / تِ] (ص مرکب)لت لت. پاره پاره. لخت لخت. رجوع به لت و لت لت شود.

لتی.

[لُ] (اِخ)(1) ژولین ویود، پیر. صاحب منصب بحریه و داستان نویس فرانسوی. مولد «رُشفر- سور- مر» (1850-1923 م.).
(1) - Loti.

لتی.

[لَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء مکران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 101).

لتی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان شاخن بخش درمیان شهرستان بیرجند واقع در 62هزارگزی شمال باختری درمیان و 17هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی قاین به زاهدان، کوهستانی و معتدل. دارای 52 تن سکنهء شیعهء فارسی زبان. آب آن از قنات، شغل اهالی زراعت و راه مالرو و محصول غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

لتی ء.

[لَ] (ع ص) مرد لازم گیرنده جای خود. (منتهی الارب). زمین گیر.

لتیم.

[لُ تَ / لَ] (اِخ) از نامهای عربان است. (منتهی الارب).

لتین.

[لُ تَ] (اِ) در تداول عوام ممسوخ کلمهء رُطیل و رُطیلاء عرب است.

لث.

[لَث ث] (ع اِ) تری. نم. || تری روز. (؟) (منتهی الارب).

لث.

[لَث ث] (ع مص) ستهیدن. || مقیم بودن بجایی. || پیوسته باریدن باران. || نم رسیدن درخت را. (منتهی الارب).

لثٍ.

[لَ ثِنْ] (ع ص) ثوبٌ لَثٍ؛ جامهء نمناک. (منتهی الارب).

لثات.

[لِ] (ع اِ) جِ لثة. (منتهی الارب).

لثات.

[لَ] (ع اِ) کام. دهن. (منتهی الارب). لهاة. (بحر الجواهر). || درختی است. (منتهی الارب).

لثام.

[لِ] (ع اِ) دهان بند. (منتهی الارب) :
بدنها همه در دوتویی زره
زنخها همه در دوتایی لثام.مسعودسعد.
|| روی بند. نقاب.

لث ء.

[لَثْءْ] (ع مص) آب خوردن سگ از خنور و جز آن. (منتهی الارب).

لثتین.

[لَ ثَ تَ] (ع اِ) تثنیهء لثة. لثهء علیا و لثهء سُفلی.

لثجة.

[لِ جَ] (اِخ) اسم موضعی است. (معجم البلدان).

لثد.

[لَ] (ع مص) فراهم آوردن. بر یکدیگر کردن ثرید را. || برابر گردانیدن. || بر هم نهادن متاع را. (منتهی الارب).

لثدة.

[لِ دَ] (ع اِ) گروه مقیم بجایی که از آنجای نروند و کوچ نکنند. (منتهی الارب). آن گروه که جایی مقام کنند. (مهذب الاسماء).

لثط.

[لَ] (ع مص) نرم و سبک انداختن. || سبک و آهسته زدن. آهسته آهسته طپانچه زدن بر پشت. || زیر لب دشنام دادن. || نرم نرم انداختن بهانه جوی. (منتهی الارب).

لثعة.

[لَ عَ] (ع اِ) لب به بن دندان چفسیده. (منتهی الارب).

لثغ.

[لَ] (ع مص) الثغ گردانیدن کسی را. (منتهی الارب).

لثغ.

[لَ ثَ] (ع مص) اَلْثَغ گردیدن. (منتهی الارب).

لثغاء.

[لَ] (ع ص) تأنیثِ الثغ. زن که در زبانش لثغة و شکستگی باشد. (منتهی الارب).

لثغة.

[لَ ثَ غَ] (ع اِ) دهان. (منتهی الارب).

لثغة.

[لُ غَ] (ع اِمص) گرفتن زبان یا شکستگی زبان که حرف سین را ثاء گفتن یا راء را غین یا لام و سین را ثاء و گاف را جیم یا حرفی را بجای حرفی دیگر گویند یا نیکو برداشته ناشدن زبان جهت گرانی. (منتهی الارب). صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: لثغة، چنان باشد که حرفهاء چون سین و راء و غیر آن درست نتوان گفت.

لثق.

[لَ ثِ] (ع ص) طائرٌ لثق؛ مرغ تر و نمناک. (منتهی الارب).

لثق.

[لَ ثَ] (ع مص) تری. || تر شدن. || سخت نمناک گردیدن هوا و ایستادن باد. یقال: لثق یومنا؛ ای رکدت ریحه و کثر نداه. (منتهی الارب).

لثقة.

[لَ ثِ قَ] (ع اِ) نوعی از تب. (غیاث). حمی البلغمیة اللازمة. (بحر الجواهر). حمای بلغمیهء لازمه.

لثلاث.

[لَ] (ع ص) درنگ کار که هرگاه گمان بری که به انجاح حاجت پردازد آهستگی و سستی ورزد و سپس بماند. لثلاثة. (منتهی الارب).

لثلاثة.

[لَ ثَ] (ع ص) لثلاث. رجوع به لثلاث شود.

لثلث.

[لَ لَ] (اِخ) ابوزیاد گوید: از کوههای دماخ، لثلث از آن بنی عمروبن کلاب است. (معجم البلدان).

لثلثة.

[لَ لَ ثَ] (ع مص) الثاث. ستهیدن. || جای گرفتن و مقیم بودن. || پیوسته باریدن باران. || سست شدن. (منتهی الارب). || بند کردن. || بازداشتن. (منتهی الارب). || آشکار ناکردن سخن را. || دودله و متردد شدن در کار. || در خاک غلطانیدن و مانده کردن شتر را. (منتهی الارب). || اندک راحت سائیدن. (منتهی الارب).

لثلة.

[لَ لَ] (اِخ) جایگاهی است. (منتهی الارب).

لثم.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ لاثم. (منتهی الارب).

لثم.

[لَ] (ع مص) کوفتن و شکستن شتر سنگ را به سپل. || شکستن و خون آلود کردن سنگ سپل شتر را. || به مشت زدن بر بینی. التثام. (منتهی الارب). || بوسه دادن : روز مصاف را شب زفاف پندارند و زخم رماح را لثم ملاح شناسند. (جهانگشای جوینی).

لثم.

[لَ ثَ] (ع مص) بوسه دادن دهان کسی را. (منتهی الارب).

لثمة.

[لِ مَ] (ع اِ) هیئت دهان بندبستگی. گویند هی حسنة اللثمة. (منتهی الارب).

لثوم.

[لُ] (ع مص) بوسیدن و بوسه دادن چیزی را. (غیاث) (آنندراج).

لثوی.

[لِ ثَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لثة: ظاء از حروف لثوی است.

لثویة.

[لِ ثَ وی یَ] (ع نسبی) تأنیثِ لثوی؛ «ث» «ذ» و «ظ» حروف لثویة باشند.

لثة.

[لِ ثَ](1) (ع اِ) نوعی از درخت. (منتهی الارب).(2) || زیه. گوشت بن دندان. گرداگرد دندان. عمودالاسنان، فارسیه اراک. (بحرالجواهر). بن دندان. ج، لثات، لِثیً. (منتهی الارب).
- لثة نتنة؛ بن دندان بدبوی و گنده و فروهشته.
- لثة سابقة؛ بن دندان زشت. (منتهی الارب).
(1) - فارسی زبانان لثه را بفتح اول تلفظ کنند.
(2) - Gencive.

لثی.

[لَ ثا] (ع اِ) شلم تنک که از درخت بچکد. شلم یعنی کتیرای درخت طلح. || نمی است سپید که بر درختها افتد و بسته گردد. || سطبر و لزج از چربش و شیر و مانند آن. || چرک و ریم جامه. (منتهی الارب).

لثی.

[لَ ثی ی] (ع ص) حریص بر خوردن صمغ. (منتهی الارب).

لثی.

[لَثْیْ] (ع مص) اندک اندک آب خوردن. || سخت لیسیدن دیگ را. || ریم و چرک آلودن جامه را. (منتهی الارب).

لثیً.

[لِ ثَنْ] (ع اِ) جِ لِثة. (منتهی الارب).

لثیً.

[لَ ثَنْ] (ع مص) نمناک گردیدن درخت. || شلم روان شدن از درخت. یعنی صمغ جاری شدن از درخت. || پا سپردن ذی اخفاف آب یا خون را. (منتهی الارب). || نمناک شدن جامه و جز آن. (منتهی الارب). تر شدن جامه و جز آن. (زوزنی).

لثیاء.

[لَ] (ع ص) (امراة ...) زن که اندام و اندام نهانی او خوی آرد. امراة لثیة. (منتهی الارب).

لثیمیة.

[لُ ثَ می یَ] (ع اِ مصغر) جامه ای است شریف و ثمین. (منتهی الارب).

لثیة.

[لَ یَ] (ع ص) (امرأة ...)، زن که اندام نهانی و اندامش خوی آرد. امرأة لثیاء. (منتهی الارب).

لثیة.

[لَ یَ] (ع اِ) درخت با شلم روان. (منتهی الارب).

لج.

[لُج ج] (ع اِ) گروه بسیار. || میانه و معظم آب. (منتهی الارب). آب بسیار. ژرف ترین موضع دریا. (منتخب اللغات). || شمشیر. || جَمل اَدهم لُجّ؛ شتر نیک سیاه. || کرانهء رودبار. || جای درشت از کوه. (منتهی الارب). || لُجّه.

لج.

[لُج ج] (اِخ) نام تیغ عمروبن العاص. (منتهی الارب).

لج.

[لَج ج] (ع اِمص) ستیزه. ستهندگی. ستیزه کردن. (منتخب اللغات). لجاجت. (آنندراج). لجاجت و شق نقیض. (برهان).
- لج افتادن با کسی؛ با وی بستیزه برخاستن. به لج افتادن.
-امثال: اللج شوم : چه رها کن رو به ایوان و کروم کم ستیز اینجا بدان کاللجّ شوم.مولوی.
|| (مص) آواز کردن. || کشتی در میان لجه درآمدن. (منتخب اللغات).

لج.

[لَ] (اِ) لگد که در مقابل مشت است. (برهان). لگد باشد به پشت پای. (لغت نامهء اسدی). لگدکوب(1) باشد به زبان پارسی. (لغت نامهء اسدی). لگدی باشد که به پشت پای زنند و لپرک نیز گویند. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی). لگد باشد. تی پا. اردنگ :
یکروز به گرمابه همی آب فروریخت
مردی بزدش لج به غلط بر در دهلیز.
منجیک(2).
معاذ الله که من نالم ز چشمش [ ظ: خشمش ]
و گر شمشیر یازد [ ظ: بارد ] ز آسمانش
به یک پف خف توان کردن مر او را
به یک لج پخج هم کردن توانش.
یوسف عروضی.
|| (ص) برهنه. عریان :
چون که زن را دید لج، کرد اشتلم
همچو آهن گشت و نداد ایچ خم.رودکی.
در نسخهء اسدی لخ است به خاء معجمه ولی لخ را به معنی برهنه نیاورده در صورتی که میشود لخ به ضم لام صورتی از لخت و لوت باشد به معنی برهنه. من گمان میکنم این بیت از سندبادنامهء رودکی است و دنبالهء حکایت شاهزادهء کلان شکم است که در حمام شکایت خود به دلاک برد و دلاک زن خود را برای امتحان به وی عاریت داد. لغ نیز آمده است.
(1) - ظ: کون.
(2) - در فرهنگ اوبهی این شعر بنام خسروانی است.

لج.

[لَ] (اِخ) نام یکی از ییلاقات اشکور به تنکابن. (مازندران و استرآباد رابینو ص 105). دهی از دهستان اشکور تنکابن شهرستان شهسوار، واقع در 122هزارگزی جنوب باختری شهسوار. کوهستانی و سردسیر. دارای 120 تن سکنه، شیعهء گیلکی و فارسی زبان. آب آن از چشمه. محصول آن گندم و جو و ارزن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو و صعب العبور است و در زمستان عده ای از مردان برای امرار معاش به حدود گیلان و مازندران میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لجاب.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لجبة. (منتهی الارب).

لجاج.

[لَ] (ع اِمص) لجّ. لجاجت. (منتهی الارب). ستهیدن. (منتهی الارب) (ترجمان القران جرجانی). عناد. یک دندگی. یک پهلویی. حکر. ستیز. ستیزه. (دهار). ستیزه کردن. (تاج المصادر). ستهندگی. بستهیدن. (زوزنی). خیره سری. خیره رایی. خیرگی. ستیزه کاری. ملاّجة : میان وی و قاضی شیراز لجاج رفت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 408 ). جفت واری به دویست درم میگفتند و وی لجاج میکرد و آخر بخرید و بها بدادند. (تاریخ بیهقی ص 621). دست در دو دختر دوشیزه زد تا رسوا کند پدر و برادرانش نگذاشتند و جای آن بود و لجاج رفت با این فقاعی و یارانش و زوبینی رسید فقاعی را. (تاریخ بیهقی ص 471). لجاج مکن و تن در ده و برو که نباید که چیزی رود که همگان غمناک شویم. (تاریخ بیهقی ص 663).
لجاج و مشغله ماغاز تا سخن گوییم
که ما ز مشغلهء تو ز خانه آواریم.
ناصرخسرو.
جز که مری و لجاج نیست ترا علم
شرم نداری از این مری و مرائی.
ناصرخسرو.
خط فریشتگان را همی نخواهی خواند
چنین به بی ادبی کردن لجاج و مری.
ناصرخسرو.
که چون ابرویز بروم برود هرمز به لجاج او بهرام را بیاورد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 100). مزدور در لجاج آمد. (کلیله و دمنه). و چهار هزار مرد از آن خود داشت و روزی در میان او و میان قومی لجاجی میرفت. (قصص الانبیاء ص187). او به لجاج بازایستاد و یکدرم سیم بخویشتن فرانگرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 359). از سر حدت مزاج و خشونت طبع بر لجاج اصرار مینمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 360). لجاج و گربزی در قول و فعل، نوع سوم از مهلکات قوهء غضبی یا سبعی است. (مرآة الخیال ص 329). || پیکار کردن. (منتهی الارب). || شوریدگی و طپیدگی از گرسنگی. (آنندراج).

لجاجت.

[لَ جَ] (ع مص) لجاج. (منتهی الارب). رجوع به لجاج شود. ستهیدن. عناد. یک دندگی. یک پهلویی. ستیزه کردن. (تاج المصادر).
- لجاجت کردن؛ لج کردن. لجاج کردن.
|| پیکار کردن. (منتهی الارب). || مبالغه کردن. (غیاث) (آنندراج). || شوریدگی و طپیدگی از گرسنگی. یقال فی فؤاده لجاجة؛ ای خفقان من الجوع. (منتهی الارب). ریسه رفتن دل. (در تداول عوام).

لجاج کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) لج. لجاج. ستیزه کردن. ستهیدن. لجاجت کردن. رجوع به لج و لجاج شود.

لجاذ.

[لِ] (ع اِ) سریشم. || (مص) پیاپی کردن کاری را. || ستهیدن. (منتهی الارب).

لجارگی.

[لَجْ جا رَ / رِ] (حامص) صفت لجاره.

لجاره.

[لَجْ جا رَ / رِ] (ص) (ظاهراً مصحف رجاله و یا کلمهء فارسی است) بلندآواز بی شرم (خاصه زن). در تداول زنان، زن بد و بی حیا. زنی لجاره؛ زن بی حیا و بی سروپا. زن سلیطهء بدزبان. || (اِ) غوغا. بوش : لشکر چندان بود که در آن تنگیها مجال جولان نبود صد هزار سوار و پیاده بل پانصد هزار با لجاره بود و زیاده(1). (تاریخ بیهقی چ ادیب ص466). اسکندرخان خود را به کریمخان رسانیده عرض کرد که جمعیت ما سه هزار لجاره است که بعضی سلاح ندارند. (از تاریخ گلستانه).
(1) - مرحوم ادیب در حاشیهء تاریخ بیهقی افزوده اند: الجار مردمانی را گویند که بیستگانی خوار نباشند و بحمیت وطنی بمدافعت خصمان برآیند و با لشکر ملوک همداستان گردند - انتهی. این تحقیق مرحوم ادیب درست و بجاست ولی عبارت متن که شاهد ماست در نسخهء بیهقی چ فیاض - غنی (ص 458) نیست و بجای آن عبارت ذیل آمده: «... که لشکر را مجال نبود از آن تنگیها، صدهزار سوار و پیاده آنجا همان بود و پانصدهزار همان...» و این بصواب اقرب مینماید، چه بر طبق نسخهء مرحوم ادیب تردید میان صد هزار و پانصد هزار از منطق بیهقی بعید می نماید.

لجاره بازی.

[لَجْ جا رَ / رِ] (حامص مرکب) عمل لجاره.
- لجاره بازی درآوردن؛ اعمالی چون لجاره ها کردن.

لجاف.

[لِ] (ع اِ) آستانهء در. (منتهی الارب). عتبه. پای ماچان. || آنچه بلند برآمده باشد بر غار و سمج کوه از سنگ و جز آن. (منتهی الارب).

لجام.

[لُ] (ع اِ) آنچه بدان فال بد گیرند. (منتهی الارب) :
رایت اویست همای ملوک
زیر همایش هم جغد لجام.ناصرخسرو.
|| هوا. (منتهی الارب).

لجام.

[لِ] (معرب، اِ) لگام. فارسی است معرب. ج، لُجُم، اَلْجِمَة. (منتهی الارب). لگام(1). لغام. دهنه. دهانه. جلو اسب. دست جلوی اسب. جوالیقی در المعرب (ص 300) گوید: اللجام، معروف و ذکر قوم انه عربی و قال آخرون: بل هو معرب و یقال انه بالفارسیة لغام :
هم اندر زمان پیش بنهاد جام
بزد بر سر تازی اسپان لجام.فردوسی.
بطبع رفت بزیرم همی جهان جهان
چو خوش لجام یکی اسب تیزرو بمثل.
ناصرخسرو.
وگر نصیحت را روی نیست خاموشی(2)
ز نیک و بد به دهان بر لجام باید کرد.
ناصرخسرو.
لجام در سر شیران کند صلابت عشق
چنان کشد که شتر را مهار در بینی.سعدی.
دام محکم ده که تا گردد تمام
و افکنم در کام ایشان چون لجام.مولوی.
زیر فلک هر چه هست گشته مسخر ترا
کرده شکوهت لجام در سر این چاروا.
والهء هروی (از آنندراج).
اِضزاز؛ لجام گزیدن اسب. ادغام، لجام در دهن اسب درآوردن. (منتهی الارب). تقریط؛ لجام دادن اسب را. اکماح؛ لجام چاروا بازکشیدن تا سر بردارد. اصحاء؛ لجام را استوار گرفتن اسب به دهان و گزیدن بروی. (منتهی الارب). || تبرمانندی از ادات کشتی جنگی: و کانوا یجعلون فی مقادم المراکب اداة کالفاس یسمونها اللجام و هی حدیدة طویلة محددة الرأس جدأ و اسفلها مجوف کسنان الرمح تدخل من اسفلها فی خشبة کالقناة بارزة فی مقدم المرکب یقال لها الاسطام فیصیر اللجام کانه سنان رمح بارز من مقدم المرکب فیحتالون فی طعن المراکب به. فاذا اصاب جانب المرکب بقوة خرقه حتی یخشی غرقه بما ینصب فیه من الماء فیطلب اصحابه الامان. (تاریخ تمدن اسلامی جرجی زیدان ج 1 ص 162). || آنچه زنان به وقت حیض بندند. (منتهی الارب). رُکوه. روکا. پاره. لته: تلجم، لجام بستن زن. (منتهی الارب). || داغی است مر شتران را.
(1) - Trein. (2) - ظ: وگر نصیحت را روی نی بخاموشی.

لجام.

[لَ] (اِخ) نام اسب بسطام بن قیس که از بنی فهم گرفت. (منتهی الارب).

لجام.

[لَ ج جا] (اِخ) ابوالحسن علی بن حسین اللجام حرانی. وی از شیاطین انس است و در ایام نوح بن نصربن احمد به بخارا آمد و تا آخر ایام سدید منصوربن نوح بن نصر گاهی به ترقی و گاهی در تنزل بود و گاهی مدیحه سرای می بود و گاهی به هجا مبتلی بلکه اکثر در ذم و هجا سخن گفتی چنانکه وزراء و صدور از زبان او در آزار بودند و او بسیار خوش محاوره و مناظره میبود نادره گوی غریب بود خبیث اللسان، کثیرالذم، قلیل المدح قلّ ما سلم الاشراف من فلقات لسانه. (یتیمة الدهر ثعالبی، از حاشیهء ترجمهء تاریخ یمینی ص 50).

لجام.

[لَجْ جا] (ع ص) لگام گر. (دهار). منسوب است به لجام و عمل آن. (سمعانی).

لجام خای.

[لِ] (نف مرکب) خاینده و جونده و به دندان گیرندهء لگام. که لجام گزد :
شیران مرگ دندان خایند چون بحرب
گردند مرکبان سپاهت لجام خای.سوزنی.

لجام کردن.

[لِ کَ دَ] (مص مرکب) دهانه بر سر اسب درآوردن. لگام کردن. رجوع به لجام شود.

لجام گیر.

[لِ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین در 54 هزارگزی شمال باختری آوج. دارای 176 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

لجان.

[لِ] (ع ص) شتر سرکش. لجان فی النوق کالحرون فی الخیل. (منتهی الارب).

لجان.

[لَ] (ع مص) لجون. سرکش گردیدن. || گران رفتن. (منتهی الارب).

لجان.

[لَجْ جا / لُجْ جا] (اِخ) نام رودباری است. (معجم البلدان).

لجانه.

[] (اِخ) از دههای الجیل به قم. (تاریخ قم ص 136).

لجایر.

[لَ یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 35 هزارگزی باختر تازه کند انگوت و 26 هزارگزی شوسهء بیله سوار به اصلاندوز. کوهستانی، گرمسیر، دارای 10 تن سکنهء شیعه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لجأ.

[لَ جَءْ] (ع اِ) پناه جای. || غوک. (منتهی الارب).

لجأ.

[لَ جَءْ] (ع مص) پناه گرفتن. (منتهی الارب).

لجأ.

[لَ جَءْ] (اِخ) نام جد عمروبن اشعب. (منتهی الارب).

لجأ.

[لَ جَءْ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). نام موضعی مرتفع به سوریه در سنجاق حوران واقع در شمال غربی جبل حوران. به مشرق آن وادی لوده و به مغرب وادی اطرم و به جنوب وادی القنوات باشد. و آن را اراضی بلند و غریب شکل باشد و از مواد آتشفشانی که در عهود سالفه از کوه آتشفشان حوران خارج گشته تشکیل گردیده و ضخامت این مواد به دویست گز میرسد که پس از انفجار شکاف برداشته و ایجاد پرتگاههای مخوف و دره های ژرف کرده است و هم بر اثر انفجار گازهای زیرزمینی بکلی زیر و زبر گشته و بشکل تخته سنگهای جسیم غیرمنظم درآمده و از قدیم عاصیان و طاغیان این محل مساعد را ملاذ و ملجاء خود ساخته اند و بدین مناسبت لجأ نام گرفته و عبرانیان قدیم اوحوپ و یونانیان خوترانیتس نامیده اند. (قاموس الاعلام ترکی).

لج افتادن.

[لَ اُ دَ] (مص مرکب) (...با کسی)، با وی بستیزه برخاستن. آغاز ستیزه کردن با کسی.

لجأة.

[لَ جَ ءَ] (ع اِ) تأنیث لجأ. غوک ماده. (منتهی الارب).
- حشیشة اللجأة(1)؛ طحلب. جامهء غوک. جل وزغ. بزغسمه.
(1) - Herle a la grenouille

لجأة.

[لَ جَ ءَ] (اِخ) اصمعی گوید کوهی است از جانب راست راه، نزدیک ضریة و آب آن، ضری، چاهی است که عاد کنده است. (معجم البلدان).

لجأة.

[لَ جَ ءَ] (اِخ) نام حرهء سیاهی است به زمین صلخد از نواحی شام و در آن دهها و کشتزارها و عمارات فراخ است و این نام بدانها اطلاق شود. (معجم البلدان).

لجب.

[لَ جِ] (ع ص) جیش لجب؛ لشکر با فغان و شور و غوغا. جیش ذولجب. (منتهی الارب). لشکر با بانگ. (مهذب الاسماء).
- سحاب لجب؛ ابر با بانگ. (منتهی الارب).

لجب.

[لَ جَ] (ع اِ)بانگ و فریاد. (منتهی الارب). لجب العسکر؛ بانگ لشکر. (مهذب الاسماء). || (مص) بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب). بانگ کردن به انبوهی. (تاج المصادر) (زوزنی). || پریشان و مضطرب شدن موج دریا. گویند: بحرٌ ذولجب؛ اذا سمع اضطراب امواجه. (منتهی الارب). تلجیب. (اقرب الموارد).

لجبات.

[لَ جَ] (ع ص، اِ) جِ لجبة. و این نادر است زیرا لجبات به سکون جیم باید گفته شود. (منتهی الارب).

لج باز.

[لَ] (نف مرکب) لجوج. ستهنده. ستیهنده در رای خود. مستبد به رأی. یک دنده. یک پهلو. عنود. ستیزه کار. خیره.

لج بازی.

[لَ] (حامص مرکب) عمل لج باز. لجوجی. ستیهندگی. لجاجت. لجاج. لج. ستیزه کاری. خیرگی.

لج بازی کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب)ستیهیدن. لجاج کردن. ستیزه کردن.

لجبة.

[لُ / لَ / لِ بَ] (ع ص) گوسپند و بز کم شیر و بسیارشیر (از اضداد است). (منتهی الارب). گوسپند اندک شیر. (مهذب الاسماء). || گوسپندی که چهار ماه بر نتاجش گذشته و پستان خشک کرده باشد یا خاص است مر بز را. لَجِبَة. لِجَبَة. ج، لجاب، لجبات. (منتهی الارب).

لجبة.

[لَ بَ] (ع ص) میش کم شیر شده و لایقال للمعز. (منتهی الارب).

لجبة.

[لِ جَ بَ] (ع ص) گوسپندی که چهار ماه بر نتاجش گذشته و پستان خشک کرده باشد یا خاص است مر بز را. لَجَبَة. لجبة (مثلثة) (منتهی الارب).

لجبة.

[لَ جَ بَ] (ع ص) لِجَبَة. گوسپندی که چهار ماه بر نتاجش گذشته و پستان خشک کرده باشد یا خاص است مر بز را. (منتهی الارب).

لجج.

[لُ جَ] (ع اِ) جِ لجة. (اقرب الموارد).

لججه.

[لُ جَ جَ] (ع ص) مرد ستیهنده. مرد تا دیر پیکارکننده. (منتهی الارب).

لجح.

[لُ] (ع اِ) تک و پستی چاه و وادی. (منتهی الارب). || پایاب که سرش تنگ بود و بن فراخ. ج، لجوح. (مهذب الاسماء).

لجح.

[لَ جَ] (ع اِ) پلک بالایین چشم. || (مص) گوشت گرفتن بام چشم. || روان شدن خم چشم. (منتهی الارب). || چشم پر خیم کردن. (زوزنی).

لجذ.

[لَ] (ع مص) خوردن. || نخستین چریدن. || به کرانهء زبان و به لب گیاه خوردن ستور. || اندک گرفتن و بسیار خواستن چیزی را بعد از آنکه یکبار داده باشند یقال و لجذنی فلان بعد ما اعطیته مرة. || لیسیدن سگ خنور را. || برانگیختن. (منتهی الارب).

لجران.

[] (اِخ) نام دهی جزء دهستان قشلاق از بخش گرمسار شهرستان دماوند، واقع در 2هزارگزی جنوب باختری گرمسار دارای 646 تن سکنهء شیعه. آب آن از حبله رود. محصول آنجا غلات، پنبه و بنشن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و گلیم و پلاس بافی و راه آن مالرو است. سکنه از طایفهء اصانلو و الیکائی هستند و تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

لجز.

[لَ جِ] (معرب، ص) (معرب از فارسی) لغزان و چسپان. (مقلوب لزج) (منتهی الارب).

لجف.

[لَ] (ع مص) سخت زدن. || کندن در بن خوابگاه آهو. (منتهی الارب).

لجف.

[لَ جَ] (ع اِ) کندگی کرانهء خوابگاه آهو. || مغاکی بر کرانهء چاه. جای آب خورد از حوالی تک چاه. || میانهء رودبار. (منتهی الارب). میانهء رود. (مهذب الاسماء). میانه وادی. (منتخب اللغات). || ایستادنگاه توجبه (یعنی سیلاب). ج، الجاف. || چاه سرتنگ فراخ شکم. (منتهی الارب).

لج کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) ستیزه کردن. لجاج کردن. لجاجت کردن. ستهیدن. رجوع به لج و لجاج شود :
او [مؤذن بدآواز] ستیزه کرد و لج بی احتراز
گفت در کافرستان بانگ نماز.مولوی.
هر چه میگفت لَلَه لج میکرد
دهنش را به لله کج میکرد.ایرج میرزا.

لجلاج.

[لَ] (ص) زبان گرفته که به عربی الکن خوانند. (برهان). آنکه زبانش در سخن بچسبد. (مهذب الاسماء). کسی که سخن نادرست و غیر فصیح گوید. (جهانگیری). || مرد متردّد خاطر. (برهان).

لجلاج.

[لَ] (اِ) به اصطلاح کیمیاگران سیماب و زیبق پاک و صاف باشد و به این معنی هم لجاج خوانندش نه لجلاج والله اعلم. (برهان). به اصطلاح اکسیریان زیبق صاف و پاک را گویند. (جهانگیری) (شاید صورتی از رجراج باشد). رجوع به سیماب و نیز رجوع به برهان قاطع ذیل کلمهء آبک شود.

لجلاج.

[لَ] (اِخ) مقامری مثلی. نام قماربازی است که به لیلاج اشتهار دارد. (جهانگیری). صاحب برهان ذیل لغت لجلاج گوید. لجلاج بر وزن و معنی لیلاج است که مرشد و پیر قماربازان باشد و بعضی گویند نام شخصی است که واضع شطرنج است و بعضی دیگر گویند لجلاج نام واضع شطرنج است و مصحح برهان چاپ کلکته ذیل لغت شترنگ در حاشیه بنقل از نفایس الفنون افزوده که لجلاج از فرزندان صصة بن داهر یکی از حکمای هند بوده است و صصة مخترع شطرنج است.(1) صاحب آنندراج گوید: نام شطرنج باز معروف که عوام آن را لیلاج گویند و او ندیم یکی از خلفای بنی عباس بوده چنانکه در تاریخ ابن خلکان آمده و در عربی به صولی مشهور است. و به زعم بعضی لجلاج نام شخصی واضع شطرنج است و گویند اول کسی که مات شد او بود (؟) صاحب غیاث گوید نام شاطر شطرنج است نه واضع او و بعضی نام شاطر شطرنج و مرشد قماربازان گفته اند. رجوع به لجلاج، ابوالفرج شود :
هنر بحضرت او تحفه کی توان بردن
که علم بیدق و فرزین برد بر لجلاج؟
اخسیکتی.
هفت بیدق عاجز شاه قدر
از چه شان لجلاج سان دانسته اند.خاقانی.
لجلاج سخن در این کهن نطع
خاقانی را شناس بالقطع.خاقانی.
همچو لجلاج ز بازیچهء برگ
عاقبت جان بسلامت نبری.سیف اسفرنگ.
همچو فرزین کجرو است و رخ سیه بر نطع شاه
آنکه تلقین میکند شطرنج مر لجلاج را.
مولوی.
من سخن راست نوشتم تو اگر راست نخوانی
جرم لجلاج نباشد چو تو شطرنج ندانی.
سعدی.
کاتبی آن دو رخ شاه بتان در عرصه
مات سازندت اگر ثانی لجلاج شوی.کاتبی.
مات شد در صدر هرکش دید رخ مانند مات
شاه من زینگونه رخ بازی حد لجلاج نیست.
کاتبی.
(1) - برای اطلاع بتفصیل اختراع شطرنج، رجوع به کلمهء شترنگ و رجوع به طلحند شود.

لجلاج.

[لَ] (اِخ) (ال ...) ابن الحصین الذبیانی احمدبن ثعلبة. قال الآمدی کان احدالفرسان فی الجاهلیة و ادرک الاسلام. (الاصابة ج 6 ص 11).

لجلاج.

[لَ] (اِخ) (ال ...) ابن حکیم السلمی اخوالجحاف. ذکره ابن مندة و قال له صحبة. (الاصابه ج 6 ص6).

لجلاج.

[لَ] (اِخ) ابوالفرج محمد بن عبیدالله. مقامر و شطرنجی معروف که به تصحیف او را لیلاج نیز گویند. و او به شیراز نزد عضدالدولة بود و ابن ندیم گوید او را بدیدم و او به شیراز در سال سیصدوشصت و اندی درگذشت. و از کتب او کتاب منصوبات الشطرنج است و لجلاج در پاکبازی و قمار مثل است. (از الفهرست الندیم ص 222).

لجلاج.

[لَ] (اِخ) رجوع به ابن اللجلاج شود.

لجلاج.

[لَ] (اِخ) الحارثی. الذی قفأعین عامربن الطفیل یوم فیف الریح. (عقدالفرید ج 3 ص 345).

لجلاج.

[لَ] (اِخ) (ال ...) العامری والد خالد. قال البخاری له صحبة. و اورد فی التاریخ والسیاق له و فی الادب المفرد و ابوداود والنسائی فی الکبری من طریق محمد بن عبدالله الشعیثی عن سلمة بن عبدالله الجهنی عن خالدبن اللجلاج عن ابیه. قال: کنا غلماناً نعمل فی السوق فاتی النبی (ص) برجل فرجم فجاء رجل فسألنا ان ندله علی مکانه فاتینا به النبی (ص) فقلنا ان هذا یسالنا عن ذلک الخبیث الذی رجم الیوم فقال لاتقولوا خبیث فوالله لهو اطیب عندالله من المسک طوله بعضهم و اختصره بعضهم و اخرجه ابوداود و النسائی من وجه آخر مطولا عن خالدبن اللجلاج قال ابن سمیع هو مولی بنی زهرة مات بدمشق و عن ابن معین لجلاج والد خالد و اللجلاج والد العلاء واحد و علی ذلک مشی المزی فی الاطراف فقال لجلاج والد العلاء ثم ساق حدیث خالدبن اللجلاج عن ابیه و قال فی التهذیب روی ایضاً عن معاذ و روی عنه ایضاً ابوالوردبن ثمامة. قلت یقوی قول ابن سمیع قول العامری انه کان غلاماً فی عهدالنبی (ص) و قول والد العلاء انه کان ابن خمسین او اکثر فافترقا. و قال ابن حبان فی ثقات التابعین اللجلاج صاحب معاذبن جبل و لم ینسبه و قال قبل ذلک فی الصحابة اللجلاج العامری مولی لبنی زهرة له صحبة. سکن الشام و حدیثه عند ابنیه العلاء و خالد و مات و هو ابن مائة و عشرین سنة فمشی علی انه واحد و هذا السن انما ینطبق علی والد فهو الذی عاش هذالقدر کماتقدم فی الحدیث الذی اخرجه السراج. (الاصابة ج 6 صص 7-6)

لجلاج.

[لَ] (اِخ) (ال ...) الغطفانی. اخرج ابوالعباس سراج فی تاریخه و الخطیب فی المتفق من مشیخة شیخه یعقوب بن سفیان فی ترجمة شیخه محمد بن ابی اسامة الحلبی عن قیس: سمعت عبدالرحمن بن العلاءبن اللجلاج عن ابیه عن جده قال ماملات بطنی منذ اسلمت مع رسوال الله (ص) قال و کان عاش مأئة و عشرین سنة، خمسین فی الجاهلیة و سبعین فی الاسلام و ذکر العسکری عکس ذلک انه وفد و هو ابن سبعین و عاش بعد ذلک خمسین و قال ابوالحسن بن سمیع لجلاج والد العلاء غطفانی. (الاصابة ج 6 ص 6).

لجلال.

[لَ] (اِ) به لغت مهوسین (؟) زیبق پاک و صاف است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لجلاج و رجراج شود.

لجلج.

[لَ لَ] (ع ص) درهم آمیخته. || مشتبه. || مردود. ناروا. یقال الحق ابلج و الباطل لجلج. (منتهی الارب).

لجلجة.

[لَ لَ جَ] (ع مص) در دهان گردانیدن سخن را. (منتهی الارب). شوریده سخن گفتن. (منتخب اللغات). پریشان بودن کلام چنانکه مطلب مفهوم نشود. سخن در دهان گردانیدن چنانکه ظاهر نشود. (منتخب اللغات). مِن مِن کردن. || خاییدن لقمه را. (منتهی الارب). لقمه در دهان گردانیدن. (منتخب اللغات).

لجم.

[لُ] (ع اِ) غوک. لَجَم. || هوا. (منتهی الارب).

لجم.

[لَ جَ] (ع اِ) غوک. لُجم. (منتهی الارب).

لجم.

[لَ جَ] (اِخ) نام قلعتی به افریقیه نزدیک مهدیه. (معجم البلدان).

لجم.

[لُ جَ] (ع اِ) جانوری است یا آن آفتاب پرست است یا غوک. (منتهی الارب).

لجم.

[لُ جُ] (ع اِ) جِ لِجام. (منتهی الارب).

لجم.

[لُ جُ] (اِخ) موضعی است معروف به زمین جزران از نواحی تفلیس. (معجم البلدان).

لجم.

[لَ] (ع مص) دوختن جامه را. (منتهی الارب).

لجم.

[لَ جَ / لَ] (اِ) گل تیره و لای سیاهی را گویند که در ته حوضها و کولابها و جویهای آب میباشد. لجن. (برهان). رجوع به لجن شود :
پیش دست تو مگر لاف سخا زد ورنه
بحر را بهر چه در حلق نهادند لجم.
رفیع الدین لنبانی.
چون ازو نومید گردد گاو نر
آید آنجا که نهاده بد گهر
لجم بیند فوق دُرّ شاهوار
پس ز طین بگریزد او ابلیس وار.
مولوی.
تاجری بر دُر نهد لجم سیاه
تا شود تاریک مرج و سبزه گاه.
مولوی.
|| به لغت بعضی عربان غوره باشد که انگور نارسیده است. (برهان).

لجمة.

[لُ مَ] (ع اِ) کوه هموار گسترده بر زمین. || کرانهء رودبار. (منتهی الارب).

لجمة.

[لَ مَ] (اِ) ظاهراً به معنی وحل و باتلاق است و یا به معنی لجم که گل و لای ته جوی و کولابها باشد: شکار در آن جایگه رفت و اسب ملکزاده را در آن جایگاه برد و لجمه و وحل بود قضاء خدا چنان بود که هلاک شد. (مجمل التواریخ گلستانه).

لجمة.

[لَ جَ مَ] (ع اِ) لجام بستنگاه از روی ستور. (منتهی الارب).

لجمیراورک.

[] (اِخ) جزء طایفهء دیناری از ایل بختیاری. یکی از طوائف هفت لنگ بختیاری که در مال امیر سوسن سکنی دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 74).

لجن.

[لَ جَ] (اِ) لژن. (لغت نامهء اسدی). گل سیاه که در تک حوض و جوی و آبهای خفته پدید آید. گل سیاه یا مطلق گل. گل سیاه و تیرهء ته حوض و جوی آب و غیره. لوش. حمأ. حمرَده. خلیش. حرمد. خرّه. خرّ. (سروری). حال. غلیژن. لجم. (برهان) :
پیش دست تو مگر لاف سخا زد ورنه
بحر را بهر چه در حلق نهادند لجن(1).
رفیع الدین لنبانی (از آنندراج).
آن آبهای صافی را همچون لجن و درد مکدر کرده است. (بهاءالدین ولد).
ولیک عذر توان گفت پای سعدی را
در این لجن که فروشد نه اولین پاییست.
سعدی.
|| (ص) برخی هر چیز را که گل آغشته شده باشد لجن میگویند. (برهان). آغشته بود به گل. (فرهنگ اسدی)(2).
- لجن بهشت؛ احمق و گول. (آنندراج).
(1) - این شعر بشاهد لجم نیز آمده است و ظاهراً درست تر مینماید.
(2) - در نسخهء خطی اوبهی که در دسترس بود بدین معنی لچن ضبط شده است.

لجن.

[لَ جَ] (ع اِ) برگ کوفته و با آرد آمیخته. (منتهی الارب).

لجن.

[لَ جَ] (ع مص) درآویختن به چیزی. (منتهی الارب).

لجن.

[لَ] (ع مص) لیسیدن به زبان. || برگ کوفته به آرد یا به جو آمیختن جهت علف ستور. (منتهی الارب).

لجن.

[لَ جِ] (ع اِ) ریم و چرک. (منتهی الارب).

لجن.

[لِ جِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزوم دل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 13500 گزی باختر ورزقان و 4 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. جلگه. معتدل. دارای 603 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لجن زار.

[لَ جَ] (اِ مرکب) باتلاق. گل و لای فرورونده که باطلاق گویند.

لجنک.

[لَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان طبس مسینا بخش درمیان شهرستان بیرحند، واقع در 59 هزارگزی جنوب خاوری درمیان و 5 هزارگزی جنوب خاوری دستگرد. کوهستانی و گرمسیر دارای 134 تن سکنهء فارسی زبان. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لجن مال کردن.

[لَ جَ کَ دَ] (مص مرکب) تهمتها بر کسی نهادن. با تهمت او را بدنام کردن.

لجن مالی کردن.

[لَ جَ کَ دَ] (مص مرکب) (... کسی را)، عیوب او گفتن یا تهمتها بر وی نهادن. نسبت های بد راست یا دروغ به کسی دادن در حضور جماعت.

لجنونک.

[لَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان نیگنان، بخش بشرویهء شهرستان فردوس، واقع در 28 هزارگزی شمال بشرویه و پنج هزارگزی خاوری راه شوسهء عمومی بشرویه به نیگنان. جلگه. گرمسیر، دارای 24 تن سکنهء شیعهء فارسی زبان. آب آن از قنات، محصول آنجا غلات و پنبه و ارزن و میوه جات و تریاک. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

لجنیاته.

[لُ جُ تَ] (اِخ) نام ناحیتی از نواحی استجة نزدیک قرطبة در اندلس. (معجم البلدان).

لجوبة.

[لُ بَ] (ع مص) اندک شیر شدن گوسفند. (زوزنی).

لجوج.

[لَ] (ع ص) ستیهنده. لجوجة (الهاء للمبالغة). (منتهی الارب). ژکاره. (لغت نامهء اسدی). ستیزه کیش. (مهذب الاسماء). عنید. ستهنده. (دهار) (زمخشری). لج کننده بسیار. لج باز. خِلفْ. (منتهی الارب). ستیزه کننده. سِترگ. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). سپیدچشم. ستیزنده. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی). یکدنده. یک پهلو. حکر. ستیزه کار. عنود. کلهّشق. خیره چشم. سرسخت. سخت سر : مردمان آمل ضعیفند ولیکن گوینده و لجوج و ایشان را جای سخن بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 470). امیر ماضی [محمود] چنانکه لجوجی و ضجرت وی بود یکروز گفت. (تاریخ بیهقی ص 179). با آنکه چنین حدود نگاهداشتی لجوجی بودی از اندازه گذشته. (تاریخ بیهقی ص 396). ابوالقاسم کثیر را بباید گفت تا خویشتن را بدو دهد و لجوجی و سخت سری نکند. (تاریخ بیهقی ص 371).
این لجوجیت سخت پیکاریست
وان رکیکیت سست پیمانیست.مسعودسعد.
تا گرفتاری تو در عقل لجوج
از تو این سودا همه سودا بود.عطار.
هر که در عقل لجوج خویش ماند
زین سخن خواند مرا دیوانه ای.عطار.
چند گوئی ای لجوج بی صفا
این فسون دیو پیش مصطفا.مولوی.

لجوجة.

[لَ جَ] (ع ص) لجوج. ستیهنده (هاء برای مبالغة است). (منتهی الارب).

لج و لجبازی.

[لَ جُ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع است. رجوع به لج و رجوع به لجبازی شود.

لجوم.

[لُ] (ع اِ) جِ لجام. (دهار).

لجون.

[لُ] (ع مص) سرکش گردیدن ناقه. لَجان. || گران رفتن ناقه. (منتهی الارب). گران رو شدن شتر. (تاج المصادر).

لجون.

[لَ] (ع ص) شتر سرکش گران رفتار. (مذکر و مؤنث در وی یکسان است). (منتهی الارب). استر گران رو. (مهذب الاسماء).

لجون.

[لَجْ جو] (اِخ) نام شهری به اردن، میان آن و طبریه بیست میل و به رملهء شهر فلسطین چهل میل است. بدانجا صخرهء گردی است در وسط شهر و بر آن قبتی است که برخی گمان برند مسجد ابراهیم باشد و زیر قبّه چشمه ای است بسیارآب... (معجم البلدان). از بلاد شام و مسجد حضرت ابراهیم بدانجاست. (سمعانی).

لجون.

[لَجْ جو] (اِخ) نام چمنی به درازای شش میل. باطلاقی در زمستان و تابستان. (معجم البلدان).

لجون.

[لَجْ جو] (اِخ) نام موضعی به راه مکه از جانب شام نزدیک تیماء. راعی در گفتهء خویش آن را لجان خوانده است :
فقلت والحرّة الرّجلاء دونهم
و بطن لجّان امّا اعتادنی ذکری
صلی علی عزّة الرحمن و ابنتها
لیلی و صلی علی جاراتها الاخر.
(معجم البلدان).
|| نام موضعی نزدیک برکه میان راه شام به حجاز. (ابن بطوطة).

لجونی.

[لَ نی ی](1) (ص نسبی) منسوب به لجون، از بلاد شام. (سمعانی ورق 494).
(1) - در سمعانی بتخفیف جیم آمده است.

لجة.

[لَجْ جَ] (ع اِ) آواز و بانگ و فریاد. گویند: سمعت لجتهم؛ ای اصواتهم. (منتهی الارب). غوغا.

لجة.

[لُجْ جَ] (ع اِ) میانهء آب دریا و معظم آن. (منتهی الارب). میان دریا. (مهذب الاسماء) (ترجمان القرآن جرجانی). دورترین موضع دریا. آنجای دریا که آب بیشتری دارد. جایی که آب بسیار باشد. عمیق ترین موضع دریای ژرف. (آنندراج). ج، لُجج :
آری به آب نایژه خو کرده اند از آنک
مستسقیان لجهء بحر عدن نیند.خاقانی.
در لجهء عشق جاودانت
شد غرقهء درد آشنایی.عطار.
کشتی هر که در این لجهء خونخوار افتاد
نشنیدیم که دیگر به کران می آید.سعدی.
عوبطه؛ لجهء دریا. عوطب؛ لجهء دریا. شرم؛ لجهء دریا. واطة؛ لجهء بلند آب. ملحة؛ لجهء دریا. (منتهی الارب). || دریا. (نصاب). || آیینه. || سیم. (منتهی الارب). || جماعت بسیار. || شش خنج کجین. بکسة، و هی خرقة یدورها الصبی کانها کرة یتقامر بها. (منتهی الارب).

لجة.

[لِ جَ] (ع مص) ولوج. درآمدن. (منتهی الارب).

لجه گوراب.

[لَ جِ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت، واقع در شش هزارگزی خاوری رشت کنار راه شوسهء رشت به لاهیجان. دارای 849 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لجی.

[لُ / لِجْ جی ی] (ع ص نسبی)منسوب به لجة. بحر لجیّ؛ دریای بسیارآب. (منتهی الارب). دریای ژرف. (دهار). دریای فراخ. دریای ژرف و پرآب. (منتخب اللغات). دریای فراخ و دورفرود. دریایی که به تک آن نتوان رسید. دریای مغ. (ترجمان القرآن جرجانی).

لجیف.

[لَ] (ع ص) تیر پهن پیکان (صواب نجیف به «نون» است). (منتهی الارب).

لجیفة.

[لَ فَ] (ع اِ) لجیفة الباب؛ پهلوی در. (منتهی الارب).

لجیم.

[لُ جَ] (اِخ) ابن صعب. پدر حنیفهء عجل و شوی حَذام که مثل «القول ما قالت حذام» عرب در بارهء اوست. شاعر گوید:
اذا قالت حذام فصدقوها
فان القول ما قالت حذام.
(عقدالفرید ج3 ص20).

لجین.

[لَ] (ع اِ) کفک دهان شتر. || برگ افتاده. برگ از شاخ افتاده. (منتهی الارب). || برگ درخت کوفته (؟). (مهذب الاسماء).

لجین.

[لُ جَ] (ع اِ) نقره. (منتهی الارب). سیم. (دهار). فضة. رجوع به فضه در بحرالجواهر شود.

لجینی.

[لُ جَ] (ص نسبی) (منسوب به لجین به معنی سیم) سیمین. || شیوه ای از خط :و این آلت [یعنی قلم] که یاد کرده بود سه گونه نهاده اند: یکی محرّف تمام و آن خط کز آن قلم آید آن را لجینی خوانند یعنی خط سیمین. (نوروزنامه ص 46).

لجیون.

[لِ] (اِ) لژیون. عددی مخصوص در عساکر رومی است که در اوقات مختلفه متفاوت بود یعنی از سه هزار تا بالمضاعف میرسید. در ایام مسیح لجیون شامل هزار نفر پیاده علاوه بر سواره بود و هر لجیون شامل ده فوج بوده که اینها را به سه دسته منقسم کرده بودند و دسته های مسطوره نیز به دو قسمت که هر قسمتی شامل یکصد نفر بوده منقسم کرده بودند. لفظ لجیون در کتاب مقدس قصد از عدد بسیار نامعین میباشد و آن دیوانه که مسیح وی را شفا داد خود را لجیون نامید مثل این که دارای کرورهادیو بوده است. (مرقس 5:9) و قصد از فوج ملائکه که در «متی 26:53» وارد است نمونه ای از کثرت افواج آسمانی و غیرت ایشان در توجه مسیح میباشد. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به لژیون شود.

لچ.

[لَ] (اِ) رخساره. روی. عارض. (برهان). رُخ. رخساره باشد و آن را سج نیز گویند. (جهانگیری). || لگدکون باشد به زبان فارسی. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی). لگدی باشد که به پشت پای زنند و لپرک نیز گویند به زبان آذربایجان. (لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). لج. و رجوع به لج شود :
یکروز به گرمابه همی آب فروریخت
مردی بزدش لچ به غلط بر در دهلیز.
منجیک.
|| زاگ رنگرزان بود. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نسخهء نخجوانی). برهان قاطع این کلمه را لخچ ضبط کرده و فرهنگ اسدی نخجوانی نیز لخچ ضبط کرده و شاهد هم دارد.

لچ.

[لُ] (ص) مخفف لوچ. برهنه و آن را لوج نیز گویند. (جهانگیری). لوت. عریان. (برهان). || نام قومی که بزرگان ایشان سینهء عریان میداشتند. (غیاث) (آنندراج). || (اِ) در فارسی قدیم به معنی لب و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته. (آنندراج).

لچ افتادن.

[لِ اُ دَ] (مص مرکب) بسیار ریم بیرون دادن ریش. سخت ریمناک شدن قرحه. ریم و قیح پیدا آمدن در ظاهر قرحه یا جراحتی. تباه شدن و ریم بر ظاهر و روی آوردن جراحت یا قرحه. سوخته ای یا ریشی آب پس دادن. چرک و ریم بسیار پیدا کردن قرحه یا جرح و ریم روان روی آن را فراگرفتن. ریم بسیار در آن پیدا آمدن ستیم و آب بر ظاهر پیداکردن. تَقرّح. به بدی رفتن قرحه یا بسیار بر ظاهر ریش روان یا خستگی پیدا آمدن.

لچر.

[لَ چَ](1)(ص) لئیم. خسیس. سخت ممسک و پست (در تداول عامه). پست. دنی. || سخت چرکین. چرکین. || که از لوث و چرک نیندیشد.
(1) - بتشدید چ نیز استعمال شود (در تداول عامه).

لچری.

[لَ چَ] (حامص) شحّ. لئامت. خست. || شوخگنی.

لچک.

[لَ چَ / لَچْ چَ] (اِ)(1) چارقد خرد سه گوش که زنان و اطفال بر سر پوشند. چارقد خرد. چارقد کوچک. مقنع کوچک. پارچه ای چهارگوشه که دو تا کرده سه گوشه بر سراندازند و دو سرش زیر گلو بسته شود. پارچه ای باشد مربع که زنان هر دو گوشهء آن را بر بالای هم اندازند بعنوانی که مثلث شود و آن تکلفات بسیار کنند از کشیده دوزی و گلابتون دوزی و جواهر نیز در آن بدوزند و بر بالای سر آغوج بگذارند و بر سر بندند چنانکه دو گوشهء آن در زیر حنک و چانهء ایشان بسته شود و مضبوط گردد. (برهان). صاحب غیاث اللغات گوید:... لفظ ترکی است به معنی معجر و روپاک مربع که در آن تکلفات بکار برند. (غیاث). کلوته :
آنکه مردانگی بود کارش (؟)
لچک قحبه به ز دستارش.
میریحیی شیرازی (آنندراج).
وفا از زن طلب کردن ز نامردی بود یحیی
نمی بینی که چرخ از ماه(2) بر سر لچک دارد.
میریحیی شیرازی.
(1) - Beguin. (2) - کذا. شاید: ماه نو.

لچک به سر.

[لَ چَ بِ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) زن. || زنِ ضعیف. زنی ضعیفه یا فقیره در مقام جلب شفقت و رقت گویند: من یک لچک بسری بیش نیستم. من یک لچک بسرم با سه یتیم.

لچک پوش.

[لَ چَ] (نف مرکب، اِ مرکب)لچک بسر. زن :
هلاک چادرم و کشتهء لچک پوشم.
الوغ بیک (از شعوری در کلمهء چادر).

لچکی.

[لَ چَ] (ص نسبی) منسوب به لچک. سه گوش. مثلث شکل. جامه یا نقشی به صورت مثلث متساوی الاضلاع.

لچمن.

[] (اِخ) نام برادر رام یا رامچند و این رام پسر و ولیعهد محبوب راجهء جسرت و یکی از اوتاد یعنی مظاهر پروردگار یا خود پروردگار که بصورت شیر برای تنبیه دیوان مردم خوار به زمین آمد. (سبک شناسی ج 3 ص 264).

لچن.

[لُ چَ] (ص) زن قحبه. (غیاث) (آنندراج). || صاحب غیاث اللغات گوید: در برهان به معنی برهنه و عریان و مجازاً به معنی لولی. (غیاث)(1) (آنندراج).
(1) - در برهان لچ بدون نون آخر به معنی برهنه و عریان است، نه لچن.

لچه.

[لَچْ چَ] مفرس لچهه که لفظ هندی است. (آنندراج) (؟).

لچه.

[لِچْ چِ] (اِخ)(1) نام شهری به ایتالیا واقع در مشرق اُترانت، دارای 54 هزار سکنه.
(1) - Lecce(lethe).

لچهمنا.

[لَ مَ] (اِ) یبروح الصنم. مهرگیا. مردم گیاه.

لچی.

[] (اِ) اسم هندی قاقله است. (تحفهء حکیم مؤمن). هیل (هل).

لح.

[لَح ح] (ع ص) برچفسیده. قریب بر چفسیده. (منتهی الارب). || مقابل کلاله. لاصق النسب. منه قولهم: فلان ابن عمی لحاً؛ ای لاصق النسب. (منتهی الارب). ابن عم لح؛ پسر عمی نزدیک.

لح.

[لَح ح] (ع مص) برچفسیدن. || نزدیک و ملصق گردیدن خویشی و قرابت. (منتهی الارب).

لحا.

[لُ] (اِخ) لُحاء. رجوع به لُحاء (اِخ) شود :
چون گندنا ز روی زمین دشمنان دین
سر برزدند از حد چین تا حد لحا.سوزنی.

لحاء.

[لَ] (ع اِ)(1) پوست درخت. (منتهی الارب). پوست بیخ نباتات و ریشه های باریک آن است. (فهرست مخزن الادویه)(2).
(1) - Ecorce. (2) - در فهرست مخزن الادویه به کسر اول ضبط شده است.

لحاء.

[لِ] (ع مص) ملاحات. با هم خصومت و نزاع کردن و دشنام دادن. (منتهی الارب).

لحاء.

[لُ] (ع اِ) جِ لحیة. (معجم البلدان ذیل لحاء) (غیاث).

لحاء.

[لُ] (اِخ) لحا. نام رودباری است از یمامة بسیارکشت و نخل از آن مردم عنزة. (معجم البلدان).

لحاءالغول.

[لُ ئُلْ] (ع اِ مرکب)شعرالغول. پرسیاوشان.(1) (ضریر انطاکی ص 288)(2) (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Capillaire. (2) - در فهرست مخزن الادویه لحام الغول ضبط شده است.

لحادة.

[لَ دَ] (ع اِ) خطا در اعراب. || پاره ای از گوشت. (منتهی الارب).

لحاس.

[لَحْ حا] (ع ص) کاسه لیس. (مهذب الاسماء).

لحاسم.

[لَ سِ] (ع اِ) جِ لحسم. ره گذرهای آب وادی که تنگ باشد. (منتهی الارب).

لحاسة.

[لِ سَ] (ع اِ) شیر ماده. (منتهی الارب).

لحاص.

[لَ](1) (ع اِ) بلا و سختی. علم است مر داهیه را. || امری بزرگ و مشتبه که مضطر گرداند صاحب خود را به کار. (منتهی الارب). || (مص) اندرآویختن به چیزی. (منتخب اللغات).
(1) - در مهذب الاسماء به سین مهمله «لحاس» ضبط شده است.

لحاظ.

[لَ] (ع اِ) دنبال چشم متصل به صُدغ. (منتهی الارب). مؤخر عین. یعنی گوشهء چشم که سوی گوش بود. و فی الخلاص، لحاظ بالکسر؛ دنبال چشم. گوشهء چشم از سوی گوش. (دهار).

لحاظ.

[لِ] (ع اِ)(1) داغی است زیر چشم. (منتهی الارب). داغ که بر گوشهء چشم اشتر نهند. (مهذب الاسماء). || پر سترده از بال مرغ. (منتهی الارب). || پر اعلای تیر. || نظر. جهت. جنبه. اعتبار. حیثیت.
- از این لحاظ؛ از این نظر. از این حیث.
- از لحاظِ؛ از نظرِ. از جهتِ.
(1) - Egard.

لحاظ.

[لِ] (ع مص) نگاه داشتن به چشم چیزی را. (منتهی الارب). || ملاحظة. دیدن.

لحاغیطوس.

[] (معرب، اِ) سنگی سیاه است ازو بوی خیار [ظ: بوی قار یا قیر] آید. بعضی گویند حجر فارس است و برخی گویند جداست... هوام از آن بگریزند. (نزهة القلوب). رجوع به حجر لحاغیطوس شود.

لحاف.

[لِ](1) (ع اِ) بسترآهنگ. (جهانگیری)(2). دواج. بالاپوش شب. مشمال. (منتهی الارب). ازار. جامهء پنبه دار شب خوابی. (غیاث). بالاپوش، مقابل نهالی و زیرپوش :
خوشا حال لحاف و بسترآهنگ
که میگیرند هر شب در برت تنگ.لبیبی.
نالنده اسقفی ز بر بستر پلاس
رومی لحاف زرد به پهنا برافکند.خاقانی.
با چنین آهن دل آتش سجاف
حق نشاید گفت جز زیر لحاف.
مولوی.
اندر لحاف و بالش خوش خفته بود پنبه
حلاج خواند بر وی یا ایهاالمزمل.
نظام قاری (دیوان البسه ص 31).
تا نهالی و لحافت نبود چندین دست
در وثاقت شب سرما منشان مهمان را.
نظام قاری (دیوان البسه ص 37).
یک تن بی لحاف و زیرافکن
وقت آسایش آرمیدن نیست.
نظام قاری (دیوان البسه ص 37).
- لحاف چشم؛ پلک. مُقله. پلکِ بالایین. لجح.
- لحاف کرسی؛ نوعی از لحاف پهن تر از لحاف معمولی که به زمستان بر کرسی اندازند.
- امثال: دعوی سر لحاف ملانصرالدین بود ؛ هیاهوی نزاعی از کوچه شنیده میشد چون هوا سرد بود ملا لحاف در خود پیچید و کشف خبر را بیرون شد طراری چند لحاف را از دوش ملا ربوده بگریختند چون به خانه باز گشت زن پرسید نزاع سر چه بود گفت سر لحاف ما، اینک ببردند و نزاع بنشست. آوازی مهیب شنیده شد زن ملانصرالدین پرسید چه آواز بود ملا گفت آواز لحاف بود که از بام به زیر افتاد زن گفت لحاف بدینگونه آواز نکند. گفت من هم در جوفش بودم.
سر گنده اش زیر لحاف است.
شوخی را زیر لحاف می کنند.
فرشش زمین است لحافش آسمان.
لحافی را بهر شپشی بیرون نیفکنند.
هم لحاف است و هم توشک.
|| پوشش. || هر جامه که بالای جامه هاپوشند همچو چادر و مانند آن. ج، لُحُف. (منتهی الارب). || کژآکند. قزآکند. (لغت نامهء مقامات حریری). قزآکند یعنی جامه که از قز، آگنده باشند. (منتخب اللغات). || برگستوان. (غیاث) (آنندراج). عبایی که بر پشت اسب اندازند جهت محافظت گرد و غبار و اذیت گرما و سرما و مردم آن را به غلط آبایی به الف نویسند و به معنی برگستوان نیز درست میشود. (آنندراج) :
لحافی برافکند بر پشت بور
درآمد به زین آن تن پیل زور.نظامی.
و نیز رجوع به لحیف شود. || زنِ مرد. (منتهی الارب).
(1) - این کلمه در فارسی بفتح اول متداولست.
(2) - بسترآهنگ در سروری به معنی چادر شب است.

لحافچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ مصغر) لحاف کوچک. لحافِ خرد. دَواجک.

لحاف دوز.

[لَ] (نف مرکب) دوزندهء لحاف. آنکه لحاف دوزد.

لحاف دوزی.

[لَ] (حامص مرکب) عمل لحاف دوز. || (اِ مرکب) دکهء لحاف دوز.

لحاف کش.

[لَ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه لحاف از جایی به جایی کشد. || دشنامی است. جاکش. قرطبان. رجوع به قرطبان شود. قلتبان. کشخان. قرنان. || کنایه است از دلال میان مرد و زن :
ای خوشا عشرت لحاف کشان.بهائی.

لحاف کشی.

[لَ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل لحاف کش.

لحاف کهنه.

[لَ کُ نَ / نِ] (اِ مرکب) لحاف مندرس و مستعمل. سمج؛ شپش لحاف کهنه.

لحافو.

[لَ] (اِ) لحاف در لهجهء کرمانیان.

لحافی.

[لِ فی ی] (ص نسبی) منسوب به لحاف. و بدین نسبت مشهور است ابوعبدالله المطهربن محمد بن ابراهیم الشیرازی الصوفی المعروف باللحافی... (سمعانی ورق 494).

لحاق.

[لِ] (ع اِ) غِلافِ کمان. (منتهی الارب).

لحاق.

[لَ] (ع مص) لحق. (منتهی الارب). الحاق. ادراک. دررسیدن. (زوزنی) (تاج المصادر) (ترجمان القرآن جرجانی). دریافتن. (منتخب اللغات).

لحاق.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر، واقع در 24هزارگزی شمال خاوری خیاو و یکهزارگزی شوسهء خیاو به اردبیل، جلگه، معتدل. دارای 632 تن سکنهء شیعه. آب آن از چشمه و انارچای. محصول آنجا غلات و حبوبات و پنبه و میوه جات، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لحاک.

[لِ] (ع مص) لحک. سخت کردن پیوستگی چیزی را. (آنندراج).

لحام.

[لَحْ حا] (ع ص) گوشت فروش. (منتهی الارب). قصاب.

لحام.

[لِ] (ع اِ) جِ لحم. (منتهی الارب). رجوع به لحم شود.

لحام.

[لَ] (ع مص) گوشت آور شدن. (زوزنی). لَحْم. (منتهی الارب).

لحام.

[لِ] (ع اِ) آنچه بدان سیم و زر را پیوند دهند. (منتهی الارب). لزاق الذهب. کفشیر. (دستوراللغة). کوشیر. (مهذب الاسماء).
- لحام پذیرفتن؛ جوش خوردن. پیوند یافتن :
خستهء دنیا و شکستهء جهان
جز که به طاعت نپذیرد لحام.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 307).
- لحام کردن؛ جوش دادن.
|| قال جالینوس: اتصال احد العظمین بالاَخر، ان کان اتصالا لایتم به الحرکة، یسمی باللحام. (بحرالجوهر) :
اگر دلت بشکسته ست سنگ معصیتی
دل شکسته به طاعت لحام باید کرد.
ناصرخسرو.
سنگی زده ست پیری بر طاس عمر تو
کان را به هیچ روی نیارد کسی لحام.
ناصرخسرو.
و این طبقه را [ در نایژهء قاناطیر ] بدان جایگاه به لحام استوار کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). این بندگشادها [ برای آن است ] که بندها بدین عضله ها استوار باشد و از لحام کردن بر یکدیگر مستغنی گردد و تا چون بندها بر هم لحام کرده نباشد، مردم سر و گردن همی تواند گردانید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
پریشان ازو کم گراید به جمع
شکسته ازو کم پذیرد لحام.مسعودسعد.

لحام.

[لَحْ حا] (اِخ) نام مردی. سلامی از وی و وی از ابابشیر سیرافی روایت کند. رجوع به الجماهر بیرونی ص 63 شود.

لحام.

[لَحْ حا] (اِخ) (ابوال ...) ثعلبی. شاعری است. (منتهی الارب).

لحام الذهب.

[لِ مُذْ ذَ هَ] (ع اِ مرکب)تنکار. (بحر الجواهر). لحام الذهب، صناعی او تنکار است و معدنی او در بورق مذکور شد. (تحفهء حکیم مؤمن). صاحب اختیارات بدیعی گوید: لزاق الذهب گویند و نیکوترین آن معدنی ارمنی بود آنچه معمول بود از بول کودکان بود و سرکه که در هاون مسین در آفتاب چندان میسایند که منعقد میشود و طبیعت آن گرم و خشک و حادّ و قابض و مسخن و معفنّ بود و لذاع بود نه سخت گوشت بگدازاند و در جراحتهای دشخوار بغایت نافع بود و پاک گرداند و لحام الذهب را تنکار الصاغة خوانند و نه شنجار است و صفت شنجار در شین گفته شد.

لحام الصاغة.

[لِ مُصْ صا غَ] (ع اِ مرکب)التنکار. (تذکرهء ضریر انطاکی). از اقسام تنکار است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به خروسقلا(1) شود.
(1) - Chrysocolle.

لحان.

[لَحْ حا] (ع ص) آنکه خطا کند در اِعراب و قرائت. آنکه بسیار لحن آرد در کلام. خطاکنندهء در قرائت. لحانة. (منتهی الارب).

لحانة.

[لَحْ حا نَ] (ع ص) (و هاء مبالغه راست). لحان. آنکه خطا کند در اعراب و قرائت. (منتهی الارب).

لحانة.

[لِ نَ] (ع مص) لحن. خطا کردن در خواندن. لحانیة. لحون. (منتهی الارب).

لحانیة.

[لَ یَ] (ع مص) لحن. لحانة. لحون. خطا کردن در خواندن. (منتهی الارب).

لحاه الله.

[لَ هُلْ لاه] (ع جملهء فعلیه نفرینی) لعنه الله. زشت روی کند و دور گرداند او را از نیکی خدای تعالی و لعنت کند. (منتهی الارب).

لحب.

[لَ] (ع ص، اِ) راه روشن و فراخ. (منتهی الارب). راه روشن. (مهذب الاسماء).

لحب.

[لَ] (ع مص) پاسپر کردن راه فراخ را و گذشتن در آن. و منه فی رسالة ام سلمة الی عثمان: لاتقف سبیلا کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لحبها ای سلکها. || تیغ زدن کسی را. || نشان گذاشتن در چیزی. || به درازا بریدن گوشت را. || تابان گردیدن پشت اسب با اندک پستی. نسو شدن پشت اسب با اندک فرورفتگی. || باز کردن گوشت را از استخوان. (منتهی الارب). گوشت از استخوان باز کردن. (زوزنی). || برکندن پوست از چوب. (منتهی الارب). پوست از درخت باز کردن. (تاج المصادر). || آرمیدن با زن. || روشن و فراخ گردیدن راه. || به زمین زدن کسی را. (منتهی الارب). || به راه راست رفتن. (تاج المصادر). || بشتاب رفتن. (زوزنی) (منتهی الارب).

لحب.

[لَ] (ع مص) لاغر گردانیدن پیری کسی را. (منتهی الارب). نزار شدن مردم از پیری. (زوزنی) (تاج المصادر).

لحت.

[لَ] (ع مص) به چوب دستی زدن کسی را. || خراشیدن و برکندن پوست عصا را. (منتهی الارب).

لحت.

[لَ] (ع ص) بردٌ بحتٌ لحت؛ سردی خالص و کامل. (منتهی الارب).

لحج.

[لُ] (ع اِ) گوشهء خانه. || خانهء چشم. || مغاکی چشم (و لحج در این معنی به فتح اول نیز آید). (منتهی الارب). کاسهء چشم. غار چشم. چشمخانه. || مغاکی در زمین و وادی. ج، اَلحاج. (منتهی الارب).

لحج.

[لَ حِ] (ع ص) مکان لحج؛ جای تنگ. (منتهی الارب). هر چه تنگ باشد. (منتخب اللغات).

لحج.

[لَ] (ع مص) زدن کسی را. || چشم زخم رسانیدن کسی را. || پناه بردن به چیزی. (منتهی الارب). در چیزی بسته شدن. (تاج المصادر) (منتخب اللغات). || چسبیدن. (منتخب اللغات). میل. (تاج العروس). انحراف. || استوار کردن شمشیر در نیام. (منتهی الارب). استوار شدن شمشیر در نیام. کارد و جز آن در غلاف کردن.

لحج.

[لَ] (اِخ) شهری است به عدن ابین. سمی بلحج بن وائل بن قطن. (منتهی الارب). مخلافی است به یمن. (معجم البلدان).

لحجی.

[لَ جی ی] (ص نسبی) منسوب به لحج از قراء یمن. (سمعانی ورق 494).

لحح.

[لَ حَ] (ع مص) برچفسیدن چشم کسی به خم چشم او. (منتهی الارب).

لحح.

[لَ حِ] (ع ص) مکانٌ لحح؛ جای تنگ. (منتهی الارب).

لحد.

[لَ / لُحْ / لَ حَ](1) (ع اِ) شکاف در پهن گور (سُمّی لحداً لانّه فی احد جانبی القبر). ج، الحاد و لحود. (منتهی الارب). شکاف کرانهء گور. شکاف به درازا در یک کرانهء قبر که میّت را در آن جای دهند. (منتخب اللغات). نوعی از قبر. (غیاث). هاچین (به لهجهء طبری) :اطلبوا العلم من المهد الی اللحد. (حدیث).
پیش کان تنگ شکر در لحد تنگ نهید
بوسهء تلخ وداعی بشکر بازدهید.خاقانی.
حبس او جز مطمورهء لحد ندانستی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 369).
تیع زنان چون سپر انداختند
در لحد آن خشت سپر ساختند.نظامی.
من دانم و من حال خود اندر لحد تنگ
جز من که بداند که چه آمد به سر من.
عطار.
بخت در اول فطرت چو نباشد مسعود
مقبل آن است که در خاک لحد شد مردود.
سعدی.
خفتهء خاک لحد را که تو ناگه به سر آیی
عجب ار باز نیاید بتن مرده روانش.سعدی.
ور بدانم بدر مرگ که حشرم با تست
از لحد رقص کنان تا به قیامت بروم.سعدی.
بقیامت چو سر از خاک لحد بردارم
گرد سودای تو بر دامن جانم باشد.سعدی.
چو در خاکدان لحد خفت مرد
قیامت بیفشاند از روی گرد.سعدی.
دگر دیده چون برفروزد چراغ
چو کرم لحد خورد پیه دماغ.سعدی.
ترا به کنج لحد سالها بباید خفت
تن تو طعمهء هر مور و مار خواهد بود.
سعدی.
چشمم آن دم که ز شوق تو نهم(2) سر به لحد
تا دم صبح قیامت نگران خواهد بود.حافظ.
الحاد؛ لحد ساختن در گور. (منتهی الارب). لحد کردن. (تاج المصادر). لحد ساختن. قبر ساختن بالای زمین از خشت و گل. (آنندراج).
(1) - ضبط آخر، تداول فارسی زبانان است.
(2) - در نسخهء مصحح علامه قزوینی: نهد. تصحیح متن قیاسی است.

لحد.

[لَ] (ع مص) شکافتن یک کرانهء گور را. (منتهی الارب). شکافتن یکی کرانهء گور. گور را لحد کردن. (تاج المصادر). || در لحد کردن مرده را. || خمیدن و میل کردن به سوی کسی. || نظر کردن به گوشهء چشم. || برگشتن از دین خدا. || چسبیدن از حق. انحراف از راه راست. (تاج المصادر). الحاد.

لحرز.

[] (اِخ) نام ناحیتی به هندوستان که به نام ملک ایشان بازخوانند و آن ناحیتی است با عدل و داد و گویند که با وی [با ملک] صد هزار مرد برنشیند و از این ناحیت عود و صندل خیزد. (حدودالعالم).

لحز.

[لَ] (ع مص) ستهیدن. (منتهی الارب).

لحز.

[لِ] (ع ص) بخیل. || تندخوی. لَحِز. (منتهی الارب).

لحز.

[لَ حِ] (ع ص) لِحْز. بخیل و تندخوی. (منتهی الارب).

لحز.

[لَ حَ] (ع مص) زفت و دشوارخوی گردیدن. (منتهی الارب). بخیل شدن. (تاج المصادر).

لحس.

[لَ] (ع مص) (معرب لیسیدن) خوردن کرم پشم را. || خوردن ملخ سبزی را. (منتهی الارب). || لیسیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر). لَحْسَة. لُحْسَة. لهس. ملحس.
-امثال: اسرع من لحس الکلب انفه. (منتهی الارب).

لحسا.

[لَ] (اِخ) اَحسا. ناحیه ای در مغرب خلیج فارس و در مشرق شبه جزیرهء عربستان که سابقاً بحرین نامیده می شد و عقیر و قطیف و هفوف آبادیهای عمدهء آن بود و مرکز آن در قرون اولای اسلام هَجَر نام داشت. در شمال این ناحیه و جنوب بصره اراضی کویت واقع است.

لحسم.

[لُ سَ] (ع اِ) رهگذر آب وادی که تنگ باشد. ج، لحاسم. (منتهی الارب).

لحسة.

[لَ سَ / لُ سَ] (ع مص) لیسیدن به زبان. لحس. ملحس. (منتهی الارب).

لحص.

[لَ حَ] (ع اِمص) سخت آژنگناکی بام چشم. (منتهی الارب).

لحص.

[لَ] (ع مص) درآویختن در کاری. || به پایان رسانیدن خبر و اندک اندک آشکار کردن. (منتهی الارب).

لحصا.

[لَ] (اِخ) لحسا. رجوع به الحسا و لحسا شود. (تاریخ گزیده ص 341 و 507).

لحصان.

[لَ حَ] (ع مص) دویدن و شتافتن. (منتهی الارب).

لحط.

[لَ] (ع مص) رشّ. آب پاشیدن. (منتهی الارب). آب و جارو کردن. آب زدن بر در سرای. (تاج المصادر). || سپوختن. || راندن. (منتهی الارب).

لحظ.

[لَ] (ع مص) بدنبال چشم نگریستن بسوی چیزی؛ و هو اشد التفاتاً من الشزر. (منتهی الارب). به گوشهء چشم نگریستن. (تاج المصادر). لحظان. (منتهی الارب).

لحظ.

[لَ] (ع اِ) چشم. ج، الحاظ.

لحظات.

[لَ حَ] (ع اِ) جِ لحظة.

لحظان.

[لَ حَ] (ع مص) لَحظ. به دنبال چشم نگریستن بسوی چیزی. (منتهی الارب).

لحظة.

[لَ ظَ] (ع اِ) لحظه. یکبار نگاه کردن به گوشهء چشم. || یک چشم بهم زدن. چشم زد. طرفه. دَم. آن :
گریزان در این بیشه جستم پناه
رسیدستم این لحظه ایدر ز راه. فردوسی.
که به باقی عمر یک لحظه
رو نتابم ز خدمتت پس از این.مسعودسعد.
نبود باید می خواره را کم از لاله
که هیچ لحظه نگردد همی ز می هشیار.
مسعودسعد.
جانم ز تن جدا باد ارمن بهیچ وقت
یک لحظه جان ز مهر تو ای جان جدا کنم.
مسعودسعد.
صد فتح کنی بیشک و صد سال از این پس
در هند به هر لحظه ببینند اثر فتح.
مسعودسعد.
گر قصد کنی چو وهم یک لحظه
از جابلقا رسد به جابلسا.مسعودسعد.
ترا هر ساعتی از عزّ ملکی است
ترا هر لحظه ای از بخت جاه است.
مسعودسعد.
بیمار که اشارت طبیب را سبک دارد... هر لحظه ناتوانی بر وی مستولی گردد. (کلیله و دمنه). و آدمی از آن روز که در رحم نطفه گردد تا آخر عمر یک لحظه از آفت نرهد. (کلیله و دمنه).
ولی پادشه را که یک لحظه از سر
کله گم شود جز گدایی نیابی.خاقانی.
هر لحظه زیر پای سگ پاسبان تو
صد جان بهم فشانم و بر تو به نیم جو.
خاقانی.
یک لحظه چون گوزنان هویی برآرم از جان
سگ جانم ارنه چندین هجران چگونه باشد.
خاقانی.
ایزد نخواست آنچه دلم خواست لاجرم
هر لحظه آهی از دل سوزان برآورم.خاقانی.
گفتی نکنی خدمت سلطان نکنم نی
یک لحظه فراغت به دو عالم نفروشم.
خاقانی.
یک لحظه بود این یا شبی کز عمر ما تاراج شد
ما هم چنان لب بر لبی نابرگرفته کام را.
سعدی.
هر دم هوسی پزد و هر لحظه رایی زند. (گلستان سعدی).
هر لحظه سر به جایی برمیکند خیالم
تا خود چه بر من آید زین منقطع لگامی.
سعدی.
ما یکدل و تو شرم نداری که برآیی
هر لحظه به دستانی و هر روز به خویی.
سعدی.
همی گفت و هر لحظه سیلاب درد
فرومیدویدش به رخسار زرد.سعدی.
بوسه دادن به روی یار چه سود
هم در آن لحظه کردنش بدرود.سعدی.
زنهار نمیخواهم کز کشتن امانم ده
تا سیرترت بینم یک لحظه مدارائی.سعدی.
به دروازهء مرگ چون درشوند
به یک لحظه با هم برابر شوند.سعدی.
پس ترا هر لحظه مرگ و رجعتی است
مصطفی فرمود دنیا ساعتی است.مولوی.
لاغر و فربهند خلق جهان
کار عالم از این دو گونه بود
لاغر است آنکه او غمی دارد
فربه آنکس که غم در او نبود
من که هر لحظه ام غمی باشد
فربهم باز این چگونه بود
یادم آمد که این چنین باشد
کار هندو چو باژگونه بود.امیرخسرو.
و لحظه لحظه محبت اهل آن در درون دل و جان بنیاد می نهاد. (ترجمهء محاسن اصفهان ص 96). انفاص؛ لحظه به لحظه بول ریختن گوسپند.
- لحظةً یا در لحظه؛ فوراً. فی الفور. علی الفور.
-امثال: سلطنت گر همه یک لحظه بود مغتنم است.
یک لحظه غافل گشتم و صد سال راهم دور شد. (ملک قمی).
|| اشارت چشم. غمزه :
بادام دو چشم تو به عیاری و شوخی
صدبار به هر لحظه در کند(1) شکسته.
سوزنی.
|| چشم زخم.
(1) - کند، محلی به ماوراءالنهر که بادام آن معروف بوده است.

لحظة.

[لَ ظَ] (اِخ) جایی است شیرناک به تهامه و منه یقال: اسد لحظة کما یقال اسدالشری. (منتهی الارب).

لحف.

[لِ] (ع اِ) شکاف میان سرین. و منه قولهم: فلان افلس من ضارب لحف استه؛ بدانجهت که چون مفلسی چیزی نیابد که بدان سرین را بپوشد، دستش بر سرین افتد. || بُن کوه. (منتهی الارب). دامنه (در کوه).

لحف.

[لِ] (اِخ) ناحیتی است در پایین کوه همدان و نهاوند. (منتهی الارب). مکانی است معروف از نواحی بغداد و بدانجهت این نام یافته که در بن کوههای همدان و نهاوند واقع است... و بندنیجین و غیره از آن ناحیه و در آن چند قلعهء محکم باشد. (معجم البلدان). بندنیجین(1)، در دفاتر دیوانی لحف می نویسند و در تلفظ بندییان(2) میخوانند شهرکی کوچک است و به آب و هوا و محصولات مقابل بیات (قصبه ای است) حقوق دیوانش هفت تومان و شش هزار دینار است. (نزهة القلوب ص39).
(1) - ن ل: بندبخین؛ بندیجن.
(2) - ن ل: مندنیان؛ وندینان؛ وندسان؛ بندنیان.

لحف.

[لُ حُ] (ع اِ) جِ لحاف. (منتهی الارب).

لحف.

[لَ](1) (اِخ) رودباری است به حجاز و بالای آن دو قریه است، جبله و ستارة. (معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب بکسر اول ضبط شده است.

لحف.

[لَ] (ع مص) قزآکند و مانند آن پوشانیدن کسی را. (منتهی الارب). لحاف بر کسی افکندن یا به جامه بپوشیدن. (تاج المصادر). || لیسیدن به زبان. || لحف فی ماله لحفة (مجهولا)؛ کم گردید از آن اندکی. (منتهی الارب).

لحفتان.

[لُ فَ] (ع اِ) عروسک. لعبت. (السامی).

لحفة.

[لِ فَ] (ع اِ) حالت لحاف پوشی. (منتهی الارب).

لحق.

[لَ حَ] (ع اِ) جایی از رودبار که چون خشک شود تخم در آن کارند. ج، الحاق. || آنچه به اول خود ملحق گردد. (منتهی الارب). آنچه به سابق خود ملحق شود. آنچه به دنبالهء چیزی پیوسته باشد. (منتخب اللغات). || انجیر و خرما که سپس نخستین رسد. (منتهی الارب). انجیر و خرما که بعد انجیر و خرمای اول رسد. (منتخب اللغات).

لحق.

[لَ] (ع مص) لحاق. رسیدن. (منتهی الارب). الحاق. ادراک.

لحقم الجنی.

[لَ قَ مُل جِنْ نی] (اِخ) یکی از پریان نصیبین، از جنیان نصیبین.

لحقة.

[لَ حَ قَ] (ع ص، اِ) جِ لاحق.

لحک.

[لَ حِ] (ع ص) آنکه انزال او دیر شود. (منتهی الارب).

لحک.

[لَ] (ع مص) سخت کردن التیام چیزی را. || درآوردن چیزی را در چیزی. || دارو در دهان ریختن. || چفسیدن بهم. || لیسیدن. (منتهی الارب).

لحکاء.

[لُ حَ] (ع اِ) لحکة. کرمکی است. (منتهی الارب).

لحکة.

[لُ حَ کَ] (ع اِ) لحکاء. کرمکی است کبود درازدُم شبیه کربسه. (منتهی الارب). در شرایع از محرمات حیوان آمده است: و کذا یحرم الیربوع و القنفذ و الوبر و الفنک و السمور و السنجاب و العضاة و اللحکة و هی دویبة یغوص فی الرمل تشبه بها اصابع العذاری. (شرایع کتاب الاطعمة والاشربة).

لحلاح.

[لَ] (اِ) حلحال (گیاهی است). سورنجان (؟).

لحلح.

[لَ لَ] (ع ص) مکان لحلح؛ جای تنگ. (منتهی الارب).

لح لح زدن.

[لَ لَ زَ دَ] (مص مرکب) (... از تشنگی یا گرما)، زبان بیرون کردن سگ و بتندی و به آواز دم زدن از تشنگی یا گرما و خود کلمه «لح لح» ظاهراً اسم صوت باشد. در عربی لعلعه است و تلعلع به معنی زبان بیرون کردن سگ از تشنگی باشد. (از منتهی الارب).

لحلحة.

[لَ لَ حَ] (ع ص) خبزة لحلحة؛ نان خشک. (منتهی الارب).

لحلحة.

[لَ لَ حَ] (ع مص) پیوسته بودن بجایی. || نگذاشتن جای را. یقال لحلح القوم؛ ای لم یبرحوا مکانهم. (منتهی الارب).

لحم.

[لَ / لَ حَ] (ع اِ) گوشت. ج، لحام و الحم و لحوم و لحمان. (منتهی الارب) :
بیندازی عظام و لحم و شحمم
رگ و پی همچنان و جلد مقشور.
منوچهری.
نفس باداست و جسمت خاک و لحمت آب وخون آتش
چو رعد آواز و خنده برق و پشتت کوه و خوی باران.
ناصرخسرو.
بر مسلمانان نمی آری تو رحم
مؤمنان خویشند و یکتن شحم و لحم.
مولوی.
لحمک لحمی نبیّش گفت اندر صدق آن
قل تعالوا ندع از حق منزل اندر شان اوست.
سلمان ساوجی.
ماستبایی که پر از لحم مهرا باشد
روغن سبز به رویش شده چون خط نگار.
بسحاق اطعمه.
لحم اسلغ؛ گوشت که پخته نگردد. (تاج المصادر). لحم خم و خام؛ گوشت گنده. (منتهی الارب). لحم مسلوق؛ گوشت یخنی. صاحب اختیارات بدیعی گوید: لحم مجموع گوشتها. گرم و تر بود و کثیر الغذا و مولد دم اما بعضی از بعضی فاضل تر بود و نیکوترین آن بود که متوسط بود در فربهی و لاغری و وسط عضله معتدل تر بود و خصی کرده فاضلتر بود از خصی ناکرده و وی غذای مقوی بدن بود و زود مستحیل به خون شود. ضریر انطاکی در تذکره گوید: ذکرت مفرداته مفرقة فی ابوابها و المطلوب هنا ذکر قوانینه فنقول اللحوم اجود المتناولات علی الاطلاق لمناسبتها المزاج لان المتناول اما نبات او حیوان والاوّل اما اصول او ثمار او غیرهما من الاجزاء التسعة و کلها غیرالحب و الثمر دواء و لاشک فی احتیاجها الی تحلیل و استحالة و تفریق و عقد و تغذیة و تشبیه و ادخال فهذه سبعة اعمال تتوالی علی الطبیعة و ذلک متعب و اما الحیوان فالمتناول منه اما البان او بیوض او لحوم و لاشک فی احتیاج اللبن الی هضم و تمییز و عقد و تشبیه و ادخال فقد سقط فیه اثنان و اما البیض فیسقط فیه مع ما سقط فی اللبن التمییز فهو اقرب و اما اللحم فلیس فیه من السبعة الا التنمیة و الادخال فتلخص من ذلک انه اجود غذاء و افضله و اجلبه للقوی و الارواح لتهیته لذلک. والحیوان اما طیور و انسبها لعاجز القوی الصغار وحدّ ها الدجاج فمادون و لذوی الکد مافوق ذلک. او مواش و افضلها الضأن ثم الجداء ثم مالم یجاوز السنة من العجاجیل و اماالحیوان من حیث الاطلاق فلاهلی الراعی بنفسه للنبات الطیب الرائحة کالشیح و القیصوم الذکر افضل من غیره مما نقص شرطاً من هذه و فتی الفاضل، خیر من صغیره و کبیره فان ماجاوز السنة من الضأن و لم یدخل الرابعة خیر من غیره و صغیر کل ردی خیر من باقیه و قیل صغیر العجاجیل خیر مما جاوز الرابعة من الضأن و ما استخرج من البطن ردی جدالعدم استکماله و اللحم فی نفسه حار رطب و انما التفاوت بین انواعه فی الدرج فقولنا ان البقر بارد یابس بالنسبة الی الضأن لاالی العدس مثلا و هکذا. ثم احر اللحوم الاسد فالکلب فالابل فالضأن فالمعز فالبقر و منه الجاموس کما مرّ و اَحرّا الطیور القبج فالشفنین فالیمام فالحمام فیراعی فی اکلها المناسبة فیعطی احرها لنحو مفلوج و ارطبها لمن احترقت عنده اخلاط او به سل و افضل ما اکل المرطوب والصحیح مشویة و الناقه مذابة فی المرق و ذوالکد فی نحوالهریسة و ان یحاد طبخ غلیظها و تقطع سهو کته بنحو البورق و البزور و ان تذبح و یصفی دمها فان المیت و ما اصیب قبل دبحه بجارح کالمصادر دیّء موخم مورث للامراض العسرة کالنقرس و الفالج لفساد مزاجه و موت الدم فی بدنه و کذا المصاب بنحو جنون و مقدم الحیوان افضل و یساره باردالمزاج و یمین محروره لاالمیامن مطلقا. والاسود فی الالوان افضل و الاحمر اعدل و الابیض اردأ و کذا الکثیر الدهن لان الشحوم و الادهان ترخی واللحم الاحمر یقوی و یحدالبصر و یتعین اجتناب اللحوم للمحموم فی البلاد الحارة مطلقا والباردة اذا اکانت الحمی حارة و قدیرجع فی ذلک الی العادة فأنّ نحوالهند و کیلان یتضررون باللحوم مع الصحة و نحو مصر یتضررون بترکها والقانون فی طبخها مختلف علی انحاء لاتحصی ولکن الضبط فی الشی ء والطبخ فالاصحاء و المبرودون و المرطوبون و زمن الشتاء یکون الشی ء بهم الیق بشرط حسن الحطب و النار والاستواء و غیر من ذکر بالمطبوخ اولی و یهری للناقهین و من اراد به السمن والقوة و خصب البدن فلیلزم معه الکعک و اللوز و لیقلل ملحه ما امکن و یتجنب الحوامض معه و یأکل فوقه الطواء و من اراد الهزال فلیعکس ذلک و قد یقتصر لساقط القوة علی مائه بان یقلی علی مشبک لیذوب فیؤخذ ما ینزل منه و یستعمل و لایبزر لمحرور و لا من یریدالسمن و لا یفوه بقرنفل و لاغیره والمبرود بالعکس و قد تتخذ اللحوم دواء کالقبج فی الفالج والحمام البری فی الخدر و الکزاز و من اللحوم مایکون سماً کالجزور والاوز والحباری اذا باتت مطبوخة فی البلاد الحارة الرطبة کمصر و اعلم ان المشوی و ان کان الذ لایستمر الا اذا اکل علی جوع و کانت الطبیعة لینة و لم یشرب علیه الماء و متی مس اللحم بعد طبخه ماء باردا او شرب علیه قبل الهضم استحال سماً و دوداً و قد یقضی الی الاستسقاء و اکل اللحم مرتین فی الیوم یعجز القوی و یورث الترهل و اکله فی اللیل یتخم و کلما دق حتی ینعم ثم طبخ کان امرأ و اجود و ملازمته تورث القصاوة و الفظاظة و ترکه طویلا یسقط القوی و یضعف الارواح و الخبز معه یبطی ء بهضمه و کذا اللبن و الجمع بینه و بین البیض تعرض للهلکة فاذا کان ولابد فلیسبق بالبیض وما یخص کل نوع من النفع والضرر فی بابه. (تذکرهء ضریر انطاکی). رجوع به لحوم شود.
-لحم ابن العرس؛ گوشت راسو، اگر ضماد کنند مفاصل را نافع بود و اگر خشک کنند و با شراب بیاشامند زهر مار را نافع بود و اگر بسوزانند در دیگ مسین و خاکستر آن را با سرکه بر نقرس طلا کنند سودمند بود. (از اختیارات بدیعی).
- لحم الارنب؛ صاحب اختیارات گوید: گوشت خرگوش بعد از گوشت آهو بهترین گوشت صید بود و نیکوترین آن بود که سگ صید کرده باشد و طبیعت آن گرم و خشک بود و در مرق گوشت وی صاحب نقرس و مفاصل را نشستن نزدیک به منفعت مرق ثعلب بود و گوشت بریان کردهء وی قرحهء امعا را نافع بود و شکم ببندد و بول براند و فربهی را نافع بود و مصلح وی ابازیر ملطف بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم الایل؛ گوشت گاو کوهی اصلاً بد بود اما زود بگذرد و بول براند و وی غلیظ بود و تب ربع آورد. (اختیارات بدیعی).
- لحم البعیر؛ به پارسی گوشت شتر گویند غذای بد دهد و تولد سودا کند.
- لحم البقر؛ گوشت گاو بهترین آن بود که جوان بود و نیکوترین اوقات خوردن آن بهار بود و وی خشک تر از گوشت بز بود و در گرمی کمتر از وی بود و گویند گرم و خشک بود در چهارم و وی کثیرالغذا بود و چون به سکباج پزند منع سیلان ماده از معده بکند و وی از اغذیهء اصحاب کد بود و دشخوار هضم شود و غذا غلیظ دهد و آنچه سیاه بود مرضهای سودایی تولد کند و بهق و جرب و سرطان و قوبا و جذام و داءالفیل و دوالی و وسواس و تب ربع و سپرز پیدا کند و آنچه ضرر آن کم کند و مصلح آن بود دارچینی و فلفل و زنجبیل است و در پختن اگر پوست خربزه در دیگ اندازند زود گوشت را پخته و مهرا گرداند. (اختیارات بدیعی).
- لحم الجاموس؛ گوشت گاومیش غلیظ ترین گوشتها بود و کیموس بد دهد و دیر هضم شود و در معده ثقیل بود و در جنب گوشتها وی در طبع مانند گوشت نعام بود و نسور.
- لحم الجداء؛ به پارسی گوشت بزغاله گویند، صاحب اختیارات گوید: چپش فضول آن کمتر از گوشت بره بود و بزغالهء شیرخواره که شیری نیکو خورده باشد نیکو بود و اگر شیر بد خورده باشد بد باشد و نیکوترین آن سیاه رنگ بود و سبکتر و لذیذتر بود و گویند گوشت آنچه سرخ بود و چشم ازرق بود حرارت آن کمتر از گوشت میش بود معتدل بود در رطوبت و یبوست و زود هضم شود و نافع بود کسی را که دمل ها و دانه ها بر اعضای وی بود و خون معتدل نیکو میان لطافت و غلظت از وی متولد شود و چون بریان کرده بود مضر بود به قولنج و مصلح وی حلوای قند و عسل بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم الجزور؛ گوشت شتربچه بغایت گرم بود. و مصلح اصحاب کدّ سخت و ریاضت بود. گویند و مصلح اصحاب عرق النسا بود و در آخر تب ربع نیکو بود و وی غذای غلیظ بود غلیظ تر از مجموع گوشتهای وحوش و تولد سودا زیاده کند و مصلح آن زنجبیل پرورده(1) بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم الخصی من الحیوان؛ گوشت اخته یا خصی کرده بهتر از خصی ناکرده بود چون حیوان مزاج وی به خشکی مایل بود و نیکوترین آن حولی و ضأن و میش بود و فاضلترین آن که میان فربهی و لاغری بود بلکه وی فاضلتر بود از همهء گوشتها و گرمی وی کمتر از خایه دار بود و زود هضم شود و خون معتدل از وی متولد شود و فربه آن مرطب بدن بود و ملین طبع و لاغر آن لاغری آورد و مجفف طبع بود و مرخی معده بود مصلح آن آب فواکه قابض بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم الحمار الاهلی؛ گوشت خر، ضرر آن کمتر بود به اصحاب کد سخت و ابدان متخلخل و وی بدتر از گوشت شتر بود و غلیظ تر و تولید سودا در وی بیشتر بود و وی بدترین گوشتها بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم الحملان؛ فاضل ترین گوشتها گوشت بره بود و نیکوترین آن گوشت حولی بود و طبیعت وی گرم بود در اول و نیکو بود جهت بدنهای معتدل و معدهء معتدل و مولد غذای بسیار گرم و تر بود و چون بسوزانند و بر بهق و قوبا طلا کنند سود دهد و خاکستر وی سپیدی گوشت و سپیدی چشم را نافع بود و گوشت سوختهء وی گزیدگی مار و عقرب جراره را سود دهد و با شراب گزیدگی سگ دیوانه را نافع بود و خوردن آن مولد بلغم بود و مصلح وی مثلث با حلوای شکر بود و مضر بود به کسی که غثیان داشته باشد و مصلح وی آن بود که بأسته های قابض پزند. (اختیارت بدیعی).
- لحم الخنزیر؛(2) ترسایان گویند گوشت خوک بهترین گوشتها بود و گوشت وی بهتر از گوشت وحوش بود و آنچه صحیح است بهترین گوشت وحوش گوشت آهو بود و گوشت خنزیر برّی و اهلی زود هضم شود و بگذرد و غذا اندک دهد اما بقوت بود. جالینوس گوید: موافق انسان معتدل مزاج بود و گویند قومی که گوشت آدمی خورند اگر گوشت خوک خورند فرق نتوانند کرد در لون و طعم و بوی و این دلیل مشابهت است و وی غلیظ و لزج بود و قطع لزوجت او به شراب یا به حلوای قندی کنند. (اختیارات بدیعی).
- لحم الخیل؛ گوشت اسب، مصلح اصحاب تعب سخت و ریاضت قوی بود و مسام متخلخل و وی مانند گوشت شتر بود در غلظ و رداءة و تولید سودا. (اختیارات بدیعی).
- لحم الدب؛ گوشت خرس لزج و مخاطی و عسرالهضم بود و غذای وی بغایت مذموم بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم السباع ذوات المخالب؛ گوشت دد و دام بواسیر و چشم را سودمند بود و قوت آن بدهد. (اختیارات بدیعی).
- لحم السقنقور.؛ رجوع به سقنقور شود. (اختیارات بدیعی).
-لحم السنور؛ گوشت گربه گرم و تر بود و گویند سرد بود و درد بواسیر را بغایت نافع بود و مسخن گرده و درد پشت را نافع بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم العجل؛ گوشت گوساله نیکوتر از گوشت گاو و کبش بود نیکوتر آن بود که نزدیک زاییدن باشد و طبیعت آن گرم و تر بود و غذای صالح بدهد و خون معتدل از وی متولد شود و مصلح اصحاب ریاضت بود و مطحول را مضر بود و مصلح وی ریاضت و استحمام بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم الغددی؛ و اندر بن زبان گوشتی است چون غددی آن را بتازی اللحم الغددی گویند و طبیبان المؤلف اللعاب گویند از بهر آنکه لعاب و آب دهان از این منفذها بیرون آید و تری زبان بدان باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- لحم الغزال؛ صالح ترین گوشتهای صید گوشت آهوبره بود با وجود آنکه مجموع گوشتهای صید بد بود و خون غلیظ سودایی از وی متولد شوند آهوبره بدی کمتر داشته باشد و نیکوترین آن خشف بود و طبیعت آن گرم و خشک بود و قولنج را سود دارد و فالج را. و مصلح بدن بود که فضول بسیار داشته باشد و وی مجفف و مسخن بود و مصلح وی ادهان و حموضات بود. (اختیارات بدیعی).
- لحم القنافذ.؛ رجوع به قنفذ شود. (اختیارات بدیهی).
- لحم الکباش؛ الجبلیه و الحمار الوحشیة، گوشت گوسفند کوهی و خرگور. طبیعت آن گرم و خشک است در سیم غذای بد دهد و عسر الهضم بود و لحم کباش سودمند بود به کسی که ذراریح خورده باشد. (اختیارات بدیعی).
- لحم المعز الاناث والتیوس؛ گوشت بز ماده و تکه بد بود و دشوار هضم شود و غذای بد دهد و مولد خون بود که میل به سیاهی داشته باشد. (اختیارات بدیعی).
- لحم النعاج؛ گوشت میشینه، حرارت آن کمتر از گوشت بره بود و خون بد از وی حاصل شود. (اختیارت بدیعی).
|| لب. || خلاصهء هر چیزی. (منتهی الارب).
(1) - ن ل: مُرَبّی؛ مُرَبّا.
(2) - ن ل: لحم الخنازیر.

لحم.

[لَ] (ع مص) گوشت خورانیدن. (منتهی الارب). گوشت دادن. (تاج المصادر) (زوزنی). || استوار کردن. || گوشت را از استخوان باز کردن و خوردن. || پیوند دادن نقره را و اصلاح کردن آن. (منتهی الارب). پیوند آبگینه و چینی و جز آن کردن. || کشتن. (منتخب اللغات). لحم الرجل (مجهولا)؛ کشته شد. (منتهی الارب). || گوشتناک گردیدن. || آزمند گشتن به خوردن گوشت. (منتهی الارب). آرزومند گوشت گشتن. (زوزنی).

لحم.

[لَ حَ] (ع مص) درآمدن در جایی و درآویختن بدان. (منتهی الارب).

لحم.

[لَ حِ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) مرد گوشتناک. (منتهی الارب). آنکه گوشت دارد. (مهذب الاسماء). || مرد گوشتخوار. || مرد خواهان و آرزومند گوشت. (منتهی الارب). آنکه آرزوی گوشت کند. (مهذب الاسماء).
- بازٌ لحم؛ باز گوشتخوار یا آزمند گوشت. (منتهی الارب).
|| خانه ای که در آن اکثر عیب مردم کرده شود. و به فُسر قوله ان الله یبغض البیت اللحم. (منتهی الارب).
|| بیتٌ لحم؛ خانه ای که در آن گوشت بسیار خورند. (مهذب الاسماء).

لحم.

[لُ حَ] (ع اِ) جِ لحمة.

لحم.

[لَ حَ] (ع اِ) جِ لحمة.

لحم.

[لُ] (اِ) نوعی ماهی.

لحمان.

[لُ] (ع اِ) جِ لحم. (منتهی الارب): قال الشیخ نجیب الدین الحبوب اسهل استمراءً و هضماً من اللحمان. (از بحر الجواهر).

لحمان.

[لَ] (اِخ) (به معنی خوردنیها) نام شهری از یهودا (یوشع 15:4) و همان لحم است که بمسافت دو میل و نیم به جنوب بیت جبرین واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

لحمانی.

[لَ نی ی] (ع ص نسبی) از گوشت: گرده جسمی لحمانی است. (حمدالله مستوفی).

لحم توتی.

[ ] (اِ مرکب)(1) برآمدگی غدد طبیعی با قبض و بسط.
(1) - Tumeur erectile.

لحمر.

[لَ حِ مِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان جراحی، بخش شادگان، شهرستان خرمشهر، واقع در 77 هزارگزی شمال خاوری شادگان، دارای 50 تن سکنه. راه اتومبیل رو خلف آباد به بهبهان از کنار آن میگذرد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لحمک لحمی بودن.

[لَ مُ کَ لَ دَ](مص مرکب) (... با کسی) اقتباس از حدیث شریف خطاب به امیرالمؤمنین علی (ع) «لحمک لحمی و دمک دمی...؛ گوشت تو گوشت من و خون تو خون من است». به معنی سخت یگانه و دوست بودن. دوست جانی بودن :
لحمک لحمی نبیش گفت و اندر صدق آن
قل تعالوا ندعُ از حق منزل اندر شأن اوست.
سلمان ساوجی.

لحموک.

[لَ] (اِ) در تداول مردم خراسان به خربوزه و هر میوه ای اطلاق شود که فاسد و آبکی شده باشد. (خراسان گناباد). تلیده (در لهجهء قزوین). لهیده. آب انداخته.

لحمة.

[لَ مَ] (ع اِ) پاره ای از گوشت. (منتهی الارب). بضعة. مضغة. || پود کرباس. لُحمَة. (منتهی الارب). || گوشت پاره ای از صید باز که او را خورانند. (منتهی الارب). مسته. چشته.

لحمة.

[لُ مَ] (ع اِ) پود کرباس. (منتهی الارب). مقابل سدی، تار. اشتی. نیر. هدب. || گوشت پاره ای از صید باز که او را خورانند. (منتهی الارب). لَحمَة. چشته. مَستَه. ج، لُحَم. || لحمة جلدة الرأس؛ پوست سر که بگوشت نزدیک باشد. || خویشی و قرابت. (منتهی الارب). خویشاوندی : اسباب مواشجت و ممازجت میان جانبین مستحکم گشته و اواصر لحمت و دقایق قربت مستمر و مشتبک شده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 306). و او بسبب قرابت نسبت و اتشاج لحمت و مذلتی که بر طایع [خلیفه] و خلع او رفت او را در کنف عاطفت و رحمت خویش گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 308).

لحمی.

[لَ می ی] (ع ص نسبی) نوعی از یاقوت و آن دون اُرجوانی است در جودت. و گلناری و فوق بنفسجی: و لون الیاقوت الاحمر یترتب فیما بین طرفین احدهما اقصی الغایة المطلوبة منه و الاخر اقصی الرذالة التی تسقط عندها الرغبة فیه فاجوده الرمانی ثم البهرمانی هم الارجوانی ثم اللحمی ثم الجلناری ثم الوردی. (الجماهر ص 33).

لحمی.

[لَ می ی] (ع ص نسبی) منسوب به لحم. گوشتین. از گوشت.
- استسقای لحمی؛ آماسی باشد رخو در پلکها و اطراف و انثیان و روی و تن سفید و املس گردد.
- فتق لحمی.؛ رجوع به فتق شود.

لحمی.

[لَ] (اِخ) محمد بن ابراهیم بن الرامی التونسی. صاحب الاعلام باحکام البنیان. (معجم المطبوعات ج 2).

لحن.

[لَ] (ع اِ) آواز. (منتهی الارب). آواز خوش و موزون. ج، الحان و لحون و فی الحدیث اقرؤاالقرآن بلحون العرب؛ ای بصوت العرب لابصوت العجم. (منتهی الارب). آهنگ.(1) شکن. شکن در سرود. کشیدن آواز در سرود. (زمخشری). راه. راه که برگویند. (السامی فی الاسامی). نوا. صاحب نفائس الفنون گوید: معنی موسیقی در لغت یونانی لحن است و لحن عبارت است از اجتماع نغم مختلفه که آن را ترتیبی محدود باشد. و در رسائل اخوان الصفا آمده است: والغناء هو الحان مؤلفة، و اللحن هو نغمات متواتره و النغمات اصوات متزّنة. صاحب تعریفات گوید: لحن فی القرآن و الاذان هوالتطویل فیما یقصر و القصر فیمایطال :
با نعرهء اسبان چه کنم لحن مغنی
با نوفهء گردان چه کنم مجلس و گلشن.
ابوابراهیم اسماعیل بن نوح بن منصور سامانی، مکنی به امیر منتصر. (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
چون ماهی شیم کی خورد غوطه چغوک
کی دارد جغد خیره سر لحن چکوک.لبیبی.
به لحن پارسی و چینی و خما خسرو
به لحن مویهء زال و قصیدهء لغزی.منوچهری.
صلصل به لحن زلزل وقت سپیده دم
اشعار بونواس همی خواند و جریر.
منوچهری.
بر لحن چنگ و سازی کش زیر و زار باشد
زیرش درشت باشد بم استوار باشد.
منوچهری.
مؤذن ما را مزن و بد مگوی
لحن خوش آموز و تو کن مؤذنی.ناصرخسرو.
گوشم نشنود لحن بلبل
چون گشت سرم به رنگ عقعق.
ناصرخسرو.
از لحن و ز آوای خوش بماند
در تنگ قفس هزاردستان.ناصرخسرو.
گرچه نوا و لحن نبد باغ را هگرز
آن بینوا و لحن کنون بانوا شده ست.
ناصرخسرو.
زبان و کام سخن را دو آلتند نه اصل
چنانکه آلت دستان و لحن زیر و بم است.
ناصرخسرو.
به سایه ابر بگسترد فرش بوقلمون
ز شاخ بلبل بگشاد لحن موسیقار.
مسعودسعد.
همی نواختی آن لعبت بدیع که هست
زبانش بیست ولیکن به لحن موسیقار(2).
مسعودسعد.
به پیروزی و بهروزی نشین می خور به کام دل
به لحن چنگ و طنبور و رباب و بربط و عنقا.
مسعودسعد.
هستم از بیم تو چون قمری با طوق و ز مدح
همچو قمری نفس من همه لحن است و نواست.
مسعودسعد.
گه گوش تو به لحن نگار غزل سرای
گه چشم تو به روی بت میگسار باد.
مسعودسعد.
لحن خوش دار چون بکوه آئی
کوه را لحن بد چه فرمائی.سنائی.
چه بود زین شنیع تر بیداد
لحن داود و کرّ مادر زاد.سنائی.
سراینده همه مرغان به صد لحن
که در هر لحن صد سرّ سرور است.عطار.
به بهار و شکوفه خوش سازد
نحل و موسیجه لحن موسیقار.خاقانی.
باش تا باغ قیامت را بهار آید که باز
نحل و بلبل بینی اندر لحن و دستان آمده.
خاقانی.
لحن زهره بر دف سیمین ماه
بر در شاه اخستان برخاسته.خاقانی.
بانگ پشه مگذران بر گوش جم
گر فرستی لحن عنقائی فرست.خاقانی.
ز بی لحنی بدان سی لحن چون نوش
گهی دل دادی و گه بستدی هوش.نظامی.
شگفتی بود لحن آن زیر و بم
که آن خنده و گریه آرد بهم.نظامی.
مغنی برآرای لحنی درست
که این نیست ما را خطائی نخست
بدان لحن بردن توان بامداد
همه لحنهای جهان را ز یاد.نظامی.
ز صد دستان که او را بود در ساز
گزیده کرد سی لحن خوش آواز.نظامی.
شنیدم که در لحن خنیاگری
به رقص اندرآمد پری پیکری.سعدی.
پس حکیمان گفته اند این لحنها
از دوار چرخ بگرفتیم ما.مولوی.
بدل بانگ قمری و بلبل
نغمهء چنگ و لحن طنبور است.
از ساقی چو ماه سما جام باده خواه
بر لحن و نغمهء صنمی چون مه سما.
- سی لحن باربد.؛ رجوع به دستان شود.
|| لغت و منه حدیث عمر (رض) تعلموا السنة والفرائض و اللحن کما تتعلمون القرآن؛ ای اللغة العربیة و النحو لان فی معرفة اللغة معرفة غریب القرآن و معانیه و معانی السنة. (منتهی الارب). || سخن. (ترجمان القرآن جرجانی). || لحن القول؛ معنی و مضمون آن: تقول عرفت ذلک فی لحن کلامه. (منتهی الارب). مقصود از سخن. فحوی. معنی. معنی سخن. (مهذب الاسماء). || خطای در اعراب. عدول از صواب. خطای در کلام. سخن خطا. لحن در قرائت، خطا در خواندن. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: لحن به فتح لام و سکون حاء مهمله نزد قراء عبارت است از خللی که طاری شود بر لفظ و باعث اخلال معنی گردد. و آن دو نوع باشد؛ آشکار و پنهان. لحن آشکار آن است که به طریق واضح و روشن در لفظ اخلال واقع شود و علماء تجوید و حتی کسانی که در علم قرائت هم تخصصی ندارند به مجرد شنیدن بدان پی برند و آن عبارت باشد از خطا در اعراب. و لحن پنهان آن است که فقط علماء علم قرائت و پیشوایان از قراء که از استادان بزرگ علم تجوید فراگرفته اند متوجه آن شوند. کذا فی الاتقان. در دقایق المحکمة گفته که احتراز از لحن واجب است و آن صدور خطا از قاری و انحراف او از طریق صواب است و لحن آشکار خطاء بغیر لفظ و مخل به معنی و اعراب است. مانند مجرور را منصوب یا مرفوع خواندن و لحن پنهان عارض لفظ شود بدون آنکه اخلالی به معنی رساند. یا در اعراب لفظ تصرف ناروایی کند مانند: ترک اخفاء و اقلاب و غنه -انتهی. بعضی گفته اند لحن جلی در حروف و لفظ و اعراب بود و لحن خفی در غنه ها باشد و آن بر دو نوع است احتمالی و غیراحتمالی. احتمالی آنکه آخر کلمه نون باشد؛ چنانکه: تکذبان؛ تکذبون؛ تکذبین. چون اصل غنه از نونات است. اگر به محاورات آن غنّه آید احتمالی است. اگر نیاید اولی است. و غیر احتمالی چنانکه کنّا. و بنی. و بنو. یعنی: نا. نو. نی. و چون: ظالمی. ظالمو. کما. یعنی: می. مو. ما. که آخر آن نون نباشد و غُنّه خوانند لحن خفی باشد پس در این غُنّه احتراز اولی است. پس در غُنّه احتمالی لحن ضروری است اما در غُنّهء اختیاری لحن صالح است - انتهی. || معنی دور و غریب.
(1) - Ton.کازیمیرسکی (در موسیقی).
(2) - ن ل: زبانش شست و لیکن بلحن باز چهار.

لحن.

[لَ] (ع مص) گفتن کسی را سخنی که او فهمد و بر دیگران پوشیده ماند. (منتهی الارب). رساندن به کسی یعنی گفتن و فهماندن بدو بی آنکه دیگری فهم کند. سخن سربسته گفتن که جز مخاطب فهم نکند. (تاج المصادر). || میل کردن به کسی. (منتهی الارب). چسپیدن به کسی (یعنی میل کردن) (تاج المصادر). || خطا کردن در خواندن و در اعراب. (منتهی الارب). خطا کردن. (تاج المصادر). لحون. لَحَن. لحانة. لحانیة. (منتهی الارب): گویند لحن فی کلامه؛ ای اخطأ. (منتهی الارب). بیوکندن اعراب. (زوزنی). || آواز گردانیدن: یقال لحن فی قرائته اذا طرب بها و غرّد. (منتهی الارب). سراویدن (شاید؛ سرائیدن یا صورتی از آن) در خواندن. (تاج المصادر). || تعریض کردن در سخن و منه: خیر الحدیث ماکان لحناً؛ ای مایتکلم بشی ء و یراد غیره. (منتهی الارب). گفتن چیزی و غیر آن اراده کردن. (منتخب اللغات).

لحن.

[لَ حَ] (ع مص) فهمیدن سخن را. (منتهی الارب). || دریافتن. (تاج المصادر). دریافتن و آگاه و خبردار گردیدن به حجت خود. (منتهی الارب). || زیرک شدن. || خطا کردن در خواندن و در اعراب. رجوع به لَحن شود. (منتهی الارب).

لحن.

[لَ حِ] (ع ص) فطن. (اقرب الموارد). رجلٌ لحن؛ مردی دانا به عاقبت کار. (مهذب الاسماء).

لحن ساز.

[لَ] (نف مرکب) آنکه آهنگ از خود اختراع کند.

لحن سازی.

[لَ] (حامص مرکب) عمل لحن ساز.

لحنة.

[لَ نَ / لَ حَ نَ / لُ نَ] (ع ص) بسیار خطاکننده در اِعراب و قرائت. (منتهی الارب).

لحنة.

[لَ حَ نَ] (ع ص) بسیار به خطا نسبت کننده مردم را. (منتهی الارب).

لحو.

[لَحْوْ] (ع مص) دشنام دادن. (منتهی الارب). || زشت گردانیدن. (منتخب اللغات). || پوست باز کردن از درخت. (منتهی الارب). پوست از چوب باز کردن. (تاج المصادر) (زوزنی). پوست باز کردن. || دور کردن چیزی از چیزی. (آنندراج).

لحوب.

[لُ] (ع مص) روشن و فراخ گردیدن راه. (منتهی الارب).

لحوبة.

[لُ بَ] (ع مص) اندک گوشت شدن. (زوزنی).

لحوجة.

[لَحْ وَ جَ] (ع مص) درهم کردن خبر را و آمیختن. || آشکار کردن خلاف آنچه در دل باشد. (منتهی الارب).

لحود.

[لُ] (عِ اِ) نانی باشد شبیه قطائف مر اهل یمن را که با شیر خورند. (منتهی الارب).

لحود.

[لَ] (ع ص) رکیّةٌ لحود؛ چاه مغاک دورتک. || مخالف توسط و اعتدال. (منتهی الارب).

لحود.

[لُ] (ع اِ) جِ لَحد و لَحَد. (منتهی الارب). رجوع به لحد شود.

لحوس.

[لَ] (ع ص) شیرینی جوی همچو مگس. (منتهی الارب).

لحوس.

[لَحْ وَ] (ع ص) آزمند. (منتهی الارب).

لحوظ.

[لَ] (اِخ) کوهی است مر هذیل را. (منتهی الارب). از کوههای هذیل است. (معجم البلدان).

لحوق.

[لُ] (ع مص) باریک میان گردیدن. (منتهی الارب). باریک میان شدن. (تاج المصادر). || بهم شدن دو چیز. بهم شدن دو چیز یا بیشتر. (منتخب اللغات). پیوستن چیزی به چیزی. به دنبال چیزی پیوستن. پیوستن. رسیدن. دررسیدن. (زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی). لزوم.

لحوم.

[لُ] (ع اِ) جِ لحم. گوشت ها : اهل تمیز از لحوم و شحوم بازار تنفر و تحرز نمودند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 697).ابوریحان در صیدنه گوید: لیث گوید عرب گوشت را لحم گوید به تخفیف و تشدید میم و به رومی درا کرباس (؟) و به هندی ابره گویند «ص او نی» گوید طبع گوشت گاو به سردی و خشکی مایل بود و خون سوداوی از وی متولد شود و همچنین گوشت بز و آهو و گورخر و اسب خون سوداوی از ایشان پدید آید گوشت میش، گرم و تر است مناسب سوداویان باشد منی بیفزاید و شهوت باه برانگیزد و هر حیوانی که خوشبوی باشد چون میش و آهو بر شهوت یاری کند گوشت ماکیان و کبک و تیهو و فاخته و کبوتر صحرائی و سمانی و سنگ خوار و از جانوران آبی بط و خشنسار گوشت آنجمله بطبع و مزاج آدمی نزدیک بود خوردنی که از گوشت گاو سازند انصباب مواد غلیظ حاد را از امعا منع کند و قروح امعا را که بسبب ریختن صفرا باشد سود دارد و اسهال صفرایی را دفع کند گوشت خرگوش چون بریان کرده باشند نافع بود ریش روده را. اگر سر خرگوش را با آتش بسوزند و با سرکه بیامیزند داءالثعلب را نافع بود. مغز خرگوش چون بر بن دندان کودک مالند زود دندان بیرون آید. گوشت شتر باه را تقویت کند و پیه او نعوظ آورد چون بر او طلا کنند. گوشت کفتار چون در آب یا روغن بپزند و بر نقرس و مفاصل بمالند نافع بود و اگر گوشت روباه و راسو بسوزند و با سرکه بر مفاصل طلا کنند سود دارد و اگر گوشت قدید ایشان بکوبند و با سکنگبین بهم بیامیزند و بخورند درد گرده و جذام و استسقاء لحمی را سود دارد. گوشت بز چون بر آتش بسوزند و بر بهق طلا کنند منفعت کند و اگر بر بیاض چشم ذرور کنند نافع بود و اگر گوشت برهء خشک کرده با غبار آسیا و مر و کندر بهم بسایند و بر جراحات تازه بپاشند منفعت کند و اگر گوشت برهء تازه بکوبند و بر اندام مالند استسقاء را نافع بود. گوشت سرطان نهری سل را مفید است مضرت زهر مار و کژدم و جراره را دفع کند خاکستر گوشت او گزندگی سگ دیوانه را مفید است چون به شراب بخورند گوشت ضفدع مضرت زهر گزیدگان را مفید است چون بپزند و به آب آن غرغره کنند درد دندان را سود دهد خاکستر او داءالثعلب را نافع بود. گوشت افعی تحلیل مواد ردیئه بکند و مزاج را گرم سازد و بی توقف اخلاط ردیه را از باطن به ظاهر آورد امراض سوداوی را مثل جذام و برص سود دهد. گوشت خروس پیر و مرق آن قولنج بگشاید. اسفیدباج گوشت قمری نیز قولنج را نافع بود. گوشت کبوتر دمشقی و فاخته و گنجشک، گرم و خشک است و قابض بوند. گوشت سنگخوار سرد و خشک است مولد سود است. گوشت تذرو را مزاج چون مزاج مرغ خانگی است. گوشت بط گرم و تر است و بطی ء الهضم از او فضلات بد تولد کند پیه او لطیف و محلل است ورمهای سرد را و گوشت جوجه تر است و بطی ءالهضم چون با او یار شود کیموس نیکو از او متولد شود و تقویت اعضا بکند و مزاج را موافق بود. گوشت شترمرغ سخت باشد و غلیظ و بطی ءالهضم معده را مضر است و از او فضلهء بسیار تولد کند گوشت کلنک و طاوس هم غلیظ باشد و صلب، دیر هضم شود و از او خون غلیظ متولد شود شکنبهء جمله حیوانات بسیار فضله است و دشوار هضم شود و از او خلط غلیظ تولد کند. خونی که از جگر متولد شود نیک بود. جگر ماکیان از جگر جملهء حیوانات لذیذتر و بهتر بود. از سپرز خونی غلیظ سوداوی متولد شود. شش در معده زودتر هضم شود و ردی ء الکیموس بود و قلیل الغذا باشد جوهر دل از جمله اعضای رئیسه اصلب بود و بطی ءالهضم باشد و چون منهضم شود کثیرالغذا بود و حسن الکیموس باشد گوشت گرده غلیظ است و عسرالانهضام و ردیالغذا بود هر خلط که از اعضای عصبانی حاصل شود چون شکنبه و روده و امثال آن بسردی و خشکی مایل باشد و چون هضم کامل بیابد خونی نیکو از او تولد کند و تن را تقویت کند و از مغز سر خلطی که متولد شود سرد باشد. گوشت سر دیر هضم شود. و باید دانست که هر حیوانی که طبع او به خشکی مایل بود چون گاو و بز و گوسفند و آهو گوشت او در حالت جوانی گوارنده تر باشد و نیکوتر هضم شود و غذای او معتدل بود بسبب آنکه رطوبت فضلی در وی کمتر بود. و هر گوشتی که طبع او به رطوبت مایل بود. چون گوشت میش و بزغاله چون سال او تمام شد گوشت او گوارنده تر باشد و غذای او صالحه زیرا که چون سال بر او تمام شود رطوبت طبیعی در او کمتر شود و خشکی عارضی زیاده شود رطوبت طبیعی او را به حد اعتدال رساند و این خاصیت تا آن وقت باشد که به حد پیری نرسیده بود. و هر حیوانی که پیر شود اگر چه طبع او من حیث الخلقة پیر(؟) نباشد دیر هضم شود بسبب خشکی عارضی و غذای او نیک نباشد. هر چه در نهایت صغر سن بود غذا اندک دهد و از او فضله بسیار متولد شود، بواسطهء رطوبت زود از معده بگذرد و گفته اند هر گوشت که رطوبت بر او غالب بود قلیل الغذا باشد گوشت خصی زودتر هضم شود از گوشت گشن و گوشت فربه زودتر هضم شود از گوشت لاغر و گوشت هر حیوان خواه چرنده و خواه پرنده مادام که در حد نمو باشد بهتر بود از حد ذبول. و بدان که گوشت دراج و کبک و تیهو و جوجهء ماکیان زودتر هضم شود و از پس این جمله گوشت گنجشک بود و قمری نیکوتر است از گوشت ماورای او. (ترجمهء صیدنهء ابی ریحان). حکیم مؤمن در تحفه گوید: اقسام گوشت مذکور است و در اینجا قوانین کلیه تحریر میشود و در حدیث واقع شده که سید الطعام اللحم چه اغذیهء انسان که از دوائیه ابعد باشد منحصر در نبات و حیوان است و در استحاله که مشابه مغتذی شوند ناچار است که طبیعت در نبات هفت قسم فعل کند تحلیل و استحاله و تفریق و عقد و تغذیه و تشبیه و ادخال و در حیوانی محتاج به همهء افعال نیست چه در شیر پنج فعل کافی است که تفریق و تغذیه که آن هضم و تمیز است و از عقد و تشبیه و ادخال و در تخم طیور محتاج به تحلیل و استحاله و تمیز نیست و در لحوم محتاج به دو فعل است که تشبیه و ادخال باشد پس لحومات بهتر از سایر اغذیه است و بهترین طیور متوسط اوست که قریب به مرغ خانگی باشد مثل کبک و تذرو و امثال آن و بهترین مواشی گوسفند و بز است که زیاده بر یکسال و کمتر از ششماه برو نگذشته باشد و بعد از آن گوساله و شتر جوان بهتر از شتر بچه است و از وحوش بهترین آن آهوبره و بچهء بز کوهی است و در مزاج صاحبان تعب و صنایع و قوی الحرارة گوشتهای غلیظ مناسب است و هر چه از شکم حیوان بیرون آورده باشند و آنچه به حد کمال نرسیده باشد و اقسام میته و سقیمه و پرسال و بسیار لاغر مورث امراض بیشمارند و روزی دوبار خوردن گوشت ممنوع است چه هضم آن بر طبیعت دشوار است و مداومت خوردن لحوم موجب قساوت قلب و تیرگی باصره و بلادت و عروض صفات بهیمی است و بسیار دیر خوردن آن باعث ضعف ارواح (؟) بدنی و سقوط قوتهای اوست و شرب آب بعد از آن بغایت مضر و تناول کردن در شبها باعث تخمه و جمع کردن او باشیر و تخم مرغ جایز نیست و هر چند مبالغه در کوبیدن و پختن او کنند بهتر و گوشت آب غیر ماءاللحم سریع النفوذ و موافق ناقهین و ضعیف القوه است.

لحون.

[لُ] (ع اِ) جِ لحن. آوازها.
- علم لحون؛ علم موسیقی.

لحون.

[لُ] (ع مص) خطاکردن در خواندن و در اعراب. لَحن. لَحَن. لحانة. لحانیة. (منتهی الارب).

لحه.

[ ] (اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس اندر میان کوه نهاده، سردسیر، جایی آبادان و با کشت و برز و نعمت بسیار و مردم بسیار. (حدود العالم).

لحی.

[لِ حا / لُ حا] (ع اِ) جِ لحیة. (منتهی الارب). رجوع به لحیة شود.

لحی.

[لَحْیْ] (ع اِ) جای ریش از مردم و جز آن. هما لحیان، اَلْحٍ علی اَفْعُلٍ جمع، الا انهم کسروا الحاء لتسلم الیاء و جمع الکثیر لحی علی فعول مثل ظبی و دلی. (منتهی الارب). جای ریش در فک اسفل. دو استخوان زیر و زبر دهان که دندانها بر آن روید. لَحْیان تثینهء آن. دندان خانه. رجوع به دندان خانه شود: شکستگی سنة و دندان خانه که به تازی اللحی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). استخوان زنخ. زَفَر.

لحی.

[لُ حی ی] (ع اِ) جِ لَحْی (جمع کثیر). (منتهی الارب).

لحی.

[لَحْیْ] (ع مص) پوست از درخت باز کردن. (منتهی الارب). پوست از چوب باز کردن. (تاج المصادر). || نکوهش و ملامت کردن. (تاج المصادر) (زوزنی). نکوهیدن. (منتهی الارب). لحی الله فلاناً؛ زشت روی کند و دور گرداند او را از نیکی و لعنت کند. (منتهی الارب).

لحی.

[لُ حا] (اِخ) (بمدّ نیز آید، یعنی لحاء) رودباری است به مدینه. (منتهی الارب).

لحی.

[] (اِخ) (الواره) (؟) موضعی است در نصیب یهودا در میان حدود فلسطیان و صخرهء عیطم واقع است. (داود 15؛8 -20) و دور نیست که همان بیت کلیا یا عیون قاره باشد. (قاموس کتاب مقدس).

لحی.

[لُ حَیْ ی] (اِخ) ربیعة بن حارثة بن عمروبن عامر. زرکلی در الاعلام گوید: لحی بن حارثة بن عمرو مزیقیاء من الازد، جدی جاهلی است. و گویند نام او ربیعة و لحی لقب اوست و او پدر عمرو باشد که خزاعه از اوست. (الاعلام ج 3).

لحیا جمل.

[لَحْ جَ مَ] (اِخ) موضعی است میان مکه و مدینه و آن عقبهء جحفه است بر هفت میلی سقیا. لَحی جَمَل و لِحی جَمَل نیز گویند. رجوع به لحی جمل شود. (معجم البلدان).

لحیا جمل.

[لَحْ جَ مَ] (اِخ) (تثنیه) دو کوهند به یمامه دیار قشیر. (معجم البلدان در کلمهء جمل).

لحیان.

[لِحْ] (ع اِ) آب اندک. || گو که سیل کنده باشد. (منتهی الارب). || نام شکلی از شانزده شکل رمل به این صورت:
-ااا-
(آنندراج). || (ص) لحیانی. ریشو. بلمه. صاحب ریش دراز.

لحیان.

[لِحْ] (اِخ) مغاکی آب دار. یا گوی از آن بنی ابوبکربن کلاب. (معجم البلدان).

لحیان.

[لِحْ] (اِخ) پدر بطنی است و هو لحیان بن هذیل بن مدرکة بن الیاس بن مضر. (منتهی الارب). و اسامة بن عمرو الفقیه از نسل اوست. (الاعلام زرکلی ج 3).لحیان از بنی هذیل اند. (تاریخ گزیده ص 126).

لحیان.

[لَحْ] (ع اِ) تثنیهء لَحْی. (معجم البلدان ذیل کلمهء لحیان).

لحیان.

[لَحْ] (اِخ) نام کوشک نعمان در حیرة. (منتهی الارب). ابیض نعمان. قصری که نعمان به حیره داشت. حاتم طائی گوید :
و مازلت اسعی بین خصّ و دارة
و لحیان حتی خفتُ ان اتنصرا.
(معجم البلدان).

لحیان.

[لُحْ] (اِخ) نام دو رودبار است. (منتهی الارب).

لحیان.

[لُحْ] (اِخ) ذولحیان لقب اسدبن عوف است. (منتهی الارب).

لحیانی.

[لِحْ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لحیة. ریشو. بلمه. (سروری). مرد بزرگ ریش یا درازریش. بامه (؟) (سروری از نسخهء میرزا). گردریش. کلان ریش. (دهار). لحیان. رجل لحیانی؛ مردی ریش آور. (مهذب الاسماء). پرریش. مقابل کوسج. ریش تپه. تپه ریش : کوسجی را با لحیانی خصومت شده درهم آویختند. لحیانی دست بر ریش کوسج برد کوسج گفت ای غرزن نیک یادم آوردی. (از امثال و حکم).
آنچه لحیانی به چانهء خود ندید
هست بر کوسه یکایک آن پدید.مولوی.
|| قسمی از ذوذوابه است که آن را بصورت آدمی با ریشی بلند توهم کنند.

لحیانی.

[لِحْ] (ع ص نسبی، اِ) منسوب به لحی، به معنی دندانخانه: قصیرة، و آن قسمی مار است با سروی (شاخ) کوتاه و کوتاه تر است (از مقرنه) لکن دندانخانه بزرگ است و دندانخانه را به تازی اللحی گویند و او را بدین سبب لحیانی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

لحیانی.

[لِحْ] (اِخ) نام پدر قبیله ای است. (منتهی الارب).

لحیانی.

[] (اِ) دینساقوس است. رجوع به این کلمه شود. (اختیارات بدیعی). دینساقوس است و گویند حرشف است. (فهرست مخزن الادویه)(1).
(1) - در فهرست مخزن الادویه لحیاهی ضبط شده است.

لحیانی.

[لِحْ] (اِخ) علی بن حازم یا علی بن المبارک، مکنی به ابی الحسن. غلام کسائی. از مردم ختل ماوراءالنهر یکی از ائمهء لغت عرب. وی علما و فصحاء بسیار در عرب دیده و ابوعبید قاسم بن سلام از او کسب علم کرده و شاگرد اوست. او راست: کتاب النوادر. (ابن ندیم).

لحیب.

[لَ] (ع ص) ناقهء کم گوشت پشت وی. (منتهی الارب). اشتر بی گوشت. (مهذب الاسماء).

لحیجاء.

[لُ حَ] (ع ص) یمینٌ لحیجاء؛ سوگند بی رجوع. بیع لحیجاء؛ بیعِ بی رجوع. (منتهی الارب).

لحی جمل.

[لَ یُ جَ مَ] (اِخ) نام چند موضع: موضعی است میان مدینه و فید. موضعی است میان حرمین و به مدینه نزدیکتر است. موضعی است میان نجران و تثلیث. (معجم البلدان در کلمهء جمل). رجوع به لحیا جمل شود.

لحیزاء.

[لُ حَ] (ع اِ) گنجینه. (منتهی الارب). ذخیرة. (اقرب الموارد). || یخنی. (منتهی الارب).

لحیص.

[لَ] (ع ص) تنگ. (منتهی الارب). ضیق. (اقرب الموارد).

لحیظ.

[لَ] (ع اِ) مانند. همتا. (منتهی الارب).

لحیظ.

[لَ] (اِخ) آبی است یا مغاکی مشهور پاکیزه و خوش آب. (منتهی الارب). آبی است کعب بن عبدبن ابی بکربن کلاب را. (معجم البلدان).

لحیف.

[لِ] (ع اِ) ممالهء لحاف. رجوع به لحاف شود :
لحیفی برافکند بر پشت بور
درآمد بزین آن تن پیل زور.نظامی.
پذیره شده شورش جنگ را
لحیفی برافکند شبرنگ را.نظامی.

لحیف.

[لُ حَ / لَ] (اِخ) اسبی بود مر پیغمبر را (ص) کانه کان یحلف الارض بذنبه، اهداه ربیعة بن ابی البرّاء. (منتهی الارب).

لحیم.

[لَ] (ع ص) گوشتناک. خداوند گوشت. گوشتدار. مرد با گوشت. (منتهی الارب). فربی. فربه. بسیارگوشت. پرگوشت. آنکه فربه بود. (مهذب الاسماء). گوشت آلو.(1)گوشت آلود : لیکن هر تنی این علاج برنتابد جز مردم جوان گوشت آلود را که بتازی لحیم گویند نه شحیم. (ذخیرهء خوارزمشاهی). یوخذ من التمراللحیم رطلین. (قانون بوعلی سینا ص 227). || کشته. (منتهی الارب). کشته شده. (منتخب اللغات). قتیل. (مهذب الاسماء). || برابر. (منتهی الارب). || هم شکل. (منتهی الارب). صاحب آنندراج گوید: باید دانست که در عربی مادهء لحم مخصوص به معنی اصل و پیوند است چنانچه در قاموس لحم به معنی محکم کردن و مضبوط کردن چیزی و در صراح ملاحمة به معنی بر چسفانیدن دو چیز و لحم به معنی مرد پر گوشت و فربه و بر این تقدیر لحیم به معنی پیوندکننده باشد و این مجاز است. کفشیر؛ بکفشیر کردن ملتئم کردن. (اصل کلمهء لحیم لحام است چون حسیب و حساب). || (اِ) کبد. || جوش(2). چیزی است که بدان ظروف مسی و برنجی را پیوند کنند و آن را در هندوستان لیهم گویند :
بینداز کز ضعف تن این مقیم
شود رخنهء رنگ خود را لحیم.
میرزا طاهر وحید (آنندراج).
-امثال: آفتابه خرج لحیم است.
(1) - Charnue.
(2) - Soudure.

لحیم کاری.

[لَ] (حامص مرکب) عمل پیوند ظروف مسی و برنجی و غیره.

لحیم کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب)کفشیر کردن. ملتئم کردن. پیوند کردن ظرف مسی و برنجی و ظرف فلزین شکسته را. جوش دادن(1). پیوستن فلزی به فلز دیگر بوسیلهء لحیم مث باتنکار الصاغة و غیره.
(1) - Snoder.

لحیمة.

[لَ مَ] (ع ص) تأنیث لحیم. زن پرگوشت. زن بسیارگوشت.

لحیة.

[لِحْ یَ] (ع اِ) ریش. محاسن شعر الخدین و الذقن. ج، لِحی، لُحی. (منتهی الارب). لحوی منسوب بدان است. (آنندراج). و هما لحیتان: اللحیة لیة ما لم تطل من الطلیة :
لحیهء طاهربن ابراهیم
لحیه ای هست ازدر تعظیم.
؟ (از تاریخ بیهقی ص127).
- اظهار لحیه؛ نمودن که او نیز میداند. عرض لحیه.
- تخلیل لحیه؛ تنک کردن ریش و آب بزیر آن رسانیدن در وضوء.
- عرض لحیه؛ اظهار لحیه.
- لحیه طراز؛ آرایش دهندهء ریش :
همه دزدان گنج دین تواند
این سلف خوارگان لحیه طراز.سنائی.

لحیة.

[لِحْ یَ] (اِخ) ابن خلف الطائی از شاعران عرب است. رجوع به عیون الاخبار ج 1 ص247 شود.

لحیة.

[لِحْ یَ] (اِخ) نام قصبه و بندرگاه و مرکز قضائی است در 120هزارگزی شمال حدیدة در سنجاق یمن. دارای حدود 3500 تن سکنه. آن را قلعتی است و سه جامع دارد و آب آن از دوفرسنگی به وسیلهء شتران از چاهها آورده میشود در خشک سالیها آب این چاهها تلخ است. از اینرو باید از نقاط دورتر آب آورند. در مقابل سواحل این محل جزایر کوچک بسیاری است در آنجاها صدف و مروارید بسیار صید میشود. (قاموس الاعلام ترکی).

لحیة.

[لَحْ یَ] (ع اِ) زجر است ضأن را.

لحیة التیس.

[لِحْ یَ تُتْ تَ] (ع اِ مرکب)(1) شنگ. ریش بز. ریش بز خالدار. الاله شنگ و آن گیاهی است. (منتهی الارب). قستوس. سکوس. سقواص. اذناب الخیل. اسفلنج. نباتی است که در او قبضی است و گل او قویتر از برگ باشد. (مفاتیح). صاحب بحرالجواهر گوید:...، ریش بز و هو من الحشائش المعروفة بارد فی الاولی یابس فی الثانیه یشد الاعضاء و ینفع القروح الخبیثة العتیقة خصوصاً قروح الرئة و عصارته ینفع من نفث الدم و نزفه یقوی المعده و هو من انفع الادویة لقروح الامعاء و یحبس البطن و یلصق الجراحات العظمیة اذا وضع علیها و ان کان قد انقطع معها عصب. صاحب اختیارات بدیعی گوید: نباتی است که به رومی آن را هوفسطیداس خوانند به پارسی اسپلنج خوانند و به عربی اذناب الخیل خوانند و به اصفهانی شنگ گویند قابض و یابس بود و خون رفتن بینی بازدارد و از آن رحم و مجموع اعضا. و نیکوترین آن تازه بود و طبیعت آن سرد بود در اول و خشک بود تا سوم و گویند در دویم و گویند گرم بود در اول اعضا را سخت کند از بهر این است که در تریاق مستعمل است و در وی قبضی بود مانند تخم گل و ورق خشک آن ریشهای کهن را نافع بود و اصل وی چرک گوش را نافع بود و پاک گرداند و ریش شش را مفید و عصارهء وی نفث دم و نزف آن را سود دهد و مقوی معده بود و سودمندترین چیزها بود جهت قرحهء امعا، و شکم ببندد و جراحتهای عظیم را سودمند بود و به اصلاح آورد چون بر آن نهند اگر چه عصب منقطع شده باشد و بدل آن تخم گلنار است به وزن آن -انتهی. ابوریحان گوید: ذکر او در ذال در ذنب الخیل گذشت. «بی» گوید سرد است در اول خشک است در نهایت درجهء دوم. برگ او جراحات را فراهم آورد. شکوفهء او از برگ بقوت زیادت است. اگر با شراب خورند قروح امعا را نافع بود و معده را تقویت کند و ردع سودا بکند. خوردن و ضماد کردن عصارهء او جراحات بد و اطلاق شکم را مفید بود و خونی که از دماغ نازل شود سد کند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). حکیم مؤمن در تحفه گوید: دواء مختلف فیه است نزد انطاکی و جمعی دیگر. نباتی است برگش مثل برگ گندنا و قلیل العدد و مفروش بر زمین و در اصفهان شنگ (به سکون نون) نامند و مانند سبزیها میخورند و حنین بن اسحاق و جمعی دیگر گویند که دیسقوریدوس قسیوس(2) دانسته و قول او معتبر است و آن نباتی است شبیه به درخت کوچکی و شاخهای او صلب و برگش مستدیر و با زغب و صلابت و گلش شبیه به گلنار و قسمی از آن سفید و نزدیک بیخ او نوعی از طراثیث میروید مایل به سرخی روشن و بعضی سفید و بعضی اشقر می باشد و به رومی آن طرثوث را هوفسطیداس نامند و به یونانی ابوقیطس. او از جمیع اجزای نبات قسیوس(3)قوی تر است و مراد از عصارهء لحیة التیس عصارهء طرثوث مذکور است. در آخر اول سرد و در سیم خشک و قابض و از اجزای تریاق فاروق و قاطع نفث الدم و حیض و اسهال مراری و دموی و رافع قرحهء امعاء و ریه و ضماد او مقوی اعضای ضعیفه و فم معده و جگر و در سایر افعال قوی تر از اقاقیا و قدر شربت از عصارهء او تا سه درهم و از برگ و گل او تا چهار درهم و ذرور برگ و گل آن جهت التیام جراحات و رفع تعفن آن و گل او با موم و روغن جهت سوختگی آتش و اورام حارّه و خوردن آن جهت قرحهء امعاء و تقویت معده و منع ریختن مواد به او نافع و مضر گرده و مصلحش عناب و بدلش حضض و اقاقیا است. و ابی خالد افریقی و امین الدوله و جمعی دیگر بیان کرده اند که شاخهایی است بی برگ و مایل به سرخی و درخشندگی و سرخی او مایل به سیاهی و بقدر شبری و اکثر آن در تحت زمین و چهار انگشت او از زمین پیداست و در شوره زارها میروید و این قول اصح مینماید چه بیخ گیاه مذکور نوعی از طراثیث است و محمد بن زکریا خوردن لحیة التیس را رافع سموم دانسته است. ضریر انطاکی در تذکره گوید: هو الهوفسطیداس و اذناب الخیل نبت کورق الکراث لکن لایرتفع. عفص حاد الرائحة بارد یابس فی الثانیة او الثالثة او حار فی الاول یقطع الاسهال و النزف و قروح الرئة و الصدر و ارتخاء المعدة شرباً والجراح و التأکل ذروراً و یجبر الکسر لصوقا وهو یضر الکلی و یصلحه العناب و شربته مثقال و بدله عصارة الافسنتین و هو من مفردات التریاق.
(1) - Hypociste. (2) - ظ: قستوس.
(3) - ظ: قستوس.

لحیة الحمار.

[لِ یَ تُلْ حِ] (ع اِ مرکب)پرسیاوشان. (اختیارات بدیعی) (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به پرسیاوشان شود. کزبرة البئر. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لحیة العنز.

[لِ یَ تُلْ عَ] (ع اِ مرکب) گوزن گیا. (مفاتیح).

لحییس.

[لُ] (معرب، اِ)(1) نبت بری و جبلی یرتفع نحو ذراع له حب اسود، مرالطعم فی حجم العدس حار یابس فی الثانیة ینفع من السموم خصوصاً العقرب و یحلل الریاح الغلیظة و یفتح السدد و یزیل الفواق و الیرقان و شربته مثقال. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - در تحفه و اختیارات لخنیس ضبط شده است. صحیح ضبط تحفه و اختیارات است.

لخٍ.

[لَ خِنْ] (ع ص) (بعیرٌ...)، شتر که یک زانوی آن از دیگری بزرگتر باشد. (منتهی الارب).

لخ.

[لَخ خ] (ع مص) سخن سربسته و مشتبه گفتن. || رسیدن به کوه و برآمدن بر آن. || میل کردن در حفر و کج و مائل کندن. || خوشبویی آلودن. || بسیاراشک شدن چشم. || طپانچه زدن. || پرسیدن خبر را و طلب تمام خبر کردن و کوشش کردن در آن. (منتهی الارب).

لخ.

[لُ] (اِ) کخ است و آن علفی باشد که در آب روید و تیزی دارد بر سر آن مانند پشم چیزی جمع شده و آن را داخل آهک رسیده کنند و در حوضها بکار برند و از آن علف حصیر بافند و در خراسان با آن خربزه آونگ کنند و در هندوستان به خورد فیل دهند. (برهان). بردی. پیزر. پاپیروس. گیاهی است که بدان بوریا بافند و آن برکنارهء آبها روید. (غیاث). دُخ. دُوخ. لویی. کَرَک (در لهجهء قزوین). جگن. گیاهی است در آب روید و سرش چون پشم خوشه دارد و گستردنی بافند :
گفتی که بترسد ز همه خلق سنائی
پاسخ شنو ار چند نه ای درخور پاسخ
آن مست ز مستی بترسد نه ز مردی
ورنه بخرد نیزهء خطی شمرد لخ.سنائی.
جوالح؛ آنچه از سرهای نی و لخ هوا گیرد چون ذره و مانند آن. (منتهی الارب). عنقر [ عَ قَ / قُ ]،... لخ مادامی که سپید باشد یا عام است یا بیخِ لخ و بیخ هر چیزی. (منتهی الارب).

لخ.

[لُ] (اِخ) جایگاهی است در شعر امروالقیس :
و قد عمرَ الروضات حول مخطط
الی اللخ مرأی من سعاد و مسمعا.
(معجم البلدان).

لخ.

[لُ] (اِ)(1) کزنفون مورخ (از لشکریان کورش) قسمتی را که دارای 24 نفر یا کمتر بوده لُخ یا لُخاژ مینامد. این دو لفظ یونانی است. (ایران باستان ج 1 ص 351).
(1) - Loche.

لخا.

[لَ] (اِ) کفش. پای افزار. سرموزه. (برهان). لکا(1).
(1) - لَخَه، در تداول اهالی خراسان.

لخاء.

[لَ] (ع اِ) لخیً. (منتهی الارب). دارودان که بدان دارو در بینی ریزند. یا نوعی از پوست ستور دریایی که بدان دارو در بینی ریزند. || (ص) شرم آبناک فراخ زن. (منتهی الارب).

لخاء.

[لِ] (ع اِ، اِمص) نان تر نهاده (یعنی خیس کرده) یا ترنهادگی نان. (منتهی الارب).

لخاء.

[لِ] (ع مص) با هم دوستی کردن. ملاخاة. || خلاف ورزیدن. || با هم نرمی کردن. || آسان فراگرفتن کار. || برافژولیدن بر یکدیگر. || دروغ گفتن. || به دروغ آراستن سخن را. || نمامی کردن. (منتهی الارب) (از لغات اضداد است).

لخاژ.

[لُ] (اِ) لفظی یونانی و اصطلاحی لشکری است به معنی لُخ، یعنی قسمتی از لشکریان که دارای 24 تن یا کمتر بوده است. (ایران باستان چ 1 ج 1 ص 351). || صاحب منصب و فرماندهء لُخ را نیز گفته اند. (ایران باستان چ 1 ج 2 ص 1065).

لخاص.

[لِ] (ع اِ) جِ لَخصة. (منتهی الارب).

لخاف.

[لِ] (ع اِ) جِ لخفة. سنگهای تنک. (منتهی الارب). سنگهای سفید. (منتخب اللغات).

لخاقیق.

[لَ] (ع اِ) جِ لُخقوق. (منتهی الارب). رجوع به لُخقوق شود.

لخالخ.

[لَ لِ] (ع اِ) جِ لَخلخة.

لخام.

[لَ] (ع اِ) استخوانها. (منتهی الارب).

لخب.

[لَ خَ] (ع اِ) درخت مقل. (منتهی الارب).

لخب.

[لَ] (ع مص) آرمیدن با زن. || طپانچه زدن. (منتهی الارب).

لخبة.

[لَ بَ] (اِخ) نام دیهی است به ظاهر عدن اَبین. (منتهی الارب).

لخت.

[لَ] (ع ص) بزرگ اندام. || زن مفضاة که پیش و پس وی یکی شده باشد. || حرٌّ سخت لخت؛ گرمای شدید و سخت. (منتهی الارب).

لخت.

[لَ] (اِ) جزو. بعض. برخ. بهر. بخش. قسم. پرگاله. قدر. مقدار. حصه. (برهان). قطعه. پاره. لت :
یک لخت خون بچهء تا کم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد و هم گونهء عقیق.
عماره.
بیامد ز ترکان چو یک لخت کوه
شدند از نهیبش دلیران ستوه.فردوسی.
یکی گرز دارد چو یک لخت کوه
همی تابد اندر میان گروه.فردوسی.
همان تخت پیروزه ده لخت بود
جهان روشن از فرّ آن تخت بود.فردوسی.
یکی تخت بودش بهفتاد لخت
ببستی گشایندهء نیکبخت.فردوسی.
یکی زرد ماهی بد آن لخت کوه
هم آنگه چو تنگ اندرآمد گروه
فروبرد کشتی هم اندر شتاب
همان کوه شد ناپدید اندر آب.فردوسی.
بزد بر زمینش چو یک لخت کوه
به جان و دلش اندرآمد ستوه.فردوسی.
زدش بر زمین همچو یک لخت کوه
پر از بیم شد جان توران گروه.فردوسی.
سواران جنگی همه هم گروه
کشیدندم از چنگ آن لخت کوه.فردوسی.
سپهبد سواری چو یک لخت کوه
زمین گشت از سم اسبش ستوه.فردوسی.
عمودی بمانند یک لخت کوه
کزو کوه البرز گشتی ستوه.فردوسی.
ز دیبای زربفت رومی سه تخت
ز یاقوت و پیروزه تابان سه لخت.فردوسی.
چون سینه بجنباند و یک لخت بپوید
از هر سر پرّش بجهد صد دُر شهوار.
منوچهری.
خصف؛ کفش با پاره و لخت دار. (منتهی الارب). خصفه لخت و پاره که از آن کفش دوزند. فرد؛ کفش یک لخت. تاعه؛ یک لخت سطبر از فله. فته؛ یک لخت از خرما. (منتهی الارب).
- لختِ جگر؛ پارهء جگر :
نیست بر ناخن ما نقش دل آزاری مور
هر چه داریم به لخت جگر خود داریم.
صائب.
- یک لخت؛ یکپارچه. یک تخته. نیز رجوع به یک لخت شود : و این هفت آسمان چون بیافرید یک لخت بود چون فرمان داد به هفت پاره شد. (ترجمهء طبری بلعمی). پرسیدند [جهودان] که گور سلیمان بن داود پیغمبر کجاست؟ پیغمبر ما (ص) گفت که گور برادر من سلیمان بن داود در میان دریا اندر است از دریاهای بزرگ به کوشکی از سنگ خاره بکنده یک لخت... (ترجمهء طبری بلعمی).
ز بهر نشان بسته بر نیزه موی
به پولاد یک لخت پوشیده روی.اسدی.
و آنگاه به استخوان پراکنده ستونی ساخت [ستون فقرات] و همه بر آن بنا کرد که اگر یک لخت بود پشت به دو درنتوانستی آورد. (کیمیای سعادت).
از آن سجده بر آدمی سخت نیست
که در صلب او مهره یک لخت نیست.
سعدی.
- || لجوج. یک دنده :
یک لختی از آن نیم در این سیر
کآمد چو در دولختی این دیر.نظامی.
- || رُک. رُک گو : گفت زندگانی خواجه دراز باد من ترکی ام یک لخت و راستگویم بی محابا. این لشکر را چنانکه من دیدم کار نخواهند کرد. (تاریخ بیهقی). رجوع به یک لخت شود.
- امثال: لختی بخور، لختی بده، لختی بنه.
|| سرپاس. گرز. عمود. لت. (اوبهی). گرز آهنی. مقمعه. کوپال :
چو ایمن شد از دشمن و تاج و تخت
به کژّی به یک لخت برگشت بخت.
فردوسی.
ای شاه زمین بر آسمان داری تخت
سست است عدو تا تو کمان داری سخت
حمله سبک آری و گران داری لخت
پیری تو بدانش و جوان داری بخت.معزی.
بهرام چابکی کرد و بر پشت آن شیر نشست و به هر دو پهلوهاش بفشرد و لخت بر سرش میزد تا کشته شد. (فارسنامهء ابن البلخی ص 77).
درآمد برآورده لختی به دوش
که از دیدنش مغز را رفت هوش.نظامی.
هم این لخت خود را به کین برگشاد
هم آن نیز بر دوش لختی نهاد
دولختی دری شد بهم لختشان
در آن درشد آویزش سختشان.نظامی.
لخت بر هر سری که سخت کند
چون در طارمش دولخت کند.نظامی.
خبر دادم از رستم و لخت او
هم از جام کیخسرو و تخت او.نظامی.
برنجد سر از دردسرهای سخت
نه زانسان که از زخم شمشیر و لخت.
نظامی.
بفرمود تا تیغ و لخت آورند
دو خونریز را پیش تخت آورند.نظامی.
برآورد لختی و زد بر سرش
سرش را فروریخت بر پیکرش.نظامی.
آن یکی گوشش همی پیچید سخت
و آن دگر در زیر کامش جست لخت.مولوی.
به لخت درشکند آرزو به کاسهء سر
که هر که لختی از آن خورد سیر گشت از جان.
کمال اسماعیل.
رجوع به سرپاس شود. || یال و کوپال. (برهان). || کلاه خود آهنین. || کارد استادان قصاب. || کفش و پای افزار. موزه و سرموزه. || خرمگس که مگس بزرگ باشد. (برهان). || لت. (فرهنگ اسدی نخجوانی). مصراع. لنگه. طبق. یک لخت از دو لختِ در، مصراعی و لنگه ای از آن. لخت در، لنگهء آن. مصراع آن:
- دو لخت؛ دولت. دولنگه. دارای دو مصراع :
لخت بر هر سری که سخت کند
چون در طارمش دولخت کند. نظامی.
التصریع؛ در دولخت کردن. (زوزنی). شعر به دو مصراع کردن.
- دو لختی؛ دو مصراعی. دولتی. دو لنگه ای :
لختی نگشاد کس بدین در
کان لخت دگر نخورده بر سر.نظامی.
شه آسایش و خواب را کار بست
دولختی در چاردیوار بست.نظامی.
جهان را به آمدشدن هر که هست
دو لختی دری دید لختی شکست.نظامی.
دولختی دری شد بهم لختشان
در آن درشد آویزش سختشان.نظامی.
یک لختی از آن نیم در این سیر
کامد چو در دولختی این دیر.نظامی.
در دولختی چشمان شوخ دلبندت
چه کرده ام که به رویم نمی گشایی باز.
سعدی.
همیشه بازنباشد در دولختی چشم
ضرورت است که روزی به گل براندایی.
سعدی.
- لخت در؛ تختهء دروازه. (غیاث).
|| (ص) بسته. منعقد(1). دَلمه :
دل در هوای لعل تو خون ریخت لخت لخت.
(نصاب الصبیان).
-لخت خون(2)؛ علقه. دَلمهء خون.
- لخت شدن خون؛ بستن آن(3). دَلَمه شدن آن.
|| رخو. سست. بیحرکت. بی حسّ (عضوی یا تمام بدن). مسترخی. در تداول عامه سنگین و سست. شل و شلاته. || (اِ) کتک و شلاق. || زدن. ستیزه کردن. || پاره کردن. (برهان).
|| در بیت ذیل معنی آن معلوم نشد :
به یک زخم آن گرز پولاد لخت
ستد جان از آن آبنوسی درخت.نظامی.
(1) - Concrete.
(2) - Caillot sanguin.
(3) - Coagulation.

لخت.

[لُ] (ص) (از: کلمهء رُت) لهجهء عامیانهء لوت. رُت. روت. برهنه. عور. روده. روخ. عریان. مجرد. عری. تهک. غوشت.
- عرق لخت؛ بدون نقل و مزه.
- لخت شدن؛ از جامه برآمدن.
- لخت کردن؛ برهنه کردن. رجوع به این دو کلمه در ردیف خود شود.
|| اطلس ساده. اَجرد.

لختان.

[لَ] (اِ) جِ لخت به معنی اجزاء و پاره ها. (برهان).

لخت دوز.

[لَ] (نف مرکب) لاخه دوز که پینه دوز و پاره دوز باشد یعنی شخصی که بر کفش پاره شده پینه بدوزد. (آنندراج).

لخت شدن.

[لُ شُ دَ] (مص مرکب) جامه از تن بیرون کردن. کندن لباس بتمامی. کندن همهء جامه چنانکه گاه ورود به حمام.

لختک.

[لَ تَ] (اِ مصغر، ق) مصغر لخت. اندک : متدرجاً برآیند [کواکب] اندک اندک تا بغایتی رسند و ازو آغازند فرودآمدن لختک لختک تا فروشوند. (التفهیم).

لخت کردن.

[لُ کَ دَ] (مص مرکب) از جامه برآوردن. برهنه کردن.
-لخت کردن کاروان؛ ستدن دزد همهء اموال آنان را به ستم. گرفتن قاطع طریق همه چیز کاروانی را تا جامه های تن او را. ربودن دزد جامه و کالای کاروان را.

لختکی.

[لَ تَ] (ق مرکب) (از: لخت + «ک» + «ی» نکره) اندکی. کمکی. مقداری. قدری : اندر آن لختکی خم است. (التفهیم). و لکن لختکی ازو گرایسته تر. (التفهیم).
همی لختکی سیب هر بامداد
پریروی دخمه بدان کرم داد.فردوسی.
مرا ده ساقیا جام نخستین
که من مخمورم و میلم به جام است
ولیکن لختکی باریکتر ده
نبید یکمنی دادن کدام است.منوچهری.
بجنگ اندر خردمند نکورای
بماند آشتی را لختکی جای.
(ویس و رامین).
لختکی چون چرخ بیداری گزین کز بهر تو
منبری کرد از شرف چون شمس گردون اختیار.
سنائی.

لخت گه.

[لُ گَهْ] (اِ مرکب) (در مازندران) نقطه ای از جنگل که درختان آن بریده باشند(1).
(1) - Clairiere.

لخت لخت.

[لَ لَ] (ص مرکب) پاره پاره. قطعه قطعه. چاک چاک. لت لت. بخش بخش :
ز نیروی مردان و از زخم سخت
فرامرز را نیزه شد لخت لخت.فردوسی.
زره شان درآمد همه لخت لخت
نگر تا کرا روز برگشت و بخت.فردوسی.
به زخم اندرون تیغ شد لخت لخت
ببودند لرزان چو برگ درخت.فردوسی.
بیابان بی آب و گرمای سخت
کزو مرغ گشتی به تن لخت لخت.فردوسی.
زبانشان شد از تشنگی لخت لخت
بتنگی فرازآمد آن کار سخت.فردوسی.
کمان کرد دونیم و زه لخت لخت
همیدون بینداخت در پیش تخت.
اسدی (گرشاسبنامه ص 169).
همی زد چنان گرز کز زخم سخت
درو قفل و زنجیر شد لخت لخت.
اسدی (گرشاسبنامه ص 309).
زین غبن چتر روز چرا نیست ریزریز
زین غم عمود صبح چرا نیست لخت لخت.
خاقانی.
بسی کوفتیمش به پولاد سخت
نشد پاره پولاد شد لخت لخت.نظامی.
به فرزانه شه گفت کاین بانگ سخت
کزو میشود مغزها لخت لخت.نظامی.
زمین را چنان درهم افشرد سخت
کز افشردگی کوه شد لخت لخت.نظامی.
از بسکه دست می گزم و آه میکشم
آتش زدم چو گل به تن لخت لخت خویش.
حافظ.
|| (ق مرکب) کم کم. اندک اندک :
میر همی برکشدش لخت لخت
و آخر کارش بدهد تاج و تخت.منوچهری.
تا برآید لخت لخت از کوه میغ ماغ گون
آسمان آس گون از رنگ او گردد خلنگ.
منوچهری.
همه چیزی ار بنگری لخت لخت
بسختی برون آید از جای سخت.نظامی.

لخت و برهنه.

[لُ تُ رَ نَ / نِ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) از اتباع است. بالتمام برهنه. رجوع به لخت و عور و لخت و پتی شود.

لخت و پتی.

[لُ تُ پَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) از اتباع. بکلی عور. بالتمام برهنه. مادرزا.

لخت و پخت.

[لُ تُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) لخت و عور.

لخت و عور.

[لُ تُ] (ص مرکب، از اتباع)لوت و لندر. مادرزا. بالتمام برهنه.

لخت و لندر.

[لُ تُ لُ دُ] (ص مرکب، از اتباع) لخت و عور. لخت و پتی. بکلی برهنه. مادرزا.

لخته.

[لَ تَ / تِ] (ص، اِ) پاره. (برهان) (اوبهی). لخت. (آنندراج) (برهان) :
یا زنده شبی از غم او آنکه درست است
از تنگ دلی جامه کند لخته و پاره.
خسروانی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
|| بسته. دَلمه.
- لخته شدن خون و غیره؛ بستن آن(1). دَلمه شدن آن. لخت شدن آن.
-لخته کردن؛(2) کلچیدن.
(1) - Coagulation.
(2) - Coaguler.

لختی.

[لَ] (ق) (از: لخت + «ی» نکره) یک لخت. مقداری. اندازه ای. قدری. کمی. پاره ای. بخشی. بعضی. جزئی. قطعه ای. اندکی. مبلغی :
با خردمند بی وفا بود این بخت
خویشتن خویش را بکوش تو یک لخت
می خور و می ده کجا نبود پشیمان
هر که بخورد و بداد از آنچه بیلفخت.
رودکی.
و مردمان وی همه چون زنگیانند لکن لختی به مردمی نزدیکترند. (حدود العالم).
خورشها فرستاد و لختی نبید
همان بویها نرگس و شنبلید.فردوسی.
ز دینار لختی فرستادمت
به نامه درون پندها دادمت.فردوسی.
بیاسود لختی چو دید آنچه دید
شب تیره خفتان ز بر درکشید.فردوسی.
همانا نهان داشت لختی نبید
پسر را بدان خانه اندرکشید.فردوسی.
اگر نیستت چیز لختی بورز
که بی چیز کس را ندارند ارز.فردوسی.
نشانهای مادر بیابم همی
به دل نیز لختی بتابم همی.فردوسی.
ز گردون و از تیغها شد غمی
بزور اندرآورد لختی کمی.فردوسی.
از آن خواب بد شد دل من غمی
به مغز اندرآورد لختی کمی.فردوسی.
سپهدار ایران ز پشت سپاه
بشد دور با کهتری نیکخواه
چو لختی بیامد پیاده ببود
جهان آفرین را فراوان ستود.فردوسی.
خروشان زن آمد به بهرام گفت
که کاهست لختی مرا در نهفت.فردوسی.
به بیژن چنین گفت گستهم زود
که لختی عنانت بباید بسود.فردوسی.
گر ایدون که باشدت لختی درنگ
به گوش آیدت نوش و آوای چنگ.
فردوسی.
به بیشه درون گرد برگشت شاه
همی کرد هر جای لختی نگاه.فردوسی.
سیاوش به اسب دگر برنشست
بینداخت آن گوی لختی ز دست.فردوسی.
ز دینار لختی به هیشوی داد
از آن هدیه شد مرد گیرنده شاد.فردوسی.
سپهبد بدو گفت لختی شتاب (بشتاب)
بیاوردش از پیش افراسیاب.فردوسی.
عنان را چپ و راست لختی بسود
سلیح و سواری به بابک نمود.فردوسی.
از آن شیر با شاه لختی بخورد
چنین گفت پس با زن پایمرد.فردوسی.
کنون هست لختی چو روشن گلاب
بسرخی چو بیجاده در آفتاب.فردوسی.
به رامش بپیمای لختی زمین
برو شارسان سیاوش ببین.فردوسی.
خِرد یافت لختی و شد کاردان
هشیوار و با سنگ و بسیاردان.فردوسی.
سیاوش از او خواست آمد پدید
ببایست لختی چمید و چرید.فردوسی.
یکی مجمر آورد و آتش فروخت
وزان پر سیمرغ لختی بسوخت.فردوسی.
چو از لشکرش گشت لختی تباه
از آسودگان خواند چندی سپاه.فردوسی.
چو لختی برآمد بر این روزگار
فروزنده شد دولت شهریار.فردوسی.
که لختی ز زورش ستاند همی
که رفتن بره برتواند همی.فردوسی.
نخواهم جز از نامهء هفت خوان
بر این میگساران تو لختی بخوان.فردوسی.
بیامد همانگه یکی مرد مه
ورا میوه آورد لختی ز ده.فردوسی.
وزان آب لختی بسر بر نهاد
ز یزدان نیکی دهش کرد یاد.فردوسی.
همی بزم و بازی کنم تا دو سال
چو لختی شکست اندرآید به یال.فردوسی.
بگشتند و لشکر بیاراستند
ز هر چیز لختی بپیراستند.فردوسی.
تو گفتی که لختی فرومایه اند
ز گردنکشان کمترین پایه اند.فردوسی.
چنین داد پاسخ به افراسیاب
که لختی بباید شد از شرم آب.فردوسی.
نهان شاه در خانهء آسیا
نشست از بر خشک لختی گیا.فردوسی.
بر آوردگه رفت نیزه بگاشت
چو لختی بگردید و باره بداشت.فردوسی.
از آنکه نرگس لختی بچشم تو ماند
دلم به نرگس بر شیفته شده ست و تباه.
فرخی.
شمار لختی از آن [اشک] برتر از شمار حصی
عداد بعضی از آن برتر از عداد مطر.فرخی.
ابر از فزع باد چو از کوه بخیزد
با باد درآمیزد و لختی بستیزد.منوچهری.
هر زمان روح تو لختی از بدن کمتر کند
گویی اندر روح تو منضم همی گردد بدن.
منوچهری.
بنهء شاسپرم تا نکنی لختی کم
ندهد رونق و بالیده و بویا نشود.منوچهری.
لختی گهر سرخ در آن حقه نهاده
لختی سلب زرد بر آن روی فتاده.
منوچهری.
خوب دارید و فراوان بستاییدش
هر زمان خدمت لختی بفزاییدش.
منوچهری.
لاله چون مریخ اندر شده لختی به کسوف
گل دو روی چو بر ماه سهیل یمنا.
منوچهری.
گاه آن آمد که عاشق برزند لختی نفس
روز آن آمدکه تائب رأی زی صهبا کند.
منوچهری.
شود کاغذ تازه و تر خشک
چو خورشید لختی بتابد بر آن.منوچهری.
چو بشنید این سخن موبد ز مادر
دلش خوش گشت لختی بر برادر.
(ویس و رامین).
بوزرجمهر گفت که برای خود گوارشی ساخته ام از شش چیز هر روز از آن لختی می خورم تا بدین بمانده ام. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 341). از این باب لختی تأمل کردند. (تاریخ بیهقی). امیر گفت سخت نیک آمد و لختی آرام گرفت. (تاریخ بیهقی). من حکایتی خوانده ام در اخبار خلفا... و لختی بدین ماند، بیاورم. (تاریخ بیهقی). من لختی ساکن تر گشتم و گفتم. (تاریخ بیهقی). و وی برنشست بتاخت به امیر رسید و لختی براند و فصلی چند سخن گفتند. (تاریخ بیهقی ص159). بوسهل دروقت برنشست و به درگاه رفت و آن ملطفها را سلطان بخواند و لختی ساکن تر شد. (تاریخ بیهقی ص 633). گفت شنودم که گنجهای خراسان را از زیر زمین بیرون میکنند من نیز بیامدم تا لختی ببرم. (تاریخ بیهقی ص 608). این نامه بدو رسید و خود لختی هم شیطان در او دمیده بود. (تاریخ بیهقی ص 410). خود لختی بدگمان شده بود از خواجهء بزرگ احمد عبدالصمد. (تاریخ بیهقی ص 410). لختی فرورفتند ناگاه میخ آهنین پیدا آمد. (تاریخ بیهقی ص 198). لکن ایشان را به حرس فرستاده است تا لختی بیدار شوند. (تاریخ بیهقی ص 167). یک چیز مانده است که اگر آن کرده آید این کار را لختی تسکین توان داد. (تاریخ بیهقی ص 329). امیر محمد نیز لختی خرسند گشت. (تاریخ بیهقی ص 64). در این اواخر که لختی مزاج او بگشت... ما را به ری ماند. (تاریخ بیهقی ص 73).
خوش آمدش و برشد بدان جایگاه
برآسود لختی در آن سایه گاه.اسدی.
در آن شب سپهبد چو لختی غنود
ز بهر شبیخون برآراست زود.اسدی.
هر شب ز خونت چون بخورد لختی
چیزی نمانی ار همه جیحونی.ناصرخسرو.
لختی عنان بکش ز پی این جهان متاز
زیرا که تاختن ز پی این جهان عناست.
ناصرخسرو.
گر بترسی زانکه دیگر کس بجوید عیب تو
چشمت از عیب کسان لختی بباید خوابنید.
ناصرخسرو.
و سر استخوان ران لختی برآمده است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و این سر که به قدم پیوسته است لختی میل بسوی زندرون دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لکن اگر اندر اول بیماری استفراغی اندک کرده شود به مسهلی که خلط غلیظ را لختی کمتر کند صواب باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و خداوند علت اندر خانه ای نشیند که بس روشن نباشد و لختی به تاریکی گراید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و صواب آن باشد که مسافران آب شهر خویش لختی با خویشتن بردارند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و زمین این ولایت [خوارزم]لختی شوره دارد و بدین سبب پوسیدگی کمتر پذیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اندر وی [در انار شیرین] لختی بادناکی است... و لختی تشنگی آرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). از فراز و نشیب آن لختی پوییدم. (کلیله و دمنه). لختی الحاح و لجاح کرد و وعید و تهدید در میان آورد. (سندبادنامه ص 109).
چو خسرو دید کان خواری بر او رفت
به کار خویشتن لختی فرورفت.نظامی.
ندانم کرد خدمتهای شاهی
مگر لختی سجود صبحگاهی.نظامی.
تو بر لختی کلوخ آب خورده
چرایی تکیهء جاوید کرده.نظامی.
که شرح حال من لختی دراز است
به حاضر گشتن خسرو نیاز است.نظامی.
مگر کآسوده تر گردم در این درد
تنور آتشم لختی شود سرد.نظامی.
چو لختی دید از آن دیدن خطر دید
که بیش آشفته شد تا بیشتر دید.نظامی.
از این اندیشه لختی باز میگفت
حکایتهای دل پرداز میگفت.نظامی.
چو بانو زین سخن لختی فروگفت
بت بی صبر شد با صابری جفت.نظامی.
درفش کاویانی بر سر شاه
چو لختی ابر کافتد بر سر ماه.نظامی.
چو لختی قصه های خوش فروگفت
گرفته زلف دلبر خوش فروخفت.نظامی.
حدیث بنده را با چاره سازی
بساطی هست با لختی درازی.نظامی.
بر آن صورت چو صنعت کرد لختی
بدوسانید بر ساق درختی.نظامی.
زو طلب کن مرا که مغز من اوست
من کیم بازمانده لختی پوست.نظامی.
بآیین تر بپرسیدند خود را
فروگفتند لختی نیک و بد را.نظامی.
دست بسر برزد و لختی گریست
حاصل بیداد بجز گریه چیست.نظامی.
این سخن گفت و لختی اندوه خورد
وز درون برکشید بادی سرد.نظامی.
چو لختی سخن گفت از آن در که بود
به خلوتگه خویش رغبت نمود.نظامی.
لختی از رنج ره برآسایم
چون رسد حکم شاه بازآیم.نظامی.
اندکی چون نان و آن شلغم بخورد
بر زمین افکند و لختی غم بخورد.عطار.
گفت از سخنان سعدی چه داری؟ گفتم... لختی به اندیشه فرورفت. (گلستان سعدی).
دی بر سر کوی دوست لختی
خاک قدمش به دیده رُفتم.سعدی.
عقلم بدزد لختی چند اختیار دانش
هوشم ببر زمانی تا کی غم زمانه.سعدی.
خطیب اندر این لختی بیندیشید و گفت. (گلستان). جمعوره؛ لختی از قروت که سرش بلند باشد (یعنی توده ای از کشک). (منتهی الارب). جُمزه؛ لختی از قروت. (منتهی الارب).

لختی.

[لُ] (حامص) چگونگی لخت. عوری. برهنگی. عریانی. || لوتی. || (ص نسبی) لخت. برهنه و بی چیز: خیابان لختی.

لختی پختی.

[لُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) از اتباع است: چند نفر لختی پختی؛ چند تن برهنه و ناچیز.

لختیعة.

[لَ عَ] (اِخ) لخیعة ذوالشناتر. یکی از ملوک یمن یا از مقاول. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 423 شود.

لختینه.

[لَ نَ] (اِ) جایی بر ستونهای چوبین که از زمین بقدر هفت یا هشت گز بلند و مرفوع باشد و مردم بالای آن بخسبند تا از زحمت نمناکی زمین محفوظ باشند. (آنندراج). کَتام، کُتام (در لهجهء گیلان).

لخج.

[لَ خَ] (ع اِ) بدترین خم چشم که از چشم رود. (منتهی الارب).

لخج.

[لَ] (اِ) زاگ سیه که رنگرزان دارند. لخچ :
بینی آن زلفینکان چون چنبری بالابخم(1)
کش بلخج اندر زنی ایدون شود چون آبنوس.
طیان.
(1) - گمان میکنم چون طیان است زلفینکان پیری را که موی سیه کرده هجو میگوید و شعر اینطور بوده: بینی... چون چنبر بالای خم...

لخجم.

[لَ جَ] (ع ص) شتر فراخ شکم. || راه روشن و فراخ. || زنِ سرد فراخ شرم. (منتهی الارب).

لخجة.

[لَ خِ جَ] (ع ص) عینٌ لخجة؛ چشم خمناک (او الصواب بالمهملتین). (منتهی الارب).

لخچ.

[لَ خَ / لَ] (اِ) لخج. زاک سیاه رنگ رزان بود. (اوبهی). زاج سیاه و اشخار باشد که آن را قلیا گویند. (برهان). زاک زرد است چون با مازو جفت شود رنگ سیاه دهد. رجوع به لخج شود.

لخچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ) شعله و اخگر آتش را گویند. (برهان). لخشه :
مه بکمند آورد سنبل تو هر نفس
لخچه پدید آورد آتش تو دمبدم.
بدر جاجرمی (از آنندراج).
آن پستهء خندان نگر و آن چشمهء حیوان نگر
وان لخچها پنهان نگر در آتش جان پرورش.
بدر جاجرمی (از آنندراج).
صاحب آنندراج گوید: این دو بیت را رشیدی شاهد لخچه آورده و چنان فهمیده که لخچه به معنی شعله است و آتش جان پرور روی معشوق و خطا کرده این در وصف لب و دهن معشوق است و آنچه او لخچه خوانده یخچه بوده و یخچه به معنی تگرگ است و در این مقام یخچها کنایه از دندانهاست که در آتش جان پرور او که لبهای سرخش باشد پنهان شده اند. و رجوع به لخشه شود.

لخز.

[لَ] (ع ص) کارد تیز. (منتهی الارب).

لخشان.

[لَ] (نف) لغزان. نسو. نسود. اَملس. لخشنده. در حال لخشیدن. هموار. چیز املس که بر آن پای بلغزد و این مشتق از لخشیدن به معنی لغزیدن است از اینجاست یخ لخشک به معنی لغزیدن بر یخ و اینقدر هست که بر جای لغزیدن اطلاق لخشان مجاز است. (آنندراج). چیزی املس که بر آن دست یا پا بلغزد. (غیاث): کرتوم؛ سنگ لخشان تابان. زمینی یا سنگی لخشان، که پای بر آن بلغزد از نغزی.

لخشاندن.

[لَ دَ] (مص) لغزاندن. لغزانی :ان تمید بکم، ای لئلا تمید بکم (قرآن 16 و 15 و 31/10)؛ تا شما را نلخشاند. (تفسیر ابوالفتوح ج 3 ص 260).

لخشانی.

[لَ] (حامص) حالت و چگونگی لخشان.

لخشانیدن.

[لَ دَ] (مص) لغزانیدن: استزلال؛ لخشانیدن و لغزانیدن. (مجمل اللغة).

لخشش.

[لَ شِ] (اِمص) لغزش. عمل لخشیدن: از خردان لخشش از بزرگان بخشش.

لخشک.

[لَ شَ] (اِخ) نام محلی کنار راه زاهدان و کهورک میان زاهدان و تل سیاه، در 26110گزی زاهدان.

لخشک.

[لَ شَ] (اِ) نوعی از آش آرد باشد. (برهان). نوعی از آش است که از خمیر میسازند ولی آن را رشته نمی کنند بلکه از تکه های درشت خمیر چنانکه در برابر آش رشته گویند آش لخشک. آش لخشک را عموم خورند ولی آش رشته مخصوص اعیان است. (لغت محلی گناباد خراسان). لاکشه. لاخشه. لخشه. لاکچه. توتماج. تتماج. لطیفه. جون عَمه. || نام حلوایی هم هست. (برهان). || تُرتُرک و آن سنگی باشد لغزنده در بعضی از کوهها که مردم بر بالای آن نشسته خود را سر دهند و همه جا لغزیده بپایین آیند. (برهان). چپچله. چچله. زحلوفه. || یخی را نیز گویند که در روی زمین مسطح بسته باشد و طفلان و جوانان بنوعی پای بر آن زنند که همه جا لغزیده روند. (برهان).

لخشندگی.

[لَ شَ دَ / دِ] (حامص)لغزندگی.

لخشنده.

[لَ شَ دَ / دِ] (نف) لغزنده.

لخشه.

[لَ شَ / شِ] (اِ) شَرَر. (مجمل اللغة). شعلهء آتش. اخگر. (برهان) (غیاث). لخچه. رجوع به لخچه شود :
آتش عشق را ز بس سوز است
آه شعله است، غم بود لخشه.
اورمزدی (از جهانگیری).
|| سرشک آتش. (مجمل اللغة). سرشک آتش و آن قطره هایی است که از یک سر چوب تر بر آتش ریزد. (برهان). || نوعی از آش آرد. لخشک. (برهان). لاخشه. لاکچه. لاکشه. جون عمه. لطیفه. رجوع به لخشک شود. || لغزیده و پای از پیش به در رفته. (برهان). || (اِمص) لرزه. جنبش. در تداول عامه، لرزهء در تن از غیرت. لرزهء سخت که اعضا را چون دست و سر و تن جدا جدا بلرزاند: لخشه به تنم افتاد؛ سخت لرزیدم.
- لخشه به سی و سه بند کسی افتادن؛ سخت لرزیدن از ترس.

لخشیدگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) لغزیدگی.

لخشیدن.

[لَ دَ] (مص) لغزیدن. شخشیدن. لیزیدن. لیز خوردن. سر خوردن. پای از پیش بدر رفتن و افتادن. (برهان) :چون عذار رومی روز بدرخشید و قدم زنگی شب بلخشید پیر با صبح نخستین هم عنان شد... (مقامات حمیدی).
از تو بخشودن است و بخشیدن
از من افتادن است و لخشیدن(1).سنائی.
جهان را هر دو چون روشن درخشید
ز یکدیگر مبرید و ملخشید.نظامی.
بپوستین تن لرزان ما به دی دریاب
ز ما بود همه لخشیدن از تو بخشیدن.
نظام قاری (دیوان البسه ص 103).
-امثال: از خردان لخشیدن از بزرگان بخشیدن.
|| درخشیدن. اشتعال : گفتند مارج لهب صافی باشد، درفش و لخشیدن آتش که به آن دودی نباشد. (تفسیر ابی الفتوح ج 5 ص 397). لانها تتلظی ای تشتعل؛ برای آنکه لخشد. (تفسیر ابوالفتوح ج 5 ص 397).
(1) - شخشیدن نیز آمده و درست است. (سروری).

لخشیدنی.

[لَ دَ] (ص لیاقت) درخور لخشیدن. درخشیدنی. || که لخشیدن آن ضروری است.

لخشیده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف) مشتعل شده :ایشان را از آنجا در آتش لخشیده فکند. (تفسیر ابی الفتوح ج 5 ص 214). || لغزیده.

لخص.

[لَ خِ] (ع ص) ضرعٌ لخص؛ پستان بسیار گوشت که شیرش به دشواری برآید. (منتهی الارب).

لخص.

[لَ] (ع مص) نگریستن چشم شتر را که پیه دار است یا نه. (منتهی الارب).

لخص.

[لَ خَ] (ع مص) گوشت گرفتن بام چشم. (منتهی الارب). گوشت گرفتن چشم. (منتخب اللغات). گوشت گرفتن پلک بالایین چشم. ج، الخاص. (بحر الجواهر). || آماسیدن گرداگرد چشم. (منتهی الارب).

لخص.

[لَ خَ] (ع اِ) گوشت کورهء چشم. (مهذب الاسماء). رجوع به لخصه شود.

لخصاء.

[لَ] (ع ص) تأنیث الخص. زنِ گوشت گرفته بام چشم. || زن آماسیده اطراف چشم. (منتهی الارب).
- عینٌ لخصاء؛ چشمی که کورهء وی گوشتین بود و ستبر. (مهذب الاسماء).

لخصة.

[لَ خَ صَ] (ع اِ) گوشت پارهء اندرون پیه چشم. ج، لخاص. (منتهی الارب). لخص. (مهذب الاسماء). لحمة باطن العین من اعلی و اَسفل. ج، لخاص. (بحرالجواهر).

لخع.

[لَ خَ] (ع اِمص) فروهشتگی اندام. (منتهی الارب).

لخف.

[لَ] (ع مص) فراخ کردن داغ و نشان آن را. || زدن سخت. (منتهی الارب). ضرب شدید. (زوزنی).

لخف.

[لَ] (ع اِ) مِسکهء تُنک. (منتهی الارب).

لخفلد.

[لِ فِ] (اِخ) نام دشت وسیع و پهناوری است که در باویر از کشور آلمان بوسیلهء شکافتن نهر لخ بوجود آمده است و جولانگاه مبارزان دلیر در چند جنگ عظیم واقع گشته. (قاموس الاعلام ترکی).

لخفة.

[لَ فَ] (ع اِ) سُرین. || حلقهء دُبر. || داغی است. (منتهی الارب). قسمی داغ. || سنگ سپید تُنک. ج، لِخاف. (منتهی الارب). سنگ تنک. (مهذب الاسماء). سنگ سپید و تنک که بر آن نوشتندی. (ابن الندیم ص 31): و العرب تکتب فی اکتاف الابل واللخاف و هی الحجاره الرقاق البیض. (ابن الندیم). قسمتی از قرآن بر این سنگها یعنی لخاف نبشته بود. قال زیدبن ثابت فوالله لنقل جبل من الجبال ماکان اثقل علی من الذی امرنی [عمربن الخطاب] به من جمع القرآن اجمع من الرقاع و اللخاف و العسف و صدور الرجال. (ابن الندیم).

لخقوق.

[لُ] (ع اِ) شکافی در زمین همچو سوراخ کلاکموش و کفتار و جز آن. ج، لخاقیق. (منتهی الارب).

لخلخ.

[لَ لَ] (ص) بی گوشت. ضعیف. لاغر. (جهانگیری) :
مفخر تبریزیان شاه جهان شمس دین
فربه و زفتت کند گرچه که تو لخلخی.
مولوی.

لخلخان.

[لَ لَ] (اِخ) قبیله ای است یا جایی است. (منتهی الارب).

لخلخانی.

[لَ لَ نی ی] (ع ص) منسوباً، مرد غیرفصیح. (منتهی الارب). بسته زبان یعنی آنکه فصیح نبود. (مهذب الاسماء). من لایفصح.

لخلخانیه.

[لَ لَ نی یَ] (ع اِمص) منسوباً، گنگلاجکی و پیچیدگی و درهم آمیختگی در گفتار. (منتهی الارب).

لخلخة.

[لَ لَ خَ] (ع اِ) خوشبویی است. (منتهی الارب). معجونی باشد خوشبوی. (مهذب الاسماء). بوی خوشی معروف. طیب معروف. (تاج العروس). عطری است. بویهای آمیخته. معجون بوی. (زمخشری). عطری آمیخته از چند عطر به دستوری خاص. خوشبویی چند که یکجا کنند و ببویند. گوی عنبری که از عود قماری و لادن و مشک و کافور سازند. (برهان). ج، لخالخ. هی اشیاء مرکبة یشم بها. و قیل هی ظرف یصب فیه من میاه الخلاف و الورد و الکربزة و امثال ذلک. (بحر الجواهر). خلط من المسک و العنبر و الکافور و اشباه ذلک.(1) (الجماهر ص 235) : و همهء خانه به ریاحین آراسته و لخلخه ها و میوه های مشموم. (تاریخ بیهقی). و از عطرها لخلخهء معتدل و غالیه بکار باید داشت. لخلخه بوییدن، در گرمابه. اندر فصل بهار... از عطرها گلاب با آب شاهسپرم آمیخته و مثلث کافوری و لخلخهء معتدل به کار باید داشت. و لخلخهء سرد می بویانند. اولی تر است که نخست ماده از دماغ بازدارد به لخلخه ها چون سرکه و گلاب و روغن گل، خرقه ها بدان تر می کنند و بر سر او می نهند و مدت دو روز می بویانند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
به گوه کودک یکماهه ریده جلق زدی
بگوی لخلخه برداشتی گروههء هار.سوزنی.
صیدگه شاه جهان را خوش چراگاهست از آنک
لخلخهء روحانیان بینی در او بعرالظبا.
خاقانی.
بشنو و بو کن اگر گوشی و مغزیت هست
زمزمهء لو کشف لخلخهء من عرف.خاقانی.
قمری درویش حال بود ز غم خشک مغز
نسرین کان دید کرد لخلخهء رایگان.خاقانی.
بر زمین سبزه ای برنگ حریر
لخلخه کرده از گلاب و عبیر.نظامی.
و بخور لخلخهء طرب رفیق شفیق و جلیس انیس بود. (سعدی دیباچهء کلیات).
-لخلخه های عنبری؛ گویی است از عنبر و مشک و غیره ترتیب داده. (آنندراج).
- || کنایه از ساعات شب هم هست. (آنندراج) (برهان).
- || ترکیبی باشد که آن را به جهت تقویت دماغ ترتیب دهند :
غالیه سای آسمان سود بر آتشین صدف
از پی مغز خاکیان لخلخه های عنبری.
خاقانی.
(1) - Electuaire.

لخلخه سای.

[لَ لَ خَ / خِ] (نف مرکب)عطرسای: ابر لخلخه سای شدن.

لخلخهء سلیمانی.

[لَ لَ خَ / خِ یِ سُ لَ / لِ نی ی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) ثفل روغن و زعفران است و آن را قرقومعما خوانند. (اختیارات بدیعی).

لخم.

[لُ] (ص) گوشت بی استخوان از گوسفند و جز آن. که استخوان و لسه ندارد. گوشت بی پی و کرکرانک و جز آن. لیک. وَذَرَه. گوشت بی استخوان و فضول و رگ و ریشه.

لخم.

[لُ] (ع اِ) ماهیی است دریایی و کوسج خوانند. (منتهی الارب). کوسج. کوسه. (فارسی آن پیشواذ است). جمل البحر. فیشوا. پیشواذ. ضرب من السمک خبیث له ذنب طویل یضرب به و یسمی جمل البحر. (الجماهر بیرونی ص143) : و فی هذا البحر [بحر هرکند] سمک یدعی اللخم و هو سبع یبتلع الناس. (اخبار الصین و الهند ص 6).رجوع به کوسج شود.

لخم.

[لَ] (ع مص) بریدن. || طپانچه زدن. || لخم وجه فلان؛ بسیار شد گوشت روی او و درشت و سطبر گردید. ابن درید گوید: هو فعل ممات. (منتهی الارب).

لخم.

[لَ] (اِخ) (ملوک...) رجوع به معد و نیز رجوع به لخم بن عدی و لخمی شود. حیی است از یمن از اولاد لخم و اسم لخم مالک بن عدی بن الحارث بن مرّة بن اددبن زیدبن کهلان، یا زیدبن یشحب بن یعرب بن قحطان. سمی لخمالانه لطم. از آن حی اند پادشاهان حمیر و آسیه بنت مزاحم زن فرعون. (منتهی الارب). ملوک آل لخم 23 تن باشند که قریب 360 سال امارت کردند و چون یکی از آنها منذر بود ایشان را مناذره نیز گویند. امارت نشین ایشان حیره بود و امرای مشهور لخمی بقرار ذیلند:
1 - نعمان بن امری القیس 431-473. رجوع به نعمان بن امری القیس شود. 2 - امری القیس بن نعمان. رجوع به امری القیس بن نعمان شود. 3 - منذربن ماءالسماء. رجوع به منذربن ماءالسماء شود. 4 - نعمان بن منذر. رجوع به نعمان بن منذر شود.
قلقشندی آرد: الحی التاسع من بنی کهلان. و هم بنولخم بن عدی بن الحارث بن مرة بن اددبن زیدبن یشحب بن عریب بن زیدبن کهلان. و لخم اخو جذام المقدم ذکره و کل منهما عم لِکِندة المقدم ذکره ایضاً وعد صاحب حماه: لخماً من بنی عمروبن سباء کما عدجذاماً اذا کانا اخوین کما تقدم. و قد کان للمفاوز من اللخمیین ملک بالحیرة من بلاد العراق، ثم کان لبنی عباد من بقایاهم بالاندلس ملک باشبیلیة و ذکر القضاعی انهم حضَر و افتح مصر، واختلطوا بهاهم و من خالطهم من جذام. قال الحمدانی: و بصعیدالدیار المصریه منهم قوم یسکنون بالبرالشرقی، ذکر منهم الحمدانی سبع ابطن. الاولی: سماک و هم المعروفون بالسماکین و بنومر، و بنو ملیح، و بنونبهان، و بنوعبس و بنو کریم، و بنو بکیر، و دیارهم من طارف ببا (کذا؟) بالبهنسا الی منهدر دیر الجمیرة فی البرالشرقی. الثانیة: بنوحدان و هم بنومحمد و بنوعلی و بنوسالم و بنومدلج و بنو رعیش و دیارهم من دیرالجمیرة الی ترعة صول. الثالثة: بنوراشد و هم بنومعمر بنوواصل و بنومرا، و بنوحبان و بنومعاد، و بنوالبیض و بنوحجرة، و بنوشنوة، و دیار هم من مسجد موسی الی اسکر، و نصف بلاد اطفیح و لبنی البیض؛ الحی الصغیر، و لبنی شنوءة من ترعة شریف الی معصرة بوش. الرابعة: بنوجعد و هم بنومسعود، و بنوحدیر و هم المعروف بالحدیریین، و بنوزبیر، و بنوثمال، و بنونصار و مسکنهم ساحل اطفیح، الخامسة: بنوعدی و هم بنوموسی، و بنومحرب و مساکنهم بالقرب منهم. السادسة: بنو بحر، و هم بنوسهل، و بنومعطار، و بنوفهم، و هم المعروف بالفهمیین، و بنوعسیر، و بنومسند، و بنو سباع و مسکنهم الحی الکبیر. السابعة: قبس، و هم بنوغنیم، و بنوعمرو، و بنو حجرة و لبنی غنیم، منهم العدویة، و دیرالطین الی حبسر مصر و لبنی عمرو، الرستق و لهم نصف حلوان و لبنی حجرة، النصف الثانی و نصف طرا. و من بطون لخم؛ بنوالدار، رهط تمیم الداری صاحب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، و هم بنوالداربن هانی بن حبیب بن نماره بن لخم. قال الحمدانی و بلدالخلیل علیه السلام معمور من بنی تمیم الداری رضی الله عنه و بید بنی تمیم هولاء الرقعة التی کتبها النبی صلی اللهعلیه وآله وسلم لتمیم و اخوته باقطاعهم بیت جبرون التی هی بلد الخلیل علیه السلام و بعض بلادها، و یقال اَنها مکتوبة فی قطعة من ادم من خف امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام و بخطه. (صبح الاعشی ج 1 ص 334)

لخم.

[لَ] (اِخ) ابن عدی بن الحارث بن مرة از کهلان. جدّی جاهلی است. مؤسس قبیلهء آل لخم یا لخمیون. پسران وی را امارت حیره و بازماندگان ایشان را که «آل عباد» یا «بنوعباد» نامیده میشوند حکمرانی اشبیلیه بوده است. و هم گروهی از ایشان به صعید مصر در برّ شرقی و آل ارسلان از لخمیون بسوریه بوده اند. (الاعلام زرکلی ج 3 و الحلل السندسیة ج 2 ص 297).

لخمة.

[لَ مَ] (ع اِمص) سستی. (منتهی الارب).

لخمة.

[لَ خَ مَ] (ع ص) مرد گران روح کندخاطر افسرده دل ناکس. (منتهی الارب).

لخمة.

[لُ خَ مَ] (ع ص، اِ) جای دشوارگذار از زمین درشت. (منتهی الارب).

لخمة.

[لَ خَ مَ] (اِخ) رودباری است به حجاز. (منتهی الارب).

لخمة.

[لُ خَ مَ] (ع ص) لَخَمَة. مرد گران روح کندخاطر افسرده دل ناکس. (منتهی الارب).

لخمی.

[لَ می ی] (ص نسبی) منسوب به لخم که قبیله ای است از یمن.
- ملوکِ لَخمی؛ رجوع به ملوک لخم شود. همان مناذره یعنی ملوک حیره اند. نعمان سوم پادشاه حیره نیز از ایشان است که خسرو پرویز وی را به زندان انداخت و امارت را از دودمان لخمی گرفت و به ایاس طائی داد. (ایران در زمان ساسانیان ص 138).

لخمی.

[لَ] (اِخ) او راست تفسیر.

لخمی.

[لَ] (اِخ) الشاطبی. رجوع به الشاطبی ابراهیم شود. (معجم المطبوعات ج2).

لخمی.

[لَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن الانجب. از مشاهیر فقهای مالکی و از بزرگان ادبا و شعراست. اص از مردم بیت المقدس و پرورش یافتهء اسکندریه است و در مصر به تدریس اشتغال میورزیده و بسال 611 هجری درگذشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

لخمی.

[لَ] (اِخ) ابوالحکم عبدالسلام بن عبدالرحمن. از مشاهیر دانشمندان اندلس و از مردم اشبیلیه وی را تفسیری است ناتمام و اثری شرح اسماء الحسنی نام. وفات 536 ه . ق. (قاموس الاعلام ترکی).

لخمیون.

[لَ می یو] (اِخ) رجوع به معد و معدبن عدنان شود.

لخن.

[لَ] (ع اِ) سپیدی که در غلاف سر نرهء کودک ختنه ناکرده باشد. || سپیدی نرهء خر. (منتهی الارب).

لخن.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ اَلخن و لخناء. (منتهی الارب).

لخن.

[لَ خَ] (ع مص) گنده و بدبوی گشتن مشک و جز آن. (منتهی الارب). گنده شدن مشک. (تاج المصادر). || تباه گردیدن لوز. (منتهی الارب). پوسیده شدن مغز. (تاج المصادر). || (اِمص) گندگی شرم. || گندگی بن ران. || درشتی سخن. (منتهی الارب).

لخناء.

[لَ] (ع ص) تأنیث الخن. امرأة لخناء؛ زن گنده شرم. اَمة لخناء؛ داه گنده شرم. (منتهی الارب).

لخنة.

[لِ نَ] (ع اِ) گوشت پاره پایین شانه جای. (منتهی الارب).

لخنیس.

[لُ] (معرب، اِ) انف العجل. اناریلّن. رجوع به انف العجل شود(1). حکیم مؤمن در تحفه گوید: لغت یونانی و نوعی از خیری بری است نبات او قریب به ذرعی و گلش بنفش و برّی و جبلی میباشد و دانهء او سیاه و تلخ به قدر عدسی و نزد بعضی سراج القطرب است. در سیم گرم و دو درهم از تخم او مسهل قوی و رافع سم عقرب شیاله و مفتح سدد و رافع یرقان و قدر شربت از نبات او یک مثقال است و چون گل او را بر روی عقرب اندازند کشندهء اوست.
(1) - Lychnis.

لخنیس الاکلیلة.

[لُ سُلْ اِلی لَ] (ع اِ مرکب) نوعی از خیری جبلی است و آن خزامی است. (اختیارات بدیعی). رجوع به خزامی شود.

لخنیطس.

[لُ طِ] (معرب، اِ)(1).
(1) - Lychnites. این کلمه با لاطینی آن در یادداشتهای من بود لیکن اکنون مأخذ و معنی آن را نیافتم.

لخو.

[لَخْوْ] (ع مص) دارو در بینی کسی ریختن. (منتهی الارب). دارو به بینی کسی واکردن. (تاج المصادر).

لخواء .

[لَخْ] (ع ص) تأنیث الخی. زن بیهوده گوی و ژاژخای. || شتر که یک زانوی آن از دیگری بزرگتر باشد. (منتهی الارب). || آن زن که تهیگاه وی از دیگری بزرگتر باشد. (مهذب الاسماء). || کج هر چه باشد. || زن فراخ شرم. || عقاب که منقار بالایش از زیرین درازتر باشد. (منتهی الارب).

لخوخ.

[لَ] (ع ص) اصل. لُخوخ، اصل عیب ناک. (منتهی الارب).

لخوس.

[لُ] (معرب، اِ) (در زبان یونانی) به معنی زاهو و نفساء. (ابن البیطار). و ارسطولوخیا، مرکب از اریسطن و این لخوس باشد.

لخوة.

[لَخْوَ] (اِخ) نام پسر جشم بن مالک. (منتهی الارب).

لخة.

[لَ خ خَ] (ع ص) زن پلید. || زن بدبوی اندام. (منتهی الارب).

لخه.

[لَ خَ / خِ / لَخْ خَ / خِ] (ص)(کفش...)، کفش کهنه.

لخه دوز.

[لَ خَ / خِ] (نف مرکب) در تداول مردم خراسان، وصله کننده کفش کهنه را گویند که به عربی منقل است. صاحب منتهی الارب گوید: مُنقل؛ درپی کننده نعل و موزه را. پاره دوز. پینه دوز.

لخی.

[لَ خا] (ع اِ) (به مدّ نیز آید یعنی لخاء) دارودان که بدان دارو در بینی ریزند. یا نوعی از پوست ستور دریایی که بدان دارو در بینی ریزند. || (ص) شرم آبناک فراخ. (منتهی الارب).

لخی.

[لَخْیْ] (ع مص) مال کسی را دادن. || دارو در بینی یا در گلوی کسی ریختن. (منتهی الارب).

لخی.

[لَ خا] (ع مص) بیهوده بسیار گفتن و هرزه دراییدن. (منتهی الارب).

لخیعة.

[لَ عَ] (اِخ) لختیعة. یکی از ملوک یمن یا از مقاول ملقب بذوالشناتر. ذوالشناتر لخیعة بن بنوف حمیری است (یا آن لختیعة به زیادت تاء است و الاول اکثر او الصواب). (منتهی الارب). از اذواء یمن میباشد. صاحب مجمل التواریخ و القصص آرد: و در تاریخ جریر نام وی [ذوشناتر] لخیعة العالم گوید و خدای تعالی داناتر است. در این خلاف نیست که مردی ستمگر و بدفعل بود و با فرزندان ملوک یمن فساد کردی تا پادشاهی را نشایند و این عادت ایشان بود که هر که با وی کاری زشت کنند پادشاهی را نشاید. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص 168 و 423 شود صاحب قاموس گوید: ذوالشناتر من ملوک الیمن اسمه لخیعة.

لخیف.

[لُ خَ / لَ] (اِخ) اسپی است مر نبی (ص) را (او هو بالمهمله، لحیف). (منتهی الارب).

لخیفة.

[لَ فَ] (ع اِ) آواز آب و باد و عقاب وقت پریدن. || آواز گلوی خبه کرده. (منتهی الارب). خرخِر.

لد.

[لَدد] (ع اِ) جوال. (منتهی الارب).

لد.

[لَدد] (ع مص) لدود. دارو در کرانهء دهن کسی ریختن. (منتهی الارب). دارو به یک سوی دهن فروگذاشتن. (تاج المصادر). || خصومت کردن با کسی. (منتهی الارب). جدال و خصومت کردن. (منتخب اللغات). || بر خصم غلبه کردن در جدال. (تاج المصادر). || بازداشتن کسی را. || بند کردن کسی را. (منتهی الارب).

لد.

[لُدد] (ع ص، اِ) جِ اَلدّ. مردم سخت خصومت که به حق میل نکنند. (منتهی الارب) :
علم چون در نور حق فرغرده شد
پس ز علمت نور یابد قوم لُد.مولوی.
جملگی آوازها بگرفته شد
رحم آمد بر سر آن قوم لُد.مولوی.
تو که کلی خاضع امر ویی
من که جزوم، ظالم و لدّ و غوی.مولوی.
گفت ادب این بود که خود دیده شد
آن دگر را خود همی دانی تو لد.مولوی.
هر که شاگردیش کرد استاد شد
تو سپس تر رفته ای ای گول لد.مولوی.
گویدش گیرم که آن خفاش لُد
علتی دارد ترا باری چه شد.مولوی.

لد.

[لُدد] (اِخ) دهی است به فلسطین. گویند که عیسی علیه السلام دجال را بر در آن ده خواهد کشت. (منتهی الارب). شهری به فلسطین بناکردهء سلیمان بن عبدالملک.(1)(نخبة الدهر دمشقی ص 201).
(1) - Lydda.

لد.

[لِ] (اِخ) ناحیتی به بلژیک در «فلاندر - اُر» دارای شش هزار و هفتصد تن سکنه.

لدا.

[لِ] (اِخ) نام پرده ای از کرژ (در برلین). || نام پرده ای از تینتر (در فلورانس).

لدا.

[لِ] (اِخ) زن تیندار و معشوقهء ژوپیتر که خوش آمد وی را بشکل قوئی درآمد. او مادر کاسترُ و پُلوکس و هِلن و کلیتمنستر است.

لدا.

[لِ] (اِ)(1) نوعی از نواعم. قسمی از نرم تنان.
(1) - Leda.

لداء.

[لَ د د] (ع ص) تأنیث الَد. ج، لُدّ.

لدات.

[لِ] (ع اِ) جِ لِدة، همزاد و همسن. (منتهی الارب).

لداد.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ اَلدّ. (منتهی الارب).

لدادت.

[لِ دَ] (ع مص) در لجاج خصم را غلبه کردن. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

لدار.

[لِ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 17هزارگزی جنوب بابل. دشت معتدل مرطوب و مالاریایی. دارای 170 تن سکنهء شیعه مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از سجادرود و چشمهء بولک محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و نصف اهالی در تابستان به ییلاق دمی نرز میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لداغ.

[لُدْ دا] (ع اِ) خار. || نوک خار. (منتهی الارب).

لداغة.

[لُدْ دا غَ] (ع ص) مرد آزارنده و ناخوش کن مردم. (منتهی الارب).

لدام.

[لِ] (ع اِ) پاره های درپی کردن جامه و موزه و نحو آن. (منتهی الارب). پینه. رُقعه. وَصله. درپی. هملخت. (السامی). هملخت. موزه. (دهار). ج، لدُوم. (مهذب الاسماء).

لدام.

[لِ] (ع مص) پاره زدن جامه و موزه را. (منتخب اللغات).

لدام.

[لَدْ دا] (ع ص) هملخت دوز. (دهار) (مهذب الاسماء).

لدان.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لَدن. || تثنیهء لِدَة. (منتهی الارب). || از اسماء شمشیر. (المزهر سیوطی ص 243).

لدانت.

[لَ نَ] (ع مص) لدونت. لینت. نرمی. نرم گردیدن. (منتهی الارب).

لدح.

[لَ] (ع مص) به کف دست زدن نرم نرم بر پشت کسی. (منتهی الارب).

لدد.

[لَ دَ] (ع مص) سخت خصومت گردیدن. (منتهی الارب). سخت باخصومت شدن.

لدر.

[لَ دَ] (اِخ) نام ناحیتی به بارفروش (بابل) مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 109).

لدرو.

[لِ] (اِخ) فیلیپ. فیزیکدان قابل و مشعبد فرانسوی، مشهور به کموس. مولد پاریس (1731-1807 م.).

لدرو رلین.

[لِ رُ] (اِخ) آلکساندر اُگوست. سیاستمدار و وکیل فرانسوی، عضو حکومت موقتی در 1848 م. و یکی از محرکین اِعطای حق انتخاب به عامه. مولد پاریس (1807-1874 م.).

لدروه.

[لَ رُ وَ] (اِخ) نام قلعتی است به هندوستان. (برهان) :
بدان ره اندر چندان حصار و شهر بزرگ
خراب کرد و بکند اصل هریک از بن و بر
نخست لدروَه کز روی برج و بارهء آن
چو کوه کوه فروریخت آهن و مرمر.فرخی.

لدس.

[لَ] (ع مص) انداختن. || لیسیدن به زبان. || زدن به دست. (منتهی الارب).

لدس.

[لِ] (ع ص) سست و نرم از مردم و از هر چیزی. (منتهی الارب).

لدغ.

[لَ] (ع مص)(1) لسع. تلداغ. گزیدن (چنانکه مار و کژدم). (منتهی الارب). گزش. گزیدن و زدن با دهان چنانکه در مار. (حریری). گزیدن کژدم. (تاج المصادر). گزیدن مار و کژدم و منج. (زوزنی) :
سده و دیدان و استسقاء و سل
کسر و ذات الصدر و لدغ و درد دل.مولوی.
حدیث: لایلدغ المؤمن من جحر مرّتین. صاحب آنندراج گوید: گزیدن کژدم و مار و ابن حاج نوشته آنکه به مؤخر خود نیش زند مثل زنبور و کژدم، گزیدن آن را لدغ و لسع گویند و آنکه به دندان گزد مثل سگ و سباع و مار گزیدن آن را نهش نامند. || طعن کردن کسی را به سخن. (منتهی الارب). طعنه زدن: لدَغه بکلمة؛ طعنه زد او را.
(1) - Piquer.

لدغاء .

[لُ دَ] (ع ص، اِ) غیبت کنندگان مردم را. (منتهی الارب).

لدغة.

[لَ غَ] (ع مص) لسعة. نهشة. نیش زدن مار و کژدم. (غیاث). گزیدن : و بدانکه هرجا گل است خار است... و آنجا که در شاهوار است نهنگ مردم خوار است و لذت عیش دنیا را لدغهء اجل در پس است. (گلستان).
- موضع لدغة؛ جای گزیدگی: و اذا شرب ماؤه او صب علی موضع اللدغة... (ابن البیطار).

لدغی.

[لَ غا] (ع ص، اِ) جِ لدیغ. (منتهی الارب).

لدک.

[لَ دَ / لَ] (ع مص) درچفسیدن. (منتهی الارب).

لدم.

[لَ دَ] (ع ص، اِ) جِ لادم. (منتهی الارب).

لدم.

[لَ دَ] (ع اِ) حرمتهای خویشان بدانجهت که حرمت مصلح و اصل خویشان است همچو درپی جامه ولو یقال اللدم اللدم یعنی حرمت ما حرمت شماست و خانهء ما خانهء شما فرقی میان ما و شما نیست وقتی گویند که ارادهء تأکید مُحالفت دارند. (منتهی الارب).

لدم.

[لَ] (ع اِ) آواز سنگ و جز آن که بر زمین افتد. منه الحدیث و الله لااکون مثل الضبع تسمع اللدم حتی تخرج فتصاد. رجوع به «کفتار خانه نیست» در امثال و حکم شود. فدم ثدم لدم، از اتباع است. (منتهی الارب).

لدم.

[لَ] (ع مص) طپانچه زدن. (منتهی الارب). بر روی زدن زن. (زوزنی). || زدن به چیز گران تا آوازش شنیده شود. || روی برزدن. || درپی کردن جامه. (منتهی الارب). پاره در جامه دادن. (تاج المصادر). || کوماج را به کف دست بر زدن تا پهن گردد. (منتهی الارب).

لدمان.

[لَ] (اِخ) نام آبی است. (منتهی الارب).

لدمة.

[لَ مَ] (ع اِ) لدمة من خبر؛ پاره و اندکی از خبر. (منتهی الارب).

لدن.

[لَ] (ع ص) نرم از هر چیزی. ج، لِدان، لُدُن. (منتهی الارب). مقابل صلب است چنانکه لین مقابل خشن است. رجوع به صلب شود(1).
- رمح لدن؛ نیزهء نرم و لغزان. (منتهی الارب).
- لدن الخلیقة؛ لین العریکة.
(1) - Mou.

لدن.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ لَدْن. (منتهی الارب).

لدن.

[لَ دُ] (ع ص) طعام لدن؛ گندم که نان و طبیخ آن نیکو نگردد. (منتهی الارب).

لدن.

[لَ دُ / لَ دَ / لَ دِ(1) / لُ نُ / لَ نِ] (ع حرف اضافه، اِ) نزد. و آن ظرف زمان و مکان است. نزدیک. (ترجمان القرآن جرجانی). صاحب منتهی الارب گوید: و هو ظرف زمانی و مکانی غیر متمکن بمنزلة عند و دخل علیه من وحدها قوله تعالی من لدنا و جاءَت مضافة بخفض ما بعدها و فیه لغات: لدن ککتف و لدن بضم اللام و النون و لدن بکسر النون کجیر و لد ککم و حکی الکسائی لد باسقاط النون و فتح الدال و لد کمذ و لدا کقفا و لدن بضمتین و سکون النون و کسرها عند اسد و لد بالفتح و ضم الدال و لدی بالفتح مقصوراً قال الراجز:
من لد لحییه الی منخوره.
و قال ذوالرمة:
لدن غدوة حتی اذ امتدت الضحی
وحث القطین الشحشحان المکلف.
فنصب غدوة لانه توهم ان هذه النون زائدة تقوم مقام التنوین فتضب کما تقول ضارب زید او لم یعملوا لدن الا فی غدوة خاصه و سمع لدی به معنی هل. (منتهی الارب). || (ص) لدنی :
تا که در هر گوش ناید این سخن
یک همی گویم ز صد سر لدن.مولوی.
- من لدن؛ از نزدِ. از نزدیک خود. لدنی :
خود قویتر می بود خمر کهن
خاصه آن خمری که باشد من لدن.مولوی
پس دهان دل ببند و مهر کن
پرکنش از باد کبر من لدن.مولوی.
کسب کن سعیی نما و جهد کن
تا بدانی سر علم من لدن.مولوی.
باز آمد کای محمد عفو کن
ای ترا الطاف علم من لدن.مولوی.
-سِرِّ لدن:در کامم ریخت جامی از سِرِّ لدن
سرخوش گشتم زبان گشادم به سخن.
جامی.
(1) - و ربیعة تکسرها. (منتهی الارب).

لدن.

[لَ دِ] (ص)(1) چفسنده چون دبق و جز آن.
(1) - Gluant.

لدن.

[لُ دَ] (اِخ)(1) اُلیویه. حلاّق و رازدار لویی یازدهم. مولد تیلت(2) نزدیک بروژس. مصلوب به سال 1484م.
]. in ]
(1) - Le Dain, Le Daim
(2) - Tielt.

لدنة.

[لَ نَ] (ع ص) تأنیث لَدْن. نرم. (منتهی الارب).

لدنة.

[لُ دَنْ نَ / لَ دَنْ نَ] (ع اِ) حاجت و نیاز. (منتهی الارب).

لدنی.

[لَ دُنْ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لدُن. فطری. جبلی. آنچه کسی را بدون سعی او و کوشش غیر، محض بفضل خویش از نزد خود حق تعالی عطا فرموده باشد یا بدون تعلیم غیر از نزد طبیعت ذهن او باشد و این منسوب است به لدن که به معنی نزد است. (غیاث) (آنندراج).
-علم لدنی؛ علم که بنده را افتد بی واسطه ای و تنها به الهام خدای تعالی باشد :
دل گفت مرا علم لدنی هوس است
تعلیمم کن اگر ترا دسترس است.خیام.
و خضر که موسی را علم لدنی خواست آموخت امام بود. (جهانگشای جوینی). وقوف عددی اول مرتبهء علم لدنی است. (انیس الطالبین ص 63).

لدو.

[لُ دِوْ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «هرلت»، واقع در 47 هزارگزی شمال غربی منتپلیه به فرانسه. دارای 7020 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Lodeve.

لدود.

[لَ] (ع اِ) دارو که در یکی از دو کرانهء دهان ریزند به دارودان. ج، اَلِدّة. و فی المثل: جری منه مجری اللدود. لدید. (منتهی الارب). دارو که به یک سوی دهان فروکنند. (مهذب الاسماء). || دردی است که در دهان و گلو حادث شود. || (ص) خصومت کننده. (منتهی الارب). جدل کننده: خصم لدود؛ دشمن عنود.

لدود.

[لُ] (ع مص) دارو در کرانهء دهان کسی ریختن. (منتهی الارب). لدّ. رجوع به لدّ شود.

لدودات.

[لَ] (ع اِ) جِ لدود.

لدوشا.

[لُ] (اِخ)(1) ژاکب لغوی و نقاد فرانسوی، مولد مِتز (1658-1735 م.).
(1) - Le Duchat.

لدون.

[لِ] (ع اِ) جِ لِدة. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب ذیل ولَدَ).

لدونة.

[لُ نَ] (ع مص) لدانة.(1) نرم گردیدن. (منتهی الارب). نرم شدن. نرمی. لینت. نرمی در انعطاف با دیرگسلی چنانکه رِباطاتِ تن. هی ان یکون لیناً فی الانعطاف و صلباً فی الانفصال. (بحر الجواهر).
(1) - Mollesse.

لدوی آلمان.

[لُ دُ] (اِ) مسهلی است قوی و آن را با شربت نرپرون آشامند.

لدة.

[لِ دَ] (ع اِ) همزاد. (منتهی الارب). همسن. (و الهاء عوض من الواو لانه من الولادة و هما لدان). ج، لِدات، لدون. (ولیدات و لیدون مصغر آن است نه لدیّات و لدیّون بشدّالیاء چنانکه بعضی به غلط میگویند) (منتهی الارب، ذیل ولَد). تِرب. لِنگه.

لدة.

[لِ دَ] (ع اِ) هنگام زه آوری. || (مص) زادن. (منتهی الارب).

لده.

[لُدْ دَ] (اِخ) همان لُدّ حالیه است. شهر معروفی که در دشت شارون به مسافت سفر سه ساعت به جنوب شرقی یافا بر راه اورشلیم واقع بود که رومانیان مکرراً سوزانیدند و باز آباد گردیده و سپاسیانس آن را دیوسپولس یعنی شهر عطارد نامید لکن اسم قدیمش تا به حال باقی است و جاورجیوس مقدس نیز در آنجا مولود گردید. بوستیانس کلیسایی در آنجا بنا کرد که شرقیان آن را سوزانیدند. از آن پس باز معمور گردید و بعد خراب شد و لدّه بواسطهء اینکه پطروس اینیاس را در آنجا شفا داد معروف است. (1ع 9:35) (قاموس کتاب مقدس).

لدی.

[لَ دا] (ع حرف اضافه) نزد. (لغة فی لَدُن) قوله تعالی: و الفیا سیدها لدی الباب (قرآن 12/25). (منتهی الارب). نزدیک. (ترجمان القرآن جرجانی). عِند. گاه.
- لدی الاحتیاج؛ گاه احتیاج. وقت نیاز.
- لدی الاختلاف؛ گاه بروز اختلاف.
- لدی الاقتضاء؛ گاه اقتضاء.
- لدی الامکان؛ در صورت امکان.
- لدی الباب؛ تا نزدیک در.
- لدی الحاجة؛ گاه حاجت. هنگام نیاز. وقت احتیاج.
- لدی الحصول؛ همینکه حاصل آمد.
- لدی الحضور؛ همینکه حاضر آمد.
- لدی الرؤیة؛(1) گاه رؤیت. بمحض رؤیت. بمحض دیدن.
- لدی الضرورة؛ به گاه حاجت. گاه نیاز. بوقت نیازمندی.
- لدی الفرصة؛ هنگام فرصت.
- لدی الورود؛ گاه ورود. بمحض ورود. همینکه رسید. همینکه آمد. برسیدن. تا رسید. بورود. تا آمد. به آمدن.
- لدی الوصول؛ بمحض دریافت.
(1) - Payable a vue.

لدی.

[لُدْ دی ی] (ص نسبی) منسوب به لد که موضعی است به شام. (سمعانی).

لدید.

[لَ] (ع اِ) دارو که در کرانهء دهان ریزند. (منتهی الارب). لدود.

لدید.

[لَ] (اِخ) آبی است مر بنی اسد را. (منتهی الارب).

لدیدان.

[لَ] (ع اِ) تثنیهء لدید. دو کرانهء گردن پس گوش. || دو کرانهء وادی. (منتهی الارب). || دو پهلوی رود. (مهذب الاسماء). || دو جانب از هر چیزی. (منتهی الارب). ج، اَلِدَة.

لدیدة.

[لَ دَ] (ع اِ) مرغزار پاکیزهء باشکوفه. (منتهی الارب).

لدیس.

[لَ] (ع ص) فربه: ناقة لدیس؛ ناقهء آکنده گوشت. ج، اَلداس. (منتهی الارب).

لدیغ.

[لَ] (ع ص) مارگزیده. ج، لدغی. (منتهی الارب). ملدوغ. سلیم (از قبیل نام زنگی کافور). || گزنده. مار گزنده. (دهار) :
صد دریچه و در سوی مرگ لدیغ
میکند اندر گشادن ژیغ ژیغ.مولوی.

لدیم.

[لَ] (ع ص) جامهء کهنه. جامهء درپی کرده. (منتهی الارب). جامهء پیوندبست. (مهذب الاسماء).

لدی محمدامین خان.

[؟ مُ حَمْ مَ اَ](اِخ) محلی در شمال شرقی قلعه سبز.

لدیناترخان.

[لَ دَ تَ] (اِخ) نام یکی از سرداران میرزا شاهرخ بهادر. رجوع به حبیب السیر ج 2 ص 186 شود.

لدینیان.

[لِ] (اِخ) نام کرسی بخش در ولایت آلس در ایالت گار، میان ویدرول و گار، به فرانسه، دارای 780 تن سکنه.

لذ.

[لَذذ] (ع اِ) خواب. || (ص) ماءٌ لذّ؛ آب خوشمزه. (منتهی الارب).

لذ.

[لُذذ] (ع ص، اِ) جِ لذیذ. (اقرب الموارد).

لذا.

[لِ] (ع ق مرکب) (از «ل» به معنی برای + «ذا» به معنی این) برای این. ازین روی. ازینرو. بدینجهت. بدین سبب.

لذائذ.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) لذایذ. جِ لذیذ. صاحب غیاث و هم صاحب آنندراج به نقل از شروح شافیه جمع لذّات گفته اند.

لذات.

[لَذْ ذا] (ع اِ) جِ لذّت. (منتهی الارب): اگر مواضع حقوق به امساک نامرعی دارد [شخص] به منزلت درویشی باشد از لذّات دنیا محروم. (کلیله و دمنه) آنگاه نفس خویش را میان چهارگاه... مخیر گردانیدم: وفور مال و ذکر سایر و لذّات حال و ثواب باقی. (کلیله و دمنه). عاقل... بداند که خواهش دنیوی و لذّات فانی بجز پشیمانی ثمری ندارد. (کلیله و دمنه). و چون از لذّات دنیا... آرام نمیباشد هر آینه تلخی اندک که شیرینی بسیار ثمرت دهد به از شیرینی اندک کزو تلخی بسیار زاید. (کلیله و دمنه).

لذاذ.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لذیذ. (منتهی الارب).

لذاذ.

[لَ] (ع مص) لذاذة. خوشمزه یافتن چیزی را. || مزه یافتن: لذّ هُوَ؛ مزه دار و بامزه گردید. (منتهی الارب). || خوش خوردن. (تاج المصادر).

لذاذة.

[لَ ذَ] (ع مص) لذاذ. خوشمزه یافتن چیزی را. (منتهی الارب). مزه یافتن. (منتهی الارب) (زوزنی): لذ هُوَ؛ مزه دار و بامزه گردید. (منتهی الارب).

لذاع.

[لَذْ دا] (ع ص) مذّاع لذّاع؛ مرد بسیار خلاف کننده وعده را. (منتهی الارب). || سوزاننده. (غیاث) (آنندراج). || المی سوزاننده است و بتازی لذّاع گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به لاذع و رجوع به وجع شود. || گزنده(1). سخت گزنده. سخت سوزنده. || بسیار گزنده. زبان گز چون خردل و سرکه و غیره. سخت زبان گزنده(2).
(1) - acre.
(2) - acre.

لذاعة.

[لَذْ ذا عَ] (ع ص) تأنیث لَذّاع.

لذایذ.

[لَ یِ] (ع ص، اِ) جِ لذیذ. لذائذ. صاحب آنندراج و غیاث بنقل از شروح شافیه آن را جمع لذّت آورده اند.

لذت.

[لَذْ ذَ] (ع اِ) طلی. (منتهی الارب). خوشی. مقابل الم.(1) ادراک ملائم من حیث هو ملائم. (بحر الجواهر). ادراک لذت؛ ادراک ملائم است یعنی حالی که تن مردم را موافق باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به الم شود. جرجانی در تعریفات آرد: ادراک الملائم من حیث انه ملائم کطعم الحلاوة عند حاسة الذوق والنور عندالبصر و حضور المرجو عند القوة الوهمیة والامورالماضیة عندالقوة الحافظة تلتذ بتذکرها و قید الحیثیة الملائم من حیث انّه ملائم، للاحتراز عن ادراک الملائم لامن حیث ملائمة فانه لیس بلذة کالدواء النافع المر. فانه ملائم من حیث انه نافع فلایکون لذة من حیث انه مر. اللّذه وصول ملائم الشی ء و ادراکه لوصول ذلک. (حکمة الاشراق سهروردی چ کُربن ص 224). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: بالفتح والتشدید مقابلة للالم و هما بدیهیان و من الکیفیات النفسانیة فلا یعرفان بل انما یذکر خواصهما دفعاً للالتباس اللفظی. قیل اللذة ادراک و نیل لما هو عند المدرک کمال و خیر من حیث هو کذلک و الالم ادراک و نیل لما هو عندالمدرک آفة و شر من حیث هو کذلک. والمراد بالادراک العلم و بالنیل تحقق الکمال لمن یلتذ فان التکیف بالشی ء لایوجب الالم و اللذة من غیر ادراک فلا الم و لا لذّة للجماد بمایناله من الکمال والافة و ادراک الشی ء من غیر النیل لایؤلم و لایوجب لذّه کتصوّر الحلاوة والمرارة فاللذّة والالم لایتحققان بدون الادراک والنیل. و لما لم یکن لفظ دال علی مجموعهما بالمطابقة ذکرهما واخرالنیل لکونه خاصاً من الادراک و انما قال عندالمدرک لاّن الشی ء قدیکون کمالا و خیراً بالقیاس الی شخص و هولا یعتقد کمالیته فلایلتذ به بخلاف مااذا اعتقد کمالیته و خیریته و ان لم یکن کذلک بالنسبة الیه فی نفس الامر و الکمال والخیر ههنا اعنی المقیسین الی الغیر هو حصول شی ء لما من شأنه ان یکون ذَلکَ الشی ء له ای حصول شی ء یناسب شیئاً و یصلح له او یلیق به بالنسبة الی ذلک الشی ء والفرق بینهما انّ ذلک الحصول یقتضی برائة ما من القوة لذلک الشی ء فهو بذالک الاعتبار فقط ای باعتبار خروجه من القوة الی الفعل کمال و باعتبار کونه مؤثراً خیر و ذکرهما لتعلق معنی اللذة بهما و اخر ذکر الخیر لانه یفید تخصیصاً مالذلک المعنی و انما قال من حیث هو کذلک لانّ الشی ء قد یکون کمالا و خیراً من وجه دون وجه کالمسک من جهت الرائحة و الطعم فادراکه من حیث الرائحة لذة و من حیث الطعم اَلمٌ و هذان التعریفان اقرب الی التحصیل من قولهم اللذة ادراک الملائم من حیث هو ملائم والالم ادراک المنافر من حیث هو مناخر و الملائم کمال الشی ء الخاص به کالتکیف بالحلاوة والدسومة للذائقة. والمنافر مالیس بملائم. قال الامام الرازی: کون اللذّة عین ادراک المخصوص لم یثبت بالبرهان فانا ندرک بالوجدان عند الاکل و الشرب و الجماع حالة مخصوصة هی لذة و نعلم ایضاً انّ ثمة ادراکاً للملائم الذی هو تلک الاشیاء و اما ان اللذة هل هی نفس ذلک الادراک او غیره و انما ذلک الادراک سبب لها و انه هل یمکن حصول اللذة بسبب آخر لذلک الادراک ام لا و انه هل یمکن حصول ذلک الادراک بدون اللذّة ام لا، فلم یتحقق شی ء من هذه الامور فوجب التوقف فی الکل و کذا الحال فی الالم. (فائدة): قال ابن زکریا الرّازی: لیست اللذّة امراً متحققاً موجوداً فی الخارج بل هی امر عدمیّ هو زوال اِلم کالا کل فانه دفع الم الجوع و الجماع فانه دفع الم دغدغة المنی لاوعیته و لانمنع نحن جوازان یکون ذلک احد اسباب اللذة انما تنازعه فی انه دفع الالم فأن من المعلوم أنّ اللذة امر وراء زوال الالم و فی انه لایمکن ان تحصل اللذّة بطریق آخر فأنّ النظر الی وجه ملیح و العثور علی مال بغتة و الاطلاع علی مسئلة علمیة فجاةً تحدث اللذة مع انه لم یکن له الم قبل ذلک حتی یدفعها تلک الامور. (التقسیم) اللذّة و الالم اماحسیان او عقلیان فاللذة الحسیة مایکون فیه المدرک (بالکسر) من الحواس والمدرک (بالفتح) مایتعلق بالحواس والعقلیة ما یکون المدرک فیه العقل، والمدرک من العقلیات و قس علی هذا الالم الحسی والعقلی. (فائدة): العوام ینکرون اللذة العقلیة مع انه اقوی من الحسیة بوجوه منها اِن اللذّة الغلبة المتوهمة و لوکانت فی امر خسیس ربما تؤثر علی لذات یظن انها اقوی اللذات الحسیة فان المتمکن علی الغلبة فی الشطرنج و النرد قد یعرض له مطعوم و منکوح فیرفضه و منها ان لذّة نیل الحشمة والجاه تؤثر ایضاً علیهما فانه قدیعرض له مطعوم و منکوح فی محبة حشمه فینفض الید بهما مراعاة للحشمة و منها ان الکریم یؤثر لذة ایثار الغیر علی نفسه فیما یحتاج الیه علی لذّة التمتع به و لیس ذلک فی العاقل فقط بل فی العجم من الحیوانات ایضاً فان من کلاب الصید من یقبض علی الجوع ثم یمسکه علی صاحبه و ربما حمله الیه والواضعة من الحیوانات تؤثر ما ولدته علی نفسها فاذا کانت اللذّات الباطنة اعظم من الظاهرة و ان لم تکن عقلیة فما قولک فی العقلیة هکذا یستفاد من شرح المواقف و شرح الاشارات والمطول و حواشیه والاطول فی بحث التشبیه. (فائدة): قال الحکماء الالم سببه الذّاتی تفرق اتصال فقط بالتجربة و انکره الامام الرازی فان من جرح یده بسکین شدیدة الحدّة لم یحس بالالم الا بعد زمان و لو کان ذلک سبباً لامتنع التخلف عنه و زاد ابن سینا سبباً آخر هو سوءالمزاج المختلف والتفصیل یطلب من شرح المواقف - انتهی. || مَزه. ج، لذّات. (منتهی الارب). خوشمزگی. بامزگی. خوشخواری. صاحب آنندراج گوید: به معنی مزه و طعم و با لفظ دانستن و شناختن و بخشیدن و دادن و دیدن و چشیدن و گرفتن و بردن و برداشتن و تراویدن مستعمل است :
دعوی کنی که شاعر دهرم و لیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذّت و نه چم.
شهید.
لذت انهار خمر اوست ما را بیحساب
راحت ارواح لطف اوست ما را بی سخن.
منوچهری.
که آرد از شجر بیرون که بخشد لذّت و بویش
که اندر شاخ چوب او را نگوئی بارور دارد.
ناصرخسرو.
ورت آرزوی لذت حسی بشتابد
پیش آر ز فرقان سخن آدم و حوا.
ناصرخسرو.
لذت علمی چو از دانا به جان تو رسد
زان سپس ناید بچشمت لذت جسمی لذیذ.
ناصرخسرو.
هوی را با هوس الفت تو دادی
برای لذت شهوت چشیدن.ناصرخسرو.
مدح او گفتم بنظم و شکر او کردم به نثر
مغز و کامم بوی مشک و لذت شکر گرفت.
مسعودسعد.
اما می ترسیدم، که از سر شهوت برخاستن و لذت نقد را پشت پای زدن کاری دشوار است. (کلیله و دمنه). آن [شهد] لذتی حقیر چنین غفلتی عظیم بدو [مرد] راه داد. (کلیله و دمنه).
درخت خرما از موم ساختن سهل است
و لیک از آن نتوان یافت لذت خرما.
خاقانی.
تو ندانی که چیست لذت عشق
تا بتو ناگهان فروناید.خاقانی.
غدر چون لذت دزدی است نخست
کآخرش دست بریدن الم است.خاقانی.
با لذّت طعنهء تو دل را
فرموش شد آرزوی مرهم.خاقانی.
صبح خیزان به یمن کز پی من خوان فکنند
شمهء لذت آن خوان به خراسان یابم.
خاقانی.
چون دم اهل جنان کان به جنان شاید یافت
لذّت اهل خراسان به خراسان یابم.خاقانی.
شرح غم تو لذت شادی به جان دهد
ذکر لب تو طعم شکر در دهان دهد.
ظهیرالدین فاریابی.
چو سعدی عشق پنهان دار و لذّت جوی و آسایش
بتنها عیش میراند که منظوری نهان دارد.
سعدی.
اگر لذت ترک لذت بدانی
دگر لذت نفس لذت نخوانی.سعدی.
لذت وقتهای خوش قدر نداشت پیش من
گر پس از این دمی چنان یابم قدر دانمش.
سعدی.
لذّت انگور زن بیوه داند نه خداوند میوه. (گلستان سعدی) خوان بزرگان اگر چه لذیذ است خوردهء انبان خود بالذّت تر. (گلستان سعدی).
از دست غیبت تو شکایت نمیکنم
تا نیست غیبتی نبود لذت حضور.حافظ.
لذت یافتن از یافته به جامی.
کس لذت این باده چه داند که نخورده ست.
؟
یک ذره درد عشق به عالم نمیدهند
چون لذت شراب محبت چشیده اند.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
برند از سینه اعضا لذت دردش نهان از هم
که گیرند اهل خدمت رشوت پنهان ز یکدیگر.
واله هروی (از آنندراج).
لذت بوسه رکاب از کف پای تو گرفت
که نیاید به میان، پای شمار و عددی.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
بیقراران بیشتر از وصل لذّت میبرند
شعله تا بر خویش می پیچد شرر در منزل است.
صائب.
میزداید زنگ از دل جلوه گاه یار هم
لذت دیدار از آئینه می بینیم ما.صائب.
آنم که لبم چاشنی راز ندانست
مرغ نگهم لذّت پرواز ندانست.طالب آملی.
زور؛ لذّت طعام. (منتهی الارب). || می. (منتهی الارب). شراب. شراب خوش خوار. (مهذب الاسماء). سیکی خوشگوار. || لذت (در فن خطابت). رجوع به اساس الاقتباس چ مدرس رضوی از ص 555 به بعد شود. || (مص) مزه یافتن. (تاج المصادر) (زوزنی).
(1) - Plaisir.

لذت بخشیدن.

[لَذْ ذَ بَ دَ] (مص مرکب) لذت دادن. مزه دادن. خوشی دادن. رجوع به کلمهء لذت و شواهد آن شود.

لذت بردن.

[لَذْ ذَ بُ دَ] (مص مرکب)درک خوشی کردن. مزه یافتن. رجوع به کلمهء لذت و شواهد آن شود.

لذت دادن.

[لَذْ ذَ دَ] (مص مرکب) لذت بخشیدن.

لذت داشتن.

[لَذْ ذَ تَ] (مص مرکب)دارای مزهء خوش بودن. خوش بودن :
روی خوش و آواز خوش دارند هر یک لذتی
بنگر که لذت چون بود محبوب خوش آواز را.
سعدی.

لذت گستر.

[لَذْ ذَ گُ تَ] (نف مرکب)لذت بخش :
مغز خود از مرتبهء خوش برتر است
برتر است از خوش که لذت گستر است.
مولوی.

لذتی.

[لَذْ ذَ] (اِخ) حسین بیگ. از شعرای ایران از مردم همدان. وی در زمان اکبر شاه به هندوستان رفت. این بیت او راست:
مرا ز بستر هجران سر جدایی نیست
بجز خیال تو با غیر آشنایی نیست.
(قاموس الاعلام ترکی).

لذت یافتن.

[لَذْ ذَ تَ] (مص مرکب)خوشی یافتن :
جان تو هرگز نیابد لذّت از دین نبی
تا دلت پر سهو و مغزت پرخمار است از نبید.
ناصرخسرو.

لذج.

[لَ] (ع مص) فروخوردن آب را. || اندک اندک فروبردن آب را. || ستیهیدن پیش کسی در خواستن و سؤال. (منتهی الارب).

لذریق.

[لُ] (اِخ)(1) سلطان نصرانی اندلس و آخرین ملوک مسیحی اسپانیا و بازپسین ملک سلسلهء قوط(2) و کشته شدن او و انقراض دولت نصاری در اسپانیا به روز یکشنبه پنجم شوال سال 92 ه . ق. بود. (نفخ الطیب ج 1 ص 140) (الحلل السندسیة ج 1 و ج 2).
(1) - Rodrigue. Roderic.
(2) - Wisigoths.

لذریق.

[لُ] (اِخ) ابن خیل. از بانیان کنیسهء کاتدرائیة (که به سال 1522 م. آغاز و به سال 1577 پایان پذیرفت) در شقوبیهء اسپانیا در قرن شانزدهم میلادی. (الحلل السندسیة ج 1 ص 162).

لذریق.

[لُ] (اِخ) ابن قارله. از پادشاهان فرانسه. معاصر حکم بن هشام از خلفای اسپانیا در اواخر قرن دوم هجری. وی به سال 192 به حصار طرگونه حمله برد ولی عبدالرحمن بن حکم وی را هزیمت داد. صاحب الحلل السندسیة گوید: لعل صاحب نفخ الطیب یعنی بلذریق بن قارله، لویس بن شارلمان. (الحلل السندسیة ج 2 ص 208).

لذریق دوبیفار.

[لُ دُ] (اِخ)(1) شوالیهء مشهور اسپانیولی. مولد 1026 وفات 1091 م. صاحب الحلل السندسیة دربارهء وی آرد:... لذریق دوبیفارالمسمی بالقمبیدور الشهیر فی التاریخ الذی یجعله الاسبانیول بطلهم القومی نظراً لشجاعته و اقدامه برغم انه کان ظالماً غداراً ناقص الذمام عدیم الوفاء مما ثبت فی التاریخ ثبوتاً لاریب فیه و لکن الشعب الاسبانی تعامی عن ذلک و خلق لهذا الرجل محاسن لم تکن فیه حتی یمکنه تمام الاعجاب به. (الحلل السندسیة ج 1 ص 335 و 336).
(1) - Rodrigue de Bivar (le).

لذع.

[لَ] (ع مص) سوختن آتش. (منتهی الارب). سوزانیدن. (تاج المصادر) (زوزنی). اِحراق. بسوختن. (زمخشری). سوختن آتش کسی را. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: با ذال معجمه نزد پزشکان کیفیتی است بسیار نافذ و لطیف و آن، گاه اتصال تفرقی کثیرالعدد متقارب الوضع و صغیر المقدار ایجاد کند و ازینرو تفرقها بالانفراد محسوس نباشد اما من حیث المجموع مانند الم و درد واحدی نماید پس لذع همان کار کند که از فرط حرارت مقتضی نفوذ و لطف انجام گیرد. پس لذع تابع حرارت باشد. و شیئی را که این کیفیت در او احداث میشود لذاع و لاذع نامند مانند خردل که در مورد ضماد استعمال گردد. کذا فی شرح الاشارات و بحر الجواهر. || برگردانیدن آتش گونهء چیزی را. (منتهی الارب). پرهودن. || رنجانیدن دوستی دِل کسی را. (منتهی الارب). || سوزش دادن کسی به زبان. گویند نعوذ بالله من لواذعه. (منتهی الارب). حذو. گزیدن(1). || ناسزا گفتن. || نیم داغ کردن شتر را؛ یقال لذع بعیره لذعة او لذعتین اذا وسمه بطرف المیسم رکزة او رکزتین. (منتهی الارب).
(1) - Piquer. Irriter. Irritation. Mordication.

لذعة.

[لَ عَ] (ع مص) یکبار سوختن. (منتهی الارب).

لذکه.

[لُ کَ] (اِخ) حسن بن عبدالله ابوعلی الاصبهانی معروف به لذکه و گویند لغده. نحوی و لغوی معاصر ابوحنیفهء دینوری. رجوع به حسن بن عبدالله شود. (روضات الجنات ص 216).

لذلاذ.

[لَ] (ع ص) شتاب رو و چست و سبک در کار خود. || (اِ) گرگ. (منتهی الارب). ذئب. (اقرب الموارد).

لذلذة.

[لَ لَ ذَ] (ع مص) تیز و چست و سبک گردیدن در کار. (منتهی الارب).

لذلک.

[لِ ذا لِ] (ع ق مرکب) (از: «ل» به معنی برای + «ذلک» به معنی این) برای این. لهذا. از اینرو(1).
(1) - Par consequent.

لذم.

[لَ ذَ] (ع مص) به شگفت آوردن. || بوسه دادن. || لازم گرفتن جای را. (منتهی الارب). جایی مقام کردن. (تاج المصادر).

لذم.

[لَ ذِ] (ع ص) حریص. (المرصع ص 56).

لذمة.

[لُ ذَ مَ] (ع ص) مرد خانه نشین که به سفر نرود. (منتهی الارب).

لذوب.

[لُ] (ع مص) مقیم گردیدن و جای گرفتن. (منتهی الارب). || دوسنده شدن. (زوزنی).

لذی.

[لَ ذا] (ع مص) لازم گرفتن کسی را و چسبیدن به وی. (منتهی الارب).

لذیذ.

[لَ] (ع ص) بامزه. (منتهی الارب). خوش خوار. خوش خواره. خوشمزه. مزه ناک. (دهار). مزه دار. خوش خوراک. خوش. خوش طعم(1) :
آن خوشه بین فتاده بر او برگهای سبز
هم دیدنش خجسته و هم خوردنش لذیذ.
بشار مرغزی.
لذت علمی چو از دانا به جان تو رسد
زان سپس ناید بچشمت لذت جسمی لذیذ.
ناصرخسرو.
هرچه زان تلختر اندر حق من خواهد گفت
گو بگو زان لب شیرین که لطیف است و لذیذ.
سعدی.
خوان بزرگان اگر چه لذیذ است خوردهء انبان خود بالذت تر. (گلستان). || (اِ) می. ج، لذّة و لذاذ. (منتهی الارب).
(1) - Savoureux. Delicat. Delicieux. Dcun gout agreable.

لذیذة.

[لَ ذَ] (ع ص) تأنیث لذیذ. ج، لذائذ(1).
(1) - صاحب غیاث و آنندراج ، به نقل از شروح شافیة لذائذ را جمع لذت شمرده اند.

لر.

[لَ] (اِ) جوی باشد اعم از آنکه سیلاب کنده باشد یا آدمی. (برهان) (جهانگیری) :
لری کندند ناهموار در پیش
که باد از وی سر آید در تک خویش.
امیرخسرو (از جهانگیری).
|| تخته سنگ. صخره (در لهجهء بختیاری): میرَه م توربی آردم بُن لر (به لهجهء بختیاری)؛ بگذار شوهر من شغال باشد لکن اگر آرد او زیر صخره است مرا بسنده است. || زیر بغل. بیخ بغل. بغل. (برهان). کش. آغوش. || (ص) ضعیف و لاغر. (برهان). || (پسوند) لر در کلمات: آب حاجی لر، چکش لر، حاجی لر، سه لر، شلر که اسم مکانهائی هستند نیز آمده، در حاجی لر شاید کلمهء ترکی باشد علامت جمع، ولی در دیگر کلمات معلوم نیست.

لر.

[لُ] (اِ) کام. || توان. || مراد و مطلب. || بره و بچه گوسفند. (برهان).

لر.

[لُ] (اِخ) (ایل...) نام قبیله ای از ایرانیان. طایفه ای از ایرانیان چادرنشین(1). طایفه ای از صحرانشینان و مردم قهستان. (برهان). نام طایفه ای است از مردم صحرانشین. (جهانگیری). لر و یا لور نام عشیرتی است بزرگ از عشایر کرد. رجوع به لرستان شود. (قاموس الاعلام ترکی). گروهی از اکراد در کوههای میان اصفهان و خوزستان و این نواحی بدیشان شناخته آید و بلاد لر خوانند و هم لرستان و لور گویند. رجوع به این دو کلمه شود. (معجم البلدان). حمدالله مستوفی گوید در زبدة التواریخ آمده که وقوع اسم لر بدان قوم بوجهی گویند از آنکه در ولایت مارود دیهی است آن را کرد میخوانند و در آن حدود دربندی آن را به زبان لری کوک اکر خوانند و در آن دربند موضعی است که لر خوانند چون اصل ایشان از آن موضع خواسته هایشان را لر خوانند. وجه دوم آن است که به زبان لری کوه پردرخت را لِر گویند و بسبب ثقالت راء کسرهء لام با ضمه کردند و لر گفتند و وجه سوم اینکه این طایفه از نسل شخصی اند که او لر نام داشته و قول اول درست تر می نماید. و هر چیز که در آن ولایت نبوده به زبان لری نام ندارد بمجاز از نقل زبانی دیگر نام بر آن اطلاق کرده اند و سبب ظهور قوم لران بعضی گفته اند آنکه سلیمان پیغمبر علیه السلام معتمدی را به ترکستان فرستاد تا جهت او چند کنیزک بکر خوب روی بیاورد و حرزی درآموخت تا در راه از شرّ شیاطین ایمن باشند آن مرد به وقت مراجعت در مرحلهء کول مانرود حرز فراموش کرد و کنیزکان را شیاطین بکارت زائل کردند بر صورت آن مرد چون سلیمان کنیزکان را ثیب یافت از آن مرد تفحص کرد که هرگز حرز را فراموش کردی گفت بلی در فلان موضع سلیمان دانست که این فعل شیاطین است آن کنیزکان با همان محل فرستاد و از ایشان فرزندان آمدند لران اند. و این روایت ضعیف است در حق گیلکیان همین گفته اند. وجهی دیگر آنکه جمعی از اعراب بر سلیمان عاصی شدند و بدان وقت بدان ولایت رفتند و با آن کنیزکان بتغلب دخول کردند سلیمان آن کنیزکان را هم بدان ولایت فرستاد و از ایشان فرزندان آمدند حق تعالی وبائی بر اهل آن ولایت مسلط کرد که بغیر از آن فرزندان نماندند. و این قول پیش لران هیچ است زیرا که در زبان لری الفاظ عربی بسیار است اما این ده حرف در زبان لری نمی آید: ح خ ش ص ط ظ ع غ ف ق. (تاریخ گزیده ص 535 و536 و 537). رجوع به لر بزرگ و لر کوچک شود :
هر چند که هست عالم از خوبان پر
شیرازی و کازرونی و کوهی و لر.
سعدی (رباعیات).
فلک کز لشکر آفت سگالش
چو موی لر پریشان دید حالش
ترش رو گشت چون افغان جنگی
ولی همچون کلاتهء لر به تنگی.
امیرخسرو (از جهانگیری).
آه از این قوم بی حمیت بیدین
کرد ری و ترک خمسه و لر قزوین.
قائم مقام.
-امثال: اگر لر به بازار نرود بازار می گندد.
لر به شهر نیاید که میگویند یاغی است.
صاحب آنندراج پس از نقل اینکه لر از ذریات شیاطین اند و نقل حکایت آوردن کنیزکان از ترکستان چنانچه مستوفی ذکر آن کرده گوید: حالا در مردم بموارد کلام به معنی احمق و روستائی واقع میشود :
توبه دارم از ظرافت همچو سالک ورنه من
صد ظرافت پیشه را از یک سخن لر میکنم.
سالک یزدی (از آنندراج).
(1) - Les Lours.

لر.

[لُ] (اِخ) تیره ای از شعبهء جبارهء ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص87). رجوع به طایفهء جباره شود.

لر.

[لُ] (اِخ) تیره ای از ایل نفر (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 87). رجوع به ایل نفر شود.

لر.

[لُ] (اِخ) نام یکی از خاندانهای ساکن مزنگ (نوکنده) به طبرستان. (سفرنامهء رابینو ص 66 بخش انگلیسی).

لر.

[لُ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاه، واقع در هفت هزارگزی باختر کوزران و یک هزارگزی بنداردشت، سردسیر، دارای 150 تن سکنه. مسلمان، کردی و فارسی زبان. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و حبوبات دیمی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و تابستان اتومبیل توان برد. زمستان اکثر سکنه به حدود ذهاب به گرمسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لر.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در چهارهزارگزی جنوب شاه آباد و دوهزارگزی برف آباد. دشت، سردسیر، دارای 430 تن سکنه، شیعه، کردی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء راوند. محصول آنجا غلات و چغندرقند و حبوبات و صیفی کاری و میوه جات. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری است و دبستانی دارد و از بدره میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لر.

[لِ] (اِخ)(1) نام رودی در فرانسه که بحوضهء آرکاشن ریزد و در ازای آن هشتاد هزارگز باشد.
(1) - Leyre (ler) (la).

لر بزرگ.

[لُ رِ بُ زُ] (اِخ) حمدالله مستوفی گوید: ولایت لرستان دو قسم است. لر بزرگ و لر کوچک به اعتبار دو برادر که در قرب سنهء ثلاثمائهء (300 ه . ق.). حاکم آنجا بوده اند. (تاریخ گزیده ص 537). و هم او گوید در ذکر عراق عجم: تومان لر بزرگ ولایتی معتبر است و در او چند شهرها شولستان فارس و کردارکان قهپایه المستان(1) از حساب آنجاست. حقوق دیوانی که به اتابک میرود میگویند بیش از یکصد تومان میباشد اما آنچه اتابک به دیوان مغول میدهد نه تومان ویک هزار دینار است و مفصل آنکه او را از هر ولایت حاصل چند است معلوم نیست. (نزهة القلوب ص70). لرستان یعنی اراضی لرنشین مقارن استیلای مغول به دو قسمت تقسیم میشد؛ لر بزرگ و لر کوچک و بین مساکن لر بزرگ و شیراز ناحیهء لرنشین ثالثی نیز وجود داشت که شولستان میگفتند. بجای شولستان امروز ممسنی و بجای لر بزرگ کوه گیلویه و بختیاری قرار دارد و لر کوچک همان است که حالیه هم آن را لرستان میگوئیم(2) و هر یک از دو قسمت لر بزرگ و لر کوچک قبل از استیلای مغول تا مدتی بعد از برافتادن ایلخانان از خود امرای نیمه مستقلی داشته اند که بعضی از ایشان هم به مناسباتی مشهور شده اند و از آن جماعت عده ای یا به علت دخالت در ادبیات فارسی و یا در زد و خورد با سلسله های دیگر در تاریخ صاحب نام و نشانی شده اند ولی ذکر طوایف لر بزرگ و امرای ایشان بیشتر در تاریخ بمیان می آید تا لر کوچک چه این طوایف بین فارس و عراق عجم و عراق عرب و شولستان ساکن بوده و با اتابکان فارس و خلفای بغداد ارتباط داشته اند. و از همه مهمتر مساکن ایشان بر سر راه عراق عرب و دره های کارون و کرخه به فارس و سواحل دریا قرار داشته و غالب لشکرکشیها و رفت وآمدهای مردم ایران جنوب غربی با مغرب و عراق عرب بایستی از طریق مساکن آن طوایف صورت بگیرد، و همین اهمیت موقع جغرافیائی بلاد لر بزرگ خواهی نخواهی ایشان را در جریان زندگانی همسایگان ایشان وارد میکرده است در صورتی که اراضی لر کوچک بالنسبه دور افتاده بوده و آبادی و بلاد سر جاده های معتبر کم داشته است. فهرستی از اتابکان و امرای لر بزرگ و مدت امارتشان ذیلاً نگاشته می شود و متذکر میگردد که اتابکان و لر بزرگ تا نیمهء اول قرن نهم باقی بودند و آخرین ایشان که غیاث الدین کاوس نام داشت به دست سلطان ابراهیم بن شاهرخ تیموری برافتاد و سلسلهء ایشان انقراض یافت :
1- ابوطاهر در حدود 550. 2- اتابک هزاراسب بن ابی طاهر تا 626. 3- عمادالدین پهلوان بن هزاراسب از 626 تا 642. 4- نصرة الدین کلجه پسر هزاراسب از 642 تا 649. 5- تکله پسر هزاراسب از 649 تا 656. 6- شمس الذین الب ارغو پسر هزار اسب از 656 تا 672. 7 - یوسف شاه بن الب ارغو از 672 تا 688. 8افراسیاب بن یوسف شاه از 688 تا 695. 9- نصرة الدین احمدبن یوسف شاه از 695 تا 730. 10- یوسف شاه دوم بن نصرة الدین احمد از 730 تا 740. 11- افراسیاب دوم بن نصرة الدین احمد از 740. 12نورالوردبن سلیمان شاه بن اتابک احمد تا 757. 13- اتابک پشنگ بن سلغرشاه بن اتابک احمد از 757 تا 792. 14- پیر احمدبن اتابک پشنگ از 792 تا 798. 15- ابوسعیدبن پیر احمد تا 820. 16- شاه حسین بن ابی سعید از 820 تا 827. 17- غیاث الدین کاوس بن هوشنگ. (تاریخ مغول ص 442 و 443 و 448).
(1) - ن ل: المشان؛ الملتان؛ مهتابه للستان، کوردارکان؛ که وارکان.
(2) - در مجمل التواریخ گلستانه (ص 204) از لر بزرگ ایلات لرستان و از لر کوچک ایلات بختیاری اراده شده است و این خلاف اطلاقی است که نویسندگان قبل از وی کرده اند.

لرت.

[لُ رِ] (اِخ)(1) نام کمونی از لوار، ولایت سنت اتین به فرانسه، دارای راه آهن و 4173 تن سکنه.
(1) - Lorette.

لرت.

[لُ] (اِخ) جایی است یا قبیله ای است به اندلس. (منتهی الارب).

لرت.

[لِ] (اِ) لِرد. لای. دُردی. رجوع به هر سه کلمه شود. عکر. عکرالخمر.(1)
(1) - Lie de vin.

لرت.

[لُ رُ] (اِ)(1) نامی که در رودسر و لاهیجان و دیلمان به ملچ، نوعی از نارون دهند. (جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 210).
(1) - Lorot. Ulmus montana.

لرت افکندن.

[لِ اَ کَ دَ] (مص مرکب)لِرد افکندن. ته نشین شدن دردی شراب. لای شراب در ته ظرف نشستن.

لرت انداختن.

[لِ اَ تَ] (مص مرکب)لرت افکندن. لرد افکندن.

لرجودکی.

[لُ دَ] (اِخ) موضعی به شمال لرستان.

لرخندی.

[لِ خُ] (اِخ) یوسف. او راست: منتخبات عربیة و اسبانیة عن بلاد اندلس فی عهدالمسلمین - بخصوص تاریخها و جغرافیتها و آدابها. چ غرناطة 1881م. (معجم المطبوعات ج2).

لرد.

[لِ] (اِ) دُردی. لای. خرّه. لِرت. عکر.
- لرد سرکه یا لرد آب لیمو؛ دُردی آنها.

لرد.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان شاهرود بخش شاهرود شهرستان هروآباد، واقع در 22500 گزی خاوری هشجین و 30 هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی معتدل، دارای 1276 تن سکنه شیعه. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لرد.

[لَ] (اِ) خارج. بیرون. مقابل درون. مقابل داخل. || میدان و صحرا. (آنندراج). میدان اسب دوانی. (برهان) :
گلگون ز خون خصم دغل(1) شد فضای لرد. ؟
(1) - در جهانگیری: دغا.

لرد.

[لُ] (انگلیسی، اِ) عنوانی که در انگلستان به اعضای مجلس اعیان و بعض مردم دیگر دهند.

لرد افکندن.

[لِ اَ کَ دَ] (مص مرکب)رسوب کردن شراب و سرکه و آب لیمو و جز آن. ته نشین شدن دردی شراب و غیره. لِرت افکندن.

لرد امیر.

[لَ دِ اَ] (اِخ) نام میدانی است در هرمز. (برهان).

لرد انداختن.

[لِ اَ تَ] (مص مرکب) (... سرکه و آب غوره و غیره)، لرت افکندن. لرد افکندن(1). رجوع به لِرت افکندن و لرد و لرت افکندن شود.
(1) - Se deposer.

لردبسان.

[لَ بَسْ] (اِخ) دهی، واقع در دوازده فرسنگی مشرق بستک به فارس. (فارسنامهء ناصری).

لرد قاضی.

[لَ دِ] (اِخ) میدانی است در شیراز. (آنندراج).

لردک.

[] (اِخ) (گریوهء...) گریوه ای در طریق میان ماهان و هزو(1) و آن طریق شش فرسنگ مسافت دارد و به ساحل دریا گذرد. (نزهة القلوب ص186).
(1) - ن ل: مرد؛ مرون.

لرد کاولی.

[لُ] (اِخ) نمایندهء دولت انگلیس در امضای معاهدهء پاریس مورخهء مارس 1857 م. با دولت ایران به نمایندگی فرخ خان. رجوع به کاولی شود. (ترجمه تاریخ ادبیات براون ج4 ص 126).

لردگان.

[لَ دِ] (اِخ) (در عراق عجم) شهری کوچک است و هوای بد دارد و آبش ناگوارنده، حاصلش انگور بسیار. (نزهة القلوب چ اروپا ص 70).

لردمر.

[لُ مِ] (اِخ)(1) شهردار شارستان لندن که هر سال بتوسط مجامع کارگری انتخاب شود.
(1) - Lord-maire.

لرده.

[لَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان گیسکان بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 18 هزارگزی خاوری خورموج و دامنهء باختری کوه گیسکان. معتدل. دارای 103 تن سکنهء فارسی زبان. آب آن از چشمه و چاه. محصول آنجا غلات و بادام و انگور، شغل اهالی زراعت و باغداری و صنعت دستی قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

لرده.

[لَ دِ] (اِخ) دهی جزو دهستان سمام بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 24هزارگزی جنوب امام نزدیک شاهیجان. کوهستانی. سردسیر، دارای 150 تن سکنه. شیعه گیلکی و فارسی زبان. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و بنشن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لرده.

[لَ دِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 49هزارگزی جنوب رودسر و 13هزارگزی جنوب خاوری سی پل. دارای 80 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لرده شور.

[لَ دِ] (اِخ) دهی جزو دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان، واقع در 40هزارگزی شمال باختری ماه نشان. کنار راه مالرو عمومی. دامنه. سردسیر. دارای 185 تن سکنه شیعه. آب آن از رود محلی. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لرز.

[لَ] (اِمص) لرزیدن. رَعشه. لخشه. رِعدَه. ارتعاد. ارتعاش. ارتعاج. لزره. لرزش. رَجفه. اهتزاز. یازه. (برهان). تزلزل. تضعضع. فسره. قشعریره. فراخة(1) :
خود پیشت آفتاب چو من هست سایلی
کش لرز شرم وقت تقاضا برافکند.خاقانی.
گر بزه ماندی کمان بهرام را
لرز تیر از استخوان برخاستی.خاقانی.
لرز تو چو سودا بسر خصم درافتاد
رُمحت به دلش راست چو اندیشه درآمد.
سلمان (از آنندراج).
فقفقة؛ لرز از سرما. ارتجاج؛ لرزیدن و جنبیدن از تب و غیره.
- تب لرز؛ نافض. نوبه. مالاریا.
- زمین لرز؛ زمین لرزه. زلزله.
-امثال: هر که خربزه میخورد پای لرزش هم می ایستد.
(1) - Fremissement. Frisson. Secou,se. Tremblement.

لرزان.

[لَ] (نف، ق) نعت فاعلی از لرزیدن. لرزنده. در حال لرزیدن(1). مرتجف. متزلزل. مرتعد. مرتعش. مترجرج. رجراج. رَجراجة. (منتهی الارب) :
بالا چون سرو نورسیده بهاری
کوهی لرزان میان ساق و میان بر
صبر نماندم چو این بدیدم گفتم
خه(2) که جز از مسکه خود ندادت(3) مادر.
منجیک.
به بند اندرآمد سر و گردنش
به خاک اندرافکند لرزان تنش.فردوسی.
یکی مشت زد بر سر و گردنش
بخاک اندرافتاد لرزان تنش.فردوسی.
چو برداشت پرده ز در هیربد
سیاوش همی بود لرزان ز بد.فردوسی.
چو خشم آورد کوه ریزان شود
سپهر از بر خاک لرزان شود.فردوسی.
بشد موبد و پیش او دخت شاه
همی رفت لرزان و دل پرگناه.فردوسی.
خروشید [کاوه] و برجست لرزان ز جای
بدرید و بسپرد محضر بپای.فردوسی.
یکی بانگ برزد بخواب اندرون
که لرزان شد آن خانهء صدستون.فردوسی.
دو پاکیزه از خانهء جمشید
برون آوریدند لرزان چو بید.فردوسی.
تن پهلوان گشت لرزان چو بید
شد از جان کیخسرو او ناامید.فردوسی.
تنش گشت لرزان و رخساره زرد
همی رفت گریان و دل پر ز درد.فردوسی.
شد آن پادشازاده لرزان ز بیم
هم اندر زمان شد دلش بر دو نیم.فردوسی.
بفرمود تا بسته را پیش اوی
ببردند لرزان و پر آب روی.فردوسی.
چو زو این شنیدند لرزان شدند
ز اندیشه بر خویش پیچان شدند.فردوسی.
بسی چاره جست و ندید اندر آن
همی بود پیچان و لرزان بجان.فردوسی.
تنش گشت لرزان و رخ لاجورد
پر از خون جگر لب پر از باد سرد.
فردوسی.
سر نره دیوان چو دیو سپید
کزو کوه لرزان بود همچو بید.فردوسی.
گاه چون برگ رزان اندر خزان لرزان شود
گاه چون باغ بهاری پر گل و پر بر شود.
فرخی.
و یا همچنان کشتی مارسار
که لرزان بود مانده اندر سنار.عنصری.
بشکنی بر خویشتن تا نرخ عنبر بشکنی
خویشتن لرزان کنی تا نرخ مشک ارزان کنی.
عنصری.
من که آلتونتاشم اینک بفرمان عالی میروم سخت غمناک و لرزانم بدین دولت بزرگ. (تاریخ بیهقی ص81).
چون من به بیان بر زبان گشایم
لرزان شود آفاق و لؤلؤ ارزان.ناصرخسرو.
لرزان به تن چو دیو گرفته
پیچان به جان چو مار گزیده.
مسعودسعد.
طائفه ای از جهت متابعت پادشاهان و بیم جان پای بر رکنی لرزان نهاده. (کلیله و دمنه).
آهنگ دست بوس تو دارم ولی ز شرم
لرزان تنم چو رایت خورشیدوار تست.
خاقانی.
بر اهل کرم لرز خاقانیا
که بر کیمیا مرد لرزان بود.خاقانی.
سلطان فلک لرزان از بیم اذاالشمس است
آرام دهاد آن روز انوار تو عالم را.خاقانی.
بدیدم زرد رویش گرم و لرزان
چو خورشیدی که زی مغرب سفر کرد.
خاقانی.
ظلم ازو لرزان چو رایت روز باد
رایتش چون کوه پابرجای باد.خاقانی.
دلی بوده از غم چو سیماب لرزان
چو سیماب از آن جابجا میگریزم.خاقانی.
تا که لرزان ساق من بر آهنین کرسی نشست
می بلرزد ساق عرش از آه صورآوای من.
خاقانی.
چو ده عاق فرزند لرزان که هر یک
ز آزار پیری پشیمان نماید.خاقانی.
ده انگشت چنگی چو فصاد بددل
که رگ جوید از ترس و لرزان نماید.
خاقانی.
تن قلعها پیش پولاد تیغش
چو قلعی حل کرده لرزان نماید.خاقانی.
سهی سروش فتاده بر سر خاک
شده لرزان چنان کز باد خاشاک.نظامی.
بوی کزان عنبر لرزان [یعنی گیسو] دهی
گر بدو عالم دهی ارزان دهی.نظامی.
دست کان لرزان بود از ارتعاش
وانکه دستی را تو لرزانی ز جاش
هر دو جنبش آفریدهء حق شناس
لیک نتوان کرد این با آن قیاس.مولوی.
ای بسا کس فریفته است این سیم
که تو لرزان برو چو سیمابی.سعدی.
دل صنوبریم همچو بید لرزان است
ز حسرت قد و بالای چون صنوبر دوست.
حافظ.
مَرمَر؛ لرزان از هر چیز. خلیج؛ لرزان بدن. (منتهی الارب). هِرکَولَة و هِرکُولَة، زن لرزان سرین. (منتهی الارب). مثخبج؛ لرزان گوشت.
- ترسان و لرزان؛ از اتباع، با ترس و لرز.
(1) - Tremblant. (2) - در لغت نامه اسدی چاپی: زه.
(3) - شاید: مسکه خور ندادت. در نسخهء نخجوانی: ... از مسکگک نزادت.

لرزاندن.

[لَ دَ] (مص) مرتعش کردن. به رعشه درآوردن. به لرزه درآوردن. به تزلزل آوردن(1). به لرزش درآوردن. لرزانیدن :
بانگ او کوه بلرزاند چون شیههء شیر
سم او سنگ بدراند چون نیش گراز.
منوچهری.
(1) - ebranler.

لرزانک.

[لَ نَ] (اِ مرکب) غذائی سرد از نشاسته و شکر یا از آرد برنج و شکر. نوعی غذا که از نشاسته و شکر کنند. قسمی از دندان مز، که با نشاسته و شکر و شیر پزند. طعامی که از نشاسته و قند کنند که چون سرد شد دلمه شود و چون بجنبانی بلرزد و وجه تسیمه آن همین است.
-امثال: لرزانک خودش را نگاه نمی تواند داشت مرا چگونه نگاه می دارد. (کریمخان زند).

لرزان گوشت.

[لَ] (ص مرکب) مثخبج. رجوع به لرزانیدن شود: زن لرزان گوشت.

لرزاننده.

[لَ نَنْ دَ / دِ] (نف) آنکه لرزاند. که لرزاند. که بلرز آرد.

لرزانی.

[لَ] (حامص) عمل لرزان. حالت و چگونگی لرزان. در حالت لرز و لرزیدن. لرزندگی :
بزرگ امید خردامید گشته
به لرزانی چو برگ بید گشته.نظامی.

لرزانیدن.

[لَ دَ] (مص)(1) ارعاد. (تاج المصادر). ترعیش. (زوزنی). ارعاش. (منتهی الارب). ارجاد. (تاج المصادر). نفض. فشاندن. افشاندن. تلتلة. (منتهی الارب). قرقفة. (منتهی الارب). شیبانیدن. (برهان). شیوانیدن. لرزاندن :
دست کو لرزان بود از ارتعاش
وانکه دستی را تو لرزانی ز جاش.مولوی.
زان پشیمانی که لرزانیدیش
چون پشیمان نیست مرد مرتعش.مولوی.
اقضام؛ لرزانیدن و جنبانیدن شتر زنخ خود را. (منتهی الارب).
(1) - ebranler.

لرزبان.

[لُ زَ] (اِخ) تیره ای از ایل آقاجری کوه گیلویه (از ایلات فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص 88).

لرزش.

[لَ زِ] (اِمص) اسم مصدر از لرزیدن (این قلیل الاستعمال است). لزر. لرزه. لرزیدن. رعدة. اِرتعاد. رجفة(1) . اهتزاز. ارتعاش :
ز باریدن برف و باران و سیل
به لرزش درافتاده همچون سهیل.سعدی.
نفاض؛ لرزش تب. (منتهی الارب).
(1) - Commotion.

لرز کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) لرزیدن از سرما. مرتعش شدن بدن از سرما یا تب. نوبه کردن.

لرزلرزان.

[لَ لَ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال لرزش. مرتعش :
گرفتار و دل زو شده ناامید
روان لرزلرزان به کردار بید.فردوسی.
تنش لرزلرزان به کردار بید
دل از جان شیرین شده ناامید.فردوسی.
به پاسخ سخن لرزلرزان شنید
زروان گنهکاری آمد پدید.فردوسی.
بپوشید پس جوشن و برنشست
میان یلی لرزلرزان ببست.فردوسی.
رخش زرد گشته هم از بیم شاه
تنش لرزلرزان و دل پرگناه.فردوسی.
سیاوش به پرده درآمد به درد
تنش لرز لرزان و رخساره زرد.فردوسی.
کمان را به زه کرد پس اشکبوس
تنی لرزلرزان و رخ سندروس.فردوسی.
همی لرزلرزان شده دشت و کوه
زمین شد ز نعل ستوران ستوه.فردوسی.

لرزماهی.

[لَ] (اِ مرکب) نوعی از ماهی پهن که در قاعدهء سرش آلتی مولد الکتریسته باشد و بدان سبب در بسودن آن دست و بازو لرزان گردد چندانکه آن ماهی زنده باشد و به عربی آن را رَعاد گویند. وی دیگر ماهیان را بکشد. (از ناظم الاطباء)(1).
(1) - Torpille.

لرزناک.

[لَ] (ص مرکب) بسیار لرزنده. بسیار لرزان.

لرزندگی.

[لَ زَ دَ / دِ] (حامص) صفت لرزنده.

لرزنده.

[لَ زَ دَ / دِ] (نف) لرزان. مرتعش. مرتعد :
بلرزید [پیران] برسان لرزنده بید
هم از جان شیرین بشد ناامید.فردوسی.
سوزنده و تن مرده تر از شمع به مجلس
لرزنده و نالنده تر از تیر به پرتاب.خاقانی.
سهی سرو لرزنده چون بید گشت
بدان حد کزو خلق نومید گشت.نظامی.
تن کوه لرزنده بر خویشتن.نظامی.
-لرزنده بودن بر جان کسی؛ بیم داشتن بر جان وی. بیمناک بودن بر جان او. شفقت داشتن و غم او خوردن. (از آنندراج) :
دایم بر جان او بلرزم ازیراک
مادر آزادگان کم آرد فرزند.رودکی.
ترا بود باید نگهبان اوی
پدروار لرزنده برجان اوی.فردوسی.
-لرزنده دل؛ ترسان.

لرزنه.

[لَ زَ نَ] (اِخ) نام موضعی به سوادکوه مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 116). دهی از دهستان بخش سوادکوه شهرستان ساری، واقع در چهارصد هزارگزی شمال آلاشت. در زمستان سکنه ندارد و در تابستان از دهستان لفور در حدود دویست نفر برای تعلیف احشام خود و استفاده از هوا به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لرزوک.

[لَ] (اِ) ظاهراً نسیجی است: قماشهای قلب را چون لرزوک دل میلرزید. (نظام قاری ص 143).

لرزه.

[لَ زَ / زِ] (اِمص) اسم از لرزیدن(1). لرزش. لرز. رَجفه. رعشه. قرقفه. نحواء. وَزَغ. ارتعاد. رعدة [ رِ دَ / رَ دَ ] ارتعاش. فسره. تضعضع. تزلزل. اهتزاز. یازه. اِرتعاج. اِرتجاج، اَصیص. ارزیز. نَفضی. نفیضی. نِفضی. کصیص. اَفکل. (منتهی الارب) :
یلان را بباشد همه روی زرد
همی لرزه افتد به مردان مرد.فردوسی.
جهاندار از آن لرزه شد بدگمان
پراندیشه از گردش آسمان.فردوسی.
کوه اگر گوید من راه خلافش سپرم
لرزهء باد در او درفتد و کاهش کاه.فرخی.
او دژم روی گشت و لرزه گرفت
عادت او چنین بود به خزان.فرخی.
تب پنهانی غم تو مرا
لرزه از استخوان برانگیزد.خاقانی.
بینی آن زخم گران بر سر کوس
لرزه و دل سبکی بر علم است.خاقانی.
جنبش ده ترک لرزه دار ز شادی
هندوی نه چشم را به بانگ برآورد.خاقانی.
لرزهء برق در سحاب دل است
نالهء رعد ز امتحان بشنو.خاقانی.
کرکس و شیر فلک طعمه خوران در مصاف
ماهی و گاو زمین لرزه کنان زیر بار.
خاقانی.
مگر این تب بشما طائفه خواهند برید
کز سر لرزه چو نی بر سر پایید همه.
خاقانی.
لرزه برافتاد به من بر چو بید
روی خجل(2) گشته و دل ناامید.نظامی.
زمین از تب لرزه آمد ستوه
فروکوفت بر دامنش میخ کوه.
سعدی (بوستان).
گریه و زاری آغاز نهاد و لرزه بر اندامش افتاد. (سعدی). شبانگه برسیدند به مقامی که از دزدان پر خطر بود کاروانیان را دید لرزه بر اندام اوفتاده. (سعدی).
سهم تو گر بر فلک آرد شتاب
لرزه کند چرخ چو دریای آب.
امیرخسرو (از آنندراج).
زینت از نام بلندش نبرد گر زر و سیم
سکه چون موج زند لرزه به روی دینار.
محمدطاهر نصرآبادی (از آنندراج).
خامه هنگام ثبت هیبت او
لرزه در نقش مسطر اندازد.
محمد عرفی (از آنندراج).
-زمین لرزه.؛ رجوع به زمین لرزه شود :
چو آرد زمین لرزه ناگه نبرد
برآرد به آسانی از کوه گرد.نظامی.
-لرزه به اندام کسی افتادن؛ لرزیدن از ترس.
تهدج؛ بریده گردیدن آواز با لرزه. مصعوف؛ لرزه گرفته. صعف؛ لرزه گرفتن. اکویداد؛ لرزه زده شدن. قل؛ لرزه از خشم یا طمع. استقلال؛ لرزه گرفتن کسی را. کزاز و کزّاز؛ لرزه و ترنجیدگی از سرما. (منتهی الارب). حمام؛ لرزهء شتر، تب جمیع ستوران. || تب سرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به تب سرد شود. نافض. (ذخیرهء خوارزمشاهی). نفضاء، نُفضة، نَفضة؛ لرزهء تب. (منتهی الارب). تب لرزه.
(1) - Tremblement. (2) - ن ل: سیه.

لرزه دار.

[لَ زَ / زِ] (نف مرکب) صاحب لرزه.

لرزه کنان.

[لَ زَ / زِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال لرزیدن.

لرزیدگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) حالت لرزیده.

لرزیدن.

[لَ دَ] (مص) ارتعاد. (تاج المصادر). رعدة. ارتعاش. اهراع. ارتعاص. ارتعاس. تقرقف. مرتعد شدن. تخلج. مصد. تمجمج. شفشفة. رجرجة. (منتهی الارب). رجف. رجیف. (تاج المصادر). رجفان. ارتجاج. رعس. رعش. ترعد. ارتعاج. رجد. ترجید. (منتهی الارب). تزلزل. رعشه. تهزع. ارتکاک. اهتزاع. (تاج المصادر). اهتزاز. درفشیدن. نویدن. تنبیدن. تپیدن. (برهان). قشعریره: دِک. دِک دِک. دِک زدن. (از لغت محلی شوشتر نسخهء خطی) :
بنجشک چگونه لرزد از باران
چون یاد کنم ترا چنان لرزم.ابوالعباس.
کنون تا بیامد از ایران به چین
بلرزد همی زیر اسپش زمین.فردوسی.
زمین از تهمتن بلرزد همی
که توران به جنگش نیرزد همی.فردوسی.
بلرزید وز خواب خیره بجست
خروشی برآورد چون پیل مست.فردوسی.
فرامرز از آن کار ترسید سخت
بلرزید بر خود چو شاخ درخت.فردوسی.
دو دستی بزد گرز را بر سرش
که لرزید آن کوه تن پیکرش.فردوسی.
چو بشنید دستان بلرزید سخت
ز پیکار آن دزد برگشته بخت.فردوسی.
چو بشنید رستم بلرزید سخت
به دل گفت مانا که برگشت بخت.فردوسی.
بلرزید گیتی ز بار گران
ز بس کوه آهن کران تا کران.فردوسی.
ز بیم سپهبد گو پیلتن
بلرزد همی شیر در انجمن.فردوسی.
خروشی برآمد ز افراسیاب
بلرزید بر جای آرام و خواب.فردوسی.
زمین لرزد از زیر این هر دو مرد
چو رانند باره به روز نبرد.فردوسی.
در اندیشهء تیغ او در جهان
بلرزند یکسر کهان و مهان.فردوسی.
گرش بینم آنگاه آیدت یاد
که دریای جوشان بلرزد ز باد.فردوسی.
چو یک بهره بگذشت از تیره شب
چنان چون کسی کو بلرزد ز تب.فردوسی.
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
بلرزید برسان برگ درخت.فردوسی.
بلرزید بر خویشتن شهریار
ز دست و زبان یل نامدار.فردوسی.
عنان را بپیچید و برخاست گرد
ز بانگش بلرزید دشت نبرد.فردوسی.
نوان گشت بوم و جهان شد سیاه
بلرزید مهر و بترسید ماه.فردوسی.
بلرزند از نهیب او نهنگان
بلرزد کوه سنگین از زلازل.منوچهری.
بلرزید بازار و کوی از کنور(1)
تو گفتی که برق آتشی بد بزور.
؟ (از حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی).
چنان بلرزم کاندر هوا نلرزد مرغ
چنان بپیچم کاندر زمین نپیچد مار.
مسعودسعد.
از این شیر طالع بلرزم چو خوشه
که از شیر ترسد دل هر شجاعی.خاقانی.
گفتمش ای جان صعبتر خشم خدا
که از آن دوزخ همی لرزد چو ما.مولوی.
چو ریشی ببینم بلرزد تنم.سعدی.
از حادثه لرزند بخود کاخ نشینان
ما خانه بدوشان غم سیلاب نداریم.
صائب.
اِکوهداد؛ لرزیدن چوزه پیش مادر تا خورش دهد. تمرمر؛ لرزیدن از شادی. قفقفة؛ لرزیدن از سرما و جز آن. عُقر؛ لرزیدن پای کسی. خنشله؛ لرزیدن از کلان سالی و پیری. سعسعه؛ لرزیدن بدن از پیری. تهذکر؛ لرزیدن گوشت و استخوان در رفتار. اهراع؛ لرزیدن از خشم یا ازضعف یا از ترس و تب. تیز؛ لرزیدن تیر که در نشانه زده باشند. عتر و عتران؛ لرزیدن و جنبیدن نیزه. (منتهی الارب). || سخت ترسیدن :
کسی کش خرد رهنمون است هرگز
به گیتی ره و رسم صحبت نورزد
که صحبت نفاقی است یا اتفاقی
دل مرد دانا از این هر دو لرزد.
سنائی.
بدور خط از آن چاه زنخدان بیش میلرزم
ز آسیب چه خس پوش بر جان بیش میلرزم.
صائب (از آنندراج).
ز انقلاب چرخ میلرزم به آب روی خویش
جام لبریزم به دست رعشه دار افتاده ام.
صائب (از آنندراج).
- لرزیدن دل؛ ترسیدن: دلت نلرزد، نترسی، بیم نداری.
|| شفقت کردن و غم چیزی خوردن. (آنندراج).
(1) - کنور، رعد.

لرزیدنی.

[لَ دَ] (ص لیاقت) که لرزیدن آن ضروری است. || ازدر لرزیدن.

لرزیده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لرزیدن.

لرژ.

[لُ] (اِخ)(1) دوک دو. مارشال فرانسه. رجوع به دوراس(2) شود.
(1) - Lorge.
(2) - Duras.

لرس.

[لِ رِ] (اِخ)(1) ژِراردو. نقاش و گراورساز و نویسندهء هلندی. مولد لِیژ (1641-1711 م.).
(1) - Lairesse.

لرس.

[لِ رُ] (اِخ)(1) نام جزیره ای در مدیترانه (به عهد داریوش بزرگ). (ایران باستان ج 1 ص 625).
(1) - Leros.

لرس.

[لَ] (اِ) سیلی. طپانچه. لرش. (این لغت با معنی آن ظاهراً از مجعولات شعوری است).

لرس.

[لُ] (اِمص) ترحم کردن. (این لغت و معنای آن ظاهراً از مجعولات شعوری است).

لرستان.

[لُ رِ] (اِخ) یعنی اراضی لرنشین و آن ناحیتی است وسیع به مغرب ایران که از شمال محدود است به کرمانشاه و از مشرق به کوههای بروجرد و ملایر و از مغرب به عراق و از جنوب به خوزستان. لرستان را به دو قسمت تقسیم میکنند: پیشکوه و پشتکوه و رود سیمره این دو قسمت را از هم جدا میکند. از نظر جغرافیائی پشتکوه و پیشکوه کاملاً به یکدیگر شباهت دارند ولی از نظر سکنه و طوایفی که در این محل سکونت دارند با یکدیگر اختلافاتی دارند. لرستان دارای رشته های جبال مرتفعی است که همه کام موازی یکدیگراند و دره های عمیقی آنها را از هم جدا میکند و هر قدر به جنوب غربی پیش رویم ارتفاع این دره ها کمتر میشود.
1 - پیشکوه - در کوههای لرستان بطور عموم معادن مهم قیر موجود است که اگر استخراج شود علاوه بر رفع حوائج تمام داخله از حیث استعمال در جاده ها و سقف ها و خیابانها و غیره میتوان قسمتی را به خارج حمل کرد. مواد نفتی غالباً در وسط طبقات آهکی جاری شده و از شکاف طبقات داخل دره های رودخانه ها میشود و آثار نفت را در اغلب آبها میتوان یافت، در رسوبات دره ها اغلب سنگهای آهنی موجود و در کوهها طبقات آهن فراوان است. آب و هوای لرستان مانند تمام نواحی کوهستان بسیار مختلف و متغیّر و کوههای آن که متوجه فلات است به ارتفاع پنجهزار گز در صورتی که درهء سیمره فقط هفتصد گز ارتفاع دارد و ارتفاع شیروان تا پل سنگ فقط سیصد گز است. از نظر آب و هوا میتوان این ناحیه را به چهار قسمت منقسم کرد: اول قلل مرتفع، دوم دره های وسیع مسطح، سوم ناحیهء جنگلها، چهارم مراتع زمستانی.
الف - قلل مرتفع از دو هزار تا پنجهزار گز که در موقع زمستان پوشیده از برف بسیار است و در تابستان آب فراوان دارد. ب - دره ها در تابستان بسیار گرم و خشک و در زمستان بی نهایت سرد و در بهار و پائیز بارندگی فراوان دارد. ارتفاع این دره ها از هزار و دویست تا دو هزار گز است و اشترانکوه آنها را از بادهای شمالی محافظت میکند و اگر چه برف بسیار میبارد ولی بادهای سرد ندارد و تبدیل فصول یکمرتبه و ناگهانی است و پس از ذوب برفها بسرعت دره ها از علف و گل پوشیده میشود. در تابستان چون بادهای سرد شمالی نمی وزد هوا بسیار گرم و خشک است و اولین باران پائیز هوا را معتدل میکند. دره های مهمی که دارای این وضع آب و هواست دشت خاوه و الشتر و خرم آباد میباشد ولی دره های دیگر که عموماً تنگند بواسطهء نباتات و درختهای زیاد هوای معتدلتر دارند. ج - ناحیهء جنگلها بین درهء سیمره و کوههای خرم آباد واقع شده و اگر چه در تابستان بارندگی ندارد ولی بواسطهء درخت فراوان هیچوقت چشمه ها خشک نمیشود و هوا پیوسته معتدل است و در وسط جنگلها بعضی جلگه های کوچک دیده میشود که دارای آب و هوای معتدل، جنگل و درختهای آنها فاصله دار و زمین پوشیده از علف است و در تابستان علفها زود خشک میشود. د - ناحیهء قشلاقی در موقع تابستان بکلی خشک و سوزان و گرمای آن قابل تحمل نیست ولی در زمستان پوشیده از علفهای سبز و هیچوقت در آنجا برف نمی بارد و در موقع بارندگی برف در کوهستان در این نقاط بارانهای شدید زمین را مرطوب میسازد و علفها بسیار میروید و گله های طوائف مختلفه که از کوهها فرودمی آیند در آنها چرا می کنند و همینکه هوا مجدداً شروع به گرمی کرد گله دارها حیوانات خود را به قسمتهای مرتفع رانده و علفهای خشک شده را آتش میزنند که حیوانات موذی آن معدوم شود. حرارت تابستانی این دره ها بحدی زیاد است که گاهی در تابستان میزان الحراره در سایه به 55 درجه میرسد و کاروانها فقط در هنگام شب حرکت میکنند و اگر روز راه بیفتند حیوانات آنها غالباً تلف میشوند. نباتات لرستان بسیار متنوع و مختلف است، در قسمتهای مرتفع غلات و نباتات کوهستانی و قدری پائین تر از آنها سرو و کاج مخصوصاً در قلیان کوه و پس از آن مراتع تابستانی که تا وسط جنگلها پیش میرود وجود دارد و در این مراتع بقدری گلهای رنگارنگ از قبیل زنبق و لاله فراوان است که در موقع بهار بهترین مناظر زیبا را تشکیل میدهد و نباتات صمغی و طبی متعدد در تمام این نواحی یافت شده و تا حدی از آنها استفاده میشود. درختان این ناحیه انواع بلوط و چنار و افراه و عقاقیا و غیره است و چون این نواحی جمعیتی ندارد قسمت مهمی از این جنگلها دست نخورده و بسیار انبوه میباشد و در دره های آبدیز نقاطی یافت میشود که درختان مو و انجیر و انار مخلوط با درختان دیگر است و رازک و پیچک به شاخه های آنها پیچیده و رودها تشکیل آبشارهائی میدهد که اغلب از نباتات بسیار مستور است. سکنهء این نواحی لرها و کردها هستند که از حیث قیافه کاملاً بهم شبیهند ولی از حیث زبان با یکدیگر اختلاف دارند. سکنهء، واقع در شمال غربی آبدیز یکی موسوم به کردلکی و قسمت دیگر دارای زبان لری است، زبان لری فعلی از ترکیبات زبان ایرانی قدیم و از حیث ترکیب کلمات با زبان فارسی شباهت تام دارد و عناصر خارجی در آن کمتر نفوذ یافته و بواسطهء محدود بودن در کوهها این نظر بیشتر تأیید میشود در صورتی که کردستان چون در سر راه واقع بوده عناصر خارجی بیشتر در آن نفوذ یافته اند. قامت آنها متوسط و قوی بنیه و پرطاقت، رنگ آنها گندمی با موی سیاه و چین خورده و ابروهای پهن و بینی بزرگ و عقابی و فک اسفل آنها قوی و مربع و گونه ها برجسته، نظر آنها تند و گردنشان باریک و پیشانی عقب رفته و استخوان شقیقهء آنها صاف است و بهمین واسطه از سایر اقوام مجاور خود متمایز میباشند. باید دانست که سکنهء لرستان در نقاطی که مجاور اقوام دیگری بوده اند تا حدی با آنها مخلوط شده و آثار و علائم نژادی آنها تغییر کرده است مث در شمال با کردها و در جنوب شرقی با بختیاری ها و در مغرب با سکنهء عراق و در جنوب با اهالی خوزستان اختلاط یافته اند. لرهای قبلی ساکن ناحیه ای واقع بین کوه چهل نابالغان و درهء گاماسب و درهء سیمره و آبدیز میباشند و طوایف مهم آنها کاکاوند، و کولی وند، و در دشت خاوه حسن وند، برانوند، و آلوند، و سگوند، و در دشت الشتر و در اطراف خرم آباد و در قسمت جنوبی پاپی، و چگینی، و جودکی، و دیرکوند که بین یافته کوه و درهء سیمره سکنی دارند. کردهای لکی: خوش هیکل و تنومند و رنگ آنها گندمی و مویشان سیاه یا خرمائی تیره است، قشلاق بعضی از این طوایف در جلگه های گرمسیر خوزستان میباشد ولی بعضی از آنها که همیشه در لرستان ییلاق و قشلاق کرده و خارج نمیشوند از حیث اخلاق و روحیات پست تر از طوایف دیگرند تنها شهر لرستان خرم آباد(1) و آن قصبه ای است که در حدود پنجهزار نفر جمعیت دارد و در درهء تنگی واقع شده که کشکان رود از آن میگذرد، خرم آباد در اطراف تپه ای بناشده که در بالای آن آثار خرابه های قدیمی دیده میشود و ظاهراً در دوره های قدیم مرکز توقف قشون برای محافظت اطراف بوده است. راه شوسهء تهران به محمره (خرمشهر) و کارون از این شهر میگذرد. هر چند خرم آباد فع چندان اهمیت ندارد ولی بواسطهء اینکه مرکز خرید و فروش لر است تجارت آن بی اهمیت نیست، در اطراف شهر باغهای میوهء فراوان و مزارع متعدد وجود دارد و ظاهراً این درّه از دوره های بسیار قدیم مسکون بوده زیرا در باغها و مزارع در ضمن شخم زدن سکه های متعلق به دوره های بسیار قدیم یافت میشود. در جنوب خرم آباد جلگه های مصفائی است که دهات معتبری از قبیل گلدان و شاهین آباد و تپه های مصنوعی که قدمت آن را تأیید مینماید در آن واقع است، خرم آباد از نظر نظامی کلید خوزستان و لرستان محسوب میشود. در دورهء اسلام بواسطهء اهمیت تجارتی راهی از آن به شمال و راهی به خوزستان ساختند پلهائی نیز برروی رودخانه ها بوده که فع خراب و بقایای کمی از آن باقی است، در مرکز لرستان در سر راه خرم آباد به سیمره قلعهء موسوم به ناصرآباد قرار گرفته که مرکز رؤسای ایل بوده، در کوه های جنوب خرم آباد در نقطه ای موسوم به قهر در مرتع طوائف دیرکوند خرابه های شهر کوچکی از زمان ساسانیان موجود و آثاری در کوههای آن دیده میشود که متعلق به چند هزار سال قبل است. بین رود کشکان و شهر خرم آباد در بالای تپهء مرتفعی قلعهء خرابه ای بوده که جدیداً آن را تعمیر و تبدیل به سربازخانه کرده اند، سابقاً اسم قلعهء مزبور فلک الافلاک بوده است.
محصولات نقاط دارای دو هزار گز ارتفاع عبارت است از: کمی غلات و میوه. ولی هر قدر پائین تر برویم کم کم محصولات بیشتر شده و مزارع برنج جانشین مزارع گندم و جو میشود، در درهء خرم آباد نقاطی که خوب میتوان آنها را مشروب کرد دارای برنج و نقاط کم آب تر دارای گندم و جو و غنی ترین نقاط آنها محل هایی است که لرها ساکن شده و به زراعت پرداخته اند و بیشتر آن نقاط در اطراف خرم آباد میباشد و از آب کشکان رود که تنها رود این درّه است به خوبی استفاده کرده اند و بوسیلهء سدهائی که در دامنه کوه ها بسته و نهرهائی از آن جدا کرده اند قسمت مهمی از اراضی مشروب میشود و اغلب سدهای موقتی در مقابل آب بسته بعضی مزارع را آبیاری میکنند، بواسطهء آب فراوان و حرارت کافی که از ابتدای بهار در درهء خرم آباد است اراضی آن بسیار حاصلخیز ولی هوا ناسالم است و سکنه در موقع گرما به قسمتهای مرتفع تر میروند و چادرهای خود را برپا میکنند. جنوب خرم آباد بکلی گرمسیر و خشک است و محصولات گرمسیری زیاد دارد و به سهولت میتوان بوسیلهء حفر قنات آب کافی به دست آورد. در زمان ساسانیان این ناحیه یکی از غنی ترین نقاط ایران و بسیار پرجمعیت بوده ولی از قناتهایی که شاید در مدت چند هزار سال حفر شده هیچ باقی نیست. صنایع لرستان عبارت است از بافتن پارچه های ضخیم پشمی و نمد. تجارت محلی چندان مهم نیست و معاملات با خارج مهمتر است.
2 - پشتکوه - کوههای این قسمت مانند قسمت پیشکوه از شمال غربی محدود به کلهر و از شمال شرقی و جنوب شرقی به سیمره و کرخه و از جنوب غربی و جنوب به عراق و از 31 درجه و 30 دقیقه تا 46 درجه و 15 دقیقه طول شرقی واقع شده. آب و هوای پشتکوه مانند پیشکوه ولی دارای تغییرات شدید برحسب ارتفاع است مث دره های مرتفع همیشه دارای برف دایمی ولی ناحیهء جنگلها که در گرمسیر واقع شده هیچوقت برف ندارد و آب و هوای مراتع درّهء سیمره معتدلتر از هوای تپه های غربی و در موقع گرما تنها ناحیهء قابل سکنی اراضی واقع بین انجیرکوه و کبیرکوه میباشد و قسمتهای مرتفع در موقع شب به قدری سرد است که میزان الحرارة در شبهای تابستان چند درجه زیر صفر میرود ولی به فاصلهء قلیلی میتوان نقاطی یافت که آب و هوای آنها بکلی گرم باشد، بارانهای بهاری پشتکوه بسیار شدید و بمحض بارندگی جویبارها تبدیل به رودهای بزرگی میشود و مقداری درختهای عظیم را کنده به جلگه می آورد، بارانهای تابستانی نیز چندان کم نیست و اثر رطوبت در دامنه های تپه ها بواسطهء نباتات مختلف اقلاً تا پانزده روز باقی میماند و مانند داخلهء ایران زود خشک نمیشود، با این وضع واضح است که رطوبت بسیار و گرمای کافی و زمین حاصلخیز نباتات فراوانی بعمل می آورد و زمین پوشیده از جنگلهای انبوه میشود. در درّه های 500 تا 1500گزی جنگلهای بسیار انبوه و دارای درختهای مختلف از قبیل بلوط، عقاقیا و انار و انجیر و مو جنگلی است و گردو و افراه قسمت مهم جنگل را تشکیل میدهد. در نقاط مرتفع تر درختها کوتاه و گلهای رنگارنگ مراتع و علفها با آنها مخلوط میشود، پائین تر از 500 گز درختان خرما و مرکبات و انار به مقدار زیاد روئیده و مراتع وسیع زمستانی تمام سطح جلگه را میپوشاند و از اواسط زمستان علفها سبز شده و گله ها بتدریج در آنها میچرند، در موقع گرما که گوسفند به ییلاق میرود علف ها زرد و خشک شده و چنانکه اشاره شد آنها را آتش میزنند و زمین بکلی سیاه میشود، هوای این نقاط بطوری که متصور میشود در فصل تابستان صاف نیست زیرا که دود علفها و گرد و خاک آن را تیره میکند و صاف ترین مواقع هوا پس از بارندگی میباشد، در این کوهها و جلگه ها حیوانات وحشی و سبع و شکار فراوان یافت میشود. سکنهء پشتکوه مخلوطی از طوایف لر فیلی و کردلکی هستند که با هم بکلی مخلوط میباشند ولی در شمال اکثریت سکنه با کردها و در جنوب با لرها است. طوایف مهم پشتکوه عبارتند از: ملکشاهی، یوسفوند، در دامنهء جنوبی گراوند، در انجیرکوه کردهای دیناروند و غیاثوند. و در کوههای مشرف به خوزستان آثار خرابه های متعدد در قسمت غربی پشتکوه و همچنین اسبابها و آلات از سنگ چخماق که آثار انسان اولیه است بسیار دیده میشود، خرابه های دورهء ساسانی نیز بسیار میباشد، در نزدیکی شیروان در دوهزارگزی خرابه های شهر «هارداپانو» از زمان ساسانیان باقیمانده و آجرهای بسیار دارد و قسمتی از آنها با سنگهای تراشیده و گچ ساخته شده و اغلب بناهای آنها هنوز باقی و کوچه ها منظم و خانه ها به حالت اصلی برجاست. بیشتر خانه ها دارای طبقهء فوقانی و تحتانی میباشد. علت عمدهء اهمیت این نقاط مجاورت با طیسفون پایتخت ساسانیان و اشکانیان بوده است. بین کرمانشاه و پشتکوه دو جاده موجود است یکی از ایوان ده میگذرد و به آفناب ختم میشود، و دیگری از شیروان تا ایوان گردنهء ملاقوام به ارتفاع 2280 گز میگذرد و دنبالهء کبیرکوه را گرفته تا پل تنک امتداد مییابد. جادهء دیگری از سر پل شروع شده و از کلهر گذشته به پشتکوه میرسد. از شرحی که راجع به لرستان و قسمتهای پیشکوه و پشتکوه داده شد معلوم میشود این ناحیه برای زراعت و آبادی استعداد کافی دارد زیرا دارای آب فراوان و اراضی بکر و جنگلهای وسیع و هواهای مختلف گرمسیری و سردسیری است و بنابراین موجبات عمران آن کام موجود است و چنانچه توجهات بیشتری معطوف شود بزودی این ناحیهء وسیع معمور میشود و امکان زندگی چندین میلیون نفوس در آنجا میرود. (جغرافیای سیاسی کیهان صص 459 - 465). در کتاب فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ج 1 صص 288 - 290 و نیز در کتاب جغرافیای مفصل تاریخی غرب ایران مطالبی راجع به لرستان آمده است. بدان دو کتاب رجوع شود.
(1) - خرم آباد شهری نیک بوده اکنون خراب است و خرما بسیار است. (نزهة القلوب ص 70).

لرش.

[لَ] (اِ) لرس. رجوع به لرس شود. (این لغت ظاهراً از مجعولات شعوری است).

لر طاهرتاتی.

[لُ رِ هِ] (اِخ) نام قبیله ای است :
یک قبیله همه کرد و لر طاهرتاتی
چه بگویم طبق تلمهء حیواناتی.
میرنجات (از آنندراج).

لر فیلی.

[لُ رِ فَ] (اِخ) طایفه ای از لران لرستان. یعنی لران ساکن اطراف خرم آباد که ناحیهء فیلی باشد.

لرقه.

[لُ قَ] (اِخ)(1) نام شهری به اسپانیا در هشتادهزارگزی مرسیه. رجوع به لورقه شود. حصنی به خاور اندلس در مغرب مرسیة و مشرق مریة و میان آن دو سه روز راه است. خلف بن هاشم اللرقی ابوالقاسم که از محمد بن احمد العتبی روایت کند منسوب بدانجاست. (معجم البلدان).
(1) - Lorca.

لرک.

[لُ] (اِ) شیر ترش غلیظ شده بواسطهء جوشیدن. (ناظم الاطباء).

لرک.

[لَ] (اِ) درختی است از تیرهء ژوگلانداسه(1) از جنس پتروکاریا(2) و یک نمونهء آن پتروکاریافراکزینی فلیا(3) در جنگلهای کرانهء دریای مازندران موجود است و از جلگه تا ارتفاع هزار گز از سطح دریا میروید. این درخت در خاک ژرف و خنک بهتر میروید از این رو در کنار رودخانه ها فراوان تر است. درخت لرک روشنایی پسند است. از سرمای بهاره در آغاز جوانی آسیب می بیند، پس خوب است که در جوانی در پناه درختان دیگر باشد ولی باید پس از آنکه به خوبی جایگزین گردید روشنایی فراوان بدو برسد. لرک به ارتفاع 15 گز و قطر هشت عشر گز میرسد. چوب آن نرم و سبک است و برای کبریت سازی و تهیهء صندوق مصرف میشود زغال و هیزم آن بد نیست. درخت لرک میتواند دانه زاد و یا شاخه زاد باشد. دانه زاد آنهم در جنگل های آمیخته شایسته میباشد، برای آرایش باغ نیز کاشته میشود. نام این درخت در نور و کجور و گرگان و مازندران لرک است و لارک هم می گویند. نامهای دیگر آن موتال (در آستارا)، متول (در گرگانرود)؛ مولول (در شفارود)، کوچ و کوچی (در اطراف رشت و رودبار و فومن و درفک)، کهل (در دیلمان و لاهیجان و شهسوار) سیاه کهل (در رامسر) و ترکان قره قوز و یالان قوز گویند و در مینودشت قزقره خوانده میشود. این درخت در نواحی مرطوب بحر خزر تا حدود هزار گز ارتفاع و در جنگلهای نو و در سواحل آستارا تا مینودشت دیده میشود. و برای کاغذسازی مفید است. رجوع به موتال و کهل شود. (گاابا)(4) (جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 186).
(1) - Juglandacees.
(2) - Pterocarya.
(3) - Pterocarya fraxinifolia.
(4) - Pterocarya, caucasica. Pterocarya
fraxinifolia. Noyer de caucase. Pterocarya a feuille frene. Juglans pterocarya.

لرکش.

[لُ کُ] (نف مرکب، اِ مرکب) قسمی کشمش با هسته های درشت و پوست سطبر. قسمی کشمش زبون.

لرکن.

[لُ کَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «مُزل» از ولایت ساربورگ به فرانسه، دارای راه آهن و 1333 تن سکنه.
(1) - Lorquin.

لر کوچک.

[لُ رِ چَ] (اِخ) لرستان. حمدالله مستوفی گوید: تومان لر کوچک ولایتی معتبر است حقوق دیوانی آنجا که [ به دیوان ] اتابک میرفته صد تومان بوده است اما آنچه به دیوان مغول میدهند نه تومان و یکهزار دینار به دفتر درآمده است. (نزهة القلوب چ اروپا ص 70). و نیز هم او در ذکر شعبهء لر کوچک گوید: در ذکر مقام لران و سبب وقوع اسم لری برایشان یاد کرده شدند که در کول مان رود بودند چون در آن کول مردم بسیار شدند هر گروهی بموضعی رفتند و ایشان را بدان موضع بازخواندند چنانکه در آن، چنگردی اوتری و هر قبیله از لران که در آن کولی مقام نداشتند لر اصلی نباشند... چنانکه کوشکی، کنبلی، روزبهانی، ساکی، سادلرینی، داودی، عباسی، محمد کماری و گروهی (و) جنک رومی که امرای لر و خلاصهء ایشانند از شعبهء سلغوری اند و از شعب دیگران این اقوام اند: کارندی، جنکردی، فضلی، سنوندی، الانی، کاه کاهی و رجوارکی، دری، ویراوند، و مابکی، داری، آبادکی، ابوالعباسی، علوممائی، کچائی، سلکی، خودکی، بندوئی و جز ایشان منشعب شدند اما قوم ساهی ارسان ارکی بیهی اگر چه زبان لری دارند لر اصلی نیستند و دیگر دیهاء مارود، لر نیستند روستایی اند و این طوایف تا شهور سنهء خمسین و خمسمائه هرگز سروری علی حده نداشته اند و مطیع دارالخلافه بوده در فرمان حکام عراق عجم بوده اند در این تاریخ حسام الدین سوهلی از ترکان اَقسری از توابع سلجوقیان، حاکم آن دیار و بعضی خوزستان بود از قوم جنکردی محمد و کرامی پسران خورشید به خدمت سوهله رفتند و مرتبهء بلند یافتند و ایشان را فرزندان معتبر خاستند... (تاریخ گزیده صص 547-548). لرستان یعنی اراضی لرنشین مقارن استیلای مغول به دو قسمت تقسیم میشد لر بزرگ و لر کوچک امروز به جای لر بزرگ کوه گیلویه و بختیاری قرار دارد و لر کوچک همان است که حالیه هم آن را لرستان میگوئیم و غرض از این قسمت اخیر که در آن ایام لر کوچک خواند میشده بیشتر ناحیهء فیلی یعنی اطراف خرم آباد و اراضی پشت کوه بوده است. (تاریخ مغول ص 442). در مجمل التواریخ گلستانه (ص 204) مراد از لر بزرگ، ایلات لرستان حالیه و مراد از لر کوچک، ایلات بختیاری دانسته شده است یعنی به خلاف تقسیم فوق. رجوع به لرستان و لر شود. طوایف لر کوچک قبایلی بودند مخلوط از کردان آسیای صغیر و لران ایرانی که در حدود میان عراق عرب و عراق عجم ییلاق و قشلاق میکرده اند و کمتر وقتی حاکمی بر خود داشته اند امرائی که در لر کوچک حکم رانده اند اتابکان لر کوچک نامیده میشوند اگر چه چند نفر امیر معتبر از میان ایشان برخاسته و امارتشان نیز زیاد طول کشیده است ولی هیچگاه اسم و رسم امرای لر بزرگ را پیدا نکرده اند در سال 850 ه . ق. یکی از رؤسای لر کوچک که شجاع الدین خورشید نام داشت طوایف لر کوچک را تحت امر خود آورد و بر قلعهء مستحکم مانرود از قلاع مستحکم لرستان استیلا یافت. و پس از وی سلسلهء امرای لر کوچک تا اواسط قرن دهم هجری یعنی تا ایام سلطنت شاه طهماسب اول صفوی باقی بودند و آخرین ایشان که ذکری از او باقی است شاه رستم بن جهانگیر ملقب به رستم خان است که سمت للگی یکی از دختران شاه طهماسب را با حکومت لرستان داشته است. اینک فهرست امرای لر کوچک، (لرستان) و مدت امارتشان:
1 - شجاع الدین خورشیدبن ابی بکربن محمد بن خورشید 580 - 621 ه . ق. 2- سیف الدین رستم برادرزادهء او. 3- ابوبکربن محمد برادر سیف الدین رستم. 4- عزالدین گرشاسف محمد برادر ابوبکر. 5- حسام الدین خلیل بن بدربن شجاع الدین خورشید. تا 640 ه . ق. 6- بدرالدین مسعودبن حسام الدین خلیل 640 - 658 ه . ق. 7- تاج الدین شاه بن حسام الدین خلیل 658 - 677 ه . ق. 8- فلک الدین حسن و عزالدین حسین دو پسر بدرالدین مسعود 677 - 692 ه . ق. 9- جمال الدین خضربن تاج الدین شاه 692 - 693 ه . ق. 10- حسام الدین عمرو صمصام الدین محمود 693 - 695 ه . ق. 11- عزالدین محمد بن عزالدین حسین 695 - 706 ه . ق. 12- دولت خاتون زن عزالدین محمد و برادرش عزالدین حسین 706 - 720 ه . ق. 13- شجاع الدین محمودبن عزالدین حسین از720 تا 750. 14 - ملک عزالدین بن شجاع الدین محمود 750 - 804 ه . ق. 15- سیدی احمدبن عزالدین 804 - 815 ه . ق. 16- شاه حسین عباسی 815 - 873 ه . ق.17- شاه رستم عباسی از 873 ه . ق. 18- اغوربن شاه رستم. 19- جهانگیربن اغور تا 949 ه . ق. 20- رستم خان بن جهانگیر 949 - 978 ه . ق. حیات داشته است.

لرکیماس.

[ ] (اِ) نام زعفران است به پارسی و آن را به سریانی کرکم و جاوی و به هندی کیسر(1) نامند و آن تارهای گلی است معطر معروف و زرد تیره رنگ مایل به سرخی و اول گل آن از زمین روید و بعد از اتمام آن ساق و برگ آن و طول ساق آن یک و نیم شبرو برگ آن شبیه برگ یاسیمین و بیخ آن شبیه بزراوند مدحرج و مانند پیاز نرگس و در گل آن تارها و در هر گلی سه چهار تار زعفران میباشد و آن تارهای بزرگ رنگین خوشبو است و آنچه باریک کمرنگ کم بو است زعفران نیست و منبت آن اماکن بسیاری است و در مازندران در ده موسوم به پیاده کوه که عوام باکو نامند و در اصطهبانات و گیلان و شام و مصر و مغرب و کشمیر و غیرها و بهترین همه کشمیری است پس اصطهبانانی پس مازندرانی و باکویی پس از جاهای دیگر و بالجمله بهترین آنها بسیار زرد و مایل بسرخی و خوشبوی و تازه آن است از هر جا که باشد. (مخزن الادویه ذیل زعفران) (آنندراج).
(1) - آنندراج: کیسد.

لرگ.

[لَ] (اِ) در تداول مردم فردوس به کاسهء گلی بطور مطلق گویند ولی در گناباد خراسان لرگ به کاسهء گلی کثیفی که نزد سگ یا مرغ میگذارند اطلاق میشود.

لرگ.

[لُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «وار» از ولایتِ دراگینیان نزدیک آرژن به فرانسه. دارای 2707 تن سکنه.
(1) - Lorquin.

لرگان.

[لَ] (اِخ) موضعی به کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 109 بخش انگلیسی).

لرگان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان زانوس رستاق، بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 41هزارگزی جنوب نوشهر و 6هزارگزی پول. دارای 180 تن سکنهء شیعه کردی و گیلکی و فارسی زبان. (کردها از ایل خواجوند هستند). محصول آنجا غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت و در زمستان گروهی به زغال سوزی و چوب بری در قشلاق کجور میپردازند، راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لرگان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان بیرون بشم، بخش کلاردشت. شهرستان نوشهر واقع در ده هزارگزی خاوری حسن کیف و دوهزارگزی شمال راه شوسهء مرزن آباد به کلاردشت. دارای 60 سکنهء شیعه گیلکی و کردی و فارسی زبان. و قسمتی از ایل خواجوند. محصول آن غلات و لبنیات و مختصری گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مال رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لرگاه.

[لَ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 12 هزارگزی جنوب مینودشت کوهستانی و سردسیر دارای 75 تن سکنه شیعهء فارسی و ترکمنی زبان. محصول آن غلات و ابریشم و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لرگ سری.

[لَ سَ] (اِخ) موضعی به ناتل رستاق از نور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 111).

لرگم.

[لَ گُ] (اِخ) موضعی به کلارستاق مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 108).

لرگه سری.

[لَ گَ سَ] (اِخ) موضعی به آمل مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 114 بخش انگلیسی).

لرگیج.

[لَ] (اِ)(1) گیاهی که در گچ سر (موضعی به شمال کرج نزدیک کندوان) روید. شواصرا. مسک الجن.
(1) - Chenopodium botrys.

لرلر.

[لَ لَ] (اِخ) یکی از نامهای خدای تعالی است جل جلاله. (برهان) :
بفرزانگی سایهء افسرش
همی خواست از حضرت لرلرش(1).عنصری.
(ظاهراً این صورت مصحف گرگر باشد).
(1) - ن ل: بپوزش همی خواست از لرلرش.

لرم.

[لِ] (اِخ)(1) دوک دو. وزیر فیلیپ سوم پادشاه اسپانی. وی مقام کاردینالی نیز یافت. (1552-1623 م.).
(1) - Lerme.

لرم.

[لُ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «نیور» از ولایت کلامسی به فرانسه. دارای 1986 تن سکنه.
(1) - Lormes.

لرمنتف.

[لِ مُ تُ] (اِخ)(1) میخائیل یوری ویچ. شاعر غنائی روس. مولد مُسکو (1814-1841 م.).
(1) - Lermontov.

لرمیت.

[لِ] (اِخ)(1) ژان مارث آدرین. امیرالبحر دلیر فرانسوی. مولد کوتانس. (1766-1836 م.).
(1) - Lhermitte.

لرمیت.

[لِ] (اِخ)(1) فرانسوا، مشهور به تریستان. شاعر افسانه سرا و درام نویس فرانسه. (1601-1655 م.).
(1) - Lhermitte.

لرمیت.

[لِ] (اِخ)(1) لئون. نقاش فرانسوی. از منظره سازان و سازندگان پرده های نقاشی حیوانات یا مجالس یا انواع میوه. مولد «من سن پر» (1844-1925 م.).
(1) - Lhermitte.

لرن.

[لِ] (اِخ)(1) رجوع به هیدر(2) شود.
(1) - Lerne.
(2) - Hydre.

لرن.

[لُ رَ] (اِخ)(1) کلود- ژله لو. نقاش منظره و دورنماساز فرانسوی. مولد شامای (وُسژ) (1600-1682 م.).
(1) - Lorrain.

لرن.

[لُ رِ] (اِخ)(1) نام یکی از مهمترین ایالات فرانسه، واقع در مشرق آن کشور. این ایالت سالها مورد نزاع و کشمکش میان آلمان و فرانسه بوده است چنانکه در سال 1871 م. قسمتی از آن که شامل بخشی از ولایت مرت و مزل بود به آلمان ملحق گردید و سپس بموجب عهدنامهء ورسای در 28 ژوئن 1919 م. یعنی در پایان جنگ بین الملل اول، به فرانسه بازگشت.
(1) - Lorraine.

لرناکه.

[لَ کَ] (اِخ) لارنکه. رجوع به طوزله شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لرنتز.

[لُ رِ] (اِخ)(1) هاندریک آنتوان. فیزیک دان هلندی. مولد آرنم. (1853-1928 م.).
(1) - Lorentz.

لرنس.

[لُ رَ] (اِخ)(1) ژان پل. نقاش و مصور تاریخ فرانسه. مولد «فورک وُ» (هُت گارُن) (1838-1921 م.).
]. anss ]
(1) - Laurens

لرنس.

[لُ رِ] (اِخ)(1) تماس. نقاش صورت ساز انگلیسی. مولد بریستول (1769-1830 م.).
]. Loren s ]
(1) - Lawrence

لرنس.

[لِ رَ] (اِخ)(1) نام گروهی از جزایر مدیترانه (آلپ ماری تیم). دو جزیرهء اصلی آن: «سنت مارگریت» و «سن اُنُر» است.
]. rinss ]
(1) - Lerins

لر نوری جان بی بی.

[لُ رِ] (اِخ) یکی از طوایف ایل قشقائی ایران مرکب از شصت خانوار ساکن همراه عمله.

لرنی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 17500 گزی شمال باختری ارومیه. در مسیر راه ارابه رو ارومیه به موانا. دره، سردسیر سالم دارای 157 تن سکنه سنی، کردی زبان. آب آن از روضه چای و چشمه. محصول آن غلات و توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه ارابه رو است. و تابستان از راه موانا اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لرو.

[لِ] (اِخ)(1) پیر. روزنامه نویس و ناشر سن سیمونی، مولد برسی (1871-1797 م.).
(1) - Leroux.

لرو.

[لِ] (اِخ)(1) کزاویه. ترانه ساز فرانسوی مولد وِلِتری (ایتالیا) (1863-1919 م.).
(1) - Xavier.

لروا.

[لُ] (اِخ)(1) کشیش و شاعر هجاگوی و یکی از مؤلفین «لاساتیرمنی په».
(1) - Leroy.

لروادتیول.

[لِ دِ یُ] (اِخ)(1) جراح فرانسوی. مولد پاریس (1798-1860 م.). وی از مخترعین اصول تفتیت سنگ مثانه است.
(1) - Leroy D'etiolles.

لروبنا.

[لِ] (اِخ)(1) (... اِدسی) موسی خورن موّرخ ارمنستان اسم این نویسنده را گوپ نا(2)ذکر کرده و گفته که از اهل سوریه بود و پسر آپ شاتار معاصر آبگار (اکبر) اوخاما(3)پادشاه اِدس (اِدس یا اورفه پای تخت دولتی بود که خسروُن نام داشت و پادشاهان خسرون دست نشاندهء اشکانیان بودند) لروبنا تاریخ آبگار و پسرش را که سَندروگ مینامیدند نوشت. این نویسنده در قرن اول میلادی میزیسته و بعضی او را از شاگردان بارْدسن میدانند. عقیدهء اکثر علماء بر این است که نوشته های او گم شده ولی تقریباً در شصت سال قبل در کتابخانهء پاریس نوشته هایی پیدا شد که موافق مندرجات آن نسبتش را به لروبنا دادند، زیرا اطلاعاتی را که موسی خورن میدهد با نوشتهء او موافق است. این نوشته شرح مکاتبه ای است که آبگار با مسیح علیه السلام کرده. نقادان ارامنه این نوشته را از سر تا پا غیر معتبر میدانند و گویند از لروبنا نیست ولی این نظر هنوز بجهاتی محقق نگردیده. به هر حال جاهایی از نوشته های لروبنا به اشکانیان و بخصوص به اشکانیان ارمنستان مربوط میباشد و بنابراین جا دارد که از مفاد آن آگاه باشیم. (ایران باستان ج3 ص 2181 و 2182).
(1) - Leroubna d'Edesse.
(2) - Gheroupna.
(3) - Abgar Ouchama.

لروبوترو.

[لُ بُ تِ] (اِخ)(1) (لو) کرسی بخش در «لوآرسفلی». از ولایت نانت به فرانسه. دارای 3052 تن سکنه.
(1) - Loroux- Bottereau (le).

لروزنی.

[لُ زِ] (اِخ) تیره ای از طایفهء بختیاروند هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 75). رجوع به بختیاروند شود.

لروم.

[لُ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیکله بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 2500 گزی جنوب هوراند. و 13500 گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستان. معتدل. دارای 278 تن سکنهء شیعه. آب آن از دو رشته چشمه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. محضر رسمی طلاق و ازدواج دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

لرون.

[](1) (اِخ) از بنی اسرائیلیان. مدت ولایت وی و عکرون هشت سال بوده است. رجوع به مجمل التواریخ والقصص ص 142 فصل «اندر سالهای بنی اسرائیلیان و ذکر ملوک و علماء ایشان بر اجمال» شود.
(1) - ن ل: لترون.

لرویر.

[] (اِخ) نام موضعی به فارس به عهد اردشیر بابکان. (از ج 1 سبک شناسی ص135).

لره.

[لُ رِ] (اِخ)(1) ژان. روزنامه نویس فرانسوی. مولد کارنتان در قرن هفدهم میلادی.
(1) - Loret.

لره.

[لِ رِ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «شِر». از ولایت بورژ. کنار کانال لوآر به فرانسه. دارای 1076 تن سکنه.
(1) - Lere.

لره.

[لَ رَ] (اِخ) کوهی به ارتفاع 9200 پا، میان استرآباد و تاش. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 79).

لرها.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 49 هزارگزی شمال زرقان کنار راه فرعی مرودشت به ابرج. دامنه، معتدل، مالاریایی. دارای 240 تن سکنهء شیعهء فارسی زبان. آب آن از قنات، محصول آن غلات و چغندر و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لره دول.

[لَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود بخش حومهء شهرستان سنندج، واقع در 32 هزارگزی جنوب سنندج و یک هزارگزی باختر شوسهء سنندج به کرمانشاه. کوهستانی، سردسیر، دارای 65 تن سکنهء سنی، کردی زبان. آب آن از چشمه، محصول: آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

لره سر.

[لَ رَ سَ] (اِخ) موضعی به تنکابن مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 105).

لره کوه.

[لَ رَ] (اِخ) کوهی و ییلاقی به شاهکوه و ساور مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 126).

لره کوه.

[لَ رِ] (اِخ) نام کوهی است در جنوب بخش کنگاور که خط الرأس آن حد طبیعی بین بخش کنگاور و دهستان خزل شهرستان نهاوند میباشد. ارتفاع بلندترین نقطهء آن از سطح دریا 1932 گز است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

لری.

[لَرْ ری ی] (ص نسبی) منسوب به لرّة، نامی از نامهای اجدادی. (سمعانی).

لری.

[لَرْ ری] (اِ) جذام و داءالاسد. (ناظم الاطباء). مأخذ این کلمه به دست نیامد.

لری.

[لُ] (ص نسبی) منسوب به لُر. || زبان لران. || (حامص) سادگی. ساده دلی.
- از لُری برآمدن؛ از روستائیت برآمدن :
زاهد از کوه بصد دلبری آمد بیرون
داخل شهر شد و از لری آمد بیرون.اشرف.

لریان.

[لُ] (اِخ) کرسی ولایت «مربیهان» به فرانسه. بندری نظامی در محل ریزش رود سکرف در بلاِوه. دارای راه آهن و 42853 تن سکنه.

لریجان.

[لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان نیمور بخش حومهء شهرستان محلات، واقع در هشت هزارگزی جنوب خاوری محلات و دوهزارگزی راه شوسهء دلیجان به محلات کنار رودخانه، معتدل دارای 510 سکنهء شیعهء فارسی زبان. آب آن از رودخانهء لعل بارقم. محصول آن غلات، پنبه، صیفی، باغات میوه جات. شغل اهالی زراعت و کرباس بافی. راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

لریدا.

[لِ] (اِخ)(1) نام شهری به اسپانیا در «کاتالنی». کنار رود سگر. دارای 32000 تن سکنه. نام شهری بر ساحل راست نهر سگر در ناحیهء کاتالنی اسپانیا، واقع در 132 هزارگزی شمال غربی بارسلون. دارای 20370 تن سکنه و کلیسائی زیبا مبدّل از جامع و هم از زمان اعراب ابنیه ای بدانجا هست و در اطراف آن باغها و باغچه ها و دباغخانه ها و کارخانه های نساجی وجود دارد و دو خط آهنی که از ساحل آیند آنجا بهم می پیوندد و بطرف ساراغوسه امتداد می یابد. شهری قدیمی است و نام قدیم آن ایلرده است و نزد اهالی بنام لیدا معروف است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Lerida.

لریر.

[لُ یِ] (اِخ)(1) اُزِب ژاکب. عالم و فقیه فرانسوی. مولد پاریس. (1659-1728 م.).
(1) - Lauriere.

لریر.

[لُ یِ] (اِخ) نام کرسی بخش در «هُت وین» از ولایت لیُمژ به فرانسه، دارای 1129 تن سکنه.

لریس.

[لُ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «لوآره» از ولایت منتارژی به فرانسه. دارای راه آهن و 1907 تن سکنه.
]. riss ]
(1) - Loris

لریکر.

[لُ کِ] (اِ)(1) نوعی ماهی از خانوادهء سیلوریده(2). و آن در آب رودخانه های آمریکا زندگی کند.
(1) - Loricaire.
(2) - Silurides.

لریکه.

[لُ کِ] (اِخ)(1) لوپر ژان نیکلا. از آباء یسوعیین و مورخ فرانسوی. مولد اپرنی. (1845-1767 م.).
(1) - Loriquet.

لریل سوردرم.

[لُ یُ رُ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «درُم» از ولایت والنس نزدیک درم به فرانسه، دارای راه آهن و 3057 تن سکنه.
(1) - Loriol-sur-Drome.

لریم.

[لُ یُ] (اِخ)(1) لاوریوم. نام منطقهء یونان مرکزی (آتیک و بئوسی)، دارای معدن نقره.
]. iom ]
(1) - Laurium

لرینی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در نه هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و چهارهزارگزی باختر شوسهء شاه آباد به کرمانشاه. کوهستانی. سردسیر. دارای 485 تن سکنه. شیعه کردی و فارسی زبان. آب آن از چاه و چشمه. محصول آن غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و اکثر در زمستان به ناحیهء گرمسیر سرپل ذهاب میروند. این ده را لرینی دستکی نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لریوز.

[لِ] (اِخ) لریوس. یکی از جزایر مقابل ساحل غربی اناطولی ملحق به سنجاق سقز. دارای سه هزار سکنه. مستور از درختان و صاحب منظرهء بس دلنشین و بلندترین نقطهء آن 223 گز است. قصبهء آن که هم لریوز نام دارد بالای تپه ای واقع شده و از چند سوی مشرف به دریاست. (قاموس الاعلام ترکی).

لریوم.

[لُ] (اِخ) لاوریوم. رجوع به لریم شود.

لریه.

[] (اِخ) نام موضعی ظاهراً به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 156 شود.

لز.

[لِزز] (ع ص) لز شز؛ چسبنده و ملازم و پاینده در بدی. (منتهی الارب).

لز.

[لَزز] (ع اِ) حلقهء در. || (ص) کز لز از اتباع است یعنی سخت بخیل. (منتهی الارب).

لز.

[لَزز] (اِخ) موضعی است به جزیرهء قیس. (منتهی الارب).

لز.

[لَزز] (ع مص) لزَز. استوار بستن چیزی را. || سخت کردن. || چسبانیدن. (منتهی الارب). برچسبانیدن. (منتخب اللغات). || نیزه زدن. || لازم بودن چیزی را. || لازم چیزی گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب).

لزء.

[لَزْءْ] (ع مص) بخشیدن کسی را. || پر کردن. || نیکو چرانیدن شتران. || زائیدن مادر بچه را. (منتهی الارب).

لزائز.

[لَ ءِ] (ع اِ) جِ لزیز. (منتهی الارب).

لزاب.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لزب. (منتهی الارب).

لزاردریو.

[لِ یُ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «کت دو نُرم» از ولایت لانیون به فرانسه، دارای 1966 تن سکنه.
(1) - Lezardrieux.

لزاردیر.

[لِ یِ] (اِخ)(1) (مادموازل ماری دو) نویسنده و مورخ فرانسوی. مولد لاوری (پراتو) (1754-1835 م.).
(1) - Lezardiere.

لزاز.

[لِ] (ع اِ) پشتوان در. (منتهی الارب). چوپ که پس در افکنند. ج، لزز. (مهذب الاسماء). || سریش. گویند فلان لِزازُ خصم؛ یعنی سریش خصم است. || (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).

لزاز.

[لِ] (اِخ) نام اسب حضرت رسول (ص) که مقوقس والی مصر با ماریهء قبطیه هدیه فرستاد. (منتهی الارب). نام اسب حضرت رسول. (مهذب الاسماء).

لزاز.

[لِ] (ع مص) با هم دشمنی کردن. با هم دشمنانگی کردن. با هم خصومت ورزیدن. دشمنی. دشمنانگی. خصومت. ملازه.

لزاق.

[لِ] (ع اِ) آنچه بدان چیزی چسبانند(1). || (اِمص) آرامش با زن. (منتهی الارب).
(1) - Colle.

لزاق الحجر.

[لِ قُلْ حَ جَ] (ع اِ مرکب)صمغ البلاط است. (تذکرهء ضریر انطاکی). صمغ البلوط است. (فهرست مخزن الادویه). لزاق الرخام. داروئی است از سنگی خاص. (منتهی الارب).

لزاق الذهب.

[لِ قُذْ ذَ هَ] (ع اِ مرکب)اَشق است که صمغ طرثوث باشد. رجوع به اشق شود. لحام(1). شامل لحام الذهب و اشق است. (فهرست مخزن الادویه)... لزاق الذهب، لحام الذهب است و گفته شد. (اختیارات بدیعی). ابوریحان در صیدنه گوید: بعضی از او معدنی است و بعضی معمولی است که از بول کودکان سازند و طریق ساختن او چنان است که بول کودک را در هاون مسین کنند و بسیار صلایه کننند تا ثخین شود «لس» گوید او را از بول کودکی سازند که بالغ نشده باشد و وقت ساختن آن صمیم تابستان بود. «دوس» گوید از ارمینیه نوعی می آورند که رنگ او کراثی است و این نوع بهترین انواع اوست پس از آن قبرسی، و قبرسی را «اشج» گوید و ذکر او در حرف الف (یعنی اشق) گذشت. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صمغ و نیز داروئی دیگر که پیشاب کودک را در هاون مس سایند پس از مس و زنگارش چیزی منحل گردد و در آفتاب خشک کنند و آن نافع است جهت زخم خبیث. (منتهی الارب)، لزاق الذهب، یطلق علی التنکار والاشق. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - Chrysocolle.

لزاق الرخام.

[لِ قُرْ رُ] (ع اِ مرکب)لزاق الحجر. صمغ البلاط. (تذکرهء ضریر انطاکی). صمغ البلوط. (فهرست مخزن الادویه).

لزاقت.

[لِ قَ] (ع اِمص) چسبندگی(1).
(1) - Adherence.

لزاقة.

[لَزْ زا قَ] (ع ص) چسبنده(1): فانها صمغة لزاقة (صمغ الانزروت). (ابن البیطار).
(1) - Visqueux.

لزام.

[لِ] (ع اِ) مرگ. || ملازم چیزی. (منتهی الارب). قل مایعبؤا بکم ربی لولا دعاؤکم فقد کذبتم فسوف یکون لزاما. (قرآن 25/77). و لولا کلمة سبقت من ربک لکان لزاما و اجل مسمی. (قرآن 2/ 129). || حاکم نیک انصاف کننده. || شمار. (منتهی الارب).

لزام.

[لَ] (ع مص) لزم. لزوم. لزامة. لزمة. لزمان. پیوسته ماندن با کسی. لازم گردیدن وی را. (منتهی الارب). ملازمت. (زوزنی). با کسی یا چیزی پیوسته بودن. (زوزنی). با کسی یا جائی پیوسته بودن. (دستور اللغة). با کسی یا بجایی پیوسته بودن. (ترجمان القرآن جرجانی). ملازم بودن به چیزی. (منتخب اللغات). || لازم گردیدن و واجب شدن حق بر کسی. (منتهی الارب).

لزام.

[لَ] (عِ ص) سبة لزام؛ ننگ و عار پیوسته و لازم. (منتهی الارب).

لزامة.

[لَ مَ] (ع مص) لَزام. رجوع به لزام شود.

لزان.

[لِ] (اِخ)(1) شارل. سیاستمدار و ریاضی دان فرانسوی. مولد «باس - اَندر». (1920- 1841 م.).
(1) - Laisant.

لزب.

[لِ] (ع ِا) راه تنگ. (منتهی الارب).

لزب.

[لَ زِ] (ع ص) اندک. ج، لِزاب. (منتهی الارب).

لزب.

[لَ زِ] (ع اِ) جِ لزبة. (منتهی الارب).

لزب.

[لَ زِ] (ع ص) لغزنده و لزج. (از حاشیه مثنوی) :
سجده آمد کندن خشت لزب
موجب قربی که واسجد واقترب.
مولوی.
|| چسبنده چیزی. (غیاث).

لزب.

[لَ زَ] (ع ص) عزَب لزب، از اتباع است. (منتهی الارب).

لزب.

[لَ] (ع مص) گزیدن کژدم کسی را. || لزوب. درچفسیدن. برآمدن بعض آن در بعض. (منتهی الارب). دوسیده شدن. (تاج المصادر). || چسبیدن گل و سخت شدن. (منتهی الارب).

لزبات.

[لَ] (ع اِ) جِ لزبة. (منتهی الارب).

لزبة.

[لَ بَ] (ع اِ) سختی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || خشکسالی(1). (منتهی الارب). ج، لزب و لزبات. (منتهی الارب).
(1) - Disette.

لزج.

[لَ زِ] (معرب، ص) (معرّب از لیز فارسی) لیز(1). لغزان. || چسبنده. چسبان. (منتهی الارب). چسبناک. دوسگن. هر چیزی که قبول امتداد کند. علک. (منتهی الارب). دوسنده. (دهار). آنچه کشیده شود گاه برگشتن چون عسل. چیزی چسبنده چون سریشم و جز آن. (منتخب اللغات). دارای لزوجت. کش دار. صمکوک. صمکیک. (منتهی الارب). خازه.(2) (مهذب الاسماء) و نعنی باللزج کل دواء من شأنه بالفعل او بالقوة التی فعلها عند تأثیر الحار الغریزی فیه ان یقبل الامتداد معلقا فلاینقطع کما یمدّ و هوالّذی اذا لزم طرفاه جسمین یتحرکا امعه من غیر ان ینفصل مابینهما مثل العسل. (کتاب دوم قانون ابوعلی ص 148 س 24) : تبها و بیماری که از خلطهای لزج و فاسد تولد کند... (نوروزنامه). [ناخوشی بوی دهان] که سبب تباهی مزاج سطح دهان باشد رطوبتهاءِ دهان او زود لزج شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). از غذاها هر چه خشک باشد یا صلب یا دوسگن، غلیظ باشد و دوسگن را به تازی لزج گویند. سَعت؛ هر چیز لزج که روان و دراز شود از شراب و جز آن. (منتهی الارب).
(1) - Gluant. Visqueux. (2) - رجوع به پاورقی لغت لزجة تأنیث لزج شود.

لزج.

[لَ زَ] (ع مص) لَزِج گردیدن. دوسیدن. (منتهی الارب). دوسیده شدن. (تاج المصادر) (زوزنی). چسبیدن. چسبان شدن. (منتهی الارب). || لغزان شدن. || آزمند چیزی گشتن. (منتهی الارب).

لزجة.

[لَ جَ] (ع ص) رجل لزجةٌ؛ مرد لازم گیرنده که از جای نرود. لِزِجَة. (منتهی الارب).

لزجة.

[لَ زِ جَ] (ع ص)(1) تأنیث لزج: اخلاط لزجة(2). رطوبات لزجة. ارضٌ لزجة؛ زمین خازه.(3) (مهذب الاسماء). || لَزجَة. رجوع به لزجة شود.
(1) - Visqueuse.
(2) - Humeurs visqueux. (3) - در یک نسخهء خطی: خانه؛ نسخهء دیگر: خواره و در نسخهء سوم: خاره. متن صورت احتمالی است. رجوع به خازه شود.

لزجی.

[لَ زِ] (حامص) لزوجت. چسبناکی. رجوع به لزوجت شود.

لزر.

[لُ زِ] (اِخ)(1) دپارتمان دولا. دپارتمانی متشکل از قسمت بزرگی از ژوودان(2)، دارای دو آرندیسمان و 24 کانتن و 198 کمون و 101849 تن سکنه.
(1) - Lozere.
(2) - Gevoudan.

لزر.

[لُ زِ] (اِخ)(1) نام سلسلهء جبال سون، در ایالتی به همین نام به فرانسه، بلندترین نقطهء آن دارای 1702 متر است.
(1) - Lozere.

لزر.

[لَ زَ] (اِخ) نام کوهی از کوههای دوهزار مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 153).

لزربن.

[لَ زَ بُ] (اِخ) نام موضعی به سخت سر (رامسر) مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 106). دهی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار، واقع در 12هزارگزی جنوب باختری شهسوار به رامسر. جلگه، معتدل، مالاریائی. دارای 625 تن سکنهء شیعه گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء گرگ رود و چال رود و محصول آنجا برنج و مرکبات و چای و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لزرجان.

[لَ زَ] (اِخ) نام نهری نزدیک نوده به حوالی رودسر مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 18 بخش انگلیسی).

لزرجان.

[لَ زَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل رود، بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 17 هزارگزی جنوب خاوری رودسر و یکهزارگزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار، جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 400 تن سکنهء شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از پل رود. محصول آنجا برنج و چای. شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است و در تابستان عده ای از اهالی برای تغییر آب و هوا به جواهردشت میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لزز.

[لَ زَ] (ع ِا) پشتیوان در. (منتهی الارب). لزاز.

لزز.

[لَ زَ] (ع مص) لز. بستن. سخت کردن. (منتهی الارب). استوار ببستن. (تاج المصادر). || چسبانیدن. (منتهی الارب).

لزغ.

[لِ] (اِ) جوجهء پرندهء پربرنیاورده. (گناباد خراسان).

لزق.

[لِ] (ع ص) (چنانکه لصق و لزج معرب لیز است) ملاصق و قریب به پهلو. یقال فلان لزقی و یلزقی؛ ای بجنبی. و داره لزق داری؛ ای ملاصق. (منتهی الارب).

لزق.

[لَ زَ] (ع اِ) آنچه از باران شب، بامدادان در پائین سنگ پیدا گردد از گیاه. (منتهی الارب). لزیقاء.

لزک.

[لَ] (ع مص) برابر گردیدن بالیدگی گوشت جراحت و هنوز به نشدن. (منتهی الارب).

لزگی.

[لَ] (اِخ) نام طائفه ای در قفقاز و شاید لکز که یاقوت نام می برد چنانکه در مجمل التواریخ گلستانه (ص 162 و 163) نیز لکزیه آمده است: قومی از ساکنین قفقاز که اصل ایشان از مردم داغستان است و چون اقوام دیگری به داغستان هجوم کرده و سکنی گزیدند قسمتی از مردم آنجا ناچار از مهاجرت به شیروان و گرجستان و اراضی دیگر قفقاز شدند. مجموع نفوس آن که بالغ به پانصد هزار تن است به بیش از پنجاه قوم و قبیله تقسیم شده و جدا شده اند به حدی که زبان یکدیگر را نمیدانند و با زبان ترکی یا فارسی و عربی مقاصد خود را به یکدیگر میفهمانند و چون قسمتی از آنان موسوم به آوار هستند بعقیدهء نژادشناسان آریائی می باشند. لزگی ها مردمی رشید و آزادمنش و عاشق حریت اند و مدتی طویل در تحت ریاست شیخ شامل برای تحصیل آزادی جنگهای مشهور داشته اند؛ قمهء لزگی، رقص لزگی معروف است.

لزم.

[لَ زَ] (ع اِ) فصل چیزی. (منتهی الارب).

لزم.

[لَ] (ع مص) لزوم. لزام. لزامة. لزمة. لزمان. پیوسته ماندن با کسی. لازم گردیدن کسی را. || واجب شدن حق بر کسی. (منتهی الارب).

لزم.

[لَ زِ] (ع ص) حاکم فیصل. (منتهی الارب). فیصل.

لزمان.

[لُ] (ع مص) لَزم. رجوع به لزم شود.

لزمة.

[لُ مَ] (ع مص) لَزم. رجوع به لزم شود.

لزمة.

[لُ زَ مَ] (ع ص) نیک ملازم چیزی که مفارقت نکند از وی. (منتهی الارب).

لزن.

[لَ زَ / لَ] (ع مص) انبوهی نمودن و گرد آمدن قوم بر آب و در هرکاری که باشد. (منتهی الارب). گرد آمدن قوم بر سر چاه به جهت آب و انبوهی کردن در هر کاری. (منتخب اللغات).

لزن.

[لَ] (ع ص) مشرب لَزن، آبخور که بر آن مردم بسیار گرد آیند به جهت آب و انبوهی کنند. لَزِن. (منتهی الارب).

لزن.

[لَ] (ع اِ) جِ لزنة. (منتهی الارب).

لزن.

[لَ زِ] (ع ص) لَزْن. رجوع به لَزْن شود.

لزنة.

[لَ نَ] (ع ِا) سختی زندگانی. || تنگی. || (ص) سال سخت. || نیک تنگ. ج، لزن. || لیلة لزنه [ لَ نَ / لِ نَ ]، شب تنگ یا شب سرد. (منتهی الارب).

لزو.

[لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «پوی دُ دُم» از ولایت تیر. نزدیک آلیه به فرانسه. دارای راه آهن و 2890 تن سکنه.
(1) - Lezoux.

لزوئور.

[لِ ءُ] (اِخ)(1) ژان فرانسوا. سازندهء ترانه های مذهبی و درامی. مولد پله سیل نزدیک آبویل (1763-1837 م.).
(1) - Lesueur.

لزوب.

[لُ] (ع مص) لزب. برآمدن بعض چیزی در بعض. || درچفسیدن. چسبیدن. (منتهی الارب). دوسیده شدن. (دهار) (تاج المصادر). دوسیدن. یعنی چفسیده شدن. لصوق. برچسبیده شدن. (ترجمان القرآن جرجانی). || چسبیدن گل و خشک شدن آن. || ثابت و بر پای بودن. || خشک گردیدن سال. (منتهی الارب).

لزوجات.

[لُ] (ع اِ) جِ لزوجة: لزوجات ردیهء معده.

لزوجت.

[لُ جَ] (ع اِمص) لزوجة. دوسگنی.(1) چسبناکی. چسبندگی. لیزی(2). کش داری. نوچی. لزجی. چسبانی. (منتهی الارب). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لزوجة بالزای المعجمة هی کیفیة ملموسة تقتضی سهولة التشکل و عسرالتفرق و الشی ء بهایمتد متصلا. و یقابلها الهشاشة و الملاسة. کذا قال الشیخ فی الشفاء. فاللزج هوالذی یسهل تشکله بای شکل ارید. و یعسر تفریقه بل یمتد متصلا فهو مرکب من رطب و یابس شدیدی الامتزاج فاذعانه من الرطب و استمساکه من الیابس فانا لو اخذنا تراباً و ماء و جهدنا فی جمعهما و امتزاجهما بالدق و التخمیر حتی یشتد امتزاجهماحدث جسم لزج. فاذن اللزوجة کیفیة مزاجیة لابسیطة والهش یقابل اللزج. فهو الذی یصعب تشکیله و یسهل تفریقه. و ذلک لغلبة الیابس و قلة الرطب مع ضعف الامتزاج. کذا فی شرح المواقف و شرح حکمة العین. و قال الاطباء دواء لاینقطع عندالامتداد عند فعل الحرارة الغریزیة فیه کالعسل، فعدم الانقطاع عندهم معتبر وقت تأثیر الحرارة الغریزیة. کذا فی الاقسرائی - انتهی.
(1) - Viscosite.
(2) - Glutinosite.

لزور.

[لَ] (اِخ) نام موضعی به رانوس(1)رستاق در کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص109).
(1) - در فرهنگ جغرافیایی ج 3 «زانوس» با زاء یک نقطه ضبط شده است.

لزور.

[لَ] (اِخ) موضعی در حوالی آمل مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 40 بخش انگلیسی). رابینو لاریز را لزور گمان برده است. (بخش انگلیسی ص 130).

لزور.

[لَ] (اِخ) نام قصبه ای جزء دهستان قزقانچای بخش فیروزکوه شهرستان دماوند واقع در 39 هزارگزی شمال باختری فیروزکوه و 26 هزارگزی شمال راه شوسهء فیروزکوه به تهران دارای 1500 تن سکنه شغل اهالی زراعت و نجاری و مکاری و راه مالرو است. مزرعهء کهریز جزء این ده است و امامزاده ای دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

لزورک.

[لِ] (اِخ)(1) ژاکب. مولد دوئه. متهم به کشتن پیک لیون در راه ملون. وی محکوم و مقتول شد ولی کمی بعد بی گناهیش مبرهن گشت. (1863-1796 م.).
(1) - Lesurque.

لزورک.

[لَ رَ] (اِخ) موضعی به بالا لاریجان مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 114 بخش انگلیسی).

لزوره.

[لِ رِ] (اِخ) ده کوچکی از بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در سه هزارگزی خاوری مینودشت دارای 40 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لزوز.

[لَ] (ع ص) عجوزٌ لزوز، از اتباع است یعنی گنده پیر. (منتهی الارب).

لزوق.

[لَ] (ع اِ)(1) مرهمی است که تا به شدن جراحت چسبان باشد. لازوق. (منتهی الارب). و قد یهیأ منه [من جلنار] لزوق للفتق الذی یصیر فیه الامعاء الی الانثیین. (ابن البیطار).
(1) - Collutoire.

لزوق.

[لُ] (ع مص) برچفسیدن. (منتهی الارب). بچسبیدن. چسبندگی. لصوق. چسبیدن. دوسیده شدن. (زوزنی) (تاج المصادر). دوسیدن.

لزوم.

[لُ] (اِ) کباده را گویند و آن کمان نرمی باشد که کمانداران بدان مشق کمان کشیدن کنند. (برهان) (آنندراج). لیزم. (آنندراج) :
ای به بازوی قوّت(1) تو شده
مر فلک را کمان کمان لزوم.
سوزنی (از آنندراج).
(1) - ن ل: همت.

لزوم.

[لُ] (ع مص) لزم. لزام. لزمة. لزمان. پیوسته ماندن با کسی. لازم گردیدن وی را. (منتهی الارب). ملازم بودن به چیزی. لازم بودن بچیزی. (منتخب اللغات). || چفسیدن. (دستور اللغة). لازم شدن. (زوزنی) (تاج المصادر). وجوب. (زمخشری). ضرورت. بایستن. واجب شدن حق بر کسی. (منتهی الارب). || (اصطلاح عروض) در اصطلاح نحو، مقابل تعدی. || در اصطلاح عروضیان آن است که منشی یا شاعر در هر فقره یا مصراعی آوردن یک یا چند چیز را لازم گیرد. اعنات. صاحب آنندراج آرد: و به اصطلاح لزوم آن است که منشی یا شاعر در هر مصرعی یا فقره ای آوردن یک و یا چند چیز لازم گیرد چنانکه اکثر شعرا قصیدهء لازم «مو» گفته اند و این مطلع از قصیدهء شانی تکلو است که بر این صنعت گفته:
ای که بر هر سر مویم ز تو صد بند بلاست
موی مویم به گرفتاری عشق تو گواست.
و قصیدهء کاتبی که به التزام شترحجره گفته مشهور است. یحیی کاشی نیز ملتزم آن شده و این مطلع ازوست:
شتر در حجره از گرماست پنهان
شترحجره است حرف ساربانان.
عماد اکبر در این رباعی لفظ چشم سه بار لازم گرفته:
چشم تو که چشمش مرساد از چشمم
چشمی است که چشمها گشاد از چشمم.
تا چشم تو شد چشم مرا چشم و چراغ
جز چشم تو چشمه ها فتاد از چشمم.
علینقی ایراد نام دو جانور در این رباعی التزام گرفته:
ای در مردی چو باز و در کین چو عقاب
عنقا بهوائی و چو طوطی بخطاب
از باده بطی فرست این قمری را
چون خون خروس در شب همچو غراب.
مولانا لطف الله نیشابوری در رباعی ذیل چهار گل و چهار سلاح و چهار عنصر آورده:
گل داد پریرو درعهء فیروزه به باد(؟)
دی جوشن لعل لاله بر خاک فتاد
داد آب سمن خنجر مینا امروز
یاقوت سنان آتش نیلوفر داد.
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: لزوم بضم لام و تخفیف زای نزد علماء فن بدیع بنابر آنچه در مجمع الصنایع گفته آن است که شاعر در هر مصراع یا هر بیتی چیزی لازم گیرد. چنانکه سیفی لفظ سیم و سنگ را در هر مصراع لازم گرفته و گفته:
ای نگار سنگدل وی لعبت سیمین عذار
مهر تو اندر دلم چون سیم در سنگ استوار
سنگدل یاری و سیمین برنگاری آنکه هست
همچو نقش سیم و سنگ اندر دل من پایدار.
و هکذا فی جامع الصنایع و عند اهل المناظرة. و یسمی بالملازمة والتلازم و الاستلزام ایضاً. کون الحکم مقتضیاً لحکم آخر بان یکون اذا وجد المقتضی وجد المقتضی وقت وجوده ککون الشمس طالعة و کون النهار موجوداً. فان الحکم بالاول مقتض للحکم بآلاخر و لایصدق معنی الاقتضاء علی المتفقین فی الوجود ککون الانسان ناطقاً و کون الحمار ناهقاً فلاحاجة الی تقیید الاقتضاء بالضروری. ثم انه خص اللزوم بالاحکام و ان کانت قد تتحقق بین المفردات ایضاً، اما لان اللزوم مختص فی الاصطلاح بالقضایا، و مایقع بین المفردات فلیس بمعتبر عندهم لان المنع و غیره جار فی الاستلزام بین الاحکام. فتأمل. و اما لانه لاینفک التلازم بین المفردات عن التلازم بین الاحکام فکانهم انما تعرضوا لما هو محط الفائدة من اطراف الملازمات و احالوا مایعلم منه بالمقایسة علی المقایسة والحکم الاول یعنی المقتضی علی صیغة اسم الفاعل یسمی ملزوماً. والحکم الثانی یعنی المقتضی علی صیغة اسم المفعول یسمی لازماً. و قدیکون الاستلزام من الجانبین فان یتصور مقتضیاً یسمی ملزوماً و ان یتصور مقتضی یسمی لازماً. هکذا یستفاد من الرشیدیة و شرح آداب المسعودی و حواشیه- انتهی. لزوم الخارجی، کونه بحیث یلزم من تحقق المسمی فی الخارج تحققه فیه و لایلزم من ذلک انتقال الذهن کوجود النار لطلوع الشمس. (تعریفات). || و عند المنطقیین عبارة عن امتناع الانفکاک عن الشی ء یسمی لازماًو ذلک الشی ء ملزوماً والتلازم عبارة عن عدم الانفکاک من الجانبین و الاستلزام عن عدمه من جانب واحد و عدم الاستلزام من الجانبین عبارة عن الانفکاک بینهما کذا قال السید السند فی حاشیة شرح المطالع. وستعرف توضیح المقام عن قریب و قدیستعمل اللزوم مجازاً به معنی الاستعقاب کما مر فی لفظ القیاس. || و عند الاصولیین عبارة عن کون التصرف بحیث لایمکن رفعه کذا فی التوضیح فی باب الحکم و قد سبق فی فصل المیم من باب الحاء المهملة - انتهی. لزوم الوقف، عبارة عن ان لایصح للواقف رجوعه ولالقاض آخر ابطاله. (التعریفات). || لزوم بیع، در بیع مشروط. به آخر رسیدن مدت بیع و غیرقابل فسخ شدن آن. و نیز رجوع به اساس الاقتباس ص 79 در عنوان لزوم و عناد شود.

لزوماً.

[لُ مَنْ] (ع ق) ضرورتاً. بالضرورة. اضطراراً.

لزوم داشتن.

[لُ تَ] (مص مرکب)ضرورت داشتن. انفکاک نپذیرفتن.

لزوم مالایلزم.

[لُ مِ یَ زَ] (ع ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی ضروری گرفتن آنچه ضروری نیست. اعنات. رجوع به اعنات و رجوع به لزوم در اصطلاح عروض شود.

لزومی.

[لُ] (ص نسبی) منسوب به لزوم.

لزومیة.

[لُ می یَ] (ع ص نسبی) تأنیث لزومی. || قضیهء شرطیهء متصلهء لزومیة. رجوع به قضیة شود. جرجانی در تعریفات گوید: ماحکم فیها بصدق قضیة علی تقدیر اخری لعلاقة بینهما موجبة لذلک. (تعریفات). اللزومیة الذهنیة، کونه بحیث یلزم من تصور المسمی فی الذهن تصوره فیه فیحقق الانتقال منه الیه کالزوجیة للاثنین. (تعریفات).

لزها.

[لَ] (اِخ) قومی عیسوی ساکن قفقاز به عهد خسرو انوشیروان. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 262 و 265). شاید مراد قوم لزگی و لکزی باشد.

لزی.

[لِ زَ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «دوسور» از ولایت نیور(2) به فرانسه.
(1) - Lezay.
(2) - Niort.

لزیجة.

[لَ جَ] (ع ص) مرد ملازم که از جای نرود. (منتهی الارب).

لزیر.

[لَ] (ص) هوشمند. عاقل. دانا. || بزرگ. || پرهیزکار. (برهان).

لزیر.

[لَ] (اِخ) نام موضعی به کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو ص 109 بخش انگلیسی). دهی از دهستان میان بند بخش نور شهرستان آمل، واقع در 32 هزارگزی جنوب باختری سولده و شش هزارگزی باختر جاده گلندرود به المده. کوهستانی، معتدل دارای 70 تن سکنهء مازندرانی و فارسی زبان. محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لزیز.

[لَ] (ع اِ) استخوان سینه که فراهم آمدن جای گوشت است. ج، لزائز. (منتهی الارب). مجتمع اللحم فوق الزَور. (اقرب الموارد). || (ص) لزیز شرّ؛ ملازم بدی. (منتهی الارب).

لزیق.

[لَ] (ع ص) متصل. ملازق. هو لزیقی؛ ای بجنبی. (منتهی الارب).

لزیقاء.

[لُ زَ] (ع ِا) آنچه از باران شب، بامدادان در پایین سنگ پیدا گردد از گیاه. لزَق. رجوع به لزق شود.

لزیقی.

[لُ زَ قی ی] (ع ِا) فی کلامه لزیقی؛ ای رطوبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

لزینه.

[لِ نَ] (اِخ) نام جزیره ای در دریای آدریاتیک. دارای 288 هزار گز مربع مساحت و 13000 تن سکنه. (قاموس الاعلام ترکی).

لزینیان کربیر.

[لِ کُ یِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «ادُ» از ولایت ناربن. نزدیک اُربیو به فرانسه. دارای راه آهن و 7227 تن سکنه.
(1) - Lezignan- Corbieres.

لژ.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) کلبهء کوچک. کلبهء هیزم شکنان مقیم جنگل. آلونک. خانهء کوچک صحرائی. || در اصطلاح جایی خاص باشد در تماشاخانه ها که در آن نشسته بازی تماشاگران(2) (کذا) را معاینه کنند. (آنندراج از مسافرت نامهء شاه ایران).
- لژ سینما یا تآتر؛ جایگاههای خاص مجزّی از یکدیگر برای تماشاگران دارای یک یا چند صندلی.
|| در فراماسونری هر شعبه بنام لژ خوانده شود و در کشورهای بزرگ که شمارهء اعضا بسیار است بیش از یک لژ وجود دارد.
(1) - Loge. (2) - قاعدتاً: بازیگران

لژ.

[لُ] (اِخ)(1) (لِ ...) دستهء 52 تصویر منقوش بر دیوار از رافائل نقاش معروف و بهترین شاگردان وی در تالارهای (لژها) مشرف به صحن سن داماس در واتیکان نمودار وقایع مهمهء تاریخ مقدس از خلقت عالم تا آخرین شام مسیح (سن)(2).
(1) - Loges (les).
(2) - Cene. Dernier repas.

لژاندر.

[لِ] (اِخ)(1) (آدرین ماری) مهندس فرانسوی، مولد تولوز. (1834-1752 م.).
(1) - Legendre.

لژاندر.

[لِ] (اِخ)(1) (لوئی) از اعضای مجلس کنوانسیون فرانسه مولد ورسای (1752-1797 م.).
(1) - Legendre.

لژج.

[لَ] (ص) کور یک چشم. (آنندراج). و ظاهراً مصحف لوچ باشد.

لژدان.

[لَ] (اِ) گل سیاه و تیره. (آنندراج). این لغت در کتب دسترس ما دیده نشد و ظاهراً مصحف لژن باشد.

لژم.

[لَ ژَ] (اِ) گل و لای تیره و سیاه را گویند که در ته حوضها و بن تالابها میباشد و آن را لجن هم میگویند. (برهان). لجم. خرّ. خرّه. حَمَأ. لجن. لوش. لژن. رجوع به دو کلمهء اخیر شود.

لژن.

[لَ ژَ] (اِ) لژم. لجن که گل سیاه ته حوضها و لای بن تالابها باشد. (برهان). گل تیره را گویند که در بن حوضها و کولابها و سیه آبها بهم رسد و آن را لجن نیز خوانند. گل سیاه که در تک حوض و جوی و آبهای خفتهء سنگین پدید آید. لجن آغشته بود به گل؟ (لغت نامهء اسدی) :
کردم تهی دو دیده بر او من چنانک رسم (کذا)
تا شد ز اشکم آن زمی خشک چون لژن.
عسجدی.
آب ناخورده ازین برکهء نیلوفرگون
همچو نیلوفر تا فرق چرا در لژنم.
اثیر اخسیکتی.

لژه.

[لِ ژِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «لوار سفلی» از ولایت نانت به فرانسه. دارای 3692 تن سکنه.
(1) - Lege.

لژی.

[لِ یُ] (اِ)(1) لژین. رجوع به لژین شود.
(1) - Legio.

لژیک.

[لُ] (اِخ)(1) (منطق) اُرگانون. عنوان مجموعه ای از رسائل ارسطو.
(1) - Logique.

لژین.

[لِ یُ] (فرانسوی، اِ)(1) یک فوج از سربازان رومی. تقسیمی در لشکریان روم. دسته ای از سربازان رومی قریب به ششهزار تن به عهد سزار و در دوران امپراطوری روم. لجیون. لژیون.
(1) - Legion.

لژین دنر.

[لِ یُ دُ نُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) (نشان...)، نشانی که در 19 مه سال 1802م. ناپلئون بناپارت برای تشویق خدمتگزاران کشوری و لشکری باب کرد و تا این عهد نیز متداول است. نوارهای آن سرخ باشد.
(1) - Legion d'honneur.

لژینر.

[لِ یُ نِ] (فرانسوی، اِ)(1) هریک از افراد لژیون رومی. لژینی. لژیونی. رجوع به لژین شود.
(1) - Legionnaire romain.

لژینی.

[لِ یُ] (ص نسبی، اِ) لژینر. رجوع به لژینر شود.

لس.

[لَس س] (ع مص) خوردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر) (زوزنی). || لیسیدن. || به پتقوز برکردن ستور گیاه را. (منتهی الارب). نتفته بمقدم فمها فی عبارة اخری اخذتهُ باطراف لسانها. (افرب الموارد). گرفتن دابه گیاه به دندان. (زوزنی). خوردن ستور علف را. (منتخب اللغات).

لس.

[لَ] (ص) مفلوج. به فالج شده. فالج زده. مبتلی به فالج. || مُسترخی.

لس.

[لُ] (اِ) لت. لس خورده، لت خورده؟ :همچنانکه اهل دلی که او را گوهری باشد شخصی را بزند و سر و بینی و دهان بشکند همه گویند که این مظلوم است اما بتحقیق مظلوم آن زننده است. ظالم آن باشد که مصلحت نکند. آن لُس خورده و سرشکسته ظالم است و این زننده یقین مظلوم است. چون این صاحب گوهر است و مستهلک حق است کردهء او کردهء حق باشد، خدا را ظالم نگویند. (فیه مافیه ص 52)(1). و رجوع به کلمهء لوس با شاهد از مناقب افلاکی شود (و محتمل است که لام کاف باشد مخفف کوس).
(1) - مصحح در تعلیقات کتاب فیه مافیه (ص 275) آورده: «لس خورده»، در نسخهء (ح) بطور واضح بالای لام ضمه گذارده و مؤید آن عبارت افلاکیست «حضوری که اگر جبرئیل بیاید لوس خورد» و معنی آن مرادف است با «لت خورده» یعنی ضربت دیده و کتک خورده، ولی وجه ترکیب آن تاکنون معلوم نگردید و این تعبیر را در فرهنگها نیاورده اند.

لس.

[لِ] (اِخ)(1) نام رودخانه ای به بلژیک که به رود موز(2) ریزد و 84 هزار گز درازا دارد.
(1) - Lesse.
(2) - Meuse.

لسائیه.

[ل ئی یَ] (اِخ) شهری است در کریت که فع خراب است. (1 ع 27:8) (قاموس کتاب مقدس).

لساژ.

[لُ] (اِخ)(1) آلن، رُنه رمان نویس فرانسوی. مولد سارزو (مربیهان)، مؤلف افسانهء «ژیل بلاس» و «لودیابل» و جز آن (1668-1747 م.).
(1) - Lesage.

لساس.

[لُ] (ع اِ) گیاه نورسته که ستور خوردن تواند. (منتهی الارب). علف نورسته. (منتخب اللغات). || گیاهی است سخت و درشت شبیه گاوزبان (یا آن لُساس است کزنار و لیست به دواء من اوجاع السنة الناس و الابل و ینفع من الخفقان و حرارة المعدة و القلاع و ادواءالفم). (منتهی الارب). نباتی است. (مهذب الاسماء).

لساع.

[لَسْ سا] (ع ص) گزنده. بسیار گزنده.

لساعة.

[لَسْ سا عَ] (ع اِ) زنبور بزرگ. (بحر الجواهر). کور(1) بزرگ.
(1) - در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء: کوز... و در نسخهء دیگر کوژ... آمده و محتمل است که کلمه در هر یک از سه صورت به معنی زنبور درشت باشد.

لساک.

[لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «آوی رُن» از ولایت رُدز به فرانسه، دارای راه آهن و 1231 تن سکنه.
(1) - Laissac.

لسام.

[لِ] (ع ص، اِ) اندک هر چه باشد. (منتهی الارب).

لسان.

[لِ] (ع اِ) زبان.(1) زفان. مفصل. مِذرَب. (منتهی الارب). گوشت پاره متحرکی که درون دهان واقع است :
به لسانش نگر که چون بلسان
روغن دیریاب میچکدش.خاقانی.
من قلب و لسانم به هواداری و صحبت
اینها همه قلبند که پیش تو لسانند.سعدی.
لسان، زبان حیوانات است سریع الانحدار و مرطب بدن و با ادویهء حارّه مولد منی و سریع الاستحالة بخلط متعفن و مصلحش سرکه و گشنیز و زیره است. (تحفهء حکیم مؤمن). در ذیل تذکرهء ضریر انطاکی آمده است: المراد به هنا العضوالمعروف من الانسان والقول فی امراضه من ورم و ثقل وغیرهما. اما ثقله ان کان جبلیا فلاعلاج له اوطارئاً و اسبابه انحلال البلغم فی اعصابه واحد الاخلاط اللزجة و قدیکون لطول مرض منهک وتنازل الحوامض فی الکلیة علی الخوی فیضعف العصب و علامته تلونه بلون الخلط و تقدم السبب (العلاج) ان کان عن البلغم فالاکثار من الایارج او عن السوداء فمن مطبوخ الافتیمون باللازورد و قد یفصد ماتحته من العروق لتحلل ماجمد ثم یدلک بالمحللات ثم العسل ثم الفستق خصوصاًقشره الاعلی والفلفل والخردل خصوصاً دهنه والقسط و الشلبیثا ترکیب مجرب فی امراض اللسان کلها و کذا تریاق الذهب و اما اورامه فسببها اندفاع احدالاخلاط و علاماتها معلومة و ربما انفتح اللسان بفرط الرطوبة و یسمی الدلع (العلاج) یفصد فی الحار و یکثر من امساک ماء الخس و عنب الثعلب و لبن النساء و ماء الکزبرة و ینقی البارد بالقوقیا و الایارج و یمسک ماء الحلبة والعسل و یدلک بالزنجار و البورق و البصل و حماض الاترج و فی الکرنب خواص عجیبة مطلقا و القلاع بثور فی الفم و اللسان سببها مادة اکالة و رطوبة بورقیة و فساد ای خلط کان تنشر کالساعیة و اسلمها الابیض و الاحمر و اردأها الازرق والاخضر و لاسلامة معهما قطعا و اما الاسود فمع التلهب والحرقة قتال و یکثر القلاع فی الاطفال لفرط الرطوبة و علاماته علامة الاخلاط. (العلاج) اخراج الدم فیه ولو بالتشریط ان تعذر الفصد و التنقیة ثم الوضعیات و اجودها للحار عصارة حی العالم والکزبرة و ماء الحصرم بالعسل والطین الارمنی او المختوم والکثیرا بماء الورد و فی البارد بالاصفر و العاقر قرحا و الزنجار والخردل والعفص بطبیخ الخل و من المجرب ورق الزیتون مضغاً و رماد الرازیانج و اصل الکبر کبوساولنا(2) طباشیر طین ارمنی هندی کافور (؟) یسحق و یذر فی البارد و یعجن ببیاض البیض فی الحار و ایضاً طبیخ الخل بالشبت والعذبة فی الابیض. (ذیل تذکرهء انطاکی ص 15 و 14). || زبان. زفان. لغت. کلمه. ج، السن و السنة و لسن. (منتهی الارب). قال الله تعالی «الا بلسان قومه» (قرآن 14/4) :
هیچ شبان بی عصا و کاسه نباشد
کاسهء من دفتر و عصاست لسانم.
ناصرخسرو.
این منم یارب که در بزم چنین اسکندری
چشمهء حیوانم از لطف لسان افشانده اند.
خاقانی.
امام و سرور هر دو جهان که مفتی عقل
ز لوح محفوظ املاکند لسانش را.خاقانی.
دهان زهدم ارچه خشک خانیست
لسان رطبم آب زندگانیست.خاقانی.
- ذولسانین؛ دو زبان :
ای بمانند قلم تو ذولسانین جهان
چون قلم گوهرنگاری چون قلم دین گستری.
سنائی.
رجوع به ذواللسانین و لسانین شود.
- رطب اللسان؛ تر زبان.
- لسان الطیور؛ زبان مرغان :
لسان الطیور از دمش یابی ار چه
جهان را سلیمان لوائی نیابی.خاقانی.
لسان الطیورش فرو بست ازیرا
چهان را سلیمان جنابی نبیند.
خاقانی.
- لسان العرب؛ لغتهم و کلامهم. (اقرب الموارد).
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرذ: به کسر لام. در لغت زبان را گونید. و لسان الامر در اصطلاح اهل رمل نتیجه را گویند. چنانکه بیان آن در جای خود بیاید انشاءالله تعالی. و شکل شانزدهم را نیز لسان الامر گویند. و لسان الحق در اصطلاح صوفیه انسان کامل است که متحقق بود به مظهر اسم متکلم. شعر :
هر که باشد لسان حق جانا
بکلام خدا بود گویا.
کذا فی کشف اللغات - انتهی. || سخن. منه قوله تعالی و جعلنا لهم لسان صدق علیاً (قرآن 19/50). واجعل لی لسان صدق (قرآن 26/84). ای ثناء حسناً (یذکر و یؤنث). (منتهی الارب). لسان صدق؛ ثناء باقی ثنای نیکو و راست. (منتخب اللغات). ثناء نیکو. ج، السن، ُلسن، السنة. || نامه. || تیلماجی. سخن گزار. مترجم. گزارنده. متکلم. گوینده: لسان قوم؛ متکلم آنان. || زبانهء ترازو. رجوع به لسان المیزان شود. || زبانهء آتش. (منتهی الارب). رجوع به لسان النار شود. || بیشوک(3)نعلین. (مهذب الاسماء).
(1) - Langue.
(2) - Laissac. (3) - در یک نسخهء خطی از مهذب الاسماء بیشوک... و در نسخهء دیگر بیت... آمده و هیچکدام معلوم نشد.

لسان.

[لِ] (اِخ) نام شاعری است منقری. (منتهی الارب).

لسان.

[لِ] (اِخ) سوادی بود بر پشت کوفه در قدیم. (منتهی الارب). ظهرالکوفة. (معجم البلدان). بیرون کوفه.

لسان.

[لُسْ سا] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب).

لسان.

[لِ] (ع اِ) درختی بسیارخار است بقدر قامتی بیش بالا نرود و برگش به رنگ مورد بود صمغش گویند کندور است. (نزهة القلوب). گیاهی است با لزوجت وآذان الثور نیز نامند. (منتهی الارب). حکیم مؤمن گوید: نباتی است با لزوجت و مسمی به آذان الثور برگش عریض و مفروش بر زمین و مستدیر در خشونت مثل برگ گاوزبان و ساقی که از میان برگها میروید بقدر ذرعی و بر سر آن گلی کحلی و بوی او مانند خیار و خام و پختهء او مأکول است. در دوم سرد و تر و جهت علل زبان حیوانات بغایت مؤثر و رافع خفقان و حرارت معده و امراض دهان و قلاع حاره است. (تحفهء حکیم مؤمن). ضریر انطاکی گوید: اذا لم یقید کان واقعاً علی نبتة تفرش اوراقا خشنة یقوم فی وسطها قضیب نحو ذراع فیه زهرة کحلاء و رائحة النبات کالقثاء. لزج مستدیر الورق بارد رطب فی الثانیة ینقی اوجاع السنة الحیوان مطلقاً. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لساناً.

[لِ نَنْ] (ع ق) زبانی. به زبان. شفاهاً.

لسان الابل.

[لِ نُلْ اِ بِ] (ع اِ مرکب) حکیم مؤمن گوید: غیر رعی الابل است. نباتش مابین گیاه و درخت و پرشاخ و پراکنده و مربع و مایل بسفیدی و برگش شبیه به برگ به و از آن درازتر و عرضش کمتر و با زغب نرمی سفید و ثقیل الرائحة مایل بخوبی و ثمرش زرد مایل به پهنی و منبت او زمینهای درشت. در دوّم سرد و خشک و نزد بعضی گرم است مجفف قروح ظاهر و باطن است شرباً و ضماداً. و رافع سم شفنین بحری و طبیخ برگ و شاخ او مدر حیض و بول و مخرج جنین و رافع لکنت زبان و با حنا سیاه کنندهء موی و ذرور او جهت التیام جراحات و تنقیهء خبیثهء آن و استنجا به آب مطبوخ او مسکن حکهء فرج و مقعد و ذکر و آب پختهء او با عناب و مویز مفتح سدد و رافع التهاب و مضرّ گرده و مصلحش صمغ و قدر شربت از آب او دو وقیه و از جرم او تا سه درهم است و چون هفتاد مثقال او را با هفتاد رطل آب انگور شراب تربیب دهند جهت قرحهء گرده و مثانه و نفث الدم و سرفه و سستی عضل و احتباس حیض نافع و قدر شربتش تا یک رطل است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به الالسفاقن شود.

لسان البحر.

[لِ نُلْ بَ] (ع اِ مرکب)سیپیاست. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به سیبیا و رجوع به آذاریقون و ارنب البحر شود. قناطة. استخوان سیبیا. خزفة سیبیا(1). استخوان سرطان بحری. سیپیاست. (فهرست مخزن الادویه). زبدالبحر. کفِ دریا.
(1) - Os de seiche.

لسان البحر.

[لِ نُلْ بَ] (ع اِ مرکب)پیش رفتگی آب در خاک. خلیج: بحر قلزم لجه ای است از دریای هند و آن را بحر احمر گفته اند. طرف شرقیش دیار یمن و عرب است و طرف غرب.... و طول این بحر بر وریب طول و عرض ربع مسکون است و از قلزم تا یمن چهار صد و شصت فرسنگ باشد و عرضش بر صفت رودی یا بحیره است چنانکه از قصبهء قلزم تا چند فرسنگ از این رو بدان رو دیدار دهد. و آن را لسان البحر خوانند... (نزهة القلوب چ اروپا ص234).

لسان البر.

[لِ نُلْ بَرر] (ع اِ مرکب)پیش رفتگی خاک در آب. دماغه. شبه جزیره: واللسان لسان البر الذی ادلعه فی الریف علیه الکوفة الیوم و الحیرة قبل الیوم. (معجم البلدان ذیل کلمهء لسان).

لسان الثعل.

[لِ نُثْ ثُ عَ] (ع اِ مرکب)نبات کثیرالفروع مربع طویل الاوراق فیه خشونة. (اقرب الموارد)(1).
(1) - قریب بشرحی است که در منتهی الارب ذیل لسان آمده است.

لسان الثور.

[لِ نُثْ ثَ] (ع اِ مرکب)گاوزبان و آن گیاهی دوائی باشد. نباتی است مفرّح، گرم و تر. بوغلس(1). گل گاوزبان. حمحم(2). کحیلاء. کحلاء. (منتهی الارب). کحیلاء یا شنجار که نباتی است. (از المنجد). حکیم مؤمن گوید: لسان الثور، به فارسی گاوزبان نامند. برگ نبات او با خشونت و سطبر و مایل به سیاهی و مفروش بر زمین و بر روی آن نقطه های سفید شبیه بخار و زغب دار و ساقش قریب به ذرعی و مزغب و شاخهای او با زغب و باریک و سفید و گلش لاجوردی به شکل گل انار و تخمش مستدیر و لعابی و در جبال دارالمرز کثیرالوجود است و قسمی که در اصفهان و بعضی بلاد گاوزبان میدانند مرماحور است و گل او لاجوردی و کوچک و مدور میباشد. در اول گرم و تر و قوتش تا هفت سال باقی است گل او الطف و جمیع اجزای او مفرّح و مقوی اعضای رئیسه و حواس و مسهل مرّة السودا و صفرا و جهت امراض سوداوی و سرسام و برسام و جنون و مالیخولیا و خفقان و خشونت سینه و سرفه و ضیق النفس و نیکویی رخسار و سنگ مثانه و یرقان و تقویت حرارت غریزی مؤثر و مضر سپرز و مصلحش صندل و قدر شربت از آبش تا چهار وقیه و از جرم او ده درهم و بدلش به وزن او ابریشم محرق و چهار دانگ آن پوست ترنج است. و چون از آب او و آب سیب و آب مویز شراب ترتیب دهند ده مثقال آن تفریح به حد یک رطل شراب میکند بدون ازالهء عقل. و دو درهم گل او با یکدرهم طین ارمنی و دو درهم شکر رافع خفقان است و عرق گاوزبان جهت امراض سوداوی مفید و در سایر افعال ضعیف تر و قدر شربتش سی مثقال است و برگ سوختهء او جهت قلاع اطفال و سستی بن دندان و حرارت دهان مفید است. (تحفهء حکیم مؤمن). صاحب اختیارات بدیعی گوید: حشیشی است که به پارسی گاوزبان گویند و گویند نوعی از مرو است و بهترین آن شامی بود یا خراسانی ورق وی غلیظ بود و بر وی نقطه ها بود و طبیعت آن گرم و تر بود و گویند نزدیک به اعتدال بود و در وی سردی اندک بود و تر بود در آخر درجهء اول و آنچه خشک بود رطوبت آن کمتر بود و گویند سرد و تر بود در سوم سوختهء آن قلاع کودکان زایل کند و التهاب دهن ساکن کند و وی مفرح دل بود و مقوی آن و خفقان و علت سوداوی را نافع بود چون با نبات بپزند و گویند مضر بود بسپرز و مصلح آن صندل سرخ بود و بدل آن به وزن آن ابریشم سوخته و چهار دانگ وزن آن پوست اترج و گویند بدل آن بادرنج بویه و هندبا و گویند مصلح آن هلیلهء پرورده است و بدل آن دو وزن آن پوست اترج است. ابوریحان بیرونی گوید: لسان الثور بسریانی لساناثورا گویند و به یونانی بوذااغلاس و فسیورا و به پارسی زبان گاو گویند. نبات او را برگهای پهن باشد و درشت. «به» گوید آن گیاهی است که برگهای او پهن باشد بشبه برگ مرو و درشت باشد و بر اطراف برگ همچنان دندانها باشد که بر پای ملخ بود و رنگ او میان سبز و زرد است «دوس» گوید برگ او گسترده بود و درشت بود و رنگ او سیاه بود و هیأت او خرد باشد و به زبان گاو مشابه بود و از خواص او آن است که چون در شراب بخورند نشاط زیاده کند «ص اونی» گوید گرم و تر است اندوه ببرد و نشاط انگیزد و اگر با شراب بخورند خفقان را سود دارد و جملهء علتهای سوداوی را زایل کند قلاع را و سرفه و درشتی سینه و گلو و خشکی قصبهء شش را چون با عسل بهم بیامیزند و بخورند مفید است و برگ او درشت بود و پهن. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). ضریر انطاکی در تذکرة گوید: بالیونانیة بوغلص و الفارسیة گاوزبان. نبت ربیعی غلیظ الورق خشن حرش الی السواد یفرش علی الارض و ساقه مزغب بین خضرة و صفرة کرجل الجراد و اصول فروعه دقاق بیض و فی وجه الورق نقط بیض ایضاً کبقایاشوک او زغب یرتفع من وسطه ساق نحو ذراع فیه زهر لازوردی یخلف بزرا مستدیرا لعابیا یبلغ بحزیران و یدخر آخر الجوزاء و تبقی قوته سبع سنین و موضعه جبال فارس و ذروات جزیرة الموصل و یقال ان الذی یستعمل بدله فی غیر هذه البلاد هوالمرماخور و کانه کذلک و هو حار رطب فی الاولی او بارد شدید التفریح والتقویة للرئیسة والحواس جمیعاً و یسهل المرتین فینفع بذلک من الجنون و الوسواس والبرسام و المالیخولیا و اوجاع الحلق و الصدر و الرئة و السعال واللهیب و رماده من القلاع و امراض اللثة ذروراً و یکون من عصیره و عصیر التفاح والزبیب شراب. نقل فی الخواص ان اوقیة و نصفا منه تعدل رطلا من الخمر الخالص فی شدة التفریح مع حضورالذهن و بالطین الارمنی یمنع الخفقان و ینعش القوی الغریزیة و یزیل الیرقان و الحصی و یصفی اللون و هو یضرالطحال و یصلحه الصندل و شربة مائه اربع اواق و جرمه عشرة دراهم و بدله مثله ریباس و نصفه سنبل و ربعه اسارون.
(1) - Buglosse.
(2) - Bourrache.

لسان الحال.

[لِ نُلْ] (ع اِ مرکب) زبان حال. ما دل علی حالة الشی ء او کیفیته من ظواهر امره فکانه قام مقام کلام یعبر به عن حاله فلم یفتقر معه الی کلام یقولون نطقت لسان الحال بکذا. (اقرب الموارد). قال الله تعالی: ماکان للمشرکین ان یعمروا مساجدالله شاهدین علی انفسهم بالکفر. (قرآن 9/17)، ضرورة انهم لم یشهدوا علی انفسهم بالسنتهم و انما شهدوا بالسنة احوالهم.

لسان الحق.

[لِ نُلْ حَق ق] (ع اِ مرکب) هو الانسان الکامل المتحقق بمظهریة الاسم المتکلم. (تعریفات). لسان حق. انسان کامل.

لسان الحق.

[لِ نُلْ حَق ق] (اِخ) عمر. رجوع به عمر بن سهلان الساوی شود. (تتمهء صوان الحکمة ص 127 ح).

لسان الحق.

[لِ نُلْ حَق ق] (اِخ) عمر. رجوع به عمر خیام و رجوع به خیام شود.

لسان الحمرة.

[لِ نُلْ حُمْ مَ رَ] (اِخ) و رقاءبن اشعر مکنی به ابوکلاب. و او از علمای انساب است. (ابن الندیم). هو ورقاءبن الاشعر البکری کان من افصح الناس و انسبهم و اعظمهم بصراً(؟) بالخطاب و کان حاضر البدیهة سریع الجواب حسن الحدیث. خرج المغیرة بن شعبة و هو امیر علی الکوفة فی غب مطریسیر بظهر الکوفة فلقی لسان الحمرة فقال له: من این اقبلت یا اعرابی؟ قال من السماوة. قال کیف ترکت الارض خلفک؟ قال عریضة اریضة قال: و کیف کان المطر؛ قال: عفی الاثر و ملا الحفر. قال ممن انت؟ قال من بکربن وائل. قال کیف علمک بهم؟ قال ان جهلتهم لم اعرف غیرهم. قال فماذا تقول فی بنی شیبان؟ قال سادتنا وسادة غیرنا. قال فماذا تقول فی بنی ذهل؟ قال سادة نوکی. قال فقیس بن ثعلبة؟ قال ان جاورتهم سرقوک و ان ائتمنتهم خانوک. قال فبنوتیم اللهبن ثعلبة؟ قال رعاء البقر و عراقیب (؟) الکلاب. قال فماتقول فی بنی یشکر؟ قال صریح تحسبه مولی- لان فی الوانهم حمرة - قال فعجل؟ قال: احلاس الخیل. قال فحنیفة؟ قال یطعمون الطعام و یضربون الهام. قال فعنزة؟ قال لاتلتقی بهم الشفتان لؤما. قال فضبیعة اضجم؟ قال جدعاء و عقراء. قال: فاخبرنی عن النساء؟ قال النساء اربع: ربیع مربع و جمیع یجمع و شیطان سمعمع وغل لایخلع. قال فسّر؟ قال اما الربیع المربع: فالتی اذا نظرت الیها سرتک و اذا اقسمت علیها برتک و اما التی هی جمیع یجمع فالمراة تتزوجها و لها نشب فتجمع نشبک الی نشبها و اما لشیطان السمعمع فالکالحة فی وجهک اذا دخلت و المولولة فی اثرک اذا خرجت و اما الغل الذی لایخلع فبنت عمک السوداء القصیرة الورهاء الدمیمة التی قد نثرت لک بطنها ان طلقتها ضاع ولدک و ان امسکتها فعلی جدع انفک. ثم قال: ماتقول فی امیرک المغیرة بن شعیة؟ قال اعور زناء. فاخذه المغیرة الی منزله و عنده یومئذ اربع نسوة ومایزید علی السبعین جاریة و قال له: ویحک هل یزنی الحر و عنده مثل هولاء ثم امرله بمال فاخذه وانصرف. (البیان و التبیین ج 3 حاشیهء ص 106).

لسان الحمل.

[لِ نُلْ حَ مَ] (ع اِ مرکب)زبان بره. آذان الجدی. (بحرالجواهر). نباتی است دوائی، ای سری قوم(1). (مهذب الاسماء). نباتی است قابض و مجفف. بارتنگ. بارهنگ. (2) گیاهی است برگش مشابه به زبان بره. تخمش را به فارسی بارتنگ گویند. برای دفع اسهال نافع است. (غیاث). بردوسلام. خرقوله. (بحر الجواهر). ذنب الفارة :
ریزش سوهان اوست داروی اطلاق از آنک
هست لسان الحمل صورت سوهان او.
خاقانی.
صاحب اختیارات بدیعی گوید: نباتی است مانند زبان بره به شیرازی آن را ورق بارتنگ خوانند و آن دو نوع بود بزرگ و کوچک و ورق نوع کبیر بزرگتر بود و جوهر وی مرکب بود از مائیة و ارضیة. بمائیة مبرد بود و با رضیه قابض و سودمندتر آن بزرگ تر بود که تازه بود طبیعت آن سرد و خشک است در دوم ورق وی قابض و رادع بود، منع سیلان خون بکند و خشکی وی نه لذاع بود اصل وی چون از گردن صاحب خنازیر بیاویزند نافع بود و وی ورمهای گرم و شری و خنازیر و آتش فارسی و داءالفیل و صرع و نملة و سوختگی آتش را نافع بود و آب ورق وی قلاع را مفید بود و شیافات چشم را چون بوی بگدازند سودمند بود گویند که تب غب را نافع بود و آب ورق وی چون بیاشامند از اصل وی سه عدد در چهل و پنج درم شراب ممزوج کرده و گویند در تب ربع چهار عدد. اصل وی بر گزیدگی سگ دیوانه نهادن نافع بود و گویند مضر بود به سپرز و مصلح آن مصطکی و سلیخه بود و بدل آن ورق حماض بستانی بود. حکیم مؤمن در تحفه گوید: به فارسی بارتنگ و به ترکی «باغ یرپاغی» نامند و از جنس مرماخور است و صغیر و کبیر میباشد صغیر او را برگ کوچک و باریک و ملاست بیشتر و ساقش پراکنده و مایل به طرف زمین و گلش در طرف ساق و زرد و تخمش سیاه و کوچک و ساق قسم کبیر او به دستور (؟) پراکنده و مایل بسرخی و قریب به ذرعی میشود و تخمش ریزه تر از تخم صغیر و گلش مانند او و بیخ هر دو سست و با زغبت و نهایت سطبری آن تا بقدر انگشتی و منافع کبیر زیاده بر صغیر و از مطلق آن مراد صغیر است. در دوم سرد و خشک و برگ و تخم او الطف و جالی و رادع و قابض و مقوی جگر و مفتح و حابس نزف الدم جمیع اعضاء و پختهء برگ و بیخ او با نمک و سرکه و عدس رافع اسهال دموی و عصارهء او مسکن تشنگی و جهت فساد هضم و دق و سل و نفث الدم و سدهء سپرز و جگر و ضعف آن و سدر و صرع و تبهای حاره و ربو و جوشش دهان و لثه و قرحهء ریه و قئی الدم و سدّهء گرده و حرقة البول و سیلان حیض و خون بواسیر و ضماد و ذرور او جهت التیام زخمها و ورم آن و سوختگی آتش و داءالفیل و قروح خبیثه و ساعیه و آکله و نار فارسی و قطور آب او جهت درد گوش حار و امراض چشم و حمول او جهت درد رحم و اختناق آن و نواصیر و ضماد برگ او منقی چرک زخمها و التیام دهندهء تازهء آن و رادع اورام حارّه و شری و با نمک رافع سمیت زخم سگ دیوانه گزیده و با سفیداب جهت باد سرخ و مضمضهء طبیخ او و طبیخ بیخ آن جهت امراض دهان نافع و گویند مضر ریه است و مصلحش عسل و عصارهء او مضر سپرز و مصلحش مصطکی و قدر شربت از آب او ده مثقال تا نیم رطل و بدلش حماض بستانی است و گویند بالخاصیة سه عدد بیخ چون او را با چهار وقیه شراب ممزوج به آب بنوشند رافع تب غب و چهار عدد آن رافع ربع است و تخم او در افعال مانند عصارهء آن و بودادهء او قابض و مغری (؟) و مقوی امعا و رافع زحیر و قدر شربتش تا سه درهم است و عرق بارتنگ در تقویت قوّت ماسکه بیعدیل و در سایر افعال خفیف تر از عصارهء اوست - انتهی. ابوریحان بیرونی در صیدنه آرد: لسان الحمل «اورباسیوس» گوید به لغت رومی ارنغلوسن و اوروطوس و بلاطنین هم گویند و بسریانی لسانا امرا و به پارسی هرگوش و خرگوش خوانند و در منقول آورده که به یونانی ارتوغلوس گویند و گویند که ارنو به لغت ایشان بره را گویند و غلوس زبان را و به زبان لطینی اورا بلنطینی گویند و آن نوعی است از انواع نبات اسبغول جز آنکه برگ او از برگ اسبغول درازتر بود. «دوس» گوید آن دو نوع است آنچه مقدار او بزرگتر است نفع او بیشتر. طبری اذن الحمل ذکر کرده است و ظاهر است که مراد نبات اذن الحمل یا نبات اسبغول است. «ص اونی» گوید سرد و خشک است در دوم و اورام حاد را بنشاند و سوختگی آتش را نافع بود درد گوش گرم را سود دارد و قروح امعا را مفید بود و این منافع در تخم او زیاده بود اسهال صفراوی را دفع کند و نزف الدم را مفید بود و نواصیر و قروح خبیثه را نافع بود و اگر بیخ او را در آب بپزند و به آن مضمضه کنند درد دندان را تسکین دهد و بیخی که پخته باشد در معالجهء گرده و جگر سودمند بود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان)(3). ضریر انطاکی در تذکرة گوید: نبت معروف و کانه فی الحقیقة ضرب من المرماخور کبیر و صغیر کلاهما اصفرالزهر حبه کالحماض غض عریض الورق لطیف الزغب بارد یابس فی الثانیة ینفع من الدق والسل والربو و نفث الدم و قروح الفم و الرئة واللثة و الطحال و الکلی وحرقه البول والنزف شربا والاورام طلاء و القروح ضماداً و ذروراً و یلحم و یجلو و یمنع الصرع و حرق النار و داءالفیل و سعی النملة و انتشار الاواکل والنار الفارسیة و الحمیات و مطلق السدد و ضعف الکبد مطلقاً و اوجاع الاذن قطوراً والعین مع ادویتها و النواصیر و الارحام فرزجة و هو یضرالرئة و یصلحه العسل قیل و الطحال و یصلحه المصطکی و شربته من اوقیة و نصف الی نصف رطل و من بزره مثقال. و من خواصه ان تعلیقه ینفع الخنازیر و شرب ثلاثة اضلاع (؟) منه لحمی الغب و اربع و للربع - انتهی. لسان الحمل الصغیر، آذان الشاة. (ابن البیطار). لسان الحمل الکبیر. بارتنگ. بارهنگ. آذان الجدی.
(1) - در یک نسخهء خطی: هری ثوم؛ نسخهء دیگر: هری قوم(؟).
(2) - Plantain. (3) - چنانکه مکرّر در این لغت نامه گفته ایم نسخه ای از ترجمه صیدنه در دسترس من است با اغلاط بسیار و نسخهء دیگری هم نیافتم.

لسان الحیة.

[لِ نُلْ حَیْ یَ] (ع اِ مرکب)مارزبانک(1). مارزبان. از انواع سرخسها و در تمام نقاط مرطوب و معتدل فراوان است و هر پایهء آن دارای دو برگ است که یکی گسترده و دیگری بصورت ساقه ای است که هاگدانها مانند سنبله ای بر روی آن قرار گرفته اند. برای بند آوردن خون و التیام جراحات و به عنوان قابض به کار میرود. (گیاه شناسی گل گلاب ص 169).
.(گل گلاب)
(1) - Ophioglossum

لسان الدین.

[لِ نُدْ دی] (اِخ) لقب محمد بن عبدالله بن خطیب قرطبی است.

لسان الدین.

[لِ نُدْ دی] (اِخ) محمد. پدر مولانا عبدالله ... از حکما و منجمین معاصر تیمور است. (حبیب السیر ج 2 ص 177).

لسان الذئب.

[لِ نُذْ ذِءْبْ] (ع اِ مرکب)(1)از تیرهء گاوزبانیان مانند لسان الکلب و دارای همان خواص است. (گیاه شناسی گل گلاب ص 243).
(1) - Anchusa cynoglosse.

لسان السبع.

[لِ نُسْ سَ بُ] (ع اِ مرکب)نباتی است دوائی، برگش دراز و اطراف او مانند اره و صلب و سبز مایل به سفیدی و زردی و شاخها پراکنده و بقدر دو ذرع و بر سر آن قبه ای مستدیر و گلش بنفش و بیخ او مربع و سیاه و ربیعی است. در سوّم گرم و خشک و طبیخ او جهت حصاة گرده و مثانه و فرزجهء بیخش جهت گشودن حیض و اخراج جنین نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). ورق حدید الاطراف کاسنان المنشار جعد خشن فیه مرارة وحدة حار یابس فی الثانیة یفتت الحصی قیل عن تجربة و یدرو یسقط الاجنة نقلاً و لانعرفه. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لسان الصدق.

[لِ نُصْ صِ] (ع اِ مرکب)ثناء نیکو. ثناء باقی. ثنای نیک و راست. ذکرالحسن. (اقرب الموارد). رجوع به لسان شود.

لسان العصافیر.

[لِ نُلْ عَ] (ع اِ مرکب)(1)زبان گنجشک. رجوع به زبان گنجشک شود. گنجشک زوان. (اختیارات بدیعی). ون. (نزهة القلوب). ثمر شجر دردار باشد. (تاج العروس). بار درختی است که به فارسی آن را اَهر گویند و آن بار را تخم اهر و زبان گنجشک گویند. (منتخب اللغات). رجوع به اهر شود. دارکیسه. ماقر. طالسفر. و گویند برگ زیتون هند است. مران. بار بنفش(2). حکیم مؤمن در تحفه گوید: به فارسی زبان گنجشک نامند. درخت او قسمی از درخت دردار و عظیم است برگش شبیه به برگ بادام و ثمرش عریض و طولانی و متفرق و در جوف هر یک دانه ای از تخم خربزه درازتر شبیه به زبان گنجشک و سرخ و مغز او سفید مایل به زردی و با تندی و تلخی و قوتش تا ده سال باقی است. در آخر دوم گرم و خشک و مسکن ریاح غلیظه و درد پهلو و کمر و رحم و تهی گاه و مغص و مدر بول و مفتت حصاة و با رطوبت فضلیه و بغایت محرک باه و جهت خفقان و ضیق النفس و سرفهء مزمن و تقویت اعضای تناسل و فرزجهء او با زعفران و عسل بعد از طهر جهت اعانهء حمل از مجربات و مصدع محرورین و مصلحش گشنیز و شربتش تا سه درهم و بدلش جوزبوا بوزن او و نصف آن بهمن سرخ است و نزد بعضی گردگان و تودری سرخ به وزن او و برگش منقی زخمها و التیام دهندهء آن و ضماد پوست او با سرکه جهت کوفتگی عضلات مفید است - انتهی. صاحب اختیارات بدیعی گوید: ثمرهء درختی است که آن را به پارسی اهر خوانند و به شیرازی تخم آن ثمر را تخم اهر گویند و به پارسی گنجشک زوان و زبان گنجشک نیز گویند. طبیعت آن گرم بود در دوم و تر بود در اول و ورق درخت وی را قبضی بود. ماسویه گوید: لسان العصافیر درد خاصره را نافع بود و سنگ بریزاند و باه را زیاده کند و قوت مجامعت بدهد. بدیغورس (؟) گوید خفقان را نافع بود و بدل آن در تحریک باه به وزن آن جوز مقشر [ بوا ] بود و بوزن آن تودری سرخ و گویند بدل آن نیم وزن آن بهمن سرخ بود - انتهی. ابوریحان بیرونی گوید: «بشیر» گوید به پارسی او را مرغ زبانک گویند و زبان گنجشک نیز گویند و به لغت سندی اندرجو و بسریانی لسنا اصفرا (عصفرا) گویند ابومعاذ گوید به سجزی او را نامی کرده اند و معنی او به پارسی سرو بود یعنی شاخ حیوان و به زابلی شنگ گوید. «او» گوید گرم است در دوم تر است در اول. باه را تقویت کند و خفقان را سود دهد. برگ او سرد است در اول و خشک است قابض بود. ریشهای تر را پاک کند و اگر پوست او را به سرکه بسرشند و بر برص طلا کنند منفعت کند. بدل او در تقویت باه بوزن او جوز مقشر است و به وزن او تودری سرخ و نیم وزن او بهمن سرخ. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).
(1) - Macer. Le frene. (2) - در بحرالجواهر: باربنقش(؟).

لسان العصفور.

[لِ نُلْ عُ] (ع اِ مرکب) برگ زیتون هندی. طالیسفر. (از بحر الجواهر). رجوع به گنجشک زوان و زبان گنجشک شود. ضریر انطاکی در تذکره آرد: ثمرالدردار عراجین کالحبة الخضراء الا فی الاستطالة کان غلفه ورق الزیتون الملفوف داخلها الثمرة الی صفرة و سواد و حدة یقع فی التراکیب الکبار و یجنی فی الخریف قرب المیزان و تبقی قوّته عشر سنین و هو حارّ یابس فی الثالثة یسکن الریاح الغلیظة والمغص و اوجاع الجنب والظهر والرحم و یدر و فرزجة منه مع الزعفران و العسل و بعد الطهرتعین علی الحمل مجرب و هو یهیج الباه و یصدع المحرور و تصلحه الکزبرة و شربته ثلاثة و بدله مثله نصف کبابة.

لسان الغیب.

[لِ نُلْ غَ] (ع اِ مرکب) زبان نهان. || آنکه اسرار نهانی و پنهان گوید. || (اِخ) لقب خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی. رجوع به حافظ شود. || نامی است که به دیوان شمس الدین محمد حافظ شیرازی داده اند بعلت تفأل ها که با آن کنند و گویند با واقع مطابقت کند.

لسان القوم.

[لِ نُلْ قَ] (ع اِ مرکب)سخن گزار قوم. متکلم قوم. (اقرب الموارد). رجوع به لسان شود.

لسان الکلب.

[لِ نُلْ کَ] (ع اِ مرکب)حماض. نباتی است دوائی. و حماض را بدین اسم باز خوانند. (اختیارات بدیعی). از گیاهان دولپه ای پیوسته گلبرگ و از تیرهء گاوزبانیان است، خشونت برگهای باریک آن بسیار و بواسطهء سمیت کمتر مورد استعمال دارد(1). (گیاه شناسی گل گلاب ص 242). نزد بعضی لسان الحمل و نزد جمعی حماض صغیر است و مذکور شد و نزد بعضی نباتی است برگش شبیه به برگ بارتنگ و درازتر و باتقعیر و بسیار نرم و اطرافش تند و ساقش زیاده بر دو ذرع و شعبهء او بسیار و گره دار و باریک و گلش بنفش و تخمش باریک و اول تابستان میروید و منبتش حوالی آبهاست و بیخش سفید و پرشعبه و شعبها مثل ریسمان باریک و مشبک. در اول گرم و در دوم خشک و طبیخ او بقدر یک رطل رافع (؟) سپرز و ضمادش جهت التیام زخمهای تازه و گوشت آوردن زخمهای کهنه مؤثر است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Cynoglossa.

لسان الکلب.

[لِ نُلْ کَ] (اِخ) نام شمشیر تبع. || نام چند تیغ دیگر. (منتهی الارب). اسم سیوف. (اقرب الموارد).

لسان الله.

[لِ نُلْ لاه] (ع اِ مرکب) حجت و کلام خدای. یقال فلان ینطق بلسان الله. (منتهی الارب). رجوع به لسان شود.

لسان المزمار.

[لِ نُلْ مِ] (ع اِ مرکب)اطراف نای گلو. (منتهی الارب). قسمتی از حلق جرم حلق لاجل التصویت به داخل القصبة یتضایق عند طرف القصبة ثم یتسع عندالحنجرة فیبتدأ من سعة الی ضیق ثم الی فضاء واسع کما فی المزمار. (بحر الجواهر).

لسان الملک.

[لِ نُلْ مُ] (اِخ) محمدتقی سپهر مؤلف ناسخ التواریخ. رجوع به سپهر کاشانی شود.

لسان المیزان.

[لِ نُلْ] (ع اِ مرکب) زبانهء ترازو. زبان ترازو. (مهذب الاسماء). رجوع به لسان شود.

لسان النار.

[لِ نُنْ نا] (ع اِ مرکب) زبانهء آتش. شعلتها (ای شعلة النار) و قیل ما یتشکل منها علی شکل اللسان. (اقرب الموارد). رجوع به لسان شود.

لسان بایره.

[لِ یِ رَ] (اِخ) از دیهها و از کرود قم. (تاریخ قم ص 137).

لسان حق.

[لِ نِ حَق ق] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زبان حق. لسان الحق :
هر که باشد لسان حق جانا
به کلام خدا بود گویا.
(از آنندراج).

لسانی.

[لِ نی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لسان. زبانی.

لسانی.

[لِ] (اِخ) او را دیوانی است فارسی.

لسانی.

[لِ] (اِخ) یحیی. از شعرای قرن نهم عثمانی. این بیت او راست:
تغافل ایلمک یکدر لسانی طعن نا اهله
قولاق طوتمق بیلورسک قول اعدایه سفاهتدر.
(قاموس الاعلام ترکی).

لسانی.

[لِ] (اِخ) شیرازی. وی آخرین کس از بیست و دو شاعر شیعه است که در مجالس المؤمنین مذکور شده و بواسطهء تعصبی که نسبت به مذهب خود داشته بیشتر قابل ذکر است تا بسبب رتبهء شاعری، زیرا که هر چند میگویند متجاوز از صد هزار شعر سروده گفتار او بسیار کم معروف است(1). و اگر چه در آتشکده و هفت اقلیم نام او مسطور است ولی رضاقلیخان نام وی را از قلم انداخته است. بیشتر ایام عمر را در بغداد و تبریز بسر برد و کمی قبل از غلبهء سلطان سلیمان بر تبریز وفات یافته است. مؤلف مجالس المؤمنین گوید: بواسطهء اخلاصی که به حضرات ائمه علیهم السلام داشت تاج دوازده ترک شاهی را از سر نمی نهاد تا آنکه وقتی که سلطان سلیمان رومی متوجه تسخیر تبریز بود چون خبر قرب وصول او به مولانا رسید اتفاقاً در آن وقت مولانا در مسجد جامع تبریز بتعقیب نماز مشغول بود استماع آن خبر کرد دست برداشت و دعا کرد که خدایا این متقلب به تبریز می آید و من تاج از سر نمیتوانم نهاد و مشاهدهء استیلای او بخود قرار نتوانم داد مرا بمیران و به درگاه رحمت خود واصل گردان. این مضمون گفت و سر بسجده برد و در آن سجده جان به جان آفرین سپرد. چنانکه گوید:
گر بند لسانی گسلد از بندش
در خاک شود وجود حاجتمندش
بالله که ز مشرق دلش سر نزند
جز مهرعلی و یازده فرزندش.
در جمع اشعار خود توجهی نداشت. آثار او را پس از مرگ، شریف تبریزی که از شاگردان وی بود جمع آورد. اما مجموعهء مزبوره بقدری بد بود که بنابر قول آتشکده بسهواللسان شهرت یافت. وفاتش به سال 940 ه . ق. بوده است. (ترجمهء تاریخ ادبیات ایران تألیف براون ج 4 ص 157). صادقی کتابدار در مجمع الخواص آرد: مولانا لسانی از اهل شیراز است و شاعری معروف و مشهور. و مستحق محروم مانند وی کم پیدا میشود ولی عقیدهء پاکی داشت و مستجاب الدعوة بود. گویند روزی محبوبش به صوابدید رقیبان از او وجه هنگفتی میخواهد تا شاید بعلت نداشتن آن شرمنده گردد و بکویش کمتر رفت و آمد کند. مشارالیه با اینکه بی چیز بود خواهش وی را می پذیرد و بنظرش میرسد که گشایش این گره فقط به دست میرنجم که وزیر اعظم و امیراکرم وقت بود میتواند باشد. بنابراین بالبدیهه قصیده ای در مدح میر میگوید و بدیدنش میرود. میگویند در حمام است. هنگامی که میر در جامه کن حمام بود میخواهد وارد حمام شود ولی دربانان نمیگذارند. وی سراسیمه شیشهء سقف حمام را می شکند و نگاه میکند، در همان حال از خاطر میر خطور میکند که چرا لسانی در ملازمت ما نیامد. از بالا جواب میدهد که آمده است ولی دربانان نمی گذارند. میر چون از قضیه آگاه میشود بدو اجازهء ورود میدهد و چون قصیده اش را بسیار می پسندد وجهی را که خواجه زاده خواسته بود عیناً بدو عطا میکند. شاعر وجه در دست پیش محبوب خود میرود ولی محبوب از کار خود شرمنده شده پوزشها میخواهد. خلاصه وقوع اینگونه حوادث از شاعر مذکور دور نیست زیرا مردی خوش عقیده بود. مولانا لسانی مستغنی الالقاب است و چون این رسالهء مختصر چندان گنجایش ندارد که منتخباتی از اشعار وی در آن نوشته شود از اینرو بیتی چند درج میگردد. ابیات ذیل از آن جمله است:
چه بد کردم که دیگر مهر بر تنگ شکر داری
نقاب ناز بر گل زهر در بادام تر داری
نه زان کاکل تراشیدی که سرگردان کنی دلها
نهال نازکی وز جوش مرغان دردسر داری.
منم زان خوی نازک آستین بر چشم تر مانده
ز مژگان تا جگر صد پرده خون بر یکدگر مانده
من از غم دست بر سر او به هر جا دیده بیدردی
بر غم من تواضع کرده و دستی بسر مانده
به خنجر قصد قتلم کرده و از صورت حالم
چو صورت مانده حیران دست و خنجر بر کمر مانده
رقیب از حسن طالع صد صبوحی کرده با جانان
لسانی همچنان از جام اول بیخبر مانده.
*
نه لاف دوستی با دلربایی میتوانم زد
نه در راه وفایش دست و پایی میتوانم زد
تو کز سوز محبت بی نصیبی چارهء خود کن
که من پروانه ام خود را بجایی میتوانم زد
در اثبات وفا گر من خموشم یار میداند
که عاشق پیشه ام لاف وفایی میتوانم زد.
*
چه فریاد است یارب کز من دیوانه میخیزد
که از فریاد من صد یارب از هر خانه میخیزد
به درد چشم مستش کرده ام کیفیتی حاصل
که در هشیاری از من نعرهء مستانه میخیزد
لسانی تازه کرد افسانهء من شرح مجنون را
چنین باشد ولی افسانه از افسانه میخیزد.
*
بغل غیر ز مکتوب تو چون غنچه پر است
من دلتنگ بیک حرف زبانی مشتاق.
*
به دستی عاشق از سنگ ملامت خانه میسازد
به دیگر دست تا بر سرزند ویرانه میسازد
میان زهد و رندی عالمی دارم نمیدانم
که چرخ از خاک من تسبیح یا پیمانه میسازد.
*
گر به گل پیوستم از بخت بد من خار شد
ور مسیحا را بجان همدم شدم بیمار شد
گر ملک در خانه بردم سوختم از معصیت
ور پری در پرده پروردم سگ بازار شد.
*
زهی عشقت به باد بی نیازی داده خرمنها
خم فتراک زلفت سرکشان را طوق گردنها
به خاک آستانت خواب مرگم برده بود امشب
سگان آن سر کو ناله ها کردند و شیونها.
*
نگه دار از هوای گرم گلبرگ تر خود را
مریز ای گل عرض(2) بشناس قدر گوهر خود را
بطفلی کشتی دریای خوبی صد خطر دارد
نگه دار ای پسر تا میتوانی لنگر خود را.
*
همچو گل جامه مکن چاک که از لطف بدن
میتوان یافت که در دل چه خیال است ترا.
*
از کجا می آیی ای گلبرگ خندان از کجا
از کجا چشم و چراغ دردمندان از کجا
طور من بد آرزو بیحد بتان مشکل پسند
من کجا سودای این مشکل پسندان از کجا.
*
غم و اندوه و بلا گرد لسانی جمعند
عاشق امروز بجمعیت او کم باشد.
*
سودا همان و عشق همان و جنون همان
یعنی همان لسانی دیوانهء توام.
*
میرم به داغ هجر تو تا تشنگان وصل
بینند حال من نکنند آرزوی تو
در چشمه سار آبله ترسم گلی کند
خاری که مانده در قدم از جست و جوی تو.
*
تو گرم هلاک خواهی دگران مزید عمرم
بعقوبتی بمیرم که از آن بتر نباشد.
*
گر توان بوسید لبهای شکرخند ترا
جان سپردن سهل باشد آرزومند ترا
آن پسر دی با پدر میرفت و میگفتند خلق
خون ما چون شیر مادر باد فرزند ترا.
*
امروز پریشانتر از آنم که توان گفت
وز درد جدائی نه چنانم که توان گفت
بیداد گری پنجه فروبرده بخونم
نگرفته حریفی رگ جانم که توان گفت
جایی من دیوانه بشکلی نگرانم
اما نه بشکلی که توان گفت.
*
بگذار تا سیاهی داغش برم به خاک
کاین داغ را فتیله ز پیراهن کسی است.
*
مردیم و سرگرانی او همچنان که هست
ناز عتاب و تندی خو همچنان که هست
از بیم غم لسانی آزرده شد خموش
طعن زبان بیهده گو همچنان که هست.
*
تو نخل حسنی و جز ناز و فتنه بار تو نیست
کدام فتنه که در نخل فتنه بار تو نیست
هزار میوه ز بستان آرزو چیدم
یکی بلذت پیکان آبدار تو نیست
گرم به جور و جفا میکشی نمیرنجم
که مست حسنی و اینها به اختیار تو نیست
ز گفتهء تو لسانی کتاب شوق پر است
به صفحه ای نرسیدم که یادگار تو نیست.
*
مصلحت بیند که گردد یار و نگذارد رقیب
مصلحت خوب است اما مصلحت بینش بد است.
*
هر خسته که دور از بت سیمین تن خویش است
تا زنده بود در هوس مردن خویش است
ای هم نفسان آتشم از من بگریزید
هر کس که به من دوست بود دشمن خویش است.
*
خوبرویان همه بدخواه دعاگوی خودند
نیست گوشی که در او پند بدآموزی نیست
چشمم از روز بد تست لسانی بی نور
چشم بد دور که مانند تو بدروزی نیست.
*
اگر با بنده یاری مهربانی بیش ازین باید
وگر نامهربانی سرگرانی بیش ازین باید.
*
نی همین سررشتهء بیداد میباید گرفت
مهربانی و وفا هم یاد میباید گرفت.
*
نخل حیات من دل پرخون برآورد
نخلی که خون خورد به ازین چون برآورد
لیلی سری که شام اجل برد زیر خاک
صبح قیامت از دل مجنون برآورد.
*
گفته ای عاقبت کار لسانی مرگ است
مردم و عاقبت کار نه پیداست مرا.
*
گر بمیرم این سخن بر گور من نتوان نوشت
غیر، همدم، بلکه همزانو، لسانی بی نصیب.
*
پس از صد بیقراری جان سپردم قصه کوته شد
همین آرام دیدم بعد چندین اضطراب امشب
حساب داغ دل میکردم امشب سوختم جانا
به من گردید روشن گرمی روز حساب امشب.
*
فلک روزی که میزد خرگه حسن تو دانستم
که جای پاسبانان وفا بیرون درگاه است.
*
مردن به خاکپای تو با جان برابر است
خاک درت به چشمهء حیوان برابر است
بیداریی که زلف تو نبود برابرم
با صد هزار خواب پریشان برابر است
هرگز غبار خاطر موری نبوده ایم
این سلطنت به ملک سلیمان برابر است.
*
نه با تو دست هوس در کمر توان کردن
نه آرزوی تو از دل به در توان کردن
نه از پی تو توان آمدن ز بیم رقیب
نه بی تو رو به دیار دگر توان کردن
بیا که گریهء من آنقدر زمین نگذاشت
که از فراق تو خاکی به سر توان کردن.
*
خدا به دست من آن طرهء دو تا نگذاشت
غریب سلسله ای داشتم خدا نگذاشت
به روز مرگ نویسم خطی که دامن عمر
گرفته بودم و ایام بیوفا نگذاشت
رقیب حاصل گلزار وصل غارت کرد
گلی برای لسانی بینوا نگذاشت.
*
ترا خوشست به مژگان خراش خاطر من
ولی تراوش مژگان آبدار بد است
گل هرات ز بستان خیر خوبی نیست
هوای کار لسانی در این دیار بد است.
*
هم زمام ناقه کوتاه است و هم لیلی مطیع
آرزوی دل بلند و دست مجنون کوته است.
این گونه ابیات بسیار دارد. در تبریز در گذشت و قبرش در جوار قبر باباحسن است. (ترجمهء مجمع الخواص ص 133 تا 135). امیرعلیشیر نوائی در مجالس النفائس آرد: از شیراز است و خوش محاوره و خوش صحبت و اکثر خطوط را نیک می نویسد. این دو بیت از اوست:
نه با تو دست هوس در کمر توان کردن
نه آرزوی تو از دل به در توان کردن
فغان که گریهء من آنقدر زمین نگذاشت
که در فراق تو خاکی به سر توان کردن.
(مجالس النفائس صص 1-160).
صاحب قاموس الاعلام گوید: مولانا لسانی از شعرای مشهور ایران و از مردم شیراز است و در تبریز و بغداد میزیسته و بسال 941 ه . ق. در تبریز درگذشته است. به گفتهء دولتشاه در تذکره، اشعار وی از قبیل شتر و گربه است. این بیت ازوست:
هرگز غبار خاطر موری نبوده ایم
این سلطنت به ملک سلیمان برابر است.
(قاموس الاعلام ترکی).
(1) - نسخه ای از دیوان وی در موزهء بریتانیاست بعلامت 307.
(2) - ن ل: عرق.

لسانین.

[لِ نَ] (ع اِ) تثنیهء لسان. || زبان فارسی و عربی.
- ذواللسانین؛ دوزبان. آنکه به دو زبان سخن تواند گفت. آنکه به تازی و پارسی سخن تواند کرد. رجوع به ذواللسانین شود.

لسانیة.

[لِ نی یَ] (ع ص نسبی) لسانی. منسوب به لسان.
- حروف لسانیة؛ «ر» «ز»، «س»، «ش»، «ص»، «ض». (اقرب الموارد).

لسب.

[لَ] (ع مص) گزیدن مار و کژدم. (زوزنی). گزیدن مار و جز آن. || به تازیانه زدن کسی را. (منتهی الارب). زدن. (منتخب اللغات). || چسبیدن به چیزی. || لیسیدن عسل. (منتهی الارب). لیسیدن انگبین و روغن. (تاج المصادر). || فراهم آوردن. (منتخب اللغات).

لسبرم.

[لَ بَ رَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان نرم آب بخش دودانگهء شهرستان ساری، واقع در یازده هزارگزی شمال سعیدآباد. دارای 30 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لس بس.

[لِ بُ] (اِخ)(1) نام جزیره ای در دریای اژه یا بحرالجزائر. داریوش بزرگ آن را تسخیر کرده است. (ایران باستان ج 1 ص 655 و 692). صاحب قاموس الاعلام ترکی گوید: نام اصلی جزیرهء مدللی است. رجوع به مدللی شود.
(1) - Lesbos.

لسبو.

[لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان اشکور پایین بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 63 هزارگزی جنوب رودسر. کنار راه عمومی مالرو اشکور به قزوین. کوهستانی. سردسیر. دارای 175 تن سکنه. شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از چشمه سار و رودخانهء لسبو. محصولات آنجا غلات و بنشن و گردو و لبینات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و بقعه ای بنام امامزاده قاسم و ابراهیم دارد که بنای آن قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لسبو محله.

[لَ مَ حَلْ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در ششهزارگزی خاوری رودسر و 1500 گزی رودسر به شهسوار. جلگه معتدل و مرطوب و مالاریائی دارای 206 تن سکنهء شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از پل رود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لسبة.

[لَ بَ] (ع اِمص) اسم از لسب، و منه: المرأة عقربٌ حلوة اللسبة. (منتهی الارب)؛ یعنی زن گژدمی است شیرین گزش.

لسپارمدک.

[لِ مِ دُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «ژیرند»، واقع در شصت هزارگزی شمال غربی بردو به فرانسه، دارای راه آهن و 3422 تن سکنه.
(1) - Lesparre - Medoc.

لسپس.

[لِ سِ] (اِخ)(1) فردینان دو. سیاستمدار فرانسوی. مولد ورسای (1894-1805 م.). او کانال سوئز را حفر کرد و به حفر کانال پاناما نیز قیام کرد.
(1) - Lesseps.

لسپنجاه.

[لَ پِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش آستانهء شهرستان لاهیجان واقع در پنجهزارگزی شمال باختری آستانه و سه هزارگزی راه شوسه. جلگه. معتدل. مرطوب و مالاریائی. دارای 96 تن سکنه. شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب از استخر محلی. محصول برنج و ابریشم. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لست.

[لَ] (ص) خوب و نیکو. (برهان) (جهانگیری) :
نفسی پر ز سماع و نفسی پر ز نزاع
نفسی لست و ابالی نفسی نفس خریم.
مولوی (از جهانگیری).
اما «لست» در این شاهد عربی صیغهء متکلم وحده از «لیس» است یعنی باکی ندارم. مرادف لاابالی. (فرهنگ نظام از حاشیهء لغات متفرقه برهان قاطع). || چیزی قوی و البان؟ (لغت نامهء اسدی). هر چیز قوی. (برهان) (جهانگیری). محکم :
گر سیر شدن بتا ز من درخور هست
زیرا که ندارم ای صنم جوزهء(1) لست.لبیبی.
(1) - ن ل: چیزی، و شاید: خرزه.

لست.

[لَ تَ] (ع فعل) نیستی تو. و در بیت ذیل ظاهراً مخفف لست اهلا للعطاء و للصلة و امثالهماست :
هست فتوای فتوت را قلم در دست او
پاسخ فتوا نعم راند بجای لا و لست.سوزنی.

لست.

[لَ] (اِ) اعتصاب کارگران (در لهجهء کرمان)؟

لسترانج.

[لِ] (اِخ)(1) از مستشرقین بزرگ انگلیسی. رجوع به گی لسترانج شود.
(1) - Le Strange.

لستره.

[ ] (اِخ) شهر لیکاونیه است که به مسافت 24 میل به طرف جنوب ایقونیه واقع شده و الحال او را ذوالدرا مینامند. پولس دو مرتبه بدانجا رفت اولا با برنابا (1ع 14:) در وقتی که اهالی آنجا پولس را هرمس خواندند و سپس وی را سنگسار کردند. ثانیاً باسیلاس بدانجا رفت (1 ع 16:) و احتمال قوی میرود که تیموتاوس در آنجا مولود گشت (1 ع 16:1 مقابل 2 تیمو 3:11.) (قاموس کتاب مقدس).

لستریة.

[ل ری یَ] (اِ) ظفره(1). تستریة. رجوع به ظُفرة شود.
(شک ازلکلرک است)
(1) - Hieracium pilosella?

لستک.

[لِ تُ] (اِخ)(1) ژان هرمان کنت. جرّاح فرانسوی. (1692-1767 م.).
(1) - Lestocq.

لستن.

[لِ تَ] (مص) لیسیدن :
لستند آستانت بزرگان و مهتران
چون یوز پیر گشته(1) به لب کاسهء پنیر.
سوزنی (از آنندراج).
(1) - در جهانگیری: لسته.

لسد.

[لَ سَ / لَ] (ع مص) مکیدن بچه همهء شیر مادر را. (منتهی الارب). شیر مکیدن بچه. (منتخب اللغات). شیر خوردن آهوبره از مادر. || لیسیدن انگبین. (تاج المصادر). لیسیدن عسل. (منتخب اللغات) (منتهی الارب). || به زبان لیسیدن آوند. (منتهی الارب).

لسدیگیر.

[لِ یِر] (اِخ)(1) فرانسوا دوک دو. مارشال فرانسه و امیر الامراء به عهد هانری چهارم و لوئی سیزدهم و یکی از مشهورترین کاپیتن های زمان خود. مولد سن بنه دو شامپسر (هُت- آلپ) (1543-1626 م.).
(1) - Lesdiguieres.

لسرآباد.

[] (اِخ) مهرآباد و یقال لسرآباد. از دیه های قاسان. (تاریخ قم ص 138).

لسس.

[لُ سُ] (ع ص، اِ) شتربانان زیرک و ماهر. (منتهی الارب).

لس شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) به فالج مبتلی گشتن. فالج شدن. بی حس شدن. لمس شدن. و نیز رجوع به لس شود.

لسع.

[لَ] (ع مص) گزش. گزیدن. گزیدن مار و کژدم و منج. (تاج المصادر). گزیدن مار و گژدم (بحرالجواهر). زدن و گزیدن از دنبال چنانکه در زنبور و عقرب. گزیدن مار و کژدم. یا لسع نیش زدن صاحب نیش است و لدغ گزیدن به دهان. (منتهی الارب). قرص. || اذیت دادن کسی را به زبان و رنجانیدن. (منتهی الارب). کسی را بد گفتن. (تاج المصادر). || رفتن و سفر کردن. (منتهی الارب).

لسعاء.

[لَ] (اِخ) جایگاهی است. لسعی. (منتهی الارب).

لسعة.

[لُ سَ عَ] (ع ص) سخت رنجاننده مردم را به زبان و عیب کننده: یقال هو لسعة؛ ای قرّاصة للناس بلسانه. (منتهی الارب).

لسعة.

[لَ عَ] (ع اِ) گزیدگی. گزش(1). لدغة. نهشة.
(1) - Morsure.

لسعی.

[لَ عا] (اِخ) لسعاء. موضعی است. (منتهی الارب).

لسفیجان.

[لِ] (اِخ) نام دهی از دهستان ناتل رستاق بخش نور شهرستان آمل، واقع در 17هزارگزی جنوب خاوری سولده و 12هزارگزی جنوب راه شوسهء کناره. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 100 تن سکنه در تابستان و 50 سکنه در زمستان. شیعی مذهب و فارسی و مازندرانی زبان. آب آن از وازرود. محصول برنج و مختصر غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لسق.

[لِ] (ع ص) متصل. ملاصق. لسیق. (منتهی الارب).

لسق.

[لَ سَ] (ع مص) برچسبیدن شش بر پهلو و تهیگاه از تشنگی. (منتهی الارب). شش شتر به پهلو وادوسیدن از غایت تشنگی. (تاج المصادر). لصق. (منتهی الارب).

لسق.

[] (اِ) قسمی گاوزبان (کازع)(1).
(1) - Boragot verrucosa.

لسقواچ.

[لِ] (اِخ) نام قصبهء مرکز قضا در سنجاق نیش از صربستان، واقع در 35هزارگزی جنوب نیش کنار نهر مورادی. دارای 9790 تن سکنه. و از جمله قطعاتی است که طبق عهدنامهء برلن به صربستان واگذار شده و اکثر اهالی همجوار آن از نژاد آرناؤد و مسلمانند که قبل از واگذاری به ممالک عثمانی مهاجرت کرده و بدانجا اقامت گزیده اند. (قاموس الاعلام ترکی).

لسقوفچه.

[لِ چَ] (اِخ) نام قصبه ای در سنجاق طرنوی در بلغارستان، واقع در 20هزارگزی شمال شرقی طرنوی کنار نهر اسلاتار شعبهء رود یانتره که به دانوب میریزد. دارای 6425 تن سکنه. این قصبه را بر تپهء فوقانی مناستری است. (قاموس الاعلام ترکی).

لسقویک.

[لِ] (اِخ) نام قصبهء مرکز قضا در ولایت و سنجاق یانیه، واقع در 65 هزارگزی شمال یانیه کنار نهر چارشووه که به نهر ویوسه میریزد، در محل مرتفعی واقع گشته و دارای 2700 تن سکنه و چندین جامع و تکیه و یک چارسوق و یک منار ساعت دارد، در اوائل مرکز یک ناحیه بود بعداً مدتی سمت مرکزیت یک سنجاق تازه و جدیدالاحداث را پیدا کرد. و سپس بار دیگر مبدل به مرکز قضا گشت. اهالی مسلمان و در امور تجارتی و صرافی مهارت و زبردستی تامه دارند. (قاموس الاعلام ترکی).

لسقویک.

[لِ] (اِخ) نام قضائی است در ولایت و سنجاق یانیه و از طرف جنوب شرقی و جانب جنوب به دو قضای قونیچه و نقس یانیه و از سوی مغرب و شمال غربی به سنجاق ارکری و از سمت شمال و شمال شرقی به سنجاق کوریجه محدود میباشد. 49 قریه دارد و عدهء نفوسش به 18052 نفر بالغ می گردد و اکثر مسلمانند. اراضی آن چندان حاصلخیز نیست و غالب نقاط سنگلاخ میباشد مراتعی نسبتاً خوب و گوسفند و بز و حیوانات اهلی دیگر دارد و محصولاتش از حبوبات متنوعه و پاره ای سبزیجات و میوه جات است. (قاموس الاعلام ترکی).

لسک.

[لِ] (ص) لخت. عریان. (در تداول مردم گناباد خراسان).

لسک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان کوهپایه بخش بردسکن شهرستان کاشمر (ترشیز) واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری بردسکن. کوهستانی، معتدل. دارای 6 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

لسکار.

[لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «پیرنهء سفلی» از ولایت پو به فرانسه، دارای راه آهن و 1871 تن سکنه است.
(1) - Lescar.

لسکن.

[لِ کَ] (اِخ)(1) توماس دوفوانسیور دو. مارشال فرانسه، برادر لترک. مولد بآرن. وی پس از جراحتی که در جنگ پاوی (1525 م.) برداشت، درگذشت.
(1) - Lescun.

لسکو.

[لِ کُ] (اِخ)(1) پیر. معمار فرانسوی. مولد پاریس. وی برآورندهء نمای لوور قدیم و چشمهء اینوسان ها است (1515-1578 م.).
(1) - Lescot.

لسکو.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در نه هزارگزی شمال آستانه و هفت هزارگزی شمال باختری پل سفیدرود. جلگه. معتدل. مرطوب و مالاریائی. دارای 243 تن سکنه شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از سفیدرود. محصول آنجا برنج و ابریشم و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لسکور.

[لِ] (اِخ)(1) لوئی ماری دو. ژنرال وانده. مولد پاریس. وی در نزدیکی فوژِر جراحتی مهلک برداشت. (1716-1793 م.).
(1) - Lescure.

لسکو کلایه.

[لَ کَ یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دهشال بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری آستانه و 60 هزارگزی حسن کیاده. جلگه. معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 2118 تن سکنه شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از نهر لسکو کلایه، از سفیدرود و استخر. محصول آنجا برنج و کنف و ابریشم و مختصر توتون. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این ده از دو قسمت بالا و پایین تشکیل شده و یک بقعه و 15 باب دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لسلاس.

[لِ] (ع ص) کوهان بریده. لسلسة. (منتهی الارب).

لسلسة.

[لِ لِ سَ] (ع ص) کوهان بریده. لسلاس. (منتهی الارب).

لسلسی.

[لَ لَ سا] (اِخ) نام موضعی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

لسلی.

[لِ] (اِخ) ژُن. ریاضی دان و فیزیک دان انگلیسی، مخترع میزان الحرارهء دیفرانسیل.(1)
(1) - Thermometre differentiel.

لسلی.

[لِ] (اِخ)(1) شارل رُبرت. مصوّر تاریخ انگلیسی. مولد لندن. (1794-1859 م.).
(1) - Leslie.

لسم.

[لَ سَ] (ع مص) چشیدن. || خاموش بودن از درماندگی در سخن و عجز نه از خردمندی. || پیوسته بودن به راهی. || لازم گرفتن. (منتهی الارب).

لسن.

[لَ سِ] (ع ص) زبان آور. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). فصیح. السن. (منتهی الارب) :
هست از جملهء عجائب دهر
لسن گنگ و اعمش کحال.
(از مقامات حمیدی).
|| آنچه سرش را باریک شبیه به زبان ساخته باشند. (منتهی الارب).

لسن.

[لِ] (ع اِ) زبان. || سخن. || لغت. یقال: لکل قوم لسن یتکلمون بها و منه قراءة بعضهم الا بلسن قومه. (منتهی الارب). || روزمرهء قومی (؟). (منتخب اللغات). در کتب دست رس دیگر این معنی یافت نشد.

لسن.

[لُ] (ع اِ) جِ لِسان. (منتهی الارب).

لسن.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ السن. (منتهی الارب).

لسن.

[لَ سَ] (ع اِمص) زبان آوری. (منتهی الارب). فصیح شدن. زبان آور شدن. (تاج المصادر). زبان آوری کردن. مایقع به الافصاح الاَلهی لاَذان العارفین عند خطابه تعالی لهم. (تعریفات).

لسن.

[لَ] (ع مص) به زبان گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). کسی را با زبان گرفتن. (تاج المصادر). به زبان گرفتن کسی را. (منتخب اللغات). به زبان افراط (؟) کردن. (زوزنی). || چیره گردیدن بر کسی در ملاسنة. || دشنام دادن. || خراشیدن سینهء نعل و باریک ساختن اعلای آنرا. || مکیدن آب زبان دختر را. || گزیدن کژدم کسی را. (منتهی الارب).

لسن.

[لَ سَ] (اِخ) نام موضعی به لاریجان. (مازندران و استرآباد رابینو ص 114 بخش انگلیسی).

لسن.

[] (اِ) به لغت هندی ثوم است. (تخفهء حکیم مؤمن).

لسنت.

[لِ سَ] (اِخ)(1) (...الصغری) و (...الکبری) نام دو موضع به اندلس کنار بحر روم. (نخبة الدهر دمشقی ص 245).
(1) - Alicante.

لسنون.

[لِ نِ وَ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «فینیستر» از ولایت برست به فرانسه، دارای 4111 تن سکنه.
]. lessnevin ]
(1) - Lesneven

لسنونة.

[لَ نَ] (اِخ) نام جایگاهی است. (معجم البلدان).

لسو.

[لَسْوْ] (ع مص) بسیار خوردن. (منتهی الارب).

لسوب.

[لَس س سر/ لَ] (ع ص) چیزی اندک. (منتهی الارب).

لسورة.

[ ](1) (اِ) به هندی سپستان است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - در فهرست مخزن الادویه: لسورا.

لسوریطس.

(1) [] (معرب، اِ) لبلاب است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - در فهرست مخزن الادویه: لسوریطن.

لسوع.

[لَ] (ع ص) زن دشمن دارنده شوی را. (منتهی الارب).

لسوع.

[لُ] (ع اِ) شکافها. (منتهی الارب).

لسوغوریون.

[ ] (اِ) به لغت عبرانی قرفه است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - در فهرست مخزن الادویه: لسوعوریون.

لسوق.

[لُ] (ع مص) چسبیدن به چیزی. (منتهی الارب). برچسبیدن. (منتخب اللغات). دوسیده شدن. (تاج المصادر) (زوزنی).

لس و لوس.

[لَ سُ] (ص مرکب، از اتباع)رجوع به لس شود.

لسه.

[لَ سَ / سِ] (اِ) گوشت بد. بعضی قسمتهای ناچیز و هیچکارهء گوشت گوسفند و جز آن. فضول گوشت، یعنی سوای گوشت لخم و استخوان. گوشت کم با پوست و پیه دوسیده. پوست درونی گوشت گوسفند و گاو و امثال آن که به چربو و پیه پیوسته باشد.

لسه.

[لِ سِ] (اِخ)(1) کرسی بخش در «مانش»، از ولایت کوتانس، کنار رود آی(2) به فرانسه، دارای راه آهن و 1050 تن سکنه.
]. Lesse ]
(1) - Lessay ] . ٍّA ]
(2) - Ay

لسه.

[لُ سِ] (اِخ)(1) نام شهری به آسیای صغیر در عهد اردشیر دوم هخامنشی. (ایران باستان ج 2 ص 1139).
(1) - Leuce.

لسه بال.

[لُ سَ / سِ] (اِ) (به لهجهء طبری) یلوه. یلبه (طائر معروف). به لغت دیلمی سلوی است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه).

لسه پسه.

[لَ سَ / سِ پَ سَ / سِ] (اِ مرکب، از اتباع) (در صفت گوشت بد). فضول گونهء گوشت خام. || گوشت بد. گوشت بد که لخم نیست. رجوع به لسه شود. || فلانشه(1).
(1) - Flanchet.

لسه میر.

[لَ سَ] (اِ)(1) مرضی در کرم قز (ابریشم) که بزرگ شود و نتند و سیاه شود و میرد. قسمی بیماری کرم ابریشم که کرم فالج زده و بی حس شود. قسمی بیماری کرم پیله که در اول مفلوج شود و سپس میرد.
(1) - Flacherie.

لسی.

[لَ] (حامص) فالج بودن. لمسی. || رخوت. استرخاء.

لسیتین.

[لِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام دسته ای از لیپیدهای مختلط که دارای فسفر و آزت هستند. (گیاه شناسی گل گلاب ص 8).
(1) - Lecithine.

لسیدن.

[لِ دَ] (مص) لیسیدن. (آنندراج).

لسیس.

[] (اِخ) نام قلعه ای از قلعه های زبید به یمن. (معجم البلدان).

لسیع.

[لَ] (ع ص) گزیدهء مار و کژدم. (منتهی الارب).

لسیعة.

[لَ عَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب). به لغت مغربی اوقیمونداس است. (تحفهء حکیم مؤمن) (فهرست مخزن الادویه).

لسینگ.

[لِ] (اِخ)(1) گتلد افرائیم. نویسندهء آلمانی. مولد کامنتس (ساکس) (1729 - 1781 م.).
(1) - Lessing.

لش.

[لَ] (اِ) لاشه. لاش. جیفه. مردار. جسد بیروح. جسم حیوان روح بشده. || کشته و پوست کندهء گاو و گوسفند و امثال آن. گاو و گوسفند کشته و پوست برکنده. رجوع به لاشه و لاش شود. || (ص) کنایه است از سخت بیکاره و کاهل. سخت تنبل. که تن به کار ندهد. که در پی تحصیل روزی زن و فرزند و کسان نباشد. || در تداول عامه، کنایه است از بی عار. بی غیرت. نامرد. نهایت بی غیرت.

لش.

[لَ] (اِ) (به لهجهء طبری) زمین آب دار.

لش.

[لَش ش] (ع اِ) تتم. (منتهی الارب). سماق. رجوع به سماق شود. || ماش. (منتهی الارب).

لش.

[لَش ش] (ع مص) راندن. (منتهی الارب).

لش.

[لُ] (اِ) مخفف لوش که لجن باشد و آن گل و لای تیره و سیاه است که در ته تالابها و بن حوضها بهم میرسد. (برهان). گل تیره باشد که در بن حوض و سیه آبها بهم رسد و آن را لوش نیز خوانند :
صاف باشد زلال دولت تو
تیره شد آب دشمنانْت ز لش.
پوربهای جامی (از جهانگیری).
همان لژن که مرقوم شد آن را لوش نیز گویند. (آنندراج).

لش.

[لُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در «آندر - اِ - لوآر»، واقع در 37 هزارگزی جنوب شرقی تور نزدیک اندر به فرانسه، دارای راه آهن و 4760 تن سکنه. و آنجا مولد آلفرد دووینیی است.
(1) - Loches.

لش.

[لُ] (اِخ) نام قصبهء مرکز قضا به آرنائودستان، در سنجاق اشقورده، واقع در 36 هزارگزی جنوب شرقی اشقورده. دارای 5300 تن سکنه و چهارسوقی مشتمل بر هشت باب دکان و بازار یکشنبهء دائم و چهار جامع. هوای قصبه به علت مردابهائی که براثر طغیان نهر در این بوجود آمده بسیار سنگین و غیرقابل تحمل است لذا اکثر اهالی در دامنهء تل مورکینه مسکن گزیده و خانه های مرتفع و قشنگ با باغ و باغچه و گل و گیاه بوجود آورده اند و تلّی به شکل هرم میان این قسمت و قصبه دیده میشود. بدانجا قلعهء قدیمی و تالابی از دوران وندیک ها هست. در زمان وندیک ها این قصبه ابنیه و عمارات عالی و استحکاماتی موافق زمان داشت و از پنج کلیسا که از آن زمان به یادگار مانده یکی را به جامع تبدیل کردند و فع ویران است و اگر از روی تحقیق اسکندربیک مشهور را در حظیرهء جامع فوق دفن کرده باشند فع محل آن معلوم نیست و دو کلیسای دیگر را نیز الیوم به جامع مبدل ساخته اند. این قصبه بسیار قدیم و قسمت اعظم سکنهء آن مسلمانند و در سابق لیسوس نام داشته است.

لش.

[لَ] (اِخ) نام قضائی در ولایت و سنجاق اشقورده از آرنائودستان محدود از شمال به اشقورده و از مشرق به قضای میردیته و از جنوب به قضای آقچه حصار و از مغرب به دریای آدریاتیک و آن به انضمام دو ناحیهء زادریمه و مالیسیا، سی هزار تن سکنه و 39 قریه دارد. و قسمت اعظم اهالی مسلم و اندکی لاتن هستند. قسمت شرقی قضا کوهستانی و قسمت غربی تا ساحل دریا صحرا و دشت است. خاکی حاصلخیز دارد ولی بر اثر طغیان نهر درین غالباً کشت نمیشود مگر اینکه سدهائی در بستر نهر مذکور ساخته شود. محصولات عمده آنجا: ذرت، برنج، گندم و جو و غیره است و چراگاههای نیکو دارد. و سکنهء اطراف اشقورده در زمستان گوسفندان خود را برای تعلیف بدانجا می برند. کوههای لش پوشیده از جنگل است و درختان خوب دارد و بهرهء بسیار در سال میدهد نهر درین [جا] قابل سیر سفائن نیست و فقط زورقهای کوچک میتوانند در آن آمدوشد داشته باشند. (قاموس الاعلام ترکی).

لشاب.

[لَ] (اِ مرکب) جایی که آب ایستاده و در آن علف و نی روید. آب باطلاقی. باطلاق. لجن زار(1). || آب کثیف و آلوده چون آب پارگین و کشتارگاه و جز آن.
(1) - Marecage.

لشارون.

[] (اِخ) (به معنی دست) مقاطعه ای است که یوشع شهریار آن را مفتوح ساخت (یوشع 12:18) و همان شارونهء حالیه است که در نزدیکی تابور واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

لش بازی.

[لَ] (حامص مرکب) بیعاری. عمل بیعاران. کارهای مردم لش.

لشبونه.

[لِ نَ] (اِخ)(1) لیسبن پایتخت کشور پرتقال. رجوع به لیسبن شود. یاقوت در معجم البلدان گوید: لشبونة... و یقال اُشبونه بالالف، هی مدینة بالاندلس یتصل عملها باعمال شنترین و هی مدینة قدیمة قریبة من البحر غربی قرطبة و فی جبالها البزاة الخلص و لعسلها فضل علی کل عسل الذی بالاندلس یسمیّ اللاذرنی یشبه السکر بحیث انه یلف فی خرقة فلایلونها و هی مبنیة علی نهر تاجه والبحر قریب منها و بهامعدن التبر الخالص و یوجد بساحلها العنبر الفائق و قد ملکها الافرنج فی سنة 537 و هی فیما احسب فی ایدیهم الی الاَن - انتهی. صاحب قاموس الاعلام ترکی آرد: نامی است که اعراب لیسبن پایتخت پرتقال را داده اند و اشبونه نیز گویند.
(1) - Lisbonne.

لشت.

[لَ] (اِ) پنجهء عروس و آن نوعی از خرماست. (در جیرفت).

لشت.

[لُ] (ص) قوی و استوار. (از مجعولات شعوری) و ظاهراً مصحف لست باشد.

لشتانی.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان حمداوی بخش لنگهء شهرستان لار، واقع در 135 هزارگزی شمال باختری لنگه، در مدخل جنوبی تنگ خیال. دامنه، گرمسیر، مرطوب و مالاریائی دارای 79 تن سکنهء سنی، زبان آنها عربی و فارسی محلی، آب آن از قنات و چاه و باران. محصولات غلات و خرما. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لشتن.

[لَ تَ] (مص) تماشا و تفرج کردن. (از برهان) (از آنندراج).

لشتن.

[لِ تَ] (مص) لیشتن. لیسیدن. (برهان) (جهانگیری). زبان بر چیزی مالیدن. لستن :
لشتند آستانت بزرگان و مهتران
چون یوز پیر لشته به لب کاسهء پنیر.
سوزنی (از جهانگیری).
و امروز لیشتن متداول است: مثل انگشت لیشته، سخت فقیر.

لشت نشا.

[لَ تِ نِ] (اِخ) نام ناحیتی از نوزده ناحیهء گیلان. محدود از مشرق به لاهیجان و از جنوب و مغرب به موازی رشت و از شمال به بحر خزر و دهانه های متعدد دلتای سفیدرود که از آن گذشته رسوبات بسیاری با خود آورده و تشکیل اراضی زراعتی حاصلخیزی میدهد. در ساحل آن جنگل اناری است که آن را انارکاله مینامند. محصول آن ابریشم و برنج و کتان و سبزی و انار و توتون. عدهء قراء در حدود چهل و مهمترین آن حورشار است که دارای بازار و حمام و مسجد میباشد، دیگر حله رود و لیجا و لیموچا و نوده است. این ناحیه بواسطهء ترعه هایی که از سفیدرود جدا شده آبیاری میشود و مهمتر از همهء آنها نورود است. اهالی علاوه بر زراعت به صید ماهی و ساختن تور ماهیگیری اشتغال دارند و قسمتی از تجارت آنها بتوسط علی آباد با روسیه است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص 270). نام یکی از بخشهای شهرستان رشت. این بخش در قسمت شمال خاوری شهرستان واقع و محدود است از شمال به دریای خزر. از خاور به رودخانهء سفیدرود. از باختر به دهستان خشگ بیجار بخش خمام و از جنوب به بخش کوچصفهان. آب و هوای بخش مانند دیگر نقاط گیلان معتدل و مرطوب است. آب قراء بخش برای زراعت از نهرهای نورود و توشاجوب منشعب از سفیدرود است. محصول عمدهء بخش برنج و ابریشم و کنف و چای و صیفی است. این بخش از 42 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و مجموع نفوس آن در حدود 35 هزار نفر است. مرکز بخش قصبهء حورشهر است که در روزهای شنبه و سه شنبه بازار عمومی دارد. قراء مهم این بخش عبارتند از: توچا. گفشه. لیچا. جوریاب. اژدها بلوچ. نوده. بندر علی آباد و چونچنان. در سال 1318 طرح جادهء لشت نشا به کوچصفهان بوسیلهء مالک محل کشیده شده و بواسطهء پیش آمد وقایع شهریور 1320 تا سال 1327 ه . ش. راکد مانده بود و در این سال مجدداً شروع به مرمت و شن ریزی و تکمیل جاده گردید و در تاریخ 2 تیر ماه 1328 خاتمه یافت و همان روز افتتاح شد و همه روزه بین مرکز بخش و رشت و لاهیجان اتومبیل رفت و آمد میکند. مرکز بخش با رشت ارتباط تلفنی دارد و در نظر است که از مرکز بخش بندر علی آباد راه فرعی اتومبیل رو احداث شود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لشتنی.

[لِ تَ] (ص لیاقت) درخور لشتن. لیسیدنی.

لشتو.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان تنکابن، واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری تنکابن و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء تنکابن به رامسر. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 154 تن سکنه شیعه. گیلکی و فارسی زبان آب آن از رودخانهء چالکرود. محصول آنجا برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لشتهء ترکان.

[ل تَ یِ تُ] (اِخ) فشتهء ترکان که نام موضعی است. رجوع به تاریخ سیستان حاشیهء صص 401ـ 402 شود.

لشخره.

[لَ خَ رِ] (اِخ) دهی از دهستان تراکمه بخش کنگان، شهرستان بوشهر، واقع در 113 هزارگزی جنوب خاوری کنگان و 2500 گزی راه فرعی لار به گله دار. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 136 تن سکنه. شیعه. فارسی و ترکی زبان. آب آن از چاه، محصول آن غلات و تنباکو، شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لش خوار.

[لَ خوا / خا] (نف مرکب)جیفه خوار. مردارخوار. || (اِ مرکب) لاش خوار. لش خور. کرکس. نوعی مرغ بزرگ جثه. رجوع به دال و کرکس شود.

لش خور.

[لَ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) آنکه جیفه خورد. || (اِ مرکب) دال. لش خوار. لاشخوار. مرغ مردارخوار. کرکس. رجوع به دال و کرکس شود.

لشرود.

[لَ] (اِخ) نام محلی کنار راه رشت و انزلی میان سرداب چاه و گرفن در 347 هزارگزی تهران.

لشفریت.

[لِ شِ] (فرانسوی، اِ)(1) ظرفی از ظروف آشپزخانه که زیر بابزن گذارده شود برای گرفتن چربی گوشت.
(1) - Lechefrite.

لشک.

[لَ] (اِ) نامی که در لاهیجان و دیلمان به داردوست دهند. عشقه. عشق پیچان. مهربانک. لبلاب. رجوع به داردوست شود.

لشک.

[لَ] (اِ) پاره. (برهان) (جهانگیری). لشکه. لشک لشک؛ پاره پاره. (برهان). صاحب انجمن آرا گوید مأخذ لشکر از اینجاست. و بر اساسی نیست. || شبنم. (جهانگیری). شبنم و آن رطوبتی باشد در هوا که بر روی زمین و سبزه نشیند و مانند برف زمین را سفید کند. لِشک. (برهان).

لشک.

[لِ] (اِ) شبنم. لَشک. رجوع به لَشْک شود.

لشک.

[] (اِخ) نام موضعی در حدود شرقی بیرجند.

لشکاجان.

[لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان مرکزی بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در پنج هزارگزی جنوب رودسر. جلگه، معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 926 تن سکنه شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از نهر پل رود. محصول آن برنج و چای. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. این ده از دو محلهء بالا و پائین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لشکام.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دهشال بخش آستانه شهرستان لاهیجان، واقع در پانزده هزارگزی شمال خاوری آستانه و سه هزارگزی شمال دهشال. جلگه معتدل. مرطوب و مالاریائی. دارای 766 تن سکنه شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از نهر لسکو کلایه از سفیدرود و استخر محلی. محصول برنج و کنف و ابریشم و ماهی. شغل اهالی زراعت و صید. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لشکان.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشکوربالا، بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 59 هزارگزی جنوب بخش و 32 هزارگزی جنوب خاوری سی پل. کوهستانی. سردسیر. دارای 350 تن سکنهء شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و بنشن و لبنیات و فندق. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و صعب العبور است. سه چهارم اهالی برای کسب در زمستان به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لشکر.

[لَ کَ] (اِ) سپاه. سپه. جیش. جند. عسکر. (منتهی الارب). قال ابن قتیبة والعسکر، فارسی معرب. قال ابن درید و انما هو لشکر بالفارسیة و هو مجتمع الجیش. (المعرب جوالیقی ص 230). خیل. حشم. بهمة. (منتهی الارب). حثحوث. قشون. سریة. (دهار). رجل. جمیع. کتیبة. خمیس. زفر. زافره. صنتیت. ازور. فیلق. عجوز. غار. طحون. عرض [ عَ / عِ / عَ رَ ] . (منتهی الارب) :
خواسته تاراج کرده، سودهایت بر زیان
لشکرت همواره یافه چون رمه یْ رفته شبان.
رودکی (در مقام نفرین).
سپاه اندک و رای و دانش فزون
به از لشکر گشن بی رهنمون.ابوشکور.
شد آن لشکر و تخت شاهی به باد
چو پیچیده شد شاه را سر ز داد.فردوسی.
نیاطوس جنگی برادرش بود
بدان جنگ سالار لشکرش بود.فردوسی.
ز بهر طلایه یکی کینه توز
فرستاد با لشکری رزم یوز.فردوسی.
نه از لشکر ما کسی کم شده ست
نه این کشور از خون لمالم شده ست.
فردوسی.
چنان لشکر گشن و چندین سوار
سراسیمه گشتند از کارزار.فردوسی.
خروشی برآمد ز لشکر به زار
کشیدند صف بر در شهریار.فردوسی.
کجا شیرمردان جنگاورند [نیساریان]
فروزندهء لشکر و کشورند.فردوسی.
بزد نای رویین و بربست کوس
بیاراست لشکر چو چشم خروس.فردوسی.
همیشه خلیده دل و راهجوی
ز لشکر سوی دژ نهادند روی.فردوسی.
به اندازهء لشکر او نبودی
گر از خاک و از گل زدندی شیانی.فرخی.
خوارزم گرد لشکرش ار بنگری هنوز
بینی علم علم تو به هر دشت و کردری.
عنصری.
بجوشید لشکر چو مور و ملخ
کشیدند از کوه تا کوه نخ.عنصری.
لشکر چو سگان رمه و دشمن چون گرگ
وین کار سگ و گرگ و رمه با رمه بان است.
منوچهری.
بر گل تر عندلیب گنج فریدون زده ست
لشکر چین در بهار خیمه به هامون زده ست.
منوچهری.
گفت سالار قوی باید به پروان اندرون
زانکه در کشور بود لشکر تن و سردار سر.
میزبانی بخاری.
عبدالله بیرون آمد و لشکر خود را بیافت پراکنده و برگشته. (تاریخ بیهقی). حجاج بن یوسف... برآمد با لشکر بسیار و ایشان را مرتب کرد. (تاریخ بیهقی). عبدالملک مروان با لشکر بسیار از شام قصد مصعب کرد. (تاریخ بیهقی). دلم بر احمد عبدالصمد قرار میگیرد که لشکر بدان بزرگی و خوارزمشاه مرده را به آموی رسانیدن تواند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 374). هر دو لشکر بدان بلا صبر کردند. (تاریخ بیهقی ص 352). بگتکین چوگانی و پیرآخورسالار را بگفت تا بر میمنه بایستادند با لشکری سخت قوی. (تاریخ بیهقی). کوکبهء بزرگ و لشکر و اعیان و رسول پیش آمد. (تاریخ بیهقی ص 355). نامه ها نسخت کردند سوی امیرک بیهقی که پیش از لشکر بیاید. (تاریخ بیهقی ص 360). امیر گفت: مبارک باد خلعت بر ما و بر خواجه و بر لشکر و بر رعیت. (تاریخ بیهقی ص 381). از در باغ شادیاخ تا در سرای رسول تمامی لشکر و اعیان برنشستند. (تاریخ بیهقی ص 376). معظم لشکر امیر سبکتکین را نیک بمالیدند. (تاریخ بیهقی). پدرش سواران برافکند و لشکر خواستن گرفت. (تاریخ بیهقی). پس از عید دوازده روز، نامه رسید از حاجب علی قریب و اعیان لشکر. (ابوالفصل بیهقی). و یوسف را بدان بهانه فرستادند که گفتند باد سالاری در سر وی شده است و لشکر چشم را سوی او کشیده. (تاریخ بیهقی). از جانب لشکر فور بانگی به نیرو آمد و فور را دل مشغول شد. (تاریخ بیهقی). لشکر را سلاح دادند و بامداد برنشست، کوسها فروکوفتند. (تاریخ بیهقی). در باب لشکر پایمردی ها کردی تا جمله روی بدو دادند. (تاریخ بیهقی).
خود نباید زان سپس لشکر ترا بر خلق دهر
ور ببایدت از نجوم آسمان لشکر کنی.
ناصرخسرو.
ترسم همی که گر تو نباشی ز لشکرش
بی تو نه قلب و میمنه ماند نه میسره.
ناصرخسرو.
به لشکر بنازد ملوک و همیشه
ز شاهان عصرند بر درش لشکر.
ناصرخسرو.
کس سه لشکر دید زیر چادری
وین حدیثی بس شگفت و نادر است.
ناصرخسرو.
چو من پادشاه تن خویش گشتم
اگر چند لشکر ندارم امیرم.ناصرخسرو.
در لشکر زمانه بسی گشتم
پر گرد ازین شده ست ریاحینم.ناصرخسرو.
با لشکر زمانه و با تیغ تیز دهر
دین و خرد بس است سپاه و سپر مرا.
ناصرخسرو.
لشکر و مردی و دین و داد باید شاه را
هر چهارش هست و تأیید الهی بر سری.
امیرمعزی.
لشکر از جاه و مال شد بددل
رعیت از بی زریست بیحاصل.سنائی.
و بمشایعت او جملهء لشکر و بزرگان برفتند. (کلیله و دمنه). و چون بلاد عراق و پارس به دست لشکر اسلام فتح شد. (کلیله و دمنه).
خضرالهامی که چون سکندر
لشکر کشد و جهان گشاید.خاقانی.
ور ز ابنوس روز و شبم لشکری برآید
جز بهر نطع مدح چو تو مهتری ندارم.
خاقانی.
شطرنجی ثنای توام قائم زمانه
کز نطع مدحت تو برون لشکری ندارم.
خاقانی.
محمودوار بت شکن هند خوان از آنک
تاراج هند آز کند لشکر سخاش.خاقانی.
میندیش اگر صبر من لشکری شد
دلت سنگ شد سنگ بر لشکر افکن.
خاقانی.
دانم که مه جبینی ای آسمان شکن
اما ندانم آنکه چه لشکر شکسته ای.خاقانی.
جائی که عرض داد سپه رای روشنت
تا حشر از آن طرف نبرد لشکر آفتاب.
خاقانی.
دگر چه چاره کنم باز عشق لشکر کرد
به تیغ قهر دل خسته را مسخر کرد.
مجد همگر.
و لشکر مغول چون مور و ملخ از جوانب و حوالی درآمدند و پیرامون باروی بغداد نرگه زدند. (جامع التواریخ رشیدی). من با لشکری چون مور و ملخ متوجه بغدادم. (جامع التواریخ رشیدی).
لشکر انعام نادیده به بانگی تفرقه ست
دفتر شیرازه ناکرده به بادی ابتر است.
جامی.
جان رفت و صبر و دین و دل ای عقل جمله رفت
لشکر گریختند چه جای شجاعت است.
کاتبی.
لشکر باد اگر جهان گیرد
شمع خورشید زان کجا میرد.
افتراض؛ مرسوم گرفتن لشکر. فرض؛ لشکر مرسوم گیر. اورم؛ معظم لشکر و لشکر ذوعظمت...: اجتهار؛ بسیار شمردن لشکر را. عرمرم؛ لشکر بسیار. استجمار، تجمر؛ مقیم کردن لشکر به دار الحرب. انهزام؛ شکست خوردن لشکر. هزیمت؛ شکست لشکر. هطلع؛ لشکر گران. هیضل؛ لشکر بسیار. تجمیر؛ مقیم گردانیدن لشکر به دارالحرب و باز نگردانیدن آنها را. (منتهی الارب). تجمیر؛ لشکر در ثعز فروگذاشتن. (تاج المصادر). رداح؛ لشکر گرانبار. منسر [ مِ سَ / مَ سِ ]؛ پاره ای از لشکر که مقدمهء لشکر بزرگ باشند. منصال؛ جماعتی از لشکر کم از سی یا چهل. دافه؛ لشکر که به سوی دشمن مرور کند. دوثة؛ شکستن لشکر را. دهب؛ لشکر شکست خورده. صندید؛ جماعت لشکر. خال؛ علم لشکر. صرد؛ لشکر گران. قادمة الجیش؛ بزرگ لشکر. قیروان؛ معظم لشکر. سرّیه؛ پاره ای از لشکر از پنج نفر تا سیصد یا چهار صد. خضراء؛ لشکر گران که در آهن گرفته باشد خود را از سلاح. جحفل؛ لشکر عظیم. بریم؛ لشکری که از قبائل شتی گرد آمده باشد. لهام؛ لشکر بسیار. عرام؛ بسیاری و تیزی و سختی لشکر. معرة؛ کارزار لشکر بی حکم امیر. جخیف؛ لشکر بزرگ. جحفلة؛ گردآوردن لشکر را. استجاشة؛ طلب کردن لشکر. مجنبة؛ هر اول لشکر. بعث؛ لشکر و گروهی که بجایی فرستند. (منتهی الارب). تجنید؛ لشکر گرد کردن. (دهار). کتیبة ملمومة و ململمة؛ لشکر فراهم آمده و در هم پیوسته. لکیک؛ لشکر درهم پیوسته. جیش مطناب؛ لشکر بزرگ و گران. (منتهی الارب). تکتیب؛ لشکر گروه گروه کردن. (تاج المصادر). طهلس و طلهس، طحول، ملحاء، لهموم؛ لشکر گران. (منتهی الارب). تعبیة؛ لشکر به ترتیب بداشتن برای جنگ. (تاج المصادر). جیش لجب و جیش ذولجب؛ لشکر با فغان و شور و غوغا. الف مقلمة؛ لشکر باساز و سلاح. قمامسه؛ لشکرکشان روم. (منتهی الارب). صاحب آنندراج گوید: دریاشکوه، جنگجوی، جرار، شکسته، گسسته، برگشته از صفات و عروس و چشم خروس از تشبیهات اوست و با لفظ شکستن کنایه از مغلوب و ناتوان شدن و با لفظ کردن و کشیدن و آوردن و فراز آوردن و انگیختن به معنی فراهم آوردن و با لفظ بهم ریختن مستعمل است. کلمهء لشکر با این کلمات ترکیب شود و افادهء معانی خاص کند: آنچه به کلمهء لشکر پیوندد:
لشکرآرا؛ لشکرآرائی، لشکرافروز، لشکرانگیز، لشکرانگیزی، لشکرپژوه، لشکرپناه، لشکرجای، لشکرخیز، لشکردار، لشکرداری، لشکرستان؛ لشکرشکر، لشکرشکن، لشکرشکنی، لشکرشکوف، لشکرشناس، لشکرفروز،لشکرکش، لشکرکشی، لشکرگاه، لشکرگذار، لشکرگشای، لشکرگه، لشکرگیر.
و مصادری پدید آورد چون: لشکر انگیختن و لشکر بردن و لشکر ساختن و لشکر شکستن. و لشکر کردن و هم اسامی مصدری که امثلهء آن در فوق گذشت. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود. و آنچه کلمهء لشکر بدان پیوندد: پری لشکر (فردوسی)، پس لشکر (فردوسی)، سرلشکر و سر لشکری :
رعیت نوازی و سرلشکری
نه کاریست بازیچه و سرسری.سعدی.
و غیره.
-امثال: مثل لشکر بی سردار ؛ مثل لشکر شکست خورده.

لشکر.

[لَ کَ] (اِخ) ظاهراً نام موضعی بوده است به سیستان. یا آن تصحیف بسکر است. (تاریخ سیستان ص 159).

لشکر.

[لَ کَ] (اِخ) نام موضعی به جنوب تستر، بنا کردهء لشکربن طهمورث. نام جدیدتر آن عسکر مکرم است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 112 و 215).

لشکر.

[لَ کَ] (اِخ) ابن طهمورث دیوبند. بانی شهر «عسکر مکرم» که در آغاز نام «لشکر» داشته و در خوزستان واقع است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 112).

لشکرآباد.

[لَ کَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 24 هزارگزی باختر کرج و هفت هزارگزی جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. جلگه، معتدل، دارای 295 تن سکنه شیعه. فارسی زبان. آب آن از قنات و رود کردان. محصول غلات و صیفی و بنشن و چغندر قند و لبنیات و انگور. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و از طریق پل کردان ماشین بدانجا توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

لشکرآباد.

[لَ کَ] (اِخ) یکی از محله های شهر اهواز، واقع در باختر رود کارون. در این محل سابقاً دهی بنام امانیهء بزرگ بوده است. لشکرآباد در سال 1315 ه . ش. به اهتمام لشکریان مقیم اهواز بنا شد و دارای ششهزار سکنه و دبستان و کلانتری و تلفن و صندوق پست است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لشکرآرا.

[لَ کَ] (نف مرکب) لشکرآرای. آرایندهء لشکر. منظم کنندهء لشکر. آنکه تعبیهء سپاه کند. سردار لشکر. فرمانده سپاه :
همه نیزه داران شمشیرزن
همه لشکرآرای و لشکرشکن.دقیقی.
به قلب اندرون ساخته جای خویش
شده هر یکی لشکرآرای خویش.فردوسی.
ابر میسره لشکرآرای هند
زره دار و در چنگ رومی پرند.فردوسی.
نگه کرد در قلبگه جای خویش
سپهبُد بد و لشکرآرای خویش.فردوسی.
چنین گفت با لشکرآرای خویش
که دیوار ما آهنین است پیش.فردوسی.
بیاراست بر میمنه جای خویش
سپهبد بد و لشکرآرای خویش.فردوسی.
سوی فور هندی سپهدار هند
بلنداختر و لشکرآرای هند.فردوسی.
ترا با دلیران من پای نیست
به هند اندرون لشکرآرای نیست.فردوسی.
ترا نیز با رزم او پای نیست
ز ترکان چنین لشکرآرای نیست. فردوسی.
بدو گفت نوذر که این رای نیست
سپه را چو تو لشکرآرای نیست.فردوسی.
بدو گفت رو لشکرآرای باش
بر آن کوههء ریگ بر پای باش.فردوسی.
به دست چپ خویش بر جای کرد
دل افروز را لشکرآرای کرد.فردوسی.
به دست منوچهرشان جای کرد
سر تخمه را لشکرآرای کرد.فردوسی.
ز منشور خود بر زمین جای نیست
چو گرد او یکی لشکرآرای نیست.فردوسی.
که با او به جنگ اندرون پای نیست
چنو در جهان لشکرآرای نیست.فردوسی.
میریوسف پس ناصردین
لشکرآرای شه شیرشکار.فرخی.
میریوسف عضدالدوله یاری ده دین
لشکرآرای شه شرق و خداوند رقاب.
فرخی.
لشکرآرای چنین یافته ای
تو بیاسای و ز شادی ماسای.فرخی.
لشکرآرای شه شرق ولینعمت من
عضد دولت یوسف پسر ناصر دین.فرخی.
جز او نیست در لشکرش تیغ زن
زهی لشکرآرای لشکرشکن.نظامی.
ز دیگر طرف لشکرآرای روم
برآراست لشکر چو نخلی ز موم.نظامی.

لشکرافروز.

[لَ کَ اَ] (نف مرکب)لشکرفروز. آنکه لشکر به اشتعال نایرهء قتال انگیزد. آنکه تحریض لشکر به جنگ کند در جنگ جای :
از آن بهره ای را به نستور داد
یل لشکرافروز فرخ نژاد.دقیقی.
که داند که در جنگ پیروز کیست
از آن و از این لشکرافروز کیست.فردوسی.
کجا نام او شاه فیروز بود
سپهبددل و لشکرافروز بود.فردوسی.
پیاده شد از اسب گودرز پیر
همه لشکرافروز دانش پذیر.فردوسی.
تو بملک اندر مانند معز الدینی
لشکرافروز و مخالف شکن و پندپذیر.
معزی (از آنندراج).

لشکران.

[لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 5500 گزی شمال باختری سردشت در مسیر راه ارابه رو بیوران به سردشت. کوهستانی و جنگلی. معتدل و سالم دارای 195 تن سکنهء شیعهء کردی زبان. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات، توتون و مازوج و کتیرا. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لشکران.

[لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان کره سنی بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 15 هزارگزی شمال باختری سلماس و 9500 گزی باختر شوسهء سلماس به خوی کوهستانی، معتدل و مالاریائی. دارای 107 تن سکنهء سنی. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لشکر انگیختن.

[لَ کَ اَ تَ] (مص مرکب)گرد آوردن لشکر و به حرکت درآوردن آن :
لشکر انگیخت بیش از اندازه
کینه ور تیز گشت و کین تازه.نظامی.

لشکرانگیز.

[لَ کَ اَ] (نف مرکب) آنکه به جمع کردن سپاه و سوق آن مأمور است :
همی لشکرانگیز از ایران کنی
بروبه همی جنگ شیران کنی.
اسدی (گرشاسبنامه ص 58).

لشکرانگیزی.

[لَ کَ اَ] (حامص مرکب)عمل لشکرانگیز.

لشکرپژوه.

[لَ کَ پِ / پَ] (نف مرکب)جاسوس و خبرگیر. (آنندراج).

لشکرپناه.

[لَ کَ پَ] (ص مرکب) ملجأ سپاه :
شماساس کین توز لشکرپناه
که قارن بکشتش به آوردگاه.فردوسی.
گزین کیانی و پشت سپاه
نگهدار ایران و لشکرپناه.فردوسی.
پدر جستی ای گرد لشکرپناه
بجای پدر گورت آمد براه.فردوسی.
سبک شیردل گرد لشکرپناه
نگونسار کرد آن درفش سیاه.فردوسی.
چو نزدیک شهر جهاندار شاه
فراز آمد آن گرد لشکرپناه.فردوسی.
سر پهلوانان لشکرپناه
بنزدیک شاهان ترا دستگاه.فردوسی.
گریزان برفتند یکسر سپاه
ز گیو سرافراز لشکرپناه.فردوسی.
بفرمود تا شد ز پشت سپاه
بر گیو گودرز لشکرپناه.فردوسی.
تو با کاویانی درفش و سپاه
بپشت سپه باش لشکرپناه.فردوسی.
بجنبید با رستم از قلبگاه
خروشان و جوشان و لشکرپناه.فردوسی.
وزان سو یکی گرد لشکرپناه
بیامد که بد سرفراز سپاه.فردوسی.
فرستاده آمد به توران سپاه
گزین پور تو گیو لشکرپناه.فردوسی.
خروش آمد از بوق ایران سپاه
چو پیروز شد گرد لشکرپناه.فردوسی.
میان دو بیشه به یک روز راه
فرود آمد آن گرد لشکرپناه.فردوسی.
بشد زان دژم، گرد لشکرپناه
همانجا به شب خیمه زد با سپاه.
(گرشاسب نامه ص 131).
بدان آمدن شادمان گشت شاه
از آن پهلوانان لشکرپناه.نظامی.

لشکرجای.

[لَ کَ] (اِ مرکب) جای سپاه. اردوگاه. لشکرگاه. سربازخانه. معسکر. جای سپاهی در درون یا بیرون شهر در حال سلم :بوصالح منصوربن اسحاق... چون به سیستان آمد مردمان را بسیار نیکویی گفت. وعده ها نیکو کرد و آن را وفا نکرد و به لشکرجای قرار نکرد... محمد بن هرمز... مردی جلد بود اندر مظالم شد و گفت به سیستان رسم نیست که مال زیادت خواهند و لشکری به لشکرجای باشد که مردمان را زنان و دختران باشد، مردم بیگانه به منزل و سرای آزادمردان واجب نکند. (تاریخ سیستان). و سپاه مردود به در شهر بودند و لشکرجای آنجا بزده. (تاریخ سیستان).

لشکرخیز.

[لَ کَ] (نف مرکب) که بسیار مرد سپاهی از آنجای برون آید یا توان خواست.

لشکردار.

[لَ کَ] (نف مرکب) دارندهء لشکر. سرلشکر : کارهای مملکت به مردان کار و لشکر و لشکردار راست آید. (مرزبان نامه).

لشکرداری.

[لَ کَ] (حامص مرکب) عمل لشکردار. نگاه داشتن لشکر. نگهداری لشکر :و قاعده ای نهاد در آیین پادشاهی و لشکرداری و عدل میان جهانیان. (فارسنامهء ابن البلخی ص 88).

لشکرستان.

[لَ کَ سِ] (اِ مرکب) اردوی سپاه :
ز بانگ تبیره به بربرستان
تو گفتی زمین گشت لشکرستان.فردوسی.

لشکرستان.

[لَ کَ سِ] (اِخ) نام سرداری به عهد کیخسرو :
سپاهی بد از روم و بربرستان
یکی پیشرو نام لشکرستان.فردوسی.

لشکرستان.

[لَ کَ سِ] (اِخ) ابن ابی جعفر الدیلمی از سرداران ابوعلی سیمجور. وی در جنگ ابوعلی با امیر سبکتکین که به نشابور به روز یکشنبهء بیست و یکم جمادی الاخرهء سال 385 ه . ق. اتفاق افتاد اسیر محمود عزنوی و امیر سبکتکین گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 151) (تاریخ بیهقی چ فیاض ص 206 و 207).

لشکرستان دیلم.

[لَ کَ سِ دَ لَ] (اِخ)رجوع به لشکرستان بن ابی جعفرالدیلمی شود.

لشکرشکار.

[لَ کَ شِ] (نف مرکب)لشکرشکر. شکارکننده و شکنندهء سپاه.

لشکرشکر.

[لَ کَ شِ کَ] (نف مرکب)لشکرشکن. لشکرشکار :
شاه فرخنده پی و میری آزادخویی
گرد لشکرشکن و شیری لشکرشکری.
فرخی.

لشکر شکستن.

[لَ کَ شِ کَ تَ] (مص مرکب) هزم. (منتهی الارب). بهزیمت دادن سپاه خصم.

لشکرشکن.

[لَ کَ شِ کَ] (نف مرکب)شکنندهء لشکر. لشکرشکر. کنایه است از سخت دلیر و فیروز. شجاع در جنگها. مرد شجاع. (آنندراج). لشکرشکاف. (آنندراج) :
همه نیزه داران و شمشیرزن
همه لشکرآرای و لشکرشکن.دقیقی.
سر خوک را بگسلانم ز تن
منم بیژن گیو لشکرشکن.فردوسی.
شه نوذران طوس لشکرشکن
چو خراد و چون بیژن رزمزن.فردوسی.
به پیش اندرون قارن رزمزن
سپهدار بیدار لشکرشکن. فردوسی.
ز پولاد پوشان لشکرشکن
تن کوه لرزنده بر خویشتن.فردوسی.
چو برداشت افراسیاب از ختن
سپاهی برآورد لشکرشکن.فردوسی.
کجا نام او قارن رزمزن
سپهدار بیدار لشکرشکن.فردوسی.
ز توران فریبرز با انجمن
چو گودرز و چون گیو لشکرشکن.
فردوسی.
بخندید خسرو ز گفتار زن
بدو گفت کای شوخ لشکرشکن.فردوسی.
بگفت این و جانش برآمد ز تن [اسکندر]
شد آن نامور شاه لشکرشکن.فردوسی.
سه روز اندر آن بود با رای زن
چه با پهلوانان لشکرشکن.فردوسی.
چو آن خواسته برگرفت از ختن
سپاهی برآورد لشکرشکن.فردوسی.
توئی شاه پیروز لشکرشکن
ترا روی چون لاله اندر سمن.فردوسی.
فرستاده آمد به نزدیک من
گزین پور او گیو لشکرشکن.فردوسی.
فزون تر از او قارن رزمزن
به هر کار پیروز و لشکرشکن.فردوسی.
چو گودرز و چون رستم پیلتن
چو طوس و چو گرگین لشکرشکن.
فردوسی.
سپهدار گودرز لشکرشکن
سپاهش ز گودرزیان انجمن.فردوسی.
چو برزین و چون قارن رزمزن
چو خراد و کشواد لشکرشکن.فردوسی.
به قلب اندرون قارن رزمزن
اباگرد کشواد لشکرشکن.فردوسی.
چو گیو جهانگیر لشکرشکن
که باشد به هر جا سر انجمن.فردوسی.
پشوتن دگر گرد شمشیرزن
شه نامبردار لشکرشکن.فردوسی.
لشکر برفت و آن بت لشکرشکن برفت
هرگز مباد کس که دهد دل به لشکری.
فرخی.
میر ابواحمد محمد خسرو لشکرشکن
میر ابواحمد محمد خسرو کشورستان.
فرخی.
سال و مه لشکرکش و لشکرشکن
روز و شب کشورده و کشورستان.فرخی.
صاحب سید وزیر خسرو لشکرشکن
آنکه سهمش بر عدو هر ساعتی لشکر شود.
فرخی.
خسرو شیردل پیلتن دریادست
شاه گردافکن لشکرشکن دشمن مال.فرخی.
فرمان او و امر او طوقهاست
بر گردن میران لشکرشکن.فرخی.
شاه فرخنده پی و میری آزاده خویی
گرد لشکرشکن و شیری لشکرشکری.
فرخی.
ملک باید که اندر رزمگه لشکرشکن باشد
ملک باید که اندر بزمگه گوهرفشان باشد.
فرخی.
سپهسالار لشکرشان یکی لشکرشکن کاری
شکسته شد ازو لشکر ولیکن لشکر ایشان.
عنصری.
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهء یزدان شه کشورده کشورستان.
عنصری.
سه لشکرشکن بود با ذوالفقار
یمین علی با یسار علی.ناصرخسرو.
ملک شیردلی خسرو شمشیرزنی
شاه لشکرشکنی پادشه کشورگیر.مغزی.
این چه دعوی شگرف است بگو ای خر پیر
که منم شاعر لشکرشکن کشورگیر.سوزنی.
در جهان تا مجلس و لشکر پدیدار آمده ست
مجلس آرایی نیامد هم چو لشکرشکن.
سوزنی.
گر تو لشکرشکنی داری و کشورگیری
پادشا از چه دهد گنج به لشکر از خیر.
سوزنی.
تو گر خواهی و گرنه میدان عشقت
ز رندان لشکرشکن درنماند.خاقانی.
لشکرشکنی به تیغ و شمشیر
در مهر غزال و در غضب شیر.نظامی.
جهان از دلیران لشکرشکن
کشیده چو انجم بسی انجمن.نظامی.
چو دانست سالار آن انجمن
ره و رسم آن شاه لشکرشکن.نظامی.
بپرسید چون حلقه گشت انجمن
از آن سرفرازان لشکرشکن.نظامی.
جز او نیست در لشکرش تیغ زن
زهی لشکرآرای لشکرشکن.نظامی.
بت لشکرشکن بر پشت شبدیز
سواری تند بود و مرکبی تیز.نظامی.
همه کشورآشوب و لشکرشکن.نظامی.
شکرشکنی بهر چه خواهی
لشکرشکن از شکر چه خواهی.نظامی.
ای کودک لشکری که لشکر شکنی
تا کی دل ما چو قلب لشکر شکنی.سعدی.
گرم صد لشکر خوبان به قصد دل کمین سازند
بحمدالله والمنة بتی لشکرشکن دارم.حافظ.

لشکرشکنی.

[لَ کَ شِ کَ] (حامص مرکب) عمل لشکرشکن. شکستن لشکر. پراکندن آن :
ای به لشکرشکنی بیشتر از صد رستم
ای به هشیاردلی بیشتر از صد هوشنگ.
فرخی.
چون ترا ندهد از آن تا تو به لشکرشکنی
سر به شمشیر دهی تن به تبر دیده به تیر.
سوزنی.
کار لشکرشکنی دارد و کشورگیری
در چنین کار پسندیده چرا این تأخیر.
سوزنی.
صد رستمش ارچه در رکاب است
لشکرشکنیش از این حساب است.نظامی.

لشکرشکوف.

[لَ کَ شِ] (نف مرکب) مرد لشکرشکاف. شجاع و دلاور. (آنندراج) :
که لشکرشکوفان مغفرشکاف
نهان صلح جویند و پیدا مصاف.سعدی.
- لشکرشکوفان؛ جماعتی که در وقت جنگ گریزند و لشکر را بددل کرده گریزانند. (فرهنگ خطی).

لشکرشناس.

[لَ کَ شِ] (نف مرکب)عارض یا نقیب که شمار فوج مردم میکند بتخمین و قیاس و گوید که این فوج چندین هزار سوار است. (آنندراج) :
سپاهی نه چندان که لشکرشناس
به اندازهء آن رساند قیاس.نظامی.
که آن را شمردن توان در قیاس
کسانی که هستند لشکرشناس.نظامی.
بدانست سالار لشکرشناس
که در رومی از زنگی آمد هراس.نظامی.

لشکرفروز.

[لَ کَ فُ] (نف مرکب)لشکرافروز. رجوع به لشکرافروز شود :
سپهدار پیروز و لشکرفروز
هم او را بود کشور نیمروز.فردوسی.
دو جنگ گران کرده شد در سه روز
چهارم سیاوخش لشکرفروز.فردوسی.
چو بندوی خراد لشکرفروز
چو نستوه لشکرکش نیوسوز.فردوسی.
پدرت آن جهانگیرلشکرفروز
نه تابوت را شد سوی نیمروز.فردوسی.
همی رفت کاوس لشکرفروز
بزد گاه بر پیش کوه اسپروز.فردوسی.
چغانی چو فرطوس لشکرفروز
گهار گهانی گو گردسوز.فردوسی.
که سالار او بود بر نیمروز
گرانمایه و گرد و لشکرفروز.فردوسی.
یکی چاره سازم بر او من که روز
برآید بدین مرد لشکرفروز.فردوسی.
و زان دورتر آرش رزم توز
چو گوران شه آن گرد لشکرفروز.فردوسی.

لشکرک.

[لَ کَ رَ] (اِخ) نام محلی کنار راه شمشک به طهران میان گردنهء تلو و زرده بند در سی هزارگزی تهران.

لشکرک.

[لَ کَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان خرم آباد شهرستان تنکابن، واقع در 8 هزارگزی جنوب خاوری تنکابن و چهل هزارگزی خرم آباد. دشت. معتدل، مرطوب، مالاریائی. دارای 400 تن سکنه. شیعه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء چشمه کیله. محصول آن برنج و جالیزکاری. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و ماشین برنج کوبی کوچکی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لشکر کردن.

[لَ کَ کَ دَ] (مص مرکب)تجنید. سپاه گرد آوردن :
دگر چه چاره کنم باز عشق لشکر کرد
به تیغ قهر دل خسته را مسخر کرد.
مجد همگر.

لشکرکش.

[لَ کَ کَ / کِ] (نف مرکب)کشندهء لشکر. قائد لشکر. سپه سالار. (آنندراج). سردار لشکر :
نترسد از انبوه لشکرکشان
گر از ابر باشد برو سرفشان.فردوسی.
چو بندوی خراد لشکرفروز
چو نستوه لشکرکش نیوسوز.فردوسی.
آنکه چون روی به خوارزم نهاد از فزعش
روی لشکرکش خوارزم درآورد آژنگ.
فرخی.
لشکرکشان ز بهر تقرب به روز جشن
شاید اگر که دیده کنندی نثار او.فرخی.
سال و مه لشکرکش و لشکرشکن
روز شب کشورده و کشورستان.فرخی.
شاه گیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن
سایهء یزدان شه کشورده کشورستان.
عنصری.
سزد شاه ایران اگر سرکش است
که او را چو تو گرد لشکرکش است.
اسدی (گرشاسب نامه ص 258).
در معرض موازات بزرگان دولت و لشکرکشان ملک و اصحاب مناصب آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 436).
چنان بود پرخاش رستم درست
که لشکرکشان را فکندی نخست.نظامی.
ز شاهان و لشکرکشان عذر خواست
که بر جز منی شغل دارید راست.نظامی.
چو لشکرکشی باشدش رهشناس
ز دشواری ره ندارد هراس.نظامی.
نوباوهء باغ اولین صلب
لشکرکش عهد آخرین تلب.نظامی.
دیباجهء مروت و دیوان معرفت
لشکرکش فتوت و سردار اتقیا.سعدی.
وگر ترک خدمت کند لشکری
شود شاه لشکرکش از وی بری.سعدی.
کجا رأی پیران لشکرکشش
کجا شیده آن ترک خنجرکشش.حافظ.
و بانی آن امیراعدل اعظم سپهدار ایران لشکرکش توران... (ترجمهء محاسن اصفهان ص 57).

لشکرکشی.

[لَ کَ کَ / کِ] (حامص مرکب) عمل لشکرکش. سوق جیش (با فعل کردن صرف شود). قشون کشی. تحشید. سپهسالاری : لشکرکشی خراسان به ابوالحسن سیمجور مقرر گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 52).
بدستوری و رخصت راستان
به لشکرکشی گشت همداستان.نظامی.
دلیریست هنجار لشکرکشی.نظامی.
جهانستانی و لشکرکشی چه مانندست
به کامرانی درویش در سبکباری.سعدی.

لشکر کشیدن.

[لَ کَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) سوق جیش. تحشید. قشون کشیدن. لشکرکشی کردن :
چو نامه بنزدیک ایشان رسید
که رستم بدان دشت لشکر کشید.فردوسی.
بر بوستان لشکر کشد
مطرد بخون اندرکشد.ناصرخسرو.
باد هر کشور بدو آباد از آنک
عدل او لشکر به هر کشور کشید.
مسعودسعد.
همان لشکر کشیدن با نیاطوس
جناح آراستن چون پرّ طاوس.نظامی.
چپ و راست لشکر کشیدن گرفت
دل پردلان زو رمیدن گرفت.سعدی.

لشکرگان.

[لَ کَ] (اِخ) نام یکی از نه نهر که از هری رود بردارند. (نزهة القلوب چ لیدن ص 220).

لشکرگاه.

[لَ کَ] (اِ مرکب) معسکر. (منتهی الارب). لشکرگه. جای لشکر. لشکرجای. اردو. رجوع به در اندره شود : چون خوشنواز [پادشاه هیاطله] این سخن بشنید به سرحدّ بلخ آمد و طخارستان و سپاه گرد کرد و لشکرگاه بزد و دانست که با فیروز برنیاید و سپاه او با سپاه عجم طاقت ندارد. (ترجمهء طبری بلعمی). و خالد سپاه به حرب فراز کرد [در یمامه] و خود به تخت بنشست، اندر لشکرگاه. (ترجمهء طبری بلعمی). و لشکرگاه روسیان آنجا بود آنگاه که بیامدند و بردع بستدند. (حدود العالم). جبغوکت، شهرکی خرم است و لشکرگاه چاچ بودی اندر قدیم. (حدودالعالم). پس آنجا فرمود که فرود آمدند و لشکرگاه بزدند. (اسکندرنامه نسخهء نفیسی).
سخا بزرگ امیریست لشکرش بسیار
دل تو لشکر او را فراخ لشکرگاه.فرخی.
ای مه و سال نگه کردن تو سوی سلیح
ای شب و روز تماشاگه تو لشکرگاه.فرخی.
چون سواران سپه را بهم آورده بود
بیست فرسنگ زمین بیش بود لشکرگاه.
منوچهری.
ای خداوندی که نصرت گرد لشکرگاه تست
چترت ایوان است و پیلت منظر و فحلت (؟) رواق.
منوچهری.
چون عبدوس به لشکرگاه رسید. (تاریخ بیهقی). فرمود تا بوق و دهل بزدند و آواز از لشکرگاه برخاست. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 465). دهل و بوق بزدند و مبشران را خلعت و صلت دادند و در لشکرگاه بگردانیدند. (تاریخ بیهقی ص 441). با تعبیهء تمام براند و لشکرگاهی کردند برابر خصم. (تاریخ بیهقی ص 350). رسول سلجوقیان را به لشکرگاه آوردند و منزل نیکو دادند. (تاریخ بیهقی ص 513). طلیعهء لشکر دمادم کنید تا لشکرگاه مخالفان. (تاریخ بیهقی ص 354). پس کوتوال را گفت بر اثر ما به لشکرگاه آی با جملهء سرهنگان. (تاریخ بیهقی ص 240). امیر از پیل بر اسب شد و براندند و یوسف در دست چپش و حدیث میکردند تا به لشکرگاه رسیدند. (تاریخ بیهقی ص 252). به نشابور در جنگ خویشتن را به شبه رسولی به لشکرگاه دارا برد. (تاریخ بیهقی ص 90). و از آن جانب بهرام چوبین فرودآمد و لشکرگاه زد و چند روز میان ایشان رسول می آمد و میرفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 100). اتفاق را باد مخالف برخاست و آن کشتی ها را به کنار لشکرگاه شهربراز افکند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 104). تا او از آنجا بگریخت و با لشکرگاه خود رفت. (فارسنامهء ابن البلخی ص 70). و از جای خویش نجنبند الاآنک ترکان را که از لشکرگاه بیرون می آیند بهزیمت ایشان را می کشند. (فارسنامهء ابن البلخی ص 80). لشکرگاه با خزاین جهان و رغائب بسیار و رقایق بیشمار و ممالیک و مواشی ماسوی انواع غلات و حبوبات بازگذاشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 71). چون به لشکرگاه بیرون آمدند خدا آن پیغمبران را اعلام کرد. (قصص الانبیاء ص 147). پس عقد امیر دیگر بر اسامه بست و بفرمود که لشکرگاه بیرون زند. (قصص الانبیاء ص 134). و طلحه به زمین شامیان بقوت شد و سپاه گرد وی رو در بیابان نهاده در بادیه ای که سمیر خوانند آنجا لشکرگاه بزد. (قصص الانبیاء ص234). طالوت برخاست و با لشکر به زیر آن کوه آمدند و لشکرگاه بزدند. (قصص الانبیاء ص 149).
دعوتم کردی به لشکرگاه خاقان کبیر
حبذا لشکرگه خاقان اکبر حبذا.خاقانی.
وز طناب خیمه ها برگرد لشکرگاه حاج
صد هزار اشکال اقلیدس به برهان دیده اند.
خاقانی.
گشته داود نبی زرّاد لشکرگاه او
باز صاحب جیش آن لشکر سلیمان آمده.
خاقانی.
شاه ریاحین بساخت لشکرگاه از چمن
نیسان کان دید کرد لشکری از ضیمران.
خاقانی.
به لشکرگاه دارم روی و بر سلطان فشانم جان
گران دریاست وین خورشید من نیلوفرم باری.
خاقانی.
گر یک دو نفس بدزدم اندرماهی
تا داد دلی بخواهم از دلخواهی
بینی فلک انگیخته لشکرگاهی
از غم رصدی نشانده بر هر راهی.خاقانی.
سپیده دم ز لشکرگاه خسرو
سوی باغ سپید آمد روارو.نظامی.
چو آمد سوی لشکرگاه نومید
دلش میسوخت از گرمی چو خورشید.
نظامی.
از شیر و گوزن و گرگ و روباه
لشکرگاهی کشید بر راه.نظامی.
یزک داری ز لشکرگاه خورشید
عنان افکند بر برجیس و ناهید.نظامی.
نزد شاهنشه چه کار اوباش لشکرگاه را.
مولوی.
ای سلیمان بهر لشکرگاه را
در سفر میدار این آگاه را.مولوی.

لشکرگاه.

[لَ کَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین، واقع در 68 هزارگزی شمال ضیاءآباد و دوازده هزارگزی راه عمومی. کوهستان. سردسیر. دارای 150 تن سکنه. شیعه، کردی زبان. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و گلیم و جاجیم و جوال بافی. راه آن مالرو است و از طریق اُرس آباد ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

لشکرگاه.

[لَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا، بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 54 هزارگزی باختری ایذه. کوهستانی و معتدل. دارای 150 تن سکنه. شیعه، فارسی و بختیاری زبان. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

لشکرگذار.

[لَ کَ گُ] (نف مرکب) سائق جیش :
لشکرگذار باشد دشمن شکار باشد
دیناربخش باشد دیناربار باشد.منوچهری.

لشکرگشا.

[لَ کَ گُ] (نف مرکب)لشکرگشای. فاتح در مقابل لشکر خصم.

لشکرگشای.

[لَ کَ گُ] (نف مرکب)لشکرگشا :
به تنها عدوبند و لشکرگشای.نظامی.
امیر عدوبند لشکرگشای
جوابش بداد از سرعقل و رای.سعدی.

لشکرگشایی.

[لَ کَ گُ] (حامص مرکب)عمل لشکرگشای.

لشکرگه.

[َل کَ گَهْ] (ِامرکب) لشکرگاه. جای لشکر. معسکر. معرکه. (؟) (نصاب) :
به لشکرگه دشمن اندرفتاد
چو اندر گیا آتش تیز و باد.دقیقی.
چو آمد به لشکرگه خویش باز
شبیخون سگالید گردن فراز.فردوسی.
ز اسبان گله هر چه بودش به کوه
به لشکرگه آورد یکسر گروه.فردوسی.
بیاراست لشکرگهی شاهوار
به قلب اندرون تیغ زن صد هزار.فردوسی.
بخارا پر از گرز و کوپال بود
که لشکرگه شاه هیتال بود.فردوسی.
به آموی لشکرگهی ساختن
شب و روز ناسودن از تاختن.فردوسی.
به لشکرگه آمد از این رزمگاه
که بخشش کند خواسته بر سپاه.فردوسی.
به لشکرگهش کس فرستاد زود
بفرمود تا خواسته هر چه بود.فردوسی.
به لشکرگهش برد خواهم کنون
مگر کاید از سنگ خارا برون.فردوسی.
به لشکرگه آورد لشکر ز شهر
ز گیتی بر این گونه جوینده بهر.فردوسی.
پیاده به پیش اندر افکنده خوار
به لشکرگه آوردش از کارزار.فردوسی.
ز لشکرگه پهلوان تا دو میل
کشیده دو رویه رده ژنده پیل.فردوسی.
که لشکرگه نامور شاه بود
سکندر که با تخت همراه بود.فردوسی.
به لشکرگه خویش گشتند باز
سپه یکسر از خواسته بی نیاز.فردوسی.
ز اسپان گله هر چه شایسته بود
ز هر سو به لشکرگه آورد زود.فردوسی.
بیامد به لشکرگه خویش باز
بدید آن نشان نشیب و فراز.فردوسی.
همانگه ز لشکرگه اندرکشید
بیامد سپه را همه بنگرید.فردوسی.
به لشکرگه آمد سپهدار طوس
پر از خون دل و رخ شده آبنوس.فردوسی.
به لشکرگه آوردش از پیش صف
کشان و ز خون بر لب آورده کف.فردوسی.
بیامد به لشکرگه خویش باز
دلی پر ز اندیشه های دراز.فردوسی.
به لشکرگه خویش بنهاد روی
بخشم و پر از غم دل از کار اوی.فردوسی.
به لشکرگه خویش تازید زود
که اندیشهء دل بدانگونه بود.فردوسی.
سپه را به لشکرگه اندرکشید
بزد دست و گرز گران برکشید.فردوسی.
سیاوش بدو گفت چون بود دوش
ز لشکرگه گشن و چندین خروش.فردوسی.
به لشکرگه اندر یکی کوه بود
بلند و به یک سو ز انبوه بود.فردوسی.
بجایی که بودند اسبان یله
به لشکرگه آورد چوپان گله.فردوسی.
باغ پنداری لشکرگه میر است که نیست
ناخنی خالی از مطرد و منجوق و علم.فرخی.
دی ز لشکرگه آمد آن دلبر
صدرهء سبز باز کرد از بر.فرخی.
تو گویی این دل من جایگاه عشق شده ست
نه جایگاه که لشکرگهی پر از لشکر.فرخی.
چون به لشکرگه او آینهء پیل زنند
شاه افریقیه را جامه فرو نیل زنند.
منوچهری.
جهان پهلوان مست با کام و ناز
به لشکرگه خویشتن رفت باز.
اسدی (گرشاسب نامه ص 54).
مگر لشکرگه غلمان خلدند
سرادقشان زده دیبای اخضر.ناصرخسرو.
لشکرگه سفاهت من عرض داد دیو
من ایستاده همره عارض به عرضگاه.
سوزنی.
عید ملایک است ز لشکرگه ملک
دیوی غلام بوده به دریا(1) معسکرش.
خاقانی.
محتاج به لشکر نیی ایرا که ز دولت
دارندهء لشکرگه این هفت بنایی.خاقانی.
لشکرگهت با حاشیت گوگرد سرخ از خاصیت
بر تو ز گنج عافیت عیش مهنا ریخته.
خاقانی.
باد خضرای فلک لشکرگهش کاعلام او
ساحت این هفت غبرا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
ای سپاه حق بعون رای تو
کرده بر لشکرگه باطل کمین.خاقانی.
لشکرگه تو سپهر خضرا
گیسوی تو چتر و غمزه طغرا.نظامی.
یکی زین صد که میگویی رهی را
نگوید مطربی لشکرگهی را.نظامی.
گرانباری مال چندان مجوی
که افتد به لشکرگهت گفتگوی.نظامی.
خواجه را بارگه (؟) فتاد از پای
دید لشکرگهی و جست از جای.نظامی.
شبیخون غم آمد بر ره دل
شکست افتاد بر لشکرگه دل.نظامی.
چون که به لشکرگه و رایت رسید
بوی نوازش به ولایت رسید.نظامی.
حذر کار مردان کارآگه است
یزک سد رویین لشکرگه است.سعدی.
به لشکرگهش برد و بر خیمه دست
چو دزدان خونی به گردن ببست.سعدی.
(1) - ن ل: ثریا.

لشکرگیر.

[لَ کَ] (نف مرکب) آنکه لشکر خصم را گیرد و مغلوب سازد.

لشکرنشین.

[لَ کَ نِ] (اِ مرکب) معسکر و اردو. (آنندراج).

لشکرنویس.

[لَ کَ نِ] (نف مرکب)صاحب منصبی در اعمال حسابی دولت. دارندهء منصبی از مناصب محاسباتی مالیهء قدیم. منصبی از مناصب به زمان قاجاریه مختص محاسبات سپاه.

لشکرنویس باشی.

[لَ کَ نِ] (ص مرکب، اِ مرکب) رئیس لشکرنویسان: میرزا محمدخان لشکرنویس باشی. (المآثر و الاَثار ص 192).

لشکرنویسی.

[لَ کَ نِ] (حامص مرکب)عمل لشکرنویس.

لشکر هند.

[لَ کَ رِ هِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شب تاریک است. (مجموعهء مترادفات ص 222).

لشکری.

[لَ کَ] (ص نسبی، اِ) منسوب به لشکر. || سپاهی. مرد سپاهی. (غیاث). مقابل کشوری. مقابل شهری. جندی. یک تن از افراد سپاه. عسکر. مرد جنگ. یکی از افراد لشکر. ج، لشکریان : و مردمان وی [دیلمان خاصه] همه لشکریانند یا برزیگر. (حدودالعالم). مردمان این ناحیت جز لشکری و برزیگر نباشند. (حدود العالم).
گزین کرد هشتاد تن نوذری
همه گرزدار و همه لشکری.فردوسی.
که از شاه و دستور و از لشکری
بر آن گونه نشنید کس داوری.فردوسی.
مکن تیزمغزی و آتش سری
نه زینسان بود مهتر و لشکری.فردوسی.
پس پشت بد شارسان هری
به پیش اندرون تیغ زن لشکری.فردوسی.
چنین داد پاسخ که گر مهتری
بیابی، مکن جنگ با لشکری.فردوسی.
بدانست شهری و هم لشکری
کزان کار شور آید و داوری.فردوسی.
پراکنده شهری و هم لشکری
همی جست هر کس ره مهتری.فردوسی.
یاری گزیدم از همه گیتی پری نژاد
زان شد به پیش چشم من امروز چون پری(1)
لشکر برفت و آن بت لشکرشکن برفت
هرگز مباد کس که دهد دل به لشکری.
فرخی.
آلتونتاش... گفت بنده را خوشتر آن بود که چون پیر شده است از لشکری دست بکشیدی. (تاریخ بیهقی). وی پیر شده است و از وی کاری نمی آید مراد وی آن است که از لشکری توبه کند و به تربت امیرماضی بنشیند. (تاریخ بیهقی). پس از فرمان های ما بر مثال تو کار باید کرد لشکری و رعیت را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 398). کار از درجهء سخن به درجهء شمشیر کشید و رعیت و لشکری میل سوی عیسی کردند. (تاریخ بیهقی ص 341).
چو چاره نبد شهری و لشکری
گرفتند زنهار و خواهشگری.
اسدی (گرشاسب نامه ص 310).
ز شاهانی ار پیشه ور گوهری
پدر ورزگر داری ار لشکری.
اسدی (گرشاسب نامه ص 19).
ترا خط قید علوم است و خاطر
چو زنجیر مرکب لشکری را.ناصرخسرو.
آنکه تنها سپاهی است آن مردم حشری هزیمت کرد و لشکری چون هزیمت دید نیز براندن گرفت. (تاریخ سیستان).
غریق منت و احسان بیشمار تواند
ز لشکری و رعیت ز عامی و علوی.
سوزنی.
در عراق و کهستان قحط سالی عظیم بود لشکری به رنجی تمام به بغداد رسید. (راحة الصدور راوندی). چنین گوید برزویهء طبیب مقدّم اطبای پارس که پدر من از لشکریان بود. (کلیله و دمنه). و لشکری و رعیت بر طاعت و عبودیت بیارامید. (کلیله و دمنه).
یار چون لشکری شود من نیز
بر پیش لشکری توانم شد.خاقانی.
لشکریان را از برای دفع شر و اطفاء آن نایره برنشاند. (سندبادنامه ص 202). در تقوی تا بحدی بود که در ابتدا مادرش مرغی بریان کرده بود گفت بخور که در خانهء خود پرورده ام و در هیچ شبهت نیست. احمد گفت روزی به بام همسایه برشد و از آن بام دانه ای چند بخورد و آن همسایه لشکری بود، حلق مرا نشاید. (تذکرة الاولیاء عطار). نقل است که ابراهیم روزی به صحرا رفته بود، لشکریی پیش آمد گفت تو چه کسی؛ گفت بنده ای. گفت آبادانی از کدام طرف است اشارت به گورستان کرد. آن مرد گفت بر من استخفاف میکنی و تازیانه ای چند بر سر او زد. (تذکرة الاولیاء عطار). مسکین در این سخن که پادشه پسری به صید از لشکریان دور افتاده... (گلستان).
وگر ترک خدمت کند لشکری
شود شاه لشکرکش از وی بری.سعدی.
ای کودک لشکری که لشکرشکنی
تا کی دل ما چو قلب لشکر شکنی.سعدی.
عشق و دوام عافیت مختلفند سعدیا
هر که سفر نمیکند دل ندهد به لشکری.
سعدی.
چون دست رس نماند مرا لشکری شدم
دنیا به دست نامد و دین رفت برسری.
سعدی.
جان بدهم و بندهم خاک درت ز دست
هر چند باددست بود مرد لشکری.
مکی طولانی.
صنمی لشکریم غارت دل کرد و برفت
آه اگر عاطفت شاه نگیرد دستم.حافظ.
عسکرة؛ لشکری گردیدن. (منتهی الارب).
(1) - در دیوان فرخی: زان شد نهان ز چشم من آن حور چون پری. و نسخه بدل آن: تا شد نهان ز چشم من امروز چون پری.

لشکری.

[لَ کَ] (اِخ) ابوالحسن علی لشکری. رجوع به علی... شود.

لشکری.

[لَ کَ] (اِخ) نام یکی از سرداران دیلم که با سپاهیان خود به اصفهان حمله برد و همانجا به دست کیغلغ کشته شد. در ترجمهء محاسن اصفهان آمده: لشکری رئیس دیلمان در سال 319 ه . ق. با غلبهء لشکریان روی به قصد اصفهان نهاد و ایشان را بقسمت اموال و ضیاعات و اباحت اطفال و عورات امیدهای بسیار و وعدهء بیشمار میداد اصفهانیان بر تمسک به عروة الوثقاء دعا آغاز کردند و زبان بزاری و خشوع برگشودند. چون بجانب قلعهء ماربین رسید احمدبن کیغلغ بیرون آمد و او را به قتل آورده سرش را به شهر روانه کرد :
جاء اللعین اللشکری بعصبة
مخذولة مثل الدبا متبدّدا
فرموا بسهم کیغلغی صائب
مازال ینفذ فی الطغاة مسدداً
فتوا کلوا و تخاذلوا و تقطروا
جرحی و قتلی فی الفیا فی همدا
لولا الامیر و حفظه لبلادنا
کنا عناة او وحوشاً اُبَّدا
لما رأیت باصفهان و قطرها
زرعاً و لاضرعاً و لامستوقدا
فرّ الکماة و ذبّ عنا وحده
واللیث یحمی خیسه متفردا.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص 84).

لشکری.

[لَ کَ] (اِخ) ابن عیسی بن سلیمان بن محمد درم کوب. چهارمین سلطان از سلاطین هرموز. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص 225 شود.

لشکریان.

[لَ کَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در سه هزارگزی شمال سیاهکل. جلگه. معتدل. مالاریائی دارای 720 تن سکنه، شیعه، گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء شمرود. محصول آنجا برنج و چای و ابریشم و بنشن. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لشکری پیشه.

[لَ کَ شَ / شِ] (ص مرکب، اِ مرکب) مرد سپاهی : به روزگار سالف در حدود کالف مردی بود لشکری پیشه. (سندبادنامه ص 102).

لشکری کردن.

[لَ کَ کَ دَ] (مص مرکب)سپاهیگری کردن. در عداد سپاهیان درآمدن :تا آنگه که از آنجای بروند به لشکری کردن یا بمیرند یا پیر شوند. (حدود العالم).

لشکستان.

[لَ کِ] (اِخ) نام مرتعی ییلاقی است که فقط در تابستان محل سکونت هفتاد خانواده از گله داران اطراف لاهیجان است.

لش کش.

[لَ کَ / کِ] (اِ مرکب) ارابه و جز آن که با آن لش گوسفند به دکانهای قصابی برند. || (نف مرکب) کشندهء لش گوسفند به دوش و در لش کش نهنده یا از آن برگیرنده و به دکان برنده.

لش کشی.

[لَ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل لش کش. || مرده کشی.

لشک لشک.

[لَ لَ] (ص مرکب) پاره پاره. (آنندراج) (جهانگیری). لخت لخت. (آنندراج). لشکه لشکه :
پر شد چو آژیری کنارم دیده تا بارید اشک
آژیر در ماهیتی(1) یا خود جگر شد لشک لشک.
اسدی (از جهانگیری).
(1) - در یک نسخهء خطی جهانگیری: ماهیتی و نسخهء دیگر: ماسی.

لشکنار.

[لَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان میان بند بخش نور شهرستان آمل، واقع در 31هزارگزی جنوب باختری سولده و شش هزارگزی باختر جادهء گلندرود به المده. کوهستانی، معتدل، مرطوب و دارای 100 تن سکنه. شیعه، مازندرانی و فارسی زبانند. آب آن از چشمه، محصول آنجا غلات دیمی، شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. مزرعهء مثقال سنگ و چاله سیاه در آمار جزء این ده منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لشکنار.

[لَ کِ] (اِخ) موضعی به فیروزکلای کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 109). دهی از دهستان پنجکرستاق بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 24هزارگزی جنوب نوشهر. کوهستانی، سردسیر و دارای 320 تن سکنه. شیعه، گیلکی و فارسی زبانند. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و تهیهء چوب و زغال و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

لشکه.

[لَ کَ / کِ] (اِ) لشک. پاره.
- لشکه لشکه؛ پاره پاره. (برهان).
- شبنم.؛ (برهان). (ولی ظاهراً به این معنی بشک باشد).

لشکه لشکه.

[لَ کَ / کِ لَ کَ / کِ] (ص مرکب) لشک لشک. پاره پاره. (جهانگیری).

لشگون.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان تراکمه بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 114هزارگزی جنوب خاوری کنگان، کنار راه فرعی لار به گله دار. جلگه، گرمسیر و مالاریائی و دارای 185 تن سکنه. شیعه، فارسی زبان. آب آن از چاه، محصول آنجا غلات و تنباکو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لشلاش.

[لَ] (ع ص) مضطرب جگر و جز آن. یقال: هو جبان لشلاش؛ ای مضطرب الاحشاء. (منتهی الارب) .

لشلشة.

[لَ لَ شَ] (ع مص) بسیار تردد و آمد و شد کردن در وقت ترس و بیم. || حرکت و اضطراب احشاء جایی بعد جایی. (منتهی الارب).

لشلوار.

[لَ شَلْ] (اِخ) نام موضعی به لاریجان مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص114).

لشم.

[] (اِخ) اسم قدیم دان که سبطی است. (یوشع 19:47). رجوع به دان شود. (قاموس کتاب مقدس).

لش مرده.

[لَ مُ دَ / دِ] (اِ مرکب) رجوع به لش، لاش و لاش مرده شود.

لش مرزمخ.

[لَ مَ زَ مَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گسگرات بخش صومعه سرا شهرستان فومن، واقع در 13هزارگزی شمال صومعه سرا و دو هزارگزی شوسهء صومعه سرا به ضیابر. جلگه، معتدل مرطوب و دارای 325 تن سکنه. شیعه، گیلکی و فارسی زبانند. آب آن از رود ماسال. محصول آنجا برنج، توتون سیگار و ابریشم. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لشن.

[لَ شَ] (ص) چیزی نرم و لغزنده و بی خشونت را گویند. (برهان). املس. نسو: الانملاق؛ نسو شدن یعنی لشن و لغزنده شدن. المحص؛ نسو شدن رسن یعنی لشن و لغزان شدن. التدملک؛ گرد و نسو شدن یعنی لشن و لغزان شدن. (مجمل اللغة). || بی نقش و ساده. || هموار. لَشن. لَشِن. (برهان).

لشن.

[لَ شِ / لَ] (ص) هموار. لَشِن. رجوع به لَشَن شود.

لشنی.

[لَ شَ / لَ شِ / لَ] (حامص)لغزندگی. ملاست. نسوئی: التزلج؛ بلخشیدن پای از لشنی. الزلج؛ خزیدن پای از نسوئی یعنی از لشنی. (مجمل اللغة).

لشنی.

[لَ شَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص 81). برخی از آنها در دهات خضرک و مرودشت ده نشین گشته اند و محل ییلاق و قشلاق آنها بلوک آباده و طشک است و معیشت این جماعت از زراعت و راهزنی است.

لشنی آباده ای.

[لَ شَ دِ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی ایران مرکب از 400 خانوار که در همراه عمله سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص85)(1).
(1) - در کتاب مذکور در این صفحه به غلط لشتی (با تاء) چاپ شده است.

لشو.

[لَشْوْ] (ع مص) ذلیل و خوار گردیدن بعد شوکت و رفعت. (منتهی الارب).

لش و لوش.

[لَ شُ] (ص مرکب، از اتباع)رجوع به لش شود.

لشه.

[] (اِخ) محلی در مغرب چورکازار از نواحی شمالی ترکستان روس.

لشه.

[َل شِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در شش هزارگزی جنوب لنگرود و 4500گزی شوسهء لنگرود به لاهیجان. کوهستانی، معتدل و دارای 210 تن سکنه. شیعه، گیلکی و فارسی زبانند. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا چای، لبنیات و مختصر برنج. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو است و در تابستان نصف اهالی به ییلاق سمام میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

لشه لزور.

[لَ شَ لَ] (اِخ) نام موضعی به کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص131).

لشی.

[لَ شی ی] (ع ص) بسیار دوشنده. (منتهی الارب).

لشی.

[لَ] (حامص) عمل مردم لش. بی عاری. بی غیرتی. و رجوع به لش شود.

لشینلو.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان برکشلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 12هزارگزی جنوب خاوری ارومیه و پنجهزارگزی جنوب راه ارابه رو امامزاده به ارومیه. جلگه، معتدل و مالاریائی. دارای 122 تن سکنه. آب آن از شهرچای و چاه. محصول آنجا غلات، انگور، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی و راه آن ارابه رو است و تابستان از راه امامزاده اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لص.

[لُص ص / لِص ص / لَص ص] (ع ص، اِ) دزد (اصمعی گوید: به ضم اوّل اصح است). ج، لصوص، لصاص. (منتهی الارب). سارق. || قاتل. مردم کش.(1) (دزی).
(1) - Sicaire. Assassin.

لص.

[لَص ص] (ع مص) در پرده کردن چیزی را. || بستن در را. بر هم داشتن در را. (منتهی الارب). پیش کردن در را.

لصاء.

[لَصْ صا] (ع ص) پیشانی تنگ. || گوسفند که یک سرونش پیش درآمده باشد و دیگری پس رفته. (منتهی الارب). گوسفند که یک سرون وی در پیش آمده بود و یکی بازپس شده. (مهذب الاسماء). || زن نیک چفسیده ران. (منتهی الارب).

لصائص.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لصة. (منتهی الارب).

لصاب.

[لَ] (ع اِ) جِ لِصْب. (منتهی الارب).

لصات.

[لِصْ صا] (ع ص، اِ) جِ لصة. (منتهی الارب).

لصاص.

[لَ] (ع مص) دزدیدن. لصص. لصُوص. لُصوصَة. لصوصیة. (منتهی الارب).

لصاف.

[لَ] (اِخ) کوهی است یا موضعی است بنی تمیم را. (منتهی الارب). یاقوت گوید: آبی است در دوّ، از آن بنی تمیم. (از معجم البلدان).

لصاف.

[لَ فِ] (اِخ) ابوعبید سکونی گوید: آبی است نزدیک شرج و ناظرة و آن از آبهای ایاد قدیم است. (از معجم البلدان).

لصاف.

[لَ فِ] (اِخ) نام دو آب است به ناحیت شواجن در دیار ضبة. (از معجم البلدان).

لصاق.

[لِ] (اِ) نام گیاهی است.(1) (از کازیمیرسکی).
(1) - Caidbeia adhoerens, forskalea.

لصاق.

[لِ] (ع اِمص) چسبندگی.

لصاق.

[لَصْ صا] (ع ص) نیک چسبنده. (دُزی).

لصاقة.

[لَصْ صا قَ] (ع ص) تأنیث لصاق. (دزی).

لصب.

[لِ] (ع اِ) شکاف خُرد در کوه، تنگ تر از لهب و گشاده تر از شعب. (منتهی الارب). شکاف در کوه. (مهذب الاسماء). || تنگ جای از کوه. || تنگ جای از رودبار. ج، لصاب، لصوب. (منتهی الارب).

لصب.

[لَ صِ] (ع ص) بخیل دشوارخوی. یقال: فلان لحز لصب؛ ای لایکاد یعطی شیئاً. (منتهی الارب). بخیل. (مهذب الاسماء). آنکه چیزی به کس ندهد. || (اِ) نوعی از جو. (منتهی الارب).

لصب.

[لَ صَ] (ع مص) چسبان گردیدن انگشتری در انگشت و نجنبیدن آن. (منتهی الارب). استوار شدن شمشیر در نیام، چنانکه نتوان برکشیدن. (منتهی الارب). شمشیر در نیام و انگشتری در انگشت گرفتن. (تاج المصادر). سخت شدن شمشیر در نیام. (زوزنی). || برچفسیدن گوشت بر استخوان از لاغری. (منتهی الارب). پوست در تن گرفتن از نزاری. (تاج المصادر).

لصبین.

[لِ بَ] (اِخ) موضعی است. تمیم بن مقبل گوید:
اَتاهنّ لبّان ببیض نعامة
حواها بذی اللصبین فوق جنان.
(از معجم البلدان).

لصت.

[لَ / لِ / لُ] (ع ص، اِ) دُزد. ج، لصوت (قیل هی لغة للطی و التاء منه مبدلة من صاد کما یقولون للطس، طست). (منتهی الارب).

لصص.

[لَ صَ] (ع مص) لصاص. لصوص. لصوصة. لصوصیة. دزدیدن. || با هم نزدیک شدن هر دو دوش. (منتهی الارب). شانه ها به هم نزدیک شدن. (منتخب اللغات). || قریب و متصل گردیدن دندان با هم. (منتهی الارب). دندانها به هم نزدیک شدن. (منتخب اللغات). || منضم گشتن دو آرنج اسب در بر سوی سینه یا بر سینه. (منتهی الارب).

لصغ.

[لَ] (ع مص) خشک گردیدن پوست بر گوشت. لصوغ. (منتهی الارب).

لصف.

[لَ] (ع مص) سنگ بر هم نهادن در بنا. || پی بر تیر پیچیدن. (منتهی الارب). || درخشیدن. (زوزنی). درخشیدن چیزی. (منتهی الارب).

لصف.

[لَ صَ] (ع اِ) کبر. کور(1). کبر است و به لغت مغربی اسم حرشف است. (تحفهء حکیم مؤمن). رستنیی باشد که آن را کبر میگویند و آچار آن به غایت خوب میشود. (برهان). اصف. و بعضی گویند لصف بیخ کبر است و در خرابه ها بیشتر میشود. (نزهة القلوب). ثمرالکبر. (تذکرهء انطاکی). خیار کبر. چیزی است که در بن گیاه کبر روید یا گیاهی است که اُذن الارنب نیز نامندش. برگش شبیه به برگ بارتنگ و نهایت تنک و نیکو و گلش کبود مایل به سپیدی بیخش پرشعبه ها و چون از بیخ برآورده و بر رخسار مالند، سرخ رنگ و نیکو گرداند. || نوعی از خرما. (منتهی الارب).
(1) - Caprier (capparis).

لصف.

[لَ صَ] (ع مص) خشک شدن پوست و برچفسیدگی آن. (منتهی الارب).

لصف.

[لَ صَ] (اِخ) حوضی است میان مغیثة و عقبة. (منتهی الارب). یاقوت گوید: نام برکه ای است واقع در غربی طریق مکه میان مغیثة و عقبة به سه میلی صبیب، غربی واقصة. (از معجم البلدان).

لصف.

[لَ صِ] (اِ) سقولومس، و آن قسمی از کنگر بری است(1).
(1) - Scoloumos. Scolymus.

لصفیة.

[لَ صَ فی یَ] (ع اِ) کبربا. آشِ کبر.

لصق.

[لَ صَ] (ع مص) برچفسیدن شش بر تهیگاه و پهلو از تشنگی. (منتهی الارب).

لصق.

[لَ] (ع مص) چسباندن. پیوند دادن. لحام کردن(1): لصق بالغرا؛ با سریشم پیوند داد. || ترصیع(2). (دزی). و رجوع به کلمهء لصق و مشتقات آن در دزی شود.
(1) - Mastiquer.
(2) - Incrustation.

لصق.

[لِ] (ع ص) فلان لصقی و بلصقی؛ یعنی او ملاصق و در جنب من است، و فلان لصیقی؛ کذلک. (منتهی الارب). لِزق.

لصقة.

[لَ / لِ قَ] (ع اِ) لزقة.(1) (دزی).
(1) - Emplatre.

لصلص.

[لَ لَ] (ع مص) دزدیدن. (دزی).

لصلصة.

[لَ لَ صَ] (ع مص) جنبانیدن. (منتهی الارب).

لصو.

[لَصْوْ] (ع مص) درپیوستن با کسی به جهت تهمت و شک. (منتهی الارب). الانضمام لریبة. (تاج المصادر). لضی. || به زنا خواندن و تهمت کردن زن را. (منتهی الارب).

لصوب.

[لُ] (ع اِ) جِ لصب. (منتهی الارب).

لصوب.

[لُ] (ع مص) دوسنده شدن. (زوزنی). لصب. چفسیده شدن. چسبان گردیدن.

لصوب.

[لَ] (اِخ) شهری است نزدیک بردعه از سرزمین ارّان. (از معجم البلدان).

لصوت.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ لصت. (منتهی الارب). رجوع به لصت شود.

لصوز.

[لُ] (ع ص، اِ) دزدان. لغة فی اللصوص. (منتهی الارب).

لصوص.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ لص. (منتهی الارب).
- اشعاراللصوص؛ اشعار دزدان شاعر عرب چون شنفری و غیره.
- قصراللصوص؛ بقایای قصری به کنگاور. رجوع به مدخل قصراللصوص شود.

لصوص.

[لُ] (ع مص) لصوصة. لصوصیة. لصص. لصاص. دزدیدن. (منتهی الارب).

لصوصة.

[لُ صَ] (ع مص) لصوصیة. لصاص. لصص. لصوص. دزدیدن. (منتهی الارب).

لصوصیة.

[لُ صی یَ] (ع مص) لصوصة. لصاص. لصص. لصوص. دزدیدن. (منتهی الارب). دزدی.

لصوغ.

[لُ] (ع مص) خشک گردیدن پوست بر استخوان از لاغری. (منتهی الارب). لصغ.

لصوق.

[لُ] (ع مص) برچفسیدن. (منتهی الارب). لزوب. دوسیده شدن. (تاج المصادر) (زوزنی). چسبیدن. چسبندگی. لزوق.

لصة.

[لَصْ صَ] (ع ص، اِ) تأنیث لصّ. دزد. ج، لصات، لصائص. (منتهی الارب).

لصیب.

[لَ] (اِخ) ابن جشم بن حرملة. قال بن یونس: شهد فتح مصر و لانعرف له روایة و نقل ابن مندة هذا عن ابن یونس و زاد له ذکر فی الصحابة و هذه الزیادة مارأیتها فی کتاب ابن یونس. (الاصابة ج6 ص6).

لصیف.

[لَ] (ع اِمص) درخشندگی. (منتهی الارب).

لصیق.

[لَ] (ع ص) فلان لصیقی، یعنی اوملاصق و در جنب من است. فلان لصقی و بلصقی، کذلک. (منتهی الارب). چسبیده. متصل: و کانت دارالطیفوری فی دارالروم من الجانب الشرقی بمدینة السلام، لصیقة دار یوحنابن ماسویه. (عیون الانباء ج1 ص177). || اللصیق بنفسه؛ الخفیف علیها. (دزی).

لصیقی.

[لَ] (اِ)(1) آذان الارنب. آذان الشاة. آذان الغزال.(2) حکیم مؤمن در تحفه گوید: آذان الدب نیز گویند. برگش شبیه به برگ بارتنگ و کوچکتر و درشت و ساقش به سطبری انگشتی و زیاده بر ذرعی و تخمش به قدر فندق و نخود و خاردار و بر جامه می چسبد و لصیقی از این جهت گویند و در تنکابن معروف به کاش است در آخر اول گرم و خشک و محلل و جالی و طبیخ او با عسل جهت سرفهء بارد و خشونت سینه و ضمادش با روغن گل سرخ جهت ضربان (؟) و ورم مقعد به غایت مفید و مغزش مبهی و غسول او سرخ کنندهء رخسار است. (تحفهء حکیم مؤمن). نباتی است معروف به آذان الارنب و آذان الغزال و آن نوع کوچک لسان الحمل است و گفته شد. (اختیارات بدیعی). || باباآدم. اراقیطون(3).
(1) - در اختیارات بدیعی (نسخهء خطی) لصیفی (با فاء) آمده و در نسخهء خطی تحفه لُصَیقی ضبط شده است. ضبط متن از مخزن الادویة است.
(2) - Cynoglosse, aparine.
(3) - Bardane.

لض.

[لَض ض] (ع ص) رجل لض؛ مرد نیک دورکننده و دور کردن فرماینده. (منتهی الارب).

لضلاض.

[لَ] (ع ص) رهبر زیرک و ماهر. (منتهی الارب). راهبر.

لضلضة.

[لَ لَ ضَ] (ع مص) بسیار نگریستن رهبر به چپ و راست و التفات آن. (منتهی الارب).

لضم.

[لَ] (ع مص) سختی و درشتی کردن. || ستیهیدن. (منتهی الارب). || نظم(1). || سخت پیوند دادن. || لضم الخیط؛ داخل کرد رشته را (در سوزن).(2) (دزی).
(1) - Composer.
(2) - Enfiler.

لضو.

[لَضْوْ] (ع مص) زیرک گردیدن به رهنمایی. (منتهی الارب).

لضی.

[لَ ضی ی] (ع ص) حضیٌ بضیٌ لضیٌ. از اتباع است. (منتهی الارب).

لضی.

[لَضْیْ] (ع مص) منضم گردیدن و در پیوستن بکسی بجهت تهمت و شک. (منتهی الارب). لصو.

لط.

[لَط ط] (ع اِ) حمیل. (منتهی الارب). گردن بند از دانه های حنظل رنگ کرده. یقال: رأیت فی عنقها لطا حسناً. ج، لطاط. (منتهی الارب). || زه بندای مروارید(1). (مهذب الاسماء).
(1) - چنین است در سه نسخهء خطی مهذب الاسماء.

لط.

[لَط ط] (ع مص) چسبیدن به چیزی. لازم گرفتن آن را. (منتهی الارب). ملازم شدن. (تاج المصادر). || پنهان کردن. || پوشیده داشتن خبر. (منتهی الارب). پوشیدن چیزی. (تاج المصادر). || بند کردن در را. || چسپانیدن چیزی را. (منتهی الارب). بادوسانیدن. (تاج المصادر). || انکار کردن حق کسی را. (منتهی الارب). حق کسی را انکار کردن. (تاج المصادر). || آوردن ناقه دم را میان ران وقت دویدن. (منتهی الارب). دم را به میان ران برآوردن شتر. (منتخب اللغات). || فروهشتن پرده. (منتهی الارب). پرده فروهشتن. (تاج المصادر). || لطَ نفسه؛ با حربه خویشتن را صدمه زد. خویشتن را به دست خویش آسیب رسانید. (دزی).

لطائف.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لطیفة. لطایف :
این لطائف کز لب لعل تو من گفتم که گفت
وین تطاول کز سر زلف تو من دیدم که دید.
حافظ.
- لطائف ستة؛ صاحب آنندراج گوید: مقرر است که سالک به مراتب علیا و معرفت واصل نمیگردد تا این شش لطیفه او را روشن نگردد اول لطیفهء نفس است، محل آن ناف باشد، دوم لطیفهء قلب است و محل آن دل است که جانب یسار است، سوم لطیفهء روح است که محل آن در سینه جانب یمین است، چهارم لطیفهء سر است، محل آن فم معده که مابین یمین و یسار سینه است، پنجم لطیفهء خفیه است که محل آن در پیشانی باشد، ششم لطیفهء اخفی است که محل آن در قحف است و اینها را اطوار ستة نیز گویند.

لطائف الحیل.

[لَ ءِ فُلْ یَ] (ع اِ مرکب)لطایف الحیل. حیله های نیک.

لطائم.

[لَ ءِ] (ع اِ) جِ لطیمة.

لطاخ.

[لَ] (ع اِ) و هو رغوة تصاعد من الدبس. رجوع به معالم القربة فی احکام الحسبة ص 115 شود.

لطاخه.

[لُ خَ] (ع اِ) اری. آنچه از دست یا دهان افتد از طعام گاه خوردن. (منتهی الارب ذیل اری).

لطاط.

[لَ] (ع اِ) خشک سال سخت که در آن دهش و عطا یکجا فراموش کنند. (منتهی الارب). || آن دایره که در پیشانی اسب بود. (مهذب الاسماء).

لطاط.

[لَ] (ع اِ) کرانهء سر کوه برآمده. (منتهی الارب). || نیزهء کوتاه. (مهذب الاسماء).

لطاط.

[لِ] (ع اِ) جِ لَطّ. (منتهی الارب).

لطاط.

[لِ] (اِخ) راهی است در عرض جبل. عمرانی گوید: لطاط کنارهء نهری است یا رودی است. (از معجم البلدان).

لطاع.

[لَطْ طا] (ع ص) آنکه بمکد انگشتان را و بلیسد وقت خوردن. (منتهی الارب).

لطاف.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لطیف :
جرعه ای بر روی خوبان لِطاف
تا چگونه باشد آن را واق صاف.مولوی.

لطافت.

[لَ فَ] (ع مص) ریزه و خرد شدن. (منتهی الارب). خردی. ریزگی. دقت. صغر. باریک گشتن. (منتهی الارب). باریکی. نازکی. نغزی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). ضد کثافت. نرمی. (آنندراج). لطیف شدن. (زوزنی). تری. لطف. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لطافت به فتح لام بر چهار معنی اطلاق شود: اول رقت و روانی قوام، یعنی که پذیرفتن اشکال غریبه یا ترک آن برای شی ء به آسانی میسر باشد. بعبارة اخری لطافت، عبارت است از کیفیتی برای اجسامی که سهولت قبول اشکال غریبه را مقتضی باشد. بنابراین تفسیر، میتوان لطافت را نفس رطوبتی که از مقولهء ملموسات است تعبیر کرد. دوم، پذیرفتن جسم است تجزیه شدن را به اجزاء کوچک جدا. سوم، سرعت تأثر جسم از ملاقی. چهارم، شفافیت و بنابراین تفسیر لطافت را از مقولهء ملموسات نتوان دانست. هکذا فی شرح حکمة العین و شرح المواقف. و مقابل لطافت، کثافت باشد در مورد هر چهار معنی. پس لطیف بر این معانی اطلاق میگردد: اوّل، رقیق القوام. دوّم، قابل انقسام بر اجزاء کوچک و از این رو پزشکان گفته اند: داروی لطیف آن باشد که از خواصّ آن، آن است که در موقع فعل حرارت طبیعیهء اجزائش کوچک شود، مانند دارچینی و مقابل آن کثیف است، مانند کدو که از داروهای کثیف محسوب میشود. کما فی الموجز و غیره. سوم، سریع التأثر از ملاقی. چهارم، شفاف. و پزشکان گویند: غذاءِ لطیف، غذائی باشد که از آن خون رقیق تولد کند. و غذاءِ غلیظ، مخالف آن است و بیان این معنی ضمن معنی غذا بگذشت. و یفهم من الصحاح انه یطلق ایضاً علی الذی یرفق فی العمل و علی العاصم کما فی العلمی -انتهی. صاحب آنندراج گوید: نهان و نهانی و سرشار از صفات اوست و با لفظ تراویدن و دیدن و کردن مستعمل است :
اجسام ز اجرام و لطافت ز کثافت
تدوین زمین را و تداویر زمان را.
ناصرخسرو.
کثافت همه سر به سر در زمی است
لطافت همه سر به سر در سماست.
ناصرخسرو.
کس چون زبان او به فصاحت زبان ندید
کس چون بیان او به لطافت بیان نداشت.
مسعودسعد.
لطافت حرکات فلک به گاه سماع
طراوت نغمات ملک به گاه ندا.خاقانی.
چون دلش از توبه لطافت گرفت
ملک زمین را به خلافت گرفت.نظامی.
هوا از لطافت در او مشکریز.
زمین از نداوت در او چشمه خیز.نظامی.
چنان در لطف بودش آبدستی
که بر آب از لطافت نقش بستی.نظامی.
باری ملاطفتش کردم و به لطافتش گفتم. (گلستان).
به لطافت چو برنیاید کار
سر به بیحرمتی کشد ناچار.
سعدی (گلستان).
تو جفا کنی و صولت، دگران دعای دولت
نه عجب بدین لطافت که تو پادشاه داری.
سعدی.
این لطافت که تو داری همه دلها بفریبی
وین حلاوت که تو داری همه غمها بزداید.
سعدی.
غلام قامت آن لعبتم که بر قد او
بریده اند لطافت چو جامه بر بدنش.سعدی.
چه توان گفت در لطافت دوست
هرچه گویم از آن لطیف تر است.سعدی.
لطافت کن آنجا که بینی ستیز
نبرد قز نرم را تیغ تیز.سعدی.
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست
در باغ لاله روید و در شوره زار خس.
سعدی.
ای دیدنت آسایش و خندیدنت آفت
گوی از همه خوبان بربودی به لطافت.
سعدی.
و رجوع به لطف شود.

لطام.

[لِ] (ع مص) ملاطمة. طپانچه زدن یکدیگر را. (منتهی الارب). با کسی طپنچه زدن. (زوزنی) :
با آبروی تشنه بمانی از آب جوی
به چون ز بهر آب زنی با خران لطام.
ناصرخسرو.

لطاة.

[لَ] (ع اِ) زمین. || جای. || پیشانی. || میانهء پیشانی. || دزدان که نزدیک باشند از تو. (منتهی الارب). اللصوص یکونون بالقرب منک. (اقرب الموارد). || گرانی. یقال: القی بلطاته؛ ای بثقله. (منتهی الارب). || دائرة اللطاة؛ گردش موی که بر پیشانی اسب و جز آن باشد. (منتهی الارب). لطاط.

لطایف.

[لَ یِ] (ع ص، اِ) جِ لطیفة. لطائف. لطیفه ها. رجوع به لطیفه شود : ابوالمظفر رئیس غزنین نایب پدرش خواجه علی به پروان پیش آمد با بسیار خوردنیهای غریب و لطایف. (تاریخ بیهقی ص247). رسول آنجا رسید و پیغامها بر وجه نیک بگذارد و لطایف به حدی به کار آورد تا آن قوم را به خوابی فروکرد. (تاریخ بیهقی ص691). و آن اطناب و مبالغت مقرون به لطایف و ارادات از داستان شیر و گاو اتفاق افتاده است. (کلیله و دمنه). ابوالفضل در لطایف ادب بارع تر بود. (ترجمهء تاریخ یمینی). سلطان بر لطایف صنع باری و عواید کرم او شکر میگفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 419). آن صحایف لطایف نگار و منشآت غرابت آثار. (حبیب السیر ص123).و رجوع به لطائف شود.

لطایف الحیل.

[لَ یِ فُلْ یَ] (ع اِ مرکب)لطائف الحیل. لطایف حیل. حیله های باریک و لطیف. (غیاث) : چنان رفق نمود (آلتونتاش) و لطایف حیل به کار آورد تا کار ما از قاعده برنگشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص82). آن لشکر و خزائن و غلامان سرایی را برداشت و لطایف الحیل به کار آورد تا به سلامت به خوارزم بازبرد. (تاریخ بیهقی ص325). تدبیر آن سازند و لطایف الحیل به کار برند تا من زودتر بازگردم. (تاریخ بیهقی ص57). می اندیشم که به لطایف حیل گرد این غرض درآیم. (کلیله و دمنه).

لط ء.

[لَطْءْ] (ع مص) لطوء. دوسیدن به زمین و چسبیدن. (منتهی الارب). به زمین وادوسیدن. (تاج المصادر). || به چوب دستی زدن یا خاص است بر پشت زدن به عصا. (منتهی الارب).

لطب.

[لَ طَ] (ع مص) چسبیدن و برچفسیدن پوست بر استخوان از لاغری (لغة فی لصب). (منتهی الارب).

لطث.

[لَ] (ع مص) به پهنای دست زدن کسی را. به چوب پهنا زدن. || سخت زدن. || کوفتن. || فراهم آوردن. || سنگ انداختن به سوی کسی. || دشوار شدن کار بر کسی. || گران شدن بار بر کسی. || (اِمص) تباهی. (منتهی الارب).

لطح.

[لَ] (ع مص) به شکم کف دست زدن کسی را. به کف دست بر پشت کسی زدن نرم نرم. و فی الحدیث: فجعل یلطح افخاذنا بیدیه؛ ای یضرب الضرب اللین. (منتهی الارب). دست نرم بر چیزی زدن. (زوزنی) (تاج المصادر). || بر زمین زدن کسی را. (از منتهی الارب). || بر زمین زدن چیزی را. (منتخب اللغات). || لطخ. چون چیزی خشک شده خراشیده شود و اثرش باقی نماند. (منتهی الارب). اذا جف و حُکّ و لم یبق له اثر. (اقرب الموارد).

لطخ.

[لَ] (ع اِ) اندک. یقال: فی السماء لطخ من السحاب؛ ای قلیل منه. (منتهی الارب).

لطخ.

[لَ] (ع مص) لطوخ. آلودن چیزی را. (منتهی الارب). برآلودن. (تاج المصادر) (زوزنی). آلودن. (منتخب اللغات). آغشتن(1). || زراندود کردن.(2) || مفضض کردن.(3) (دزی). || به بدی متهم کردن. (منتخب اللغات): لطخ بشر (مجهو)؛ در بدی و تباهی افکنده شد. || به شکم کف دست زدن یا به کف دست بر پشت کسی زدن نرم نرم. لطح. بعض العرب تقول لطخه بیده؛ اذا ضربه مثل لطحهُ. (منتهی الارب). || لطخ المصباح بالنار؛ نزدیک کرد چراغ را به آتش برای افروختن آن. (دزی).
(1) - Imbiber.
(2) - Dorer.
(3) - Argenter.

لطخ.

[لَ طِ] (ع ص) بدغذا. (منتهی الارب).

لطخات.

[لُ طَ] (ع ص، اِ) جِ لطخة. (منتهی الارب).

لطخة.

[لُ طَ خَ] (ع ص) گول. ج، لطخات. (منتهی الارب).

لطر.

[] (اِ)(1) نوعی پوست درخت شبیه دارچینی. (دُزی).
(1) - Autour.

لطره.

[لَ طَ رِ] (اِخ) دهی جزء دهستان پل رودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در چهارده هزارگزی جنوب خاوری رودسر و دوهزارگزی شوسهء رودسر به شهسوار. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 160 تن سکنه. آب آن از پل رود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لطس.

[لَ] (ع مص) کوفتن. || سپردن سخت. (منتهی الارب). سخت به پای سپردن. (منتخب اللغات). || چیزی را به چیزی پهن زدن. || سنگ و جز آن انداختن. || سنگ را به سنگ زدن. || طپانچه زدن. (منتهی الارب).

لطش.

[] (ع مص) تداول عامیانهء لطث، با کف دست زدن کسی را. (دزی).

لطشة.

[لَ شَ] (ع اِ) ضربة. (دزی).

لطط.

[لَ طَ] (ع مص) افتادن دندان کسی. || خرد شدن دندان و ماندن بیخهای آن. || منکر شدن حق کسی را. یقال: ما لک تعینه علی لططه. (منتهی الارب).

لطع.

[لَ] (ع اِ) کام دهان. || زیر زنخ مردم. ج، الطاع. (منتهی الارب). || (مص) سرما خوردن. || از انتظار کسل شدن. || وقت تلف کردن. (دزی).

لطع.

[لَ] (ع مص) به چوب دستی زدن کسی را. || مردن. || لیسیدن. (منتهی الارب). || پای بنشستنگاه کسی وازدن. (تاج المصادر). پیش پای بر سپس کسی زدن. اردنگ زدن. تی پا زدن. || محو کردن نام کسی را. || ثابت کردن نام کسی را (از لغات اضداد است). || بر چشم طپانچه زدن. (منتهی الارب). || بر هدف رسانیدن تیر. || همهء آب چاه خشک شدن. (منتهی الارب).

لطع.

[لَ طَ] (ع اِمص) سپیدی درون لبها و آن بیشتر در سیاهان باشد از مردم. || باریکی لب. || کمی گوشت شرم زن. (منتهی الارب).

لطع.

[لَ طَ] (ع مص) ریختن دندان مردم چنانکه بیخها ماند. (منتهی الارب).

لطعاء.

[لَ] (ع ص) تأنیت الطع. زنی که دندانش فروریخته و بیخش باقی مانده باشد. || زن که نهفت وی کم گوشت یا خشک و یا خرد باشد. (منتهی الارب).

لطعة.

[لَ عَ] (ع اِمص) انتظار. || (اِ) زمان در انتظار به سر بردن. (دزی).

لطف.

[لُ] (ع اِمص، اِ) نرمی در کار و کردار. (منتهی الارب). رفق. (تاج المصادر). مدارات. خوش رفتاری. مودت. برّ. نیکوئی. نیکوکاری. ج، الطاف :
لذت انهار خمر اوست ما را بی حساب
راحت ارواح لطف اوست ما را بی سخن.
منوچهری.
گسیل کرد رسولی سوی برادر خویش و پیام داد به لطف. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص280). میان او و خواجه بونصر لطف حالی افتاد در این وقت از حد گذشته. (تاریخ بیهقی ص528). نُزل بسیار با تکلف از خوردنی ها... و هر روز لطفی دیگر. (تاریخ بیهقی ص375). فرمود تا آنها را پنهان کردند تا لطف حال بر جای بود آشکار نکردند. (تاریخ بیهقی ص683).
تو آنی که ارواح ناطق کنی
چو مادر پسر را به لطف و لطف.
مسعودسعد.
ای قوت جان من ز لطف تو
بی شفقت خویش مرده انگارم.
مسعودسعد.
دین بی لطف، شاخ بی بار است
ملک بی قهر، گنج بی مار است.سنائی.
و دوستی و برادری با او به غایت لطف و نهایت یگانگی رسانید. (کلیله و دمنه). مرد... به لطفی هرچه تمامتر حلالی خواست. (کلیله و دمنه).
خاک چهل صباح سرشتی به دست صنع
خود بر زبان لطف براندی ثنای خاک.
خاقانی.
تو مرا میکشی به خنجر لطف
من در آن خون به ناز می غلطم.خاقانی.
به لطف و علم و حلم و عزم مستغنی است پنداری
ز آب و خاک و نار و باد عزالدین بوعمران.
خاقانی.
گر دانهء لطف خواهی اِلاّ
مرغ قزل ارسلان چه باشی.خاقانی.
منم خاک تو گر دهی آب لطفم
دهم صد گل شکر در یک زمانت.خاقانی.
هم لطف و هم قبول و هم اکرام یافتم
ز احرار ری افاضل ری اولیای ری.خاقانی.
من شهربند لطف توام نه اسیر شروان
کاینجا برون ز لطف تو خشک و تری ندارم.
خاقانی.
امید آبروی ندارم به لطف شاه
کامسال کمتر است قبولی که پار کرد.
خاقانی.
لطف از مزاج دهر بشد گوئی
ای مرد لطف چه که وفا هم شد.خاقانی.
گر او از لطف عام خود مرا مقبول خود دارد
نیندیشم که چون خاصان قبول رای او دارم.
خاقانی.
تو جهانی دگر شوی از لطف
هم تو سلطان بر آن جهان که توئی.
خاقانی.
مرغ را هم به لطف صید کنند
پس ببرند سر به ناکامش.خاقانی.
گرچه نکوست بخشش و لطف هوا و ابر
شکر زبان لالهء احمر نکوتر است.خاقانی.
خلق تو از راه لطف جان برباید ز خلق
چون حرکات هزار در نغمات حزین.
خاقانی.
گر در دل تو یافت توانم نشان خویش
طبعم شود ز لطف چو از جوهر آینه.
خاقانی.
سوی زنی نامه فرستد به لطف
پادشه دام و دد و انس و جان.خاقانی.
مگر لطفی که از تو چشم دارم
در آن عالم کنی کاینجا نکردی.خاقانی.
بی لطف تو کآب زندگانی است
از آتش غم امان مبینام.خاقانی.
از نکوروئیت می بینم نصیب
لطف نبود از نکورویان غریب.عطار.
عاشقم بر لطف و بر قهرش به جد
ای عجب من عاشق این هر دو ضد.
مولوی.
ما نبودیم و تقاضامان نبود
لطف تو ناگفتهء ما می شنود.مولوی.
نی صفا میماندش و نی لطف و فر
نی به سوی آسمان راه سفر.مولوی.
لطف شه جان را جنایت جو کند
زآنکه شه هر زشت را نیکو کند.مولوی.
گر به لطفم به نزد خود خواند
ور به قهرم براند او داند.سعدی.
مباد آن روز کز درگاه لطفت
به دست ناامیدی سر بخاریم.سعدی.
هر روز به شیوه ای به لطف دگری
چندانکه نظر می کنمت خوبتری.سعدی.
ماها! همه شیرینی و لطف و نمکی
نه ماه زمین که آفتاب ملکی.سعدی.
گرش به قهر برانی به لطف بازآید
که زر همان بود ار چند بار بگدازی.سعدی.
امیدوارم اگر صد رهم بیندازی
که بار دیگرم از روی لطف بنوازی.سعدی.
یارب دوام عمر دهش تا به قهر و لطف
بدخواه را جزا دهد و نیکخواه را.سعدی.
بندهء پیر خراباتم که لطفش دائم است
ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست.
حافظ.
هر جا که لطف اوست کند سوسن از تبر
وآنجا که عنف اوست کند خنجر از گیا.
سراج الدین قمری.
|| دقیقه یا خصوصیتی از جمال و زیبایی. نازکی. لطافت. تری. کشی :
در زیرزمین لطف تو یابد راهی
صد یوسف سر برآرد از هر چاهی.
؟ (از کلیله و دمنه).
کسی که به گوش آورد سازشان
شود بیهش از لطف آوازشان.نظامی.
انصاف میدهم که لطیفان و دلبران
بسیار دیده ام نه بدین لطف و دلبری.
سعدی.
تو با این لطف طبع و دلربایی
چنین سنگین دل و سرکش چرایی؟سعدی.
بهشت روی من آن لعبت پری رخسار
که در بهشت نباشد به لطف او حوری.
سعدی.
من آدمی به لطف تو هرگز ندیده ام
این صورت و صفت که تو داری فرشته ای.
سعدی.
این لطف بین که با گل آدم سرشته اند
وین روح بین که در تن آدم دمیده اند.
سعدی.
کسی گیرد خطا بر نظم حافظ
که هیچش لطف در گوهر نباشد.حافظ.
شاهدی از لطف و پاکی رشک آب زندگی
دلبری در حسن و خوبی غیرت ماه تمام.
حافظ.
حافظ ار سیم و زرت نیست چه شد شاکر باش
چه به از دولت لطف سخن و طبع سلیم.
حافظ.
|| ظاهراً به معنی تیمار چیزی است: فاخذ من ذلک الرّمان شیئاً لطف به و غرسه حتی عَلِق و تمّ و اثمر (محمدبن حارث). || لطف للامر اوفی الامر؛ وسایل دقیق به کار برد در آن. (دزی). || توفیق خدای. لطف از خدای. توفیق و عصمت و رحمت و رفق که بر بندگان مبذول دارد. (منتهی الارب): لطف خدای تعالی؛ توفیق و مهربانی او جل شانه. ج، الطاف :
رفت در شهر آب خاقانی
کار با لطف کردگار افتاد.خاقانی.
لطف ملک العرش به من سایه برافکند
تا بر دل گم بوده مرا کرد خداوند.خاقانی.
لطف از لیت پاسبان باد
شمشیر تو پاسبان دولت.خاقانی.
از خدا جوئیم توفیق ادب
بی ادب محروم ماند از لطف رب.مولوی.
ای سلیمان در میان زاغ و باز
لطف حق شو با همه مرغان بساز.مولوی.
پرتو لطف پروردگار.سعدی.
کرم بین و لطف خداوندگار
گنه بند کرده ست و او شرمسار.سعدی.
سپاسدار خدای لطیف و دانا را
که لطف کرد و به هم برگماشت اعدا را.
سعدی.
دام سخت است مگر یار شود لطف خدا
ورنه آدم نبرد صرفه ز شیطان رجیم.حافظ.
ناامیدم مکن از سابقهء لطف ازل
تو چه دانی که پس پرده که خوب است و که زشت.
حافظ.
لطف و عذاب هر دو ز یزدان رسد ولی
لاشک حدیث لطف به از قصهء عذاب.
قاآنی.
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لطف بالضم و سکون الطاء المهملة هو الفعل الذی یقرّب العبد الی الطاعة و یبعده عن المعصیة بحیث لایؤدّی الی الالجاء ای الاضطرار کبعثة الانبیاء فانا نعلم بالضرورة انّ الناس معها اقرب الی الطاعة و ابعد عن المعصیة ثم الشیعة و المعتزلة یوحبون اللطف علی الله تعالی. و معنی الوجوب عندهم استحقاق تارکه الذمّ. و اهل السنة لایقولون به، ای بالوجوب. و ردوا علیهم بانا نعلم انه لوکان فی کل عصر نبی و فی کل بلد معصوم یأمر بالمعروف و ینهی عن المنکر لکان لطفا و انتم لاتوجبون ذلک علی الله تعالی. کذا فی شرح المواقف فی المقصد السادس من مرصد الافعال فی السمعیات. و فی تهذیب الکلام. و اما اللطف و التوفیق و العصمة فعندنا خلق قدرة الطاعة و الخذلان خلق قدرة المعصیة و قیل العصمة ان لایخلق الذنب و قیل خاصیة تمنع صدور الذنب و عند المعتزلة اللطف ما یختار المکلف عنده الطاعة او یقرب منها مع تمکنه و یسمیان المحصل و المقرّب و التوفیق اللطف لتحصیل الواجب و الخذلان منع اللطف و العصمة اللطف المحصل لترک القبیح -انتهی. و لابدّ من توضیح هذا الکلام. فاقول مستعیناً بالله العلام. قوله: فعندنا ای عند الاشاعرة و قوله: و عند المعتزلة اللطف ما یختار المکلف عنده، ای فعل یختار المکلف عند ذلک الفعل الطاعة او یقرب ذلک المکلّف منها، ای من الطاعة مع تمکنه، ای یکون ذلک الاختیار او القرب مقروناً بالتمکن و القدرة. لانه لو بلغ الالجاء و الاضطرار لکان منافیا للتکلیف. فالقدرة و الالة و نحو همالیست لطفاً فی الفعل بل شرطا فی امکان الفعل فأن مایتوقف علیه ایقاع الطاعة و ارتفاع المعصیة تارة یکون للتوقف علیه لازماً و بدونه لایقع الفعل کالقدرة و ألالة. و تارة لایکون کذلک لکن یکون المکلف باعتبار المتوقف علیه اذعن و اقرب الی فعل الطاعة و ارتفاع المعصیة. و هذا هو اللطف و لذا وقع فی بعض کتب الشیعة اللطف الذی یجب علی الله تعالی، هو مایقرّب العبد الی الطاعة و یبعده عن المعصیة. و لا حظ له فی التمکین و لایبلغ الالجاء. فقوله و لا حظّ له فی التمکین، اشارة الی القسم الاوّل الذی لیس بلطف علی ما صرّح بذلک شارحه. و قوله: و یسمیان المحصل و المقرب ای یسمیّ الاوّل، هو مایختار المکلف عنده الطاعة لطفاً محصلا بکسر الصاد المهملة المشدّدة. و یسمی الثانی، ای ما یقرّب المکلف من الطاعة لطفاً مقرباً بکسر الراء المهملة المشددة فعلی هذا تعریف اللطف بما یقرب العبد الی آخره انما هو تعریف اللطف المقرب. و قوله: و التوفیق اللطف لتحصیل الواجب، ای اللطف مطلقا محصلا کان او مقرباً و قوله: و الخذلان منع اللطف مطلقا محصلا کان او مقرباً و قوله، و العصمة اللطف المحصل الی آخره توضیحه ما فی بعض کتب الشیعة و شرحه المذکورین سابقاً من انّ العصمة لطف یفعل الله تعالی بالمکلف بحیث لایکون له داع الی ترک الطاعة و ارتکاب المعصیة مع قدرته علی ذلک. فالمعصوم یشارک غیره فی الالطاف المقربة و یحصل له زائد علی ذلک لاجل ملکة نفسانیة لطفاً یفعل الله تعالی به بحیث لایختار معه ترک طاعة و لا فعل معصیة مع قدرته علی ذلک و قیل انّ المعصوم لایمکنه الاتیان بالمعاصی و هو باطل - انتهی. || (اصطلاح تصوف) لطف در اصطلاح صوفیه بمعنی تربیت معشوق است مر عاشق را بر رفق و مواسات او تا قوت و تاب آن جمال او را به کمال حاصل آید، کما فی بعض الرسائل - انتهی. || قاعدهء لطف، شامل دو قسمت است: لطف عام، امامت و لطف خاص، نبوت. (از خاندان نوبختی ص 55). رجوع به قاعدهء لطف شود.

لطف.

[لُ] (ع مص) نرمی نمودن. (منتهی الارب). چربی کردن. (تاج المصادر). مهربانی کردن. (منتخب اللغات). || نزدیک شدن. || رسانیدن خدای مطلوب و مرام کسی را به لطف. (منتهی الارب). || یاری کردن. || نگهبانی و حمایت کردن. (منتخب اللغات).

لطف.

[لَ طَ] (ع اِمص) اسم است الطاف را. توفیق خدای. || نرمی. احسان. لُطْف. برّ. نیکوئی. نیکوکاری. (مهذب الاسماء) :
از جام انگبین نترابد جز انگبین
از نفس او نیاید الاّ لطف گنی.منوچهری.
ای بارخدای همه احرار زمانه
کز دل بزداید لطفت بار زمانه.منوچهری.
آن خواجه که با هزار بر و لطف است
حلمش به شتاب نه وجودش به درنگ.
منوچهری.
بیش از این نیز بجای تو لطف خواهد کرد
از لطف هرچه کند با تو سزای تو کند.
منوچهری.
جفا و ستم را غنیمت شمارد
وفا و لطف را به پیکار دارد.ناصرخسرو.
این دیوسران را مدار مردم
گر هیچ بدانی لطف ز دشنام.ناصرخسرو.
بس شب که به یکجای نشستیم و همه شب
زو لطف و لطف بود و ز من ناله و نینا(1).
مسعودسعد.
خلف حیدر کرّار و محمد که بود
همچو حیدر به شجاعت چو محمد به لطف.
سوزنی.
به جوانمردی گوی از همه اقران ببری
چو به چوگان لطف گوی مروت بازی.
سوزنی.
صد لطف از کردگار وز لب تو یک سخن
صد ستم از روزگار وز دل تو یک جفا.
خاقانی.
آب گرفتم لطف افزون کند
خار و خسک را به سمن چون کند.نظامی.
وآنگه به لطف جواب دادش
غم خورد و بدان ثواب دادش.نظامی.
لطفی کن از آن لطف که داری
بگشای در امیدواری.نظامی.
خیر نیز از لطف رسانی او
مهربان شد ز مهربانی او.نظامی.
|| (اِ) آنچه بکسی فرستند. (مهذب الاسماء). هدّیة. || جائزه. || اندک از طعام و جز آن. (منتهی الارب).
(1) - ظاهراً مراد ناله و انینا بوده است و شاعر برای محافظت وزن، کلمه را بدینصورت درآورده است.

لطف.

[لُ] (اِخ) تخلص پنج تن از شعرای متأخر ایران: لطف علی بیک افشار، لطف علی خان داغستانی، لطف الله بخارایی، لطف الله حکیم، و هم تخلص شاعر دیگری که شرح حال وی به دست نیامد و این شعر او راست:
مجنون به دشت بود و وصالش نصیب شد
من در حریم وصلم و محروم مانده ام.
رجوع به هر یک از اسامی فوق در ردیف خود شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لطف آباد.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان سنگان بخش رشخوار شهرستان تربت حیدریه، واقع در 15هزارگزی شمال باختری تربت حیدریه، سر راه شوسهء عمومی تربت حیدریه به رشخوار. جلگه، گرمسیر و دارای 40 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لطف آباد.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان فروغن بخش ششتمد شهرستان سبزوار، واقع در 42هزارگزی باختری ششتمد و 7هزارگزی جنوب کال شور. جلگه، گرمسیر و دارای 133 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول عمدهء آن غلات، پنبه و شغل اهالی زراعت و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لطف آباد.

[لُ] (اِخ) قصبهء مرکز بخش و دهستان لطف آباد شهرستان دره گز، واقع در 24هزارگزی شمال خاوری دره گز. جلگه، معتدل و دارای 2595 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات، پنبه و انگور. شغل اهالی زراعت و راه آنجا اتومبیل رو است. ادارات دولتی: بخشداری، شهربانی، دارائی، ژاندارمری، پست و تلگراف، فرهنگ، گمرک، مرزبانی، پادگان نظامی و دبستانی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لطف آباد.

[لُ] (اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان دره گز که محدود است از شمال به خاک شوروی، از خاور به بخش کلات، از جنوب و جنوب باختری به بخش چاپشلو و از باختر به بخش حومهء دره گز. لطف آباد تا اوایل سال 1329 یکی از دهستانهای تابع بخش دره گز بود و موقعی که دره گز به شهرستان تبدیل شده لطف آباد نیز به بخش تبدیل گشته است. این بخش از 12 آبادی تشکیل یافته و مجموع نفوس آن در حدود 5772 نفر است. اهمیت لطف آباد به واسطهء موقعیت آن است که در مرز واقع شده، لیکن نسبت به جمعیت و محصول چندان قابل ملاحظه نیست. راه شوسهء مرکز استان به لطف آباد منتهی میشود. محصول عمده آنجا غلات، پنبه و انگور. شغل مردان آن زراعت و مالداری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لطف آباد.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان ریوند بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در ششهزارگزی باختر نیشابور. جلگه، معتدل و دارای 613 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آن غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لطف آباد.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 45هزارگزی جنوب مراغه و 8500گزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. جلگه، معتدل و مالاریائی و دارای 102 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لیلان. محصول آنجا غلات، چغندر و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لطفان.

[لَ] (ع ص) نیکویی کننده. (منتهی الارب).

لطفاً.

[لُ فَنْ] (ع ق) از روی لطف. به لطف.

لطف الدین.

[لُ فُدْ دی] (اِخ) (خواجه...) خواجه عزیز. واعظی با علم و تمیز بود و سالها در مقصورهء جامع هرات به نصیحت بعض خلایق مشغولی مینمود. وفاتش در سنهء 823 ه . ق. به وقوع پیوست و در خیابان هرات در جوار مزار علامهء رازی مدفون گشت. (حبیب السیر جزو سوم از ج 3 ص209).

لطف الدین.

[لُ فُدْ دی] (اِخ) میرزا لطف الدین شکرالله تبریزی (1095-1164). تخلص وی مخمور. از شعرای قرن دوازدهم هجری است و این دو بیت او راست:
تعجب نیست بدطینت اگر حاجت روا گردد
که زخم کهنه را خاکستر عقرب دوا گردد
ز دونان کی به خود درماندگان را کار بگشاید
گره امکان ندارد باز با انگشت پا گردد.
(از دانشمندان آذربایجان صص 339-340).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) (شیخ...) از خلفای حاجی بیرام ولی. (قاموس الاعلام ترکی).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) (خواجه...) نهمین امیر از سلسلهء سربداران (761-762 ه . ق.). فرزند امیر وجیه الدین مسعود، دومین امیر این سلسله و مشهورترین آنان. پس از قتل کلو(1)اسفندیار که از چاکران امیر مسعود بود، مردم خواستند لطف الله را به امارت اختیار کنند، ولی خواجه شمس الدین علی رئیس مریدان شیخ حسن جوری به مناسبت آنکه او طفل بود این کار را مصلحت ندانست و خواجه فضل الله برادر امیر مسعود را ریاست ایشان داد و او را نایب لطف الله کرد. خواجه فضل الله پس از هفت ماه از سلطنت کناره گرفت و پس از وی خواجه شمس الدین علی جشمی مدت چهار سال و نه ماه (749-753) و سپس خواجه یحیی کرابی مدت شش سال (753-759 ه . ق.) و آنگاه ظهیرالدین کرابی مدت یک سال (759-760) و بعد حیدر قصاب مدت یک سال و یک ماه (760-761) حکومت کردند و سرانجام دو تن از اتابکان صاحب ترجمه، یعنی پهلوان حسن دامغانی سپهسالار حیدر قصاب و پهلوان نصرالله پس از قتل حیدر قصاب به نام لطف الله نقاره زدند و خواجه لطف الله امیر سربداران شد. جلوس خواجه لطف الله اسباب مسرت طرفداران سربداریه گردید، چه او فرزند امیر وجیه الدین مسعود مشهورترین امرای ایشان بود و به همین مناسبت در جلوس او شادیها کردند و نثارها دادند، لیکن پهلوان حسن دامغانی نفوذ کلی داشت و بر خواجهء خود تحکم میکرد، چنانکه پس از گذشتن یک سال و سه ماه چون بین خواجه لطف الله و پهلوان حسن بر سر کشتی گیران سبزوار و تعصبی که هر یک نسبت به یک دسته اظهار میکردند اختلاف شد. پهلوان حسن خواجه لطف الله را محبوس کرد و در آخر رجب 762 ه . ق. به قتل رسانید. خواجه لطف الله را چون پسر امیر مسعود بود مردم سبزوار میرزا، یعنی امیرزاده میخواندند و این گویا اول باری است که در زبان فارسی کلمهء میرزا معمول شده است. (تاریخ مغول تألیف اقبال صص473-477).
(1) - کلو، یعنی مهتر و کلانتر.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) (امیر...) داماد امیر عادل آقا، از امرای سلطان احمد در نیمهء دوم قرن هشتم هجری. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی صص232 - 239 شود.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) متخلص به لطف از مردم بخارا. طبیعتش به لطیفه گویی مایل بود و شغل قضا و مدرسی داشت. این بیت او راست:
عید است چرا کشتهء جانان نشود کس
حیف است که عید آید و قربان نشود کس.
(از قاموس الاعلام ترکی).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن الیاس رومی. صاحب حاشیه بر حاشیهء خیالی بر شرح عقاید النسفی، مقتول به سال 900 ه . ق. و صاحب حاشیه بر شرح هدایهء قاضی میر. وفات وی به سال 929 ه . ق. بود.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن صدرالدین عراقی از نزدیکان امیر مبارزالدین محمد مؤسس سلسلهء مظفریّه در قرن هشتم هجری. (حاشیهء تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ج3 ص181). وی را کنیت کمال الدین بوده است. (تاریخ گزیده ص678). از بدمنشی و تندخویی امیر مبارزالدین و قساوت قلب وی این روایت از مولانا لطف الله که در سفر و حضر ملازم امیر مبارزالدین بوده مروی است که گفته است بسیار دیده ام که امیر مبارزالدین مشغول تلاوت قرآن بود، در آن بین مقصری را نزد او می آوردند، قرآن را گذاشته به دست خود مقصر را کشته و دوباره به تلاوت قرآن مشغول میشد. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص187).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرشید. نام پدر حافظ ابرو است.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) (الشیخ...) ابن عبدالکریم بن ابراهیم بن علی بن عبدالعالی العاملی المیسی ثم الاصفهانی. معاصر شیخ بهائی و شاه عباس کبیر و مسجد معروف در میدان شاه اصفهان به نام اوست. دربارهء وی صاحب روضات الجنات آرد: ... کان عالماً فاض صالحاً فقیهاً متبحراً محققاً عظیم الشأن جلیل القدر ادیباً شاعراً معاصراً لشیخنا البهائی و کان البهائی یعترف له بالفضل و العلم و الفقه و یأمر بالرجوع الیه کذا فی امل الاَمل و قال المحدث النیسابوری بعد الترجمة له بما نقل. ذکره صاحب امل الاَمل و مسجده معروف بمیدان الشاه باصبهان صحّ - انتهی. و قد تقدمت الاشارة الیه فی ذیل ترجمة جدید المسمیین و مواضع اخر من تضاعیف هذا الکتاب فلیراجع. و نقل عن کتاب محافل المؤمنین و هو غیر مجالس القاضی نورالدین انه قیل فی تاریخ وفاة الشیخ لطف الله المذکور بالفارسیه:
چون دو لام از نام او ساقط کنی
سال تاریخ وفاتش زآن شمار.
و ظاهران مراده بنامه هو تمام لفظه الشیخ لطف الله من غیرتحلیته بالالف و اللام لانها غیرمعتبرة فی اصطلاح العجم عند تسمیتهم الاشیاء فیکون تاریخ وفاته علی ذلک سنة خمس و ثلثین و الف بعد وفاة شیخنا البهائی المعاصر له بخمس سنین و ذلک لانا نأخذ من لفظة الجلالة طرفیها و نسقط لامیها فیصیر الامر کما ذکر و تعدد لامیها مسلم عند اهل التاریخ کما انشده بعضهم بالفارسیه:
الله بود یک الف و هاء و دو لام
عاجز شده از کنه کمالش اوهام.
فلیتفطن (از روضات الجنات صص519 - 520).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) (السید...) ابن عطاءاللهبن احمد الحسینی الشجری النیشا بوری. وی فاضلی بود متبحر و دیوانش به ده هزار بیت بالغ و از شیخ ابی علی بن الشیخ ابی جعفر الطوسی روایت کردی. (روضات الجنات ص520).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن عطاءالله الحویزی. صاحب شرح شرایع الاسلام. بنابه گفتهء صاحب امل الاَمل در جزء ثانی کتاب خود به نام تذکرة المتبحرین: وی مردی عالم و فاضل و متبحر و معاصر صاحب امل الاَمل بوده است. (روضات الجنات ص520).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن محمدالغیاث الظفیری. از علمای یمن متولد و متوفی به ظفیر و منسوب بدانجاست. او را تصانیفی است، چون: المناهل الصافیة علی الشافیة، الایجاز فی المعانی و البیان، حاشیه علی شرح التلخیص فی البلاغة و اُرجوزة فی الفرائض. وفات وی به سال 1035 ه . ق. بود. (از الاعلام زرکلی ج3 ص820).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالمهدی البحرانی. مالک و هم مصحح نسختی از شرح نهج البلاغة ابن ابی الحدید به سال 1164 ه . ق. (مضبوط در کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار) بود. (فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 ص48).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن یوسف. صاحب شرح فرائض الحلمی الرومی.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) ابن یوسف حلیمی (قاضی). رجوع به حلیمی شود.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) بیان تیمور. از ملازمان شاهرخ بود و از جانب وی پس از ورود شاهرخ به اصفهان مأمور ضبط اموال فارس گشت. (حبیب السیر جزء سیم از ج 3 ص190).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) محمد از ادبای هندوستان و از معاصرین اورنگ زیب. وی تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی را تحت عنوان «آسمان سخن» به فارسی منظوم ساخته و آن را طبق بروج فلکی به دوازده باب مبوّب کرده است. (قاموس الاعلام ترکی).

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) مصری. طبیب بود و او راست: تصریح فی شرح التلویح و کتاب تلویح از فخرالدین خجندی است.

لطف الله.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ) مولانا جلال الدین از اصناف علوم بهره ور بود و سالها در مملکت بخارا به لوازم منصب قضا قیام داشت. وفاتش در بیستم ذیحجهء سنهء احدی و سبعین و ثمانمائة ه . ق. در دارالسلطنهء هرات اتفاق افتاد و اولاد عظامش شرف جهان مولانا جمال الدین عبدالرحیم صدر و جناب امارت مآب امیر نظام الدین عبدالوهاب به مراسم تعزیت داری اقدام فرمودند و سلطان سعید به مجلس عزا تشریف برده ایشان را پرسش نموده خلع فاخر پوشانید. و نعش مولانا لطف الله را از هرات به بخارا نقل کردند و در موضعی مناسب به خاک سپردند. (حبیب السیر جزء سوم از ج 3 ص197).

لطف الله توقاتی.

[لُ فُلْ لا هِ] (اِخ)متخلص به لطفی. رجوع به لطفی مولانا لطف الله... شود.

لطف الله حکیم.

[لُ فُلْ لا هِ حَ] (اِخ)متخلص به لطف. در فن طبابت ماهر بود و این بیت او راست:
آنقدر محو تماشای جمالش گردیم
که خود از خاطر خود نیز فراموش شویم.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطف اللهمیرزا.

[لُ فُلْ لاه] (اِخ)شعاع الدوله. عم ناصرالدین شاه قاجار بود. (از مرآة البلدان ج4 ص7).

لطف الله نیشابوری.

[لُ فُلْ لا هِ نِ](اِخ) مولانا لطف الله نیشابوری. سالکی آگاه و صاحب جاه. معاصر امیر تیمور و شاهرخ میرزا و از مخلصان شاه نعمت الله ولی کرمانی است. و هم معاصر امیر شیخ آذری و با وی ملاقات کرده است و شیخ آذری یکی از رباعیات مصنوعهء وی را در جواهر الاسرار نگاشته. غالب اشعار وی در مدح ائمهء اطهار است و در کتابخانهء ملی تهران نسخهء نادر و نفیسی از دیوان او موجود است که ظاهراً به خط مولانا سیمی کتابت شده است. وی در قدمگاه نزدیک مشهد زاویه ای داشت و به سال 816 ه . ق.(1) وفات یافت. این قصیده در مذمت دنیا و مدح حضرت امیرالمؤمنین از اوست:
حجاب ره آمد جهان و مدارش
الا تا نیفتی ز ره برمدارش(2)
به باد دی و تاب تیرش نیرزد
نعیم خزان و نسیم بهارش
نه با راحت وصل او رنج هجرش
نه با نوش خرمای او نیش خارش
رخ دل ز معشوق دنیا بگردان
مکن منتظر دیده در انتظارش
که هست و بود روز و شب کشته کشته
به هر گوشه همچون تو عاشق هزارش
چه بینی یکی گنده پیری جوان طبع
اگر درکشی چادرش از عذارش
که دل بردن و بیوفائی است خویَش
جگر خوردن و جانگدازی است کارش
نماند ز دستان این زال ایمن
تنی گر بود زور اسفندیارش
کنار از میان تو آن روز گیرد
که خواهی بگیری میان در کنارش
کسی را که او معتبر کرد روزی
به روز دگر کرد بی اعتبارش
چو میجویدت رنج، راحت مجویش
چو میداردت خوار، عزّت مدارش
به دنیای دون مرد بی دین کند فخر
دل مرد دین را ز دنیاست عارش
به کار خداوند مشکل تواند
توجه نمودن خداوندگارش
صد اقداح نوشین نوشش نیرزد
به یک جرعهء زهر ناخوشگوارش
خنک آنکه شادان و غمگین ندارد
دل از بود و نابود ناپایدارش
بپرهیزد او از متاعی که نبود
قبول خردمند پرهیزگارش
قبول خرد گر بدی رد نکردی
شه اولیا صاحب ذوالفقارش.
(مجمع الفصحا ص29 ج2) (ریاض العارفین ص129) (قاموس الاعلام ترکی) (حاشیهء تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ترجمهء علی اصغر حکمت ج3 ص549).
(1) - این تاریخ از قاموس الاعلام ترکی نقل شد، ولی هدایت در مجمع الفصحاء وفات وی را به سال 786 ه . ق. دانسته است و متذکر معاصر بودن وی با شاهرخ نیز نگردیده است.
(2) - در ریاض العارفین:
الا تا نیندازدت برمدارش.

لطف اندوز.

[لُ اَ] (نف مرکب) اندوزندهء لطف و مهربانی و خوشرفتاری :
برآمیزی و بگریزی و بنمایی و بربایی
فغان از قهر لطف اندوز و زهر شکرآمیزت.
سعدی.

لطف داشتن.

[لُ تَ] (مص مرکب)مهربانی داشتن. خوش رفتاری داشتن. || دقیقه یا خصوصیتی از جمال داشتن. لطافت داشتن :
همه کس را تن و اندام و جمال است و جوانی
این همه لطف ندارد تو مگر سرو روانی.
سعدی.
فصل نوروز که بوی گل و سنبل دارد
لطف این باد ندارد که تو می پیمایی.
سعدی.
لازم است آنکه دارد اینهمه لطف
که تحمل کنندش اینهمه ناز.سعدی.

لطفعلی.

[لُ عَ] (اِخ) (حاج میرزا...) ابن میرزا احمد مجتهد تبریزی. صاحب شرحی بر کتاب ریاض المسائل استاد خود سیدعلی طباطبائی به نام اوثق الوسائل فی شرح ریاض المسائل و آن در فقه و تا مبحث تیمم است. (ریحانة الادب ج2 ص417).

لطفعلی.

[لُ عَ] (اِخ) شاعر. در طهران به کسب صرافی مشغول بود و این مطلع از او ملاحظه شد، بد نگفته است:
آه کز دیدن او گریه برآورد مرا
آخر این گریه بلائی به سر آورد مرا.
(آتشکدهء آذر ص217).

لطف علی آباد.

[لُ عَ] (اِخ) دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 30 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا برنج، مختصر غلات، پنبه، صیفی و کنف. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لطفعلی بیک.

[لُ عَ بِ] (اِخ) افشار، متخلص به لطف. داماد قاسم خان بود. این بیت او راست:
کمرش را میان نمی باید
بی نشان را نشان نمی باید.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفعلی بیک.

[لُ عَ بِ] (اِخ) (حاج...) آذر بیگدلی شاملو. برادرزادهء ولی محمدخان، متخلص به سرور مستوفی و نویسندهء عادلشاه افشار، معاصر زندیه است و تذکره ای به نام کریمخان زند موسوم به آتشکده نوشته و یوسف زلیخائی نیز به نظم آورده و صاحب دیوان است. تولد وی به سال 1134 و وفات به سال 1195 ه . ق. است. فصل آخر کتاب فوق یعنی آتشکده در ذکر احوال و اقوال خود مؤلف است بدین شرح(1): مخفی نماناد که فقیر در یک و کسری صبح شنبهء بیستم شهر ربیع الثانی سنه 1134 ه . ق.(2) در دارالسلطنهء اصفهان به طالع جودت متولد و مقارن این حال فتنهء محمود غلیجائی افغان روی داده ناچار تمام خانواده به دارالمؤمنین قم هجرت کرده و چهارده سال عمر را در آنجا گذرانیده در اول جلوس نادری که مرحوم والد ماجدم به حکومت خطهء لار و سواحل فارس سربلند بوده به دارالعلم شیراز حرکت و بعد از دو سال طایر روح پرفتوحش به ریاض جنان آشیان ساخت. حاجی محمدبیک عم خود را احرام طواف بیت الله الحرام به میان جان بسته از راه عراق عرب و شام روانه و الحمدلله بعد از ادراک شرف درگاه حضرت ختمی پناه و حضرات ائمهء بقیع علیهم الصلوة و السلام به طواف بیت الله مشرف و بعد از ادای مناسک حج در مراجعت شرف اندوز زیارت آستان ملائک پاسبان مشهد مقدس مطهر جناب علی بن ابیطالب و جناب حسین بن علی علیه الصلوة و السلام و مرقد مطهر کاظمین و عسکری علیهماالسلام گردیده عزیمت عراق عجم و فارس کرده بعد از یک سال شوق زیارت ثامن الائمه و ضامن الامة کرده با برادران و جمعی از دوستان به این فوز فایز شده و در آن وقت اردوی نادری بعد از تسخیر هندوستان و ترکستان وارد آن ارض اقدس شده، عازم تسخیر جبال لکزیه بود به اتفاق اردو از راه مازندران بهشت نشان حرکت و به آذربایجان رفته از آنجا عزیمت عراق کرده بنای سکنی را در اصفهان که وطن آبا و اجداد او بود گذاشت و بعد از قتل نادرشاه چندی در سلک ملازمان رکاب علیشاه و ابراهیم شاه و اسماعیل شاه و شاه سلیمان بوده و از انقلاب زمانه دید آنچه دید و کشید آنچه کشید و به مصداق البلیة اذا عمت طابت خود را به شرکت مسلمین راضی ساخت اعاذنالله و جمیع اهل الایمان من نوائب الزمان و در سنه(؟) به کسوت فقر متلبس گشته و در این عرض مدت به خدمت جمعی از افاضل علما و عرفا و اعاظم شعرا و ظرفا رسیده و به قدر استعداد از فیض صحبت هر یک بهره مند و سبب ذوق فطری و شوق جبلی مایل به گفتن شعر نیز بوده و بیشتر قواعد نظم را از یگانهء آفاق میر سیدعلی مشتاق استفاده کرده و بعد از هفت هزار بیت خیالات فاتر را تدوین کرده بود که در نهب و تاراج اصفهان مفقود گشته و مدتی نیز از این رهگذر طوطی ناطقه لال و بلبل طبع شکسته بال بود تا باز به تکلیف احباب گاهی به آرایش گلشن خیال می پرداخت و در این وقت که خیالات متین فصحای متقدمین و متأخرین را جمع آوری و در این کتاب رقم زد خامهء عنبرین شمامه ساخت به منطوقهء همین شعر که نظم:
می پذیرند بدان را به طفیل نیکان
رشته واپس ندهد آنکه گهر میگردد.
به خاطر رسید که قدری از افکار خود نیز به عرض مستعمان رساند. مستدعی است که چشم از عیوب آن پوشند و به قدر وسع در اصلاح آن کوشند و در حال حیات و در صورت ممات جامع را به دعای خیر یاد فرمایند. العذر عند کرام الناس مقبول و در منتخب مثنوی که به عرض میرسد هرگاه سلسلهء کلام آشفتگی داشته باشد معذور است که چون غرض کلی این بود که شعری مجمل امتیازی داشته باشد نوشته شود، لهذا حمل بر کم ربطی فقیر نفرمایند... - انتهی. (لطفعلی بیک) در دنبال این مقال منتخب مثنوی یوسف و زلیخا و سپس منتخبی از اشعار خویش را آورده است.
(1) - با تصحیح اغلاط عبارتی و چاپی.
(2) - در متن نسخهء چاپی: 1123 و آن به تحقیق نادرست است.

لطفعلیخان.

[لُ عَ] (اِخ) فرزند باباعلی بیگ کوسهء احمدلوی افشار. که به امر علیقلیخان برادرزادهء نادرشاه کشته شد. (مجمل التواریخ گلستانه صص292-293).

لطفعلیخان.

[لُ عَ] (اِخ) داغستانی، متخلص به لطف. عم علیقلیخان و صاحب ثروت و سامان. این بیت او راست:
خانهء جانم ز غم کردی خراب
خوب کردی خانه ات آباد باد.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفعلیخان.

[لُ عَ] (اِخ) گرجی. توپچی باشی کریمخان زند. (مجمل التواریخ گلستانه ص339).

لطفعلیخان.

[لُ عَ] (اِخ) زند، پسر جعفرخان بن صادق خان یعنی نوادهء برادری کریمخان زند و هشتمین [ و آخرین پادشاه ]از سلاطین زندیه که از 1203 تا 1209 ملک رانده است. وی در آغاز کار غالباً در رکاب پدر با وجود جوانی شمشیر میزد و در مدت کمی که پادشاهی کرد با وجود کمی سن به فتوحاتی مهم نایل آمد و از خود رشادتها و شجاعتها بسیار بروز داد و تا زنده بود آغا محمدخان قاجار از او بر جان و دولت خویش بیمناک بود. اما دولت زندیه به علت جوانی و غرور لطفعلیخان و بی تجربگی و خالی بودن وی از سیاست و مردم داری و غیره به زودی از پای درآمد و دولت زندیه قاجاریه را مسلم گشت. در سال 1203 که جعفرخان به توطئهء بعضی از امیران زندیه مسموم و مقتول گشت، لطفعلی خان مأمور بنادر و سواحل خلیج فارس بود و چون از قتل پدر آگاهی یافت به سرعت خود را به شیراز رسانید و پایتخت را از صید مرادخان که جانشین جعفرخان شده بود گرفت و توطئه کنندگان قتل پدر را کشت و خود در سال 1203 به تخت پادشاهی جلوس کرد. در همین سال آغا محمدخان قاجار برادر خود جعفرخان و سردار خود مصطفی خان دولو را به شیراز فرستاد و خود نیز در عقب ایشان به فارس آمد و شیراز در محاصره افتاد و چون مقاومت لطفعلی خان سخت شد آغا محمدخان به طهران برگشت. در اوایل سال 1204 لطفعلی خان که سپاهیان خود را برای مقاومت کافی نمی دید برای جمع آوری استعداد لشکری به طرف دشتی و دشتستان روانه گردید و اعیان شیراز آغا محمدخان را به ضبط آن شهر دعوت کردند. لطفعلی خان پس از مراجعت از دشتستان بار دیگر شیراز را مسلم خود کرد و این بار به قصد جنگ با خان قاجار روانهء اصفهان شد و شیراز را به حاجی ابراهیم کلانتر سپرد و برای آنکه از او در غیاب خود حرکت خلافی سر نزند پسر او را نیز برسم گروگان با خود برد اما همین که اختیار شیراز به دست حاجی ابراهیم کلانتر افتاد، چون میدانست که لطفعی خان بر نیات باطنی او آگاهی یافته از یک طرف در شیراز به دستگیری بزرگان خاندان زند پرداخت و از طرف دیگر عبدالرحیم خان برادر خود را که در اردوی لطفعلی خان بود به شوراندن لشکریان او واداشت. به این ترتیب، بیشتر همراهان لطفعلی خان که کسانشان در شیراز مورد تهدید و تعرض کلانتر بودند شبانه از قمشه محل اردو پراکنده شدند و لطفعلی خان به همین علت از جلوی آغا محمدخان منهزم گردید و به شیراز برگشت، اما کلانتر و یاران او جوان رشید زند را به شهر راه ندادند و او چاره ای ندید جز اینکه به جانب بوشهر رهسپار گردد. مصطفی خان دولو به شیراز آمد و از جانب آغا محمدخان حکومت آنجا را به کلانتر سپرد. لطفعلی خان در تمام مدت سال 1205 با قوای مختصری که جمع آورده بود در حدود کازرون و شیراز با اتباع مصطفی خان قاجار و حاجی ابراهیم کلانتر زد و خورد میکرد، ولی به علت کمی استعداد لشکری به غلبهء بر ایشان توفیق نمی یافت. در بهار سال 1206 آغا محمدخان تصمیم کرد که خود شخصاً به دفع لطفعلی خان عازم فارس شود به همین نیت با لشکری مستعد به اصفهان آمد و پس از سپردن این شهر به حسینقلی خان پسر دیگر حسنقلیخان جهانسوز با نهایت احتیاط راه زرقان را که لطفعلی خان در آنجا بود در پیش گرفت. لطفعلی خان که از حرکت آغا محمدخان از اصفهان اطلاع یافته بود پیش دستی کرده به جلو او شتافت و در نزدیکی اَبرج پانزده فرسخی شمال شیراز بر اردوی آغا محمدخان دلیرانه حمله برد و پس از متفرق ساختن ایشان تا سراپردهء آغا محمدخان پیش تاخت و چیزی نمانده بود که کار او را بسازد، اما یکی از حاضران به لطفعلی خان چنین فهماند که آغا محمدخان گریخته و فتح میسر شده است. و بهتر آن است که برای تصرف سراپردهء آغا محمدخان تا صبح صبر کند و به این وسیله از افتادن نفایس آن به دست لشکریان احتراز کند. چون صبح شد و لطفعلی خان دانست که آغامحمدخان در سراپردهء خویش است و نظم سپاهیان متعدد او نیز برقرار شده، دریافت که با همراهان معدود تاب مقاومت ندارد، ناچار به سمت خراسان گریخت آغامحمدخان به راحت وارد شیراز شد و پس از کور کردن عده ای از بزرگان زندیه و تصرف اموال ایشان حسینقلی خان را از اصفهان به آنجا خواست و او را با نیابت کلانتر به حکومت فارس برگزید و قلعهء شیراز را خراب کرد. پس از فرار از ابرج لطفعلی خان به یاری عده ای سوار که حکمران طبس باو داده بود باز مدتی در حدود یزد و ابرقو و نیریز با طرفداران قاجاریه زد و خورد میکرد تا در سال 1208 به دعوت مردم کرمان به آنجا رفت و آن شهر را مرکز اقامت و پایتخت خود قرار داد. رسیدن خبر استیلای لطفعلی خان بر کرمان آغا محمدخان را که عازم تسخیر خراسان بود بر آن داشت که از این قصد منصرف شود و رهسپار کرمان گردد. پس از وصول آغا محمدخان به نزدیکی کرمان لطفعلی خان بعد از یک زد و خورد و شکست در شهر متحصن گردید و خان قاجار آنجا را در محاصره گرفت و تا چهار ماه سرگرم این کار بود. عاقبت چون نتوانست به شهر راه یابد و سرما نیز لشکریان او را بیطاقت کرده بود، مصمم شد که از این کار دست بردارد. اما در همین اوان محافظین یکی از دروازه های شهر بر لطفعلی خان خیانت کردند و راه را برای ورود قاجاریه به کرمان باز کردند. لطفعلی خان مهاجمین را شکست داد و راه باز شده را بست و اما بار دیگر گرفتار خیانتی از این قبیل شد و این مرتبه دوازده هزار تن از سپاهیان آغا محمدخان به شهر ریختند لطفعلی خان تا قدرت داشت با ایشان جنگید، لیکن همین که دید دیگر همراهی برای او نمانده است اسب خود را از یکی از خندقهای شهر از میان محاصره کنندگان گذراند و به شهر بم پناه برد. پس از تسخیر کرمان آغا محمدخان حکم به ویرانی و قتل عام و تنبیه مردم آنجا داد و امر کرد که از اهالی آنجا بیست هزار جفت چشم بکنند و به او تحویل دهند و به قدری از او و از سپاهیان او به شهر صدمه رسید که از حد وصف خارج است و کرمان را شهر کوران نامیدند. حاکم بم چون برادر خود را که از یاران لطفعلی بود همراه او ندید به تصور اینکه اسیر آغا محمدخان شده است، مصمم گردید که لطفعلی خان را دستگیر کند و با سپردن او به آغا محمدخان برادر خود را رها سازد. لطفعلی خان از این معنی آگاه شد و خواست بگریزد، لیکن در حین فرار از دست یاران حاکم بم زخم برداشت و اسیر شد و به آغا محمدخان تسلیمش کردند. آغا محمدخان ابتدا به دست خود دو چشم جوان زیبای رشید زند را از حدقه بیرون آورد و بعد از تصرف دو قطعه الماس دریای نور و تاج ماه که به بازوی لطفعلی خان بسته بود او را در ربیع الاول 1209 به این وضع زار به طهران فرستاد و خود به شیراز رفت و سپس از شیراز به حاکم طهران دستور داد که لطفعلی خان را به قتل رساند و ظاهراً این کار به اغوای حاج ابراهیم کلانتر صورت گرفت. این رباعی منسوب به لطفعلی خان و یا وصف حال اوست که در شکست خویش و غلبهء آغا محمدخان گفته:
یارب ستدی ملک ز دست چو منی
دادی به مخنثی نه مردی نه زنی
از گردش روزگار معلومم شد
پیش تو چه دف زنی چه شمشیر زنی.

لطف کردن.

[لُ کَ دَ] (مص مرکب)تلطف. نرمی کردن. مهربانی کردن. نکوئی کردن : اگر عبدالجبار وی را لطف کرده بودی آرامی پیدا شدی. (تاریخ بیهقی ص701). ابومطیع... به درگاه آمده بود. سپاهداران او را لطف کردند. (تاریخ بیهقی).
بنگر که چو دست یافت یوسف
چه لطف کند برادران را.خاقانی.
ز اندیشهء تو قرار من رفته ست
گر لطف کنی قرار بازآید.خاقانی.
اللهالله این جفا با ما مکن
لطف کن امروز را فردا مکن.مولوی.
گر ترا قندی دهد آن زهر دان
گر به تو لطفی کند آن قهر دان.مولوی.
بدی بایدت لطف کن کآن مهان
ندیدندی از خود بتر در جهان.سعدی.
گر لطف کنی بجای اینم
ور جور کنی سزای آنم.سعدی.
چو کردت لطف و احسان و نکویی
حرامت باد اگر شکرش نگویی.سعدی.
دوست دارم اگرم لطف کنی یا نکنی
به دو چشم تو که چشم از تو به انعامم نیست.
سعدی.
کسی که با تو کند لطف خاک پایش باش.
سعدی.
دامن خیمه برفکن دشمن و دوست گو ببین
کاینهمه لطف میکند دوست برغم دشمنم.
سعدی.
لطف کن لطف که بیگانه شود حلقه به گوش.
سعدی.
آنکه جان بخشید و روزی داد و چندین لطف کرد
هم ببخشاید چو مشتی استخوان بیند رمیم.
سعدی.
اگرچه مست و خرابم تو نیز لطفی کن
نظر بر این دل سرگشتهء خراب انداز.حافظ.
من که باشم که بر آن خاطر عاطر گذرم
لطفها میکنی ای خاک درت تاج سرم.
حافظ.
ای که بر ماه از خط مشکین نقاب انداختی
لطف کردی سایه ای بر آفتاب انداختی.
حافظ.

لطفکم مزید.

[لُ فُ کُ مَ] (ع جمله اسمیه دعایی) مهر و محبت شما زیاد. لطف شما زیاد. و آن در مقام سپاسداری گفته شود.

لطف گنی.

[لَ طَ گِ] (حامص مرکب)تلطّف و مهربانی :
از جام انگبین نترابد جز انگبین
از نفس او نیاید الاّ لطف گنی.(1)منوچهری.
(1) - در دیوان منوچهری: "لطف کنی" به معنی تلطّف کردن آمده است و در این صورت، شاهد نخواهد بود.

لطفة.

[لَ طَ فَ] (ع اِ) هدیة. یقال: جاء لنا لطفة من فلان. (منتهی الارب). ارمغان. پیشکشی.

لطفه.

[لُ فِ] (اِخ) دهی از دهستان بیونیچ بخش کرند شهرستان شاه آباد. واقع در 14هزارگزی شمال کرند و 3هزارگزی ده جامی. دشت، سردسیر و دارای 40 تن سکنه. آب آن از چشمه و زه آب رودخانهء محلی. محصول آنجا غلات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لطفی.

[لُ] (اِخ) شاعری است و این شعر او راست:
ز سوز سینه فریاد از دل ناشاد برخیزد
بلی در خانه آتش چون فتد فریاد برخیزد
به آن زلف و رخ و بالا به هر جا بگذری آنجا
همه سنبل دمد، گل بشکفد شمشاد برخیزد.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) شاعری اصفهانی است و این بیت او راست:
بکش خنجر که جان بهر تو ای نازک میان دارم
تو خنجر در میان داری و من جان در میان دارم.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) (مولانا...) از تاشکند بود، حسن تمام داشت و بر جوانی دیگر عاشق بود و موی سر برگذاشت، این مطلع را در آن محل گفته:
ساخت بی لیلی وشی ژولیده مو گردون مرا
یک سر مو فرق نتوان کرد از مجنون مرا.
(مجالس النفائس ص164).

لطفی.

[لُ] (اِخ) نام شاعری از مردم تبریز. پدر وی عرفی به کمانگری مشهور بوده است. وی به سیاحت هندوستان رفت و از جهانگیری شاه نواخت یافت و موزون الملک عنوان گرفت. این بیت او راست:
ز روزگار بود تلخکامی همه کس
ز تلخکامی من روزگار تلخ شده ست.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) نام شاعری سبزواری. این بیت او راست:
عشق باید به کمال ارنه زلیخا ز چه رو
پنجه در پنجه کند جذبهء یعقوبی را.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) شاعر طهرانی. پدر و جد وی به صرافی شهرت داشته اند. این بیت او راست:
آه کز دیدن او گریه برآورد مرا
آخر این گریه بلائی به سر آورد مرا.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) نام شاعری از مردم کشمیر و برهمنی مذهب. این بیت او راست:
یقینم شد که از درددل زارم خبر دارد
که هر دم بهر من تدبیر آزاری دگر دارد.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) شاعری از مردم نیشابور و همین یک شعر از او یادگار است:
چه لازم است تو بدنام قتل ما باشی
ستاره ای و سپهری و روزگاری هست.
(آتشکدهء آذر ص131) (قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) از شعرا و ظرفای نیک مشهد و به داشتن معانی لطیف و ظریف مشهور باشد. این بیت او راست:
شد چو مهمان من آن شمع شب افروز امشب
کاش تا صبح قیامت نشود روز امشب.
(مجالس النفائس ص71) (قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) (مولانا...) رونی. از مردم ماوراءالنهر و معاصر و مصاحب جامی شاعر معروف و وی ملک الکلام زمان خود بوده، در ترکی بی نظیر و دیوان ترکی او مشهور و دلپذیر است و بسیار مطلعهای متعذرالجواب دارد. از آن جمله این است:
نازک لوک ایچره بیلی خایوق تار گیسوئی
او ز حدینی بیلیب بیلی دین التوروم قوئی.
و این مطلع نیز از اوست:
صید آیتی دلبریم منی آشفته ساج دین
صالدی کمند بوینومه ایکی قولاج دین.
و مولانا ده هزار بیت خوب در مثنوی گفته ولیکن چون به بیاض نبرده شهرت نگرفته و به فارسی نیز قصیده ها دارد و در این زبان نیز استاد است و نودونه سال عمر او بوده و در آخر عمر قصیده ای آفتاب ردیف گفته هیچکس از اقران او تتبع آن نتوانسته و آن مطلع این است:
ای ز زلف شب مثالت سایه پرور آفتاب
شام زلفت را بجای ماه در بر آفتاب.
و در وقت مرگ وصیت کرد که مولانا عبدالرحمن جامی(1) این مطلع او را در دیوان خود ثبت کند و آن را غزل سازد:
گر کار دل عاشق با کافر چین افتد
به زآنکه به بدخویی بیرحم چنین افتد.
و مولانا جامی به وصیت او عمل کرده و این را غزل ساخته و در دیوان ثبت فرموده و مولانا لطفی در ایام جوانی تحصیل علوم ظاهریه تمام کرده و بعد از تکمیل به خدمت مولانا شهاب الدین خیابانی آمد و به تحصیل علوم باطنی و تصوف مشغول گشت و این طریق را تکمیل فرمود و بالجمله مولانا شخصی جامع علم ظاهر و باطن بوده و میر علیشیر گوید که جهت من فاتحه ای خواند که سبب تمام فتوحات و فیوضات آخرت نیز گردد و مولانا در شهر هرات مدفون است نزدیک مسکن خود در ده کنار. (مجالس النفائس چ حکمت ص49 و 223) (قاموس الاعلام ترکی) (حبیب السیر ج2 ص241).
(1) - در ص 49: مولانا نورا.

لطفی.

[لُ] (اِخ) شیرازی. از مجردان زمان و از سیاحان اوان خود بوده و سیاحت ممالک ایران و هندوستان کرده و در هندوستان وفات یافته. این رباعی از اوست:
شد عارف و عامی همه را عار از من
بدنامی بت پرست و دیندار از من
بیقدری سبحه ننگ زنار از من
هفتادودو ملتند بیزار از من.
(ریاض العارفین ص231).

لطفی.

[لُ] (اِخ) محمد. رجوع به محمد لطفی جمعه شود. (معجم المطبوعات ج2).

لطفی.

[لُ] (اِخ) مولانا لطف اللهبن حسن توقاتی، مقتول به سال 900 ه . ق. او راست: حاشیه بر شرح مفتاح سید، رسالة فی الذبح، تعلیقه بر اوائل شرح مواقف سید، المطالب الالهیة و متن آن در باب علوم متنوعه، تلخیص التلخیص، تعلیقه بر اوائل صحیح بخاری، السبع الشداد. وی الفرج بعدالشدة ابوعلی تنوخی را به ترکی ترجمه کرده است و هم او را بحثی است با مولی عذاری در السبع الشداد و نیز رساله ای فی تحقیق الایمان و حاشیه ای بر شرح مطالع دارد. صاحب قاموس الاعلام گوید: از مردم توقات و از اعاظم علما و شعراست. در محضر درس سنان پاشا تحصیل علم کرد و پس از آمدن علی قوشچی از دیار عجم بروم، به اشارهء سنان پاشا از وی در علوم ریاضی و هیأت استفاضت کرد و سپس به سنان پاشا افاضت فرمود. و به دلالت این وزیر به خدمت ابوالفتح سلطان محمدخان رسید و منصب کتابدار یافت و از این راه به مطالعهء کتب نادری دسترسی پیدا کرد و آنگاه هنگام مغضوبیت سنان پاشا و نفی او به سفری حصار، صاحب ترجمه نیز به مکانی رفت و بعد در روزگار سلطان بایزیدخان به مدرسی برخی از مدارس منصوب گشت و در ضمن به انتقاد حاشیه ای که خطیب زادهء لاابالی مشرب به حاشیهء سیدشریف بر تجوید نوشته بود پرداخت، بالنتیجه جمعی صاحب غرض به تحریک خطیب زاده به بددینی وی گواهی دادند و او را به دروغ به سوء عقیدت منسوب ساختند و به الحادش محکوم گردانیدند و خونش را مباح شمردند و به سال 900 ه . ق. مقتول گشت و جملهء «لقدمت شهیداً» تاریخ قتل اوست. وی را حواشی و رسائل علمی بسیار است و در تقسیم علوم و فنون کتب معتبری دارد و هم او را اشعاری است. (قاموس الاعلام ترکی).

لطفی.

[لُ] (اِخ) نوائی. او را دیوانی است به ترکی.

لطفی الحسینی.

[لُ یُلْ حُ سَ] (اِخ)محمد سعدالدین افندی حاکم الشریعة المطهرة بقضاء حمص و هو ابن السید محیی الدین اللطفی الحسینی نسباً الدمشقی وطناً الحنفی مذهباً البکری طریقة. او راست: الریاض المسکیة للمکاتب الرشدیة. (معجم المطبوعات ج2).

لطفی الراهب.

[لُ فِرْ را هِ] (اِخ) لطف الله افندی الموظف بنظارة المالیة. او راست: فلسفة الاخلاق و العلوم. (معجم المطبوعات ج2).

لطفی پاشا.

[لُ] (اِخ) وزیر اعظم عثمانی. متوفی به سال 950 ه . ق. او راست: قانون نامهء عثمانی به ترکی، صاحب قاموس الاعلام گوید: یکی از وزرائی است که در زمان سلطان سلیمان قانونی به مقام نخست وزیری رسیده و از نژاد آرناؤد میباشد، در حرم همایون مانند خواجه سرایان پرورش یافته، به الویهء چند منصوب گشته و در سفر پویهء واقع در جنوب ایتالیا و جزیرهء کورفه در معیت خیرالدین باربروس به سمت فرمانده لشکر مشغول خدمت بوده، در حین عودت از آن سفر هرچه بود مدت کمی دچار نکبت و بی طالعی شد پس وزیر ثالث و سپس وزیر ثانی گردید و در خلال همین احوال با خواهر سلطان سلیمانخان ازدواج کرد و به شان و شوکت خویش افزود. در تاریخ 944 ه . ق. بعد از ایاس پاشا به مسند صدارت عظمی نایل شد، و زمام امور کشور را سه سال در دست داشت و به عللی از زوجه اش جدا و معزول و به دیمتوکه تبعید و در تاریخ 950 ه . ق. در همانجا گذشته شد او به ادبیات عرب و فقه و حدیث و دیگر علوم رسمی حتی علم طب نیز وقوف تامه داشت و کتاب بسیار به زبان عربی و ترکی به وجود آورد که مهمترین آنها: 1- تاریخ عثمانی (تا زمان خود). 2- آصف نامه راجع به آداب وزرا. 3- یک کتاب دائر به طب. 4- تحفة الطالبین. 5- کتاب الاسئلة و الاجوبة. 6- تنبیه الغافلین و تأکید الکاسلین. 7- کتاب الکنوز فی لطائف الرموز در حدیث. 8- زبدة المسائل فی الاعتقادات و العبادات و غیره است. روی هم رفته وزیری باتدبیر و شخصی عالم و عاقل اما مغرور و خودپسند بود و در مدت صدارت خود پاره ای از مراسم قدیمه را برانداخت و پاره ای اصول جدید احداث کرد و بعض از خیرات و مبرات نیز داشته است. (قاموس الاعلام ترکی).

لطلط.

[لِ لِ] (ع ص) سطبر و بزرگ دندان. || ناقهء کلان سال. || گنده پیر بی دندان. (منتهی الارب). زن پیر. (مهذب الاسماء).

لطلة.

[لَ طَلْ لَ] (ع اِ) نوعی شپش.(1) (دزی).
(1) - Morpion.

لطم.

[لَ] (ع مص) طپانچه زدن بر رخسار و بر اندام. منه المثل: لو ذات سوارٍ لطمتنی قالته اِمرأة لطمتها اِمرأة غیر کفوها. (منتهی الارب). سیلی زدن. پنجه بر روی زدن. (زوزنی). ضرب. (تاج المصادر). || برچسبانیدن. || سپیدروی شدن اسب. (یستعمل مجهو) و یقال: لطم الفرس. (منتهی الارب). || آسیب یافتن کشتی از موج.(1) || آسیب یافتن کشتی از تصادم با کشتی دیگر. (دزی).
(1) - Ribordage.

لطم.

[لُ طُ] (ع ص، اِ) جِ لطیم. (منتهی الارب).

لطم.

[] (اِ) قسمی ماهی در دریای هند. (دمشقی).

لطمات.

[لَ طَ] (ع اِ) جِ لطمة.

لطمة.

[لَ مَ] (ع اِ) طپانچه. تپانچه. سیلی. چک. ج، لطمات : تو مرا یک لطمه بزن، گفت: حاشا که من هرگز این کنم و هیچ آزاد زاد پدر را لطمه نزند. (مجمل التواریخ). لطمهء موج خشم او از بحر خضم حکایت میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص369). چون دریا باشند که اگرچه منبع آب جهان است و متضمن انواع جواهر و منافع گاه موج به یک لطمه جهانی خراب کند و عالمی فروبرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص124).

لطمه خوردن.

[لَ مَ / مِ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) سیلی خوردن. طپانچه خوردن :
یا چو نهد بر سر دریا خسی
لطمه خورد از کف دریا بسی.
امیرخسرو (از آنندراج).
- به امری یا به کسی لطمه خوردن؛ آسیب رسیدن. صدمه خوردن. لت خوردن.

لطمه زدن.

[لَ مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب)سیلی زدن. طپانچه زدن. لت زدن.
- لطمه زدن به کسی یا به کاری؛ آسیب رساندن. صدمه زدن.

لطمین.

[لَ] (اِخ) کوره ای است به حمص و حصنی دارد. (از معجم البلدان).

لطو.

[لَطْوْ] (ع مص) پناه بردن به سنگ و غار. (منتهی الارب).

لطوء.

[لُ] (ع مص) لط ء. دوسیدن به زمین. (منتهی الارب). به زمین وادوسیدن. (زوزنی). || چسبیدن. || به چوب دستی زدن. || زدن بر پشت به عصا. (منتهی الارب). رجوع به لط ء شود.

لطوخ.

[لُ] (ع مص) لطخ. رجوع به لطخ شود.

لطوخ.

[لَ] (ع اِ)(1) آنچه بدان چیزی آلوده گردد. (منتهی الارب). ج، لطوخات. هر چیز که عضو را بدان بیالایند. (بحرالجواهر). چیزی را گویند که عضو را بدان بیالایند، واحد اللطوخات. دارو که به چیزی مالند. (منتخب اللغات). مرارة الحمار تنفع من داء الثعلب و الدوالی لطوخاً. (ابن البیطار).
.(لکلرک)
(1) - Liniment. Friction(?).

لطوخات.

[لَ] (ع اِ)(1) جِ لطوخ.
(1) - Les liniments.

لطوخاً.

[لَ خَنْ] (ع ق)(1) به صورت لطوخ.
(1) - Topiquement.

لطوشیم.

[] (اِخ) (به معنی کوبیده یا دندانه دار یا گندیده) قبیله ای از اعراب اند که از ددان بن یقشان متسلسل گشتند (پیدایش 25:3). (قاموس کتاب مقدس).

لطة.

[لُطْ طَ] (ع اِ) ماهیچه. لطیطة.

لطی.

[لَطْیْ] (ع مص) بر زمین چسبیدن. (منتهی الارب). لط ء.

لطی.

[لَ طا] (ع مص) گران گردانیدن کسی را. || گمان کردن که نزدیک وی چنان است. (از منتهی الارب).

لطیخ.

[لِطْ طی] (ع ص) گول. (منتهی الارب).

لطیطة.

[لَ طَ] (ع اِ) ماهیچه. (مهذب الاسماء). لطة.

لطیف.

[لَ] (ع ص) باریک. ریزه. نازک(1). مقذذ. (منتهی الارب). به غایت نازک. (منتخب اللغات). || به غایت نیکو. نغز. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
چون لطیف آمد به گاه نوبهار
بانگ رود و بانگ کبک و بانگ تز.
رودکی.
بت اگرچه لطیف دارد نقش
به بر دو رخانت هست خراش.رودکی.
مباش غمگین یک لفظ یاد گیر لطیف
شگفت گونه ولکن قوی و بابنیاد.کسائی.
سوسن لطیف و شیرین چون خوشه های سیمین
شاخ و ستاک نسرین چون برج ثور و جوزا.
کسائی.
از لطیفی که تویی ای بت و از شیرینی
ملک مشرق بیم است که رای تو کند.
منوچهری.
جام نبید گیری عیش لطیف خواهی
مال حلال جویی شاخ کمال کاری.
منوچهری.
دهر با صابران ندارد پای
مثلی زد لطیف آن سرهنگ.ناصرخسرو.
هست لعبت لطیف گرچه لطیف
به بر عقل بی خطر باشد.مسعودسعد.
و جوابی نرم و لطیف بازراند. (کلیله و دمنه).
بخوان شاه مزعفر لطیف تر حلوا.خاقانی.
بیدار چه سبز و نغز و لطیف است در بهار
کی در چمن به جلوه کند بید عرعری.
مجد همگر.
عابد از طعمه های لطیف خوردن گرفت و کسوتهای نظیف پوشیدن. (گلستان). سخنهای لطیف میگوید و نکته های غریب از او میشنود. (گلستان). و عاقلان دانند که قوت طاعت در لقمهء لطیف است و صحت عبادت در کسوت نظیف. (گلستان).
انصاف میدهم که لطیفان و دلبران
بسیار دیده ام نه بدین لطف و دلبری.
سعدی.
در سخن به دو مصرع چنان لطیف ببندم
که شاید اهل معانی که ورد خود کند این را.
سعدی.
تو اگر چنین لطیف از در بوستان درآیی
گل سرخ شرم دارد که چرا همی شکفتم.
سعدی.
سرمست بتی لطیف و ساده
در دست گرفته جام باده.سعدی.
سپاس دار خدای لطیف دانا را
که لطف کرد و به هم برگماشت اعدا را.
سعدی.
همچو گلبرگ طری هست وجود تو لطیف
همچو سرو چمن خلد سراپای تو خوش.
حافظ.
|| صاحب آنندراج گوید: ... نرم. پاکیزه، چون: دماغ لطیف، سینهء لطیف، خاطر لطیف و بر قیاس: لطیف بازو و لطیف مزاج :
ز ذکر و فکر دماغ لطیف را خلل است
بنوش جام و بمان فکرهای فاسد را.
کمال خجندی.
|| رجل لطیف؛ مردی باریک دان. ج، لطاف. (مهذب الاسماء) :
پیرمردی لطیف در بغداد
دختر خود به کفشدوزی داد.سعدی.
|| سخنی غامض که معنیش خفی و پوشیده باشد. (منتهی الارب). || مقابل کثیف. باز. روشن :
به سماعی که بدیع است کنون گوش بنه
به نبیدی که لطیف است کنون دست بیاز.
منوچهری.
ای خرد و محیط بر دو عالم
وی نور لطیف این مجسم.ناصرخسرو.
ترکیب تو سفلی و کثیف است ولیکن
صورتگر علوی و لطیف است بدو در.
ناصرخسرو.
تو که لطیفی به جسم دون چه شوی
همت گردون دون اگر دون شد.
ناصرخسرو.
نور بودی مگر چو نور لطیف
قصد خورشید آسمان کردی.مسعودسعد.
ای چون هوا لطیف ز رنج هوای تو
شبها دو دست خویش همی بر هوا کنم.
مسعودسعد.
چون این کثیف جرم زمین هست برقرار
چون کاین لطیف جرم فلک را قرار نیست.
مسعودسعد.
زمین زیر به، کو کثیف است و ساکن
فلک بر زبر، کو لطیف است و دروا.
خاقانی.
جان پاکان نثار آن خاکی
کآن لطیف جهان مجاور اوست.خاقانی.
هرچه لطیف تر است پنهان تر است، اما قوت و نفوذش بیشتر است. (فیه مافیه). ملک را بر حال ضعیف و طبع لطیف او رقت زیاده گشت. (سعدی). سحر؛ هر چیز که مأخذ آن رقیق و لطیف باشد. (منتهی الارب).
- لطیف الاعتدال؛ دارای اندامهای متناسب :ملک در حال کنیزکی خوبروی پیشش (پیش عابد) فرستاد، همچنین در عقبش غلامی بدیع الجمال لطیف الاعتدال. (سعدی).
- لطیف الملمس؛ هموار لغزان.
- لطیف اندام؛ نازک اندام. نازک بدن: رجل صدء؛ مرد لطیف اندام : از این کش خرامی لطیف اندامی ماهرویی. (سندبادنامه ص259).صدع؛ مرد نازک بدن لطیف اندام. (منتهی الارب).
- لطیف بازو؛ نرم بازو. دارای بازویی نغز :
کمان سخت که داد آن لطیف بازو را
که تیر غمزه تمام است صید آهو را.
سعدی.
- لطیف بدن؛ نازک اندام.
- لطیف تن؛ صدی. مرد لطیف تن. (منتهی الارب). لطیف بدن.
- لطیف پیوند؛ با پیوند نیکو و نغز :
چندین غزل لطیف پیوند
گفت از جهت جمال دلبند.نظامی.
- لطیف جان؛ روشن روان :
لطیف جوهر و جانی، غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی، بدیع صورت و خویی.
سعدی.
- لطیف جوهر؛ گوهر لطیف و بی آمیغ :
لطیف جوهر و جانی، غریب قامت و شکلی
نظیف جامه و جسمی، بدیع صورت و خوبی.
سعدی.
- لطیف خلق؛ نرمخوی. خوش خوی :
بسیارفضل و اندک سال و لطیف خلق
کان خرد محمد بن آصف الامام.سوزنی.
- لطیف خوی؛ نرمخوی. لطیف خلق :
سرهنگ لطیف خوی دلدار
بهتر ز فقیه مردم آزار.سعدی.
- لطیف خویی؛ نرمخویی :
بردی ز هوا لطیف خویی
وز باد صبا عبیر بویی.نظامی.
- لطیف دست؛ دارای دستی نازک و نرم و نغز.
- || ماهر در کار :
اگرچه چنگ نوازان لطیف دست بوند
فدای دست قلم باد دست چنگ نواز.
رودکی.
- لطیف رای؛ که رای نیکو دارد :
ای طیبتی لطیف رایان
خلق تو عبیر عطرسایان.نظامی.
- لطیف سرشت؛ نازک طبع :
که ز کدبانوان قصر بهشت
بود زاهد زنی لطیف سرشت.نظامی.
- لطیف شکل؛ نغز دیدار: و به غایت صاحب منظر و لطیف شکل. (ترجمهء محاسن اصفهان ص111).
- لطیف طبع؛ دارای طبعی نغز : همان ندامت بیند که آن بازرگان لطیف طبع دید. (سندبادنامه ص205). و ابوعبدالله بن محمد بن علی جعفری، جوانی عاقل و لطیف طبع و قناعت کار بوده است. (تاریخ قم ص239).
- لطیف طبیعت؛ نیک سرشت : آنگاه دایهء مستقیم بنیت معتدل هیأت لطیف طبیعت کریم جبلت بیاوردند. (سندبادنامه ص43).
- لطیف منظر؛ نیکودیدار :
آمدمت که بنگرم باز نظر به خود کنم
سیر نمیشود نظر بس که لطیف منظری.
سعدی.
|| دواءاللطیف، هو الذی من شأنه اذا انفعل من القوة الطبیعیة التی فینا ان ینقسم فی ابداننا الی اجزاء صغیرة جدّا، مثل: الزعفران و الدارصینی. (قانون ابوعلی سینا)؛ دواء لطیف یا ادویهء لطیفه آن داروها باشند که با جزائی سخت خرد در ابدان ما بخشیده شوند، مانند: زعفران و دارچینی. || نیکوکار. (مهذب الاسماء). به غایت نیکوکار و یاری کننده. (منتخب اللغات). آنکه رفق و مدارا کند. آنکه نرمی کند در کار و داناست به دقائق مصالح. رفق کننده. || دوربین. (ترجمان القرآن جرجانی). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. از اسماء خدای تعالی است. (تاج المصادر). یکی از نامهای باریتعالی، یعنی مهربان. رسانندهء نیکیها و منافع بر بندگان خود به رفق و لطف یا دانای خفایای امور و دقایق کار. (منتهی الارب). بخشایندهء مهربان. (مهذب الاسماء) :
لطیف کرم گستر کارساز
که دارای خلق است و دانای راز.
سعدی (بوستان).
گر برانی به گناهان قبیح از در خویشم
هم به درگاه تو آیم که لطیفی و خبیری.
سعدی.
لطیفی که آوردت از نیست هست
عجب گر بیفتی نگیردْتْ دست.
سعدی (بوستان).
(1) - Delie, Deliee. Subtil. Tenu.

لطیف.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان، واقع در هفت هزارگزی جنوب باختری قصبهء اسدآباد و پنج هزارگزی باختر شوسهء اسدآباد به کنگاور. جلگه، سردسیر، مالاریائی و دارای 84 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، لبنیات، حبوبات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است و در فصل خشکی اتومبیل بدانجا توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لطیف.

[لَ] (اِخ) تخلص شاعری است از مردم قزوین. این بیت او راست:
ای دیده خون ببار مبادا که پای یار
ممنون دستگیری رنگ حنا شود.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطیف.

[لَ] (اِخ) از شعرای قرن نهم عثمانی و از مردم بروسه و مشهور به طوطی لطیف. روزگاری کار قضا کرد و از ثروت پدر و دسترنج خویش در استانبول مدرسه ای ساخت و در آن بقیهء عمر به تدریس علوم به سر برد. این بیت او راست:
گر کمز تو سن چرخی مه نودن فراغم وار
بوعالم کشت زارنده نه چفتم نه او را غم وار.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطیف.

[لَ] (اِخ) از شعرای اصفهان است در عهد محمدشاه. به هندوستان رفت و در دهلی متوطن شد. این بیت او راست:
به عزم گریه نشستم به رهگذار کسی
که بر رهش ننشیند دگر غبار کسی.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطیف.

[لَ] (اِخ) (مولانا...) شخصی لطیف و ظریف است و شعر خوب دارد و از جملهء شعر او این است:
دهان به خندهء شیرین چو یار بگشاید
گره ز جان من دل فگار بگشاید
میان عارض گلگون، دهان خندانش
چو غنچه ای است که در لاله زار بگشاید.
(مجالس النفائس ص394).

لطیف.

[لَ] (اِخ) (سید...) ابن رکن الدین محمد بن تاج الدین ابومیرة بن کمال الدین ابی الفضل احمدبن محمد بن ضیاءالدین ابوالرضا فضل الله الراوندی بن علی بن عبیداللهبن محمد بن عبیداللهبن الحسن. پدر زن شاه شجاع از امرای آل مظفر فارس، ممدوح حافظ شیرازی. (عمدة الطالب چ بمبئی صص162-164 از تاریخ عصر حافظ ص195).

لطیف.

[لَ] (اِخ) لطیف الدین سنجری، متخلص به لطیف. از مردم مراغه است و این رباعی او راست:
گوئی که بگو چگونه اشکت خون شد
چون نیست دلی با تو چه گویم چون شد
در دیدهء من خیال رخسار تو بود
اشکم چو گذر کرد بر آن گلگون شد.
(قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به لطیف الدین زکی مراغه ای شود.

لطیف.

[لَ] (اِخ) یعقوب شکیب. او راست: الدّرر النظیم فی فن التنویم. (معجم المطبوعات ج2).

لطیف اصفهانی.

[لَ فِ اِ فَ] (اِخ) میرزا عبداللطیف. او از فضلا و ادبای معاصرین بوده و در سلک دبیران حضرت نایب السلطنه عباس میرزای قاجار انسلاک و انعقاد داشته به لطایف سخن و هزل و رؤیای محصوله (؟) معروف:
آنکه گفته لطیف ملعون را
بهر ایذاش اهتمام کنم
به خدا گفته ناسزا و سزاست
که زنش را بدو حرام کنم
بالله از فتنه بگذر و بگذار
تا من این تیغ در نیام کنم
قافیه از چهل فزون دارم
همه بر نامت اختتام کنم.
(مجمع الفصحاء ج2 ص430).

لطیف الدین.

[لَ فُدْ دی] (اِخ) زکی مراغه ای. لطیف جهان و افضل گیهان و اصل او از مراغه بود، اما مولد و منشأ او در کاشغر اتفاق افتاد، از آن سبب ترکان تنگ چشم معانی که از خدر فکر او برون آمدند به جمال دلبری و کمال جان فزایی بودند و اگرچه لطایف اشعار او از حدّ و عدّ متجاوز است و همه مقبول فاما در برهان فضل و دلیل هنر و حجت لطف طبع او این قصیده تمام است:
تا گرد ماه عارضش از خط نشان نشست
گویی که گرد غالیه بر ارغوان نشست
یا بر کران چشمهء خور سایه اوفتاد
یا در میان شعلهء آتش دخان نشست
یا حلقه حلقه زنگش بر طرف آینه
زآن طرّه ذرّه ذرّه وش عنبرفشان نشست
یا بر یقین صادق عقل مصیب رای
از وهم تیره، غایله های گمان نشست
با خط سبز لعل لبش بین که گوئیا
بر نیم برگ مورد یکی ناردان نشست
بر گرد نقل دان دهانش نگاه کن
تا مغز پسته در شکرش بر چه سان نشست
گوئی چو طوطی آن خط زیبای فستقیش
از بهر شکر آمد و بر نقل دان نشست
طوطی است آن خط و دهنش ترجمان بلی
طوطی برای نطق بر ترجمان نشست
ناگه دمید خط عذارش الف مثال
نون خط لبش چو به لب بر عیان نشست
یعنی که این ز غایت خوبی کنایت است
بر درج حسن او الف و نون از آن نشست
شد بیقرین در آن مگرش بر مثال حسن
توقیع فرخ شه صاحب قران نشست
خسرو معزّ دنیی و دین آنک ملک و دین
زو در پناه امن و ضمان امان نشست
آن شاه کی نژاد ملک سنجر آنکه او
بر حق به چار بالش ملک کیان نشست
در مسند جلالت هر کش بدید گفت
بر تخت پادشاهی بخت جوان نشست
آید برون ز پرده عروس جهان تمام
اکنون که نام شاهی او بر جهان نشست
بس زود هفت کشور یک ملک گشته دان
در ملک چون چنین شه کشورستان نشست
شد بر کران درشت پسندی روزگار
کاندر میان کار شه خرده دان نشست
گم گشت نام فتنه و گم شد نشان ظلم
کاین شاه نیک نام مبارک نشان نشست
در یک قبا سکندر و جمشید را ببین
در صف بارگه چو کمر بر میان نشست
ای خسروی که هیچ زمانی فلک ندید
مثل تو خسروی که به آخرزمان نشست
در هر نشست و خاست که دیدت زمانه گفت
شد زنده باز حاتم و نوشیروان نشست
در مدح بحر طبع تو هر کس که لب گشاد
مانندهء صدف دررش در دهان نشست
روزی که گرد فتنه ز روی زمین بخاست
وز خون ستونه در شکم آسمان نشست
خنجر چو آب سوی نشیب جگر شتافت
زوبین چو مغز در گذر استخوان نشست
انگشت چشم روشن جان گشت در کنار
هر تیر کز برای کمین در کمان نشست
مار کمند حلقه زده چون ز کف بجست
در گردن سران چو قضا ناگهان نشست
مرغ مسمن آمد در باب زن زده
شخص گذاره گشته چو اندر سنان نشست
هر کس که بر بساط دغا رفت داد جان
تا تیغ تو به ضربهء کین در میان نشست
برخاست الامان ز چپ و راست چون کفت
در قبضهء پَلارُک فتنه نشان نشست
شد خرد حقه مهرهء گردنش کعبتین
وز نقد عمر کیسه تهی بر کران نشست
شاها به یمن مدح تو آوازهء زکی
بر ابلق زمانه گشاده عنان نشست
غواص عقل هرگه کز بهر درّ نظم
در بحر طبع او ز پی امتحان نشست
در مدح شاه لؤلؤ شهوار نام کرد
هر دُر کز او برآمد و در ریسمان نشست
آن بلبل است بنده که تا بال بازکرد
از آشیان خویش بر این آستان نشست
چندین چو حلقه بر در نسیان چه کار ماند
اکنون که گل به شاهی در بوستان نشست
جاوید مان که هم به گواهی عدل تو
بر لوح عمر تو رقم جاودان نشست.
این قصیده نیز از نتایج طبع اوست:
گرد کافور نگارم خطی از عنبر خاست
گرچه بس نادره افتاد و عجب دلبر خاست
روی او بود ز بس خوبی دریای جمال
نیست چندان عجب از ساحلش ار عنبر خاست
نی که خورشید بد آن عارض و آثار خطش
ذره هایی است که در پیش ضیاء خور خاست
زلف برداشت خطش گشت پدید از بیناب(؟)
ذره بنماید در نور چو سایه برخاست
نور رویش مگر از زلف به خم عکسی یافت
یا از آن عکس در آن حس اثری دیگر خاست
ناگهان گرد لب لعل و رخ شیرینش
آن خط سبز خوش قوس قزح پیکر خاست
یا مگر سوی دهان بر سر زلفش آن خط
هست دودی که از آن مشک وز آن مجمر خاست
عقل حیران شده در وصف وی و چه توان گفت
اندر آن سبزه که پیرامن آن کوثر خاست
نیک زیبا و خوش و خرم و موزون آمد
زآنک در عهد خداوند ملک سنجر خاست
خسرو شرق معز الدین و الدنیا آن
کز کف و خنجر دنیاده و دین پرور خاست
کان احسان و علوشاه حسین بن علی
که ستوده چو حسین و چو علی صفدر خاست
ملکی کز گهر عالی جمشید آمد
سنجری کز نسب طاهر اسکندر خاست
گشت در عقد زمان واسطهء هر دو گهر
گرچه از کان جهان زآن دو گهر بهتر خاست
فخر هر دو سلف خویش شد امروز به دهر
کز صدف لؤلؤ شهوار و ز نی شکر خاست
نکند فخر و نکرده ست به ملک و به نسب
گرچه در اصل ملک زادهء بحر و بر خاست
هست چون گوهر عقلش شرف ذاتی از آن
که هم از اول چون عقل نکو گوهر خاست
مخبر و منظر او شاهد فخر و فر اوست
که از آن مخبر و منظر همه فخر و فر خاست
عین لطف آمد آن مخبر ربانی از آن
که همه رأفت ربّانی از آن مخبر خاست
اندر آن وقت که در عرصهء بزم از پی عیش
دار و گیر طبق نقل و می و ساغر خاست
وز پی نوش می و خوشی طبع از هر سوی
نعرهء بادکش و نغمهء خنیاگر خاست
نوحه ها از گلوی نای و ز روی دف زاد
ناله ها از وتر چنگ و رگ مزمر خاست
می لعل آمد در حلق بلورین گفتی
در صمیم شکم قبهء آب آذر خاست
لحن خوش روح چنان داد که در وقت[ سماع ]
قوّت سامعه گوئی که ز سیسنبر خاست
خاوری گشت در آن لحظه دم خرم شاه
کآفتاب طرب از مطلع آن خاور خاست
اخضری گشت در آن حال کف فیاضش
که سحاب کرم از جنبش آن اخضر خاست
طبع او در نفسی همدم دامنها کرد
هرچه در عمر دراز از دل کانها زر خاست
ای خداوندی کاندر گه انصاف و مصاف
از تو عدل عمر و پردلی حیدر خاست
زنده شد مردمی حاتم و مردی رستم
چون به بزم اندر بنشست و به رزم اندر خاست
وآن بزرگان جهان را ز پی کسب شرف
شعف خدمت آن بارگه انور خاست
پای اندر ره این حضرت عالی آورد
هر سری کز پی آراستن افسر خاست
تا نه بس دیر جهان بر در تو گرد آرد
هرچه از گردش صرنای فلک سرسر خاست (؟)
راست چون دولت عالی تو روزافزون شد
هرچه در دولت تو شاه بلنداختر خاست
گشت خاصیت خاک در میمون تو آنک
هر سری کآمد یکبار بر او سر خاست
دارد این دعوی برهانها زآن جمله یکی
باری این است که نظم خوش من چاکر خاست
عسکری گشت مرا طبع شکرزای چنانک
طوطی ناطقه را زآن طمع شکر خاست
خنجری گشت لسان کشتن من زآنسان است(؟)
کآبروی هنر از گوهر آن خنجر خاست
منت ایزد را گر نظم خوشم شد مشهور
شهرت شعر من از بندگی این درخاست
بر سرم نام بزرگ تو نبشته زاینست
وز زبانم سخن [ صیت تو ] خاست ار برخاست
تو شدی سنجر وقت و زکی از بهر ترا
چون معزی سخن آرای و ثناگستر خاست
تا که ابیات معزی و حدیث سنجر
خواهد از دفتر اشعار همه کشور خاست
در جهانگیری چون سنجر سردفتر باش
که [ مرا ] همچو معزی ز تو سردفتر خاست
عرض و جوهر طبعت الم سال مباد(؟)
تا که گویند حکیمان عرض از جوهر خاست
و همو راست این رباعی:
در طاعت اگر مقصرم ای قادر
نومید نیم ز رحمتت من قاصر
زیرا که گناهم ارچه بس بسیار است
از رحمت تو بیش نباشد آخر.
و نیز این بیت او راست که به ابوالفرج رونی فرستاده:
صاحب قران عالم کافی تویی که هست
گلزار دار خلد نمودار شعر تو...
و ابوالفرج در جواب وی قطعه ای انشاد کرد و بفرستاد بدین مطلع:
سلطان نظم و نثر زکی آنک در جهان
داد سخن بداد به معیار شعر خویش.
(از لباب الالباب عوفی ج2 ص238 و صص371-377 با تصحیحاتی).

لطیف بیگ.

[لَ بَ] (اِخ) از امراء امیرزاده الوندبیگ از امیرزادگان صفوی. (حبیب السیر جزو چهارم از ج 3 ص335 و 341).

لطیف رومی.

[لَ فِ] (اِخ) نام یکی از حکماست. (نزهة الارواح شهرزوری ج2 ص154).

لطیفة.

[لَ فَ] (ع ص، اِ) لطیفه. تأنیث لطیف. هر چیز نکو. (آنندراج). چیزی نیک. (غیاث). || گفتاری نرم. کلامی مختصر در غایت حسن و خوبی. فارسیان به معنی سخن نیکو استعمال کنند. (آنندراج). سخن باریک و خوش. چربک. خرده. نکته. دقیقه: بذله(1). ج، لطائف. کل اشارة دقیقة المعنی تلوح للفهم لاتسعها العبارة کعلوم الاذواق. (تعریفات). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لطیفه عبارت است از نکته ای که مر آن را در نفوس تأثیری باشد به نحوی که موجب انشراح صدر و انبساط قلب گردد. || (اصطلاح عرفان) در کشف اللغات گوید: لطیفه، نزد سالکان اشارتی که دقیق بود اما روشن شود از آن اشارت معنیی در فهم که در عبارت نگنجد. || (اصطلاح تصوف) در لطائف اللغات آمده است: لطیفه در اصطلاح صوفیه عبارت است از اشارت دقیقی که مرتسم نبود در فهم از وی معنی و عبارت گنجایش آن نداشته باشد. و لطیفهء انسانیه، حکمای نفس ناطقه را گویند. و درویشان دل را نامند و در حقیقت روح است. کذا فی کشف اللغات :
لطیفه ای است در آن لب که هیچ نتوان گفت
اگر دلم دهدی خلق را نمایم آن.فرخی.
این چند لطیفه از نظم و نثر او ثبت می افتد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ای رهیده جان تو از یاد من
ای لطیفه ی روح اندر مرد و زن.مولوی.
گفت: این لطیفه بدیع آوردی و این نکته غریب گفتی. (سعدی). درویشی به مقامی درآمد که صاحب آن بقعه کریم النفس بود طایفهء اهل فضل و بلاغت در صحبت او هر یک بذله و لطیفه ای همی گفتند. (سعدی). ملک را این لطیفه پسند آمد و گفت: اکنون سیاه را به تو بخشیدم کنیزک را چه کنم. (سعدی). شبهای دراز نخفتی و لطیفه ها گفتی. (سعدی). و هر یک بذله و لطیفه ای چنانکه رسم ظریفان باشد می گفتند. (سعدی). این لطیفه بر تاج کیخسرو نبشته بود. (سعدی).
ای سرو حدیقهء معانی
جانی و لطیفهء جهانی.سعدی.
لطیفه ای است نهانی که عشق از آن خیزد
که نام آن نه لب لعل و خط زنگاری است.
حافظ.
به سمع خواجه رسان ای ندیم وقت شناس!
به خلوتی که در او اجنبی صبا باشد
لطیفه ای به میان آر و خوش بخندانش
به نکته ای که دلش را بدان رضا باشد.
حافظ.
که میخورد و لطیفه می پندارد. (از جامع التمثیل). لطیفة الانسانیه، هی النفس الناطقة المسماة عندهم بالقب و هی الحقیقة تنزل الروح الی رتبة قریبة من النفس مناسبة لها بوجه و مناسبة للروح بوجه و یسمی الوجه الاول الصدر و الثانی الفؤاد. (تعریفات). || نکویی. (غیاث). || نیکی. || نرمی.
(1) - Boutade.

لطیفه.

[لَ فَ] (ع اِ) لاخشه. لاکشه. لاکچه. لخشک. جون عمه. تتماج.

لطیفه سرا.

[لَ فَ / فِ سَ] (نف مرکب)لطیفه گو.

لطیفه سرایی.

[لَ فَ / فِ سَ] (حامص مرکب) عمل لطیفه سرا.

لطیفه گفتن.

[لَ فَ / فِ گُ تَ] (مص مرکب) کلامی مختصر در غایت حسن و خوبی ادا کردن :
به یکی لطیفه گفتن ببری هزار دل را
نه چنان لطیف باشد که دلی نگاه داری.سعدی.

لطیفه گو.

[لَ فَ / فِ] (نف مرکب)لطیفه سرا. لطیفه گوی. رجوع به لطیفه و لطیفه گوی شود :
گفتم سخن تو گفت حافظ گفتا
شادی همه لطیفه گویان صلوات.حافظ.

لطیفه گوی.

[لَ فَ / فِ] (نف مرکب)لطیفه گو. آنکه لطیفه گوید. آنکه سخن مختصر گوید در کمال حسن و خوبی.

لطیفه گویی.

[لَ فَ / فِ] (حامص مرکب)لطیفه گفتن. عمل لطیفه گوی.

لطیفه یاب.

[لَ فَ / فِ] (نف مرکب) که لطیفه دریابد و زود فهم کند.

لطیفی.

[لَ] (حامص) حالت و چگونگی لطیف. لطافت :
از لطیفی که تویی ای بت و از شیرینی
ملک مشرق بیم است که رای تو کند.
منوچهری.
هر ساعت از لطیفی رویت عرق برآرد
چون بر شکوفه بارد باران نوبهاری.
سعدی.
زنبور اگر میانش باشد بدین لطیفی
حقا که در دهانش این انگبین نباشد.
سعدی.

لطیفی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار. واقع در 3هزارگزی خاوری لار، کنار راه شوسهء لار به بندرعباس. جلگه، گرمسیر مالاریائی و دارای 702 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آنجا غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است و دبستانی بدانجا باشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

لطیفی.

[لَ] (اِخ) شمس الدین محمد لطیفی پسر قاضی شیخ کبیر که مشهور است به قاضی زادهء اردبیلی. وی معاصر شاه اسماعیل صفوی است. رجوع به شمس الدین محمد لطیفی شود.

لطیفی.

[لَ] (اِخ) (مولانا...) مولدش معلوم نشد، اما بسیار طبع شوخ داشته و در صغر سن وفات کرده و از او اندک سخنی مانده است. این بیت ترکی از اوست:
گه آقار که تمار لبینک شکری
بیز کاتیکماس موهیچ آقارتماری (؟).
اگرچه ترکانه است، اما شوخ طبعی قائل معلوم میشود. (مجالس النفائس ص51 و 225).

لطیفی.

[لَ] (اِخ) از مشاهیر شعرای هندوستان و از مردم جونپور و وی را دیوانی است حاوی اشعار لطیف و هم به تقلید حدیقهء سنائی مثنویی دارد به نام منازل. این مقطع او راست:
عشق آتش به دل زار لطیفی زد و سوخت
طرز جان سوختن و شعلهء آهش نگرید.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطیفی.

[لَ] (اِخ) از شعرای قرن نهم و از مردم قسطمونی. مقیم استانبول. متوفی بسال 990 ه . ق. وی از معمرین است و تذکرة الشعرائی به ترکی دارد که اخیراً طبع و نشر شده. این بیت او راست:
گوزم یاشینی بحر ایتدک فراقکله جدالقدن
سنکاله قانی ای ظالم صوسزمزدی آرالقدن.
(قاموس الاعلام ترکی).

لطیم.

[لَ] (ع ص، اِ) اسب سپیدرخسار. (منتهی الارب). اسب سفیدروی. (منتخب اللغات). اسب یکروی سپید. (منتهی الارب). یک سوی روی سپید. آنکه یک طرف روی او سفید باشد. (منتخب اللغات). ج، لُطم. (منتهی الارب). آن اسب که یک سوی روی او سفید بود سفیدی به چشم نارسیده. (مهذب الاسماء). من شیات الخیل ان اصابت الغرة من (الفرس) خدّاً دون خدّ، قیل: لطیم ایمن. او لطیم اَیسر. و رجوع به غرّة شود. (صبح الاعشی ج2 ص19). || اسب نهم رهان. (منتهی الارب). اسب نهم از ده اسب که به گرو تازند. (منتخب اللغات). اسبی که در مسابقه نهم آید. اسب نهم از اسبهای سبق. شخصی که در سبق مرکوب او در مرتبهء نهم است. اسب نهم در مسابقت. (مهذب الاسماء). || مثلث. و هر خوش بوی که بر مابین چشم و گوش مالند. || بی پدر. آنکه پدر و مادر او مرده باشند. (منتهی الارب). آنکه نه مادر دارد و نه پدر. (مهذب الاسماء). یتیم از پدر و مادر. پدر و مادر مرده. بی اَبوین. که پدر و مادر او هر دو مرده اند: یتیم بی پدر است و لطیم بی ابوین. (نصاب). || شتربچهء سهیل دیده. گویند چون سهیل برآید، شبان گوش شتربچه را گرفته روی او را به سوی سهیل کند و گوید: اتری سهیلا و الله لاتذوق بعد قطرة لبن، و سپس آن طپانچه بر رخ او میزند و میگذارد، بعد از آن پستان ناقه ببندد تا شیر نمکد. || نام گشنی از شتر. || لطیم لطیم، کلمه ای است که بدان بزان را به دوشیدن خوانند. (منتهی الارب). || سیلی خورده. (غیاث).

لطیم.

[لَ] (اِخ) نام اسب فضالة بن هند عامری. نام اسب ربیعة بن مکدم. (منتهی الارب).

لطیمة.

[لَ مَ] (ع اِ) لطیمه. مشک. || طبلهء مشک. (منتهی الارب). وعاء مسک :
زلف مگو یک لطیمه عنبر سارا.قاآنی.
|| بازار عطاران. || ستور که بار و رخت عطار و بزّاز برداشته باشد. (منتهی الارب). کاروان که در او عطر بود. (مهذب الاسماء). شتری که دواهای خوشبوی بار کنند. کاروان بوی خوش بار: و منه «یا قوم اللطیمة اللطیمة»؛ ای ادرکوها. (اقرب الموارد). ج، لطائم.

لطینی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لطین. لاطینی. رجوع به لاطین و لاطن و لاتین شود. || از مردم لاطین: و هو «بلوطی» اسم لطینی. (ابن البیطار).

لطینیون.

[لَ] (ص نسبی، اِ) جِ لطینی. مردم لاطین.

لطینیه.

[لَ نی یَ / یِ] (ص نسبی، اِ) تأنیث لطینی. از مردم لاطین. لاطینیه. || زبان لاطینی (لاتینی).

لظ.

[لَظ ظ] (ع ص) مرد دشوارخوی. درشت خوی. || مرد درشت سختگیر. (منتهی الارب).

لظ.

[لَظ ظ] (ع مص) لازم بودن چیزی را. || ستیهیدن. لظیظ. || راندن. (منتهی الارب).

لظأ.

[لَ ظَءْ] (ع اِ) چیزی اندک. یقال: ماترکت عنده اِلاّ لظأً؛ ای قلیلا. (منتهی الارب).

لظلاظ.

[لَ] (ع ص) مرد دشوارخوی سختی کننده. || یوم لظلاظ؛ روز گرم. (منتهی الارب).

لظلظة.

[لَ لَ ظَ] (ع مص) جنبیدن. || سر جنبانیدن مار از شدت خشم. (منتهی الارب).

لظه.

[لَظْهْ] (ع مص) طپانچه زدن. (منتهی الارب).

لظی.

[لَ ظا] (ع مص) زبانه زدن آتش. (منتهی الارب) (دهار). || شکایت کردن از. (دزی)(1).
(1) - Se plaindre de.

لظی.

[لَ ظا] (ع اِ) آتش. (منتهی الارب). زبانهء آتش. (ترجمان القرآن جرجانی) (منتهی الارب). زبانه و لهب آتش. لهب خالص آتش زبانه زننده. آتش که زبانه زند. (مهذب الاسماء).

لظی.

[لَ ظا] (اِخ) (ال ...) جهنم. دوزخ. (منتهی الارب). نامی است دوزخ را. (مهذب الاسماء). طبقه ای از طبقات دوزخ. نام درکه ای در دوزخ. (ترجمان القرآن جرجانی). طبقهء پنجم از دوزخ و نام هفت طبقهء آن بدین شرح است: جحیم، جهنم، سقر، سعیر، لظی، هاویه، حطمه. (قصص الانبیاء ص7) :
از آن دروغ که گفتم کز آل سامانم
از آل سامان کس نیست در لظی یارم.
سوزنی.
|| ذولظی، موضعی است در شعر هذیل. (از معجم البلدان).

لظیظ.

[لَ] (ع مص) ستیهیدن. لظّ. (منتهی الارب).

لع.

[لَ] (ع اِ فعل) لعاً، و هی کلمة یقال للعاثر اذا دُعی له بالانتعاش. (منتهی الارب). کلمه ای که به مردم شکوخیده گویند تا از لغزش دروا شوند. درست خیز. برپای باش.

لع.

[لَع ع] (ع ص) مرد حریص تیزشهوت. (منتهی الارب).

لعاء.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لعو. (منتهی الارب). رجوع به لعو شود.

لعاب.

[لُ] (ع اِ)(1) آب دهن که روان باشد. یقال: تکلم حتی سال لعابه. بفج. برغ. (منتهی الارب). خیو. خدو. ریق. بزاق. بصاق. غلیز. آب دهان را لعاب گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). لیزآبه. و ان علق (الجزع) علی طفل کثر سیلان لعابه. (ابن البیطار).
از شرف مدح تو در کام من
گرد عبیر است و لعابم گلاب.ناصرخسرو.
چو زهر گردد در کامها لعاب دهن
چو مار پیچد در یالها دوال عنان.
مسعودسعد.
گر آنچه هست بر این تن زنند بر دریا
برنج دُرّ دهان صدف لعاب کنند.
مسعودسعد.
راست بر ره چگونه تیز رود
وز لعابش چرا خبر باشد.
مسعودسعد (در وصف قلم).
به شرط آنکه اگر سگ شوی مرا نگزی
لعاب درنچکانی به کاسهء خوردی.سوزنی.
چه عجب زآنکه گوزنان ز لعابی برمند
که هزبرانش در آب شمر آمیخته اند.
خاقانی.
چون از لعاب شیر نر دندان گاو است آب خور
تیغش بر اعدا از سقر زندان نو پرداخته.
خاقانی.
یا لعاب اژدهای حمیری
بر درفش کاویان خواهم فشاند.خاقانی.
شمه ای از خاطرش گر بدمد صبح وار
مهرهء نوشین کند در دم افعی لعاب.خاقانی.
قومی از فضله های آب دهانش
در لب من لعاب دیده ستند.خاقانی.
مار زرینش نوش مهره دهد
چون عبیر از لعاب میچکدش.خاقانی.
صاحب آنندراج گوید: با لفظ زدن و افشاندن و ریختن و نهادن مستعمل است :
در کام طفل خصم تو چون دایه شیر کرد
گردون لعاب عقربیش در لبان نهاد.سلمان.
همچو کرم پیله از دیبا و اطلس فارغم
بر تن عریان لعابی از دهان افشانده ام.
حسین ثنائی.
عنکبوتی دانمش کز غایت بی دانشی
روز و شب بر دوک نادانی لعابی میزند.
حسین ثنائی.
روآم؛ لعاب دهن. لعم؛ لعاب دهن. العاب؛ لعاب رفتن از دهان. لعابناک شدن دهان. (منتهی الارب). || آنچه از لزوجت برآید از چیزهایی که پس از تر نهادن. (خیساندن) لزج گردند. هر چیزی که غلظلت و چسبندگی دارد. (غیاث). لزوجت روان پاره ای ریشه ها یا دانه ها و جز آن که با جوشانیدن یا تر نهادن گیرند. مادهء لزج که در بعضی چیزها باشد، چون: اسپغول و دانهء آبی و تخم کتان و تخم بارتنگ و تخم تو دری و مرو و آنچه بدین ماند. (از ذخیرهء خوارزمشاهی). لیزآبه(2). پَت، لعاب سپستان، لعاب بارهنگ، لعاب قدومه لعاب اسفرزه(3)، لعاب وهنگ، لعاب ریشهء خطمی، لعاب صمغ، لعاب بزرقطونا. صاحب اختیارات بدیعی گوید: مختلف بود به سبب انواع و به حسب مزاج شخص و قوت وی منضج و محلل بود و کلف و نمش را زایل گرداند و محلل خون مرده بود. || لعاب که به سفالینه دهند. سوثا. سینی :
گلودرد آفاق را از غبار
لعابی زجاجی دهد روزگار.نظامی.
|| کنایه از برف :
ابر آمد و چون گوزن نالید
بر کوه لعاب از آن برافکند.خاقانی.
به میغها که سیه تر ز تخم پرپهن است
چو تخم پرپهن آرد برون سپید لعاب.
خاقانی.
و رجوع به لعاب گوزن شود.
|| لاو. (مهذب الاسماء).
- بدلعاب؛ بدقلق.
- بدلعابی؛ بدقلقی.
(1) - Salive. La bave.
(2) - Mucilage.
(3) - Mucilage de psyllium.

لعاب.

[لَعْ عا] (ع ص) بازیگر. (زمخشری) (دهار). بازیکن. (مهذب الاسماء) (السامی) :
به ریش تیس و به بینی پیل و غبغب گاو
به خرس رقص کن و بوزنینهء لعاب.خاقانی.
دیگر از ختای لعابان آمده بودند و لعبتهای ختائی که هرگز کس مشاهده نکرده بود. (جهانگشای جوینی).
جای گریه ست بر مصیبت پیر
چو تو کودک هنوز لعابی.سعدی.

لعاب.

[لَعْ عا] (اِخ) اسبی است. (منتهی الارب). لعاب و عفزر، نام دو اسب از آن قیس بن عامربن غریب و برادرش سالم. (عقدالفرید ج6 ص95 و 97).

لعاب المنیة.

[] (اِخ) نام شمشیر ابی حیة النمیری. (البیان و التبیین ج2 ص181).

لعاب النحل.

[لُ بُنْ نَ] (ع اِ مرکب) از اسماء عسل. (المزهر سیوطی ص242). رجوع به لعاب نحل شود.

لعاب تنیدن.

[لُ تَ دَ] (مص مرکب) از دهان فروریختن :
شیر تنیده ست در این ره لعاب
سر چو گوزنان چه نهی سوی آب.نظامی.

لعاب حیه.

[لُ بِ حَیْ یَ / یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) زهر مار.

لعابدار.

[لُ] (نف مرکب)(1) دارای لعاب. مواد و دانه هایی دارای چسبندگی پس از تر نهادن، چون: اسفرزه و قدومة و بارهنگ و سپستان و به دانه و صمغ ها و جز آن.
(1) - Mucilagineux.

لعاب دانه.

[لُ نَ / نِ] (اِ مرکب) بزوری که چون تر نهند (خیس کنند) لعابی در روی پدید آرند، چون: اسفرزه و قدومة.

لعاب روان.

[لُ بِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شراب است. (مجموعهء مترادفات ص224).

لعاب زمردنقاب.

[لُ بِ زُ مُرْ رُ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شراب است. (مجموعهء مترادفات ص224).

لعاب سحاب.

[لُ بِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) باران :
چه عجب زآنکه تری لب و گل
از لعاب سحاب دیدستند.خاقانی.

لعاب شمس.

[لُ بِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ریق الشیاطین. چیزی که چون تار عنکبوت در صحراها گرمگاهان در هوا دیده شود. آنچه گرمگاه بینند از خورشید چون تار عنکبوت. (منتهی الارب). خیط باطل. مخاط شمس. مخاط شیطان. آنچه گرمگاه بینند از او چون فرت و تار عنکبوت. سهام. || کنایه از سراب و آن زمین خشکی باشد که از دور مثل آب نماید. (آنندراج).

لعاب شیطان.

[لُ بِ شَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) سَهام. لعاب شمس. تار عنکبوت مانندی در هوای گرم : و در میان بیابانی که آب جز لعاب شیطان نبود و سبزی جز در صفحه شمشیر نمی نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی).

لعاب عنکبوت.

[لُ بِ عَ کَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تار عنکبوت. تنیدهء عنکبوت :
لعاب عنکبوتان مگس گیر
همایی را نگر چون کرد نخجیر.نظامی.
|| کنایه از طراحی و نقشکاری. (آنندراج).

لعاب کوه.

[لُ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آفتاب. (مجموعهء مترادفات ص13).

لعاب گاو.

[لُ بِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)لیزابهء دهان گاو. || کنایه از کاغذ سفید. || کنایه از روشنی و سفیدهء صبح. (برهان) :
بر لعاب گاو کوهی دیده ای آهوی دشت
از لعاب زردمار کم(1) زیان افشانده اند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 110).
|| کنایه است از برف. || کنایه است از شبنمی که روی زمین را سفید کند. (برهان).
(1) - ن ل: آن لعاب از زردمارکم...

لعاب گوزن.

[لُ بِ گَ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آب دهان گوزن :
موی تو چون لعاب گوزنان شده سپید
دیوانت همچو خشم غزالان شده سیاه.
خاقانی.
|| لعاب گاو. کنایه از روشنی و سفیدی صبح باشد. (برهان) :
بر کوه چون لعاب گوزن اوفتد به صبح
هویی گوزن وار به صحرا برآورم.خاقانی.
|| کنایه از برف و شبنم. || کنایه از روشنی آفتاب و برق. (برهان). || لعاب شمس :
گو ز تف تیغ تو زهرهء شیران نگر
آنکه لعاب گوزن در طیران دیده نیست.
خاقانی.
|| نوعی از تریاک(1)(؟) سفیدفام که بر کوه و کاه و مانند آن نشیند. (برهان).
(1) - کذا در اصل، ولی به نظر می آید که تراب (با اول مفتوح) باشد.

لعاب لعل.

[لُ بِ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از شراب سرخ. (آنندراج) :
آن لعل لعاب از دهن گاو فروریز
تا مرغ صراحی کندت نغزنوایی.خاقانی.
- لعاب لعل سان؛ کنایه از شراب انگوری باشد. (برهان).
|| کنایه از آفتاب باشد. صاحب آنندراج گوید: و ظاهر آن است که بدین معنی لعاب کوه باشد چرا که آفتاب از پس کوه برمی آید.

لعاب مگس.

[لُ بِ مَ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل. لعاب نحل. || کنایه از شراب انگوری نیز هست. (برهان).

لعاب نحل.

[لُ بِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) عسل.(1) لعاب النحل. انگبین. (مهذب الاسماء). لعاب مگس :
فاخته گفت از نخست مدح شکوفه که نحل
سازد از آن برگ تلخ مایهء شیرین لعاب.
خاقانی.
(1) - Miel.

لعابة.

[لُ بَ] (ع اِ) چیزی که بدان بازی کنند. (آنندراج).

لعابی.

[لُ] (ص نسبی) منسوب به لعاب. آنچه از خیسانیدن او در آب اجزای آن مخلوط به رطوبت شده چیزی لزج به هم رسد و چون برشته کنند الزاق او رفع شود. هر چیز که چون رطوبت بیند و لزوجتی در او پیدا شود، چون: خطمی و بهدانه. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لعابی به ضم لام نزد پزشکان دارویی است که از خواص آن، آن است که چون تصفیه و از فضولات پاک شود اجزاء آن دارو از یکدیگر جدا و من حیث المجموع به لعابی لزج تبدیل گردد، مانند خطمی. کذا فی الموجز - انتهی.
- کاسه یا بشقابی لعابی؛ که بر روی فلز آن از پشت و روی لعاب داده باشند.

لعابیات.

[لُ بی یا] (ع اِ) جِ لعابی. رجوع به لعاب و لعابی شود.

لعازر.

[] (اِخ) صورت اصلی کلمهء عازر است که لام آن را عرب در تداول خود انداخته، چنانکه الماس و الکسندر و لبرنتی. (النقود العربیة ص56).

لعاس.

[لَعْ عا] (ع ص) کاسه لیس(1). (مهذب الاسماء).
(1) - در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء، کاسه لیس و در نسخهء دیگر کاسه آس آمده است.

لعاع.

[لُ] (ع اِ) گیاهی نازک در اول رستن. (منتهی الارب). اول نبات که پدید آید. (مهذب الاسماء).

لعاعة.

[لُ عَ] (ع اِ) کاسنی. || ارزانی سال. || این جهان بدان جهت که زودتر رود و زایل شود. || یک آشام شراب. || گیاه سبک ستورچریده باشد یا نه. و فی الحدیث: او جدتم یا معشرالانصار علی لعاعة من الدنیا اعطیتها المؤلفة قلوبهم. (؟) (منتهی الارب)(1).
(1) - این حدیث در متن قاموس و در تاج العروس یافت نشد.

لعاعة.

[لَعْ عا عَ] (ع ص) آنکه به تکلف الحان آرد با نادرستی و به غیر صواب و قیل من غیر صوت. (منتهی الارب).

لعاق.

[لُ] (ع اِ) آنچه در دهان بماند پس از لیسیدن چیزی. (منتهی الارب).

لعاق.

[لَعْ عا] (ع ص) بسیار لیسنده. (دزی).

لعام.

[لِ] (ص) چرکین. || تاریک. (این لغت با هر دو معنی ظاهراً از مجعولات شعوری است).

لعامظة.

[لَ مِ ظَ] (ع ص، اِ) جِ لعمظ. (منتهی الارب). رجوع به لعمظ شود.

لعامیظ.

[لَ] (ع ص، اِ) جِ لعمظ. (منتهی الارب). رجوع به لعمظ شود.

لعان.

[لِ] (ع اِ) جِ لعنة. (منتهی الارب).

لعان.

[لِ] (ع اِمص) راندگی. اسم است. لعانیة. || (مص) حکم کردن. یقال: لاعن الحاکم بینهما لعاناً؛ اذا حکم. (منتهی الارب). || یکدیگر را لعنت کردن و نفرین نمودن. (منتخب اللغات). ملاعنة. (زوزنی). لعنت خواندن شوی و زن بر یکدیگر. (منتهی الارب). || (اصطلاح فقه) در اصطلاح فقه، آن است که چون مردی زن خود را به زنا نسبت کند، امام هر دو را به لعن یکدیگر وادارد بدانسان که در فقه مضبوط است و سپس آن زن بر مرد همیشه حرام شود و اگر بارور شود بچه نسب از مرد نبرد. آن است که شوهر زن را متهم به زنا کند و گواه در میان نباشد و زن مرافعه پیش قاضی برد و قاضی حکم کند که شوهر چهار بار شهادت دهد که در این قول صادق است و لعنت خدا بر او اگر کاذب باشد و زن نیز چهار بار شهادت دهد که شوهر کاذب است. مباهلهء بین زوج و زوجه که به ترتیب خاص به عمل آید، برای آنکه لعان صورت خارجی یابد تحقق یکی از این دو سبب لازم است: 1- اتهام زوج زوجهء عفیفهء خود را به ارتکاب زنا با ادّعاء مشاهدهء آن و عدم وجود شاهد. 2- انکار پدر ولدی را که بر طبق مقررات مذکور در ذیل کلمهء فراش، اگر این انکار نمی بود بدو ملحق میشد، یا عدم اعتراف به انتساب ولد به خود قب. پس از تحقق یکی از دو سبب مزبور زوج و زوجه رسوم چندی را در محضر حاکم معمول میدارند و از انجام آن نتایج ذیل حاصل میشود: ابطال علاقهء زوجیت، تحریم مؤبد زوجه به زوج، عدم انتساب ولد به پدر (در صورتی که سبب لعان نفی ولد باشد)، سقوط حد از هر دو. رجوع به تمدن اسلامی جرجی زیدان ج4 ص18 و نیز رجوع به قذف شود. هی شهادات مؤکدة بالایمان مقرونة باللعن قائمة مقام حد القذف فی حقه و مقام حدّ الزنا فی حقها. (تعریفات). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لعان شرعاً شهادات مؤکدة بالایمان من الجانبین، ای الزوج و الزوجة موثقة باللعن فی جانبه، ای جانب الزوج و بالغضب فی جانبها، ای جانب الزوجة و انما سمی به مع انه لیس اللعن الا فی آخر کلامه تغلیباً او لان الغضب قائم مقام اللعن و هو فی جانبه یقوم مقام حد القذف و فی جانبها مقام حد الزنا. کذا فی جامع الرموز.

لعان.

[لَعْ عا] (ع ص) بسیار نفرین و لعنت کننده. (منتخب اللغات). نفرین کننده. (مهذب الاسماء): لایکون المؤمن طعاناً و لا لعانا. (از دزی).

لعانة.

[لَعْ عا نَ] (ع ص) تأنیث لعّان.

لعانیة.

[لَ یَ] (ع اِمص) راندگی. لعان. (منتهی الارب).

لعاة.

[لَ] (ع اِ) سگ ماده. (منتهی الارب).

لعاین.

[لَ یِ] (ع اِ) جِ لعن : از یک موضع شخصی را مثل این مذکور در وجود آرد و نشانهء لعاین بندگان کند. (جهانگشای جوینی).

لع ا.

(علامت اختصاری) رمز است از «لعنه الله».

لعاً لک.

[لَ عَنْ لَ] (ع اِ فعل مرکب) چستی و تیزی باد ترا و این دعایی است که گاه لغزیدن پای کسی گویند. هی کلمة. یقال: للعاثر اذا دعا له بالانتعاش. (منتهی الارب). لع. رجوع به لع شود.

لعب.

[لِ] (ع مص) بازی کردن. لَعْب. لَعِب. تلعاب. (منتهی الارب). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لعب به کسر لام، مصدر لعب به فتح عین است، یعنی کرداری از او سر زد که از آن کردار مقصود و منظور درست و صحیحی حاصل نکرد. کما ذکر الراغب و در کشف گفته: عملی که اص فائده ای را در بر نداشته باشد لعب گویند. کذا فی جامع الرموز فی کتاب الشهادة.

لعب.

[لِ] (ع اِ) لعبة. (منتهی الارب). لَعِب. رجوع به لَعِب شود.

لعب.

[لُ عَ] (ع اِ) جِ لعبة. (زمخشری). رجوع به لعبة شود.

لعب.

[لَ عَ] (ع مص) رفتن آب از دهان کودک. (منتهی الارب). رفتن لعاب کودک. آب رفتن از دهان کودک.

لعب.

[لَ عِ] (ع مص) بازی کردن. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر). لَعب. تلعاب. لِعب. (منتهی الارب).

لعب.

[لَ عِ] (ع اِ) لِعْب. لعبة. بازی. (منتهی الارب).
- لهو و لعب:دریغا که فصل جوانی برفت
به لهو و لعب زندگانی برفت.
سعدی (بوستان).
عقل و ادب پیش گیر و لهو و لعب بگذار. (گلستان). و دیگر خدمتگاران به لهو و لعب مشغول. (گلستان سعدی چ یوسفی ص78). || (ص) بازیگر. (منتهی الارب).

لعب.

[لَ] (ع مص) لِعب. لَعِب. تلعاب. بازی کردن. (منتهی الارب) (زوزنی). عبث. لهو. (منتهی الارب) :
بازیچه خانه ای است پر از کودک
لهو است و لعب پایهء دیوارش.ناصرخسرو.

لعب.

[لَ] (ع اِ) بازی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) :
شاه شطرنج کفایت را یک بیدق او
لعب کمتر ز دو اسب و رخ و فرزین نکند.
سوزنی.
قضا به بوالعجبی تا کیت نماید لعب
به هفت مهرهء زرین و حقهء مینا.خاقانی.
دست خزان درفشاند چاه زنخدان سیب
لعب چمن برگشاد گوی گریبان نار.
خاقانی.
لعب دهر است چو تضعیف حساب شطرنج
گرچه پایان طلبندش نه همانا بینند.
خاقانی.
گرنه عشق تو بود لعب فلک
هر رخی را فرسی داشتمی.خاقانی.
بر آن دل شد که لعبی چند سازد
بگیرد شاه نو را بند سازد.نظامی.
نامه بگشادن چو دشوار است و صعب
کار مردان است نی طفلان لعب.مولوی.
همچو بازیهای شطرنج ای پسر
فایدهء هر لعب در بازی نگر.مولوی.
زین لعب خوانده ست دنیا را خدا
کاین جزا لعبی است پیش آن جزا.مولوی.
صاحب آنندراج گوید... و با لفظ باختن و خوردن و کردن مستعمل و کنایه از فریب خوردن بود :
وین لعب که میکنند با ما
با او عهدی(1) نکرد اینجا.
درویش واله هروی (از آنندراج).
(1) - ظ: احدی.

لعبا.

[لُ] (اِخ) موضعی است در دیار عبدالقیس بن عمان و بحرین. (از معجم البلدان).

لعباء.

[لَ] (اِخ) نام شوره زاری است معروف به ناحیهء بحرین برابر قطیف، کنار دریای عمان و در آن سنگ نرم باشد... و سبب تسمیهء آن به این نام آن است که هر رودبار در آن به بازی پرداخته، یعنی جریان یافته و منسوب بدان لعبانی است، چون: صنعاء و صنعانی. (از معجم البلدان).

لعباء.

[لَ] (اِخ) موضعی است سنگناک در حرم بنی عوال. (منتهی الارب).

لعباء.

[لَ] (اِخ) زمین درشتی است بالای حمی از آن بنی زنباع از عبدبن ابی بکربن کلاب. (از معجم البلدان).

لعباء.

[لَ] (اِخ) زمینی است به یمن. (منتهی الارب).

لعبت.

[لُ بَ] (ع اِ) صورت فارسی لعبة عربی. رجوع به لعبة در تمام معانی و شواهد شود.

لعبت باختن.

[لُ بَ تَ] (مص مرکب)عروسک بازی کردن :
در خیال اینهمه لعبت به هوس میبازم
بوکه صاحب نظری نام تماشا ببرد.حافظ.

لعبت باز.

[لُ بَ] (نف مرکب) عروسک باز. بازیگر. عامل خیمه شب بازی. صاحب آنندراج گوید: مرادف شب باز عموماً و بعضی گویند به گیتی های (؟) که امردان را به شکل زنان برآورده رقصانند خصوصاً و الاول هو الاصح :
ما لعبتکانیم و فلک لعبت باز
از روی حقیقتی، نه از روی مجاز.خیام.
مجمره گردان شمال، مروحه زن شاخ بید
لعبت باز آسمان، زوبین افکن شهاب.
خاقانی.
بازگشتند لعبتان از ناز
خیره گشته ز چرخ لعبت باز.نظامی.
رخ چون لعبتش در دلنوازی
به لعبت باز خود میکرد بازی.نظامی.
دو لعبت باز را بی پرده کردند
ره سرمه به میل آزرده کردند.نظامی.
لعبت بازی پس این پرده هست
گرنه بر او اینهمه لعبت که بست؟نظامی.
در اندیشه که لعبت باز گردون
چه بازی آردش زآن پرده بیرون.نظامی.
دگر ره چرخ لعبت باز دستی
به بازی برد با لعبت پرستی.نظامی.
بازی آموز لعبتان طراز
از پس پرده گشت لعبت باز.نظامی.
لعبتان آمدند عشرت ساز
آسمان بازگشت لعبت باز.نظامی.
چو لعبت باز شب پنهان کند راز
من اندر پرده چون لعبت شوم باز.نظامی.
شش هزار اوستاد دستان ساز
مطرب و پای کوب و لعبت باز.نظامی.
هر شب ز عشق روی تو
این چشم لعبت باز من
در خون نشیند تا کند
چون روز روشن راز من.اوحدی.
همچو لعبت به تار لعبت باز
خلق در پیچ و تاب رشتهء اوست.
حکیم حاذق گیلانی (از آنندراج).
مشو حیران لعبتهای صورتخانهء گردون
به لعبت باز بنگر کز پس چادر کند بازی.
بیدل (از آنندراج).

لعبت بازی.

[لُ بَ] (حامص مرکب) عمل لعبت باز. خیمه شب بازی. عروسک بازی. بازیگری :
چو در بازی شدند آن لعبتان باز
زمانه کرد لعبت بازی آغاز.نظامی.
جهان ناگه شبیخون سازیی کرد
پس آن پرده لعبت بازیی کرد.نظامی.

لعبت بربری.

[لُ بَ تِ بَ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نام دوایی است که آن را به زبان اندلس سورنجان و به لغت مصر عکنه خوانند و آن را لعبت بربریه هم میگویند. (از برهان). مستعجله است. (فهرست مخزن الادویه). چیزی است همچون سورنجان از نواحی افریقیه آرند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به لعبت بربریه شود.

لعبت بربریه.

[لُ بَ تِ بَ بَ ری یَ / یِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) سورنجان. عکنة. و قسمی از آن سورنجان دقیق است(2) و آن سم قاتل است. به صورت سورنجان ماند و سورنجان نیست چه در برگ و گل و ساق هیچ شباهتی میان آن دو نیست. صاحب اختیارات بدیعی گوید: بعضی گویند چیزی است مانند سورنجان و نفی سورنجان کنند و آنچه محقق است سورنجان است و در مصر عکنه خوانند. این مؤلف گوید لعبت بربری چیزی است مانند سورنجان، اما گردتر منفعت آن در سین گفته شد و بعضی گویند نوعی از یبروح است و خلاف است و بدل وی در تحریک باه به وزن آن جوز مقشر بود و به وزن آن تودری زرد، گویند بدل آن نیم وزن آن بهمن سرخ است. ضریر انطاکی در تذکره آرد: نبات بالمغرب له زهر اصفر واصله عقد کانه حلم الثدی مر الطعم حادّ یشبه السورنجان حارّ یابس فی الثالثة یهیج الشهوة جداً و ینفع من اوجاع المفاصل و الریاح و یدر الدم المحتبس و ما عقدمن اللبن و یقطع البلغم و یضرّ الصداع و یصلحه الکزبرة و شربته درهم و یعرف الان بمصر بالتریاق. (تذکرهء ضریر انطاکی). حکیم مؤمن در تحفه گوید: بیخی است شبیه به سورنجان و باریکتر و مانند سرپستان و تلخ و تند و در مصر معروف به تریاق است و سورنجان را بعضی به این اسم مسمی دانسته اند. در دوم گرم و خشک و به غایت مبهی است و مدرّ خون حیض و بواسیر و قاطع بلغم و محلل ریاح و جهت مفاصل و امثال آن نافع است. رازی جهت رفع سموم بیعدیل دانسته و مداومت او باعث سرخی رخسار و اکثار او مورث امراض حادهء و مصدع و مصلحش گشنیز و قدر شربتش یک درهم و بدلش به وزن او تودری و مثل آن مغز گردکان است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Colchique.
(2) - Menu colchique.

لعبت پرست.

[لُ بَ پَ رَ] (نف مرکب)آنکه لعبت پرستد :
دگر ره چرخ لعبت باز دستی
به بازی برد با لعبت پرستی.نظامی.

لعبت پرستی.

[لُ بَ پَ رَ] (حامص مرکب) عمل لعبت پرست.

لعبتخانه.

[لُ بَ نَ / نِ] (اِ مرکب)صورتخانه (آنندراج). شاید بتخانه :
به روی خویش کوی و برزن من
چو لعبتخانهء نوشاد دارد.امیرمعزی.

لعبت ساز.

[لُ بَ] (نف مرکب) لعبت گر.

لعبتک.

[لُ بَ تَ] (اِ مصغر) مصغر لعبت. لعبت خرد :
رزبان گفت که این لعبتکان بی گنهند
هیچ شک نیست که آبِست ز خورشید و مهند.
منوچهری.

لعبت گر.

[لُ بَ گَ] (ص مرکب) لعبت ساز.

لعبت مطلقه.

[لُ بَ تِ مُ لَ قَ / قِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از مردم گیاه است و آن گیاهی باشد شبیه به انسان و به عربی یبروح الصنم گویند. (برهان). اصل یبروح است و در یاء گفته شد. (اختیارات بدیعی).

لعبت معلقه.

[لُ بَ تِ مُ عَلْ لَ قَ / قِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) لعبت مطلقه. مردم گیا. یبروح الصنم. (برهان).

لعبگر.

[لَ گَ] (ص مرکب) بازیگر(1) :
باغ دیبارخ پرندسلب
لعبگر گشت و لعبهاش عجب.فرخی.
فاخته راست به کردار یکی لعبگر است
درفکنده به گلو حلقهء مشکین رسنا.
منوچهری.
(1) - Acrobate.

لعب معکوس.

[لَ بِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله بمعنی بازیچهء وارونه آورده. و شاید از اصطلاحات شطرنج باشد و شاید که مراد همان معنی لغوی دو کلمه باشد به صورت اضافه :
لعب معکوس است و فرزین بند سخت
حیله کم کن کار اقبال است و بخت.
مولوی.

لعبة.

[لَ بَ] (ع اِ) دارویی است شبیه به سورنجان فربه کن بدن. (منتهی الارب). یبروح الصنم است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به لعبت بربری شود. ابوریحان در صیدنه گوید: ابوحریج گفته است میان جرم او به میان سورنجان سفید ماند او را از زمین مغرب از بلاد افریقیه به اطراف برند و گویند سورنجان را به عوض او بفروشند. «ص اونی» گوید باه زیاده کند خواه بخورند و خواه حقنه کنند. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). اصل الیبروح. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعبة.

[لِ بَ] (ع اِ) نوعی از بازی.

لعبة.

[لُ عَ بَ] (ع اِ) لَعِب. رجوع به لَعِب شود. بازیی است. ج، لُعَب. (مهذب الاسماء).

لعبة.

[لُ بَ] (ع اِ) لعبت. پیکر نگاشته. پیکر عموماً. (منتهی الارب). || اُعجوبه :
تو خود چه لعبتی ای شهسوار شیرین کار!
که در برابر چشمی و غایب از نظری.
حافظ.
|| گول بیخرد که بدان فسوس کنند و بازی بازند. (منتهی الارب). امروز گویند: فلانی لعبتی است؛ یعنی سخت نادان و احمق است. || بازی. || بازیچه. ج، لُعَب. (زمخشری). بازیچه همچو شطرنج و جز آن. (منتهی الارب). ملعبة. عروسک. دُمیة. لحفتان. آن است که دخترگان و دوشیزگان از جامه و لته به صورت آدمی سازند. (برهان) :
سوی خرد جز که خرد نیست مرد
او سخن و کالبدش لعبت است.
ناصرخسرو.
بازیچهء لعبت خیال است
زین چشم خیالباز گشتم.
سیدحسن غزنوی.
بر سر تخت نرد چون طفلان
لعبت از استخوان کنند همه.خاقانی.
جان مده در عشق زور و زر که ندهد هیچ طفل
لعبت چشم از برای لعبتی از استخوان.
خاقانی.
رجم کن این لعبت شنگرف را
در قلم نسخ کش این حرف را.نظامی.
رخ چون لعبتش در دلنوازی
به لعبت باز خود میکرد بازی.نظامی.
لعبت شاخ ارغوان طفل زبان گشاده بین
ناوک چرخ گلستان غنچهء بی دهن نگر.
عطار.
|| صنم. بت :
بتان دید (بیژن) چون لعبت قندهار
بیاراسته همچو خرم بهار.فردوسی.
دور کردی مرا ز خدمت خویش
چون شمن را ز لعبت نوشاد.فرخی.
با اینهمه درددل و اندوه چه بودی
گر دور نبودی ز من آن لعبت فرخار.
فرخی.
آن بدین گوید باری من ازین سیم کنم
خانهء خویشتن از لعبت نیکو چو بهار.
فرخی.
شاخ بادام از شکوفه لعبتی شد آزری
جامهای می گرفته برگهای او به چنگ.
منوچهری.
بر برگ گل نسرین آن قطرهء دیگر
چون قطرهء خوی بر زنخ لعبت فرخار.
منوچهری.
بر خوردن تو باشد از دولت و از نعمت
از مجلس شاهانه، از لعبت فرخاری.
منوچهری.
بزم او را حسن و زیب نظم و نثرم هر زمان
حسن و زیب لعبتان مانی و آزر گرفت.
مسعودسعد.
|| خوبروی. خوب. معشوق. زیباروی :
قلم او چو(1) لعبتی است بدیع
زیر انگشت او گرفته وطن.فرخی.
نوروز پیش از آنکه سراپرده زد بدر
با لعبتان باغ و عروسان مرغزار.منوچهری.
ای لعبت حصاری شغلی دگر نداری
مجلس چرا نسازی باده چرا نیاری.
منوچهری.
گفته امت مدحتی خوبتر از لعبتی
سخت نکو حکمتی چون حکم بومعاذ.
منوچهری.
گفتم ای ماه روی مشکین زلف
بت دلجوی و لعبت دلدار.مسعودسعد.
لعبتانی که ذهن من زاده ست
لهو را از جمال کاشانی است.مسعودسعد.
ای قندهار گشته ز تو جایگاه قند
والله که لعبتی چو تو در قندهار نیست.
مسعودسعد.
لعبتی را که صد هنر باشد
شاید ار بر میان کمر باشد.مسعودسعد.
همی نواختی آن لعبت بدیع که هست
زبانش مست ولیکن به لحن موسیقار.
مسعودسعد.
تا از بر من دور شد آن لعبت زیبا
از هجر نیم یک شب و یک روز شکیبا.
مسعودسعد.
هر لفظی از آن چو صورتی دلکش
هر بیتی از آن چو لعبتی زیبا.مسعودسعد.
هنگام را محابا نبود مثل زنند
تا آن مثل زدند شد از عاشقان قرار
هنگام گل رسید ز گلروی لعبتی
بر بوسه رام گشته محابا مکن کنار
خوش بر کنار گیر و نشان بر کنار خویش
مگذار کز کنار تو گیرد دمی کنار.سوزنی.
تیر مژگان تو ای لعبت نخجیری چشم
دل ما خست چنانچون تن نخجیر به تیر.
سوزنی.
بس نادره نگاری و بس بوالعجب بتی
ما را بگو که لعبت خندان کیستی.خاقانی.
بر بندگان پاشی گهر هر بنده ای را بر کمر
زآن لعبتان کز صلب خور ارحام خارا داشته.
خاقانی.
وعدهء تأخیر به سر نامده
لعبتی از پرده بدرنامده.نظامی.
غلام قامت آن لعبتم که بر قد او
بریده اند لطافت چو جامه بر بدنش.سعدی.
همشیرهء جادوان بابل
همسایهء لعبتان کشمیر.سعدی.
با کاروان مصری چندین شکر نباشد
در لعبتان چینی زین خوبتر نباشد.سعدی.
به یاد آید آن لعبت چینیم
کند خاک در چشم خودبینیم.سعدی.
حور عین میگذرد در نظر سوختگان
یا مه چارده یا لعبت چین میگذرد.سعدی.
شب خلوت آن لعبت حورزاد
مگر تن در آغوش مأمون نداد.سعدی.
لعبت شیرین اگر تُرش ننشیند
مدعیانش طمع برند به حلوا.سعدی.
- لعبت آزری؛ منسوب به آزر بت تراش عمّ ابراهیم یا پدر او :
شاخ بادام از بنفشه لعبتی شد آزری
جامهای می گرفته برگها هر سو به چنگ.
منوچهری.
- لعبت چشم؛ مردمک چشم. (دهار) :
لعبت چشم به خونین بچگان حامله شد
راه آن حامله را وقت سحر بگشایید.خاقانی.
جان مده در عشق زور و زر که ندهد هیچ طفل
لعبت چشم از برای لعبتی از استخوان.
خاقانی.
لعبتان چشمها حیران که ما بر تخت نرد
چشم ها از لعبتان استخوان انگیخته.
خاقانی.
- لعبت دیده؛ لعبة العین. لعبتان دیده؛ مردم دیده :
چرخ بر کار و بار ما به صبوح
میکند لعبتان دیده نثار.
خاقانی.
هردم هزار بچهء خونین کنم به خاک
تا لعبتان دیده به زادن درآورم.
خاقانی.
لعبتان دیده را کایشان دو طفل هندواند
هم مشاطه هم حلی هم دایگان آورده ام.
خاقانی.
گویی جنابتش بود از لعبتان دیده
کو را به حوض ماهی دادند غسل دیگر.
خاقانی.
از آن شد پردهء چشمم به خون بکری آلوده
که غم با لعبتان دیده جفتی کرد پنهانی.
خاقانی.
- لعبت زرنیخ؛ کنایه از آفتاب عالمتاب. (آنندراج) (برهان) :
لعبت زرنیخ شد این گوی زرد
چون زن حایض پی لعبت(2) مگرد.
نظامی.
(1) - در اصل: چه.
(2) - آیا لعبت به معنی لته و کهنهء حیض است؟

لعبة مرة.

[لُ بَ تِ مُرْ رَ] (ع اِ مرکب)المستعجلة. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعث.

[لَ عَ] (ع مص) آهسته رو گران سنگ گردیدن. العث گشتن. (منتهی الارب).

لعثمة.

[لَ ثَ مَ] (ع مص) درنگ کردن و توقف نمودن. || بازداشتن. بازداشت. || سپسایگی رفتن. پس پس رفتن. || نیک نگریستن. || تأمل کردن. (منتهی الارب).

لعج.

[لَ] (ع مص) خلیدن و گذشتن در سینهء کسی. (منتهی الارب). خلیدن چیزی در دل. (منتخب اللغات). || سوختن پوست. || سوختن حب کسی را. (منتهی الارب). || سوزانیدن. (دهار) (تاج المصادر). سوزانیدن دل. (زوزنی). || دردناک کردن اندام را. (منتهی الارب).

لعج.

[لَ عَ] (ع اِمص) عشق سوزان. (دزی).

لعذمة.

[لَ ذَ مَ] (ع مص) درنگ کردن و توقف ورزیدن. || سپسایگی رفتن. || تأمل کردن. (منتهی الارب).

لعذمی.

[لَ ذَ می ی] (ع ص) حریص. آزمند. (منتهی الارب).

لعز.

[لَ] (ع مص) آرمیدن با زن. || لیسیدن ناقه بچهء خود را. (منتهی الارب).

لعس.

[لَ] (ع مص) گزیدن به دندان. (منتهی الارب).

لعس.

[لَ] (اِخ) موضعی است. (از معجم البلدان).

لعس.

[لَ عَ] (ع اِ) سرخی لب که به سیاهی زند. (منتهی الارب). سیاه لبان که لب ایشان از غایت سرخی به سیاهی زند. (منتخب اللغات). || سیاهی لب که نیکو نماید. (منتهی الارب).

لعس.

[لَ عَ] (ع مص) سیاهی آمیز شدن. (منتهی الارب).

لعس.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ العس و لعساء. (منتهی الارب).

لعساء.

[لَ] (ع ص) تأنیث العس. ج، لعس. || جاریةٌ لعساء؛ دختر نهایت سرخ رنگ که اندک به سیاهی زند. || شفة لعساء؛ لب مایل به سیاهی. لبی سیاه فام. (مهذب الاسماء). (منتهی الارب).

لعسان.

[لِ] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب).

لعسم.

[] (ع مص) تلعثم. تلعلم.(1) (دزی).
(1) - Altere.

لعص.

[لَ عَ] (ع اِمص) دشواری. || نیک آزمندی و حرص در خورد و نوش. (منتهی الارب).

لعض.

[لَ] (ع مص) به زبان گرفتن چیزی را. (منتهی الارب).

لعط.

[لَ] (ع اِ) خطی که حبشیان بر روی کشند. ج، العاط. (منتهی الارب).

لعط.

[لَ] (ع مص) بر پهنای گردن کسی را داغ کردن. || تمام خواستن و نگاه داشتن حق کسی را. || تیر انداختن بر کسی. || چشم زخم رسانیدن. || شتافتن. || چریدن ستور. (منتهی الارب).

لعط.

[لَ] (ع اِ) پهلوی دیوار و کوه که به مقابلش روند و گذر کنند. (منتهی الارب).

لعطاء.

[لَ] (ع ص) گوسپند سیاه گردن. (منتهی الارب). آن گوسفند که گردن وی به پهنا سیاه بود. (مهذب الاسماء).

لعطة.

[لُ طَ] (ع اِمص) تیراندازی. || چشم زخم رسانی. (منتهی الارب).

لعطة.

[لُ طَ] (ع اِ) سیاهی گردن گوسپند. || گردن بند. || سیاهی که بدان زنان به روی خط کشند. || خطی است سیاه که زنان بر رو کشند. || سیاهی سرخی آمیز روی چرغ. || سیاهی گردن. (منتهی الارب).

لعف.

[] (ع مص) رجوع به کلمهء لعف در دزی شود :
فلو کنتُ بالارض الفضاء لعفتها
ولکن اتت ابوابه من ورائیا.

لعق.

[لَ] (ع مص) لعقة. (منتهی الارب). لیسیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر). || مردن: لعق فلان اصبعه؛ بمرد. (منتهی الارب). || به کفجلیز برآوردن. (زوزنی).

لعق.

[لَ عِ] (ع ص) رجل وَعق لعق؛ مرد نیک آزمند. (منتهی الارب).

لعقط.

[لِ قِ] (ع ص) زن بدزبان. (منتهی الارب).

لعقة.

[لَ قَ] (ع اِ) یکبار لیسیدن. (منتهی الارب). لعق. || اندک هرچه باشد. یقال: فی الارض لعقة من ربیع؛ ای قلیل من الرطب. (منتهی الارب).

لعقة.

[لُ قَ] (ع اِ) آنچه در کپچه و ملعقه برداشته شود. (منتهی الارب). مقداری که در یک ملعقه جای گیرد. || از معجونات وزنی معادل چهار مثقال. (مفاتیح).

لعقة الدم.

[لَ عَ قَ تُدْ دَ] (اِخ) لقب عبدالدار و لقب مخزوم و عدی و سهم و حمج، بدان جهت که با هم سوگند خوردند سپس شتری کشته خونش را لیسیدند یا دست خود را به خونش بردند. (منتهی الارب).

لعل.

[لَ عَلْ لَ / لَ عَل ل] (ع ق، اِ) مگر. (منتهی الارب). شاید. تواند بود. باشد که. یحتمل. یمکن. بودکه. بوکه. امید. (منتخب اللغات). ارجو. امید چیزی که وصول آن ممکن باشد. (آنندراج) : لاتدری لعل الله یحدث بعد ذلک أَمراً. (قرآن 65/1).
ارجو که جزع شوخ تو از ناز بغنود
تا بهره یابد از خوشی لعل تو لعل.
سوزنی.
و امروز و فردا میگفت و به لعل و عسی تزجیهء وقت میکرد. (جهانگشای جوینی). رکن الدین چون دید که در دست بجز خسران نخواهد داشت و در این مدت که به سوف و لعل تزجیهء وقت میکرد... (جهانگشای جوینی). لَغَنَّکَ، لَعَلَّکَ باشد به لغت بنی تمیم. (منتهی الارب).
- با هزار لیت و لعل؛ با اگر مگر بسیار.
|| کاش. و آن کلمه ای است جهت امید و ترس و شک. (منتهی الارب).

لعل.

[لَ] (اِ)(1) پشهء سخت بزرگ در مازندران و جنگلهای آن. جای گزیدگی وی سخت بیاماسد و گاه باشد که قرحه پیدا آرد.
(1) - Tipule.

لعل.

[لَ] (معرب، اِ)(1) (کلمهء فارسی است محیط المحیط). لال. بدخشانی. (زمخشری). ملخش. بدخشی. یکی از احجار کریمه(2) و صورت دیگر آن لال است چون نعل و نال. یکی از احجار کریمه و آن غیر بیجاده است. سنگی ظریف با سرخی لامع و از یاقوت سست تر. (دزی). حمدالله مستوفی گوید: الوان است سرخ و زرد و بیشتر سبز و بنفش و بهترینش سرخ بدخشانی است. (نزهة القلوب). و هم او گوید: در ایام سابق لعل نبوده است و بدین سبب در کتب ذکرش کمتر آید [ و ] در این چند سال در کوه بدخشان پیدا شد. معدن خوب دارد در سر راه آذربایجان نیز معدن است اما لعل آن نارسیده است و تیره رنگ و با کبودی زند، لاجرم قیمتی ندارد. (نزهة القلوب چ لیدن ص204). در قاموس کتاب مقدس آمده: معروف است و در میان سنگهای گرانبهای مشرق زمین به منزلهء الماس است، و فی الحقیقة اگر این جنس لعل بزرگتر از اندازه باشد گران بهاتر و نفیس تر از الماسی است که به همان وزن باشد، لعل مشرقی نوعی از یاقوت سرخ است رنگش میانهء دودة القرمز و قرمز قانی است. لفظ لعل دفعات در کتاب مقدس وارد شده (ایوب 28: 18 ارمیا 3: 15 و 8: 11) اما به گمان بعضی مفاد لفظ عبرانی مرجان یا لؤلؤ می باشد و حال آنکه لعل حقیقی و اصلی شباهت به یشم یارباق (؟) دارد. (اشعیا 54: 12 حز27: 16). صاحب آنندراج گوید: معرّب لال، هر چیز سرخ عموماً و به معنی جوهر سرخ قیمتی خصوصاً... و به هندی و فارسی مشترک باشد یا تصرف فارسیان عربی دانست... و آن جوهری است سرخ رنگ و این در اصل به الف بوده که فارسیان متعرب به عین مینویسند و اینکه میگویند معدن لعل در بدخشان است از مستحدثات است، زیرا که معدن آن مخفی بود تا در زمان خلافت اوایل عباسیان در ارض ختلان زلزله ای عظیم پدید آمده و کوه سکنان(3) (؟) شکافته شده، کان لعل پیدا گشت و لعل از شهر بدخشان نمیخیزد، بلکه از معادن دیگر در بدخشان آورده میفروشند و بدان شهرت گرفته و لعل انواع میباشد: رمانی و پیازی و تمری و لحمی و عنابی و بقمی و ادریسی و دوشابی و لعل پیکانی و لعل عقربی و لعل قطبی و آن نگینه وار پهن باشد و بهترین آن عقربی است و بعد از آن پیازی و سپس تمری و رمانی و پیکانی، لعلی که آن را بر شکل پیکان تراشند و زنان آن را گوشواره سازند و ناب از صفات لعل است. (آنندراج). حکیم مؤمن گوید: معرب از لال است و از ادویهء مستأنفه است و در کتاب احجار قدیم ذکر او نشده و مؤلف منافع الاحجار و لباب الصناعة تصریح نموده اند که از سیصد سال متجاوز است که به سبب زلزلهء عظیم کوه بدخشان منهدم گشته لعل ظاهر شده و از جنس یاقوت و به استحکام رمانی او نیست و به جهت اختلاف مکان تکون بعید نیست چه قدما یاقوت را به اقسام مختلفه ذکر نموده و قسمی را در رنگ مانند او تصریح کرده و در منافع به حسب تجربه مثل او یاقوت احمر و در تفریح و تقویت دل و باصره قوی تر از یاقوت است، و معهذا شرب او حابس خون، بواسیر و رافع سموم و در جمیع علل سوداوی و اعصاب قوی التأثیر است و قدر شربتش از یک قیراط تا یک دانگ و بعضی تا نیم درهم تجویز کرده اند. (تحفهء حکیم مؤمن). صاحب مخزن الادویه گوید: لعل، معرب از لال هندی است. ماهیت آن از احجار جدیده است که تازه اطلاع بدان بهم رسیده و در کتب احجار قدیمه ذکر آن نیست، مؤلف منافع الاحجار و لباب الصناعة تصریح کرده اند که از سیصد سال متجاوز است که سالی به سبب زلزلهء عظیمی کوه بدخشان منهدم گردید و لعل ظاهر گشت و از جنس یاقوت است و رنگ آن از رنگ یاقوت در سرخی کمتر و اندک مایل به بنفشی و ارغوانی و از یاقوت نرم تر و معدن آن بدخشان از مملکت توران و دکهن هم بهم میرسد. بدخشانی بهتر و سرخی آن غالب و صلب و دکهنی نرم تر و اندک تیره تر و وافرتر از بدخشانی و کم بهاتر و بالجمله قسمی از اقسام یاقوت است که به اختلاف مکان بدین نحو متکون میگردد... طبیعت آن در گرمی و سردی معتدل مایل به حرارت و در دوم خشک.
افعال و خواص آن: در تفریح دل و اعصاب و قوت باصره قوی تر از یاقوت و حابس نزف الدم و بواسیر و در جمیع علل سوداوی قوی التأثیر مقدار شربت آن از یک قیراط تا یک دانگ و بعضی تا نیم دانگ گفته اند. (مخزن الادویه). ابوریحان در الجماهر ذیل کلمهء لعل بدخشی گوید: الجواهر الفاخرة فی الاصل ثلاثة و هی الیاقوت و الزمرد و اللؤلؤ، و من حق الترتیب فیها ان یتلو بعضها بعضاً فی الوصف الا انه لما جری فی باب الیاقوت ذکر لا شباهه وجب الحاق العل لها(4) فانه منها و ابهاها(5) فاقول انه جوهر احمر مشف. صاف یضاهی فائق الیاقوت فی اللون و ربما فضل علیه حسناً و رونقاً ثم یخلف عنه فی الصلابة حتی اسرع التأثیر الی زوایاه و حروفه من مماسة الاشیاء و مصاکتها و یجاوز(6) ذلک الی سطوحه المستویة حتی ذهب بمائه الی ان یعاد علیه الجلاء بالمار قشیثا(7) الذهبانی(8) الذی یسمیه اهل المعادن ترنجه(9) تشبیها(10) صفرته بالشبه لان المار قشیثا و ان تنوع انواعاً بالوانه و نسب اصفره الی الذهب و ابیضه الی الفضة و احمره الی النحاس و ادکنه الی الحدید فان الذی یستعمله الجلاؤون(11) هو الذهبانی لم اتحقق فیه الی الاَن أَذلک لخاصیة فیه: معدومة فی سائر انواعه ام هو من جهة کثرتة و قلة سائره. و هذا للعل هو الذی سماه الکندی و نصر بیجاذیا ذهبی اللون و لست اعرف لهذه التسمیة علة سوی احتیاجه فی الجلاء الی ذهبی المار قشیثا و استبعدها مع ذلک انّه لیس للذهب بلونه اتصالا یحتمل التشبیه و الاختلاط کما تری فی غیره(12) من قطع(13)اللازورد - و نسب نصر معدنه الی بدخشان و قال انه یشتری الی ایام آل بویه بقیمة الیاقوت ثم عرفوه فتخلف عن نفاقه بتلک القیمة و لیس بدخشان منه بشی و لکنه ینسب الیه لان ممر حامله علیه و فیه یجلی و یسوی فبدخشان له باب ینتشر منه فی البلاد کما ینسب الهلیلج و العود و البرنک الی کابل لان کابل کان فیما مضی اقرب ثغور الهند الی ارض الاسلام و بها مقر المتلقبین بالشاهیة من الاتراک و البراهنه(14)بعدهم فکان کابل ایامئذ کالفرضة المقصودة لجلب تلک السلع منها و الا فذلک العود الخالص محمول الیها(15) من سواحل الهند الجنوبیة و الهلیلج من جالهندر(16) و بینهما مسیرة اکثر من شهرین بسیر الرفق. و البرنک محمول الیه من نواحی قیرات المصاقبة لحدود کشمیر و القندهار و معلوم انه لایقوم علی النار من انواع الیواقیت غیر احمره و ان لونی(17) احفره و اکهبه ینسلخان عنها فی الحمی لکن احد من یزاول صنعة الحک و الجلاء بتلک النواحی اخبران(18) هذا الجوهر اللعل یقاوم النار ان احمی بالتدریج و ترکت البوطقة فی الکور(19)الی ان تبرد بالتدریج ایضا فان النارتزیده حسناً و صفاء و لم اشاهد ذلک و لم اتمکن من امتحانه - و معادن اللعل فی بقاع بها قریة تسمی ورزقنج(20) علی مسیرة ثلاثة ایام من بدخشان بخروخان(21) فی مملکة شاهنشاه و مقره شکاسم قریب من تلک المعادن و الطریق الیها یتیاسر من(22) شکاسم و یمر فیها بینه و بین شکنان(23) و لهذا استأثر صاحب و خان بغلاوة الجوهر و یجوزه سرا(24) و لایطلق لمستنبطیه حمل شی ء عظیم الحجم الی موضع الا بمقدار من الوزن فرضه لهم و رخص فی حمله و مازاد علیه فهو له و محظور علیهم حمله الی غیره و ذکروا فی اول ظهور هذا الجوهران الجبل هناک انشق. و تقطع بزلزلة ارجفت الارض حتی تساقطت الصخور العظام و انقلب الموضع عالیها ساف و ظهر اللعل منه و رأته النساء و ظنته صابغا للثیاب و سحقته فلم تلون(25) منه شیئاً و ارینه رجالهن و انتشر الحدیث به و شعربه اصحاب المعادن بامره فاستنبطوه بالحفر و نسبت المعادن و ما اخرج من کل واحد منها نسب الیه(26)کالبلعباسی(27) و السلیمانی(28) و الرحمانی(29) و ربما الی ماقاربها من القری و البقاع کالنیازکی(30) فانها نسبت الی انف جبل هناک یسمی پیازک لا اتصال له بشی من ذکر النصل(31). و طلب اللعل ینقسم الی قسمین احدهما بحفر المعدن فی الجبل و الاخر بتفتیشه بین الحصی و التراب المنهالة من تقطع(32) تلک الجبال بالرجفات و اسالة السیول الی السفوح(33) و یسمی هذا الطلب هناک تاتری(34) و استنباط المعادن(35) کالخصال فی(36)القمار و کاعتساف المهامه خزافا و القفار و التهور فی رکوب البحر لادلیل لفا علیها معیناً(37) علی بلوغ المرام غیرالتفرس(38) و کذلک هؤلاء یبتدؤن فی عمله و اکل الجبل کاکل السوس و الارضة علی عمیاء لیس فیها الا لعل و عسی فان طال بهم الامر علی ذلک عادوا بالخسران و الخیبة و ان وصلوا الی حجر ابیض یشابه الرخام فی لونه لین منفرک قد احتف به من جانبیه اما حجرالزنود و اما حجر آخر یسمونه غدود(39) علی وجه تشبیه بغدر اللحم وهوابیض یضرب قلیلا الی الکهوبة(40) استمروا فیه علی العمل و کان اول امارات النجاح فی العمل و الامل و عند ذلک یفضی بهم الی مایسمونه شرسته(41) و هو جوهر متفرک اذا اخرج انتشر(42) و لم ینتفع به لکنه عندهم من طلائع المقصود ثم یفضی بهم الحفر الی شیئی غیر متفرک(43) بل متماسک یعمل منه خرز مؤاتیة للثقب و نسبته الی المطلوب کنسبة الکرکند الی الیاقوت اعنی بالکمودة و الصمم و نزارة(44) الشفاف غیر التام فاذا جاوزوه بلغوا موضع الجوهر و مما یجری علی السنتهم فی التشبیه ان هذا جزاء الجوهر کملک مشتهر فی الممالک بالسخاء(45) مقصود منها بتأمیل العطاء و الحباء(46) یحتاج الی قطع مسافة مدیدة فی فلاة عدیمة الماء و المرعی یعیا فی قطعها الخریت و هی مثال الجبل المحفور فاذا اقتحمهما(47) انتهی الی تخوم المملکة فاستبشر بالا نتهاء الی العمارة کالاستبشار بالحجر الابیض المبشر بالنجاح و اذا اخترق(48) العمران من قریة الی اخری شابه اشرستة(49) الاولی و البلد کالثانیة و قد بلغ قصر الملک المقصود فیه - و هذا اللعل(50)یوجد فی وعاء کانه من ذلک الحجر الابیض کالبلور و اسم الوعاء بما فیه مغل و یختلف بالصغر و العظم فیأخذ من(51) کالبندقة الی قدر البطیخة و لم یذکروا منه مایفضل علی الثلاثة ارطال و اذا کشطت عنه تلک القشرة بدا الجوهر اما قطعة واحدة و ذلک عزیز الوجود و اما قطاعاً مهندمة کهندام حب الرمان فی قشره متفاوتة(52) فی الحجم الی ان یبلغ فی المغل من القطعة الواحدة الی الکثیرة المتشابهة فی الصغر الارزن(53) و ربما وجد الجوهر غیر متغلف ایضاً و یختلف لونه فی حفائر معادنه فیمیل بعضها الی البیاض و فی بعض الی السواد و تخلص الحمرة فی بعض کالذی فی المعدن المعروف بابی العباس فانه علی غایة الحمرة المشبعة و الذی یعرف بالرحمانی(54) فانه اردأها و اجود الجمیع هوا المعروف بالنیازکی(55) بهرمان عصفری فی غایة الصفاء و فی ایامنا قیمة مایکون منه وزن درهم عشرة دنانیر هرویة فان بلغت القطعة(56) من وزن عشرین درهما الی مائة درهم کانت قیمة کل وزن درهم منه عشرین دیناراً(57) الی ثلاثین. و ذکر جوهریو(58) الامیر یمین الدولة انهم شاهدوا(59) منه مایفضل علی وزن المائة درهم فطابق قولهم مایحکی عن بعضهم انه عثر علی مغل اتزن منا و نصفا(60) و انکشفت جلدتها عن قطعة واحدة من فائق النیازکی(61) فخاف ان یقبض علیها و تؤخذ منه فکسرها قطعا و حمل احدیها(62) الی یمین الدولة و کان(63) وزنها نیف و تسعین درهما و لهذا یقال فی ثمن المغل فربما کان فیه غناء من یجده مدة العمر و کنت اسمع فی مامضی ان اللعل یوجد احیانا فی وعائه مائعا سائلا(64) و اذا ضربته کیفیة الهواء استحجر و صلب. هکذا سمعنا(65) ایضاً من احد من مکث فی تلک(66) النواحی و انکره سائر المخبرین و لیس انکارهم یفید(67) یقینا علی امتناع ذلک فربما کان ذلک فی الندرة و لم یتفق لهم و لاوصل(68) خبره بهم اذتقرر فی باب البلور تحجره بعد المیعان الذی فی غایة الرقة و یوجد من جوهر هذا اللعل بنفسجی و اکهب و اخضر و اصفر و قد شاهدت من هذه الالوان شیئاً لم یشبع خضرة اخضر شبع المینا الا خضر بل کان بالزجاج اکثر شبها و ذکر الحکاک الذی حکیت عنه ان بعض الکبار بتلک النواحی احمی الاخضر بمشهده مرات متوالیة فما استهال عن لونه و لم تقدح النارفیه قدحه فی الزمرد و اکثر ما یوجد هذا الاخضر من التراب و الحصی فی التفتیش اما اصفره فانه لایصبر علی النار ولکنه یتغیر و هذا مضاه لما ذکره الکندی فی اکهب الیاقوت اذا شابته صفرة ثم انه لیس فی رونق الیاقوت الاصفر حتی یکون من اشباهه و لا فی ماء اصفر المینا و هذا ارخی انواعه و اقبله(69) للتفتت و التناثر و یوجد هذا الاصفر فی جمیع حفائر المعادن و یکثر وجوده بالقرب من قریة ورزفنج(70) فی سفح الجبل قرب الماء و هناک معدن یعرف بناو نولون جوهره مشمشی و اما البنفسجی الضارب الی الکهوبة فیوجد حول المعدن البلعباسی و فوق هذا المعدن معدن یعرف بالشریفی یغلب السواد فی جوهره علی الحمرة حتی یخفی شفافه و حمرته الا اذا اقیم بازاء الشمس بینهما و بین البصر و علی ظهر الجبل الذی فیه هذه المعادن یوجد البلور علی هیئة نبات السکر النباتی و لقد حمل الی منه نوع اکهب فکان کالیاقوت الکحلی الناصع و اما وجود قطعة واحدة بعضها احمر و بعضها اصفر فهو مما یکثر التحدت به و ذکر بعض الجوهریین انه یکون منه قطعة واحدة تجمع الاحمر و الاصفر و الاخضر مختلطة لا بالتماس بین المتمیزات ولکن باتحاد المادة و اتصال الملونات بتلک الالوان و هی فی ذاتها واحدة. و کان نصربن الحسن بن فیروزان مولعا بجمع الغرائب و خاصة من الحصی و الاحجار و ذکران عنده یاقوت احمر فی عرض الکف و طلبه منه خوارزم شاه لیراه فاهداه الیه و کان غلظه مقار بالغلظ(71) الاصبع فی عرض یستر الکف اذا اطبق علیه و وجه مجب کالاترج و العنب المندمج و بطنه مسطح و لونه احمر یضرب قلیلا الی الخمریة غیرتام الصفاء و اخبر انه وجد بارض الهند ملتحماً علی حجر و انه امر بحکه بالسنبادج حتی تمیز منه و لما لم یقم للمبرد قلنا انه بعض الاشباه و اتفقت لی اعجوبة فی غار مشرف علی بطحا، متاخمة بقصیا(72) علی قرب فرسخین من قریة سالیاهة نحو کشمیر و فی جباله و ذلک انی لمحت علی ارض ذلک المغار نصف کرة حمراء فی قدر الرمانة الکبیرة و ظنتها من مشابه ماوجد نصربن الحسن و قربت منها و زاولتها فاذا انها نصف کرة من طین قد نبت علیها حبات کحبات(73) الرمان علی حمرة تامة رمانیه تلمع فی وسط کل حبة نواة دقیقة مستطیلة و قدر کل حبة منها کجتین او ثلاث من حب الرمان السمین متطاولة(74) الخلقة و قدبر زمن اصل کّل واحدة الی الطّین مثل ما یبرز من حبّة الرمان، حبة الرمان کالخیط و ینغرس فی شحمه فاخرجت نواها و زرعتها فلم تنجب و تعجبت من حصول حب علی طین من غیر توسط شجرة او نبات بینهما - فاما قیاس مابین اللعل و الیاقوت الا کهب المتساوی المساحة فهو سبعون و ثلث و ثمن عند المائة و لایزال اللغویون و الشعراء یشتقون الاسامی للتفاؤل و التیمن و التشاؤم - فقد کتب الحاکم ابوسعد(75)بن دوست النیسابوری الی صدیق له عقیب النثر:
ففی الخاتم لاشک
علی الودین ختمان
فلولا الفال ما کان
قبول المال من شان.(76)
(الجماهر بیرونی صص81 - 88) :
که بود آنکه کمتر به گفتار او شد
عقیق یمانی ز لعل بدخشان.ناصرخسرو.
از خرد خواجه شو که سنگ سپید
لعل شد زیر دامن خورشید.سنائی.
ز دور گردون خورشید تیغ زن سنگی
شنیده ای که کند لعل در هزاران سال
به ساعتی سر تیغش به کهستان مکیج
رمال لعل بدخشی کند ز خون رجال.
سوزنی.
حجرهء آهنین نگر حقهء آبگینه بین
لعل در این و زر در آن کیسه گشای زندگی.
خاقانی.
جام چون گل عطر جان آمیخته
لعل با زر در دهان آمیخته.خاقانی.
با من به سلام خشک ای دوست زبان تر کن
تا از مژه هر ساعت لعل ترت افشانم.
خاقانی.
گر موم که پاسبان درج است
نگذاشت که لعل و کان ببینم.خاقانی.
چشمهء خور بوسه داد خاک درش سایه وار
زادهء خور دید لعل با کمرش کرد ضم.
خاقانی.
غنچه دارد زرِ تر اندر لعل
لعل دارد میان زر تر او.خاقانی.
دستش به کان چه ماند کز لعل تاج شاهان
بر خاک درگه او صد کان تازه بینی.
خاقانی.
چون بر سر تاج شاه شد لعل
بی منت پاسبان ببینم.خاقانی.
هم نعت حضرت نبوی کآن نکوتر است
کاین لعل هم به طوق و به گردن درآورم.
خاقانی.
به کوه برق مثانه ز سنگ پارهء لعل
به بحر ماه مشیمه ز نوربچهء ناب.خاقانی.
تاجوران را ز لعل طرف نهی بر کمر
شیردلان را ز جزع داغ نهی بر سرین.
خاقانی.
لعل تاج خسروان بربودمی
بر سفال خمستان افشاندمی.خاقانی.
آن شاخ سیم بر سر بالین مصطفی
از بس نثار لعل و زرت گلستان شده.
خاقانی.
تو دهی و تو آری از دل سنگ
آتش لعل و لعل آتش رنگ.نظامی.
جزع ز خورشید جگر سوزتر
لعل ز مهتاب شب افروزتر.نظامی.
لعل طراز کمر آفتاب
حله گر خاک و حلی بند آب.نظامی.
لعل پروردن نباشد عادت هر خاره ای.
اثیر اومانی.
سالها باید که تا از آفتاب
لعل یابد رنگ و رخشانی و تاب.مولوی.
گر سنگ همه لعل بدخشان بودی
پس قیمت لعل و سنگ یکسان بودی.
سعدی.
نهد لعل و پیروزه در صلب سنگ
گل لعل در شاخ فیروزه رنگ.سعدی.
لبت بدیدم و لعلم بیوفتاد از چشم
سخن بگفتی و قیمت شکست لؤلؤ را.
سعدی.
ز تاج ملکزاده ای در مناخ
شبی لعلی افتاد در سنگلاخ.سعدی.
همه سنگها پاس دار ای پسر
که لعل از میانْشان نباشد بدر.سعدی.
سر خجالتم از پیش برنمی آید
که دُر چگونه به دریا برند و لعل به کان.
سعدی.
هرچه بیابی به از آن می طلب
گوهر و لعل از دل کان می طلب.جامی.
برده ام صد رنج شد وصلت نصیب دیگران
کوه را فرهاد کند و لعل را پرویز یافت.
ابوالمعالی.
لعل و زر و گل چه سود و ده روزه بقا
خوش سرو تهی دست و خوشا عمر دراز.
شاهی.
زآن جوهری که خون جگر خورده ست
قیمت بپرس لعل بدخشان را
ورنه جگرفروش چه میداند
قدر و بهای لعل درخشان را.قاآنی.
-امثال: لعل به بدخشان بردن؛ زیره به کرمان بردن.
|| (ص) به رنگ لعل. مجازاً سرخ. احمر :
پیشم آمد بامدادان آن نگارین از کروخ
با دو رخ از باده لعل و با دو چشم از سحر شوخ.
رودکی.
لعل می را ز سرخ خم برکش
در کدونیمه کن به نزد من آر.رودکی.
چند از او سرخ چون عقیق یمانی
چند از او لعل چون نگین بدخشان.رودکی.
یاسمن لعل پوش سوسن گوهرفروش
بر زنخ پیلغوش نقطه زد و بشکلید.
کسائی.
همی تاخت رستم پس او چو گرد
زمین لعل گشت و هوا لاجورد.فردوسی.
زمین جنب جنبان شد از میخ نعل
هوا از درفش سواران چو لعل.فردوسی.
بپوشید روی زمین را به نعل
هوا یکسر از پرنیان گشت لعل.فردوسی.
همان برکشم کاویانی درفش
کنم لعل رخسار دشمن بنفش.فردوسی.
سه جام می خسروانی بداد
چو شد گرگسار از می لعل شاد.فردوسی.
می لعل پیش آور ای روزبه
چو شد سال گوینده بر شصت وسه.
فردوسی.
همی پوست کند این از آن، آن از این
ز خونشان شده لعل روی زمین.فردوسی.
دو پیکان بجای سرون بر سرش
به خون اندرون لعل گشته برش.فردوسی.
چنان گشت سرتاسر آوردگاه
که از جوش خون لعل شد روی ماه.
فردوسی.
زمین آهنین کرده اسبان به نعل
بر و دست گردان به خون گشته لعل.
فردوسی.
بدیدند رخ لعل و کافور موی
از آهن سیاه آن بهشتیش روی.فردوسی.
ز پروازش آورد ناگه فرود
ز خونش شده لعل رنگ آب رود.فردوسی.
سپردند اسبان همه خون به نعل
همی پای پیلان ز خون گشته لعل.
فردوسی.
بیامد بر آن خانه او را بدید
شده لعل رخسار او شنبلید.فردوسی.
نه پیدا بد از خون تن رزم کوش
که پولادپوش است یا لعل پوش.فردوسی.
هم اندر زمان لعل گشتن رخان.
نمد سر برآورد و کرد استخوان.فردوسی.
ز خون لعل شد ریش و موی سپید
برادرْشْ گشت از جهان ناامید.فردوسی.
میان سپه دید سهراب را
زمین لعل کرده به خوناب را.فردوسی.
ز خون جگر لعل کرد آب را
بیاورد آن تاج سهراب را.فردوسی.
ز خون مژه خاک را کرد لعل
همی روی مالید بر سمّ و نعل.فردوسی.
می لعل خور خون دلها مریز
تو خاکی چو آتش مشو تند و تیز.
فردوسی.
خان به خواری و به زاری بازگشت
از طپانچه لعل کرده روی و ران.فرخی.
بادهء لعل به دست اندر چون لعل عقیق
ساقی طرفه به پیش اندر چون طرفه صنم.
فرخی.
ز آن می لعل قدح پر کن و نزدیک من آر
بر تن و جان نتوان کرد از این بیش ستم.
فرخی.
دلشاد همی باش و می لعل همی خواه
از دست بتی ماهرخ و لعل چو گلنار.
فرخی.
کامران باش و می لعل خور و دشمن را
گو همی خور شب و روز آتش سوزان چو ظلیم.
فرخی.
می اکنون لعل تر گردد که گل رخسار بنماید
تو گویی گل همی هر روز در می رنگ بفزاید.
فرخی.
هنوز لشکر ما را ز خون مردانشان
سم ستوران لعل است و تیغها احمر.
عنصری.
به زرینه جام اندرون لعل مل
فروزنده چون لاله بر سرخ گل.عنصری.
نوروز درآمد ای منوچهری
با لالهء لعل و با گل حمری.منوچهری.
شمشاد چو گلنار و می لعل چو زنگ.
منوچهری.
بر سیب لعل و رخ برگ زرد
تن شاخ گوژ و دم باد سرد.اسدی.
جهان دید کوبان سمندش به نعل
بر و بازو و تیغ و خفتانْشْ لعل.
اسدی (گرشاسب نامه).
همه کوه درع و همه دشت نعل
دل خور کبود و رخ ماه لعل.
اسدی (گرشاسب نامه).
سرخ و سپید و لعل و کبود و بنفش و زرد
نوروز کرد بر گل صدبرگ زرگری.
ایلاقی (از ترجمان البلاغة).
می خورم لعل تر از چشم خروس
در شب تیره تر از پرّ غراب.ادیب صابر.
لعل کرده رخ مزعفر خویش
به می همچو آب خازهء من.سوزنی.
بیمار گشت و زار نگارین من ز درد
چون زعفرانش گشت رخ لعل لاله گون.
سوزنی.
از مژه در نعل اسبش دوختن
نعل اسبش لعل مسمار آمده ست.خاقانی.
سنگ در اجزای کان زرد شد آنگاه لعل
نطفه در ارحام خلق مُضغه شد آنگه جنین.
خاقانی.
دیدهء روز را چو روی شفق
لعل گردان به جرعه های صبوح.خاقانی.
هست لب لعل تو گوهر آتش نمای
هست کف شهریار گوهر دریا یمین.
خاقانی.
لب لعل تو تا در خنده آید(77)
اجل را سنگ در دندان می آید.خاقانی.
هم به گلاب لعل بر درد سرم که از فلک
با همهء درد دل مرا درد سری است بر سری.
خاقانی.
چو در جام ریزد می سالخورد
شبیخون برد لعل بر لاجورد.نظامی.
تو دهی و تو آری از دل سنگ
آتش لعل و لعل آتش رنگ.نظامی.
سم بادپایان پولادنعل
به خون دلیران زمین کرده لعل.نظامی.
برگ گل لعل بود شاهد بزم بهار
آب گلستان ببرد شاهد گلروی من.سعدی.
می لعل نوشین بیا و بیار.سعدی (بوستان).
نهد لعل و پیروزه در صلب سنگ
گل لعل در شاخ فیروزه رنگ.سعدی.
کنون به آب می لعل خرقه می شویم
نصیبهء ازل از خود نمیتوان انداخت.حافظ.
و رجوع با مثلهء کلمهء لعل شود.
- انگور لعل؛ شاید انگور صاحبی امروز باشد : وز شرابهای مسکر شراب انگوری که از انگور لعل کرده باشند و مشمس بود... و اگر انگور لعل نیابند نیمه سپید کنند و نیمه سیاه. (هدایة المتعلمین ربیع بن احمد الاخوینی بخاری).
- دیبای لعل؛ دیبای سرخ. دیبای لعل رنگ :
به میدان ششم لباس بنفش
بسی آلت از گاودم و درفش.فردوسی.
به میدان هفتمْشْ دیبای لعل
زمین بوده چون کوه آهن ز نعل.فردوسی.
امیر محمد از مهد به زیر آمد و بند داشت با کفش و کلاه ساده و قبای دیبای لعل پوشیده. (تاریخ بیهقی).
- قبای لعل؛ قبای سرخ. قبای لعل رنگ.
|| (اِ) کنایه از لب. لب معشوق :
خون چه خاقانیی ریختهء لعل توست
قصه مخوان خون او بازده از لعل هم.
خاقانی.
با لعل نیم ذرهء خندان آفتاب
سایه نشین دیدهء گریان کیستی؟خاقانی.
لعل تو طرف زر است بر کمر آفتاب
وصل تو مهره یْ تب است در دهن اژدها(78).
خاقانی.
عاشقان را که نوش نوش کنند
لعلش از پسته شکر اندازد.خاقانی.
مریم آبستنی است لعل تو از بوسه، باش
تا به خدایی شود عیسی تو متهم.خاقانی.
لعل مسیحادمش در بن دیرم نشاند
زلف چلیپاخمش بر سر دارم ببرد.خاقانی.
لعلت از خنده کان همی ریزد
دل بر آن لعل جان همی ریزد.خاقانی.
هر کجا لعل تو نوش افشاند چشم ما به شکر
در شکرریز جمالت گوهرافشان تازه کرد.
خاقانی.
لعل او بازار جان خواهد شکست
خندهء او مهر کان خواهد شکست.خاقانی.
درهم شکسته ای دل خاقانی از جفا
تاوان بده ز لعل که گوهر شکسته ای.
خاقانی.
مرا دلی است پر ز خون به بند زلف تو درون
پناه میبرم کنون به لعل جانفزای تو.خاقانی.
چو رنجورم به حال من نظر کن
مرا درمان از آن لعل شکر کن.نظامی.
بر خاک فکن قطره ای از آب دو لعل
تا بوم و بر زمانه جان آرد بار.سعدی.
جوهری عقل در بازار حسن
قیمت لعلش به صد جان میکند.سعدی.
میان انجمن از لعل او چو آرم یاد
مرا سرشک چو یاقوت در کنار آید.
سعدی.
ماه است رویت یا ملک قند است لعلت یا نمک
بنمای پیکر تا فلک مهر از دوپیکر برکند.
سعدی.
زینهار از دهان خندانش
و آتش لعل و آب دندانش.سعدی.
نیشکر با همه شیرینی اگر لب بگشایی
پیش لعل شکرینت سر انگشت بخاید.
سعدی.
ای رخت چون خلد و لعلت سلسبیل
سلسبیلت کرده جان و دل سبیل.حافظ.
به یاد لعل تو و چشم مست میگونت
ز جام غم می لعلی که میخورم خون است.
حافظ.
یاد باد آنکه چو یاقوت قدح خنده زدی
در میان من و لعل تو حکایتها بود.حافظ.
غلام نرگس مست تو تاجدارانند
خراب بادهء لعل تو هوشیارانند.
حافظ.
می کند حافظ دعائی بشنو و آمین بگوی
روزی ما باد لعل شکرافشان شما.حافظ.
|| فرفیر(79). و آن رنگی است که پیشینیان از نوعی صدف به دست می کرده اند. || کنایه است از شراب :
تا جرعه ادیم گون کند خاک
آن لعل سهیل تاب درده.خاقانی.
- آب لعل؛ شراب یا شراب سرخ :
هاتف خمخانه داد آواز کای جمع الصبوح
پاسخش را آب لعل و کشتی زر ساختند.
خاقانی.
- لعل تر؛ می. شراب :
بِستان ز ساقی جام زر هم بر رخ ساقی بخور
وقت دو صبح آن لعل تر درده سه گردان صبح را.
خاقانی.
صبح چو کام قنینه خنده برآورد
کام قنینه چو صبح لعل تر آورد.خاقانی.
- لعل با طبرزد جفت کردن؛ کنایه از سخن گفتن شیرین و رنگین است.
(1) - Spinelle.
(2) - Espece d'hyacinthe. (3) - احتما سمنگان.
(4) - بها.
(5) - ابهانها.
(6) - تجاوز.
(7) - المرقشیثا.
(8) - الذهبیة.
(9) - مرنجه. رنجه.
(10) - بالشبیه.
(11) - الجلاؤون منها.
(12) - عیونه.
(13) - قطاع.
(14) - البراهمنة.
(15) - الیه.
(16) - جالحنر.
(17) - لون.
(18) - بان.
(19) - الکورة.
(20) - در رفیح: ورزفنح؛ وررفح.
(21) - بروخان، ظ: نحو و خان.
(22) - ظ: عن.
(23) - شکبان؛ سکنان.
(24) - شرا و یحوره شرا.
(25) - تکن؛ یکون.
(26) - واحد منهما الیهم.
(27) - کاللغاسی و فی هامش آخر فی نسخة «س» مرکب من بنی العباس مثل بلعنبر و بلحارث و بلهجیم.
(28) - سقط من نسخة "ب".
(29) - والرحمدانی.
(30) - ظ: پیازکی.
(31) - ظ: الَبصَل.
(32) - تقطیع.
(33) - الفسوح.
(34) - ناتری؛ تاتری.
(35) - الجبال.
(36) - کالحصبا فی.
(37) - یقینا.
(38) - النفوس.
(39) - عدود.
(40) - اللهونه.
(41) - شرشقه؛ سرسته؛ شرشته.
(42) - اذا خرج انتشر؛ انتشر.
(43) - الی سمی غیرک؛ الی سمی له غیر.
(44) - و مراه.
(45) - فی السخا؛ بالسخایا.
(46) - والحیا.
(47) - افتحهما.
(48) - اختبرت؛ احترق.
(49) - السرشبیه؛ اسرسنه؛ السرسنه.
(50) - المغل.
(51) - منه.
(52) - متقاربة.
(53) - الازرق؛ الاررن.
(54) - بالرحمدانی.
(55) - بالبارکی؛ بالبازکی. ظ: پیازکی.
(56) - منه.
(57) - مثقالا.
(58) - جوهریون.
(59) - یشاهدوا.
(60) - منها و بضفا؛ منا و نصف.
(61) - بالبارکی؛ بالبازکی. ظ: پیازکی.
(62) - احدهما.
(63) - قطعة کان.
(64) - سیالا.
(65) - سمعته.
(66) - بتلک.
(67) - مفید.
(68) - اتصل.
(69) - اقلبه.
(70) - وررفیح؛ و زرفیج.
(71) - مقاربا بالغلط فی مثل غلظ؛ مقارباً بغلط؛ غلظه مثل غلظ (فصوبه فی الهامش).
(72) - بقضبا.
(73) - کحب.
(74) - مطولة؛ مطاولة.
(75) - سعید.
(76) - شأنی.
(77) - ن ل: آمد.
(78) - ن ل:
لعل تو طرف زر است بر کمر آسمان
وصل تو مهر تب است در دهن اژدها.
(دیوان چ سجادی ص37).
(79) - Pourpre.

لعل آباد.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان کولی وند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد، واقع در 34000گزی جنوب باختری الشتر و 9000گزی جنوب خاوری شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. دامنه، سردسیر، مالاریائی و دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه ها. محصول آنجا غلات، لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است ساکنین از طایفهء کولیوند قلاتی میباشند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لعل آباد.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان خالصه بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 36هزارگزی باختری کرمانشاهان و دوهزارگزی صفی آباد. دشت، سردسیر و دارای 232 تن سکنه. آب آن از رودخانهء رازآور و چاه. محصول آنجا غلات، حبوبات دیمی و صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و در فصل خشکی اتومبیل بدانجا توان برد. لعل آباد مشتمل بر دو محل به فاصلهء دوهزار گز از یکدیگر و به علیا و سفلی مشهور و سکنهء علیا 131 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لعل آباد.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان ماهیدشت پایین بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در پنج هزارگزی باختری ماهیدشت. دامنه، سردسیر و دارای هفتصد تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و تابستان از شوسه اتومبیل به سختی توان برد. لعل آباد مشتمل بر چهار محل به فاصلهء یکهزار گز از یکدیگر و به اسامی زیر مشهور است: لعل آباد سیدجعفر دارای 260 تن سکنه و لعل آباد سیدصادق دارای 150 تن سکنه، لعل آباد کل کل 1 دارای 80 تن سکنه و لعل آباد کل کل 2 دارای 210 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لعل آباد حسینقلی خانی.

[لَ دِ حُ سِ قُ] (اِخ) دهی از دهستان باوند پوربخش مرکزی شهرستان شاه آباد، واقع در سی هزارگزی شمال خاوری شاه آباد و 1500گزی خاور شوسهء شاه آباد به کرمانشاه. دامنه، سردسیر و دارای 310 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، چغندر، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و عده ای از گله داران زمستان برای گرمسیر به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لعل آبدار.

[لَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لعل که حاجب ماوراء نیست. لعل شفاف :
برگش زمرد است و گلش لعل آبدار
گلزار تخت شه که بر آب بقا شود.خاقانی.
|| کنایه از لب معشوق. (برهان) (آنندراج).

لعل از سنگ دادن.

[لَ اَ سَ دَ] (مص مرکب) کنایه است از به دست آوردن چیزی با نهایت مشقت و رنج و به کسی دادن. (برهان).

لعل از سنگ زادن.

[لَ اَ سَ دَ] (مص مرکب) کنایه از به دست آوردن چیزی است در نهایت صعوبت و سختی. (برهان). حاصل کردن چیزی به مشقت بسیار. (آنندراج). لعل از سنگ دادن. (برهان).

لعلاع.

[لَ] (ع ص) بددل. (منتهی الارب).

لعل بدخشان.

[لَ لِ بَ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لعلی که از بدخشان آرند. رجوع به لعل بدخشی شود :
که سهل است لعل بدخشان شکست
شکسته نشاید دگربار بست.سعدی.

لعل بدخشی.

[لَ لِ بَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لعلی که از بدخشان آرند. رجوع به لعل شود.
نسترن لؤلوی بیضا دارد اندر مرسله
ارغوان لعل بدخشی دارد اندر گوشوار.
فرخی.

لعل بست.

[لَ بَ] (ن مف مرکب) لعل بسته. لعل دار :
به دریا رسد در فشاند ز دست
کند گردهء کوه را لعل بست.نظامی.

لعل بوگرگ.

[لَ لِ گِ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قسمی از لعل که به صورت گرده باشد، چه بوگرک به لغت ترکی به معنی گرده است :لعل بوگرک ثمر نیک اخترش را جگرگوشهء آفتاب نامند یا گوشوارهء لعل شاداب. (جلالای طباطبا در صفت باغ کشمیر از آنندراج).

لعل پاره.

[لَ رَ / رِ] (اِ مرکب) قطعه لعل. قطعه ای از لعل :
سنگی به چند سال شود لعل پاره ای
زنهار تا به یک نفسش نشکنی به سنگ.
سعدی.

لعل پوش.

[لَ] (نف مرکب) پوششی برنگ لعل پوشیده. پوشش فرفیری به تن کرده :
یاسمن لعل پوش سوسن گوهرفروش
بر زنخ پیلغوش نقطه زد و بشکلید.کسائی.
شد از خون تن ماهیان لعل پوش
دل میغ زد ز آب شنجرف جوش.
اسدی (گرشاسب نامه).

لعل پیازکی.

[لَ لِ زَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از انواع لعل. لعل پیازی. لعل که رنگ آن به پوست پیاز قرمزپوست ماند :
لعل پیازکی رخ من بود و زرد گشت
اشکم ز درد اوست چو لعل پیازکی.
لؤلوئی (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
رجوع به لعل بدخشی شود.

لعل پیازی.

[لَ لِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از لعل کم رنگ. (غیاث). از انواع لعل. رجوع به لعل پیازکی شود :
اشکم از شوق تو چون لعل پیازی وآنگهی
تو به طیبت مر مرا هر لحظه میگویی چو سیر.
رضی الدین نیشابوری.

لعل پیکانی.

[لَ لِ پَ / پِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از لعل باشد که بر شکل و هیأت پیکان است. لعلی که آن را به شکل پیکان تراشیده باشند و زنان از آن گوشواره سازند. (غیاث). لعلی را گویند که به اندام پیکان باشد و از آن گوشواره کنند. (برهان) :
به خون ساده ماند اشک و خاک سوده دارد رخ
مگر رخ نعل پیکان است و اشکم لعل پیکانی.
خاقانی.
خدنگ غنچه با پیکان شده جفت
به پیکان لعل پیکانی همی سفت.نظامی.
درون پردهء گل غنچه بین که میسازد
ز بهر دیدهء خصم تو لعل پیکانی.حافظ.
جراحتهای چشم از اشک خونین کی شود بهتر
خراش دیده افزون میشود از لعل پیکانی.
ابوطالب کلیم (از آنندراج).
وحدت (؟) طبعم چو آید بر سر مشاطگی
غنچهء پژمرده دل را لعل پیکانی کند.
صائب (از آنندراج).

لعل پیوند.

[لَ پَ / پِ وَ] (نف مرکب)پیونددهندهء لعل. || کنایه از تاریخ نگار :
لعل پیوند این علاقهء در
کز گهر کرد گوش گیتی پر.نظامی.

لعل خفتان.

[لَ خِ] (ص مرکب) کنایه از مریخ. (آنندراج) :
به ترک لعل خفتان تاخت مرکب.
سنجر کاشی (در معراج).
|| (اِخ) لقب یکی از امرای دست چپ امیر حمزه که قصهء مصنوعهء آن مشهور است. (آنندراج) :
ز دست چپ ساقی آید به مجلس
ملک قاسم لعل خفتان مینا.
میرنجات (از آنندراج).

لعل خوشاب.

[لَ لِ خوَ / خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لعل سیراب. || کنایه از لب معشوق. (آنندراج) (برهان).

لعل دار.

[لَ] (نف مرکب) دارندهء لعل. || دارندهء لبان لعل رنگ :
نشسته لعل داران قصب پوش
قصب بر ماه بسته لعل بر گوش.نظامی.

لعل درفشان.

[لَ لِ دُ فَ / فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه است از لب معشوق و سخن گفتن وی :
بی تو با چشم خون فشان هر شب
در غم لعل درفشان توام.عطار.

لعل درلعل.

[لَ دَ لَ] (ص مرکب) پر از لعل. انباشته به لعل. لعل مضروب در لعل :
شنیدم لعل درلعل است کانش
اگر دلدار من شد کو نشانش.نظامی.
کله لعل و قبا لعل و کمر لعل
رخش هم لعل بینی لعل درلعل.نظامی.

لعل رگ دار.

[لَ لِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از لعل معیب و داغدار :
شود چون خواهش پیمانه نوشی چشم مستش را
کند رگدار موج باده لعل می پرستش را.
میرزا معز فطرت (از آنندراج).

لعل رمانی.

[لَ لِ رُمْ ما] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) از انواع لعل به رنگ ناردانه :
زمرد دیدهء افعی چگونه می بپالاید
عقیق و لعل رمانی چرا اصل از حجر دارد.
ناصرخسرو.
محتسب نمی داند این قدر که صوفی را
جنس خانگی باشد همچو لعل رمانی.
حافظ.
ز چشمم لعل رمانی چو می بینند میخندند
ز رویم راز پنهانی چو می بینند میخوانند.
حافظ.

لعل رنگ.

[لَ رَ] (ص مرکب) دارای رنگی چون لعل. سرخ :
دو یاقوت دادش دگر لعل رنگ
صدوبیست مثقال هر یک به سنگ.
اسدی (گرشاسب نامه).
حریفان خراب از می لعل رنگ
سر چنگی از خواب در بر چو چنگ.
سعدی.

لعل روان.

[لَ لِ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شراب لعلی انگوری باشد. (برهان). کنایه از شراب سرخ است. (آنندراج) :
لعل روان ز جام زر نوش و غم فلک مخور
زین فلک زمرّدین بهر چه مار میخوری.
خواجه سلمان (از آنندراج).
|| کنایه است از اشک خونین :
گر چو چنگم در بر آیی زلف در دامن کشان
از مژه یک دامنت لعل روان خواهم فشاند.
خاقانی.

لعل ریزه.

[لَ زَ / زِ] (اِ مرکب) قطعات کوچک لعل. پاره های خرد لعل :
مانده زآن لعل ریزه لختی گرد
هر یکی زآن قراضه چیزی کرد.نظامی.

لعل زر.

[لَ لِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از روشنی صبح. (آنندراج).

لعلزن کیاکلا.

[لَ زَ کَ] (اِخ) نام موضعی به بارفروش (بابل) مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص118).

لعل سان.

[لَ] (ص مرکب) مانند لعل. لعلی :
آهوی شیرافکن ما گاو زرین زیردست
از لب گاوش لعاب لعل سان انگیخته.
خاقانی.

لعل سای.

[لَ] (نف مرکب) سایندهء لعل :
کی شدی این سنگ مفرح گرای
گر نشدی درشکن و لعل سای.نظامی.

لعلستان.

[لَ لِ] (اِ مرکب) معدن لعل.

لعل سفته.

[لَ لِ سُ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از شراب لعلی انگوری باشد. (برهان) :
گهی لعل سفته به پیمانه خورد
گهی گوش بر لعل ناسفته کرد.نظامی.

لعل شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) سرخ گشتن. برنگ لعل درآمدن :
برادر جهان بین من سی وهشت
که از خونشان لعل شد خاک دشت.
فردوسی.
ای حمیرا اندر آتش نه تو نعل
تا ز نعل تو شود این کوه لعل.مولوی.

لعل شکربار.

[لَ لِ شِکْ کَ / شِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) لعل شیرین. || کنایه از لب معشوق باشد. (برهان) (آنندراج).

لعل شناس.

[لَ شِ] (نف مرکب) گوهری :
لعل و دُر بیش از آنکه قدر و قیاس
داندش دُرفروش و لعل شناس.نظامی.

لعل طراز.

[لَ طِ / طَ] (نف مرکب)نگارندهء لعل. (برهان) :
لعل طراز کمر آفتاب
حله گر خاک و حلی بند آب.نظامی.
|| آفرینندهء لعل. (برهان). ایجادکنندهء لعل. (آنندراج).

لعلع.

[لَ لَ] (ع اِ) سراب. (منتهی الارب). کوراب. (مهذب الاسماء). || گرگ.(1) (منتهی الارب). ذئب. || درختی است حجازی. || به سکون حرف آخر به معنی لعا است: تلعلع؛ لعلع گفتن. || (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب).
(1) - در نسخهء خطی مهذب الاسماء «کرد» آمده و ظاهراً تصحیف گرگ باشد.

لعلع.

[لَ لَ] (اِخ) کوهی است. (منتهی الارب). کوهی است و بدان جا جنگی بوده است. (معجم البلدان). || موضعی و آبی در بادیه. (منتهی الارب). آبی است در بادیه و گویند منزلی است میان بصره و کوفه: عُرنی؛ تا عین جمل سی میل و تا صید سی میل و تا اخادید سی میل و تا اُقر سی میل و تا سلمان بیست میل و تا لعلع بیست میل است و تا بارق بیست میل و تا مسجد سعد چهل میل و تا مغیثة سی میل و تا عذیب بیست وچهار میل و تا قادسیة شش میل و تا کوفه چهل وپنج میل است. (از معجم البلدان). و رجوع به عقدالفرید ج1 ص274 و ج6 ص64 و المعرب جوالیقی ص132 شود.

لعل عقربی.

[لَ لِ عَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از لعل. (غیاث) (آنندراج).

لعلعة.

[لَ لَ عَ] (ع مص) شکستن استخوان و مانند آن. (منتهی الارب) (تاج المصادر). || درخشیدن سراب. || اندوهمند شدن از گرسنگی. || طپیدن و بی آرامی کردن از هر چیزی. (منتهی الارب).

لعل فام.

[لَ] (ص مرکب) به رنگ لعل. لعلی. سرخ :
بدین چاره تا آن لب لعل فام
کنیم آشنا با لب پور سام.فردوسی.
چو رخ لعل شد از می لعل فام
به گشتاسب هیشوی گفت ای همام.
فردوسی.
ببودند با خوبی و ناز و کام
چو گشتند شاد از می لعل فام.فردوسی.
چو بشنید زآن بندگان این پیام
رخش گشت زین گفته ها لعل فام.فردوسی.
ز شادی چنان تازه شد زال سام
که رنگش سراپای شد لعل فام.فردوسی.
نادیده هیچ مشک همه سال مشکبوی
ناکرده هیچ لعل همه ساله لعل فام.کسائی.
چو خور تیغ رخشان ز تاری نیام
کشد، گردد از خون شب لعل فام.
اسدی (گرشاسب نامه).
رخ از نبید مسائل به زیر گلبن علم
بقال و قیل همی لعل فام باید کرد.
ناصرخسرو.
روی زمین از خون کشتگان لعل فام شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
صوفی بیا که آینه صافی است جام را
تا بنگری صفای می لعل فام را.حافظ.
عشقبازی و جوانی و شرابِ لعل فام
مجلس انس و حریف همدم و شربِ مدام.
حافظ.

لعل فروش.

[لَ فُ] (نف مرکب) فروشندهء لعل. گوهری.

لعل فروشی.

[لَ] (حامص) گوهرفروشی. جوهرفروشی :
کنون لعل و گوهرفروشی کند
خرد کی در این ره خموشی کند.نظامی.

لعل فشان.

[لَ فَ / فِ] (نف مرکب)فشاننده و پاشندهء لعل :
پای سهیل از سر نطع ادیم
لعل فشان بر سر در یتیم.نظامی.
|| از صفات ساقی است. (آنندراج). ساقی باده ریز :
لعل فشان ساقی زرین کمر
گشته چو خورشید فلک لعل گر.
میرخسرو (از آنندراج).
|| شیرین زبان.

لعل فلک.

[لَ لِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان).

لعل قبا.

[لَ قَ] (ص مرکب) دارای قبای لعل رنگ. دارای قبای سرخ :
ترا میان سران کی رسد کله داری
ز خون حلق تو خاکی نگشته لعل قبا.
خاقانی.
چشم خونین همه شب قامت شب پیمایم
تا ز خون جگرش لعل قبا آرایم.خاقانی.
بس کز آتش سری و بادکلاهی فلک
بر سر خاک ز خون لعل قبائید همه.
خاقانی.
سرخ سواری به ادب پیش او
لعل قبایی ظفراندیش او.نظامی.
صاحب برهان و هم آنندراج آرند: لعل قبا معروف است که به او جامهء قرمزی باشد و کنایه از خون هم هست که به عربی دم گویند و کنایه از جگر باشد و شراب انگوری لعلی را نیز گویند، چنانکه از بنگ، سبزقبا.

لعل قبایی.

[لَ قَ] (حامص مرکب)سرخ پوشی. سرخ قبایی. قبایی لعل رنگ داشتن :
احرام که گیری چو قدح گیر که دارد
عریانی بیرون و درون لعل قبایی.خاقانی.
|| کنایه از مستی و سکر باشد. (برهان).

لعل قطبی.

[لَ لِ قُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قسمی از لعل که نگینه وار پهن باشد. (غیاث) (آنندراج).

لعل کردار.

[لَ کِ] (ص مرکب) مانند لعل. لعل سان :
چون بنگری آن دو لعل خونخوار
خونی و میی است لعل کردار.نظامی.

لعل کش.

[لَ کَ / کِ] (نف مرکب) کشنده و حمل کنندهء لعل :
خنده زنان از کمرش لعل ناب
بر کمر لعل کش آفتاب.نظامی.

لعل کلوخی.

[لَ لِ کُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) نوعی از لعل :
برد دل از من اثر، معشوق نتراشیده ای
ترسم این لعل کلوخی شیشه ام را بشکند.
شفیع اثر (از آنندراج).

لعل کهربا.

[لَ لِ کَ رُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از لب معشوق است. (برهان) (آنندراج).

لعل کیاده.

[لَ کِ دِ] (اِخ) نام موضعی به آمل مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص112).

لعل گر.

[لَ گَ] (ص مرکب) کنایه از ایجادکنندهء لعل. (آنندراج). سازندهء لعل :
سنبل او سنبلهء روزتاب
گوهر او لعل گر آفتاب.نظامی.
لعل فشان ساقی زرین کمر
گشته چو خورشید فلک لعل گر.
میرخسرو (از آنندراج).

لعل گشتن.

[لَ گَ تَ] (مص مرکب)سرخ رنگ شدن. رنگ سرخ گرفتن :
سپردند اسبان همه خون لعل
همی پای پیلان به خون گشته لعل.
فردوسی.

لعلگون.

[لَ] (ص مرکب) مانند لعل. به رنگ لعل. لعل رنگ. لعل فام :
آن بناگوش لعلگون گویی
برنهاده ست آلغونه به سیم.شهید.
بدان گونه رفتم ز گلزریون
که شد لعلگون آب جیحون ز خون.
فردوسی.
می لعلگون را به جام بلور
بخوردند تا در سر افتاد شور.فردوسی.
تاج درخت باغ همه لعلگون گهر
فرش زمین راغ همه سبز پرنیان.فرخی.
از آن آهن لعلگون تیغ چار
هم از روهنی و پرالک چهار.اسدی.
شراب لعلگون افکنده در جام
پیاپی کرده ای از صبح تا شام.نظامی.
بر خاکیان عیش فشان جرعهء لبش
تا خاک لعلگون شود و مشکبار هم.
حافظ.

لعل لب.

[لَ لَ] (ص مرکب) کنایه از معشوق. (آنندراج).

لعل ماهی.

[لَ] (اِ مرکب) نوعی از ماهی است که استخوانش سرخ باشد. (آنندراج).

لعل مذاب.

[لَ لِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) صاحب برهان گوید: به معنی لعل گداخته و کنایه از شراب لعلی انگوری باشد و نیز کنایه از خون هم هست که بعربی دم گویند. صاحب آنندراج گوید: کنایه از شراب سرخ انگوری است. شراب :
از پی تفریح طبع و زیور حسن طرب
خوش بود ترکیب زرین جام با لعل مذاب.

لعل مصری.

[لَ لِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قیقهن است و قیقهر نیز گویند. (فهرست مخزن الادویه).

لعلمی.

[لَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چارکی بخش لنگهء شهرستان لار، واقع در 99هزارگزی شمال باختری لنگه و دامنهء شمالی کوه حمر. گرمسیر، مرطوب و مالاریائی و دارای 117 تن سکنه. آب آن از چاه و باران. محصول آنجا غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

لعل ناسفته.

[لَ لِ سُ تَ / تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لعل سوراخ ناکرده. || کنایه از سرود و خوانندگی تازه و تصنیفات بکر باشد و سخنان دلکش و تازه را نیز گویند. (آنندراج) (برهان) :
گهی لعل سفته به پیمانه خورد
گهی گوش بر لعل ناسفته کرد.نظامی.

لعل نمای.

[لَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب) که چون لعل نماید و به نظر آید :
آن خزف گوهران لعل نمای
همه رفتند و کس نماند بجای.نظامی.

لعل و عسی.

[لَ عَلْ لَ وَ عَ سا] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) بودکه. امید است و بود که. باشدکه و امیدکه : و در صباح و مسا به لعلّ و عسی روزگاری میبرد. (سندبادنامه ص51).و رجوع به لعلّ شود.

لعلی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لعل. || به رنگ لعل. به سرخی لعل. سرخ.
همیشه باد دو دست تو تا جهان باشد
یکی به مشکین زلف و یکی به لعلی شیر.
مسعودسعد.
به مرز بی رز تو مرغکی درون بپرید
سرش به لعلی همچون عروس در پرده.
سوزنی.
از آن لبی که به خوشی چنو نباشد شهد
در آن رخی که به لعلی چنو شقایق نیست.
سوزنی.
تلقین لب لعلی جان پرور ساقی است
گر ذکر دوام است وگر شرب مدام است.
سعدی.
- بادهء لعلی؛ شراب سرخ :
صائب در این دو هفته که گل جوش میزند
چون داغ لاله بادهء لعلی مده ز چنگ.
صائب (از آنندراج).
|| قسمی انگور. || رنگی که مصوران و نقاشان بکار برند. (آنندراج).

لعلی.

[لَ] (اِخ) از شعرای قرن نهم عثمانی از مردم اسکوب. این بیت او راست:
زاهدک گو گلنده جنت، عاشقک دیدار یار
لاجرم هر کیشینک باشنده بر سوداسی وار.
(قاموس الاعلام ترکی).

لعلی.

[لَ] (اِخ) از شعرا و علمای عثمانی در قرن نهم و از مردم استانبول. این بیت او راست:
ای کو کل اولمغه سر دفتر ارباب نظر
دقت ایت هر ورق او ستنه قدک دال اولسون.
(قاموس الاعلام ترکی).

لعلی پی.

[لَ پَ] (اِخ) از یاران و سران لشکر توقتمش خان به عهد امیر تیمور. رجوع به حبیب السیر ج2 ص139 شود.

لعلین.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لعل، گوهر معروف. (آنندراج) (غیاث). لعلی.

لعم.

[لَ عَ] (ع اِ) لعاب دهن. (منتهی الارب).

لعماظ.

[لِ] (ع مص) گوشت به دندان برکندن از استخوان. لعمظة. (منتهی الارب).

لعماظ.

[لِ] (ع ص) مرد لافی. (منتهی الارب).

لعمرالله.

[لَ عَ رُلْ لاه] (ع جملهء اسمیه)قسم به بقای خدای تعالی.

لعمرک.

[لَ عَ رُ] (ع جملهء اسمیه) به جان تو. به زندگی و حیات تو. سوگند به عمر تو. به جان و زندگی تو. (ترجمان القرآن جرجانی). اشارت است بدین آیة: لعمرک اِنهم لفی سکرتهم یعمهون (قرآن 15/72)؛ یعنی سوگند به حیات تو ای محمد! به درستی که کفار قوم تو همچو قوم لوط در گمراهی خویش حیران و سرگردانند. (غیاث) :
از لعمرک کلاه تشریفش
قم فانذر قبای تکلیفش.سنائی.
با فترضی دل تباه کراست
با لعمرک دل گناه کراست.سنائی.
برنهادهء خدای در معراج
برسزد سرش از لعمرک تاج.سنائی.
به سر او خدای را سوگند سنائی مقصود همین لعمرک است.

لعمری.

[لَ عَ] (ع جمله اسمیه) سوگند به عمر من. سوگند به جان من. قسم به جان خودم : و لعمری این بزرگ بود ولیکن ایزد... مدّت ملوک طوایف را به پایان آورده بود. (تاریخ بیهقی).

لعمظ.

[لَ مَ] (ع ص) آزمند و آرزومند گوشت. لعموظ. لُعموظة. (منتهی الارب). ج، لعامظة، لعامیظ.

لعمظة.

[لَ مَ ظَ] (ع مص) گوشت به دندان برکندن از استخوان. لعماظ. (منتهی الارب).

لعموظ.

[لُ] (ع ص) آزمند و آرزومند گوشت. لعمظ. لعموظة. (منتهی الارب). حریص. ج، لعامظة. (مهذب الاسماء). || ناخوانده در مهمانی آینده. (منتهی الارب).

لعموظة.

[لُ ظَ] (ع ص) آزمند و آرزومند گوشت. لعمظ. لعموظ. (منتهی الارب).

لعن.

[لَ] (ع مص)(1) نفرین. سنه. بَوه. سبّ. خِزی. لعنت. نفرین کردن. (ترجمان القرآن جرجانی). طرد. اِبعاد. راندن و دور کردن از نیکی و رحمت. (منتهی الارب). دور کردن از خیر. ضد برکت. (قاموس کتاب مقدس). جرجانی در تعریفات گوید: لعن من الله، هو ابعاد بسخطه و من الانسان الدعاء بسخطه. (تعریفات). || از صورت بگردانیدن. (ترجمان القرآن جرجانی).
- اَبیت اللعن؛ این جمله را گاهی در دعا گویند و گاهی در مدح آرند، یعنی انکار کردی آوردن چیزی را که بر آن لعنت کنند ترا. (از منتهی الارب).
- لعن چهارضرب؛ نوعی از لعن که عوام متعصب شیعه کردندی.
(1) - Malediction.

لعن.

[لُ عَ] (ع ص، اِ) جِ لُعَنة. (منتهی الارب).

لعنات.

[لَ عَ] (ع اِ) جِ لعنت. (منتهی الارب).

لعنت.

[لَ نَ] (ع اِمص) لعنة. اسم است لعن را. قال اللهتعالی: أن لعنة الله علی الظالمین. (قرآن 7/44). ج، لعان، لعنات. راندگی. (منتهی الارب). فربه. (صحاح الفرس). نفرین. بهل. بهلة. رِجس. بُعد. رجم. سبّ. (منتهی الارب). ضد برکت. (قاموس کتاب مقدس). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: به فتح لام و سکون عین، اسم است از لعن و لعن در اصل لغت به معنی راندن است و شرعاً دور ساختن خداست بنده را از در رحمت خود در این جهان به قطع توفیق از بنده و در جهان دیگر به مبتلی ساختن بنده را به عقوبت کما وقع فی المفردات. و این تعریف در حق کفار بود، اما دربارهء مؤمنان لعنت عبارت است از فرودآوردن بنده از پایهء نیکان و مقام صلحا هکذا وقع فی جامع الرموز فی کتاب الایمان :
چو او آفریدم بکردمش رد
همی لعنتش جاودان می سزد.فردوسی.
مزد یابد هرکه او بر دشمنش لعنت کند
دشمنش لعنت فزون یابد ز ابلیس لعین.
فرخی.
چون معمای مسعدی برسید دیگر روز با من خالی داشت. این خلوت دیری بکشید و بسیار نومیدی کرد و بگریست و گفت: لعنت بر این بدآموزان باد. (تاریخ بیهقی ص337). میترسم که ناگاه... چون لعنت که بر ابلیس فرودآمد به سر من فرودآیند. (تاریخ بیهقی).
چون نیندیشی که می بر خویشتن لعنت کنی
از خرد بر خویشتن لعنت چرا داری روا.
ناصرخسرو.
چو لعنت کند بر بدان بدکنش
همی لعنت او بر تن خود کند.ناصرخسرو.
وآنگه تو گرد بوحنیفه نگردی
بر فلک مه برند لعنت و فریاد.ناصرخسرو.
نه بدان لعنت است بر ابلیس
کو نداند همی یمین ز یسار
بل بدان لعنت است کاندر دین
علم داند به علم نکند کار.سنائی.
سنگ باران ابر لعنت باد
بر زن نیک تا به بد چه رسد.خاقانی.
یزدانش ز لعنت آفریده
وز تربیتش جهان پشیمان.خاقانی.
میخواست او نشانهء لعنت کند مرا
کرد آنچه خواست، آدم خاکی بهانه بود.
خاقانی.
صد لعنت باد بر وجودش
بر امت او هزار چندان.خاقانی.
به لعنت باد تا باشد زمانه
تبارش تیر لعنت را نشانه.نظامی.
نیکوان رفتند و سنتها بماند
وز لئیمان ظلم و لعنتها بماند.مولوی.
مگر کآن سیه نامهء بی صفا
به دوزخ رود لعنت اندر قفا.سعدی.
نماند ستمکار بدروزگار
بماند بر او لعنت پایدار.
سعدی (بوستان چ یوسفی ص 69).
التعان، تلاعن؛ لعنت خواندن بر یکدیگر. ملاعنة، لعان؛ لعنت خواندن شوی و زن بر یکدیگر. (منتهی الارب). ابتهال؛ لعنت کردن یکدیگر را.
- به لعنت خدا نیرزیدن؛ به هیچ نیرزیدن.
- امثال: خودم کردم که لعنت بر خودم باد.
سنگ از جایش پا می شود بد میگوید (یا) تف و لعنت میکند.
لعنت به دکانداری که مشتری خود را نشناسد.
لعنت به کار دست پاچه.
لعنت به همکار بد.
|| (مص) نفرین کردن. || از صورت بگردانیدن. (ترجمان القرآن جرجانی). || (اِ) عذاب.
- لعنة الله؛ نفرین خدای :
صبغة الله نام آن رنگ لطیف
لعنة الله بوی آن رنگ کثیف.
مولوی.

لعنت کردن.

[لَ نَ کَ دَ] (مص مرکب)نفرین کردن.(1) بسولیدن. بسوریدن. تهبیل. (تاج المصادر). لیط. (منتهی الارب) :همکاران وی را بسیار ملامت کردند بدین حدیث و لعنت کردند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص185). عامهء مردم وی را لعنت کردند بدین حرکت ناشیرین که کرد. (تاریخ بیهقی ص183).
گر ترا جز بت پرستی کار نیست
چون همی لعنت کنی بر بت پرست.
ناصرخسرو.
طاعت به گمانی بنمایدت ولیکن
لعنت کندت گر نشود راست گمانیش.
ناصرخسرو.
بر حب آل احمد شاید گر
لعنت همی کنند ملاعینم.ناصرخسرو.
لعنت چه کنی به خیره بر دیوان
کز فعل تو نیز همچو ایشانی.ناصرخسرو.
بر یزید و شمر ملعون چون همی لعنت کنی
چون حسین خویش را شمر و یزید دیگری.
سنائی.
یکی مال مردم به تلبیس خورد
چو برخاست لعنت بر ابلیس کرد.سعدی.
لعین؛ لعنت کرده شده. (منتهی الارب). لعان؛ لعنت کننده. قتل الانسان ما اکفره؛ لعنت کرده شد. لحی الله فلاناً؛ لعنت کند خدای وی را. سقار؛ آنکه غیرمستحق لعنت را بسیار لعنت کند. (منتهی الارب).
(1) - Imprecation. Maudire.

لعنت گفتن.

[لَ نَ گُ تَ] (مص مرکب) (... کسی را)، لعنت کردن :
نباید برسم بد آیین نهاد
که گویند لعنت بر آن کاین نهاد.سعدی.
چو دینارش ندادم لعنتم گفت
که شرم از روی مردانت چو زن باد.سعدی.

لعنت نامه.

[لَ نَ مَ / مِ] (اِ مرکب) نامهء متضمن لعن.

لعنتی.

[لَ نَ] (ص نسبی) درخور نفرین. سزاوار لعنت. در تداول فارسی زبانان، ملعون : گفت: بگوی مر خدای آسمان را تا سپاه خویش را بیاورد که من سپاه خویش آوردم خاک به دهان آن لعنتی (یعنی نمرود). (ترجمهء طبری بلعمی). شمر لعنتی؛ ملعون.

لعن کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) نفرین کردن :
از اول نفس خود را کن مسلمان
پس آنگه لعن کن بر کفر شیطان.
پوریای ولی.

لعن و طعن.

[لَ نُ طَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع. رجوع به لعن و نیز طعن شود.

لعنة.

[لُ عَ نَ] (ع ص) بسیار لعنت کننده مردم را. ج، لعن. (منتهی الارب).

لعنة.

[لُ نَ] (ع ص) آنکه بسیار لعنت کنند بر وی. (منتهی الارب). آنکه مردمان بر او لعنت کنند. (مهذب الاسماء).

لعنه الله.

[لَ عَ نَ هُلْ لاه] (ع جملهء فعلیه نفرینی) لحاه الله. خدای تعالی او را لعنت کند. این جمله را معمو در فارسی بعد از نام کفار آرند : و انوشیروان حکایت مزدک لعنه الله و بدمذهبی او شنیده بود. (فارسنامهء ابن البلخی ص86).

لعنة الله علیه.

[لَ نَ تُلْ لا هِ عَ لَیْهْ] (ع جملهء اسمیه نفرینی) نفرین خدای بر وی باد.

لعنة الله علیها.

[لَ نَ تُلْ لا هِ عَ لَ] (ع جملهء اسمیه نفرینی) نفرین خدای بر آن زن باد.

لعنهم الله.

[لَ عَ نَ هُ مُلْ لاه] (ع جملهء فعلیه نفرینی) خدای تعالی آنان را لعنت کناد.

لعو.

[لَعْوْ] (ع ص) بدخوی. || فرومایهء بی مروت. || نیک آزمند و حریص. || مرد تیزشهوت. ج، لعاء. (منتهی الارب). || (اِمص) حرص. || تیزی شهوت.

لعوب.

[لَ] (ع ص) زن بازیگر. || زن نیکوکرشمهء نیکوناز. (منتهی الارب).

لعوب.

[لُ] (ع مص) نارپستان شدن زن. (زوزنی).

لعوس.

[لَ] (ع ص) چیزی اندک. یقال: ماذُقت لعوساً؛ ای شیئاً. (منتهی الارب).

لعوس.

[لَعْ وَ] (ع اِ) گرگ. || (ص) مرد سبک خوار. مرد کم خوار. || مرد حریص. (منتهی الارب).

لعوض.

[لَعْ وَ] (ع اِ) شغال. (منتهی الارب). ابن آوی. (اقرب الموارد).

لعوط.

[لَعْ وَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

لعوق.

[لَعْ وَ] (ع ص) کم خرد. (منتهی الارب).

لعوق.

[لَ] (ع ص، اِ)(1) لیسیدنی. || داروی لیسیدنی. (منتهی الارب). آنچه بلیسند از داروها. دارو که بلیسند. (مهذب الاسماء). هر چیز آبدار باقوام مثل فالوذج ها، یعنی حلواهای رقیق که به انگشت یا ملعقه کم کم بلیسند. ج، لعوقات. کل ما یلعق من دواء او عسل او غیرهما. (از سرّ الاَداب ثعالبی). به معنی انگشت پیچ است که از معجون رقیق تر باشد. داروی رقیق که لیسیده شود. (غیاث). جوشانده و منضجی از داروهای ملطف که کم کم و به تدریج و جرعه جرعه آشامند. انطاکی در تذکره گوید: هو طریقة مبتدعة مستخرجة من المعاجین و الاشربة فمن الاول وضع العقاقیر بجرمها و من الثانی المیوعة و لم ارها فی القراباذین الیونانی و لکن قال جبریل بن بختیشوع انها صناعة جالینوس، و الله اعلم. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - Looche و این کلمهء فرانسوی چنانکه در لاروس آمده از کلمهء لعوق عرب گرفته شده است.

لعوقات.

[لَ] (ع اِ) جِ لعوق. قرابادین. طعامهای تر چون حلواهای رقیق که کم کم به ملعقة و امثال آن لیسند.(1)
(1) - Les looches.

لعوق الاسقیل.

[لَ قُلْ اِ] (ع اِ مرکب) ینفع من الانتصاب و الربو و ضیق النفس و (صنعته) عصارة العنصل تعقد بالعسل. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعوق الزوفا.

[لَ قُزْ زو] (ع اِ مرکب) ینفع من امراض الصدر کالنفث و الربو و السعال و امتلاء القصبة و البهر و البلغم اللزج (و صنعته) زوفا یابس انیسون رازیانج برشاوشان اصل سوس من کل عشرة صمغ بطم لباب قرطم حلبة زبیب منزوع راتینج من کل سبعة تین ستة تربد بزر کتان من کل خمسة یطبخ الکل خلا الراتینج حتی ینضج بستة امثاله ماء الی ان یبقی ثلثه فیصفی و یعقد و یضرب فیه الراتینج و یرفع. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعوق الصنوبر.

[لَ قُصْ صَ نَ بَ] (ع اِ مرکب) ینفع من شدة النفث و السعال و القی و الاورام و الخوانیق و البلغم اللزج و یقوی المعدة (و صنعته) صمغ عربی کثیرالوز صنوبر بزر کتان مقلو أجزاء سواء تمر کربعها. رب سوس کسدسها یعجن بدهن اللوز و العسل ان کان بردا والا السکر و یستعمل الی ملعقه فان کان السعال عن حرارة و یبس اضیف الی ذلک بزر خیار مقشور بزر خطمی بزر خبازی طباشیر جوز من کل خمسة، نشاحب سفرجل من کل اثنان و یعجن بماء شعیر قد طبخ فیه سبستان و یشرب علیه حارا ایضاً و ان کان فی الصوت بحوحة و زاد الدم فی النفث اضیف الی ذلک زبیب اوقیة لوز مر نصف اوقیة بندق مقلو صمغ البطم دقیق حلبة و باقلا و حمص فلفل ابیض راوند نانخواه میعة سائلة سوس من کل اربعة دراهم، مرزعفران من کل اثنان یغمر الکل بماء الکرنب و لبن الاتان و یطبخ و یعقد بالعسل. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعوق الکرنب.

[لَ قُلْ کَ رَمْبْ] (ع اِ مرکب) من مشاهیر التراکیب لاندری مخترعه ینفع من السعال الرطب و خشونة الصدر و الرئة و فساد الصوت و غلظ البلغم و ینقی الدماغ من الاخلاط اللزجة و شربته ثلاثة مثاقیل و قوته تبقی نحو اربع سنین (و صنعته) ان یعتصر من ماء الکرنب النبطی ما تیسر و یرفع علی نار لینة حتی یذهب نصفه فیلقی علیه مثلاه من السکر الجید فاذا قارب الانعقاد وضع لکل رطل من السکر خمسة دراهم من کل من المصطکی و الکندر و الصمغ و الکثیر او الراتینج مسحوقة و یضرب و یرفع. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعوق حب القطن.

[لَ قُ حَبْ بِلْ قُ] (ع اِ مرکب) من صناعة جالینوس جلیل القدر عظیم النفع یعید شهوة الباء بعد الیأس و یصفی الصوت و یفتح السدد و یذهب ضعف الکلی و المثانة و حرقة البول و الحصی و عسر النفس و الربو و شربته مثقالان و قوته تبقی ثلاث سنین (و صنعته) لب حب القطن عشرون، دارصینی قرنقل حب صنوبر انجره من کل خمسة عشر، شقاقل زنجبیل من کل عشرة، دارشیشعان سبعة قسط بزر کتان محمص (؟) مصطکی من کل اربعة یسحق الکل و یؤخذ عسل منزع ثلاثة امثال الجمیع و یرفع علی النار الخفیفة حتی اذا قارب الانعقاد القیت فیه الحوائج و ضرب حتی یمتزج و یرفع. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لعوق خیارشنبر.

[لَ قِ شَمْ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مغز فلوس در آب خیس کرده و صافی آن را با روغن بادام و شکر طبرزد به آتش به قوام آورده.

لعوقة.

[لُ قَ] (ع اِمص) شتابی و سبکی در کار. (منتهی الارب).

لعوة.

[لَعْ وَ] (ع ص) تأنیث لَعو. (منتهی الارب): کلبة لَعْوَة و ذئبة لعوة؛ ای حریصة؛ سگی حریص و گرگی حریص. || سگ ماده. (منتهی الارب). || (اِمص) سیاهی گرداگرد سر پستان. (منتهی الارب). سیاهی. (مهذب الاسماء). || لعوة الجوع؛ تیزی و شدت گرسنگی. (منتهی الارب). لعت نفسی؛ غثت من الجوع. (از دزی). || (اِخ) ذولعوة، پادشاهی است از پادشاهان حمیر. (منتهی الارب). رجوع به ذولعوة شود.

لعة.

[لَعْ عَ] (ع مص) زن پارسای ملیحه. (منتهی الارب).

لعی.

[لَ عَنْ] (ع ص) نیک آزمند. || تیزشهوت. || (اِ صوت) لعالک، کلمه ای که به مردم شکوخیده گویند تا از لغزش دروا شود. یقال: للعاثر لعالک؛ اذا دعا له بالانتعاش. (منتهی الارب).

لعیب.

[لَ] (ع ص) همبازی. (دهار) (مهذب الاسماء). || بازیگر :
بر من آمد و آورد برفروخته شمع
چو طبع مرد نشاطی و جان مرد لعیب.
عسجدی.

لعیب.

[لَ] (ع اِ) شقایق النعمان. (فهرست مخزن الادویه).

لعیعة.

[لَ عَ] (ع اِ) نان گاورس. حشر(1). (منتهی الارب). نان گاورسین. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). سوزنی در قافیهء منیه و عطیه و قضیه، لعیه آورده است(2):
حدیث حسب حال خویش گویم
صواب آید ندانم یا خطیه
نه گندم دارم از بهر کلیچه
نه ارزن دارم از بهر لعیه
از آن سیم و زر و غله چه گویی
نصیب سوزنی هل من بقیه.سوزنی.
(1) - در تاج العروس و منتهی الارب، معنی حشر «لغیه» آمده است، ولی خود لغیه در لغت نامه های دسترس ما نیست و صحیح آن همین لعیعة است.
(2) - شاید سوزنی به غلط آورده باشد یا در تداول فارسی چنین بوده است.

لعین.

[لَ] (ع ص) رجیم. رانده. (منتهی الارب). به نفرین کرده. (مهذب الاسماء). بنفرین. نفرین کرده. مطرود. مردود. (منتهی الارب). راندهء از رحمت. رانده و دورکرده از رحمت و نیکی. لعنت کرده شده. (مذکر و مؤنث در وی یکسان است. یقال: رجل لعین و امرأة لعین. اما هرگاه موصوف مذکور نباشد در مؤنث لعینة به تاء تأنیث آید). آنکه هر کس او را لعنت کند. (منتهی الارب). ملعون: شمر لعین. شیطان لعین. ابلیس لعین :
او نصیحت بشنید اما بدگوی لعین
در میان شور همی کرد سبب جستن شر.
فرخی.
آن کس که بد خواهد ترا یاقوت رمانی مثل
در دست او اخگر شود پس وای بدخواه لعین.
فرخی.
به غمزه نرگس تو با دل من آن کرده ست
که تیر شاه جهان با مخالفان لعین.فرخی.
مزد یابد هرکه او بر دشمنش لعنت کند
دشمنش لعنت فزون یابد ز ابلیس لعین.
فرخی.
گر به پیری دانش بدگوهران افزون شدی
روسیه تر نیستی هر روز ابلیس لعین.
منوچهری.
بدین محمد ترا کشتن من
کجا شد حلال ای لعین محمد.ناصرخسرو.
که شود سخت زود دیو لعین
زیر نعلین بوتراب تراب.ناصرخسرو.
گریزان شب و تیغ خورشید یازان
چو عمرو لعین از خداوند قنبر.
ناصرخسرو.
و چون از کار مزدک لعین و اتباع او فارغ گشت در ممالک و لشکر خویش نظر کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص91).
بدخواه لعین را بود از هیبت نامت
قهری که ز لاحول بود دیو لعین را.
امیرمعزی.
چون رنجه شد به پرسش من رنج شد ز من
گفتی که جم درآمد و دیو لعین گریخت.
خاقانی.
هر کجا جبریل سازد مائده
زشت باشد میهمان دیو لعین.خاقانی.
کی رسد آلوده ای بر در پاکان حق
بست در آسمان بر رخ دیو لعین.خاقانی.
ساحران در عهد فرعون لعین
چون مری کردند با موسی ز کین.مولوی.
قاضی بی دین از ابلیس لعین پرفتنه تر است. (مجالس سعدی).
سنان صولت او دشمنان دولت و دین را
چنان زند که سنان ستاره دیو لعین را.
سعدی.
|| خلیع. آلوسی در بلوغ الارب آورده: ... قال ابوعبید البکری فی شرح امالی القالی: کان الرّجل فی الجاهلیة اذا غدر و اخفر الذّمة جعل له مثال من طین... و قیل اَلا انّ فلاناً قد غدر فالعنوه. کما قال الشاعر:
فلنقتلنّ بخالد سرواتکم (؟)
و لنجعلن لظالم تمثالا.
فالرّجل اللعین هو هذا التمثال و بعضهم یقول: الرّجل اللعین هو نفس الخلیع. و قد اختلف اهل اللغة فی المراد یقول الشماخ بن ضرار فی مدح عرابة بن اوس من قصیدة:
و ماء قد وردت لوصل اروی
علیه الطیر کالورق اللجین(1)
ذعرت به القطا و نقیت عنه
مقام الذّئب کالرّجل اللعین.
فقالوا: یرید بقوله ذعرت به القطا الخ انه جاءَ الی الماء متنکرا، و ذعرت خوفت و نفرت و نفیت طردت و خصّ الذّئب و القطا لان القطا اَهدی الطیر و الذئب اهدی السباع، و هما السابقان الی الماء. قال شارح الدّیوان: ای ذعرت القطا بذلک الماء و نفیت عن ذلک الماء مقام الذّئب، ای وردت الماء فوجدت الذّئب علیه فنحیته عنه اراد مقام الذّئب، کالرجل اللعین المنفی المقصی - انتهی. فاللعین علی هذا بمعنی الطرید، و هو وصف للرجل. و هو ما ذهب الیه ابن قتیبة فی ابیات المعانی قال: اللعین المطرود و هو الذی خلعه اهله لکثرة جنایاته. و قال بعض شراح ابیات المفصل: اللعین المطرود الذی یلعنه کل احد و لایؤویه، ای هذا الذّئب خلیع لامأوی له کالرّجل اللعین. و قال صاحب الصحاح: الرّجل اللعین شی ء ینصب فی وسط الزّرع یستطرد به الوحوش و انشد هذا البیت. و قد سبق قول ابی عبید البکری فی شرح امالی القالی فی ذلک، و قد اغرب فانه لم یظهر للبیت معنی علی قوله. و علی کل حال فهذا المذهب للعرب یدل علی انهم قد بلغوا فی الجاهلیة الی غایة الغایات فی میلهم لمحاسن الاخلاق و جمیل الصفات حتی انهم تجاوزوا الحدّ فی ذلک، فبلغوا الی درجة العقوق و عدم المبالات بما یجب للاقارب و البنین من الحقوق، حثاً علی اجتناب کل مایشین من الاخلاق الذّمیمة، و زجراً عن تعاطی سفاسف الامور و الجرائم العظیمة و الخلعاء کانوا قد خلعوا عنهم لباس المروءة و الانصاف، و تردوا باردیة الجور و الظلم و الاعتساف، فلذلک عوملوا بهاتیک المعاملة و لم تراع فیهم عهود الموافقه و المسالمة، و لما ان کل امر تجاوز الحدّ، انقلب بما یستنتج من المفاسد الی الضدّ، نهی الشرع عن کل ما یستوجب المفاسد و امر و الحمد لله تعالی بما یستحق المحامد من المقاصد. (بلوغ الارب ج3 صص28 - 29). رجوع به خلیع شود. || دیو سرکش. (منتهی الارب). نام شیطان. || ممسوخ. مسخ کرده شده. (منتخب اللغات). مسخ کرده. || مشئوم. || دشنام داده شده. || در بلا افتاده. || خوارشده. || (اِ) گرگ. || مترس و خوسه که به پالیزها به شکل مردم بر پا سازند به جهت گریختن سباع و وحش. (منتهی الارب). آنچه در میان کشتزار به پای کنند تا مرغان بهراسند. (مهذب الاسماء).
(1) - اللجین: الخبط الملجون. قال اللیث: هو ورق الشجر یخبط بدقیق او شعیر فیعلف الابل، و کل ورق او نحوه فهو ملجون او لجین و فی الصحاح: اللجین الخبط، و هو ما سقط من الورق عند الخبط.

لعین.

[لَ] (اِخ) منقری ابواکیدر منازل بن زمعة. شاعری است. (منتهی الارب). رجوع به ابواکیدر شود. این دو بیت او راست دربارهء آل اُهتم:
و کیف تسامون الکرام و انتم
دوارج حبریون فدعُ القوائم
بنو ملصق من وُلد حذلم لم یکن
ظلوماً و لا مستنکراً للمظالم.
(البیان و التبیین ج3 ص194).

لعینة.

[لَ نَ] (ع ص) لعینه. تأنیث لعین :
زمانه گنده پیری سالخورده ست
بپرهیز ای برادر زین لعینه.ناصرخسرو.

لعیة.

[لَ عی یَ] (ع اِ) سوزنی در قافیه این صورت را بجای لعیعه آورده است. رجوع به لعیعة شود. و در بحرالجواهر لعیقه آمده است و آن ظاهراً سهو کاتب و صحیح لعیعة است.

لغ.

[لَغ غ / لَ] (ص) لق. نامحکم. نااستوار. چیزی جنبان در جای خود که بایستی استوار باشد. نااستوار که در جای خویش جنبد. جنبان بر جای خویش.
- پیچ و مهرهء لغ؛ نااستوار و نامحکم.
- دندانهای لغ؛ اسنان مترهلة(1).
- دندانی لغ؛ دندانی جنبان.
|| تخم لغ یا تخم مرغ لغ؛ فاسدشده و گندیده. لق. (آنندراج). که برای فساد یا نزدیکی به فساد چون جنبانند، سپیده و زرده جنبد و آواز کند.
ـ تخم لغ در دهان کسی شکستن؛ بر نکته ای که نه بر مصلحت دیگران است وی را آگاه ساختن. بدو وعده ای کردن که وفای آن دیر کشد و او پیوسته مطالبه کند.
- دهن لغ؛ آنکه راز نگاه داشتن نتواند.
|| صحرای خشک بی علف. دغ. بیابان خشک بی گیاه. || صاف. بی موی. (برهان). || شاید صورتی از دغ و لخ، لخت و لوت و روت به معنی عور و برهنه و عریان باشد(2) :
چونکه زن را دید لغ کرد اشتلم
همچو آهن گشت و نداد ایچ خم.رودکی.
(این شعر گمان میکنم از سندبادنامه حکایت شاهزادهء فربی و کلان و زن دلاک باشد). رجوع به لج و لخ و دغ شود.
(1) - Dents branlantes. (2) - در این معنی ظاهراً به ضم اول و حرف دوم غیرمشدد باید باشد.

لغاب.

[لُ] (ع اِ) تیر هیچکارهء تباه نیکوناتراشیده. (منتهی الارب). || پر تیر که از سوی شکم بود و آن بد است. (مهذب الاسماء). || پرهای زرد ریزهء مرغ. (منتهی الارب).

لغابر.

[] (اِخ) موضعی است. (از معجم البلدان).

لغابة.

[لُ بَ] (ع اِمص) گولی و سستی. لغوبة. (منتهی الارب).

لغات.

[لُ] (ع اِ) جِ لغت. (منتهی الارب): فهلویة؛ لغات آتش پرستان. (دهار).

لغاثین.

[لَ] (ع اِ) جِ لغثون. (منتهی الارب). رجوع به لغثون شود.

لغادید.

[لَ] (ع اِ) جِ لُغدود. (منتهی الارب). رجوع به لغدود شود.

لغاز.

[لُ] (اِ) (اصطلاح بنایان) گوشوار دیوار.

لغاز.

[لُ] (اِ) خرده. عیب. (ظاهراً خود کلمهء فارسی است یا شکستهء لغز عرب).

لغاز.

[لَغْ غا] (ع ص) رجل لغاز؛ مرد نیک عیب کننده مردم را. (منتهی الارب).

لغازپران.

[لُ پَ] (نف مرکب) لغازخوان.

لغازپرانی.

[لُ پَ] (حامص مرکب) عمل لغازپران.

لغازخوان.

[لُ خوا / خا] (نف مرکب)آنکه لغاز خواند. آنکه عیب و خرده گیرد بر عمل یا گفتار یا وضع کسان.

لغاز خواندن.

[لُ خوا / خا دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، عیب گرفتن بر کسی چیزی را. عیب گرفتن بر عمل یا گفتار یا وضع کسی. متلک گفتن.

لغازخوانی.

[لُ خوا / خا] (حامص مرکب) عمل لغازخوان. خرده گیری. عیب گرفتن چیزی یا عملی را بر کسی.

لغاز گفتن.

[لُ گُ تَ] (مص مرکب) (در تداول عامه) پشت سر کسی لغاز گفتن. در غیبت او بر او عیب گرفتن.

لغازگو.

[لُ] (نف مرکب) عادت و خوی کرده بر عیب کردن کارهای مردم.

لغاط.

[لُ] (اِخ) موضعی است. (و به عین مهملة، لعاط، نیز شنیده شده است). لیث گوید: نام کوهی است از منازل بنی تمیم. و ابومحمد الاسود گوید: رودباری است بنی ضبة را و نیز ابن حبیب گوید: آبی است بنی مازن بن عمروبن تمیم را، و محمد بن ادریس بن ابی حفصهء یمامی گوید: لغاط، بنی مبذول و بنی العنبر راست از زمین یمامة. (از معجم البلدان).

لغاط.

[لَ] (ع مص) شغب کردن. (تاج المصادر).

لغام.

[لُ] (ع اِ) کفک دهان شتر. (منتهی الارب). کف اشتر. ج، لُغم. (مهذب الاسماء).

لغام.

[لُ] (اِ) لگام. لجام. دهنهء اسب. (برهان). جوالیقی ذیل لغت لجام آرد: اللجام معروف و ذکر قوم انّه عربی و قال آخرون: بل هو معرّب و یقال انّه بالفارسیة لغام. (المعرب ص300). رجوع به لجام و لگام شود. کلمهء لغام در مجمل التواریخ در عبارت ذیل آمده : و همان ساعت آواز لغام و جرس اشتران برآمد. (مجمل التواریخ و القصص ص355)(1).
(1) - در کامل ابن اثیر عبارت چنین است: اذ سمع وقع الجم البرید. (ج6 ص144).

لغان.

[لَغْ غا] (نف) لغنده. لقان. و رجوع به لقان شود.

لغانین.

[لَ] (ع اِ) جِ لغنون. (منتهی الارب). رجوع به لغنون شود.

لغایت.

[لِ یَ تِ] (ع حرف اضافه مرکب)(از: حرف «ل» + غایت) تا. تا آخرِ. تا انتهایِ. تا پایانِ.

لغاً.

[لَ غَنْ] (ع مص) لاغیة. لغو. بیهوده گفتن و خطا کردن در سخن. (منتهی الارب). نافرجام گفتن. (زوزنی).

لغاً.

[لَ غَنْ] (ع مص) شیفتگی کردن به چیزی و آزمند آن شدن. || بسیار خوردن آب را و سیر نشدن. || آواز کردن کسی را. (منتهی الارب).

لغب.

[لَ] (ع ص، اِ) گوشت پارهء میان دندان های پیشین. || پر تباه زرد ریزهء مرغ. آن پر که از سوی شکم بود و آن بد بود. لغیب. (مهذب الاسماء). لغاب. || سخن تباه. || مرد سست و گول. || تیر هیچکارهء نیکوناتراشیده. لغاب. || (اِخ) ریشَ بِلَغْبٍ (مجهو)؛ لقب برادر تأبط شرّا. (منتهی الارب).

لغب.

[لَ غَ] (ع اِ) موی گردن. یقال: اخذ بلغب رقبته؛ یعنی دریافت آنرا (؟). (منتهی الارب).

لغب.

[لَ] (ع مص) لغوب. سخت مانده گردیدن. || خبر دروغ پیدا کردن نزد قوم. || تباهی انداختن میان قوم. (منتهی الارب). به ص تباهی انداختن میان قوم. (منتهی الارب). به ب فساد آوردن. (منتخب اللغات). || به زبان آب خوردن سگ از خنور. (منتهی الارب).

لغب.

[لَ غِ] (ع ص) ضعیف. (مهذب الاسماء).

لغت.

[لُ غَ] (ع اِ) (از یونانی لگس)(1) لغة. آوازها که مردمان برای نمودن اغراض از مخرجهای دهان و حلق برآرند. اصواتی که هر قوم بدان از اغراض خویش تعبیر کند. (ابن جنی). هر لفظی که برای معنائی نهاده است. (ابن حاجب). کلام. نطق. کل لفظ وُضع لمعنی. یا عبارة عن الالفاظ الموضوعة للمعانی. هی ما یعبر بها کل قوم عن اغراضهم. (تعریفات). خواجه نصیرالدین در مبحث شعر از علم منطق گوید: لغت، الفاظی را گویند که تعلق به قومی خاص دارد و مشهور مطلق نبود، مانند: معربات در تازی و لغات قبایل. (اساس الاقتباس ص595). آوازها که بدان هر قوم مقصد و غرض خود بیان کنند (اصلها لُغو و لُغی و الهاء عوض عن الواو او الیاء). ج، لغات، لغون، لغی. (منتهی الارب). زبان هر قومی. (زمخشری). زبان. لِسن. لسان. لحن. (منتهی الارب). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: به ضم لام از مادة لغی به کسر عین الفعل. و اصل آن لُغی یا لغو بوده تاء را بجای حرف محذوف نهاده اند و آن عبارت است از لفظی که وضع شده باشد برای معنائی و جمع آن لغات است و لغات اضداد لغاتی باشند که دارای دو معنی متضاد بوند، مانند بیع که هم به معنی خریدن و هم به معنی فروختن است و لغات اضداد را لغات مشترکه نیز گویند. و برخی گمان برده اند که لغات اضداد و لغات مشترکه هر یک نوعی علیحده اند و صحیح نیست و از انواع لغات اصلیه مولدة معرّبة معجمة مختلفه و معروفة باشند. و شرح هر یک در جای خود بیان شده و میشود. و گاه لغة بر جمیع اقسام علوم عربیه اطلاق شود. و علم متن لغت معرفت اوضاع مفردات است، هکذا فی الدقائق المحکمة و المطول و الاطول. چلبی گفته است گاه باشد که لغت را در مورد علم صرف نیز اطلاق کنند. صاحب آنندراج گوید: زبان قوم را گویند هر زبانی که باشد و به اصطلاح الفاظی که معانی آن شهرت ندارد. در اصل لغو بود واو متحرک ماقبل آن مفتوح، آن واو را به الف بدل کردند، بعده التقای ساکنین شد میان الف و تنوین، الف را حذف کردند و «تاء» در جایش آوردند لغت شد. (آنندراج). آنچه صاحب آنندراج و خواجهء طوسی و دیگران در اصل لغت گفته اند غلط است، اصل کلمه همان لُگُس یونانی است. در قاموس مقدس آمده: لغت، معروف است. شکی نیست که خدای تعالی آدم را توانا بر سخن گفتن خلق فرمود (پیدایش 3، 20) و همان لغت که آدم بدان سخن راند تا زمان بنای برج بابل باقی بود (پیدایش 11، 1) یعنی یکصد سال بعد از طوفان از آن پس فقرهء به هم خوردن و داخل گشتن زبان در دشت شنعار پیش آمد و هیچ راهی از برای یافتن و تعیین لغت اصلی نیست جز اینکه منقسم به سه قسمت بوده است: سامی، هندی جرمانی و تورانیه. (قاموس کتاب مقدس): الاتتعجبون من هذه الاعاجم احتجنا الیهم فی کلّ شی ء حتی فی تعلم لغاتنا منهم. (سلیمان بن عبدالملک). زوزنی یگانهء روزگار بود در ادب و لغت و شعر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص121).
بربط چو سخن چینی کز هشت زبان گوید
لیک از لغت مشکل اسرار همی پوشد.
خاقانی.
در لغت عشق سخن جان ماست
ما سخنیم این طلل ایوان ماست.نظامی.
آن لغت دل که بیان دل است
ترجمتش هم به زبان دل است.نظامی.
آخر لغت اینقدر ندانی
کالراحة اندرون پنجه.سعدی.
ترجمه، لغتی که بیان لغت دیگر باشد. عبری، عبرانی، لغت جهودان. لغةٌ عابرة؛ لغت جایز و روان. (منتهی الارب). راسن هو الجناح بلغة اهل الاندلس(2). (ابن البیطار).
- علم لغت؛ علم بیان معانی الفاظ مفرده و طریق استعمال آنهاست. حاجی خلیفه در کشف الظنون آرد: و هو علم باحث عن مدلولات جواهر المفردات و هیئاتها الجزئیة التی وضعت تلک الجواهر معها لتلک المدلولات بالوضع الشخصی و عما حصل من ترکیب کل جوهر و هیأتها من حیث الوضع و الدلالة علی المعانی الجزئیة و غایته الاحتراز عن الخطاء فی فهم المعانی الوضعیة و الوقوف علی مایفهم من کلمات العرب و منفعته الاحاطة بهذه المعلومات و طلاقة العبارة و جزالتها و التمکن من التفنن فی الکلام و ایضاح المعانی بالبیانات الفصیحة و الاقوال البلیغة. فان قیل علم اللغة عبارة عن تعریفات لفظیة و التعریف من المطالب التصدیقیة فلاتکون اللغة علما. اجیب بان التعریف اللفظی لایقصد به تحصیل صورة غیرحاصلة کما فی سائر التعاریف من الحدود و الرسوم الحقیقیة او الاسمیة بل المقصود من التعریف اللفظی تعیین صورة من بین الصور الحاصلة لیلتفت الیه و یعلم انه موضوع له اللفظ فآله الی التصدیق بان هذا اللفظ موضوع بازاء ذلک المعنی فهو من المطالب التصدیقیة، لکن یبقی انه حینئذ یکون علم اللغة عبارة عن قضایا شخصیة حکم فیها علی الالفاظ المعینة المشخصة بانها وضعت بازاء المعنی الفلانی و المسئلة لابد و ان تکون قضیة، و اعلم ان مقصد علم اللغة مبنی علی اسلوبین لان منهم من یذهب من جانب اللفظ الی المعنی بان یسمع فظا و یطلب معناه و منهم من یذهب من جانب المعنی الی اللفظ فلکل من الطریقین قد وضعوا کتبا لیصل کل الی مبتغاه اذ لاینفعه ما وضع فی الباب الاخر فمن وضع بالاعتبار الاول فطریقه ترتیب حروف التهجی اما باعتبار اواخرها ابوابا و باعتبار اوائلها فصو تسهی للظفر بالمقصود کما اختاره الجوهری فی الصحاح و مجدالدین فی القاموس و اما بالعکس، ای باعتبار اوائلها ابوابا و باعتبار اواخرها فصو کما اختاره ابن فارس فی المجمل و المطرزی فی المغرب و من وضع بالاعتبار الثانی فالطریق الیه ان یجمع الاجناس بحسب المعانی و یجعل لکل جنس بابا کما اختاره الزمخشری فی قسم الاسماء من مقدمة الادب ثم ان اختلاف الهمم قد اوجب احداث طرق شتی فمن واحد ادی رأیه الی ان یفرد لغات القرآن و من آخر الی ان یفرد غریب الحدیث و آخر الی ان یفرد لغات الفقه کالمطرزی فی المغرب و ان یفرد اللغات الواقعة فی اشعار العرب و قصائدهم و مایجری مجراها کنظام الغریب و المقصود هو الارشاد عند مساس انواع الحاجات. (کشف الظنون ج3 ص 358-359). محمد بن محمود آملی در نفائس الفنون آرد: علم لغت و آن معرفت مدلولات کلمات است مطلقاً در کیفیت اوضاع آن و اختلاف در لغات و تنوع در السن هرچند نامحصور است، اما آنچه غرض به بیان و مقصود اهل زمان است، لغت عرب است چه قرآن و حدیث که احکام اسلام بر آن هر دو مبتنی است عربی الدلالة اند و نیز لغت عرب در فصاحت و بلاغت به درجهء قصوی و در عذوبت و لطافت به ذروهء اعلی رسیده و در غرابت به حدی که اکثر امتیازات میان مفهومات متغایره به زیادت یا نقصان حرکتی یا حرفی حاصل شود، چنانکه در غیبت و خطاب و تذکیر و تأنیث و تثنیه و جمع و غیر آن مشاهد است و عجب تر از همه آنکه عدد حروف این لغت همچو منازل قمر بیست وهشت است و چهارده از این حروف عندالادغام مختفی شوند و چهارده نشوند، همچو منازل قمر که چهارده از آن فوق الارض باشند و چهارده تحت الارض و غایت آنچه کلمهء ایشان به واسطهء زیادت بدان منتهی شود همچو عدد سیارات هفت است و چون شرح لغات در این کتاب کماینبغی صورت نبندد و فایده ای چند در آن باب زیاده کرده شود:
فایدهء اول در بیان واضع لغات، و علما را در این مسئله چهار قول است: قول اول آنکه واضع جمیع لغات آفریدگار است تعالی و تقدّس و این مذهب شیخ ابوالحسن اشعری و اتباع اوست و این مذهب را مذهب توقیع (توقیف) خوانند بنابر آنکه ایشان میگویند حق تعالی الفاظ را بیافرید و به ازای معانی وضع کرد و بندگان را به وحی بر آن واقف گردانید و یا خود اصوات و حروف را در جسمی از اجسام بیافرید تا آدمیان از او بشنیدند که واضع این الفاظ را به ازای این معانی وضع کرد یا علم ضروری در یکی از آدمیان یا بیشتر بیافرید تا ایشان بدانستند که واضع هر لفظی را از برای کدام معنی وضع کرد و تمسک ایشان به چند وجه است: اول قوله تعالی: و علّم آدم الاَسماء کلّها (قرآن 2/31)، چه مراد به اسماء لغات است. دوم قوله تعالی: و من آیاته خلق السموات و الاَرض و اختلاف السنتکم و الوانکم... (قرآن 30/22). وجه تمسک آن است که مراد بالسن این جارحهء مخصوصه نیست چه در او اختلافی که موجب استغراب باشد واقع نیست، پس مراد لغات بود استعما للسبب فی المسبب.
سوم دور و تسلسل چه بر این تقدیر تنبیه بر مدلولات آن مر دیگری را بهین لغات باشد یا به لغتی دیگر سابق بود بر تقدیر اول دور و بر تقدیر ثانی تسلسل لازم آید و جواب از دلیل اول آن است که مراد به اسماء موضوعات لغوی است که آن سمات و علامات اند، یعنی حق تعالی تعلیم داد آدم را که اسب از برای رکوب است و گاو از برای زرع و شتر از برای بار و علی هذا، چه اگر مراد نفس اسماء بودی عرضها بودی و عرضهم گفت جهت تغلیب اولوالعقل، یا خود گوییم مراد بتعلیمهم، الهام است، یعنی الهام کرد آدم را به احتیاج او به الفاظی که وضع کند تا بدان تعبیر از معانی تواند کرد و جواب از دلیل دوم آنکه گوییم لانسلم که مراد از اختلاف السن توقیف است بر وضع لغات چرا نشاید که مراد اقدار بود بر وضع آن و معنی چنین باشد که از آیات حق تعالی یکی آن است که شما را بر وضع لغات مختلفه قادر گردانید و جواب از سوم آنکه دیگران از قراین(3) و احوال معلوم کنند، همچو اطفال که از کثرت استعمال الفاظ پیش ایشان بی وضع و اصطلاحی دیگر تا به کمال نطق رسیدن اسامی اکثر اشیاء را معلوم کنند. قول دوم آنکه واضع جمیع لغات انسان است و این مذهب ابی هاشم جبائی و اتباع اوست و دلیل ایشان آن است که اگر وضع لغات به اصطلاح نباشد باید که توقیفی بود و آن جایز نیست، زیرا که توقیف یا به وحی تواند بود یا به خلق علم ضروری و این هر دو محال بود. اما اول بنابر آنکه اگر به وحی بودی بایستی که بعثت رسل مقدم بودی بر لغت لیکن متأخر است لقوله تعالی: و ما أَرسلنا من رسول اِلاّ بلسان قومه (قرآن 14/4) و اما دوم بنابر آنکه خلق علم ضروری در غیر عاقل بعید است و اگر در عاقل باشد لازم آید که آن عاقل مکلف نباشد. و جواب آن است که چرا نشاید که به وحی بود و این آیه مخصوص باشد به پیغمبرانی که بعد از آدم بودند، چه اگر عام باشد لازم آید که آدم نیز بر قومی مرسل شده باشد سلمنا لیکن چرا نشاید که علم ضروری در عاقلی بیافریند که واضع این الفاظ را به ازای این معانی وضع کرد بی تعیین آن واضع سلمنا لیکن غایت مافی الباب آن باشد که آن عاقل مکلف به معرفت نباشد و از عدم تکلیف به معرفت سقوط تکلیف مطلقاً لازم نیاید. قول سوم آنکه بعضی از لغات که بدان تنبیه توان کردن بر اصطلاح به وضع حق تعالی است و باقی شاید که به وضع حق باشد و شاید که به وضع خلق بود و این مذهب استاد ابواسحاق اسفراینی و جمعی دیگر است و این ضعیف در شرح تهذیب الوصول الی علم الاصول این مذهب را اختیار کرد. و قول چهارم توقف است بنابر احتمال جمیع و این مذهب شریف علم الهدی و قاضی ابوبکر است.
فایدهء دوم اندر آنکه حکمت در وضع لغات چه بود؟ بدان که چون ایزد عز شأنه آدمیان را چنان آفرید که ایشان را در اسباب معاش به نفس خود استقلال نبود و در اکثر احوال به معاون محتاج بودند به ضرورت به جهت اعلام مافی الضمیر مر دیگری را محتاج شدند به وضعی از امثله یا اشارت یا کلمات و چون وضع کلمات مفیدتر بود و آسان تر از امثله و اشارات لاجرم وضع کلمات اختیار کردند، اما آنکه وضع کلمات مفیدتر بود بنابر آنکه کلمات احتمال داشت که به ازای موجود و معدوم و شاهد و غایب و معقول و محسوس کنند، به خلاف امثله و اشارات زیرا که هر چیزی را امثال نبود اشارت به معدوم و غایب و معقول ممکن نه و اما آنکه وضع کلمات آسان تر بود بنابر آنکه حروف کیفیاتی اند عارض اصواتی که از کیفیت نفس ضروری که از قبل طبیعت ممتد گردد حادث شوند.
فایدهء سوم اندر آنکه دلالت الفاظ بر معانی به موجب وضع است یا به حسب ذات و طبیعت آن الفاظ و مراد از وضع تعیین لفظ است به ازای معنی، مذهب جمعی همچو عبادبن سلیمان السمری و غیر آن است که میان هر لفظ و مدلول او مناسبتی طبیعی ثابت است که مقتضی اختصاص آن لفظ است به معنی او وگرنه تخصیص بلامخصص لازم آید و آن محال است و آنچه ائمهء اشتقاق گویند در نفس حروف خاصیتی چند هست همچو جهر و همس و شدت و رخاوت و غیر آن که استدعای آن خواص آن است که هرکه عالم بود بدان باید که مناسبت میان آن حروف و معانی او که او را برای آن وضع میکنند نگاه دارد بدین قول نزدیک است و مذهب جمهور محققان آن است که دلالت الفاظ بر معانی به حسب وضع است، چه اگر آن بالذات بودی بایستی که لفظی واحد بر ضدین دلالت نکردی همچو لفظ [ کذا ] چون دال است بر سواد و بیاض و لفظ قرء بر حیض و طهر و ناهل بر عطشان و ریان و عسعس بر اقبل و ادبر و امثال آن و نیز بایستی که به حسب اختلاف ادوار و امم مختلف نشدی. جواب از دلیل عباد آن است که تخصیص حاصل است، زیرا که چون خواستند تا به ازای معنی خاص لفظی وضع کنند و آن لفظ که در آن حالت در خاطر آید جهت آن وضع کردند، چنانکه در اعلام اکنون نیز واقع است و سبق آن لفظ دون سایر الفاظ و خطور آن ببال حال الاحتیاج مخصصی هرچه قوی تر است.
فایدهء چهارم در تقسیم لغات یا اسماء است یا صفات و یا احداث هر دو قسم اول را اسامی خوانند و دوم را مصادر و افعال. اسماء، همچو رأس و عین و انف و رجل و فرس و شجر و دار و نار و غیر آن و مثال صفات، همچو حافظ و ناصر و ضارب و قاتل و کریم و لطیف و حسن و مطلوب و مردود و غیر آن. مثال مصادر، همچو ضرب و قتل و خبر و تخمین و دخول و خروج و غیر آن. و مثال افعال مشتقات اینها از ماضی و مستقبل و امر و نهی و بر همهء تقادیر چون الفاظ را با معانی نسبت کنند یا به ازای هر لفظی معنی و موضوع باشد یا الفاظ متعدد باشد و معنی متحد یا بعکس و اول را الفاظ متباینه خوانند خواه معانی متفاصل باشند، همچو انسان و فرس و سواد و بیاض و خواه متواصل، چنانکه بعضی از برای ذات باشد و بعضی از برای صفات همچو سیف و صارم یا بعضی از برای صفت باشد و بعضی از برای صفت، همچو فصیح و ناطق و در وقوع این قسم خلاف نیست و قسم دوم را الفاظ مترادفه خوانند، همچو لیث و اسد و در جواز این قسم خلاف است. بعضی گفتند جایز نیست زیرا که عبث لازم می آید و حق آن است که جایز است، چه اگر جایز نبودی واقع نشدی و عبث وقتی لازم آید که از فایده ای خالی بود. اما چون در او فواید بسیار است همچو تکثر طرق به مطالب تا متکلم به هر لفظ که خواهد تعبیر از مطلوب کند و همچو توسع در محال نظم و نثر و قافیه و تجنیس و غیر آن و ترادف شاید که به نسبت با یک لغت باشد همچو انسان و بشر و این معنی در قرآن واقع است و شاید که به نسبت با لغات باشد، همچو انسان و آدمی و کشی و این در قرآن واقع نیست. و قسم سیم که لفظ یکی باشد و معنی متعدد اگر وضع آن لفظ به ازای معانی بر وضع اول بوده باشد آن لفظ را به نسبت با آن معنی مشترک خوانند، همچو لفظ عین و اگر در وضع اول به ازای یکی بوده باشد و بعد از آن با دیگری نقل کرده خالی نباشد از آنکه موضوع له اصلی مهجور شده باشد آن یا نه اگر مهجور شده باشد آن لفظ را به نسبت معنی ثانی منقول خوانند و حینئذ اگر ناقل عرف عام بود منقول عرفی خوانند، همچو دابه و قاروره و اگر عرف خاص بود منقول اصطلاحی خوانند، همچو اصطلاحات نظار و نحاة و غیر آن و اگر اهل شرع باشند منقول شرعی، همچو صلوة و زکوة و اگر موضوع له مهجور نشده باشد به نسبت با اول حقیقت خوانند و نسبت با ثانی مجاز، همچو لفظ اسد که به نسبت با حیوان مفترس حقیقت است و به نسبت با رجل شجاع مجاز، و در وقوع مشترک خلاف کردند. بعضی گفتند وقوع او واجب است چه الفاظ متناهی است و معانی نامتناهی است و حینئذ واجب شود که لفظ واحد به ازای معانی متعدده وضع کنند تا بدان وفا کند و این ضعیف است چه عدم تناهی معانی و تناهی به الفاظ هر دو ممنوع اند و بر تقدیر تسلیم چرا نشاید که معانی مقصوده به وضع متناهی باشند. و جمعی دیگر گفتند وقوع مشترک محال است، چه غرض از وضع الفاظ از برای معانی فهم است و بر تقدیر وضع لفظ واحد از برای معانی متعدده فهم ممکن نباشد و حینئذ نقض غرض لازم آید و این قول نیز ضعیف است چه فهم اجمالی ممکن است و شاید که مقصود همان باشد و حق آن است که وضع مشترک جایز است و واقع، و جواز آن به اعتبار تعدد واضع خود ظاهر است، چه باشد که شخص لفظی را به ازای معنی وضع کند و دیگری که او را از آن خبر نباشد همان لفظ را به ازای معنی دیگر وضع کند، و به اعتبار وحدت واضع هم جایز است، چه باشد که مقصود او ابهام باشد نه تصریح بنابر آنکه شاید در تصریح خللی باشد، پس لفظی را از برای دو معنی یا زیاده وضع کنند تا به وقت اطلاق آن ابهامی در او باشد. همچنین خلاف کردند در آنکه وقوع مشترک در قرآن جایز است یا نه و حق آن است که جایز است و واقع همچو: و اللیل اذا عسعس (قرآن 81/17) و ثلثة قروء که عسعس به اتفاق ائمهء لغت از برای اقبل و ادبر و قروء از برای طهر و حیض. همچنین در جواز وقوع مجاز در قرآن خلاف کرده اند. بعضی گفتند نشاید چه اگر تباین باشد لازم آید که حق تعالی متجوز بود و نیز التباس لازم آید و حق آن است که جایز است و اگر جایز نبودی واقع نبودی، لیکن واقع است کقوله تعالی: فوجدا فیها جداراً یرید أَن ینقضَّ فأَقامه (قرآن 18/77)، و سئل القریة (قرآن 12/82)، تجری بِأَعیننا (قرآن 54/14) و غیر آن و جواب از دلیل مانع است که اطلاق اسماء بر باریتعالی موقوف است بر اذن شارع، و التباس وقتی لازم آمدی که قرینه موجود نبودی، اما با وجود قرینه التباس نباشد.
فایدهء پنجم در بیان کلمات معربه، و بعضی این را جداگانه علمی نهاده اند و معرفت این جهت استکمال معانی و استکشاف مبانی از لوازم است، چه قرآن و حدیث که بنای اسلام و اساس احکام بر آن هر دو است مشتمل است بر کلمات معربه و معرب یا علم بود یا غیر علم و علم را تغییر کمتر می کنند، همچو: ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و نوح و لوط و غیر آن، و غیر علم را اگر فارسی نباشد هم تغییر کمتر کنند، همچو قسطاس که لفظ رومی است و قسطاط که حبشی است و مشکوة که هندی است و اگر فارسی بود بی تغیری نباشد و آن تغییر یا در حرکت همچو خوان که خاء را مکسور کردند و همچو میزاب که کسرهء میم را اشباع کردند و حرکت همزه را به ماقبل دادند. یا در حروف همچو جنبد و لجام که کاف را به جیم بدل کردند یا در حروف و حرکات، همچو سجیل و جوز که در اسم اول سین مفتوح بود مکسور کردند و در اسم دوم کاف مضموم بود مفتوح کردند و کاف را در هر دو به جیم بدل کردند و این معنی غالب باشد. و گاه باشد که کاف را به قاف بدل کنند در اول کلمه، همچو قهرمان یا در آخر، همچو منجنیق که در اصل منچنیک بود و گاه بود که بدل نکنند، همچو کستفزود که در اصل کاست افزوده بود و کستفزود (دیوانی را که ارباب در او خراج گویند آبها را نگاه دارند) و پی را به فاء بدل کنند، همچو فرند مر پرند را. و گاه بود که چیزی بر او زیاده کنند، همچو در استبرق که در اصل استبر بود و گاه بود که از او یک کلمه حذف کنند، همچو در بریده که در اصل بریده دنب بود. و گاه بود که تبدیل و زیادت هر دو واقع باشد، همچو صاروج مر جارو را که جیم را به صاد بدل کردند و در آخر جیم افزودند، همچو صولجان مر چوگان که جیم و کاف را به صاد و جیم بدل کردند و لام درافزودند و گفته اند که هر کلمه که در او صاد و جیم بود معرّب باشد، همچو صمج مر قنادیل را و صنج و صنجه مر سنج را و در بسط این معنی اگر زیاده مبالغه رود به تطویل انجامد و خلاف کرده اند در آن که در قرآن الفاظ معربه واقعند یا نه بعضی گفتند واقع نیستند، بقوله تعالی: هذا لِسان عربی مبین (قرآن 16/103) و لقوله تعالی قرآناً عربیاً (قرآن 12/2) و جواب آن است که قرآن به واسطهء اشتمال او بر کلمات چند معدود که در اصل عربی نبوده باشد لاتسلم که از عربیت بیرون رود، همچنانکه اگر یکی قصیده ای به فارسی انشا کند که در آنجا کلمات عربی باشد نگویند که آن قصیده فارسی نیست، همچو: اسب سیاه که در او موهای سفید باشد متفرق آن اسب را به واسطهء آن نگویند سیاه نیست و مذهب بعضی دیگر آن است که آن الفاظ را چنانکه عجم وضع کردند برای معنی مخصوص عرب نیز وضع کردند هم به ازای آن معنی و این هر دو وضع (معنی) و موافق یکدیگر افتادند و حینئذ از عربیت خارج نیفتد و این معنی ممتنع نیست، بلکه واقع است، همچو: صابون و تنور که این هردو باتفاق از جملهء توافق لغتین است و حق آن است که گوییم الفاظ معربه در قرآن واقعند چه توافق لغتین بعید است و تقریب استبرق و سجیل ظاهر است و نیز اهل عربیت اتفاق کردند بدان که ابراهیم لاینصرف است به واسطهء دو سبب یکی علمیت دیگر عجمه پس معرب واقع باشد، چه اجماع ایشان در این صورت حجت است. و العلم عندالله.
فایدهء ششم در بیان معرفت معانی الفاظ، بدان که لفظی از فارسی و یا ترکی و یا غیر آن که چون از معنی آن بپرسند لفظی که در جواب گفته شود معنی آن لفظ نیست، بلکه لفظ دیگر است مرادف او که به نسبت اشهر و اعرف است، مث ماء و آب و سو و پانی الفاظ مترادفه اند که به نسبت با عرب ماء اعرف است و به نسبت با اهل فرس آب و نسبت با ترک سو و به نسبت با هند پانی... و معنی او جسمی است رطب سیال که به اجسام مختلفة الصور منقسم نشود. و تعبیر از مفهومات اشیاء صعوبتی دارد و اکثر از آن بی خبرند تا به حدی که اگر از ایشان پرسند که معنی الله چیست، گویند خدا و ندانند که الله و خدا مرادف یکدیگرند و معنی او ذاتی است که استحقاق عبادت داشته باشد. والسلام. (نفایس الفنون چ تهران صص13 - 15).
|| تخته های در و یا قاب که در آلت ها استوار کنند.
(1) - Logos.
(2) - C'est djenah dans le dialecte .(لکلرک) espagnol.
(3) - ن ل: قدیم.

لغت آرا.

[لُ غَ] (نف مرکب) آرایش و زینت دهنده و آرایندهء لغت :
بی زبان لغت آرات به تازی و دری
گوش پر زیبق و چشم آمده در، باد پدر.
خاقانی.

لغت ساز.

[لُ غَ] (نف مرکب) سازندهء لغت. وضع کنندهء لغت :
لغت ساز قاموس خوانندگی است
شفادان علم نوازندگی است.
ملاطغرا (در تعریف قوال، از آنندراج).

لغت شناس.

[لُ غَ شِ] (نف مرکب)لغت دان. زبان دان : این مرد را طوطیی بود سخنسرای و صادق و لغت شناس و ناطق. (سندبادنامه ص86).

لغت نامه.

[لُ غَ مَ / مِ] (اِ مرکب) فرهنگ. دیکسیونر(1). کتاب لغت. قاموس اللغة :اردشیربن دیلمسپار النجمی الشاعر از من که ابومنصور علی بن احمد الاسدی الطوسی هستم لغت نامه ای خواست، چنانکه بر هر لغتی گواهی بود از قول شاعری از شعرای پارسی. (اسدی طوسی در مقدمهء لغت نامه).
(1) - Dictionnaire.

لغتیط.

[لَ] (اِ) صاحب عرض کتب در روم. (مفاتیح).

لغثون.

[لُ] (ع اِ) اندرون بینی. || بن بینی. ج، لغاثین. (منتهی الارب). و من المصحّف اللغثون و اللغنون و اللغدود و هو الخیشوم. (نشوء اللغة العربیة ص22).

لغثون.

[لُ] (اِخ) ناحیه ای است. (منتهی الارب).

لغثیط.

[لُ غُ] (اِخ) مهردار دربار روم. (دزی ج 2 ص537)(1).
(1) - Chancelier a la cour de Byzance.

لغد.

[لُ] (ع اِ) گوشت کرانهء گردن. (منتهی الارب). لغدود. لغدید. لغن. لغنون. || پوستی که از زیر حلق گاو آویخته باشد. (دزی). || گوشت پاره ای در گلو. (منتهی الارب). گوشتکی نزدیک لهاة. گوشت که بر گرداگرد ملازه بود. (مهذب الاسماء). || گوشت پارهء اندرون گوش و گویا آن زاید است. || گوشت در پایان دهن بسوی حلق. ج، الغاد. || منتهای نرمهء گوش به طرف پایین. (منتهی الارب).

لغد.

[لَ] (ع مص) برگردانیدن شتر را بر جاده. || دراز کشیدن گوش را تا راست شود. || بازداشتن کسی را از حاجت وی. (منتهی الارب).

لغدود.

[لُ] (ع اِ) گوشت کرانهء گردن. لغدید. لُغد. لغن. لغنون. ج، لغادید. (منتهی الارب). || الخیشوم. و من المصحّف اللغثون و اللغنون و اللغدود و هو الخیشوم. (نشوء اللغة العربیة ص22).

لغدة.

[لُ دَ] (اِخ) الحسن بن عبدالله، المعروف بلغدة و لکذة(1) ایضاً الاصبهانی ابوعلی. قدم بغداد و کان جیدالمعرفة بفنون الادب حسن القیام بالقیاس موفقاً فی کلامه و کان اماماً فی النحو و اللغة و کان فی طبقة ابی حنیفة الدینوری... و کان بینهما مناقضات. قال حمزة بن حسن الاصبهانی فی کتاب اصبهان و أقدم علی بن رستم الدیمیری(2) من سامرا ابراهیم بن غیث البغدادی و کان اصبهانیاً فخرج فی صغره الی العراق فبرع فی علم النحو و اللغة و هو جد عبدالله بن یعقوب الفقیه و روی عن ابی عبیدة و ابی زید... و عن ابی اسحاق ابراهیم بن غیث و ابی عمر الخرقی و هو اول من قدم اصبهان من اهل الادب و اللغة و عن الباهلی صاحب الاصمعی و عن الکرمانی صاحب الاخفش اخذ ابوعلی لغدة علی اللغة و کان ابوعلی یحضر مجلس ابی اسحاق و یکتب عنه ثم خالفه و قعد عنه و جعل ینقض علیه ما یملیه. قال حمزة و أنبانا من تقدم(3) من اهل اللغة من(4) اصبهان و صار فیها رئیساً یؤخذ عنه جماعة منهم ابوعلی لغدة و کان رأساً فی اللغة و العلم و الشعر و النحو حفظ فی صغره کتب ابی زید و ابی عبیدة و الاصمعی ثم تتبع مافیها فامتحن بها الاعراب الوافدین اصبهان و کانوا یغدون علی محمد بن یحیی بن ابان فیضربون خیمهم بفناء داره فی باغ سلم بن عود و یقصدهم ابوعلی کل یوم فیلقی علیهم مسائل شکوکة من کتب اللغة و ثبت تلک الاوصاف عن الفاظهم فی الکتاب الذی سماه کتاب النوارد ثم لم یکن له فی آخر ایامه نظیر له بالعراق. قال و کتاب النوادر هذا کتاب کبیر یقوم بازاء کل ما خرج الی الناس من کتب ابی زید فی النوادر و له من الکتب الصغار کتاب الصفات کتاب خلق الانسان، کتاب خلق الفرس. و کتب اخر کثیرة من صغارالکتب و له ردود علی علماء اللغة و علی رواة الشعر و الشعراء قد جمعناها نحن فی کتاب و انفذناه الی ابی اسحاق الزجاج رحمه الله. قال محمد بن اسحاق الندیم و له من التصانیف کتاب الرد علی الشعراء نقضه علیه ابوحنیفة الدینوری. کتاب النطق. کتاب الرد علی ابی عبید فی غریب الحدیث. کتاب علل النحو. کتاب مختصر فی النحو. کتاب الهشاشة و البشاشة. کتاب التسمیة. کتاب شرح معانی الباهلی. کتاب نقض علل النحو. کتاب الرد علی ابن قتیبة فی غریب الحدیث و افرد(5) حمزة الاصبهانی فی کتاب اصبهان اشعاراً للغدة منها:
ذهب الرجال المقتدی بفعالهم
و المنکرون لکل امر منکر
و بقیت فی خلف یزین بعضهم
بعضاً لیستر معور من معور
ما اقرب الاشیاء حین یسوقها
قدر و ابعدها اذا لم تقدر
الجد انهض بالفتی من کسره
فانهض لجد فی الحوادث او ذر
و اذا تسعرت الامور فارجها
و علیک بالامر الذی لم یعسر
و من شعره ایضاً:
خیر اخوانک المشارک فی الم
ر و این الشریک فی المر اینا
الذی ان شهدت سرک فی القو
م و ان غبت کان اذناً و عینا
مثل تبر العقیان ان مسه النا
ر جلاء الجلاد فازداد زینا
و اخوالسوء این یغب عنک یسبع
ک و ان یحضر(6) یکن ذلک شینا
جیبه غیرناصح و مناه
ان یعیب الخلیل افکا و میناً
فاصر منه و لاتلهف علیه
ان صرماً له کنقدک دیناً
و من شعره ایضاً:
بذلت لک الصفاء بکل جهدی
و کنت کما هویت فصرت فزا(7)
جرحت بمدیة فخرزت انفی
و حبل مودتی بیدیک حزاً
و لم تترک الی صلح مجازاً
و لا فیه لمطلبه مهزا
ستمکث نادماً فی العیش منی
و تعلم ان رأیک کان عجزاً
و تذکرنی اذا جربت غیری
و تعلم اننی لک کنت کنزاً.
(معجم الادباء ج3 صص82 - 84).
رجوع به ابوعلی لذکه و ابوعلی حسن بن عبدالله شود.
(1) - ن ل: بلغذه لکذه فی ایضاً (و الحرف فی مشطوب)، و فی البغیة بلکذة بضم اللام و سکون الذّال المعجمة (یرید و سکون الکاف و فتح الذال) و یقال لغذة بالغین.
(2) - کذا بالاصل.
(3) - شاید: و قد تقدم.
(4) - شاید: فی.
(5) - شاید: اورد.
(6) - شاید: یحضرن.
(7) - ن ل: خزا.

لغدید.

[لِ] (ع اِ) لغدود. گوشت کرانهء گردن. (منتهی الارب).

لغذمی.

[لَ ذَ می ی] (ع ص نسبی)بسیارخوار. (منتهی الارب). اَکول.

لغز.

[لُ] (اِخ) از نواحی یمامه. (از معجم البلدان).

لغز.

[لَ] (ع مص) برگردانیدن چیزی را از وجه آن. (منتهی الارب).

لغز.

[لُ] (ع اِ) لُغُز. لُغَز. (منتهی الارب). چیستان. دیسان. (لغت محلی شوشتر ذیل دیسان). ج، الغاز. || سوراخ کلاکموش و سوسمار و موش. لَغْز. لُغَز. (منتهی الارب).

لغز.

[لَ] (ع اِ) سوراخ کلاکموش و سوسمار و موش. لُغَز. لُغز. (منتهی الارب).

لغز.

[لُ غُ] (ع اِ) چیستان. لُغَز. ج، اَلغاز. (منتهی الارب).

لغز.

[لُ غَ] (ع اِ) سوراخ کلاکموش و سوسمار و موش. لُغز. || چیستان(1). لُغُز. لُغْز. ج، الغاز. (منتهی الارب). ماکذا. دیسان. (لغت محلی شوشتر، ذیل دیسان). چیست آن. سخنی باشد پوشیده. (اوبهی). پَرد. (السامی). بُرد. (سروری). اُحجیه. بَرد. (برهان). اُغلوطه. (سروری ذیل لغت برد). بند. چریک مستان؟ (دهار). بردنک؟ آجاجه؟ (مهذب الاسماء). شمس قیس رازی گوید: در اصل لغت برگردانیدن چیزی است از سمت راست و الغاز راههای کژمژ است و لغیزا، سوراخ موش دشتی است که بر وریب خانهء اصل ببرد و چند راه مختلف بیرون برد تا از مضیق طلب صیادان به سویی بیرون جهد و این جنس سخن را از بهر آن لغز خواندند که صرف معنی است از سمت فهم راست، و بعضی مردم آن را لغز خوانند به ضم لام و غین و در دیوان الادب آن را در باب فُعل آورده است، به ضم فاء و فتح عین. و لغز آن است که معنیی از معانی در کسوت عبارتی مشکل متشابه به طریق سؤال بپرسند و از این جهت در خراسان آن را چیست آن خوانند و این صنعت چون عذب و مطبوع افتد و اوصاف آن از روی معنی با مقصود مناسبتی دارد و به حشو الفاظ دراز نگردد و از تشبیهات کاذب و استعارات بعید دور بود پسندیده باشد و تشحیذ خاطر را بشاید، چنانکه معزی در صفت قلم تشبیب قصیده ای ساخته است اگرچه سخت ظاهر است:
لغز
چه پیکر است ز تیر سپهر یافته تیر
به شکل تیر و بدو ملک راست گشته چو تیر
کجا بگرید در کالبد بخندد جان
کجا بنالد در آسمان بنازد تیر
ز نادرات جواهرنشان دهد به سرشک
ز مشکلات ضمایر خبر دهد به صریر
هر آنچ طبع براندیشد او کند تألیف
هر آنچ وهم فرازآرد او کند تفسیر.
و خاقانی در کبوتران پرنده گفته است (اگرچه سخت دراز است):
لغز
مصور چیست آن حصنی نکو بندیش و به بنگر
نه در پیدا ز بام او، نه پیدا بام او از در
شده در ذات او فکرت چو رای ابلهان عاجز
چنان کاندر صفات او دل دانا شود مضطر
تو گویی رزمگاهستی ز هر سویی رسد فوجی
یکی لرزان ز بیم جان، یکی دلشاد و بازیگر
یکی پنداری از خفت مگر چرخی است گردنده
یکی گویی ز استادی برون خواهد شد از چنبر
یکی را طیلسان بینی به سان فرش بوقلمون
یکی از بهرمان دارد ردا و کسوت و افسر
یکی همچون زن زانی ز شرم شوی در خجلت
روان گشته به هر جایی به پای اندر کشان چادر
رقیب اندر پی ایشان به هشیاری چو بدمستان
یکی رمحی به دست اندر کز او نسبت کند شکر(2)
بلند از پست برتازند بی ترتیب از آن گونه
خیال اختر ار بینی به روز اندر هوا بی مر
فرودآیند و برگردند گرد عرض گاه خود
همی جویند بی تأخیر کام دل ز یکدیگر
یکی نالنده بی علت یکی در جنگ بی آلت
یکی دربند بی زلت یکی بی رود خنیاگر
یکی همچون زحل تاری دوم چون مشتری روشن
سوم مریخ گون رنگش چهارم زهرهء ازهر
هوا از صورت هر یک چو دعوت خانهء مانی
زمین از سایهء هر یک چو صنعت خانهء آزر
بسا پیر و جوان بینی از ایشان خرم و شادان
بسا سیمین بران بینی از ایشان گشته سیمین بر
کشیده یک به یک پیکر ز بهر نزهت و شادی
به پیش خسرو عادل صف اندر صف پر اندر پر.
و دیگری گفته است در کپان:
لغز
چیست نه شلوار و نه پیراهنش
هرچه خواهی می نهی در دامنش
راست گوید هرچه گوید بی زبان
اژدهائی عقربی در گردنش.
و دیگری گفته است در مقراض:
لغز
چیست کاندر دهان بی دندانش
هرچه افتاد ریزریز کند
چون زدی در دو چشم او انگشت
در زمان هر دو گوش تیز کند.
و دیگری گفته است در کوزهء آب:
لغز
لعبتی چیست نغز و خاک مزاج
که به آبی است از جهان خرسند
دست بر سر نهاده پنداری
به سر خویش می خورد سوگند.
(المعجم شمس قیس رازی چ تهران صص313 - 316). جرجانی گوید: [ اللغز ]مثل المعمی الا انه یجی ءُ علی طریقة السؤال کقول الحریری فی الخمر:
و ما شی ء اذا فسدا.
تحول غیه رشدا.(تعریفات).
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لغز با غین معجمه نزد بلغا، کلامی است موزون که دلالت کند بر ذات شیئی از اشیاء به ذکر خواص و لوازم آن شی ء مشروط بر آنکه آن صفات به طور مجموع مخصوص بدان ذات باشد و در غیر آن در یک جا یافت نشود، هرچند هر یک از آنها در غیر آن هم موجود باشد به طریقی که ذهن مستقیم و طبع سلیم انتقال کند از آن کلام بر آن ذات و عجم آن را چیستان نامند:
چیست آن کس ز عقل دشمن و دوست (؟)
هم بخواهند دوست و هم دشمن
از صفت حافظ است و مهلک نیز
وز نمط هم مخوف و هم مأمن.
از این قطعه مراد تیغ است و از قسم بدائع لغز است آنچه از زبان مقصود به رمز گفته شود، مانند این رباعی که جهت کمان است:
من خود کج و راستان ز من راست روند
داس ظفرم چو کشت دولت دروند
پشت از پی خدمت چو کنم خم که و مه
از هر طرفی زمزمهء زِه شنوند
کذا فی مجمع الصنایع - انتهی.
وطواط در حدائق السحر گوید: لغز، این صنعت همان معمی است، الا که این را به طریق سؤال گویند و عجم این را چیستان خوانند، مثالش حریری راست در میل:
و ما ناکح اختین جهراً و خفیة
ولیس علیه فی النکاح سبیل
متی یغش هذی یغش فی الحال هذه
و ان مال بعل لم یجده یمیل
یزیدهما عندالمشیب تعهداً
و براً و هذا فی البعول قلیل.
هم او راست در شراب:
و ما شی ء اذا فسدا
تحول غیّهُ رشدا
و ان هو راق او صافاً
اثار الشرّ حیث بدا
زکیّ العرق والده
ولکن بئس ما ولدا
امیرمعزی گوید در قلم و نیکوست:
چه پیکر است ز تیر سپهر یافته تیر
بشکل تیر و بدو ملک راست گشته چو تیر
کجا بگرید در کالبد بخندد جان
کجا بنالد بر آسمان بنازد تیر
ز نادرات خواطر دهد نشان به سرشک
ز مشکلات ضمائر دهد خبر به صریر
هر آنچ طبع براندیشد او کند تألیف
هر آنچ وهم فرازآرد او کند تفسیر.
دیگر مراست(3) در انگشتری:
چیست آن شکل آسمان کردار
آفتاب اندر او گرفته قرار
نعمت و محنت است از آثارش
آسمان را چنین بود آثار
که خورد زینهار بر اعدا
گاه احباب را دهد زنهار
ناظم کارهاست بی تدبیر
کاشف رازهاست بی گفتار
زو یکی را بشارت است به تخت
زو یکی را اشارت است به دار
عاشق زار نی و پیکر او
زرد و چفته به سان عاشق زار
زرد شد ناچشیده شربت عشق
چفته شد ناکشیده فرقت یار
هست لاغرتر از میان صنم
هست کوچکتر از دهان نگار
نیست مار و چو مار حلقه شده ست
وندر او مهره ای چو مهرهء مار.
(حدائق السحر فی دقائق الشعر).
صاحب برهان گوید: در عربی به معنی پیچیدگی باشد و از این جهت است که چیستان را لغز گویند که پیچیدگی دارد. و صاحب آنندراج آرد: به اصطلاح کلامی است موزون که دلالت کند بر ذات شیئی از اشیاء به ذکر خواص و لوازم آن شی ء مشروط به اینکه مجموع الصفات مخصوص بدان ذات باشد و در غیر او یافته نشود هرچند هر یک از آنها در غیر او موجود باشد به طریقی که ذهن مستقیم و طبع سلیم انتقال کند از آن کلام بدان ذات و عجم این قسم را چیستان خوانند:
چیست آن درج زُمرّدرنگ ناپیدادهان
چون صدف یکتا دُری ناسفته دارد در میان
حیرتی دارم که چون آن درج بشکافد کسی
افکند آن گوهر ناسفته از کف رایگان
مبدع صورت چو ترکیب وجودش نقش بست
پوستش بر مو پدید آورد و مو بر استخوان.
که انبه باشد.
چیزی چه بود مرده بیک کنج نهاده
زنده نشود تا نکنی ز آتش بریان.
که شمع باشد.
آن چیست که خود ریسد و خود بافد جامه
خود جامه همی بافد او باشد عریان.
که عنکبوت باشد. (آنندراج) :
چشم شه دو گز همی دید از لغز
چشم آن پایان نگر پنجاه گز.مولوی.
|| در مثنوی لغز در شعر ذیل آمده است، ولی معنی آن روشن نیست. در حاشیهء مثنوی چ علاءالدوله به معنی خزیدن ثبت شده است. رجوع به مدخل ذیل شود :
شیر نر گنبد همی کرد از لغز
در هوا چون موج دریا بیست گز
گنبدی کرد از بلندی شیر هول
خود نبودش قوت امکان و حول.مولوی.
- علم اللغز.؛ رجوع به الغاز شود. (کشف الظنون).
(1) - Logogriphe. Enigme. (2) - شکر، سیخول. ژوژک. خارپشت تیرانداز.
(3) - یعنی رشید وطواط را.

لغز.

[لَ] (اِمص) صاحب آنندراج گوید: خزیدن باشد از جای خود، یعنی لغزیدن. و در فرهنگ اوبهی آمده: فروخزیدن بود از جای خود، گویند: پایش لغزید. اما لغز اسمی است که از آن مصدر لغزیدن و صیغه های دیگر ساخته اند و ترکیب هایی با کلمات دیگر نیز دارد، نظیر: پالغز و پای لغز به معنی عثرت و زلت و جای خزیدن :
چگونه توان داد پالغزشان
که آن کبر کم دارد از مغزشان.نظامی.
چو افتاد دشمن در آن پای لغز
به سم سمندش بسنبید مغز.نظامی.
میی کز خودم پای لغزی دهد
چو صبحم دماغ دو مغزی دهد.نظامی.
کرا دل دهد کز چنین جای نغز
نهد پای خود را در آن پای لغز.نظامی.
شد از بند آن پیر پالوده مغز
هراسان شد از کار آن پای لغز.نظامی.
مبادا که شه را رسد پای لغز
که گردد سر ملک شوریده مغز.نظامی.
جهاندار در کار آن پای لغز
از آن داستان ماند شوریده مغز.نظامی.
چو هندوملک دید کآن پاک مغز
ندارد بدین کار در پای لغز.نظامی.
رجوع به پای لغز، پالغز و لغزیدن شود.

لغزا.

[لَ] (نف) لغزنده.

لغزان.

[لَ] (نف) لخشان(1). لغزنده. لیز. در حال لغزیدن. اَملس. نسو. نسود. عَثور. لزج. لَجز. قرقر. زُهلول. (منتهی الارب) :
آب کندی دور و بس تاریک جای
لغزلغزان چون در او بنهند پای.رودکی.
سرش همچو سر ماهی است لغزان.
سوزنی.
زُل؛ جای لغزان. زَلق؛ جای لغزان. مکان دحض؛ جای لغزان. مکان دحوض؛ جای لغزان. مدحضة؛ جای لغزان. فأو؛ جای تابان و لغزان. افئاء؛ در زمین تابان و لغزان درآمدن. تمرید؛ هموار و لغزان و رخشان ساختن بنا را. لَزج؛ لغزان شدن. (منتهی الارب).
(1) - Glissant.

لغزاندن.

[لَ دَ] (مص) لخشاندن. لغزانیدن.

لغزاننده.

[لَ نَنْ دَ / دِ] (نف) لخشاننده.

لغزانی.

[لَ] (حامص) لخشانی. ملاست. لیزی.

لغزانیدن.

[لَ دَ] (مص) لخشانیدن. ازلال. (مجمل اللغة). ازلاق. (منتهی الارب). استزلال. (زوزنی). و رجوع به فرولغزانیدن شود : آفریدگار تبارک و تعالی رطوبتی لزج آفریده است اندرون روده ها و بر سطح روده اندوده تا درشتی ثقل و تیزی اخلاط را که بر وی میگذرد از وی بازدارد و آن را زود دفع کند و بلغزاند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). دَلق؛ بیرون کردن شمشیر از نیام و لغزانیدن. ادحاض؛ لغزانیدن پای. (منتهی الارب).

لغزخوان.

[لُ غَ خوا / خا] (نف مرکب)لغازخوان. عیب کننده از روی عناد و حسد و پرادعائی.

لغز خواندن.

[لُ غَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) لُغاز خواندن. عیب کردن از روی عناد و حسد و پرادعائی. در تداول عوام، عیب گفتن چیزی یا کسی را.

لغزخوانی.

[لُ غَ خوا / خا] (حامص مرکب) لغازخوانی. عمل لغزخوان. عیب گیری بر کسی چیزی را.

لغزش.

[لَ زِ] (اِمص) اسم مصدر از لغزیدن. عمل لغزیدن. تغییر محل جسمی بر روی جسم دیگر به نحوی که نغلطد و نچرخد. مزلت. زلل. زلت. عَثرت. هفوة. خطا. زلق. زلیلی. سقطة. توفه. شکوخه: زَلة و زُلة؛ لغزش پای در گل و لغزش در سخن. سِقاط؛ لغزش در قول و در فعل. (منتهی الارب).

لغزشگاه.

[لَ زِ] (اِ مرکب) جای لغزیدن. لغزشگه. مَزلة. (منتهی الارب).

لغزشگه.

[لَ زِ گَهْ] (اِ مرکب) جای لغزیدن. لغزشگاه.

لغزشی.

[لَ زِ] (ص نسبی) که لغزیدن عادت اوست. معتاد به لغزش. اهل لغزش.

لغز فروختن.

[لُ غَ فُ تَ] (مص مرکب)لغاز خواندن. لغازخوانی کردن :
مدعی گو لغز و نکته به حافظ مفروش
کلک ما نیز زبانی و بیانی دارد.حافظ.
گفت حافظ لغز و نکته به یاران مفروش
آه از این لطف به انواع عتاب آلوده.حافظ.

لغزگو.

[لُ غَ] (نف مرکب) لغزخوان.

لغزگوی.

[لُ غَ] (نف مرکب) لغزخوان.

لغزناک.

[لَ] (ص مرکب) لغزنده. نسو. صاف. لغزان: الصفوان؛ ... سنگ سادهء لغزناک. الصلد؛ سنگ درفشان و سنگ لغزناک بی خاک. (دستوراللغة).

لغزندگی.

[لَ زَ دَ / دِ] (حامص) حالت لغزنده. لیزی. لخشندگی.

لغزنده.

[لَ زَ دَ / دِ] (نف) زلق. زَلجب. (منتهی الارب). سُرخورنده. فروخزنده. لیزخورنده: رَجلٌ دَلص؛ مرد بسیار لغزنده. رَجلٌ ادلص؛ مرد بسیار لغزنده. دلصاء؛ زن لغزنده. (منتهی الارب).
- طاس لغزنده؛ لانهء حشره ای مورچه خوار. سوراخ مورچه خوار که به صورت قیف و طَرجَهاله ای در صحرا سازد و این سوراخ قیف مانند را با خاکی به نرمی غبار برآورد و خود در زیر خاک پنهان باشد و آنگاه که مورچه در طاس (قیف) افتد بر اثر لغزیدن پاهای او در غبار نتواند بیرون آمدن، و مورچه خوار از زیر غبار سر بیرون کند و مورچه را فروکشد و بخورد :
چو در طاس لغزنده(1) افتاد مور
رهاننده را چاره باید نه زور.نظامی.
(1) - در شرفنامه چ وحید دستگردی رخشنده آمده است که در این صورت شاهد نتواند بود.

لغزی.

[لُ غَ] () قصیدهء لغزی :
به لفظ پارسی و چینی و خُماخسرو
به لحن مویهء زال و قصیدهء لغزی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص 65).

لغزیدگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لغزیده. رجوع به لغزیده شود.

لغزیدن.

[لَ دَ] (مص) پای از پیش بدررفتن و افتادن. (برهان). فروخزیدن (بی اراده). عثرت. عثار. زلت. زلل. مزلت. بخیزیدن. آن بود که کسی را پای بخیزد و بیفتد. لیزیدن. سریدن و لیز خوردن است نه افتادن، یعنی ممکن است آدمی بلغزد و نیوفتد. لخشیدن. شخشیدن. استزلال. زّل. (دهار). زلیل. زلول. زُلوء. تزلج. زلق. زلیلاء. زلیلی. دَحس. (منتهی الارب) :
ترّ است زمین ز دیدگان من
چون پی بنهم همی فرولغزم.آغاجی.
تر گشت زمین ز آب چشمم
چون پای نهم همی بلغزم.
قول فلان و فلان ترا نکند سود
گرت بلغزد قدم ز پایهء ایمان.ناصرخسرو.
شرح آن را گفتمی من از سری
لیک ترسم تا نلغزد خاطری.مولوی.
ترا ملامت رندان و عاشقان سعدی
دگر حلال نباشد که خود بلغزیدی.سعدی.
بگفت آنجا پریرویان نغزند
چو گل بسیار شد پیلان بلغزند.سعدی.
یکی از صلحای لبنان... به جامع دمشق بر کنار برکه ای طهارت همی ساخت پایش بلغزید و به حوض درافتاد. (گلستان).
یکی را که علم است و تدبیر و رای
گرش پای عصمت بلغزد ز جای.سعدی.
گرم پای ایمان نلغزد ز جای
به سر برنهم تاج عفو خدای.سعدی.
عجب نبود گران بار ار فرولغزد به آب و گل
که بختی لوک گردد چون گذر باشد به پلوانش.
امیرخسرو.
دلا سلوک چنان کن که گر بلغزد پای
فرشته ات به دو دست دعا نگه دارد.حافظ.
مگر گویا از [ آن ] آئینهء رخسار شد صائب
که می لغزد زبان در حالت گفتار طوطی را.
صائب (از آنندراج).
اِنسحاط؛ از دست لغزیدن. اندلاص؛ لغزیدن از دست کسی و افتادن. دحض؛ لغزیدن پای کسی. (منتهی الارب). || به لغت ماوراءالنهر به معنی دوشیدن و آشامیدن باشد. (برهان).

لغزیدنی.

[لَ دَ] (ص لیاقت) درخور لغزیدن. لخشیدنی.

لغزیده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لغزیدن. لخشیده: رَمیَّةٌ شاطفة؛ رمیه که از کشتنگاه لغزیده و جنبیده باشد. (منتهی الارب).

لغسر.

[لَ سَ] (ص مرکب) شخصی را گویند که سر او موی نداشته باشد، چه لغ به معنی بی موی و صافی آمده است. (برهان). آنکه بر سرش موی نباشد.

لغ شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) بر جای خود جنبیدن.
- لغ شدن تخم مرغ و میخ کوفته و هندوانه و -جز آن؛ جنبیدن و گاه جنبانیدن آواز دادن آن.
- لغ شدن دندان؛ جنبان شدن آن. سست شدن ریشهء آن و جنبیدن با محرکی.

لغط.

[لَ غَ / لَ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن. (منتهی الارب). بانگ و خروش کردن. شغب کردن. (تاج المصادر). لغطوا بالشکایة. (دزی). || بانگ کردن کبوتر و سنگخوار. لغیط. (منتهی الارب).

لغط.

[لَ غَ / لَ] (ع اِ) بانگ و خروش. (منتهی الارب) : سلطان از کثرت لغط و سورت شطط ایشان تغافل نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص322). || آوازهای مبهم که فهمیده نشود. ج، اَلغاط. (منتهی الارب).

لغط.

[لَ] (ع اِ) صحن پیش در خانه. (منتهی الارب).

لغف.

[لَ] (ع مص) فروبردن نان خورش را. || لقمه ساختن نان خورش را. (منتهی الارب).

لغفاء.

[لُ غَ] (ع ص، اِ) جِ لغیف. (منتهی الارب).

لغفة.

[لُ فَ] (ع اِ) لقمه. (منتهی الارب).

لغلاغو.

[لَ] (اِ) دیگ کوچک دسته دار شبیه ماهی تابه برای سرخ کردن خوراک (گناباد). لاغلاغو (در تداول اهالی مشهد). تابه. ماهی تابه. روغن داغ کن. لِغلِوی (در تداول اهالی سبزوار).

لغلاغودم.

[لَ دُ] (اِخ) دهی است به گناباد خراسان.

لغ لغ.

[لِ لِ] (اِ صوت) آواز از سوئی به سوئی شدن مایعی، چنانکه هندوانهء تباه چون او را بجنبانند. آواز آب در شکم. آواز آب در مشک چون بجنبانند.

لغلغ.

[لَ لَ] (ع اِ) مرغی است غیر لکلک. (منتهی الارب). اللغلغ، و هو دون الاوزّ فی المقدار، لونه کلون الاوز الحبشی الی السواد، ابیض الجفن، اصفرالعین و یعرف فی مصر بالعراقی. و یأتی فی مبادی ء طلوع زرعها زمن اتیان الکراکی الیها. من شأنها ان یتقدمها واحد منها کالدلیل لها ثم قد تکون صفاً واحداً ممتداً کالحبل و دلیلها فی وسطها متقدم علیها بعض التقدم. و قد یصف خلفه صفین ممتدّین یلقیانه فی زاویة حادة حتی یصیر کانه حرف جیم بلاعراقة، متساویة الطرفین و من خاصتها انها اذا کبرت حدث فی بیاض بطونها و صدورها نقط سود. و الفرخ منها لایعتریه ذلک. (صبح الاعشی ج2 ص63).

لغلغة.

[لَ لَ غَ] (ع مص) نیک تر کردن اشکنه را. || (اِمص) شکستگی زبان. یقال: فی کلامه لغلغة؛ ای عجمة و لجلجة. (منتهی الارب).

لغم.

[لَ غَ] (ع اِ) بوی خوش اندک. || نای زبان و رگهای آن. (منتهی الارب).

لغم.

[لَ غَ] (اِ) لگام. (شعوری). رجوع به لغام شود.

لغم.

[لَ غَ] (ع اِمص) سخت تفتگی و بی آرامی. (منتهی الارب).

لغم.

[لَ] (ع مص) کفک انداختن شتر از دهان. || خبر دادن از چیزی که یقین آن ندارد :
کریم سانخ آن است بی شک و شبهت
کریم سونخ او بی دغا و لغم و زنخ.
سوزنی.

لغماء.

[لَ] (ع ص) گوسپند سپیدروی. (منتهی الارب).

لغمان.

[لِ] (اِخ) دهی جزو دهستان دیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 17500گزی جنوب کلیبر و 14500گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل مایل به گرمی و دارای 220 تن سکنه. آب آن از چشمه . محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لغن.

[لَ] (ع اِمص) خرسندی. || نشاط و جوانی. (منتهی الارب).

لغن.

[لُ] (ع اِ) کرکرانک نزدیک گوش. || گوشت کرانهء گوش و گردن. لغد. لغدود. لغنون. || دروغ. یقال: جئت بلغن غیرک؛ اذا انکرت ما تکلم به من اللغة. (منتهی الارب).

لغن.

[لَ] (اِ) به معنی نان باشد. (از نسخه ای از لغت نامهء اسدی).

لغنک.

[لَ غَنْ نَ کَ] (ع ق) به معنی لعلک در لغت بنی تمیم. (منتهی الارب). بوکه ترا.

لغنون.

[لُ] (ع اِ) گوشت پارهء کرانهء گردن. ج، لغانین. (منتهی الارب). لغن. لغد. لغدود. || اندرون بینی و بن آن. (منتهی الارب). و من المصحّف اللغثون و اللغنون و اللغدود، و هو الخیشوم. (نشوء اللغة العربیة ص22).

لغو.

[لَغْوْ] (ع ص، اِ) سخن بیهوده. (منتهی الارب). لغیّ. لغوی. سخن نافرجام. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). باطل. (مهذب الاسماء). افکنده. به شمار نیامده. سقط. بی معنی. بیهوده. جرجانی گوید: ضم الکلام ما هو ساقط العبرة منه و هو الذی لا معنی له فی حق ثبوت الحکم. (تعریفات). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لغو به فتح لام و سکون غین معجمه در لغت بیهوده و سخن باطل. کما فی مدار الافاضل و در تفسیر قشیری گفته که لغو آن چیزی است که آدمی را از یاد و ذکر خدا غافل سازد و پاره ای گفته اند: لغو چیزی باشد که موجب وسیله نزد خدا نشود. دیگری گفته لغو سخنی باشد که شنیدن آن موجب غفلت از ذکر و یاد حق گردد. || (اصطلاح نحو) و در اصطلاح نحویان قسمی از ظرف است که آن را ملغی نامند و ضمن معنی ظرف بیان آن گذشت. || (اصطلاح شرع) و لغو در اصطلاح شرع قسمی از سوگند باشد که بیان آن ضمن تفسیر لفظ یمین خواهد آمد ان شاءالله تعالی - انتهی : هر دو منزّهیم از لغو و تأثیم. (ترجمهء تاریخ یمینی صص 448 - 449). و امور لغو را عادت نکند. (مجالس سعدی).
گر از بنده لغوی شنیدی مرنج
جهاندیده بسیار گوید دروغ.سعدی.
|| هیچکاره از هر چیزی. || خطا. لغیّ. لغویّ. || آنچه در حساب و شمار نیاید از شتربچه و گوسپند ریزه که در دیت داده شود به سبب حقارت و خردی وی. لغیّ. (منتهی الارب). || گناه. منه : قوله تعالی: لایؤاخذکم الله باللغو فی ایمانکم (قرآن 2/225 و 5/89)؛ ای بالاثم فی الخلف اذا کفرتم و بما لایعقد علیه القلب و هو کقولک بلی والله لاوالله. (منتهی الارب). || استثناء، یعنی در سوگند کلمهء اِن شاءالله گفتن. سوگندی که به قصد دل نباشد. (منتخب اللغات). جرجانی گوید: هو ان یحلف علی شی ء و هو یری انه کذلک و لیس کما یری فی الواقع هذا عند ابی حنیفة و قال الشافعی هی ما لایعقد الرجل قلبه علیه کقوله لا والله و بلی والله (تعریفات): عقد؛ سوگند بدون لغو و استثناء. (منتهی الارب).

لغو.

[لَغْوْ] (ع مص) سخن گفتن. || ناامید گردیدن. || تر کردن اشکنه را از چربش. || بانگ کردن سگ. || لغیّ. لاغیة. ملغاة. بیهوده گفتن. (منتهی الارب). نافرجام گفتن. (زوزنی) (تاج المصادر). || خطا کردن در سخن. (منتهی الارب). || لغا الشی ء؛ بطّل. (دزی).

لغو.

[لُغْوْ] (ع اِ) نوعی زبان و سخن قومی. (غیاث) (آنندراج).

لغوب.

[لُ / لَ] (ع مص) سخت مانده گردیدن. لغب. (منتهی الارب). مانده شدن. (ترجمان القرآن جرجانی) (تاج المصادر) (زوزنی). ماندگی. مانده و رنجه شدن. رنجوری. (غیاث). اِعْیاء. تعب :
این چنین فکر دقیق و رای خوب
تو چنین عریان پیاده در لغوب.
مولوی.

لغوب.

[لَ] (ع ص) مرد سست و گول. (منتهی الارب).

لغوبة.

[لُ بَ] (ع اِمص) سستی و گولی. لغابة. (منتهی الارب).

لغ و پغ.

[لَغْ غُ پَ] (ص مرکب، از اتباع)از اتباع است. رجوع به لغ شود.

لغوخای.

[لَغْوْ] (نف مرکب) هرزه درای :
ز بس گشته در گفتگو لغوخای
دو دندان بود در دهانش چو نای.
ملاطغرا (در هجو، از آنندراج).

لغود.

[لُ] (ع اِ) جِ لغد. (دزی).

لغوس.

[لَغْ وَ] (ع اِ) گرگ. || (ص، اِ) مرد سبک چست در خوردن. (منتهی الارب). آنکه حریص بود بر خوردن. (مهذب الاسماء). || مرد آزمند. || دزد بسیار فریبندهء پلیدطبع. || گیاهی است که ستور چرد آنرا. || گیاه سبک و تنک. || نهال که بجنبد از تری و تازگی. (منتهی الارب).

لغوس.

[لَ] (معرب، اِ) ضریر انطاکی در کلمهء ارنب گوید: به زبان یونانی و فارسی (؟) ارنب را گویند. رجوع به لاغوس شود.

لغوسة.

[لَغْ وَ سَ] (ع اِ) خبر که حقیقتش معلوم نشود. یقال: هو لغوسة من خبر؛ اذا لم یتحقق شی ء منه. (منتهی الارب).

لغو شدن.

[لَغْوْ شُ دَ] (مص مرکب) باطل شدن، چنانکه امتیازی یا قراردادی.

لغو کردن.

[لَغْوْ کَ دَ] (مص مرکب) ابطال کردن، چنانکه پیمانی یا قانونی(1).
(1) - Abroger.

لغو گفتن.

[لَغْوْ گُ تَ] (مص مرکب)حرف مفت زدن. بیهوده گفتن. سخن نسنجیده گفتن. جفنگ گفتن.

لغوگوی.

[لَغْوْ] (نف مرکب) بیهوده گوی. نافرجام گوی.

لغ و لوغ.

[لَغْ غُ] (ص مرکب، از اتباع)که استوار نیست.
- دندانهائی لغ و لوغ؛ نااستوار و جنبان.

لغون.

[لُ] (ع اِ) جِ لغة. (منتهی الارب). رجوع به لغة شود.

لغونه.

[لَ نَ / نِ] (اِ) آرایش و گلگونه. (غیاث). زیب و زینت و آرایش. (برهان).

لغوی.

[لُ غَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لغت. || دانشمند علم لغت(1). مردی که دانش لغت دارد. دانای به علم لغت. عالم به لغت. ج، لغویون، لغویین :
چو ابن رومی شاعر چو ابن مقله دبیر
چو ابن معتز نحوی چو اصمعی لغوی(2).
منوچهری.
(1) - Lexicographe. (2) - فارسی زبانان به تخفیف یاء تلفظ کنند.

لغوی.

[لَ وا] (ع ص، اِ) سخن بیهوده. لغو. || هیچکاره از هر چیزی. لغو. || خطا. لغو. || بانگ مرغ سنگخوار. لغط. (منتهی الارب).

لغوی.

[لَ وا] (اِخ) موضعی است در شعر عروة بن معروف الاسدی، مشهور به ابن حجلة. (از معجم البلدان).

لغویات.

[لَ وی یا] (ع ص، اِ) جِ لغویة. سخنان بیهوده و هیچکاره. (آنندراج).

لغویون.

[لُ غَ وی یو] (ع ص، اِ) جِ لُغَویّ. لُغَویّین. دانشمندان علم لغت.

لغویة.

[لَ وی یَ] (ع ص نسبی، اِ) سخن بیهوده. ج، لغویات.

لغی.

[لُ غا] (ع اِ) جِ لغت. (منتهی الارب).

لغی.

[لَ غَنْ] (ع ص، اِ) لغو. سخن بیهوده. هیچکاره از هر چیزی. لغو. || خطا. لغو. || آنچه در حساب و شمار نیاید از شتربچه و گوسپند ریزه که در دیت داده شود به سبب حقارت و خردی وی. (منتهی الارب). لغو.

لغی.

[لَ غَنْ] (ع مص) بیهوده گفتن. (منتهی الارب) (دهار). لغو. لاغیة. ملغاة.

لغیب.

[لَ] (ع ص) پرتباه شده. (منتهی الارب).

لغیث.

[لَ] (ع ص، اِ) آنچه زهر آمیخته جهت شکار کرکس گسترند. || گندم و جو آمیخته. (منتهی الارب). طعام یغش بالشعیر. (بحر الجواهر).

لغیدن.

[لَغْ غی دَ] (مص)(1) جنبیدن در جای خود پس از استواری. لِغ لِغ کردن. || آوای لغ شده دادن، چنانکه در تخم مرغ و دندان و جز آن. و رجوع به لغ شود.
(1) - Branler.

لغیزاء.

[لُ غَ] (ع اِ) چیستان. لغز. لغیزی. (منتهی الارب).

لغیزی.

[لُغْ غَ زا] (ع اِ) چیستان. (منتهی الارب). لغز. لغیزاء.

لغیط.

[لَ] (ع مص) لغط. بانگ کردن کبوتر و سنگخوار. (منتهی الارب).

لغیف.

[لَ] (ع ص، اِ) آنکه همطعام دزدان باشد و جامهء ایشان را نگه دارد و دزدی نکند با ایشان(1): الغاف؛ لغیف دزدان گردیدن. || خاصهء مرد. || نیست و نهانی مرد. ج، لغفاء. (منتهی الارب).
(1) - Receleur des voleurs.

لغیفة.

[لَ فَ] (ع اِ) بتابه که حلوائی است. (منتهی الارب).

لغیون.

[لِ] (معرب، اِ) لژیون(1) : پرسید و گفت: نامت چیست؟ گفت: ما لغیونانیم، زیرا بسیارانیم. (ترجمهء دیاتسارون ص184).
(1) - Legion.

لغیة.

[لَغْ یَ] (ع ص، اِ) لغت فرومایه: الاُکره بالضم لغیة؛ ای لغة مسترذلة (فی الکرة). (تاج العروس).

لف.

[لَ] (ص، اِ) گوشت که محکم و زفت نباشد و در آن هوا بسیار بود و مانند کفک باشد. «لف و لوف»، از اتباع است. «لف و کف» نیز گویند.

لف.

[لُف ف] (ع ص، اِ) جِ اَلَفّ. || جِ لَفاء. (منتهی الارب).

لف.

[لَف ف] (ع مص) درنوردیدن چیزی را و پیچیدن. خلاف نشر. (منتهی الارب). مقابل نشر. لوله کردن. درپیچیدن. (تاج المصادر). || آمیختن دو لشکر به هم در جنگ. || بازداشتن کسی را از حق وی. || فراهم آوردن چیزی را. || اقسام طعام آمیخته خوردن یا زشت گردانیدن. || ضم کردن چیزی را به چیزی. || در هم پیچیده گردیدن شاخ درخت. (منتهی الارب).

لف.

[لَف ف] (ع اِ) نورد. طی: در لف چیزی؛ در طی آن، در نورد آن، لای آن. در لف پاکت؛ در جوف آن.

لف.

[لِف ف] (ع اِ) نوع و صنف از مردم. || گروهی از مردم. || قوم گردآمده از هر جای. یقال: جاؤا بِلفهم (به فتح نیز آید)؛ ای اخلاطهم. و کُنّا لفاً؛ ای مجتمعین فی موضع. ج، لفوف. آنچه از جای جای فراهم آرند، مانند گواهان دروغ که کسی جمع کند و یقال: جاؤوا من لِفّ لِفهم (به فتح نیز آید و به سه حرکت اول نیز)؛ یعنی آمدند با کسی که شمرده شد در آنها. || مرغزار درهم پیچیده گیاه. یقال: حدیقة لِف (بفتح نیز آید)؛ ای ملتفة. || بستان انبوه درخت. ج، الفاف. (منتهی الارب).

لفاء.

[لَ] (ع مص) لَفْء. رجوع به لَفْء شود.

لفاء.

[لَ] (ع اِ) خاک. || چیز اندک. چیزی اندک و خسیس. هر چیزی اندک. || هیچکارهء خوار و حقیر داشته. یقال: رضی من الوفاء باللفاء؛ ای من حقه الوافی بالقلیل. (منتهی الارب). مقابل وفاء. (مهذب الاسماء). || رخت و متاع بر زمین افتاده. (منتهی الارب).

لفاء.

[لَفْ فا] (ع ص) زن بزرگ ران کلان سرین آکنده گوشت. (منتهی الارب). آن زن که رانها و ساقهای دست وی بزرگ بود. (مهذب الاسماء). || ران سطبر. منه: فخذان لفاوان. (منتهی الارب). فخذٌ لفاء؛ رانی گوشتین. (مهذب الاسماء). || دختر فربه. ج، لفّ. || درختستان پیچیده شاخ. (منتهی الارب). بستانی بسیاردرخت. (مهذب الاسماء).

لفائف.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لفیف. || جِ لِفافة. (منتهی الارب).

لفائفی.

[لَ ءِ] (ع اِ) هو المعاء الدقیق و هو کثیر التلافیف جداً و هو من الامعاء الدقاق. (بحر الجواهر). جنین را سه غشاء است: یکی مشیمه است، دوم غشائی است که آن را به تازی لفائفی گویند و سوم غشای رقیق است و مماس اوست. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

لفات.

[لُ] (اِخ) موضعی از دیار مراد است. (از معجم البلدان).

لفات.

[لَ] (ع ص) گول بدخوی. (منتهی الارب).

لفات.

[لَفْ فا] (ع اِ) جِ لفّة. (دهار).

لفاح.

[لُفْ فا] (ع اِ) گیاهی است که به بادنجان ماند و آن نوعی از بوئیدنی است زردرنگ(1). (منتهی الارب). مغد. (منتهی الارب) (المعرب).(2) || دستنبو. و رجوع به دست بویه شود. ابن البیطار گوید: در شام شمام (دستنبو) را لفاح خوانند با آنکه لفاح چیز دیگر است. || بار درخت یبروح. (منتهی الارب). مردم گیاه. مهرگیاه(3). سابیزج. سابیزک. یبروح. یبروح الصنم است. ریشهء آن یبروح است. (قانون ابوعلی چ طهران ص6). صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی آن را از جملهء اسفرغمها شمرده است. حمدالله مستوفی گوید: سابیزک صحرائی آن مانند آدمی نر و ماده میباشد. خوردنش بیهوشی آرد و به بوئیدن نیز این همان عمل کند. (نزهة القلوب). ابوریحان در صیدنه گوید: لفاح. لیث گوید: زرد او را مغد گویند و هیأة او به بادنجان ماند. بوی او خوش بود. دوس گوید: آن دو نوع است یکی را لفاح ماده گویند و لون میوهء او سیاه است و برگ او خرد و تنک و از برگ کوک خردتر و ناخوش بوی و نبات او به روی زمین گسترده بود و لون او بهتر بود و لون او سبز بود و در میان او دانه ها باشد شبیه به دانهء امرود. بیخ او بزرگ بود و هر یک را از نبات او دو بیخ بود یا سه بیخ و ظاهر بیخ او سیاه بود و میانهء او سفید. و به بیخ او پوست بسیار بود و نوع دیگر لفاح نر باشد و لون نبات او سفید بود برگ او پهن و بزرگ و سفید و نرم بود به شبه برگ چغندر و میوهء این نوع در بزرگی دو مقابل اول بود و رنگ او به رنگ زعفران مشابه بود و بوی باقوت بود و ناخوش. هرگاه که گوسفند و شتر او را بخورند خواب بر ایشان مستولی شود از بیخ و برگ وی آبی بیرون آید، چون در آفتاب نهند منجمد شود در اوقات حاجت به کار برند. بعضی گفته اند اقسام آن سه است، دو نوع آنکه گذشت و نوع دیگر موضع نبات در جایگاه پوشیده بود یا در زیر سایهء درختی و برگ او به برگ لفاح سفید ماند و نبات او خرد بود و نهایت درازی وی مقدار بدستی بود و رنگ او سفید بود و بیخ او از انگشت دست سطبرتر بود و چون از آن بخورند عقل زایل کند و لفاح را به پارسی سابیرک (سابیزک) گویند، یعنی سیب مورد و چنین آورده اند که در زمین زنگبار از انواع نبات زهری است که هیأت او مشابه بادنجان بود و عادت ایشان چنان است که آن زهر را در آب بجوشند تا قوت به آب دهد آنگاه پیکان را به آن آب دهند آن تیر به هر حیوانی که رسد هلاک کند و ایشان فیل را به آن تیر صید کنند و نزد ایشان این زهر را تریاقی هست و آن گیاهی است آن را بکوبند. هرگاه به شکار روند با خود بردارند و هر حیوانی که به آن تیر بزنند فی الحال تیر از او بکشند و آن گیاه را در موضع جراحت بپاشند زهر از آنجا تجاوز نکند. «حان» گوید: عادت آن است که میان لفاح تهی کنند و از شکوفهء مورد پر سازند و بگذارند تا در آنجا خشک شود آنگاه از او ذریره سازند بوی او در غایت خوشی باشد. «او» گوید: لفاح سرد است، در دوم تر است، در اول خواب آورد و خناق پیدا کند و تدارک مضرهء او به عسل و روغن گاو یا عسل قصب و روغن شیره و آب گرم علاج کنند و پوست بیخ او در غایت سردی است مخدر بود و در شکوفهء او اندک تری هست که به واسطهء آن خواب آورد و چشم تیره کند و میانهء او ضعیف است گلو و حلق را مضر است. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صاحب اختیارات بدیعی گوید: ثمر یبروح است. به پارسی شاه ترج است و مغد خوانند و مغد اسم بادنجان است نیکوترین آن بود که بزرگ و تیزبو و زرد بود. طبیعت آن سرد و تر بود تا سوم، لبن وی غشی و کلف را قلع کند بی لدغ و تخم وی چون با عسل و زیت بر گزیدگی جانوران نهند نافع بود و ورق کوچک وی پادزهر عنب الثعلب کشنده بود و بوئیدن وی صداع را سود دهد و وی منوّم بود و بسیار بوئیدن وی سکته آورد خاّصه ورق سفید و باید که به دم بویند و چون طفلی به غلط از وی بخورد قی ء و اسهال پیدا کند تا به حدی که کشنده بود و کشندهء وی اوّل خناق پیدا کند و سرخی چشم و انتفاخ مانند مستان و مداوای وی به قی و روغن گاو و عسل کنند و بعد از آن انیسون. و بعضی گویند در آب سرد نشینند و بدل آن نیم وزن آن جوز ماثل است و نیم وزن آن بزرالبنج و دودانگ آن خشخاش. و گویند بدل آن به وزن آن بزرالبنج است و به وزن آن جوزالقی. (اختیارات بدیعی). حکیم مؤمن گوید: اسم عربی است و به فارسی سابیزک نامند و آن ثمر یبروح است و بیخ لفاح عبارت است از یبروح سریانی و مذکور خواهد شد و قسم مادهء او را برگش عریض و مفروش بر زمین و شبیه برگ کاهو و از آن کوچکتر و مایل به سیاهی و ثقیل الرایحه و گلش سفید و ثمرش از زیتون بزرگتر و زرد و بسیار عفص و بعد از رسیدن با عطر و مایل به شیرینی و او را تفالح الجن نامند و تخم او شبیه به تخم سیب و بیخ او دو سه عددمتصل به هم ظاهرش سیاه و باطن سفید و پوست بیخ او سطبر و شکل بیخ او اندکی شباهت به صورت انسان دارد و لیفهای شبیه به موی که با یبروح الصنم می باشد در او نیست و قسم نر او را برگ املس و مانند برگ چغندر و ثمرش به قدر خیار و زرد و بیخش در سطبری متوسط است و صنفی از آن را منبت مقابر و مواضع سایه دار و برگش کم عرض و در طول به قدر شبری و مایل به سفیدی و بی ساق و بی گل و ثمرش دراز و به سطبری ابهام و سفید آن قوی ترین اقسام است و قوتش تا چهار سال باقی و قویترین اجزاء پوست بیخ لفاح است. و مستعمل از آن عصاره و آب سایل او و پوست بیخ او است در آخر سیم سرد و خشک و ثمرش سرد و تر و جوف بیخ او عدیم القوه و او مخدر و مجفف و مسکن ضربان مواد حاره و غلیان خون و مقی ء بلغم و مرة السودا و جهت حرقة البول و خفقان حار و اسهال دموی و رقع بیخوابی و طلای او مولد قمل است در جمیع زمان و جهت درد سر و اورام حاره و با آرد جو جهت درد مفاصل حار و با عسل و روغن زیتون جهت گزیدن هوام و با سرکه جهت باد سرخ که حمره نامندی و طلای شیر او جهت کلف و نمش و مضمضمهء طبیخ او جهت درد دندان مفید و دو درهم او کشنده است به اختلاط عقل و سبات و غثیان و مصلحش سداب و خردل بری و عسل و انیسون و قدر شربتش از سه قیراط تا نیم درهم و بدلش بزرالبنج و شرب نیم درهم از تخم او به حدی سرخ کنندهء رخسار است که از حمام بسیار گرم روی دهد و سه عدد آن با اندک رازیانه و شکر مسکر با تفریح و بی غایله است. و حمول او با گوگرد، قاطع حیض و ضماد برگ او با آرد جو جهت اورام حارّه و برص نافع است. و از خواص اوست که چون بیخ لفاح را با عاج به قدر شش ساعت بجوشانند نرم و مطیع گردد و اهل تجربه آب او را عاقد هارب و مقطر او را با پوست انار و مورد جهت تکمیل صناعت از مجریات شمرده اند. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - شاید وانیل یا نوعی از وانیل باشد (؟).
(2) - در نسخهء خطی مهذب الاسماء معنی لفاح باختلاف: سینزه و سنیر و سینیزه آمده و ظاهراً سبیزه (سابیزج) باشد.
(3) - Mandragore.

لفاح بری.

[لُفْ فا حِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شجرة سلیمان. یبروح الصنم. (از فهرست مخزن الادویه).

لفاظ.

[لَ ف ف] (ع ص) زبان باز.

لفاظ.

[لِ] (ع اِ) تره. (منتهی الارب).

لفاظ.

[لِ] (اِخ) آبی است مر بنی ایاد را. (از معجم البلدان).

لفاظة.

[لُ ظَ] (ع اِ) آنچه از دهان بیرون اندازند. || سخن از دهان بیرون افتاده. لفظ. || پس مانده از هر چیزی. (منتهی الارب). تفاله. ثفل. کنجاره.

لفاظی.

[لَفْ فا] (حامص) زبان بازی. عمل لفّاظ.

لفاع.

[لِ] (ع اِ) چادر. || گلیم. || گستردنی از ادیم. || رداء. جامه که زنان بر سر کشند. || پستان پیشین ستور. || (اِخ) نام شتری. (منتهی الارب).

لفاعة.

[لِ عَ] (ع اِ) تأنیث لفاع. || جامه پاره ای که بر قمیص زیاده کنند. (منتهی الارب). لفیعة.

لفاف.

[لِ] (ع اِ)(1) جامهء برونی که بر مرده پیچند. (آنندراج) (منتخب اللغات). لفافه. ساروق. || پارچه که گرد چیزی پیچند، چنانکه بسته پستی را.
- لفاف کردن؛ پیچیدن.
(1) - در فارسی به فتح اول و عوام گاه به تشدید فاء استعمال کنند.

لفافة.

[لِ فَ](1) (ع اِ) جامهء بیرونی که بر پا و مرده و جز آن پیچند. ج، لفائف. (منتهی الارب). || پای پیچ. پای تاوه. (مهذب الاسماء). || غلاف جامه و پوشش چیزی. || غلاف خوشه. (مهذب الاسماء). || لفاف :
همه زیر کرباسها کرده بند
لفافه بر او باز پیچیده چند.نظامی.
پیکری دید در لفافهء خام
چون در ابر سیاه ماه تمام.نظامی.
- لفافهء کتاب؛ پوشش آن.
(1) - در فارسی به فتح اول و عوام گاه به تشدید فاء استعمال کنند.

لفاق.

[لِ] (ع اِ) لفاق و تلفاق، دو جامه است که هر دو را بر هم دوزند. (منتهی الارب).

لفام.

[لِ] (ع اِ) روی بند. || نقاب که بر بینی اندازند. (منتهی الارب). بینی بند. (مجمل اللغة): تلفم؛ لفام بربستن. (تاج المصادر). انّ بعض الاعراب کانوا ینطقون بالتاء المثناة فاء و بالعکس... و منهم کان یجعل الثاء المثلثة فاء و بالعکس، فیقولون:... اللثام، اللفام (نشوء اللغة العربیة ص123).

لفان.

[لَفْ فا] (ع ص) ترش و شیرین (دزی)(1) لب ترش.
(1) - Aigre-doux.

لفایف.

[لَ یِ] (ع اِ) نام معاء سوم از امعاء ستة و نام دیگر آن معاء دقاق است.

لفاً.

[لَ ف فَنْ] (ع ق) در لف. در طیّ. در جوف. جوفاً: رسید وجه را لفا فرستادم.

لف ء.

[لَفْءْ] (ع مص) لفاء. بازکردن پوست آن را و برهنه نمودن و بازگشادن. || بازکردن باد ابر را از هوا. || بازکردن گوشت از استخوان. (منتهی الارب). گوشت از استخوان و پوست از چوب بازکردن. (تاج المصادر). || به عصا زدن. || زدن. || برگردانیدن و مایل کردن از رأی کسی را. || غیبت کردن. || دادن حق کسی را. || باقی ماندن. لَفِی ءَ؛ باقی ماند. (منتهی الارب). لفی ء الشی ء و لفاً؛ بقیَ. (اقرب الموارد).

لف الکرم.

[لِفْ فُلْ کَ] (ع اِ مرکب)عسلوج رز. و قیل: هو شی ء ملفوف علی الکرم من نفسه. عسالج الکرم خوانند (و در کرم گفته شد) و آن را به شیرازی استخوانک خوانند. (اختیارات بدیعی). خیوطی است که از تاک میروید. (فهرست مخزن الادویه).

لفبور.

[لُ فِ] (اِخ)(1) تئوفیل. جهانگرد فرانسوی، مولد نانت (1811-1859 م.). وی سه بار در حبشه مسافرت کرده است.
(1) - Lefebure.

لفبور.

[لُ فِ] (اِخ) (1) ژول. نقاش فرانسوی، مصور تاریخ و منظره ساز، مولد تورنان (1836-1914 م.).
(1) - Lefebure.

لفت.

[لِ] (ع اِ) شلغم(1). شلم. شلجم. (اختیارات بدیعی). سلجم. (تذکرهء ضریر انطاکی). در آشوری لایتو و آرامی لاپتا و لاپتی :
لفت بخورد و کرم(2) درد گرفتم شکم
سر بکشیدم دو دم مست شدم ناگهان.
لبیبی.
ابوریحان آرد در صیدنه: لفت، «ری» گوید: که شلغم را به تازی لفت گویند و معلوم نیست که آن عربی است یا نه به سریانی او را لفتا و به یونانی غلفولیدن و به هندی کنکلو گویند و خواص او در حرف شین گفته شد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).
(1) - Rave. (2) - در اصل: بخوردم بگرم. تصحیح متن قیاسی است. کرَم، کلم.

لفت.

[لِ] (ع اِ) نیمهء چیزی. (منتهی الارب). یقال: لفت الشی ء؛ ای مثله. (مهذب الاسماء). || جانب کرانهء چیزی. || بار. یقال: لِفْتُهُ معه؛ ای شقه و لفتاه؛ ای شقاه. و یقال: لاتلتفت لفت فلان؛ ای لاینتظر الیه. || گاو. || زن گول. || شرم شیر ماده. (منتهی الارب).

لفت.

[لِ / لَ] (اِخ) پشته ای است میان مکه و مدینه یا مکانی است بین آن دو. (از معجم البلدان).

لفت.

[لَ] (ع مص) درنوشتن و پیچیدن چیزی را. منه حدیث حذیقة انّ من اقرأ الناس للقرآن منافقاً لایدع منه واواً و لا الفاً الایلفته بلسانه کمایلفت البقرة الحلی بلسانها. (منتهی الارب). پیچانیدن چیزی. (تاج المصادر) (زوزنی). || بازکردن پوست از درخت. || پر بر تیر چسبانیدن به هر طور که اتفاق افتاد. || زدن و پروا نداشتن که به که رسد. || روی گردانیدن از کسی. || از رای و ارادهء وی بگردانیدن. یقال: لفته عنه. (منتهی الارب). بگردانیدن. (تاج المصادر) (زوزنی). گردانیدن. (ترجمان القرآن جرجانی).

لفتاء.

[فَ] (ع ص) زن کج چشم. || بز مادهء کج هر دو شاخ. (منتهی الارب).

لفت بری.

[لِ تِ بَرْ ری] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) خَرْزَل. شلغم صحرائی(1).
(1) - Rave sauvage.

لفت دادن.

[لِ دَ] (مص مرکب) بهم زدن. زیر و رو کردن. جنبانیدن از جای خود: انگورها را لفتش مده غُجمه مِرَه؛ یعنی زیر و رو مکن و مجنبان انگورها را که حبه حبه خواهد شد و حبه ها از خوشه ها جدا میشود (به لهجهء خراسانی). || لفت دادن کاری یا سخنی یا چیزی را؛ بی فایدتی و علتی به درازا کشیدن آن. بیش از حد لزوم از آن گفتن. اغراق در امری درآوردن. بیش از آنچه هست نمودن. رجوع به لفت و لعاب دادن و لفتش دادن شود.

لفتره.

[لَ تَ رَ / رِ] (ص) مردم سفله و فرومایه و کمینه و اراذل را گویند. (برهان) :
جام زر بر دست نرگس می نهی
لفتره را میر مجلس میکنی.عطار.

لفتش دادن.

[لِ تِ دَ] (مص مرکب) لفت دادن. به درازا کشانیدن کار یا چیزی یا سخنی را بی فایده. لفت و لعاب دادن. به طول و تفصیل و به طوء گفتن و کردن. القابش دادن. || بهم زدن. جنبانیدن.

لفت طلع.

[لِ طَ] (اِخ) موضعی است. (از معجم البلدان).

لفتوان.

[لَ تَ] (اِخ) دهی است از دیه های اصفهان. (از معجم البلدان).

لفتوانی.

[لَ تَ] (ص نسبی) منسوب به لفتوان. (سمعانی).

لفتوس.

[لُ] (اِخ) از علمای آثار قدیمهء انگلستان و از کسانی است که قبل از دیولافوا به اتفاق چرچیل در خرابه های شوش به سال 1850 م. تحقیقاتی کرده است. و هم در کشف محل دو شهر قدیم سومر: «اور» و «ارخ» شرکت جسته. رجوع به ایران باستان ج1 ص54 و 56 و ج 2 ص1616 و ج3 ص2700 و 2776 شود.

لفت و لعاب.

[لِ تُ لَ] (اِ مرکب، از اتباع)رجوع به لفت و لعاب دادن شود.

لفت و لعاب دادن.

[لِ تُ لَ دَ] (مص مرکب) (... گفتاری را)، سخن را با الفاظ و عباراتی دراز و متملقانه گفتن. لفت دادن.

لفت و لیس.

[لِ تُ] (اِ مرکب، از اتباع)رجوع به لفت و لیس کردن شود.

لفت و لیس کردن.

[لِ تُ کَ دَ] (مص مرکب) کاسه لیسی کردن. به بازماندهء هر چیز راضی شدن و خوردن. || سرکیسه کردن و از چیزها که در اختیار اوست برداشتن نه آشکارا.

لفت و لیسی.

[لِ تُ] (حامص مرکب)کاسه لیسی و آشمالی. (آنندراج).

لفتة.

[لُ فَ تَ] (ع ص) آنکه بزند ستور را و پروا نکند که کجا رسد. (منتهی الارب).

لفتی.

[لِ] (ص نسبی) منسوب به لفت. شلغمی. || (اِ) لفتیه. شلغم با. آش شلغم :
کاچیش و زیر و رشته نایب
لفتی حاجب هریسه دربان.
فخرالدین منوچهر.
|| قنبیط بری(1) (دزی).
(1) - Chou-fleur sauvage.

لفتیان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 46000گزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالروسکانه به گشان. کوهستانی و سردسیر و دارای 714 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه. محصول آنجا غلات، لبنیات، چغندر و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لفتیة.

[لِ تی یَ] (ع اِ) آش شغلم. ترکان سرَموق شورباسی گویند. (زمخشری). شلغم با. لفتی.

لفج.

[لَ] (ع اِمص) خواری. (منتهی الارب).

لفج.

[لَ] (اِ) لفچ. لب. لنج. لوشه. لوچه. فرنج. جحفلة. لب سطبر و گنده، مانند لب شتر. (از برهان). لب حیوانات. بتفوز. پتفوز. نول. مشفر. شقشقة :
چشم چون جامهء غوک آب گرفته همه سال
لفج چون موزهء خواجه حسن عیسی کژ.
منجیک.
گردن ز در هزار سیلی
لفجت [ ز در ] هزار زبگر.منجیک.
چنان منکر لفجی که برون آید از رنگ(1)
بیاوردش جانم بر زانو ز شتالنگ.
چکاک مرغزی.
نشستم بر آن بیسراک سماعی
فروهشته دو لب چو لفج زبانی.منوچهری.
فاخته طوقی شترلفجی غضنفرگردنی
خرسری، غژغاوموئی، اعوری، عیاره ای.
سوزنی.
برآسوده ای دید از اندیشه دور
ز سرهای سنجاب و لفج سمور.نظامی.
هدل؛ آونگان کردن شتر لفج خود را. هادل؛ لفج آونگان. نعو؛ کفتگی لفج بالائین شتر. اَهدل؛ شتر آونگان لفج. التهدّل. (منتهی الارب). فروهشته شدن لفج اشتر. (تاج المصادر بیهقی). هِدل؛ شترآونگان. لفج. خریع؛ لفج شتر که آویزان باشد. مِشفر؛ لفج شتر. قلقال. (منتهی الارب). || پارچهء گوشت بی استخوان. || (ص) زن بدکاره و فاحشه. (برهان).
(1) - رنگ، شتر قوی که برای نتاج نگاهدارند.

لفجان.

[لَ] (ص) شخصی را گویند که به سبب خشم و قهر لبهای خود را فروهشته باشد. (برهان).

لفج فروبردن.

[لَ فُ بُ دَ] (مص مرکب)لب و لوچه آویزان بودن. به خشم آمدن. (اسب) :
گسسته لگام و نگونسارزین
فروبرده لفج و برآورده کین.فردوسی.

لفج فروهشتن.

[لَ فُ هِ تَ] (مص مرکب)به خشم اندرشدن. (فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). کسی را که به خشم شود گویند: لفج فروهشته است یا لفج انداخته :
خروشان ز زابل همی رفت زال
فروهشته لفج و برآورده یال.فردوسی.
فروهشت لفج و برآورد کفج
به کردار قیر و شبه کفج و لفج.فردوسی.

لفجن.

[لَ جِ] (ص نسبی) دارندهء لب سطبر. درشت لفج. کلان لفج :
خداوندم زبانی روی کرده ست
سیاه و لفجن و تاریک و رنجور.
منوچهری.
سر لفجنان را درآرد به بند
خورد چون سر و لفجهء گوسفند.نظامی.(1)
|| لفج. (برهان) :
دهان و لفجنش از شاخ شاخی
به گوری تنگ میماند از فراخی.نظامی.
(1) - با شاهد امیرخسرو ذیل لفچ مقایسه شود.

لفجه.

[لَ جَ / جِ] (اِ) لفچه. رجوع به لفچه شود.

لفچ.

[لَ] (اِ) لب سطبر. لب درشت آویخته. لغتی است در لفج. به معنی لب حیوانات مخصوصاً شتر و گاو و خر استعمال میشود :
فروهشته لفچ و برآورده کفچ
به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ.فردوسی.
لفچهائی چو زنگیان سیاه
همه قطران قبا و قیر کلاه.نظامی.
فروهشته لفچ و برآورده کفچ
همه لفچ کفچ و همه کفچ لفچ.
شیوای طوسی.
سر زنگیان را چو آرد به بند
خورد همچو لفچ سر گوسفند.امیرخسرو(1).
قلقال؛ لفچ شتر.
(1) - با بیت نظامی شاهد «لفجن» مقایسه شود.

لفچن.

[لَ چِ / چَ] (ص نسبی) لفجن. دارندهء لب گنده و سطبر. (از برهان). || گوشت بی استخوان. || زن بدکاره. (برهان). و رجوع به لفجن شود.

لفچوک.

[لَ] (ص) در تداول گناباد خراسان، به کسی گویند که دارای لبهای ستبر و کلفت است. || گاهی هم مردم اخمو و ترشروی را لفچوک گویند.

لفچه.

[لَ چَ / چِ] (اِ) لفچ. (جهانگیری). لب گنده :
دو لفچه چو دو آستن مرد حجازی
دو منخره دو تیره چه سیصد بازی.
(منسوب به منوچهری).
دندان چو صدف کرده دهان معدن لؤلؤ
وز لفچه بیفشانده بسی لؤلؤ شهوار.
(منسوب به منوچهری).
|| گوشت بی استخوان. (برهان) :
بیاورد خوان زیرک هوشمند
بر آن لفچه های سر گوسفند.نظامی.
سر زنگیان را درآرد به بند
خورد چون سر و لفچهء گوسفند.نظامی.
|| کلهء بریان کرده. (برهان).

لفح.

[لَ] (ع مص) به شمشیر زدن کسی را. (منتهی الارب). ضربتی سبک زدن. (تاج المصادر). || سوختن. (زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی). سوختن آتش و گرما و سموم. لَفَحان. قال الاصمعی: ماکان من الریح لفح فهو حرّ و ماکان نفح فهو برد. (منتهی الارب).

لفحان.

[لَ فَ] (ع مص) لفح. سوختن آتش و گرما و سموم. (منتهی الارب).

لفخ.

[لَ] (ع مص) به چوبدستی زدن بر سر کسی. طپانچه زدن کسی را. (منتهی الارب).

لفر.

[لُ فُ] (اِخ)(1) فرانسوا. ژنرال و امیرالبحر در خدمت روسیه. مولد ژنو، ندیم پطر کبیر (1656-1699 م.).
(1) - Lefort.

لفریبش.

[] (اِ) به معنی حناست. (از فهرست مخزن الادویه). در تحفهء حکیم مؤمن لفریقش ضبط شده است.

لفریقش.

[] (اِ) به معنی حناست. (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به مدخل قبل شود.

لفش.

[] (اِ) درختی است بزرگ و منبت او نواحی شام و در تری و سبزی مشتعل میشود و در خشکی بسیار دیر آتش در او تأثیر میکند. ابن ابی خالد گوید: مراد از قول سبحانه و تعالی: من الشجر الاَخضر ناراً (قرآن 36/80) اوست. طلای برگ خشک مسحوق او رافع برص و بهق و عصارهء او رافع قوباست. انطاکی گوید: آن چوب صنوبر است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لفطه.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه کرمانشاه به نوسود میان سیوه نان و بیروان در 39هزارگزی کرمانشاه.

لفظ.

[لَ] (ع اِ) سخن. ج، الفاظ. (منتهی الارب). زبان. لغت. جرجانی گوید: ما یتلفظ به الانسان او فی حکمه، مهم کان او مستعم. (تعریفات). مقابل معنی، صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بالفتح و سکون الفاء فی اللغة، الرّمی یقال: اکلت التمرة و لفظت النواة؛ أی رمیتها. ثم نقل فی عرف النحاة ابتداء او بعد جعله بمعنی الملفوظ کالخلق بمعنی المخلوق الی مایتلفظ به الانسان حقیقة کان او حکماً مهم کان او موضوعاً مفرداً کان او مرکباً. فاللفظ الحقیقی کزید و ضرب و الحکمی کالمنوی فی زید ضرب، اذ لیس من مقولة الحرف و الصوت الذی هو اعم منه، و لم یوضع له لفظ و انما عبروا عنه باستعارة لفظ المنفصل من نحو هو و انت و اجروا احکام اللفظ علیه فکان لفظاً حکماً لا حقیقة و المحذوف لفظ حقیقة لانه قد یتلفظ به الانسان فی بعض الاحیان و تحقیقه انه لا شک انّ ضرب فی زید ضرب یدّل علی الفاعل و لذا یفید التقوی بسبب تکرار الاسناد بخلاف ضرب زید فلایقال ان فاعله هو المقدم کما ذهب الیه البعض. و منعوا وجوب تأخیر الفاعل فاما ان یقال الدال علی الفاعل الفعل بنفسه من غیر اعتبار امر آخر معه و هو ظاهر البطلان و الالکان الفعل فقط مفیداً لمعنی الجملة فلایرتبط بالفاعل فی نحو ضرب زید فلابدّان یقال اعتبر مع الفعل حین عدم ذکر الظاهر امراً آخر عبارة عما تقدم کالجزء و التتمة له و اکتفی بذکر الفعل عن ذکره کما فی الترخیم بجعل مابقی دلی علی ما القی. نصّ علیه الرّضی، فیکون کالملفوظ و لذا قال بعض النحاة انّ المقدّر فی نحو ضرب ینبغی ان یکون اقل من الف ضربا نصفه او ثلثه. لیکون ضمیر المفرد اقل من ضمیر التثنیة و لما لم یتعلق غرض الواضع فی افادة ما قصده من اعتباره بتعیینه لم یعتبره بخصوصیة کونه حرفاً او حرکة او هیئة من هیئآت الکلمة بل اعتبره من حیث انه عبارة عما تقدّم، و کالجزء له، فلم یکن داخ فی شی ء من المقولات و لایکون من قبیل المحذوف اللازم حذفه، لانه معتبر بخصوصه. و بماذکر ظهر دخوله فی تعریف الضمیر المتصل لکونه لفظاً حکمیاً موضوعاً لغائب تقدم ذکره و کالجزء مما قبله بحیث لایصح التلفظ الحکمی الاّ بما قبله قال صاحب الایضاح فی الفرق بین المنوی و المحذوف انه لما کان باب المفعول باعتبار مفعولیة حکمه الحذف من غیر تقدیر قیل عند عدم التلفظ به محذوف فی کل موضع. و لما کان الفاعل باعتبار فاعلیته حکمه الوجود عند عدم التلفظ به، حکم بانه موجود و الا فالضمیر فی قولک زید ضرب فی الاحتیاج الیه کالضمیر فی قوله تعالی: و فیها ما تشتهیه الاَنفس. (قرآن 43/71). و ان کان احدهما فاعلاً و الاَخر مفعولا - انتهی. فقیل مراده انّ الفرق بینهما مجرّد اصطلاح و الا فهما متساویان فی کونهما محذوفین من اللفظ معتبرین فی المعنی و لیس کذلک بل مراده ان عند عدم التلفظ بالفاعل یحکم بوجوده و یجعل فی حکم الملفوظ لدلالة الفعل علیه عند تقدم المرجع فهو معتبر فی الکلام دال علیه الفعل، فیکون منویاً بخلاف المحذوف فانه حذف من الکلام استغناءً بالقرینة من غیرجعله فی حکم الملفوظ و اعتبار اتصاله بماقبله فیکون محذوفاً غیر منوی و ان کانا مشترکین فی احتیاج صحة الکلام الی اعتبار هما هذا. ثم اعلم ان قید الانسان فی التعریف للتقریب الی الفهم و الا فالمراد مطلق التلفظ بمعنی (گفتن) فدخل فی التعریف کلمات الله تعالی و کذا کلمات الملائکة و الجن و اندفع ما قیل ان اخذ التلفظ فی الحد یوجب الدور و الباء فی قولنا به للتعدیة لا للسببیة و الاستعانة فلایرد ان الحد صادق علی اللسان. ثم الحروف الهجائیة نوع من انواع اللفظ و لذا عرفه البعض کما یتلفظ به الانسان من حرف فصاعداً و لایصدق التعریف علی الحروف الاعرابیة کالوا و فی ابوک لانها فی حکم الحرکات نائبة منابها و قیل اللفظ صوت یعتمد علی المخارج من حرف فصاعداً و المراد بالصوت الکیفیة الحاصلة من المصدر و المراد بالاعتماد ان یکون حصول الصوت باستعانة المخارج، ای جنس المخارج اذا اللام تبطل الجمعیة فلایردان الصوت فعل الصائت لانه مصدر و اللفظ هو الکیفیة الحاصلة من المصدر و ان الاعتماد من خواص الاعیان و الصوت لیس منها و ان اقل الجمع ثلاثة فوجب ان لایکون اللفظ اِلاّ من ثلاثه احرف کل منها من مخرج. بقی ان اخذ الحرف فی الحد یوجب الدّور لانه نوع من انواع اللفظ، و اجیب بانّ المراد من الحرف المأخوذ فی الحد حرف الهجاء، و هو و ان کان نوعا من انواع اللفظ، لکن لایعرف بتعریف یؤخذ فیه اللفظ لکون افرادها معلومة محصورة حتی یعرفه الصبیان مع عدم عرفانهم اللفظ. فلایتوقف معرفته علی معرفة اللفظ فلادور کذا فی غایة التحقیق. و اقول الظاهر ان قوله من حرف فصاعداً لیس من الحد بل هو بیان لادنی ما یطلق علیه اللفظ فلادور. و لذا ترک الفاضل الچلپی هذا القید فی حاشیة المطول و ذکر فی بیان انّ البلاغة صفة راجعة الی اللفظ او الی المعنی انّ اللفظ صوت یعتمد علی مخارج الحروف ثم قال و المختار انه کیفیة عارضة للصوت الذی هو کیفیة تحدث فی الهواء من تموجه و لایلزم قیام العرض بالعرض الممنوع عند المتکلمین لانهم یمنعون کون الحروف اموراً موجودة - انتهی. (فائدة) المشهور ان الالفاظ موضوعة للاعیان الخارجیة و قیل انها موضوعة للصور الذهنیة و تحقیقه انه لا شک ان ترک الکلمات و تحققها علی وفق ترتیب المعانی فی الذهن فلابد من تصورها و حضورها فی الذهن. ثم انّ تصور تلک المعانی علی نحوین تصور متعلق بتلک المعانی علی ما هی علیه فی حدّ ذاتها مع قطع النظر عن تعبیرها بالالفاظ و هو الذی لایختلف باختلاف العبارات و تصّور متعلق بها من حیث التعبیر عنها بالالفاظ و تدل علیها دلالة اولیه و هو یختلف باختلاف العبارات. و التصور الاول مقدم علی التصور الثانی مبدأ له کما انّ التصور الثانی مبداً للمتکلم هذا کله خلاصة ما فی شروح الکافیة (التقسیم) اللفظ اما مهمل و هو الذی لم یوضع لمعنی سواء کان محرفاً کدیز مقلوب زید اولا کجسق و اما موضوع لمعنی کزید و الموضوع اما مفرد او مرکب. اعلم انّ بعض اهل المعانی یطلق الالفاظ علی المعانی الاول ایضاً، و قد سبق تحقیقه فی لفظ المعنی - انتهی :
به لفظ هندو کالنجر آن بود معنیش
که آهن است و بدو هر دم از فساد خبر [ کذا ].
عنصری.
سخن راست توان دانست از لفظ دروغ
باد نوروزی پیدا بود از باد خزان.فرخی.
تو آفرین خسرو گوئی دروغ باشد
ویحک دلیر مردی کاین لفظ گفت باری.
منوچهری.
و این لفظی است کوتاه با معانی بسیار. (تاریخ بیهقی).
لفظ بی معنی چه باشد شخص بی حال از قیاس
اهل بیتت شخص دین را پاک جانند ای رسول.
ناصرخسرو.
چون وصل نکورویان مطبوع و دل انگیز
چون لفظ نگوگویان مشروح و مفسر.
ناصرخسرو.
من آنم که در پای خوکان نریزم
مر این قیمتی لفظ درّ دری را.
ناصرخسرو.
آنکه چون مداح او نامش براند بر زبان
ز ازدحام لفظ و معنی جانش پر غوغا شود.
ناصرخسرو.
معنیش روی خوب کنم وآنگهی
اندر نقاب لفظش پنهان کنم.ناصرخسرو.
من ناشنیده گویم از خویشتن چو ابر
من کوه نیستم که بود لفظ من صدا.
مسعودسعد.
به گوش اندرم جز کس و بس نشد
به لفظ اندرم جز او و وَه نبود.مسعودسعد.
لؤلؤ و درّ چو خط و چو لفظش
والله که در قطیف و عدن نیست.
مسعودسعد.
اما زینهار تا این لفظ را به کسی نیاموزی. (کلیله و دمنه).
از لفظ من که پانصد هجرت چو من نزاد
ماند هزار سال دگر مخبر سخاش.خاقانی.
لفظی ز تو وز عقول یک خیل
رمزی ز تو وز فحول یک رم.خاقانی.
دل در این سود است یک لفظ ترا
چون مفرّح دفع سودا دیده ام.خاقانی.
مگر گوش خاقانی امشب به عادت
ز لفظ تو دزدیده صد عقد گوهر.خاقانی.
نه لفظ من به تقاضای سرد معروف است
نه صدر تو به مواعید کج سزاوار است.
خاقانی.
لفظ او را بر محک امتحان عیاری نیافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص400).
در ملک این لفظ چنان درگرفت
کآه برآورد و فغان درگرفت.نظامی.
گرت از شهد و شکر لفظی هست
چیست بی چاشنی معنی هیچ
لفظ اول به معنی اول
لفظ ثانی به معنی ثانی.ابونصر فراهی.
این حمیرا لفظ تأنیث است و جان
نام تأنیثش نهند این تازیان.مولوی.
او ز روی لفظ نحوی فاعل است
ورنه مقتول است و موتش قاتل است.
مولوی.
در ارکان دولت نگه کرد شاه
کز این لفظ و معنی نکوتر مخواه.
سعدی (بوستان).
درر است لفظ سعدی ز فراز بحر معنی
چه کند بدامن دُر که بدوست بر نریزد.
سعدی.
وز لفظ من این حدیث شیرین
گر می نرسد به گوش خسرو.سعدی.
بداندیش را لفظ شیرین مبین
که ممکن بود زهر در انگبین.سعدی.
ز لطف لفظ شکربار گفتهء سعدی
شدم غلام همه شاعران شیرازی.سعدی.
بگفتا خموش این چه لفظ خطاست
خداوند خانه خداوند ماست.سعدی.
اگر سالی بر سر جمع سخن گفتی تکرار کلام نکردی و اگر همان لفظ اتفاق افتادی به عبارت دیگر بگفتی. (گلستان). کنیة؛ لفظی که بدان شخص را خوانند. (منتهی الارب). || زبان : هرچه میگوید همچنان است که از لفظ ما رود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص209). اما چون خداوند به لفظ عالی خویش امیدهای خوب کرد و شرطهای ملکانه رفت. (تاریخ بیهقی ص158). و پیغامها داده چنانکه از لفظ ما شنیده است باید که بر آن اعتماد کند. (تاریخ بیهقی). دلگرمی و نواخت از مجلس عالی و لفظ مبارک یافتی. (تاریخ بیهقی ص371). روز چهارشنبه به خدمت رفت. امیر به لفظ عالی تعزیت کرد. (تاریخ بیهقی ص346). مخاطبهء این بوسهل به لفظ عالی خویش گفته است. (تاریخ بیهقی ص397). بر لفظ عالی رفت که این عمامه که دست بستهء ماست باید به این بستگی به دست ناصر دین آید. (تاریخ بیهقی ص377). دوات آوردند به خط عالی و توقیع بیاراست و به لفظ عالی مبارکباد رفت. (تاریخ بیهقی ص377). چون از لفظ صاحب دیوان رسالت چنین سخنان به مخالفان رسانند و وی خردمندتر ارکان است بسیار خلل افتد. (تاریخ بیهقی ص605). چون خداوند به لفظ عالی خویش امیدهای خوب کرد... بنده فرمان عالی را ناچار پیش رفت. (تاریخ بیهقی). در این معانی گشاده تر نبشته و پیغامها داده، چنانکه از لفظ ما شنیده است. (تاریخ بیهقی ص335). حال تو نزدیک ما این است که از لفظ ما شنودی. (تاریخ بیهقی ص138).
بر لفظ زمانه هر شبانروزی
بسیار شنیده مر کلامش را.ناصرخسرو.
بر سر منبر چو نامش گفت لفظ هر خطیب
دولت و اقبال هر سو پایهء منبر گرفت.
مسعودسعد.
نابرده به لفظ نام شیرین
در کوه بمانده ام چو فرهاد.مسعودسعد.
|| مجازاً گفتاری بی معنی :
ناممکن است این سخن بَرِ خاص(1)
لفظی است این در میانهء عام.فرخی.
(1) - ن ل: با ممکن است این سخن برابر.

لفظ.

[لَ] (ع مص) انداختن چیزی را. || از دهن بیرون افکندن. (منتهی الارب). از دهان بیوگندن. (زوزنی). از دهن بیفکندن. (ترجمان القرآن جرجانی). || سخن گفتن. (منتهی الارب). گفتن. (ترجمان القرآن جرجانی). || بمردن. || سخت رنجیده و سختی دیده از تشنگی و ماندگی آمدن. (منتهی الارب).

لفظاً.

[لَ ظَنْ] (ع ق) از حیث لفظ. مقابل معناً.

لفظ پرداز.

[لَ پَ] (نف مرکب) لفّاظ.

لفظ پردازی.

[لَ پَ] (حامص مرکب)عمل لفظ پرداز. لفاظی.

لفظ قلم.

[لَ ظِ قَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گفتار با کلمات تمام چنانکه نویسند، نه با کلمات شکسته، چنانکه عامّه تلفظ کنند.

لفظة.

[لَ ظَ] (ع اِ) یک لفظ. رجوع به لفظ شود.

لفظی.

[لَ] (ع ص نسبی) منسوب به لفظ. مقابل معنوی. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لفظی، عبارت است از آنچه به لفظ یعنی به تلفظ وابستگی داشته باشد، چنانچه گویند: مؤنث لفظی، عامل لفظی، تعریف لفظی و تأکید لفظی و غیر آن. و نزاع لفظی بر دو معنی اطلاق شود و بیان هر دو معنی ضمن بیان معنی لفظ جسم در ذکر اصطلاح متکلمان در سابق گذشت - انتهی :
اشتباهی هست لفظی در میان
لیک خود کو آسمان کو ریسمان.مولوی.
|| زبانی.
- زیرلفظی؛ آنچه به عروس هنگام قبول زوجیت برای گفتن لفظ «بله» از سوی داماد هدیه شود.

لفع.

[لَ] (ع مص) همهء سر سپید گردیدن. (منتهی الارب).

لفف.

[لَ فَ] (ع اِمص) پیچیدگی رگ در بازوی کارکننده، چنانکه از کار معطل سازد. || گرانی زبان چندانکه در سخن بازماند. (منتهی الارب). اَلَفّ، نعت است از آن. || من العیوب الخلقیة فی الفرس و هو استدارة فیه (فی العنق) مع قصر. (صبح الاعشی ج2 ص25). || اختلاط انواع مردم: و کان بنومزنی لففاً من لفائف العرب. (دزی).

لفق.

[لِ] (ع اِ) یک کرانهء درز چادر و جز آن. (منتهی الارب).

لفق.

[لَ] (ع مص) دو درز چیزی را بر هم نهادن و دوختن. (منتهی الارب). به هم وادوختن. به هم دوختن. (زوزنی) (تاج المصادر). || جستن چیزی را و نیافتن. || گذاشته شدن چرغ و شکار نکردن او. || گردن گرفتن. || رسیدن چیزی را و گرفتن. (منتهی الارب).

لفقوشه.

[لُ شَ] (اِخ) نام قصبهء مرکزی جزیرهء قبرس است و در وسط آن جزیره در میان دشت میسوریه، کنار نهر پدیاس واقع است و 11550 تن سکنه دارد که دو ثلث مسلم و یک ثلث یونانی است. استحکامات مربوط به زمان وندیکها و یک جامع مبدل از کلیسا موسوم به اَیاصوفیه و یک چارسوق دارد. در ایام گذشته شهر بزرگی بوده، ولی اکنون از رونق افتاده است. در تابستان هوای آن سنگین است. (قاموس الاعلام ترکی).

لفکه.

[] (اِخ) نام قصبهء مرکز ناحیتی به همین نام در سنجاق ارطغرل از ولایت خداوندگار در فضای مرکزی سنجاق مذکور، واقع در 36هزارگزی شمال بیله جک است. در ساحل چپ نهر سقریه، کنار خط آهنی که از حیدرپاشا به آنقره میرود و 6265 تن سکنه دارد. اراضی بسیار حاصلخیز در جوار آن واقع و تجارت آن رایج و بارونق است. لفکه یکی از قصبات قدیمی و نام باستانیش لوکه بوده است. (قاموس الاعلام ترکی).

لفکه لی مصطفی پاشا.

[لُ کَ مُ طَ فا](اِخ) رجوع به مصطفی پاشا شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لفگر.

[لَ گَ] (اِ) دودهء اجاق که از دود پدید آید. میر نظمی راست:
که کانون دماغش شعله خیز است
که لفگر بسته بینی دوده نیز است.
(این لغت با شاهد آن از مجعولات شعوری است).

لفلاف.

[لَ] (ع ص) رجل لفلاف؛ مرد سست. لفلف. (منتهی الارب).

لفلف.

[لَ لَ] (ع ص) مرد سست. لفلاف. (منتهی الارب).

لفلف.

[لَ لَ] (اِخ) کوهی است بین تیماء و دو کوه طیی ء و آن در شعر هذلی آمده است. (از معجم البلدان).

لف لف خوردن.

[لَ لَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) با تمام دهان خوردن. لاف لاف خوردن :
شتر در خواب بیند پنبه دانه
گهی لف لف خورد گه دانه دانه.

لفلفة.

[لَ لَ فَ] (ع مص) نیک خوردن. || مضطرب شدن بازوی شتر از پیچیدگی رگ. (منتهی الارب). || تلفیف. تفتیل(1). (دزی).
(1) - Tortiller.

لفم.

[لَ] (ع مص) روی بند بستن. (منتهی الارب). بینی بند بستن زن. (از تاج المصادر بیهقی). || استوار بستن چیزی را. (منتهی الارب).

لفمجان.

[لَ مَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان لاهیجان واقع در قسمت باختری لاهیجان و شمال سیاهکل و از 27 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 21هزار نفر و قرای مهم آن: لفمجان، چهارده، پاشاکی، سرشکه، گل رودبار، شاده و گوگه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لفمجان.

[لَ مَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان لفمجان از بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، واقع در 12هزارگزی باختر لاهیجان. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 1972 تن سکنه. آب آن از کیاجو منشعب از سفیدرود. محصول آن برنج، ابریشم، مختصر چای و صیفی. شغل اهالی زراعت است و زیارتگاهی به نام سیدحسن و در حدود 30 باب دکان دارد و روزهای شنبه و سه شنبه آنجا بازار عمومی باشد. راه آن مالرو است و در فصل خشکی از طریق بازکیاگوراب و کلشتاجان اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لفوئل.

[لِ ءِ] (اِخ)(1) هکتور مارتن. معمار فرانسوی، مولد ورسای (1810-1881 م.). وی موزهء لوور جدید را به پایان رسانیده است.
(1) - Lefuel.

لفوت.

[لَ] (اِخ) درن میگوید که لپوت یا لفوت نام قسمتی از البرز است در موضعی که جاده ای کوهستانی از بارفروش به تنگ واشی یا سوواشی بدان میگذرد. و معتقد است که آن همان لبوس یا لبوتس قدماست که امیر محمد بن سلطان شاه لاودی نام خود را از آن گرفته است. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص158).

لفوت.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در ده هزارگزی شمال آستانه و هشت هزارگزی شمال پل سفیدرود. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 817 تن سکنه. آب آن از نهر روشن منشعب از سفیدرود و استخر. محصول آنجا برنج، مختصر ابریشم و کنف. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. یک بقعه به نام آقا سیداکبر دارد و این ده از دو محل بالا و پائین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لفوت.

[لَ] (ع ص) آن زن که فرزند دارد از شوهر پیشین. (مهذب الاسماء). زنی که از شوی دیگر بچه دارد. || مرد گول بدخوی. || ناقه که وقت دوشیدن بانگ و بی آرامی نماید. || زن که نگاهش به یکجای نماند و بر آن باشد که هرگاه تو غافل شوی دیگری را اشاره کند. (منتهی الارب).

لفوت.

[لُ] (ع اِ) جِ لِفت. (دزی).

لفور.

[لَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سوادکوه شهرستان شاهی است. این دهستان در قسمت جنوب باختری شیرگاه و علیای دهستان بابل کنار واقع و منطقه ای است کوهستانی، جنگلی و دارای هوای مرطوب و معتدل. آب آن از سه رودخانهء پی رود، کرسنگ و ازر حاصل میشود. محصول عمدهء این دهستان برنج و لبنیات. شغل ساکنین اهالی این دهستان زراعت و گله داری است. تابستان گله داران حدود ییلاقات و لوپی میروند. این دهستان از 21 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 8هزار نفر و قرای مهم آن به شرح ذیل است: نفت چال، بورخانی، گالش کلا، کسلیان، دهکلان و عالم کلا. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لفورک.

[لَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان لفوربخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 16هزارگزی جنوب باختری شیرگاه. کوهستانی، جنگلی، معتدل، مرطوب و مارلایائی و دارای 600 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ازر. محصول آنجا برنج و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. در تابستان گله داران به ییلاق سربن و لرزنه میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لفوف.

[لُ] (ع اِ) جِ لف. (منتهی الارب). رجوع به لف شود.

لف و لوف.

[لَ فُ] (ص مرکب، از اتباع)(در صفت گوشت) گوشتی و پیهی که در درون هوای بسیار دارد. گوشت کم وزن و میان تهی.

لف و نشر.

[لَفْ فُ نَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) (از: لف، پیچیدن + نشر، پراکنده کردن) (اصطلاح بدیع) در اصطلاح بدیع، ذکر چند چیز است در محل واحد و این لف است و بعد آوردن چند چیز دیگر که منطبق آن است بلاتعیین و این را نشر گویند. این صنعت چنان است که نخست چند چیز را ذکر کنند و بعد از آن معانی متعلقه به هر یک را مذکور سازند بدون تعیین از روی اعتماد به فهم سامع، و آن بر دو قسم است: مرتب و غیرمرتب که مشوش نیز نامند. مرتب آن است که نشر بر ترتیب لف باشد، چنانکه ابونصر فراهی گوید:
لف و نشر مرتب آن را دان
که دو لفظ آورند و دو معنی
لفظ اول به معنی اول
لفظ ثانی به معنی ثانی.
مثال:
فعل المدام و لونها و مذاقها
فی مقلتیه و وجنتیه و ریقه.ابن حیوس.
فروشد به ماهی و برشد به ماه
بن نیزه و قبهء بارگاه.فردوسی.
به روز نبرد آن یل ارجمند
به شمشیر و خنجر به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست
یلان را سر و سینه و پا و دست.فردوسی.
مصراع دوم لف است و چهارم نشر است و مصراع سوم نشر دوم است و لف چهارم.
بسوزد بدوزد دل و دست دانا
به بی خیر خارش به بی نور نارش.
ناصرخسرو.
(مصراع اول لف و نشر مرتب و مصراع دوم لف و نشر مشوش یا نامرتب است).
گفتم چو رشوه بود و ریا مال و زهدشان
ای کردگار باز به چه مبتلی شدم.
ناصرخسرو.
جان و دل ولیّ و عدوی تو روز و شب
از وعده و وعید تو پر نور و نار باد.
مسعودسعد.
دست با رحم و تیغ بی رحمش
گه زرافشان و گه سرافشان باد.
مسعودسعد.
از عفو و خشم تو دو نمونه ست روز و شب
وز مهر و کین تو دو نمونه ست شهد و سم.
مسعودسعد.
آن روشن و تیره عارض و زلفش
چون روی پری است و رای اهریمن.
مسعودسعد.
نور و ظلمت بود به عفو و به خشم
آب و آتش بود به مهر و به کین.
مسعودسعد.
آری به قوت و مدد و تربیت شود
باران و برگ و گل، گهر و اطلس و عسل.
انوری.
دوم آن است که نشر بر ترتیب لف نباشد، چنانکه ابونصر فراهی گوید:
لف و نشر مشوش آن را دان
که دو لفظ آورند و دو معنی
لفظ ثانی به معنی اول
لفظ اول به معنی ثانی.
و آن بر دو قسم است: یا بعکس ترتیب لف است چون:
خاک پنداری به ماء و مشتری آبستن است
مرغ پنداری که هست اندر گلستان شیرخوار
این یکی گویا چرا شد نارسیده چون مسیح
وآن دگر بی شوی چون مریم چرا برداشت بار.
منوچهری.
چون ز گهر سخن رود وز شرف و جلال و کین
چون اسد و اثیر و خور نوری و ناری و نری.
خاقانی.
و یا آنکه مختلط و درهم است چنانکه در این بیت:
در باغ شد از قد و رخ و زلف تو بی آب
گلبرگ تری، سرو سهی سنبل سیراب.
و گاهی لفظ لقب مجمل شود، چنانکه در آیهء شریفهء: و قالوا کونوا هوداً أَو نصاری. (قرآن 2/135). ضمیر قالوا راجع است به یهود و نصاری؛ ای قال الیهود للیهود کونوا هوداً و قال النصاری للنصاری کونوا نصاری. و چنانکه در شعر حکیم سنائی:
زاده از یکدگر به علم و به دم
آدم از احمد احمد از آدم.
(هنجار گفتار تقوی صص247-248).
جرجانی در تعریفات گوید: هو ان تلف شیئین ثم تاتی بتفسیر هما جملة ثقة بان السامع یرد الی کل واحد منهما ماله کقوله تعالی: و من رحمته جعل لکم اللیل و النهار لتسکنوا فیه و لتبتغوا من فضله. (قرآن 28/73). و من النظم قول الشاعر:
الست انت الذی من ورد لعمته
و ورد حشمته اجنی و اغترف
و قد یسمی الترتیب ایضاً. (تعریفات).
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد:
عند اهل البدیع هو من المحسنات المعنویة. و هو ان یذکر شیئان او اشیاء اما تفصی بالنصّ علی کل واحد او اجما بان یؤتی بلفظ یشتمل علی متعدّد ثم یذکر اشیاء علی عدد ذلک کلّ واحد یرجع الی واحد من المتقدّم و لاینصّ، علی ذلک الرجوع. بل یفوّض الی عقل السامع ردّ کل واحد الی مایلیق به، و ذکر الاشیاء الاولی تفصی او اجما یسمی، باللف بالفتح، و ذکر الاشیاء الثانیة الراجعة الی الاولی یسمی بالنشر و التفصیلی ضربان لانّ النشر اما علی ترتیب اللف بان یکون الاوّل من النشر للاوّل من اللفّ و الثانی للثانی. وهکذا علی الترتیب کقوله تعالی: و من رحمته جعل لکم اللیل و النهار لتسکنوا فیه و لتبتغوه من فضله. (قرآن 28/73). ذکر اللیل و النهار علی التفصیل. ثم ذکرما للیل و هو السکون فیه و ما للنهار و هو الابتغاء من فضل الله تعالی علی الترتیب، و اما علی غیر ترتیب اللف و هو ضربان لانه اما ان یکون الاول من النشر للاخر من اللف، و الثانی لماقبله. و هکذا علی الترتیب و لیسم معکوس الترتیب. کقوله تعالی: حتی یقول الرّسول و الذین آمنوا معه. متی نصرالله أَلا اِنّ نصرالله قریب. (قرآن 2/214). قالوا متی نصرالله قول الذین آمنوا و الا ان نصرالله قریب قول الرّسول، او لایکون کذلک و لیسم مختلط الترتیب کقولک هو الشمس و اسد و بحر جوداً و بهاءّ و شجاعةً و الاجمالی کقوله تعالی: و قالوا لن یدخل اِلاّ من کان هوداً او نصاری (قرآن 2/111)؛ ای وقالت الیهود لن یدخل الجنة الاّ من کان هوداً و قالت النصاری لن یدخل الجّنة الامن من کان نصاری. فلفّ بین القولین لثبوت العناد بین الیهود و النصاری فلایمکن ان یقول احد الفریقین بدخول الفریق الاخر الجنة فوثق بالعقل فی انه یرد کل قول الی فریقه لامن اللبس و قائل ذلک یهود المدینة و نصاری نجران و اندفع بهذا ما قیل لماکان اللف بطریق الجمع کان المناسب ان یکون النشر کذلک لان ردّ السامع مقول کل فریق الی صاحبه فیما اذا کان الامران مقولین فلکمة اولا یفید مقولیة احد الامرین و وجه الدّفع انّ مقول المجموع لم یکن دخول الفریقین بل دخول احدهما کما عرفت و هذا الضرب لایتصور فیه الترتیب و عدمه. قیل قد یکون الاجمال فی النشر لافی اللفّ بان یؤتی بمتعدد ثم بلفظ یشتمل علی متعدّد یصلح لهما کقوله تعالی: حتی یتبین لکم الخیط الاَبیض من الاَسود من الفجر (قرآن 2/187) علی قول ابی عبیدة انّ الخیط الاسود ارید به الفجر الکاذب لا اللیل و قال الزّمخشری قوله تعالی: و من آیاته منامکم باللیل و النهار و ابتغاؤکم من فضله (قرآن 30/23) من باب اللف و تقدیره و من آیاته منامکم و ابتغاؤکم من فضله باللیل و النهار الا انه فصل بین منامکم و ابتغاؤکم باللیل و النهار لانهما زمانان و الزّمان و الواقع فیه کشی ء واحد مع اقامة اللف علی الاتحاد. وههنا نوع آخر من اللف لطیف المسلک بالنسبة الی النوع الاوّل. و هو ان یذکر متعدّد علی التفصیل ثم یذکر مالکل و یؤتی بعده بذکر ذلک المتعدد علی الاجمال ملفوظاً او مقدراً فیقع النشر بین لفین احدهما مفصل و الآخر مجمل و هذا معنی لطف مسلکه. و ذلک کما تقول ضربت زیداً و اعطیت عمرواً و خرجت من بلد کذا و للتأدیب و الاکرام و مخافة الشر فعلت ذلک هکذا یستفاد من الاتقان و المطول و حواشیه.

لفة.

[لِفْ فَ] (ع ص) حدیقةٌ لفة؛ باغچهء درهم پیچیده و انبوه درخت. لَفّة. || امرأة لفة؛ زن سبک و ملیح. (منتهی الارب).

لفة.

[لَفْ فَ] (ع اِ) آنچه قد کرباس بر آن پیچند. (مهذب الاسماء). آنکه فرت بر او پیچند. (جولاهگی). ج، لفّات. || سنبوسه. (دهار). || (ص) باغچهء درهم پیچیده درخت. لِفّة. (منتهی الارب).

لفی.

[لَ] (ع مص) مخالطت. معاشرت(1)(دزی).
(1) - Hanter. Frequenter.

لفیئة.

[لَ ءَ] (ع ص، اِ) گوشت پارهء بی استخوان. (منتهی الارب).

لفیتة.

[لَ تَ] (ع ص، اِ) بتابهء سطبر. (منتهی الارب). عصیدة المغلظة. (اقرب الموارد). عصیدهء زفت. (مهذب الاسماء).(1) || شوربائی است مانند حیس که طعامی باشد. (منتهی الارب).
(1) - در نسخ خطی مهذب الاسماء متعلق به کتابخانه مؤلف لفیفة ضبط شده است.

لفیظ.

[لَ] (ع ص) انداخته. (منتهی الارب).

لفیعة.

[لَ عَ] (ع اِ) پارهء جامه که بر پیراهن زیاده کنند. (منتهی الارب). لفاعة.

لفیف.

[لَ] (ع ص، اِ) گروه مردم پراکنده از هر جای. قوله تعالی : و جئنا بکم لفیفاً (قرآن 17/104)؛ ای مجتمعین مختلطین من کل قبیلة. (منتهی الارب). آنچه از قبائل مختلف به هم جمع آیند. آمیخته بیکدیگر. (ترجمان القرآن جرجانی). انبوه و همه. یقال: جاؤا بلفیفهم و لفهم آمدند همه. (مهذب الاسماء). || طعام لفیف؛ خوردنی آمیخته به دو جنس یا زاید از آن. (منتهی الارب). || دوست. یقال: هو لطیف فلان؛ ای صدیقه (او هو لغیف بالغین المعجمه). (منتهی الارب). || درپیچیده. ج، لفائف. پیچیده. (دهار). || (اصطلاح علم صرف) کلمه ای که از سه حرف اصلی آن دو حرف علت باشد، خواه مقرون چون طوی و خواه مفروق چون وعی. (منتهی الارب). در حرف عرب آنکه فا و لام آن یا عین و لام آن حرف علة باشد. اولی را لفیف مفروق و دومی را لفیف مقرون گویند. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لفیف نزد علماء صرف، عبارت است از لفظی که فاءالفعل و لام الفعل آن یکی از حروف عله باشد و آن را لفیف مفروق نامند و اگر فاءالفعل و عین الفعل و یا عین الفعل و لام الفعل یکی از حروف عله باشد آن را لفیف مقرون خوانند - انتهی:
صحیح است و مثال است و مضاعف
لفیف و ناقص و مهموز و اجوف.
لفیف مفروق، آنکه فاء و لام آن حرف عله باشد. لفیف مقرون، آنکه عین و لامش عله باشد. ما اعتل عینهُ و لامه کقوی. (تعریفات جرجانی).

لفیفة.

[لَ فی فَ] (ع اِ) گوشت پشت شتر زیر پی. (منتهی الارب). گوشت مازهء پشت. (مهذب الاسماء).

لفیفه.

[لَ فی فَ / فِ] (اِ) نوعی پوشیدنی : و قسم به لفیفه و شمط سر سی پاره میخورد که هیچ از اینها پوشیده ندارم. (نظام قاری ص141).

لفیک.

[لَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب).

لق.

[لَ] (ص) لغ. صاف. بی موی و صاف. (برهان). || نااستوار: میخی لق؛ جنبان بر جای خود. دندانی لق؛ متزعزع، متحرک، دندان که بر جای استوار نباشد و جنبان بود: دندانهای لق(1). اسنان متحرکة. || تباه. فاسد (تخم مرغ و جز آن). ضایع و گندیده که چون بجنبانی آواز دهد و آن نشانهء تباهی باشد.
- آروارهء لق داشتن؛ عادت به دشنام گفتن داشتن.
- تخم لق در دهن کسی شکستن؛ تعبیری مثلی به معنی او را به یاد آرزوئی که خود ملتفت آن نبود آوردن. او را به دعویی باطل داشتن. امیدی برنیامدنی به وی دادن. وعدهء وفانشدنی به وی کردن.
- تق و لَقّ؛ کاسد. ناروا. بی رونق.
- دهن لق؛ که نتواند سِرّی را نگه دارد.
- دهن لقی؛ به نگهداری سِرّ قادر نبودن.
(1) - Dent branlante.

لق.

[لُ / لَ] (اِ) فریب و بازی دادن. (برهان).

لق.

[لَق ق] (ع اِ) شکاف زمین. || (ص) رجلٌ لقٌّ بقّ؛ مرد بسیارگوی. || (مص) بر چشم زدن به دست یا به پنجه. (منتهی الارب). || لمس کردن. دست نهادن بر...(1)(دزی).
(1) - Toucher. Mettre la main a.

لقا.

[لِ] (ع اِمص، اِ) لِقاء. دیدار. در فارسی توسعاً روی و چهره :
پاکیزه لقایش که ز بس حکمت و جودش
الحکمة و الجود سری مفتخراً به.
منوچهری.
تو آسمانی و هنر تو عطارد است
وآن بی قرین لقای تو چون ماه آسمان.
منوچهری.
به زودی اینجا رسد و چشم کهتران به لقای وی روشن شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص375). این تلک پسر حجامی بود ولیکن لقائی و مشاهدتی و زبانی فصیح داشت. (تاریخ بیهقی).
چون دوزخی گر ابر سیاه و پر آتش است
زو بوستان چرا که بهشتی لقا شده ست.
ناصرخسرو.
واینکه همی ابر به مشک و گلاب
هر شب و هر روز بشوید لقاش.
ناصرخسرو.
ز شوق طلعت و حرص لقای تو هستم
به روز حربا و به شب چو نیلوفر.
مسعودسعد.
شرری کز فروغ نور لقاش
بیشتر هست و بیشتر باشد.مسعودسعد.
یارب بود که بازببینم لقای یار
شکرانه در دو دیده کشم خاک پای یار.
سیدحسن غزنوی.
با شبانگه لقات چون دانم
تو چنین تازه صبح صادق وار.خاقانی.
که مرا بی لقای خدمت او
زندگانی کثیف و نازیباست.خاقانی.
عقرب نهند طالع ری من ندانم آن
دانم که عقرب تن من شد لقای ری.
خاقانی.
باد دل جهانیان واله نور طلعتش
چون نظر بهشتیان مست لقای ایزدی.
خاقانی.
سرمهء دیده ز خاک در احمد سازند
تا لقای ملک العرش تعالی بینند.خاقانی.
به لقا و به لقب عالم را
عزّ اسلام و ضیاء بصرند.خاقانی.
نکهت حور است یا هوای صفاهان
جبهت جوز است یا لقای صفاهان.خاقانی.
که مرا بی لقای مجلس تو
زندگانی روا نمی بینم.خافانی.
کرد به دیوان دل چرخ و زمین را لقب
پیر مجسم نهاد زشت شبانگه لقا.خاقانی.
هر بی خبر نشاید این راز را که این را
جانی شگرف باید ذوق لقا چشیده.عطار.
جانا به لقا چو آفتابی تو
یک ذره از آن لقا همی جویم.عطار.
بلا کش تا لقای او شود نقد
که مرد بی بلا مرد لقا نیست.عطار.
روز دیگر وقت دیوان لقا
شه سلیمان گفت عزرائیل را.مولوی.
هر نفس نو میشود دنیا و ما
بی خبر در نو شدن و اندر لقا.مولوی.
ملک الموتم از لقای توبه
عقربم گو بزن تو دست منه.سعدی.
عجب است آنکه ترا دید و حدیث تو شنید
که همه عمر نه مشتاق لقای تو بود.سعدی.
غوغای عارفان و تمنای عاشقان
حرص بهشت نیست که شوق لقای توست.
سعدی.
کردار نیک و بد به قیامت قرین توست
آن اختیار کن که توان دیدنش لقا.سعدی.
دستش گرفت تا به منزل آن شخص درآورد یکی را دید لب فروهشته و تندنشسته. برگشت... گفت عطایش را به لقایش بخشیدم. (گلستان). شبی از غایت اشتیاق لقای مبارک ایشان را من و اهل بیت من سر بر زمین نهادیم. (انیس الطالبین ص104). روزی به دریافت لقای حضرت خواجهء ما قدس الله روحه شتافتم. (انیس الطالبین بخاری).
بیامرز از عطای خویش ما را
کرامت کن لقای خویش ما را.
-امثال: لقای خلیل شفای علیل است. (جامع التمثیل).
- ترکیب ها: آفتاب لقا. بدلقا. خجسته لقا. خورشیدلقا. خوش لقا. زشت لقا. سبک لقا. فرخ لقا. فرخنده لقا. فرشته لقا. ماه لقا. مبارک لقا. نیکولقا.
|| صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: به فتح و مدّ و برخی هم به کسر روا داشته اند. نزد صوفیه به معنی ظهور معشوق است، چنانکه عاشق را یقین شود که اوست به صورت آدم ظهور کرده :
اگر نقش رخت ظاهر نبودی در همه اشیا
مغان هرگز نکردندی پرستش لات و عزی را.؟
کما فی بعض الرسائل.

لقاء.

[لِ] (ع مص) دیدار کردن. (منتهی الارب). لقاءة. لِقایة. لِقی. لُقی. لِقیان یا لُقیان. لقیة. لُقیانة یا لِقیانة. لُقیّ. لُقیً. لقاة. (منتهی الارب). دیدن. || ادراک. رسیدن. (زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی). || کارزار کردن. (زوزنی). کارزار. (مهذب الاسماء). || آرمیدن با زن. (غیاث). و رجوع به لقا شود.

لقاء.

[لِ] (ع اِ) جِ لَقوة. (منتهی الارب).

لقاءالله.

[لِ ئُلْ لاه] (ع اِ مرکب) دیدار خداوند.
- یوم لقاءالله؛ روز قیامت.

لقاءة.

[لِ ءَ] (ع مص) لقاء. دیدار کردن. (منتهی الارب).

لقائی.

[لِ] (اِخ) (ملا...) از محفوظهء سمرقند است. طبع نازک دارد. این مطلع از اوست:
رخ نمودی و مرا بی سر و سامان کردی
آفرین باد عجب کار نمایان کردی.
(مجالس النفائس ص146).

لقائی.

[لِ] (اِخ) (ملا...) از خراسان است اما اکثر اوقات در ماوراءالنهر گذرانیده و همیشه در نظر سلاطین معزّز و مکرم بوده. در شعر و معما خوب است. این مطلع از اوست:
ز هر طرف کفنم (؟) زرد و زعفران کرده
بهار عمر من است این چنین خزان کرده.
(مجالس النفائس ص155).

لقائی.

[لِ] (اِخ) (مولانا...) از خوارزم است. رجوع به بقائی شود. (مجالس النفائس ص117 ح).

لقاح.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لقحة. || جِ لقوح. (منتهی الارب).

لقاح.

[لِ] (ع اِ) آبِ نر. || ناقهء با شیر یا ناقهء بچه آورده تا دو ماه یا سه ماه. (منتهی الارب). شتر مادهء شیردار. (تحفهء حکیم مؤمن): لقاح الابل؛ الحلابة. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لقاح.

[لِ] (ع مص) لقح.(1) آبستن شدن شتر. (زوزنی) (منتهی الارب) (تاج المصادر) (ترجمان القرآن جرجانی). القاح. || لقاح مریم، ذکرانی در بیست وچهارم آذرماه جلالی و هشتم دسامبر فرانسوی. نفخة.
(1) - Fecondation de chamelle.

لقاح.

[لَ] (ع اِ) آنچه بدان خرمابن را گشنی دهند. آنچه نخل را بدان گشنی دهند. نبیغ. || غورهء خرمابن نر. (منتهی الارب). نروی خرما. (مهذب الاسماء). گشن خرما. (ذخیرهء خوارزمشاهی): لقاح نخل؛ گشن نخل. || گروهی از مردم سرکش که فرمانبر پادشاه نباشند. یا آنان که در جاهلیت گاهی نوبت سبا نرسید آنها را. (منتهی الارب).(1)
(1) - (الذین لایدینون للملوک) و لم یملکوا (او لم یصبهم فی الجاهلیة سباء) انشد ابن الاعرابی :
لعمر ابیک و الانباء تنمی
لنعم الحیّ فی الجلی ریاح
ابوا دین الملوک فهم لقاح
اذا هیجوا الی حرب اشاحوا
و قال ثعلب: الحی اللقاح مشتق من لقاح الناقة لان الناقة اذا لقحت لم تطاوع الفحل و لیس بقوی. (تاج العروس).

لقاربیک.

[] (اِخ) محمد بن سلیمان الکاشعزی. صاحب حبیب السیر آرد: در اوایل حال در بلاد ترکستان به امر تجارت اشتغال داشت. در خلال آن احوال نزد یکی از خانان راه یافت و علم وزارت برافراشت و در اندک زمانی به تکفل آن مهم پرداخته و به سبب عدم قابلیت معزول شد و از ترکستان به مروشاهجان رفته، در سلک ملازمان درگاه سنجری انتظام یافت و به سبب دانستن لغت ترکی و صرف امتعهء دنیوی پرتو التفات سلطانی بر وجنات احوالش تافت و بعد از چندگاه که در مرو اقامت کرد از سلطان اجازت طلبیده به حج رفت و چون از آن سفر بازآمد به ضبط اموال ولایات بلخ منصوب شد و در آن اوقات نسبت به امیر قماج خدمات پسندیده بجای آورد و مقارن آن حال شرف الدین ابوطاهر وفات یافت و امیر قماج هزارهزار دینار نیشابوری به سلطان تقبل کرد تا منصب وزارت به محمد بن سلیمان مفوض ساخت و لقاربیک خلعت وزارت پوشیده و امیرمعزی این قطعه در تهنیت او در سلک نظم کشیده است:
صدر نیک آخر محمدبِن سلیمان آنکه هست
چون محمد دین پرست و چون سلیمان ملک دار
انتظام امر او شد شغل گیتی را پناه
وز نگار کلک او شد کار عالم چون نگار
باغ ملت را ز رسم او پدید آمد درخت
سال دولت را ز عدل او پدید آمد بهار.
و در جوامع التواریخ جلالی مسطور است که محمد بن سلیمان در وقت شروع در منصب وزارت تقلید خواجه نظام الملک کرده در نگین خود نقش کرد الحمدلله علی نعمه و بعد از آن روزی می پرسید که محمد والحمد بحسب عربیّت یک معنی دارد و در هر دو نام حضرت رسول (ص) است. جواب دادند: بلی، گفت: پس من توقیع خود را تغییر داده محمدلله علی نعمه میسازم. حضار مجلس به مسخرت زبان گشادند و معین الدین اصم که از کبار فضلاء و منشی دیوان سلطان بود آغاز هزل کرده خندان شد و محمد بن سلیمان با وجود عدم استحقاق و قلّت قابلیت به سبب مساعدت طالع چند روزی در کمال استقلال به سرانجام امور ملک و مال قیام کرد و چون آفتاب دولت او به نقطهء زوال رسید، فخرالدین لغاربیک که از نزد سلطان محمود به رسم رسالت به مرو آمده بود در خلوتی حقیقت حال محمد بن سلیمان را به عرض رسانید و حکم عالی به اخذ و قید او عز صدور یافته، ملازمان سلطان هرچه در تحت تصرف لقاربیک بود از وی بستدند و بعد از آن ضبط بعضی از بلاد ترکستان به وی مفوض گشت و چون محمد ضعفی داشت، کجاوه بر شتر بسته در آن نشسته متوجه آن دیار شد و در اثناء راه دست قضا مرکب حیات او را پی کرد و محمد رخت بقا به باد فنا داده روی به عالم عقبی آورد. (حبیب السیر جزء چهارم از ج 2 ص185).

لقاز.

[لَقْ قا] (ع اِ) رتیلاء سیاه بیابان(1). (دزی).
(1) - Tarentule noire du desert.

لقاس.

[لِ] (ع اِمص) اسم است مُلاقسة را. (منتهی الارب). یکدیگر را لقب نهادن.

لقاط.

[لَ] (ع اِ) خوشه که در درودن بماند و داس آن را خطا کند. (منتهی الارب).

لقاط.

[لِ] (ع اِمص) باقی ماندگی خوشه در درودن. (منتهی الارب).

لقاط.

[لِ] (ع اِ) پیشاپیش و مقابل. یقال: داره بلقاط داری؛ ای بحذائها. (منتهی الارب).

لقاط.

[لُ] (ع اِ) خوشهء برچیده. (منتهی الارب). خوشهء چیده. خوشه ای که برچینند.

لقاط.

[لَقْ قا] (ع ص) خوشه چین. (مهذب الاسماء).

لقاطات.

[لُ] (ع اِ) جِ لقاطة : محمولاتی که با ایشان بود به کلی برگرفت و باقی لقاطات قوم و بقایای سیف بگریختند. (ترجمهء تاریخ یمینی). تا روز چهارم که تمامت لشکریان و حشریان برآمدند و بقایای لقاطات آن را غارت کردند. (جهانگشای جوینی).

لقاطة.

[لُ طَ] (ع اِ) شکسته و ریزهء هر چیزی رایگان و بی بها و از زمین برگرفته. || خوشهء برچیده. (منتهی الارب). ج، لقاطات.

لقاطة.

[لُ طَ] (اِخ) موضعی است نزدیک حاجر از منازل بنی فزاره. (از معجم البلدان).

لقاع.

[لِ] (ع اِ) گلیم سطبر. (منتهی الارب).

لقاع.

[لَقْ قا] (ع اِ) مگس. (منتهی الارب).

لقاع.

[لُ] (اِخ) موضعی است. (او هو تصحیف و الصواب بالفاء). (منتهی الارب). موضعی است به یمامة و آن باغ و نخلی است در شعر ابن ابی حازم. (از معجم البلدان).

لقاعات.

[لُقْ قا] (ع ص، اِ) جِ لُقّاعة.

لقاعة.

[لُقْ قا عَ] (ع ص) گول. || لقب نهنده مردم را. فسوس کننده. || مرد نیک زیرک، سخن ساز حاضرجواب. (منتهی الارب). مرد بسیارگوی و حاضرجواب. (منتخب اللغات). ج، لقاعات. گویند فی کلامه لقاعات؛ کنایه از این است که از اقصای حلق سخن میگوید. (منتهی الارب).

لقالق.

[لَ لِ] (ع اِ) جِ لقلق. (منتهی الارب). رجوع به لقلق شود.

لقان.

[لُ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). شهری است به روم آن سوی خرشنه به دو روز مسافت. سیف الدوله حمدانی را بدانجا جنگی است و متنبّی در تذکر آن گوید :
یُذری اللقان غیاراً فی مناخرها
و فی حناجرها من آلسِ جرع.
(از معجم البلدان).

لقان.

[لَقْ قا] (نف) لقنده. در حال لقیدن. لغان.

لقاندن.

[لَقْ قا دَ] (مص) لقان ساختن. جنبان ساختن. بر جای متحرک گردانیدن.

لقانطه.

[لُ طَ / طِ] (اِ) این کلمه ظاهراً یونانی است و در مملکت عثمانی به معنای رستوران است. و عثمانیها قاف نویسند و کاف تلفظ کنند (لکانته) و در ایران به غلط آن را با قاف نوشته و هم قاف تلفظ کنند.

لقانة.

[لَ نَ] (ع اِمص) تیزی. دریافت و زودفهمی. لقنة. لقن. (منتهی الارب).

لقانی.

[لَ] (اِخ) از شعرای ایران و از مردم استرآباد است و این بیت او راست:
بر زبانم حرف تیغ دلستان من گذشت
خیر باشد تیز حرفی بر زبان من گذشت.
(قاموس الاعلام ترکی).

لقانی.

[لَ] (اِخ) رجوع به عبدالسلام بن ابراهیم شود. (الاعلام زرکلی ج2).

لقانی.

[لَ] (اِخ) ابراهیم (الامام) ابوالامداد برهان الدین بن ابراهیم بن حسن بن علی بن عبدالقدوس بن ولی الشهیر محمد بن هرون اللقانی المالکی. و اللقانی نسبة الی لقانة قریة من قرای مصر، احد الاعلام المشار الیهم بسعة الاطلاع فی علم الحدیث و الدرایة و التبحّر فی الکلام... له: جوهرة التوحید منظومة اولها:
الحمدلله علی صلاته
ثم سلام الله مع صلاته.
(وفات 1041 ه . ق.). (از معجم المطبوعات ج2).

لقانیدن.

[لَقْ قا دَ] (مص) لقاندن. لقان ساختن. نااستوار گردانیدن. بر جای جنبان گردانیدن.

لقانیة.

[لَ یَ] (ع اِمص) تیزی. دریافت و زودفهمی. لقانه. لقن. (منتهی الارب).

لقاة.

[لَ] (ع مص) لقاء. دیدار کردن. (منتهی الارب).

لقای.

[لِ] (از ع، اِ) لقا. لقاء. دیدار. چهر. روی :
کجا شد آن صنم ماهروی سیمین تن
کجا شد آن بت عاشق پرست مهرلقای.
فرخی.
و رجوع به لقاء شود.

لقب.

[لَ قَ] (ع اِ)(1) نام که دلالت بر مدح یا ذم کند. اسمی معنی مدحی یا ذمی را. آن نام که پس از نام نخستین دهند کسی را و حاوی مدحی یا ذمی باشد. نامی که در آن معنی مدح یا ذم منظور باشد به خلاف علم که در آن هیچ معنی منظور نباشد. (غیاث). جرجانی گوید: ما یسمی به الانسان بعد اسمه العلم من لفظ یدل علی المدح او الذّم لمعنی فیه. (تعریفات). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: در لغت کلمه ای را گویند که آن تعبیر از چیزی کند و در اصطلاح علمای عربیت علمی باشد که مشعر بر مدح یا ذمی باشد به اعتبار معنی اصلی آن و صرّح بذلک المولوی عصام الدین فی حاشیة فوائد الضیائیه فی المبنیات - انتهی. پاچنامه. پاژنامه. علاقیة. (منتهی الارب). نبز. ورنامه و نام بد. (مهذب الاسماء). بارنامه. (دهار) (مجمل اللغة). بارنام. (مجمل اللغة). برنامه. نَقَر. نَقِر. قِزی. ج، اَلقاب. (منتهی الارب). صاحب آنندراج گوید: ... این کلمه با لفظ یافتن، گرفتن، کردن، نهادن و دادن مستعمل است :
آن کت کلوخ روی لقب کرد نغز(2) کرد
ایرا لقب گران نبود بر دل فغاک.منجیک.
به شهری کجا نرم پایان بدند
سواران پولادخایان بدند
کسی را که بینی تو پای از دوال
لقب شان چنین بود بسیار سال.فردوسی.
به عید رفت به یک نام و بازگشت ز عید
نهاده خلق مر او را هزار گونه لقب.فرخی.
ما را سخن فروش نهادی لقب، چه بود
خواجه ز ما به زر نخریدی همی سخن.
فرخی.
تریاق بزرگ است و شفای همه غمها
نزدیک خردمندان می را لقب این است.
منوچهری.
آنچه غرض بود بیاوردم از این سه لقب: ذوالیمینین، ذوالریاستین و ذوالقلمین. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص137). وی را [محمود را]لقب سیف الدوله کردند. (تاریخ بیهقی ص197). و با خانان ترکستان مکاتبت کنند و ایشان را هیچ لقبی ارزانی ندارند. (تاریخ بیهقی ص294). در منشور، این پادشاه زاده را خوارزمشاه نبشتند و لقب نهادند. (تاریخ بیهقی ص361).
نشگفت کز او من زمن شدستم
زیرا که مر او را لقب زمان است.
ناصرخسرو.
بر لذت بهیمی چون فتنه گشته ای
بس کرده ای بدانکه حکیمت بود لقب.
ناصرخسرو.
وگر کریم شود آرزوت نام و لقب
کریم وارث فعل کرام باید کرد.ناصرخسرو.
چه چیز است، چیزی است این کز شرف
رسولش لقب داد سحر حلال.ناصرخسرو.
کی شود زندان تاری مر ترا بستان خوش
گرچه زندان را به دستانها کنی بستان لقب.
ناصرخسرو.
از دم خصمانت چون اشک حسام افسرده گشت
اشک را گوهر لقب دادند بر روی حسام.
امیرمعزی.
جود ترا لقب ننهم آفتاب و بحر
کز بحر ننگ دارد و از آفتاب عار.
امیرمعزی.
لقب تو چه سود صدر اجل
چون اجل هست سوی تو نگران.
ادیب صابر.
و چون هیچ دستاربند را لقب نبود، ابوالقاسم عباد را که عالم شیعی بود صاحب کافی نوشتندی و در آن هنگام که ابوبکر باقلانی را لقب نبود محمد نعام حارثی را شیخ مفید گفتندی. (النقض ص45).
رزق جستن به حیله شیطانی است
شیطنت را لقب حیل منهید.خاقانی.
نام و القاب ملک با لقب و نام ملوک
لعل با سنگ و صفا با کدر آمیخته اند.خاقانی.
روز جوهرنام و شب عنبرلقب
پیش صفه ش خادم آسا دیده ام.خاقانی.
مه حلقه به گوش تو نمی زیبد
دُر حلقه به گوش تو لقب دارد.خاقانی.
دوشم لقبی دادی کمتر سگ کوی خود
من کیستم از عالم تا این خطرم بخشی.
خاقانی.
تا نام آن زمین شد هم سد آب حیوان
القاب سیف دین شد هم خضر و هم سکندر.
خاقانی.
ادریس قضابینش و عیسی روان بخش
داده لقبش در دو هنر واضع القاب.خاقانی.
در خطبهء کرم لقبش صدر عالم است
بر مهر ملک صدر مظفر نکوتر است.
خاقانی.
و اسباب دولت و قدرت و جاه و حشمت او زیادت میشد تا او را امیرالامراء المؤید من السماء لقب دادند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
این گروه ارچه آدمی نسبند
همه دیوان آدمی لقبند.نظامی.
گرچه بر روی رقعهء شطرنج
لقب چوب پاره ای شاه است.
سیف اسفرنگ.
مرا مپرس که چونی به هر لقب که تو خوانی.
سعدی.
منیر سوخته دل را لقب سمندر کن
که بوالهوس نسزد این خطاب رنگین را.
ملا ابوالبرکات منیر.
یافت چو او را لقب مهر سپهر سخن
هر غزلش را قدر عقد ثریا نوشت.ملاطغرا.
دو آتش ز نرگس گرفته لقب
به ریحان تر لیفه اش هم نسب.ملاطغرا.
لقاعة و تلقاعة؛ لقب نهنده مردم را. (منتهی الارب). ذبیح الله؛ لقب اسماعیل. صدیق؛ لقب ابوبکر. ذومرة؛ لقب جبرئیل (ع). اعجب جاهلا؛ لقب مردی. (منتهی الارب). تأبطّ شراً؛ لقب شاعری از عرب. (تاج العروس). هندوشاه در تجارب السلف آرد: ... عرب را القاب رسم نبوده است و وقتی که خواستندی تعظیم کسی کنند و مخاطبة نام او بر زبان برانند کنیهء او بگفتندی اما القاب، آیین سلاطین عجم است، مثل بنی بویه و بنی سلجوق، چه هرگاه مثل امثلهء ایشان به حضرت خلافت می آوردند القاب بسیار نوشته خلفا آن را مستحسن میدانستند و ایشان نیز بر همان قاعده بنوشتند، اما عدول از لقبی به لقبی به جهت آن کردند که نامها متفاوت است، نام هست که از نامی بهتر است. قال (ص) خیرالاسماء ما عبد و حمد و شک نیست که محمود و نصیر و سعید نیکوتر از کلیب و نمیر و ذویب است و کنیه ها نیز متفاوت است... و همچنین القاب نیز متفاوت است یا به حسب معانی یا به حسب عذوبت الفاظ یا به حسب فخامت، یعنی بزرگی یا به حسب کثرت و قلت استعمال و شک نیست که نصیرالدین و مؤیدالدین و عون الدین و عضدالدین و معزالدین بزرگتر است از نجم الدین و شمس الدین و کرزالدین و تاج الدین، هم از روی معنی و هم از روی لفظ. اما از روی معنی جهت آنکه نصیر و عضد و معزّ و ما اشبهها وزراء را مناسب تر است از دیگر القاب و اما از جهت لفظ به ذوق می توان دانست که حروف این القاب و ترکیب آن خوشتر است از حروف نجم و کرز و تاج و این معنی را جز به ذوق ادراک نتوان کرد چنانکه در علم معانی [ و ] بیان گویند. بناء علی هذه القاعدة، خلفا چون خواستندی که کسی را بزرگ گردانند و مراتب عالی بخشند هیچ دقیقه از دقایق اجلال و تعظیم فرونمی گذاشتند تا حدّی که بر در سرای جای ایستادن اسب آن کس هم معین می گردانیدند و اگر لقب او مناسب منصب و بزرگی نمی بود از برای تعظیم لقبی معین می کردند نیکوتر از اوّل و گویی این نوع تصرفی است که اگر کسی بندهء خرد نام او را تغییر کند و می شاید که این نوع را مطلقا به ارادت مغیر نسبت کنند بی ترجیحی از روی معنی یا از روی لفظ، پس تغییر القاب را دو سبب باشد و هر دو نیکوست. (تجارب السلف صص 349-350). صاحب سیاستنامه آرد: دیگر القاب بسیار شده است و هرچه بسیار شود قدرش نبود و خطرش نماند همهء پادشاهان و خلفا در لقب تنگ مخاطبه بوده اند که از ناموسهای مملکت، یعنی نگاه داشتن القاب و مراتب و اندازهء هر کس است چون لقب مرد بازاری و دهقانی همان باشد که لقب عمیدی هیچ فرقی نبود میان وضیع و شریف و محل معروف و مجهول یکی باشد و چون لقب عالم و جاهل یکی باشد تمیز نماند و این در مملکت روا نباشد و همچنین لقب امرا و ترکان حسام الدولة و سیف الدولة و امین الدولة و مانند این بوده است و لقب خواجگان و عمیدان و متصرفان عمیدالدولة و ظهیرالملک و قوام الملک و مانند این و اکنون تمیز برخاست و ترکان لقب خواجگان بر خویشتن می نهند و خواجگان لقب ترکان و به عیب نمی دارند و همیشه لقب عزیز بوده است، حکایت: چون سلطان محمود به سلطانی بنشست از امیرالمؤمنین القادربالله لقب خواست. او را یمین الدولة لقب داد و چون محمود ولایت نیمروز گرفت و خراسان و هندوستان تا سومنات و جملهء عراق [ را ]گرفت خلیفه را رسول فرستاد با هدیه و خدمت بسیار و از او زیادت القاب خواست اجابت نکرد و گویند ده بار رسول فرستاد و سود نداشت... و خاقان سمرقند را سه لقب داده بود: ظهیرالدولة و معین خلیفة الله و ملک الشرق و الصین، و محمود را از آن غیرت همی آمد. دیگر بار رسول فرستاد که من همه ولایت کفر بگشادم و به نام تو شمشیر میزنم و خاقان را که نشاندهء من است سه لقب داده ای و مرا یک لقب با چندین خدمت. جواب آمد که لقب تشریفی باشد مرد را که بدان شرف او بیفزاید و معروف شود و تو خود شریفی و معروف، ترا خود لقبی تمام است، اما خاقان کم دانش است و ترک و نادان، التماس او از برای این وفا کردیم... تو از هر دانشی آگاهی و به ما نزدیکی و نیت ما نیکوتر از آن است در حق تو که می پنداری... محمود چون این سخن بشنید برنجید. در خانهء وی زنی بود ترک زاده و نویسنده و زبان دان و اغلب وقت در سرای محمود آمدی و با محمود سخن و طیبت گفتی و خواندی. روزی پیش محمود نشسته بود و طیبتی همی کرد، محمود گفت: هرچند که جهد میکنم تا خلیفه لقب من بیفزاید فایده نمی دارد و خاقان که رعیت من است چندین لقب دارد... (الی آخر الحکایة) با این همه هواخواهی و خدمتهای پسندیده و کوشش محمود، او را امین الملة زیادت کردند و تا محمود زیست او را یمین الدولة و امین الملة لقب بود و امروز کمتر کسی را اگر ده لقب کمتر نویسند خشم گیرد و بیازارد و سامانیان که چندین سال پادشاه بودند هر یکی را یک لقب بود. نوح را شاهنشاه خواندند و پدرش را امیر سدید و جدّش را امیر حمید و اسماعیل بن احمد را امیر عادل... و لقب قضاة و ائمه و علماء چنین بوده است: مجدالدین، شرف الاسلام، سیف السنة، زین الشریعة، فخرالعلماء و مانند این از برای آنکه کنیت اسلام و سنت و علم و شریعت به علماء تعلق دارد و هرکه او نه عالم باشد و این لقبها بر خویشتن نهد، پادشاه باید که او را مالش دهد و رخصت ندهد... و همچنین سپهسالاران و امرا و مقطعان را به دولة بازخوانده اند، چون: سیف الدولة و حسام الدولة و ظهیرالدولة و مانند این، و عمیدان و متصرفان را به ملک لقب دهند، چون: شرف الملک و عمیدالملک و نظام الملک و کمال الملک. و عادت نرفته بود که امیرترک لقب خواجگان بر خود نهد یا خواجگان لقب اکابر سپاه و ترکان بر خود نهند و بعد از روزگار... آلب ارسلان... قاعده ها بگشت و تمیز برخاست و لقبها درآمیخته شد و کمتر کسی بزرگتر لقبی میخواست به او میدادند تا لقب خوار شد و از بویهیان که در عراق از ایشان بزرگتر نبود لقب ایشان عضدالدولة و رکن الدولة و وزیرانشان را لقب استاد جلیل و استاد خطیر و از همه وزراء فاضلتر و بزرگتر صاحب عباد لقبش صاحب کافی الکفاة بود و لقب وزیر سلطان محمود غزنوی شمس الکفاة و پیش از این در لقب ملوک دنیا و دین نبود امیرالمؤمنین المقتدی بامرالله در القاب سلطان ملکشاه رحمه الله معز الدنیا و الدین درآورده بود. بعد از وفات او سنت گشت برکیارق را رکن الدنیا و الدین و محمود را ناصر الدنیا و الدین و اسماعیل را محیی الدنیا و الدین و سلطان محمد را غیاث الدنیا و الدین و زنان ملوک را هم این لقب الدنیا و الدّین نویسند و این زینت و ترتیب در القاب ابنای ملوک درفزود و ایشان را این لقب سزاست از جهت آنکه مصلحت دین و دنیا در مصلحت ایشان بازبسته است و جمال ملک و دولت در بقای پادشاه متصل است. این عجب است که کمتر شاگرد یا عامل ترک یا غلامی که از او بدمذهب تر نیست و دین و ملک را از او هزار فساد و خلل است خویشتن را معین الدین و تاج الدین و مانند این لقب کرده اند... پیش از این گفته آمد که لقب دین و اسلام و دولت در چهار گروه رواست: یکی پادشاه و یکی وزیر و یکی عالم و چهارم امیری که پیوسته به غزا مشغول باشد و نصرت اسلام کند و بیرون از این هرکه لقب دین و اسلام در لقب خویش آرد، او را مالش دهند تا دیگران عبرت گیرند. غرض از لقب آن است که تا مرد را بدان لقب بشناسند به مثل در مجلسی یا در مجمعی که صد کس نشسته باشند در آن جمله ده تن را محمد نام باشد، یکی آواز دهد که یا محمد، هر ده محمد را آواز باید داد و لبیک باید گفت که هر کسی چنان پندارد که نام او میبرند. چون یکی را مختص لقب کنند و یکی را موافق و یکی را کامل و یکی را سدید و یکی را رشید و مانند این چون به لقبش بخوانند در وقت بداند که او را میخوانند و گذشته از وزیر و طغرائی و مستوفی و عارض سلطان و عمید بغداد و عمید خراسان نباید که هیچ کس را در لقب «الملک» گویند الا لقب بی «الملک»، چون: خواجه رشید و مختص و سدید و نجیب و استاد امین و استاد خطیر و تکین و مانند این تا درجه و مرتبت مهتر و کهتر و خرد و بزرگ و خاص از عام پیدا شود و رونق دیوان بر جای باشد. چون مملکت را استقامتی بود بزودی پدیدار آید پادشاهان عادل و بیداردل بی تفحص کارها نکنند و رسم و آئین سلف پرسند و کتب خوانند و کارها به ترتیب نیکو فرمایند و لقبها به قاعدهء خویش بازبرند و سنت محدث برگیرند بر رای قوی و فرمان روا و شمشیر تیز.
(1) - Le titre. Le surnom. (2) - ن ل: خوب.

لقب تاش.

[لَ قَ] (ص مرکب، اِ مرکب)هم لقب. لقیب :
ای آنکه لقب تاش ثاقب تو
هر شب ز فلک اهرمن رماند.انوری.
سخن لقب تاش عیسی است، یعنی کلمه ای است که قالب قلب را روح می بخشد. (لباب الالباب عوفی).

لقب تاشی.

[لَ قَ] (حامص مرکب)هم لقبی :
به نور رخ جهان آرای از آن شد مهر بر گردون
که با سلطان شرق او راست از انجم لقب تاشی.
(از دیباچهء صیدنهء ابوریحان بیرونی ترجمهء ابوبکربن علی بن عثمان الکاشانی).
می دار از این سخن نهان هر کلمه
کارزد به بها هزار جان هر کلمه
شاید که ز عشق این سخن فخر کند
عیسی به لقب تاشی آن هر کلمه.
(مقدمهء لباب الالباب ج1 صص10-11).

لقب دادن.

[لَ قَ دَ] (مص مرکب) تلقیب. (تاج المصادر). لبز. (منتهی الارب). لقب نهادن. لقب کردن. نبز :
هر لقب کاو داده آن مبدل نشد
آنکه چستش خواند او کاهل نشد.مولوی.

لقب کردن.

[لَ قَ کَ دَ] (مص مرکب) لقب دادن. لقب نهادن :
کی شود زندان تاری مر ترا بستان خوش
گرچه زندان را به دستانها کنی بستان لقب.
ناصرخسرو.
جامه پشمین از برای کد کند
بومسیلم را لقب احمد کند.مولوی.

لقب نامه.

[لَ قَ مَ / مِ] (اِ مرکب) فرمان لقب. || دارندهء فرمان لقب :
بدان کیمیا ماریه میر گشت
لقب نامهء علم اکسیر گشت.نظامی.

لقب نهادن.

[لَ قَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)لقس. (تاج المصادر). لقب دادن. نَبْز. تنبیز. (منتهی الارب). لقب کردن. لبز :
بنده را نام خویشتن نبود
هرچه ما را لقب نهند آنیم.
سعدی (خواتیم).
لقس؛ مردم را لقب نهنده. (منتهی الارب).

لقث.

[لَ] (ع مص) آمیختن. || به شتاب گرفتن. || فرازگرفتن چیزی را. (منتهی الارب).

لقح.

[لَ] (ع مص) گشن دادن خرمابن را. (منتهی الارب).

لقح.

[لَ قَ / لَ] (ع مص) لقاح. آبستن شدن شتر. (منتهی الارب) (تاج المصادر) (زوزنی).

لقح.

[لِ قَ] (ع اِ) جِ لقحة. (اقرب الموارد).

لقح.

[لَ قَ] (ع اِ) کوه. (منتهی الارب). || آب شتر نر که گیرند و به ماده درکنند. آب که از گشن گیرند تا به ناقهء دیگر درکنند، اسم است آنرا. و آنچه فحل را به وی گشن دهند. (منتهی الارب). کذا و در اقرب الموارد: اسم ما اُخِذَ من الفحل لیدس فی الاَخر.

لقح.

[لُقْ قَ] (ع ص، اِ) جِ لقوح. (منتهی الارب).

لقحة.

[لِ حَ] (ع اِ) نفس. لقوح. ج، لقاح. || عقاب. || زاغ. || (ص) زن شیرده. (منتهی الارب). ج، لِقَح، لقاح. (اقرب الموارد). || شتر شیردار. اشتر دوشا. ج، لقاح. جج، لقایح. (مهذب الاسماء).

لقحة.

[لَ حَ] (ع اِ) یک بار لقح. || الناقة الحلوب الغزیرة اللبن و لایوصف به ولکن یقال: هذه لقحة فلان. ج، لقح، لقاح. (اقرب الموارد).

لقدمونه.

[لَ دِ نَ] (اِخ)(1) لاکدمونی. لاسدمونی. و رجوع به لا کدمونی و لاسدمونی شود.
(1) - Lacedemone.

لقرشان.

[لُ قُ] (اِخ) حصنی از اعمال لاردة به اندلس. (از معجم البلدان).

لقز.

[لَ] (ع مص) مشت بر سینه زدن یا هر جا که باشد. || لگد زدن. || به مشت بر سینه و بر گردن زدن در هر لگد زدن. (منتهی الارب). بر قفا بزدن. (زوزنی).

لقس.

[لَ] (ع اِ) گر. (منتهی الارب). جرب. (از اقرب الموارد).

لقس.

[لَ قِ] (ع ص) مردم را لقب نهنده. || فسوسی. فسوس کننده. || آنکه بر یک روش نپاید. || دانا و دریابندهء چیزی. (منتهی الارب). || لقس النفس؛ که خاطر وی به هیچ نگشاید. محزون(1). (دزی).
(1) - Triste.

لقس.

[لَ] (ع مص) عیب کردن کسی را. (منتهی الارب) (تاج المصادر) (زوزنی). || کشیدن دل به سوی چیزی و مایل شدن بدو. (منتهی الارب). || شوریدن دل و تباه شدن. لقس. شوریده شدن منش. (تاج المصادر) (زوزنی). || لقب نهادن. (تاج المصادر). لقب کردن. || افسوس داشتن. (زوزنی).

لقس.

[لَ] (اِخ) ابن سلمان مولی کعب بن عجزة. ادرکَ النبی روی من مولاه ذکره ابن مندة. قلت و حدیثه عنه فی معجم الطبرانی. (الاصابة ج6 ص12).

لقش.

[لَ قِ] (ع ص) شنٌ لَقِشٌ؛ خیک خشک کهنه. (منتهی الارب).

لقش.

[لِ] (ع اِ) خشب الصنوبر. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لقش.

[لَ] (ع مص) النطق بمعاریض الکلام. || العیب. (اقرب الموارد). || به قطعات تقسیم کردن چوب. قطعه قطعه کردن. (دزی).

لق شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) جنبان شدن چیزی که استواری آن ضرورت دارد.
- لق شدن کمر؛ خون از زن بیش از عادت دفع شدن و غیره.
- لق شدن یا بودن تخم مرغ؛ به علت کهنگی و دیر ماندن آن حالتی در آن پیدا آمدن که گاه جنبانیدن محتوی آن با آوازی از سوئی به سوئی شود. رجوع به لق و به لغ شود.
- لق شدن یا بودن دندان یا میخ در جای -خود؛ جنبان و متحرک بودن.

لقشی صامکون شی.

[لُ] (معرب، اِ مرکب)(1) و قاضی القضاة [ فی الصین ] یقال له لقشی صامکون شی. (اخبار الصین و الهند ص17 س9).
(1) - Lou-che-ts'an-ki un-che.

لقص.

[لَ قِ] (ع ص) تنگ. (منتهی الارب). ضیق. (اقرب الموارد). || مرد بسیارسخن زودبدی انگیز. (منتهی الارب). || مردم حریص. (مهذب الاسماء).

لقص.

[لَ] (ع مص) سوختن پوست چیزی را. (منتهی الارب).

لقص.

[لَ قَ] (ع مص) تنگ گردیدن. || شوریده دل و تباه شدن. لقس. (منتهی الارب).

لقط.

[لَ قَ] (ع اِ) آنچه برداشته و برچیده شود از خوشه و جز آن. یقال: لقطنا الیوم لقطاً کثیراً؛ یعنی بسیار خوشه چیدیم امروز. (منتهی الارب). لقاط. (السامی). خوشه که برچینند. (مهذب الاسماء). || آنچه برکنند از برگ درخت. ج، القاط. || برداشته و برچیده. (منتخب اللغات). || پاره های زر که در دکان یافته گردد. (منتهی الارب). پاره های زر که از معدن یابند. (مهذب الاسماء). و الجید المختار (من الذهب) یسمی لقطاً لانه یلقط من المعدن قطاعاً و یسمّی رکازاً و ارکز المعدن اذا وجد فیه القطع. (الجماهر ص223). || نوعی از ترهء پاکیزه که ستور حریص آن باشد. (منتهی الارب).

لقط.

[لَ] (ع مص) از زمین برگرفتن چیزی را. (منتهی الارب). چیز افتاده را برداشتن. (غیاث). || برچیدن. (تاج المصادر) (زوزنی). چیدن. دانه چیدن. || سخن چیدن. (منتخب اللغات). || درپی نهادن جامه را. || رفو کردن. (منتهی الارب). || بریدن، و بریدن سبل را به تازی لقط گویند.

لقط.

[لَ قَ] (اِخ) نام آبی است میان دو کوه طیّ. (از معجم البلدان).

لقط.

[] (اِخ) ابن الندیم گوید: نام دیگر خرّمیهء اولی یا مزدکیان است.

لقطاء.

[لُ قَ] (ع ص، اِ) جِ لقیط. رجوع به لقیط شود.

لقطات.

[لُ قَ] (ع اِ) جِ لقطة. رجوع به لقطه شود.

لقط السنبل.

[لَ قَ طُسْ سُمْ بُ] (ع اِ مرکب) خوشهء چیده. رجوع به لقط شود.

لقط المعدن.

[لَ قَ طُلْ مَ دِ] (ع اِ مرکب)ریزه های زر که یافته شود. رجوع به لقط شود.

لقطة.

[لُ طَ / لُ قَ طَ] (ع اِ) آنچه برداشته و برچیده شود از خوشه و جز آن. (منتهی الارب). چیز پیداشده. || (اصطلاح فقه) و فی الحدیث سئل رجل النبی (ص) عن اللقطة فقال: احفظ عقاصها و وکاءها ثم عرّفها سنة فان جاء صاحبها والا فشانک بها. (منتهی الارب). چیز افتاده که برداشته شود از زمین و برچیده شده باشد. (غیاث). جرجانی گوید: لقطة، هو مال یوجد علی الارض و لایعرف له مالک و هی علی وزن الضحکة مبالغة فی الفاعل و هو لکونها ما مرغوباً فیه جعلت آخذاً مجازاً لکونها سبباً لاخذ من رآها. (تعریفات). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لقطة، به ضم لام و فتح قاف سماعاً مبالغه دربارهء فاعل و به سکون قاف قیاساً مبالغه دربارهء مفعول، چنانکه در طلبه هم همین حکم جاری است. ازهری گوید: به سکون قاف نشنیده ام جز برای لفظ «لبث»، چنانکه در المغرب گفته. و اینکه مختار فتح قاف است برای آن است که معنی «الداعی الی التقاط» از آن مفهوم شود. برخی گفته اند که این لفظ اسم ملتقط باشد و اگر به سکون قاف خوانند، اسم ملقوط است و فتح اصح بود. کما فی الاختیار و در قاموس گفته: انها بالضم و الفتح و السکون او بفتحتین اسم مفعول من الالتقاط و کان الباء للنقل. پس لقطة در لغت گیرنده یا گرفته شده و شرعاً مالی است بدون حافظ و مجهول المالک، خواه از سنگ خواه از کالا و خواه از حیوان باشد. کذا فی جامع الرموز. || بچهء به راه افکنده که برگیرند آنرا.

لقطیه.

[] (اِ) صمغ صنوبر است. (فهرست مخزن الادویه).

لقع.

[لَ] (ع مص) انداختن چیزی را. یقال: لقعه بحصاة؛ ای رماه بها. (منتهی الارب). انداختن. (زوزنی). || انداختن شتر به لوک و جز آن. (تاج المصادر). || به چشم کردن کسی را. (منتهی الارب). به چشم زدن. (زوزنی). به چشم کردن. (تاج المصادر). || گزیدن مار. || به سر بینی گرفتن مگس چیزی را. (منتهی الارب).

لقعان.

[لَ قَ] (ع مص) شتابان گذشتن. (منتهی الارب).

لقعس.

[] (اِ) بینی چشمه مرغی است (؟). (مهذب الاسماء).(1)
(1) - کذا در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء و در دو نسخهء دیگر: سی چشمه... و در کتب لغت دسترس ما دیده نشد.

لقعة.

[لُ قَ عَ] (ع ص) آنکه دشنام دهد کسی را و به سخن ترساند او را و بس. (منتهی الارب).

لقف.

[لَ] (ع مص) لقفان. شتاب و سبک گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). سبک فراگرفتن. فراگرفتن و زود فروواریدن. (تاج المصادر). زود فروواریدن و زود فراگرفتن. (زوزنی). زود فروخوردن. (ترجمان القرآن) (زوزنی).

لقف.

[لَ قَ] (ع مص) افتادن دیوار. (منتهی الارب). بیوفتیدن دیوار. (تاج المصادر). بیفتادن دیوار. (زوزنی). || از زیر فرودریدن حوض به سبب نااستواری بنا. (منتهی الارب). فروریزیدن حوض. (منتخب اللغات). ریهیده شدن بن حوض. (تاج المصادر) (مجمل اللغة). || فراخ شدن کرانه های حوض. (منتهی الارب).

لقف.

[لَ قَ] (ع اِ) جانب و کرانه های حوض و چاه. ج، القاف. (منتهی الارب).

لقف.

[لَ قِ] (ع ص) حوض فرودریده از زیر. چاه استوارناکرده بناء از کلوخ برآورده. || چاه پرآب که در کندن روان گردد. (منتهی الارب). || لَقف. و رجوع به لقف (ثقف لقف) شود.

لقف.

[لَ / لَ قِ] (ع ص) رجلٌ ثقفٌ لقفٌ؛ مرد چست و سبک زیرک. (منتهی الارب).

لقف.

[لَ] (اِخ) آب چند چاه است اعلای فوران نهایت شیرین. (منتهی الارب). یاقوت گوید: ماء آبار کثیرة عذب لیس علیها مزارع و لا نخل فیها لغلظ موضعها و خشونته و هو با علی فوران واد من ناحیة السوارقیه علی فرسخ و فی لقف و لفت وقع الخلاف فی حدیث الهجرة و کلاهما صحیح. هذا موضع و ذاک آخر. (از معجم البلدان).

لقفان.

[لَ قَ] (ع مص) لقف. شتاب و سبک گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). زود فروواریدن و زود فراگرفتن. (زوزنی).

لققة.

[لَ قَ قَ] (ع ص، اِ) آنانکه بر چشم مردم زنند به پنجه. || چاههای سرتنگ. (منتهی الارب).

لق کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) جنبان کردن چیزی استوار، چون: میخ و دندان و جز آن در جای خویش. رجوع به لغ و به لق شود.

لقلاق.

[لَ] (معرب، اِ) معرب از فارسی. لک لک. لقلق. لکلک. (منتهی الارب).

لقلاق بقباق.

[لَ قُنْ بَ] (ع ص مرکب، از اتباع) رجلٌ لَقْلاقٌ بَقْباقٌ؛ مرد بسیارگوی. (منتهی الارب ذیل ماده «ب ق ق»).

لقلان.

[لِ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان یافت بخش هوراند شهرستان اهر واقع در 13هزارگزی خاوری هوراند و 34500گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی و دارای 69 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء قره سو. محصول آنجا غلات، برنج، پنبه، حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است و محل سکنای ایل حسین گلو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لقلق.

[لَ لَ] (معرب، اِ) معرّب از فارسی لک لک.(1) ج، لقالق. لقلاق (و هو افصح). (منتهی الارب). طائری است مار و ماهی را شکار کند. (غیاث). حاجی حاجی. حاجی لکلک :
چون صفیری بزند کبک دری در هزمان
بزند لقلق بر کنگره بر ناقوسی.منوچهری.
لقلق ناموخته گر مار گیرد می چه سود
باز علم آموخته از قدر و عز جوید شکار.
سنائی.
به حکم، مار دمان را برآری از سوراخ
ز بهر طعمهء راسو و لقمهء لقلق.انوری.
حکیم مؤمن گوید: به فارسی لک لک نامند و از طیور معروفه است و در سالی که وبا در بلاد مأوای او شود ترک توطن آنجا میکند. در آخر سوم گرم و خشک و گوشت او جهت جذام و لقوه و ضعف باه و خذر و ریاح غلیظة و برودت مستحکم نافع و مضر محرورین و مصلحش روغن کنجد. و بیضهء او در جمیع افعال قوی تر و سرگین او جالی بهق و آثار و با تخم او سیاه کنندهء موی و رافع صرع است. و زهرهء او رافع شبکوری، و خون او از سموم و جهت وضح و بهق نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). در قاموس کتاب مقدس آمده: یکی از پرندگان سفرکننده است. از کلنگ بزرگتر و بر وزغها و حلزون و حشرات به سر برد [ کذا ]. و در شریعت موسوی در ضمن مرغهای ناپاک محسوب است و چون برپا ایستد ارتفاع آن چهار قدم می باشد و لقلق بر دو نوع است: اول سفیدرنگ که اطراف بالهایش سیاه می باشد و او را ساقهای بلندی است که به یاری آنها در باتلاقها و چالاب ها تواند رفت. نوکش دندانه هائی دارد که رو به طرف انسی ترتیب یافته تا گرفتن شکار بر وی دشوار نباشد. و بر درختان و خرابه ها آشیان کند (مز 104:17) و به واسطهء محبتی که نسبت به جوجه ها و نسبت به مادهء خود دارد مشهور است و از آفریقا طی مسافت کرده به اروپا آید. و بالطبع هنگام مسافرت را نیکو شناسد (ارمیا 8:7) و چون در پریدن بسیار قوی و تواناست، ضرب المثل شده است (زکریا 5:9) و چقدر نیکو و خوش نماست هنگامی که منقار سرخش در جلو و ساقهای بلند و قرمزش از عقب نمودار میشود. لقلق را صدای طبیعی حقیقی نمیباشد جز اینکه با نوک خود طق طق کند و غالباً بی اذیت است و بدا به حال کسانی که او را بدون جهت میکشند. دوم لقلق سیاه است که در نیزارها و چالابهای فلسطین یافت شود. از آن سفید کوچکتر و از انسان هراسی ندارد. و رجوع به لکلاک شود.
(1) - Cigogne.

لق لق.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان تبادکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد، واقع در 21هزارگزی شمال مشهد. جلگه، معتدل و دارای 293 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لق لق کردن.

[لَ لَ کَ دَ] (مص مرکب)جنبانی چیزی استوار چون میخ و دندان و غیره در جای خود با آواز. || آواز تخم مرغ ضایع و تباه گاهِ جنبانیدن.

لقلقة.

[لَ لَ قَ] (ع اِ) آواز لکلک. (منتهی الارب). || هر بانگ که به اضطراب و حرکت باشد. (منتهی الارب). آواز در اضطراب. بانگ به انبوهی. (مهذب الاسماء). سختی آواز. (منتهی الارب). آواز سخت. || لقلقهء لسان؛ فصاحتی بی بلاغت. || (مص) آواز کردن. (دهار). || سخت آواز کردن لقلق که او را به فارسی لکلک گویند. (منتخب اللغات). || پیوسته جنبانیدن مار زنخ خود را. || زبان برآوردن مار و جنبانیدن آن. || جنبانیدن چیزی را. (منتهی الارب).

لقم.

[لُ قَ] (ع اِ) جِ لقمة. || لَقَم . میانهء راه و معظم آن. (منتهی الارب).

لقم.

[لَ قَ] (ع اِ) لُقَم. میانهء راه و معظم آن. (منتهی الارب).

لقم.

[لَ] (ع مص) بستن دهانهء راه و جز آن را و بند کردن. (منتهی الارب). سدّ فم الطریق و غیره. (تاج المصادر). دهانهء راه بستن. (منتخب اللغات). || شتاب و سبک خوردن. (منتهی الارب). || لقمه فروبردن. (تاج المصادر). لقم الخبز؛ نان را لقمه کردن. (دزی).

لقمان.

[لُ] (اِخ) سورهء سی ویکم از قرآن، مکیه، و آن سی وچهار آیت است، پس از سورهء روم و پیش از سجده.

لقمان.

[لُ] (اِخ) از شعرای ایران و از خوش نوایان است. این رباعی او راست:
ای زلف ترا قاعدهء مشک فروشی
خورشید رخت را روش غالیه پوشی
ای خضر ز سرچشمهء حیوان نکنی یاد
یک شربت اگر زآن لب چون نوش بنوشی.
(صبح گلشن) (قاموس الاعلام ترکی).

لقمان.

[لُ] (اِخ) والی حمص از قبل غازان خان، پس از فتح آنجا و فرار ملک ناصر سلطان مصر در حدود سال 669 ه . ق. وی سابقاً از ملک ناصر گریخته و التجا به دولت غازانی کرده بود. رجوع به حبیب السیر جزو اول از ج 3 ص53 شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) از امرای معتبر اولجایتو سلطان مغول و منظور نظر وی. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی ص44 شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) نام مردی حکیم که بنابه روایات اسلامی اصلش حبشی بوده و در روزگار داود میزیسته است و در قرآن کریم ذکر وی آمده است :
کجاست آصف بن برخیا و کو لقمان
کجاست خواجه ابوزرجمهر نیک اختر.
ناصرخسرو.
آید به دلم کز خدا امین است
بر حکمت لقمان و ملکت جم.ناصرخسرو.
از قول و فعل زین و لگامش نهم
افسار او ز حکمت لقمان کنم.ناصرخسرو.
خرد را به ایمان و حکمت بپرور
که فرزند خود را چنین گفت لقمان.
ناصرخسرو.
سوی او آی اگر ندیدستی
ملک داود و حکمت لقمان.ناصرخسرو.
ملک امامت سوی کیست که او راست
ملک سلیمان و علم و حکمت لقمان.
ناصرخسرو.
ای بارخدای همه ذریت آدم
با ملک سلیمانی و با حکمت لقمان.
ناصرخسرو.
چه معنی دارد این حالت که گفتی زنده شد یونس
چه حکمت باشد این معنی که گفتی بنده شد لقمان.
ناصرخسرو.
آباد به عقل گشت گردون
و آزاد به عقل گشت لقمان.ناصرخسرو.
ای حجت علم و حکمت لقمان
بگزار به لفظ خوب حسانی.ناصرخسرو.
اگر از خانه و از اهل جدا ماندم
جفت گشتستم با حکمت لقمانی.
ناصرخسرو.
ترا در نظم لعبتهای آزر
ترا در نثر حکمتهای لقمان.رشید وطواط.
نکنم باور کاحکام خراسان این است
گرچه صد هرمس و لقمان به خراسان بینم.
خاقانی.
وحید ادریس عالم بود و لقمان جهان اما
چو مرگ آمد چه سودش داشت ادریسی و لقمانی.
خاقانی.
بهر لقمه گشت لقمانی گرو
وقت لقمان است ای لقمه برو.مولوی.
وز قطام لقمه لقمانی شود
طالب اِشکار پنهانی شود.مولوی.
لقمان را گفتند: حکمت از که آموختی؟ گفت: از نابینایان که تا جائی را نبینند (نپرواسند) قدم ننهند. (سعدی). لقمان را گفتند: ادب از که آموختی؟ گفت: از بی ادبان که هرچه از ایشان در نظرم ناپسند آمد از فعل آن پرهیز کردم. (گلستان). لقمان حکیم اندر آن قافله بود. یکی از کاروانیان گفت: مگر اینان را نصیحتی کنی... گفت: دریغ باشد کلمهء حکمت با ایشان گفتن. (گلستان).
چو لقمان دید کاندر دست داود
همی آهن به معجز موم گردد
نپرسیدش چه میسازی، چو دانست
که بی پرسیدنش معلوم گردد.سعدی.
گنج صبر اختیار لقمان است
هرکه را صبر نیست حکمت نیست.
سعدی.
شنیدم که لقمان سیه فام بود
نه تن پرور و نازک اندام بود.سعدی.
-امثال: لقمان را حکمت آموختن غلط است.
و رجوع به لقمان حکیم، لقمان بن باعورا و لقمان بن عاد شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن باعورا. حکیم و پسرخواهر ایوّب علیه السلام یا پسرخواهر مادر وی بود. و گویند تلمیذ داود علیه السلام و گویند قاضی بنی اسرائیل است و گویند بنده ای بود نوبی آزاد از سیاهان مصر و در نبوت او اختلاف است، و او غیر لقمان بن عاد است. (از منتهی الارب). صاحب آنندراج آرد: ... لقمان بن باعور باشندهء ملک نوبه واقع در افریقیه می باشد و در شهر رمله علاقهء فلسطین واقع در ملک شام از این جهان سست بنیان به سرای جاودان رحلت کرده، اگرچه صورت ظاهری او مانند مردم ملک حبش سیاه کریه المنظر، لبان سطبر و آویخته، بینی بدوضع و پا دراز، مگر سیرت باطنی او چنان زیبا که لک ها خوب صورتیها بر آن نثار و کرورها وجاهت ها در مواجههء آن شرمسار بودند. حکیم مذکور به باعث سوادلون مدتی چندبار به غلامی رسیده، هیزم کشیده، چوپانی گوسفندان کرده و زمانی هم آقا هم مانده(؟). (آنندراج). و رجوع به لقمان، لقمان حکیم و لقمان بن عاد شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن شیبة بن معیط. صحابی است. (منتهی الارب). صاحب الاصابة آرد: لقمان بن شیبة بن معیط ابوالحصین العبسی احد الوفد من عبس... و کانوا تسعة سماء ابوجعفر الطبری. تقدمت اسماؤهم فی ترجمة الحرث ابن الربیع بن زیاد و ذکر لقمان هناک بکنیة. (الاصابة ج6 ص7).

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن عاد. خداوند کرکسان که او را صاحب لبد خوانند. به روزگار ملک الحرث الرایش پس از دو هزار و چهار صد و پنجاه و اند سال عمر درگذشت و لبید شاعر در این باره گوید:
لمارای لبدالنسور تطایرت
رفع القوائم کالقیر الاعزل.
و همچنین در این معنی نابغة گفته است: احنی علیه الذی احنی علی الید. (مجمل التواریخ و القصص ص155). گویند بنای عرم لقمان بن عاد کرد است. (مجمل التواریخ ص156). صاحب حبیب السیر آرد: هود پیغمبر مدت پنجاه سال قوم عاد را به سلوک طریق رشد و رشاد و ترک شرک و فسق و فساد دلالت فرمود. از آن جماعت غیر از مرثدبن سعد و لقمان بن عاد و اندکی از ضعفا کسی بدان جناب نگروید. چون هود از هدایت ایشان مأیوس گشت، بر ایشان دعا کرد و مدت هفت یا سه سال قحط و غلا با کمل وجهی در میان عادیان شایع شد. و قوم پس از مشورت چنانچه معهود آن زمان بود قیل بن قین و لقمان بن عاد و لقیم بن نزال و مرثدبن سعد و یک دو کس دیگر را جهت دعای استسقا به مکهء مبارکه فرستادند، چون آن گروه به حرم رسیدند در خانهء معاویة بن بکر که داخل عمالقة بود و با ایشان خویشی داشت فرودآمدند و مدت یک ماه به عیش و تنعم گذرانیدند و از غایت شعف به بسط بساط از ابتلای یاران و طلب باران فراموش کردند و بالاخره به تنبیه معاویة از مجلس عشرت برخاسته لقمان و مرثد به اظهار ایمان خود مبادرت جستند و قیل با همکیشان چند شتر و گوسفند قربان کردند و به لوازم استسقا پرداختند و مقارن دعای ایشان سه قطعه ابر در هوا پیدا گشت سرخ و سفید و سیاه، و هاتفی آواز داد که ای قیل! یکی از این قطعات سحاب را اختیار کن، قیل ابر سیاه را انتخاب کرد صدائی به گوش او رسید که عجب خاکستری مهلک به قوم خود فرستادی که یکی از ایشان را زنده نخواهد گذاشت. آنگاه آن غمام سیاه متوجه قوم عاد شد... روایت است که قیل و اصحاب او در اثنای راه خبر هلاکت قوم شنیده هم از آنجا متوجه قعر جهنم گشتند و در تاریخ طبری مسطور است که مرثدبن سعد و لقمان بن عاد که مؤمن بودند چون از این حال واقف شدند از غیب آوازی شنیدند که هر یک از شما حاجتی که دارید طلب کنید تا به اسعاف مقرون شود مرثد گفت... لقمان گفت: خدایا مرا عمر هفت کرکس کرامت فرمای و هر دو مسئلت به شرف اجابت اقتران یافته... لقمان کرکس بچگان متعاقب گرفته می پرورید و هر یک هشتاد سال زنده بوده به عالم دیگر پرواز میکردند و چون کرکس هفتم که موسوم به لبد بود جان تسلیم کرد، مرغ روح لقمان نیز از آشیانهء بدن طیران فرمود... حمدالله مستوفی لقمان مذکور را که صاحب نسور است لقمان حکیم پنداشته و در تاریخ گزیده بدین معنی تصریح کرده است و حال آنکه لقمان به اتفاق مورخان از قوم عاد است. و لقمان حکیم معاصر داود بوده و در مبادی احوال در سلک ممالیک یکی از بنی اسرائیل انتظام داشته... (حبیب السیر ج1 صص13-14).

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن عاد الاصغر. رجوع به لقمان بن عاد و لقمان بن عاد الاکبر شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن عاد الاکبر. جاحظ در البیان و التبیین گوید: و کانت العرب تعظم شأن لقمان بن عاد الاکبر و الاصغر و لقیم بن لقمان فی النباهة و القدر و فی العلم و الحکم و فی اللسان و فی الحلم و هذان غیر لقمان الحکیم المذکور فی القرآن علی ما یقول المفسرون... و قال ابوالطمحان القینی فی ذکر لقمان:
انّ الزمان و لاتفنی عجائبه
فیه تقطع الاّف و اقران
امست بنوالقین افراقاً موزعة
کانهمّ من بقایا حیّ لقمان.
و قال المسیب بن علس فی ذکر لقمان:
و الیک اعملت العطیة من
سهل العراق و انت بالقفر
انت الرئیس اذا هم نزلوا
و تو جهوا کالاسد و النمر
لو کنت من شی ء سوی بشر
کنت المنور لیلة القدر
و لانت اجود بالعطاء من الر
یان لماجاد بالقطر
و لانت اشجع من اسامة اذ
نقع الصراخ ولجّ فی الذّعر
وَلانت اَبینَ حین تنطق من
لقمان لما عیّ بالامر.
و قان لبیدن ربیعة الجعفری:
و اخلف قسا لیتنی و لواننی
و اعیی علی لقمان حکم التدبر
فان تسألینا کیف نحن فاننا
عصافیر من هذا الانام المسحر.
و قال الفرزدق:
لئن حومتی صانت معدُ حیاضها
لقد کان لقمان بن عادیها بها
و قال آخر:
اذا مامات میت من تمیم
فسرک ان یعیش فجی بزاد
بخبزٍ او بلحم او بتمر
او الشی ء الملفف فی البجاد
تراه یطوف الافاق حرصاً
لیأکل رأس لقمان بن عاد.
و قال افنون التغلبی:
لو اننی کنت من عاد و من ارم
ربیب قیل و لقمان و ذی جَدن.
رجوع به البیان و التبیین ج1 ص 23 و صص161-166 و 283 و ج3 ص193 و لقمان بن عاد شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن عامر حمصی. محدث است. (منتهی الارب). فرج بن فضالة از وی و وی از ابوالدرداء این حدیث روایت کند: معاتبة الاخ خیر من فقده، و من لک باخیک کله.». (عیون الاخبار ج3 ص28).

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن عیسی توبنی. از مردم توبن قریه ای به نسف، محدث است.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن لقیم. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص188 شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن نوبه. ذوالرّجل شاعری است از عرب. رجوع به ذوالرجل شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) ابن نوح السمنائی. مولانا اختیارالدین... ولده (ای ولد مولانا لسان الدین نوح بن محمد الطوسی اص، السمنانی مولداً). العالم الکامل النبیه الفاضل المالک، لازمة البیان و الفتیا التارک لتکلفات اهل الدنیا تفقه علی والده و اخذ من العلوم النقلیة و العقلیة بنصیب وافر و سافر البلدان ثم رجع و کان یدرس فی المدرسة افزاریة یقرأ علیه اکثرالکتب الادبیة و العلوم المتداولة و صارت الیه فتاوی البلدکلها. و له رسالات فائقة و قصائد رائقة و لطائف یعجز البیان عنها و رقائق بقطر ماء الملاحة منها. و کان علی السفهاء و الجهال اشد من سیف قاطع یبکتهم فی المباحث و یسکتهم فی الجمامع و له دیوان یزید علی الوف کانها علی آذان ابکار المعانی شنوف و من جملة منظوماته:
اِنی اِذَا اْفتخرَ الجهولُ بجاهِه
و بما حویَ من ماله و مناله
فتفا خری بین الخلائق کلهم
بولاء خیر الانبیاء و آله.
صلی الله علیه و سلم. و تو فی سنة... و سبعمأئة و دفن فی الحظیرة عند ابیه رحمة الله علیهم. (شدالازار ص396).

لقمان.

[لُ] (اِخ) (شیخ...) اَتکه. پدر درویش عبدالله شاعر، از ترخانیان. (مجالس النفائس ص112).

لقمان.

[لُ] (اِخ) از ملازمان و یاران ملک فخرالدین از ملوک کرک که از 705 تا 706 ه . ق. در هرات حکم روائی داشت و پادشاهی فاضل و سخن سنج و شعردوست بود. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص25 و 31).

لقمان.

[لُ] (اِخ) برلاس (امیر شیخ). از امرای خاقان سعید شاهرخ. رجوع به حبیب السیر جزو سوم از ج 3 ص196 و 2000 شود.

لقمان.

[لُ] (اِخ) پادشاه ابن طغاتیمورخان ابن... جوجی قسار، برادر چنگیزخان (761 تا 790). این مرد را امیرولی که پس از طغاتیمور سربداران را از جرجان رانده بود در سال 761 عنوان سلطنت جرجان داد، ولی کمی بعد چون او را لایق ندید از این مقام عزل کرد. سپس امیرتیمور که در سال 786 جرجان را از امیر ولی گرفت لقمان را به حکومت جرجان گمارد و او تا سال 790 در این مقام باقی بود و چون بمرد پسرش پیرک به تصویب امیرتیمور، پادشاه جرجان شد. (تاریخ مغول صص477-478).

لقمان.

[لُ] (اِخ) لقمان حکیم، مکنی به ابوسعد. (منتهی الارب). صاحب مجمل التواریخ و القصص آرد: چون دوازده سال از مملکت داود برفت خدای تعالی لقمان را حکمت داد و سی سال با داود بود، روزی در پیش او رفت، داود زره همی کرد به دست خویش و آهن داود را چون موم نرم بود. لقمان ندانست که چه میکند و آن چیست و از حکمت واجب ندید سخن پرسیدن و خاموش بود تا تمام کرد و در لقمان پوشید تا ببیند. لقمان گفت: هذا جید للحرب و این سخن لقمان آن وقت گفت که «الصمت حکمُ و قلیل فاعله»؛ یعنی خاموشی حکمتی است و کمتر به کار دارند. (مجمل التواریخ ص209) مولوی در مثنوی همین حکایت به نظم آورده و گفته:
رفت لقمان سوی داود از صفا
دید کو میکرد ز آهن حلقه ها
جمله را با همدگر درمیفکند
ز آهن و پولاد آن شاه بلند
صنعت زرّاد او کم دیده بود
در عجب می ماند و وسواسش فزود
کاین چه شاید بود واپرسم از او
که چه میسازی ز حلقه تو به تو
باز با خود گفت صبر اولیتر است
صبر با مقصود زوتر رهبر است
چون نپرسی زودتر کشفت شود
مرغ صبر از جمله پرّان تر شود
ور بپرسی دیرتر حاصل شود
سهل از بی صبریت مشکل شود
چون که لقمان تن بزد اندر زمان
شد تمام از صنعت داود آن
پس زره سازید و درپوشید او
پیش لقمان حکیم صبرخو
گفت این نیکو لباس است ای فتی!
بر مصاف و جنگ دفع زخم را
گفت لقمان صبر هم نیکودمی است
کو پناه و دافع هر جا همی است
صبر را با حق قرین کرد ای فلان!
آخر وَالعَصْر را آگه بخوان
صدهزاران کیمیا حق آفرید
کیمیائی همچو صبر آدم ندید.
و نیز برای همین حکایت رجوع به عقدالقرید ج2 ص292 شود. حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده گوید: لقمان علیه السلام به قول بعضی مورخان عم زادهء ابراهیم خلیل است پسر ثاعور (ظ: باعورا) و به قولی غلام سیاه و بعضی او را پیغمبر شمارند نام او صریحاً در قرآن آمده است، اما به حکمت منسوب است، قوله تعالی: و لقد آتینا لقمان الحکمة... (قرآن 31/12) به وقتی که جهت قوم هود به باران خواستن رفته بود به طول عمر حاجت خواست. خدای تعالی او را عمر هفت کرکس داد و کرکس را به بعض اقوال پانصد سال عمر باشد و برخی کمتر گویند. بهمه اقوال لقمان زیادت از هزار سال عمر یافت، از سخنان اوست: چهارصد هزار کلمه در حکمت جمع کردم و چهار از آن برگزیدم، دو بباید دانست و یادداشت و دو فراموش باید کرد: بدی که مردم با تو کنند و نیکی که تو با مردم کنی فراموش باید کرد و خدا را یاد باید داشت و مرگ را یاد باید داشت. احمق اگرچه صاحب جمال باشد با او صحبت نباید داشت که شمشیر اگرچه خوب رخسار است زشت کردار است. صحبت عالم مرده جاهل را زنده گرداند، چنانکه باران زمین پژمرده را. همه باری کشیدم، گران تر از قرض و دین ندیدم و همه لذتی چشیدم، خوشتر از عافیت ندیدم. و زیان کارتر عیبی عیب خودنادیدن است. دانا چون چراغ است هرکه بر او بگذرد از او نور برگیرد. هرکه را گفتار و کردار موافق نباشد عقل وی او را نکوهش کند. هرکه سؤالی کند که سزاوار آن نباشد یا بی هنگام بود یا از لئیمی چیزی خواهد به مراد نرسد. خوشخوی خویش بیگانگان باشد و بدخوی بیگانهء خویشان. از او پرسیدند: چیست که فائدهء آن همه را رسد؟ گفت: نیستی بدان. (تاریخ گزیده صص68 -69). ابیذقلس(1)حکیم یونانی گویند از لقمان حکیم به شام اخذ حکمت کرده است. (تاریخ الحکماء قفطی ص15). در معجم المطبوعات العربیة آمده: و لقمان الحکیم، «و لقد آتینا لقمان الحکمة ان اشکر لله و من یشکر فانما یشکرُ لنفسه و من کفر فان الله غنی حمید.»(2) «و اذ قال لقمان لابنه و هو یعظه: یابنی لاتشرک بالله اِن الشرک لَظلم عظیم».(3) قیل ان اول من وصف بالحکمة کان لقمان و کان فی زمان داود النبی و منه اخذ امبیذ قلیس(4)(ابن العبری) و قال بعضهم انه کان نوبیاً و ان اسم ایوب الفیلسوف الیونانی اتیوپاس(5)، ای الحبشی(6) منتحل من لقمان الحبشی و جاء فی المثنوی لجلال الدین البلخی بعض الحکایات عن لقمان تری مثالها فی سیرة ایوب و فی مروج الذهب للمسعودی: هو لقمان بن عنقاءبن مریدبن هارون و کان نوبیاً مولی للقین بن حسر ولد علی عشر سنین من ملک داود علیه السلام و کان عبداً صالحاً فمن الله عزوجل علیه بالحکمة. و لم یزل باقیاً فی الارض مظهراً للحکمة و الزهد فی هذا العالم الی ایام یونس بن متی، حین ارسل الی اهل نینوی من بلاد الموصل، و فی ابن خلدون (جزء2 ص50) قیل ان لقمان الاکبربن عاد بنی السد کما قاله المسعودی و قال جعله فرسخاً فی فرسخ و جعل له ثلاثین شعباً. الیه یعزی کتاب الامثال المعروفة باسمه و قد نقلها عنه المحدثون و اثبتوها فی الکتب فی اواسط القرن العاشر للمسیح... (صاحب معجم المطبوعات پس از شرح فوق از تعداد چاپ کتاب امثال لقمان حکیم و تراجم آنها به زبانهای لاتینی و فرانسه و غیره سخن داشته است). (معجم المطبوعات ج2 ستون 1593). لقمان حکیم مردی بود سیاه چهره و از اهالی حبشه. در زمان طفولیت به دام رقیت مبتلا شده و به قید اسارت گرفتار گردیده. مولای او شخصی بود از طایفهء بنی اسرائیل و معروف به سوء اخلاق و حرکات ناهنجار، غالب اوقات با او سختی کردی و به کارهای صعب امر فرمودی. لقمان تحمل بار گران کردی و به اخلاق زشت و حرکات ناشایست او تن دردادی تا روزی مولای لقمان با یکی از قماربازان قمار باخت بدان شرط که بازنده آب نهری را که در برابر خانهء او جاری بود بیاشامد و یا فدیه دهد. برحسب اتفاق حریف به مولای لقمان غالب آمد و انجام دادن شرط را خواستار گردید و گفت: اگر آب را نیاشامیدی و راضی به فدیه شدی یا باید چشم جهان بینت را از بن برکنم و یا تمام اموالت را متصرف شوم. مرد اسرائیلی درماند و مهلت طلبید. شام که لقمان با پشتهء هیزم از کوه بازگشت مولای خود را مهموم و اندوهناک بدید سبب پرسید. مرد اسرائیلی واقع بیان داشت و لقمان گفت: جواب او سهل است و رفع شرطش آسان. گفت: چگونه آسان است؟ گفت: در جواب او بگو من آب وسط این نهر را می آشامم، پس از اینکه تو طرفین آن را آشامیده باشی اگر گفت طرفین آن را تو بیاشام بگو جلوی او را سد نما تا من طرفین آن را بیاشامم، چون مسدود کردن آن بر او سخت است قهراً دست از تو خواهد کشید و از شر وی آسوده خواهی گردید. اسرائیلی خشنود شده، پس از جواب دادن حریف در ازای این مطلب لقمان را آزاد کرد و از مال دنیا بی نیاز فرمود و خود نیز توبه و ترک قمار کرد. در همان ایام که لقمان در قید رقیت بود روزی مولای او گوسفندی قربان کرد و به لقمان امر فرمود که اشرف اعضای وی را نزد من آر. لقمان دل و زبان گوسفند را نزد مولای خود برد باز وقتی دیگر که گوسفند ذبح کرده بود، گفت: پست ترین اعضای گوسفند را برای من حاضر کن. لقمان همان دو عضو را نزد مولای خود برد. روایت کرده اند شبی از شبها که لقمان با قاضی الحاجات در مناجات بود، ندا رسید که ای لقمان! آیا خشنود میشوی که تو را خلیفهء خود در روی زمین قرار دهم. عرض کرد: اگر مجبورم فرمائی مطیعم و اگر مختارم کنی من عافیت را طالبم و طاقت بار نبوت ندارم. پس از آن خدای تعالی ملکی را فرستاد تا او را حکمت آموزد و از این روی لقمان حکیم ترین مردم بود در روی زمین. از لقمان سؤال کردند چرا خلافت قبول نکردی؟ گفت: اگر در میان مردم حکم به حق میکردم سزاوار بود که نجات یابم ولکن من مطمئن به این مطلب نبودم، ترسیدم که به خطا روم و راه بهشت را گم کنم، اگر من در دنیا ذلیل باشم بهتر است از آنکه قوی و عزیز باشم. فرمود هرکه واگذارد آخرت را برای دنیا زیان کرده است هر دو را. لقمان مکرر خدمت حضرت داود علیه السلام میرسید و کسب فیض از مشکوة نبوت مینمود روزی بر داود وارد گردید او را مشغول ساختن چیزی دید... الخ الحکایة - یک روز جمعی از اصحاب حضرت داود نزد او بودند و از کلمات و اقوال حضرتش استفاده میبردند سخن از هر چیزی در میان بود و همگان سخن گفتند جز لقمان که سکوت اختیار کرده بود داود گفت: ای لقمان! چرا چیزی نگوئی و با دیگران در سخن گفتن انباز نشوی. لقمان گفت: خیری نیست در کلام مگر به نام خدا و خیری نیست در سکوت مگر تفکر در امر معاد و مرد بادیانت چون تأمل کند سکینه و وقار بر او مستولی شود و چون شکر خدای تعالی بجا آورد بر او رحمت و برکت نازل شود و چون قناعت ورزد از مردم بی نیاز گردد و چون راضی شود به رضای حق، اهتمامش به امور دنیا سست گردد و هرکه از خود محبت دنیا خلع کرد از آفات و شرور نجات یافت و چون ترک شهوت کرد در عِداد مردمان آزاد درآمد و چون تنهائی اختیار کرد از حزن و اندوه محفوظ ماند و چون حسد از خود دور ساخت محبت مردم دربارهء خود بیفزود و چون بصیر به عاقبت شد از پشیمانی ایمن شود... داود فرمود تصدیق سخن تو کنم ای لقمان! روزی داود به لقمان گفت: اکنون که پیر شدی از عقل تو چه مقدار باقی است؟ گفت: آنقدر که نگاه نمی کنم در چیزی که کافی نیست به حال من و تکلف نمی ورزم در تحصیل آن چیزی که محتاج به آن نیستم. لقمان صاحب مواعظ حسنه و اندرزهای حکیمانه است و در غالب موارد مخاطب وی پسر اوست. از آن نصایح در قرآن مجید مذکور است و در کتب اخبار و سیر مسطور از آن جمله فرمود: ای پسرک من! ملازم صبر باش در سختی و یقین دار به خدای تعالی و مجاهده کن با هوای نفس و بدان که شرافت و شفقت و زهد در صبر است، چون صبر کردی از محرمات الهی و پرهیز کردی از زخارف دنیوی و بی اعتنا شدی به مصیبتها چیزی محبوب تر و بهتر از مرگ نزد تو یافت نشود و همهء اوقات انتظار وقوع آن بکشی. فرمود: ای پسرک من! بر تو باد اقبال به اعمال خیر و اجتناب از اعمال شر چه عمل خیر خاموش کنندهء شر است آنکس که گوید شر باعث خاموشی شر است دروغ گفته، زیرا اگر آتشی پهلوی آتش دیگر بیفروزند بر اشتعال آن افزوده شود، پس آنچه شر را خاموش کند اعمال خیر است همان گونه که خاموش کنندهء آتش آب است. فرمود: ای پسرک من! امر به معروف و نهی از منکر کن و بر مصیبات و ناملایمات دنیا صبر پیشه کن و از محاسبهء نفس غفلت مورز قبل از آنکه حساب تو را بکشند و راه خطا از صواب بشناس تا از لغزش مصون مانی. همیشه گناهان پیش چشم دار و اعمال خویش را در پشت سر قرار ده و از گناهان به خدای تعالی پناه بر و اعمال خویش حقیر شمار. فرمود: ای پسرک من! اطاعت کن خدای تعالی را، زیرا کسی که اطاعت خدا کرد خداوند او را از شر مخلوقات حفظ فرماید. فرمود: به دنیا اعتماد مکن و قلب خود را بدان مشغول مساز که مخلوقی پست تر از این چنین کس نیست از آنکه قرار نداده است خدا نعمت دنیا را جزای اطاعت کنندگان و مصائب آن را مکافات گناهکاران. بر بلایا صبور باش و کتمان مصائب کن، زیرا کتمان مصائب و بلایا گنجی است از گنجهای نیکی و ذخیره ای است برای روز معاد. به کم قناعت کن و به آنچه مقدر توست شاکر باش و به روزی دیگران نظر مکن که مورث هلاکت است. اندرون را از طعام خالی دار و تا بتوانی از حکمت بینبار. با حکما مجالست کن و از سخنان آنان پند گیر تا دانش تو بیفزاید و برحذر باش که کلمات حکمت در نزد غیر اهل آن بیان نکنی و از اهل آن دریغ نکنی. فرمود: در حاجات خود میانه روی را از دست مده و در چیزی که مفید به حال تو نیست سخن مگو و بدون تعجب از چیزی مخند، زیرا که خندهء بدون تعجب دلیل حمق است. مزاح مکن و جدال مورز. هرگاه ساکت باشی خالی از ذکر مباش و اگر سخن گویی به غیر از حکمت مگوی و به اندک چیزی خوشحال مشو که دلیل سست عنصری است. فرمود تا میتوانی سکوت اختیار کن، زیرا سکوت باعث پشیمانی نیست ولکن سخن گفتن به خطا موجب ندامت است. خروس پس از انقضای شب بالهای خود را بر هم زند و به ذکر پروردگار پردازد، پس کاری مکن که از خروس کمتر باشی و او از تو عاقلتر باشد. از غفلت حذر کن و از خدای تعالی بترس و از روی هوای نفس طلب علم مکن و غرور مورز و به سخنان جهال فریفته مشو. فرمود: منتفع شو از آن علمی که خدای تعالی به تو ارزانی داشته، زیرا که عالم مثال جاهل نیست و بهترین علوم آن است که از او انتفاع بری و به واسطهء او متابعت خدای تعالی کنی، زیرا داناترین مردم به مقام الوهیت و عظمت و بزرگی حضرت حق ترسناک ترین مردم است. سعادتمند مردم کسانی هستند که مجالس با علما باشند تا تعلیم دهند آیندگان را چه سخنان عالم چون چشمهء خوشگواری است که همه مردم بدان محتاجند و منتفع شوند و عالم شایسته تر است که متواضع و فروتن باشد و سخن گفتن او با جهال همچون کلام طبیبان باشد با مریضان. دل هرکه نورانی گردید با ایمان کلام وی به حق اثرکننده است و انتفاع برنده اند مردم از علم و اما به قلب کسی که نور حق نتابیده و جانش به انوار الهی روشن نگردیده، بسا شود که سبب گمراهی مردم گردد و باعث خرابی دین و ایمان شود و به یک کلمه اعمالش فاسد و بازارش کاسد گردد، همچنان که به یک جرقهء آتش ممکن است آتش عظیمی افروخته گردد و اموال کثیری سوخته شود. فرمود: انسان شقاوت شعار اگر سخن گوید به وقاحت کشد و اگر سکوت کند به فضاحت منتهی گردد و اگر بی نیاز شود طغیان کند و اگر فقیر شود از رحمت حق ناامید گردد و اگر خوشحال شود شرارت پیشه کند و اگر قادر گردد فحاش و وقیح شود و اگر مغلوب گردد به زودی قبول خواری کند و اگر گریه آغازد عربده کند و اگر چیزی بخواهندش بخل ورزد و اگر نام او برند غضب کند و اگر از چیزی منعش کنند تندی کند و اگر عطا کند منت گذارد و اگر چیزیش دهند سپاس نگزارد و اگر سرّی بدو گویند خیانت کند و اگر اسرار خود را در نزد تو گوید متهمت سازد و اگر پست تر از توست بهتان بندد و اگر بالاتر است مقهور سازد و اگر مصاحب با تو شود به رنج مبتلا کند و اگر کناره کنی آسوده ات نگذارد. باز از علائم انسان شقاوت شعار آنکه نه دانش وی بدو منفعت دهد و نه علم دیگران در حق او نافع شود، نه از منع کردن راحت گیرد و نه منع کننده را آسوده گذارد. اگر بزرگ قبیله است زیردستان را برنجاند و اگر پست ترین قوم است از برتران خود در رنج است. به راه راست نرود هرچند او را راهنمائی کنند و نه معاشرین را از او استفادتی و نه مصاحبین را افادتی تواند بود. اگر سخن گوید از راه صواب دور است و اگر مخاطب گردد از دریافت قاصر. و باز از علائم او یکی آنکه در توانگری میانه روی نکند و در سختی بر بلا صبر ننماید. در موقع پرسش عفت نورزد و اعمال خیر از او ناشی نگردد و سپاسگزار هیچ کس نباشد و از کینه و تقلب احتراز نکند و نصیحت ناصحان نپذیرد هرچند سخنان آنها موافق با سخنان حکیمان باشد و به دانش خود مغرور باشد. خویشتن را نیکوکار داند اگرچه گناه کار باشد. عجز را در کارها پندارد که از روی عقل است و شرارت را گمان برد که خیر است و تفریط را در کار از روی حزم جلوه دهد و جهالت را به مثابهء علم نماید. اگر حق موافق میل او باشد تمجید کند و اگر مخالف میل او باشد تکذیب کند. اگر محتاج شود سؤال کند و اما اگر از او بپرسند منع کند و بخل ورزد و از اهل حق همیشه دوری کند و به باطل گراید. اگر در مجلس علما حاضر شود خاضع نگردد و گوش به سخنان آنان ندهد. اگر با پست تر از خود نشیند افتخار کند و اگر سخن حقی گوید در عمل مخالفت کند. مردم را به کارهای خیر امر دهد و حال آنکه خود به راه شر رود. با مردم چنان معامله کند که اگر با او همانگونه رفتار کنند تن درندهد. دلالت کننده به احسان است ولکن خود اجتناب کننده است. امرکننده به حزم است و حال آنکه خود ضایع کنندهء اوست. قول او مخالف است با فعل او و ظاهرش غیرموافق با باطن. اگر عمل خیری را مرتکب گردید برای ستایش است نه منظور داشتن حق. اگر عالم باشی نادان شقی تکبر ورزد و اگر جاهل باشی سخره ات کند و اگر قوی باشی با تو مدارا کند و اگر ضعیف باشی حمله آرد و اگر مالدار باشی سرکشی کند و اگر فقیر باشی ضعیف و پست شمرد. دانش را شرط انسانیت نداند و علم را جزء صفات نیکو نشمارد. اگر اعمالی خیر از تو صادر گردد ریاکار جلوه ات دهد و اگر نشود ضایع کنندهء خیر و کم خرد خواندت. اگر احسان کنی مبذرت شمارد و اگر امساک کنی بخیلت داند. اگر با مردم مهربانی کنی و غم ابنای نوع خوری گوید که عقل تو تیره است و اگر کناره گیری گوید خودپسند و متکبر است، حاصل آنکه مَثَل انسان جاهل شقاوتمند مَثَل جامهء کهنه است که اگر یک سمت آن را در پی کنی طرف دیگر بشکافد و یا چون شیشهء شکسته است که نه متصل گردد و نه قبول وصله کند. و بدان ای پسرک من! از جملهء اخلاق حکیم و انسان سعادتمند وقار و سکینه و نیکی و عدالت و حلم و رزانت و احسان و دانش است و حزم و ورع و ترس از خدای تعالی و عمل خوب بجا آوردن و عفو کردن از گناهکاران و فروتنی با مردمان حکیم. اگر سخن گوید از روی علم است و اگر سکوت کند از راه حلم. اگر قدرت یابد عفو کند و اگر سؤال کند اصرار نورزد و اگر از او خواهشی کنند بخل نکند. اگر متکلم باشد از روی فهم سخن گوید و اگر مخاطب شود فهم کند. اگر تعلیم کند به مدارا سخن گوید و اگر طلب علم نماید سؤال نیکو کند و اگر عطا کند بی منت دهد و اگر عطا کرده شود حق احسان کننده را منظور دارد. اگر با عالم تر از خود نشیند از علم پرسش کند و اگر با نادان قرین گردد تعلیمش دهد. در بی نیازی افراط نکند و در حال فقر جزع ننماید. هرکه با او نشیند از عمل وی نفع برد و از موعظهء وی بهره مند گردد. با برتر از خویش منازعه نکند و بر فروتر از خویش به خواری ننگرد. اگر چیزی نداند اظهار دانش نکند و اگر داند کتمان ننماید. مال مردم به حیف متصرف نشود و خلق از زحمت او آسوده باشند و او در اعمال خیر چالاک و در کار شر بلید و کند. هنگام ادای واجب قوی است و گاه معصیت ضعیف و ناتوان. نسبت به شهوات نفسانی جاهل است و اما برای تقرب حق تعالی عالم دنیا برای او غربت و موطن اصلی او آخرت است. امرکنندهء به معروف و نهی از منکر. باطن موافق با ظاهر و قول او مطابق با فعل. این بود مختصری از علائم انسان سعادتمند و مردمان شقاوت شعار، بفهم و بدان و کار بند تا رستگار شوی و از رنج دنیا و عذاب عقبی آسوده گردی. فرمود ای پسرک من! طلب کن حکمت را و متوجه ساز نفس خود را به سوی آن و هر زمان که جامع حکمت شوی چشم بصیرت تو روشنی گیرد اخلاق تو نیکو شود. و بدان که حکمت بدون تدبر و تفکر به منزلهء متاعی است که در دست خازن او نباشد و یا گوسفندی که در مَربض خود داخل نگردد و در این حال هر ساعت در محل آفت است و در معرض هلاکت. و بدان که اظهارکنندهء حکمت، زبان توست تا میتوانی آن را حفظ کن، زیرا هرگاه فاسد گردد زبان تو تباه شود حکمت تو همچنانکه اگر خراب شود درب خانه، متاع خانه از دستبرد دزدان و راهزنان مصون نماند و پس هرکه مالک زبان خویش گشت موقع سخن گفتن داند و در حضور نااهل تکلم نکند و اگر سفیهی از او طلب حکمت کند سکوت اختیار کند. پس زبان کلید خیر و شر است و سخن مگو مگر در خیر هم چنانکه مهر بر گنجینهء طلا و نقرهء خود میزنی خوشا به حال آنکه به دنیا مغرور نگردید و فریب آن نخورد تا در روز حساب گرفتار ندامت زخارف گردد. فرمود: ضایع مکن مال خویش را و اصلاح کن مال غیر را. مالی که از آن توست آن است که از پیش فرستی و مال غیر آن که بر وراث گذاری. فریب دنیا ثابت است برای دو نوع از مردم: یکی آنکه برحسب جهالت مرتکب عملی قبیح گشته ولکن متنبه گردیده و بر تدارک آن حریص است، دیگری آن که طلب کند مال دنیا را برای نیل به درجات عقبی. فرمود: عاقل ترین مردم دنیا دو گروه باشند: اول، آنانکه خدای تعالی شرافت و نام نیک و ذکر جمیل را بدانان عطا کرده ولکن آنها طلب شرافت آخرت کنند. دوم، گروهی که ابواب روزی بر ایشان بسته گردیده و طرق معیشت آنان سخت شده، اما صبر پیشه کرده اند و لب به شکایت نگشوده. فرمود: ای پسرک من! رحم کن تا رحم کرده شوی و سکوت ورز تا سالم مانی و کار نیکو کن تا غنیمت بری. از آه مظلومان بترس که به سوی حق برشود و مورد استجابت واقع گردد و مورث خسران دنیا و آخرت تو شود. از پند بزرگان سر مپیچ هرچند بر تو سخت و ناگوار باشد. بدا به حال آنکه سخن نیکو بشنود ولکن منتفع نشود بداند و اما کار نبندد و حق را بر او اظهار کنند و او به راه هدایت نرود. اما خوشا به حال آنکه از علم خود نفع برد و از شنیدن سخن حق متنبه گردد. با مردم با بشاشت و خوشروئی معاشرت کن و به اخلاق صالحین تشبه نما و کار نیکوکاران پیشهء خود قرار ده و شکر خدای تعالی بجا آر و با زیردستان تواضع کن و از عجب و تکبر که صفت جباران است دوری جو و به اعمال [ نیک ] خود مغرور مشو هرچند بسیار کرده باشی زیرا هر چیز را آفتی است و آفت اعمال نیکو عجب است. باز فرمود ای پسرک من! بر مردم بلندی مجوی و حق آنان غصب مکن و صفت ظلم را دشمن دار و از دعاوی مظلوم بترس و به دنبال مال دنیا مرو، بلکه اهتمام کن به آنچه که تو را به خدای تعالی نزدیک کند. اگر کسی را دوست داشتی یا دشمن برای خدا دار نه از روی هوا و هوس شیطانی. با اهل معصیت مدارا کن و به سخنان لیّن آنان را متنبه ساز و در این اعمال، خدا را همیشه پیش چشم دار تا تو را توفیق عنایت فرماید و سخنت را مؤثر قرار دهد و بدان که چیزی افضل از عقل نیست و تمامیت عقل مرد به داشتن ده خصلت است: 1- از کبر مأمون بودن. 2- امید هدایت از او داشتن. 3- به قسمت و روزی خود قانع بودن. 4- زائد مال خود به مستحقان بخشیدن. 5- فروتنی را از تکبر بهتر دانستن. 6- ذلت را بر عزت ترجیح دادن. 7- در طلب علم اظهار ملالت نکردن. 8- از برآوردن حاجات اظهار خستگی نکردن. 9- کمترین خوبی از غیر را کثیر شمردن و اما خوبی خویش در حق دیگران را قلیل دانستن. 10- همهء مردم را از خود بهتر و خود را از همه پست تر دانستن. فرمود: مردم نسبت به تو دو گونه باشند یا فاضلتر و زاهدترند و یا برحسب ظاهر پست تر، تکلیف تو آن است که نسبت به هر دو تواضع و فروتنی پیشه کنی، به فاضل تر از آن رو که سزا و شایستهء اوست و به پست تر بدان جهت که یمکن در باطن از تو بهتر باشد و برحسب صورت خود را چنین وانموده است. تحمل مصائب دلیل حسن ظن به خداست. برای هر کاری کمالی است و کمال عبادت به ورع و یقین به خدا و غایت آن شرافت و بزرگی و حسن عقل و بدان که عقل متاعی است که پوشانندهء عیوب است و اصلاح کنندهء امور و خشنودکنندهء مولا. فرمود از شر زنان پناه به خدا بر و بر نیکانشان نیز اطمینان مدار چه مزاج نسوان به اعمال شر مایلتر است تا به افعال نیکو و اعمال خیر. تعلیم ده نادان را از آنچه آموخته ای و بیفزا بر دانش خود از آنچه از عالم می آموزی. و با سفیه مصاحبت مکن مبادا از جنس او شمرده شوی و به خانه ای که امروز در او زنده ای و فردا مرده دل مبند و از مجالست علماء و دانشمندان کوتاهی مکن و قلب خود را به انوار حکمت روشن کن، زیرا حکمت قلوب مردم را زنده کند، همچنانکه باران اراضی خشک و لم یزرع را زنده کند. از مجالس نیکان دوری مجو چه اگر عالمی علم تو بیفزاید و اگر نادانی از علم خود ترا بیاموزاند و اگر رحمت الهی بر آنان نازل شود شامل حال تو نیز بشود. اما از مجلس اشرار احتراز کن، زیرا اگر از اهل علم باشی آن علم وبال تو گردد و اگر جاهل باشی بر جهل تو افزوده شود و اگر سخط الهی بر آنان نازل گردد تو را نیز شامل شود. حیا کن از خطا به مقدار نزدیک بودن او به تو و بترس از خدا به اندازهء توانایی او بر تو. و از بسیار شدن مال دنیا حذر کن تا حساب فردای تو طولانی نشود. پرسش نصف علم است و مدارای با مردم نصف عقل و میانه روی در امور معیشت نصف مؤنه. فرمود: همان طوری که دشمن به احسان دوست تو گردد دوست نیز بسبب جفای بدو دشمن شود. سخن کاشف عقل گوینده است، پس تأمل کن که چه میگویی مبادا به سفاهت مشهور گردی. اعتماد بر خدا راحت کنندهء قلب است و قلت احتیاج به مردم دلیل عقل و مکافات دروغگو تصدیق نکردن و به سخن او وقع نگذاشتن است. سخن مگو نزد کسی که گمان بری تو را تکذیب کند و طلب حاجت مکن نزد آنکه حاجتت برنیاورد و وعده مکن به چیزی که انجام دادن آن نتوانی و ضمانت مکن چیزی را که قدرت ادای آن نداری و مقدم مشو بر کاری که از اتمامش عاجزی. در مجالس از مقام خود تجاوز مکن چه اگر فراتر برندت بهتر از آنکه فروتر آرند و خوار دارندت. همانگونه که خدای تعالی برتری دارد بر همهء مخلوقات نام او هم برتر است از تمام چیزها، پس هیچگاه زبان از ذکر حق تعالی خالی مدار و نمازی که بر تو واجب فرمود بجا آر، زیرا مَثَل نماز مَثَل مسافرت دریاست اگر کشتی به سلامت به ساحل رسید، اهلش نیز سالم مانند و اگر غرق گردید سکان کشتی نیز به آب غوطه ور شوند و هلاک گردند. حسن نیت از یقین است و حسن استماع از حلم و حسن جواب از علم و سوء خلق ناشی از لئامت و حسن خلق از کرامت. عمل خیر بجا آر و مباشر کار شر مباش، زیرا که بهتر از خیرکنندهء اوست و بدتر از شر بجاآورندهء او با سفیه منازعه مکن و با احمق مجادله منما، زیرا کندن سنگهای گران آسان تر است از آنکه تعلیم دهی کسی را که قوهء فهم و شهور در او نیست. آنچه را که از گفتن او حیا داری بهتر که بخاطر نیز خطور ندهی. اگر خواهی کسی را به مصاحبت برگزینی نخست او را به غضب آرا اگر در حال غضب سخن حقیقت را تصدیق کرد بدان که منصف است و قابل معاشرت و مصاحبت. از اشرار کناره کن تا سالم ماند قلب تو و استراحت نماید بدن تو و پاکیزه گردد نفس تو. شکر کن کسی را که به تو نعمت داده و پاداش ده کسی را که شکرگزار توست چه نیست بقایی نعمتی را که صاحبش کفران کرده و نیست زوالی نعمتی را که شکر آن گزارده آمده است. پست ترین اخلاق رذیله، خیانت به دوستان است و اشاعهء اسرار آنان و اعتماد کردن به کسی بدون امتحان و تجربت و سخن بسیار گفتن در مطالب بیهوده و عطا خواستن از مردم لئیم. دو چیز است که راه حیله در او مسدود است و عقل از اصلاحش عاجز و درمانده: اول، برگردانیدن امری که روی آورده و دوم، به دست آوردن چیزی که پشت کرده. اظهار چیزی که هنوز مستحکم و برقرار نگردیده نشان سست عنصری و کم خردی است. مرد شرافتمند چون زهد ورزد متواضع شود و مرد پست طبیعت زشت سیرت اگر زاهد گردد متکبر شود. مراء کلید لجاج است و لجاج کلید باب گناه. عقل بدون ادب چون درخت بی بار است و عقل مقرون به ادب همچون درخت میوه دار. کلید محبت دیدار بابشاشت است و سبقت گرفتن به تحیت و ترک معصیت و سهل گرفتن در معامله.
وفات و قبر لقمان: ابراهیم ادهم گوید: قبر لقمان میان مسجد رمله و بازار امروز است. علاوه بر قبر لقمان، قبور هفتاد نفر از انبیاء عظام که بعد از لقمان وفات کرده اند آنجاست. جهتش آن که بنی اسرائیل انبیاء را از نزد خود اخراج و در رمله محصور کردند و در آنجا بودند تا همگی از گرسنگی هلاک شدند. آورده اند که روزی لقمان با پسر خویش در عریش نشسته بود همین که آثار مرگ بر او ظاهر شد به گریه آغازید. پسر گفت: ای پدر! گریهء تو از خوف مرگ است یا حرص دنیا؟ گفت: هیچکدام، گریهء من برای آن است که پیش خود بیابان هولناک و عقبات طولانی و بار گران می بینم با نداشتن زاد و راحله، و ندانم که این بار گران از دوشم بردارند یا با آن به سوی جهنم رهسپار گردم. (از کنزالحکمة ترجمهء نزهة الارواح شهرزوری صص205-211). و باز مزید فایده را از مواعظه لقمان نمونه ای چند با ذکر مأخذ نقل کنیم: ان لقمان قال لابنه: ایاک و الکسل، ایاک و الضجر. (الوزراء و الکتاب ص191). و قال لقمان لابنه: یا بنی! ایاک و الکسل و الضجر، فانک اذا کسلت لم تؤد حقاً و اذا ضجرت لم تصبر علی حق. (البیان و التبیین ج2 ص57). قال لقمان لابنه: یا بنی! ان قد ندمت علی الکلام و لم اندم علی السکوت. (البیان و التبیین ج1 ص221). و کان یقال: اربع لاینبغی لاحد ان یأنف منهن و ان کان شریفاً او امیراً: قیامه من مجلسه لابیه و خدمته لضیفه و قیامه علی فرسه و خدمته للعالم. (البیان و التبیین ج2 صص57-58). و قال لقمان: ثلاثة لایعرفون الا فی ثلاثة مواطن: لایعرف الحلیم الا عند الغضب و لا الشجاع الا فی الحرب و لاتعرف اخاک الا عند حاجتک الیه. (البیان و التبیین ج2 ص58). و قال لقمان لابنه و هو یعظه: یا بنی! ازحم العلماء برکبتیک و لاتجادلهم فیمقتوک و خذ من الدنیا بلاغک و انفق فضول کسبک لاَخرتک و لاترفض الدنیا کل الرفض فتکون عیا و علی اعناق الرجال کلا و صم یوماً یکسر شهوک و لاتصم یوماً یضرّ بصلواتک فان الصلاة افضل من الصوم و کن کالاب للیتیم و کالزوج للارملة و لاتحاب القریب و لاتجالس السفیه و لاتخالط ذاالو جهتین البتة. (البیان و التبیین ج2 ص122). قال لقمان الحکیم: ثلاث من کنّ فیه فقد استکمل الایمان: من اذا رضی لم یخرجه رضاه الی الباطل، و اذا غضب لم یخرجه غضبه من الحق، و اذا قدر لم یتناول ما لیس له. و قال لابنه: ان اردت ان تؤاخی رج فاغضبه، فان انصفک فی غضبه و الافدعه. (عیون الاخبار ج1 ص290). قال لابنه: یا بنی! اَغدُ عالماً او متعلماً او مستعماً او محباً و لاتکن الخاص فتهلک. (عیون الاخبار ج2 ص119). قال لقمان لابنه: یا بنی! کل اطیب الطعام و نم علی اوطاً الفراش. (عیون الاخبار ج3 ص222). و رجوع به عیون الاخبار ج1 ص 135 و ج2 ص122، 168 و 176 و ج3 ص228 و 275 و ج4 ص59 شود. قال لقمان لابنه: استعذبالله من شرارالناس و کن من خیارهم علی حذر. (عقدالفرید ج3 ص165). روی عن لقمان الحکیم انه قال لابنه: یا بنی! اوصیک باثنتین ماتزال بخیر ماتمسکت بهما: درهمک لمعاشک و دینک لمعادک. (عقدالفرید ج7 ص220). و رجوع به عقدالفرید ج1 ص197 و 200 و ج2 ص123، 192 و 292 و ج3 ص97، 98، 123، 156 و 167 و ج5 ص25 و ج8 ص115 شود. و من کلامه: یا بنی! علیک بمجالس العلماء فان الله تعالی یحیی القلب المیت بالعلم. و من کلامه: ارسل حکیماً و لاتعرضه و ان لم یکن لک رسول حکیم فکن رسول نفسک.
(1) - انبذقلس.
(2) - قرآن 31/12.
(3) - قرآن 31/13.
(4) - انبذقلس.
(5) - Atieupas.
(6) - Ethiopien.

لقمان.

[لُ] (اِخ) (شیخ...) سرخسی قدس سرّه العزیز. وی در ابتداء مجاهده بسیار داشت و معامله به احتیاط ناگاه کشفی افتادش که عقلش برفت، گفتند: لقمان آن چه بود و این چیست؟ گفت: هرچند بندگی بیش کردم بیش میبایست، درماندم، گفتم: الهی! پادشاهان را چون بنده پیر شود آزادش میکنند تو پادشاه عزیزی در بندگی تو پیر گشتم، آزادم کن. گفت: ندائی شنیدم که گفتند ای لقمان! آزادت کردیم. نشان آزادی آن بود که عقل از تو برگیریم، پس وی از عقلاء مجانین بوده است و شیخ ابوسعید ابوالخیر بسیار گفته است که لقمان آزادکردهء خدای است سبحانه از امر و نهی. و هم شیخ ابوسعید ابوالخیر گفته که شبی جماعتی خفته بودند، در خانقاه بسته بود و ما با پیر ابوالفضل بر سر صفه نشسته بودیم و سخنی میرفت در معارف. مسئله مشکل شد، لقمان را دیدیم که از بام خانقاه درپرید و در پیش ما بنشست و آن مسئله را بگفت، چنانکه اشکال برخاست بازپرید و به بام بیرون شد. پیر ابوالفضل گفت: ای ابوسعید! مرتبهء این مرد می بینی؟ گفتم: می بینم. گفت: اقتدا را نشاید. گفتم: چرا؟ گفت: از آنکه علم ندارد. شیخ ما را پرسیدند در سرخس که ای شیخ ظریف کیست؟ گفت: در شهر شما لقمان. گفتند سبحان الله در شهر ما خود هیچکس از او بشولیده تر نیست. شیخ ما گفت: شما را غلط افتاده است ظریف پاکیزه باشد و پاکیزه آن باشد که با هیچ چیز نپیوندد و هیچکس از او بی پیوندتر و بی علاقت تر و پاکیزه تر نیست در همه عالم که با هیچ چیز پیوند ندارد نه به دنیا و نه به آخرت و نه به نفس. (اسرار التوحید ص163) و رجوع به اسرار التوحید ص16، 18، 32، 185، 186 و 219 شود. و هم شیخ ابوسعید گفته است که ما در سرخس بودیم پیش پیر ابوالفضل سرخسی، یکی درآمد و گفت: لقمان مجنون را بیماری پدید آمده است و فرومانده و گفت: ما را به فلان رباط برند سه روز است تا آنجاست و به هیچ کس هیچ سخن نگفته است. امروز گفت پیر ابوالفضل را بگوئید که لقمان میرود پیر ابوالفضل بر بالین او بنشست، وی در پیر مینگریست و نفسی گرم میزد هیچ لب نمی جنبانید. یکی از جمع گفت لا اله اِلا الله، تبسمی کرد و گفت: ای جوانمرد ما خراج داده ایم و برات ستده و باقی بر توحید داریم. آن درویش گفت: آخر خویشتن را با یاد می باید داد. لقمان گفت: ما را عربده میفرمائی بر درگاه حق. پیر ابوالفضل را خوش آمد و گفت: همچنین است. ساعتی بود، نفس منقطع شد و همچنان در پیر مینگریست و هیچ تغییر در نظرش پدید نیامد. بعضی گفتند تمام شد و بعضی گفتند تمام نشده است هنوز نظرش راست و درست است. پیر ابوالفضل گفت: تمام شده است ولیکن تا ما نشسته ایم وی چشم فرازنکند. چون ابوالفضل برخاست لقمان چشم بر هم نهاد. (نفحات الانس جامی ص190).

لقمان پرنده.

[لُ نِ پَ رَ دَ / دِ] (اِخ)(شیخ...) عتیق الرحمان از مشایخ بزرگان و مزار وی به شهر هرات است. رجوع به رجال حبیب السیر ص152 و 175 شود.

لقمان خان.

[لُ] (اِخ) برادرزادهء احمدشاه درانی. وی هنگامی که احمدشاه برای تسخیر هندوستان رفت از جانب عم خویش به نیابت سلطنت گمارده شد و در قندهار دخیل امورات گشت، پس از چندی به اغوای اوباش بعض ایلات، خودسری آغاز کرد. چون خبر به شاه درّانی رسید به استعجال لشکری متوجه قندهار کرد. مفسدان و اوباش به شنیدن خبر وصول لشکر متفرق شدند و لقمان خان که اطراف خویش از یاران خالی یافت و از کمک سرکردگانی که وی را اغوا کرده بودند مأیوس گشت، شفیعانی به درگاه شاه افغان فرستاد، و احمدشاه وی را از نیابت خلع و به حبس نظر نگاه داشت و در ظاهر از وی بازخواستی نکرد، اما بعد از دو سه روز در خفیه او را به یکی از دلاوران ایرانی سپرد و در شب به قصاص رسانید. (مجمل التواریخ گلستانه صص88-89).

لقمانی.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان میان ولایت بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد، واقع در 21هزارگزی شمال باختری مشهد و شمال کشف رود. جلگه، معتدل و دارای 96 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لقمة.

[لُ مَ / لَ مَ] (ع اِ) لقمه. نواله. (منتهی الارب). تکه. اکله. توشه. گراس. تک. پیچی (در تداول مردم قزوین). آنچه از خوردنی زفت که به یکبار در دهان کنند. مقدار طعامی که یکبار در دهن نهند، و به فارسی فربه از صفات اوست و با لفظ خوردن و نوشیدن و چشیدن و زدن مستعمل. (آنندراج). پیته. (در درکهء نزدیک اوین تهران). لواسة. لغة. قطاعة. زقفه. (منتهی الارب). سیاهه. و رجوع به سیاهچه شود. (این کلمه با کردن و گرفتن نیز صرف شود). ج، لُقَم :
به موبد چنین گفت کای پاک مغز
ترا کردم این لقمهء خوب و نغز
دهن باز کن تا خوری زین خورش
وز آن پس چنین بایدت پرورش.
فردوسی.
خویشی کجات بینم کآنجا برادران
از بهر لقمه ای همه خصم برادرند.
ناصرخسرو.
همه یار تو از بهر تراشند
پی لقمه هوادار تو باشند.ناصرخسرو.
منت بکن و فریضهء حق بگذار
وآن لقمه که داری ز کسان بازمدار.خیام.
لقمه با بیم جان خورد آهو
زآن ندارد نه دنبه نه پهلو.سنائی.
لاف پلنگی زنم وگرنه چو گربه
لقمهء دونان ربودمی چه غمستی.خاقانی.
آنکه سرش زرکش سلطان کشید
بازپسین لقمه ز آهن چشید.نظامی.
هست با هر لقمه ای خون دلی.عطار.
راستی را از تو باید خواست آب
هرکه او را لقمه ای در برکشد.
کمال اسماعیل.
هرکه را لقمه در گلو گیرد
شربتی آب از تو باید خواست.
کمال اسماعیل.
مرد زندانی نیابد لقمه ای
ور به صد حیلت گشاید طعمه ای.مولوی.
بر سر هر لقمه بنوشته عیان
کز فلان بن فلان بن فلان.مولوی.
لقمهء زندانیان خوردی گزاف
بر دل خلق از طمع چون کوه قاف.مولوی.
لقمه اندازه خور ای مرد حریص
گرچه باشد لقمه حلوا و خبیص.مولوی.
لیک لقمهء باز آن صعوه نیست
چاره اکنون آب روغن کردنیست.مولوی.
لقمه و نکته ست کامل را حلال
تو نه ای کاهل مخور میباش لال.مولوی.
قرعه بر هر کو زدند آن طعمه ست
بی سخن شیر ژیان را لقمه ست.مولوی.
علم و حکمت زاید از لقمه یْ حلال
عشق و رقت زاید از لقمه یْ حلال.مولوی.
چون ز لقمه تو حسد بینی و دام
جهل و غفلت زاید آن را دان حرام.مولوی.
لقمه ای کآن نور افزود و کمال
آن بود آورده از کسب حلال.مولوی.
بهر لقمه گشت لقمانی گرو
وقت لقمان است ای لقمه برو.مولوی.
مرغ پرنارسته چون پران شود
لقمهء هر گربهء دران شود.مولوی.
هرگز اندیشه نکردم که تو با من باشی
چون به دست آمدی ای لقمهء از حوصله بیش.
سعدی.
با بداندیش هم نکویی کن
دهن سگ به لقمه دوخته به.سعدی.
توانگر خود آن لقمه چون میخورد
چو بیند که درویش خون میخورد.سعدی.
چو بینم که درویش مسکین نخورد
به کام اندرم لقمه زهر است و درد.سعدی.
آن را که سیرت خوش و سری است با خدا
بی نان وقف و لقمهء دریوزه زاهد است.
سعدی.
قوت طاعت در لقمهء لطیف است و صحت عبادت در کسوت نظیف. (گلستان). نه اینکه خرقهء ابرار پوشند و لقمهء ادرار نوشند. (گلستان).
جامه ای پهن تر از کارگه امکانی
لقمه ای بیشتر از حوصلهء ادراکی.سعدی.
لقمه مستان ز دست لقمه شمار
کز چنین لقمه داشت لقمان عار.اوحدی.
و کیفیت احوال و معاملهء ایشان به قدر آن که درویشان را بر آن اطلاع میدادند چنین می بود که در باب لقمه احتیاط و محافظت و مبالغت تمام می نمودند. (انیس الطالبین بخاری ص45). در رعایت حلال و اجتناب از شبهات مبالغت می نمودند خصوصاً در باب لقمه. (انیس الطالبین بخاری). طریقهء خواجهء ما این بود که در لقمه و خرقه احتیاط بسیار میکردند. (انیس الطالبین ص210).
لقمهء مردان نمی شاید به طفلی بازداد
سرّ سلطان را نشاید گفت هرگز با عسس.
مغربی.
جزو بدن نمیشود ارباب فقر را
گر لقمه ای به عاریه همچو تفک خورد.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
بخوان قصه ز بس لقمه های چرب زنم
همیشه هیضهء غم دارم و زحیرعنا.
ظهوری (از آنندراج).
لقمهء کام چشیدی هیهات!
تا ابد کامت از آن بی نمک است.
طالب آملی (از آنندراج).
اگر به لب نفرستی ز غم نصیب کمال
هزار لقمه کسی بی نمک چگونه خورد.
کمال خجندی (از آنندراج).
- یک لقمهء نان؛ معاش معتدل.
-امثال: لقمه ای چهل وشش شاهی است.
لقمه بر گلویش فرونمی رود.
لقمهء بزرگتر از دهن برداشته است.
لقمهء بزرگش گوشش بود.
لقمهء بزرگ گلو را پاره کند.
لقمه بغمه است.
لقمه به اندازهء دهانت بردار.
لقمهء چرب است.
لقمه را از پشت سر در دهان گذاشتن.
لقمه را دور سر گردانیدن.
لقمه را هم باید جاوید.
لقمهء سرسیری است.
لقمه شکم را سیر نکند، اما محبت را زیاده کند.
لقمهء گلوگیری است.
لقمهء (یا طعمهء) هر مرغکی انجیر نیست.
هر دندانی این لقمه را نتواند خائید.
و رجوع به امثال و حکم شود.
تلقیم؛ لقمه دادن کسی را. تلقّم؛ لقمه بدرنگ فروبردن. (تاج المصادر). به مهلت فروخوردن لقمه. دُبله؛ لقمهء بزرگ. دُبنه؛ لقمهء بزرگ. نُبله؛ اللقمة الصغیرة. نُبر؛ لقمه های کلان. دهوره؛ بزرگ کردن لقمه را. هلقمة؛ فروخوردن لقمه را. (منتهی الارب). کشتی؛ لقمهء نان. (رجوع به کلمهء کشتی شود). قُمة؛ لقمهء دهن شیر. لغف؛ لقمه ساختن نانخورش را. (منتهی الارب). لقم؛ لقمه فروبردن. (تاج المصادر). اِلقام؛ لقمه فروخورانیدن کسی را. لبلة؛ لقمه یا پاره ای از اشکنه. تهقم؛ کلان لقمه خوردن طعام را. لجلجة؛ لقمه خائیدن. (منتهی الارب).

لقمه آلای.

[لُ مَ / مِ] (نف مرکب)آلوده کنندهء لقمه. رجوع به آلای شود :
لبش گاهی بخواهش لقمه آلای
ولی در زیر لب لخت جگرخای.
طالب آملی.

لقمهء آهن کشیدن.

[لُ مَ / مِ یِ هَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) کنایه از زنجیر بر پای داشتن. (برهان). کنایه از زنجیر بر پا بودن. (آنندراج) (مجموعهء مترادفات ص341).

لقمه از آهن چشیدن.

[لُ مَ / مِ اَ هَ چَ دَ] (مص مرکب) لقمهء آهن چشیدن. کنایه از زخم خوردن است. (آنندراج) :
آنکه سرش زرکش سلطان کشید
بازپسین لقمه ز آهن چشید.نظامی.

لقمة الصباح.

[لُ مَ تُصْ صَ] (ع اِ مرکب)ناشتاشکن. ناهارشکن. زیرقلیانی. ناشتائی. صبحانه. نهارقلیان. دهان گیره. نهاری. دهن گیره. چاشنی بامداد. لهنه. (زمخشری).

لقمه ای.

[لُ مَ / مِ] (ص نسبی) منسوب به لقمه. || خرد. به اندازهء یک لقمه.
- گز لقمه ای؛ گز به قرص کوچک که ناشکسته میتوان به یکبار در دهان برد.

لقمه بخشی.

[لُ مَ / مِ بَ] (حامص مرکب)اعطای لقمه. توسعاً روزی دادن :
لقمه بخشی آید از هر کس به کس
حلق بخشی کار یزدان است و بس.مولوی.

لقمه پرهیزی.

[لُ مَ / مِ پَ] (حامص مرکب) احتیاط در لقمه کردن از حلال و حرام. اجتناب از مال حرام. اجتناب از محرمات :
مرا که نیست ره و رسم لقمه پرهیزی
چرا ملامت رند شرابخواره کنم(1).حافظ.
(1) - در آنندراج:
همان به است که میخانه را اجاره کنم.

لقمه جو.

[لُ مَ / مِ] (نف مرکب)لقمه جوینده. جستجوی توشه کننده :
صوفیان طبل خوار لقمه جو
سگدلان همچو گربه روی شو.مولوی.

لقمه خای.

[لُ مَ / مِ] (نف مرکب)لقمه خاینده :
چون روان باشی روان و پای نی
می خوری صد لوت و لقمه خای نی.مولوی.

لقمهء خلیفه.

[لُ مَ / مِ یِ خَ فَ / فِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) بزماورد. زماورد. نرگس خوان. نرگسه خوان. لقمهء قاضی. نواله. میسر. مهنّا. نرجس المائدة. کام. حلوائی لطیف. نوعی از حلوا به غایت نفیس. (غیاث). و رجوع به بزماورد شود :
کآن لقمهء خلیفه که از دست او خوری
لوزینه ای است خردهء الماس در میان.
خاقانی.
موز با لقمهء خلیفه براز
رطبش را سه بوسه برده به گاز.نظامی.

لقمه ربا.

[لُ مَ / مِ رُ] (نف مرکب)لقمه رباینده. شکمخواره :
با خویشتن آورده بهر مائده ای بر
کاسه شکنان، زله کشان، لقمه ربایان.
سوزنی.
با همه خستگی دلم بوسه رباید از لبت
گربهء شیردل نگر لقمه ربای چون توئی.
خاقانی.

لقمه زدن.

[لُ مَ / مِ زَ دَ] (مص مرکب)لقمه های درشت برداشتن و بلعیدن.

لقمهء سرسیری.

[لُ مَ / مِ یِ سَ رِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) به ظاهر غیرمطلوب. || خواستن به دل و ناخواستن به زبان.

لقمه شمار.

[لُ مَ / مِ شُ] (نف مرکب) کسی که به ضیافت اغنیا بی طلب رود و لقمه شمارد. (آنندراج). || بخیل که لقمهء مهمان شمارد :
لقمه مستان ز دست لقمه شمار
کز چنین لقمه داشت لقمان عار.اوحدی.

لقمهء قاضی.

[لُ مَ / مِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بزماورد. زماورد. نواله. نرگس خوان. نرجس المائده. مُیسر. مهنّا. نواله. نرگسه خوان. لقمهء خلیفه. و رجوع به لقمهء خلیفه و بزماورد شود.

لقمه کردن.

[لُ مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب)تلقّم. (زوزنی). تزقّم. (منتهی الارب) :
عالمی را لقمه کرد و درکشید
معده اش نعره زنان هل من مزید.مولوی.

لقمه گرفتن.

[لُ مَ / مِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) لقمه کردن طعام کسی را. || کسی را کاری خواستن بی وقوف او که نه بر هوای دل وی باشد. تکه گرفتن (در تداول مردم قزوین).

لقمه گیر.

[لُ مَ / مِ] (نف مرکب) گیرندهء لقمه. که لقمه کند :
از عظام خون غذایش شیر شد
وز عظام شیر لقمه گیر شد.مولوی.

لقمه لقمه.

[لُ مَ / مِ لُ مَ / مِ] (ق مرکب)اندک اندک : گدائی بود که همه عمر لقمه لقمه اندوخته و رقعه بر رقعه دوخته. (گلستان). معاینه بدیدم که پاره پاره به هم میدوخت و لقمه لقمه می اندوخت. (گلستان). || (ص مرکب) پاره پاره: لباسش لقمه لقمه است؛ از پارگی جای سالم ندارد.

لقن.

[لَ قِ] (ع ص) تیزفهم. زودیاب. زودیادگیرنده. (منتهی الارب). زودرسنده. دریابنده.

لقن.

[لِ] (ع اِ) کرانه. || ستون. || (ص) غلام لقن؛ کودک تیزفهم. (منتهی الارب).

لقن.

[لَ قَ] (ع مص) یاد گرفتن و فهمیدن سخن را. (منتهی الارب). اخذَ العلم و فهمه. (تاج المصادر). دریافتن. فهمیدن. (منتخب اللغات). فهم کردن. || تیزفهم گردیدن. (منتهی الارب).

لقن.

[لَ] (ع اِمص) تیزی دریافت و زودفهمی. لقنة. لقانة. لقانیة. (منتهی الارب).

لقن.

[لَ قَ] (معرب، اِ) لگن. (مهذب الاسماء). طشت. (دهار). شمعدان.

لقنت.

[لَ نَ] (اِخ) نام دو قلعه از اعمال لاردة به اندلس. یکی را لقنت الصغری و دیگری را لقنت الکبری گویند و هر یک در منظر دیگری است. (از معجم البلدان).

لقنت الصغری.

[لَ نَ تُصْ صُ را] (اِخ)رجوع به لقنت شود.

لقنت الکبری.

[لَ نَ تُلْ کُ را] (اِخ)رجوع به لقنت شود.

لقندگی.

[لَقْ قَ دَ / دِ] (حامص) جنبانی چیزی نااستوار در جای خود چون میخ و دندان و جز آن.

لقنده.

[لَقْ قَ دَ / دِ] (نف) چیزی نااستوار چون دندان و میخ در جای خود جنبنده.

لقنة.

[لَ نَ] (ع اِمص) تیزی دریافت و زودفهمی. لقانة. لقن. لقانیة. (منتهی الارب).

لقو.

[لَقْوْ] (ع مص) لقوه زده گردیدن. || لقوه زده گردانیدن. (منتهی الارب). معلول به علت لقوه گردانیدن.

لقوح.

[لَ] (ع ص، اِ) باردار. ج، لُقَّح. || شتر. ج، لقاح. || شتر مادهء شیردار. لقاح. (منتهی الارب). اشتردوشا. (مهذب الاسماء). || ناقهء بچه آورده تا دو ماه یا سه ماه. (منتهی الارب). شتر ماده که از زادن او دو ماه تا سه ماه گذشته باشد. (منتخب اللغات). لقاح. (منتهی الارب).

لق و دق.

[لَقْ قُ دَق ق / دَ] (ص مرکب، از اتباع) زمین هموار و سخت که گیاه و درخت نداشته باشد و این در اصل لغ و دغ به غین معجمه بوده. (غیاث).

لقوس.

[لَ] (اِخ)(1) لقب بطلمیوس اول. (از مفاتیح). رجوع به لاگس شود.
(1) - Lagus.

لقوع.

[لُ] (اِ)(1) شیرهء بزور.
(1) - emulsion.

لق و لوق.

[لَقْ قُ] (ص مرکب، از اتباع)لغ و لوغ. لغ و پغ: فقط چند تا دندان لق و لوق برای من مانده است. و رجوع به لق شود.

لقوماجس.

[لَ جِ] (اِخ) این لفظ را خان آرزو در شرح اسکندرنامه نَقوماجِس تحقیق کرده... نام حکیم که پدر ارسطو بود. (غیاث). رجوع به لقوماش شود.

لقوماش.

[لَ] (اِخ) در برهان قاطع نام پدر ارسطو ضبط شده و آن غلط و تصحیف نخوماخس یا نکوماخس(1) یا نقوماخس است.
(1) - Nicomaque.

لقومه.

[لَ مَ] (اِخ) لقوماش. نام پدر ارسطاطالیس. (برهان). رجوع به لقوماش شود.

لقوة.

[لَقْ وَ] (ع اِ)(1) بیماری کجی دهان و روی از علت. (منتهی الارب). علتی که اندر عضله های روی افتد و چشم و ابرو و پوست پیشانی و لبها کوژ گردد و از نهاد طبیعی بگردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). علتی آلیة در روی که نیمی از روی به سوئی گردد و هیأت طبیعی آن تباه شود و دو لب به خوبی بهم نیاید و پلک یکی از دو شق تن به یکدیگر نیک منطبق نگردد. بیماریی که در نیمی از روی سستی پیدا شود و دهان خوب جفت نشود و یک چشم بر هم نیاید. کج شدن روی که بیمار نتواند یکی از دو چشم را فروبندد. کژدهانی. کژروئی. بیماری که دهن را کژ کند. (دهار). علتی که از آن دست و پای آدمی از کار بماند و روی کج شود. گویند حکماء آئینه ای ساخته اند که صاحب لقوه چون در آن بیند صحت یابد. (برهان). علة ینجذب لها شق الوجه الی جهة غیرطبیعیة فیخرج النفحة و البزقة من جانب واحد و لایحسن التقاء الشفتین و لاینطبق احدی العینین. (بحر الجواهر). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لقوة، به فتح لام و به کسر آن نیز آمده و سکون قاف مرضی باشد که یک شق از روی آدمی را به طرفی کشاند که از آفرینش طبیعی بیرون سازد و براثر این بیماری دم برآوردن و خیو افکندن تنها از شقی که از این بیماری ایمن مانده انجام گیرد و لب بالا بر لب زیرین قرار نیابد، و نیز یکی از دیدگان از بر هم زدن مژگان بازایستد. کذا فی الموجز : یک ساعت لقوه و فالج و سکته افتاد وی را. (تاریخ بیهقی ص610). و خداوند مزاج تر را علاج لقوة باید کرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
رنجها داده ست کآن را چاره هست
آن به مثل لقوه و دردسر است.مولوی.
ملقوّ؛ لقوة زده. (منتهی الارب). || (ص) زن زودبارگیرنده که در اول دفعه بار گیرد (به کسر اول نیز آید) || شتر زودبارگیرنده. || عقاب ماده. عقاب سیاه گون. ذولقوه. (منتهی الارب). عقاب. (بحر الجواهر). || زن شتابکار و چست و سبک. ج، لقاء، اَلقاء. (منتهی الارب).
(1) - Le tic facial. Le tic nerveux.

لقوة.

[لِقْ وَ] (ع ص) لَقوَة. زن زودبارگیر که در اوّل دفعه بار گیرد. || ناقهء زودبارگیر. (منتهی الارب).

لقوة.

[لَقْ وَ] (اِخ) یوسف بن الحجاج بن یوسف بن الصیقل. و رجوع به یوسف کاتب ملقب به لقوهء شاعر شود.

لقوة.

[لَقْ وَ] (اِخ) الکیمیائی. رجوع به یوسف لقوة الکیمیائی شود. (عیون الانباء ج1 ص157).

لقی.

[لَ قا] (ع ص) انداخته. ج، اَلقاء. (منتهی الارب).

لقی.

[لَ قی ی] (ع ص) با هم دیدارکننده. || متصل شونده. || رجل لقی فی الخیر و الشر، مرد بسیار خیر و شر دیده. || شقی لقی، از اتباع است. (منتهی الارب).

لقی.

[لِقْیْ] (ع مص) لقاء. لقاءة. لقایة. لِقیان. لِقیانة. لُقی. لقیان. لقیة. لقیانة. لُقیّ. لُقیً. لقاة. دیدار کردن کسی را. (منتهی الارب). دیدن. || رسیدن. || کارزار کردن. (زوزنی). || صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: نزد محدثان اخذ راوی است حدیث را از مشایخ، چنانکه از شرح نخبه در بیان روایت اقران و مذیح (کذا) مستفاد میشود.

لقی.

[لُقْیْ] (ع مص) دیدار کردن. (منتهی الارب). رجوع به لِقی شود.

لقی.

[لُ ی ی] (ع مص) دیدار کردن. (منتهی الارب). رجوع به لِقی شود.

لقی.

[لُ قَنْ] (ع مص) دیدار کردن. (منتهی الارب). لِقْیْ. رجوع به لِقْیْ شود.

لقی.

[لَقْ قی] (حامص) حالت و چگونگی لق بودن.
- لقی دندانها؛ تزعزع آن. تحرک آن. تزلزل اسنان.

لقیان.

[لُقْ] (ع مص) لِقْیْ. رجوع به لقی شود. دیدار کردن. (منتهی الارب). دیدن. || رسیدن. || کارزار کردن. (زوزنی).

لقیانة.

[لُقْ نَ] (ع مص) دیدار کردن. (منتهی الارب). لِقْیْ. رجوع به لقی شود.

لقیب.

[لَ] (ع ص) هم لقب. لقب تاش.

لقیح.

[لَ] (ع ص) قبیح. شنیع(1). (کازیمیرسکی).
(1) - Difforme.

لقیدگی.

[لَقْ قی دَ / دِ] (حامص)تباه شدگی تخم مرغ. جنبانی چیزی نااستوار چون میخ و دندان بر جای خود.

لقیدن.

[لَقْ قی دَ] (مص) لَغّیدن. جنبیدن چنانکه تخم مرغی تباه را چون بجنبانی. جنبان بودن چیزی بجای خویش که جنبانی در آن طبیعی یا مطبوع و خوش آیند نباشد. جنبیدن چیزی که باید استوار و محکم باشد. جنبیدن به علت نااستواری یا تباهی و فساد، چنانکه دندان در دهان یا میخ در چوب و غیره: این میخ می لقد. این دیرک می لقد.

لقیدنی.

[لَقْ قی دَ] (ص لیاقت) درخور لقیدن. || که لقیدن او ضروری است.

لقیده.

[لَقْ قی دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لقیدن.

لقیط.

[لَ] (ع ص، اِ) از زمین برگرفته. || نوزادهء برزمین افکنده و جز آن. (منتهی الارب). بچهء افکنده و جز آن که بردارند او را. (منتخب اللغات). بچه ای که در راه افتاده یافته باشند و آن را از زمین برداشته باشند. (غیاث). فرزند افکنده. و رجوع به حمیل شود. بکوی افکنده. کوی یافت. ج، لقطاء. (مهذب الاسماء). یافته شدهء در سر راه. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لقیط، فعیل به معنی مفعول و مشتق از لقط بر وزن نصر است و آن به معنی برداشتن چیزی است از زمین، خواه آن چیز دیده شده یا دیده نشده باشد و گاه باشد که این عمل از روی قصد و اراده واقع شود کمافی المقیاس [ کذا ]. پس لقیط، شی ء برداشته شده از زمین باشد و شرعاً کودکی است مجهول النسب که او را بر زمین افکنده باشند از بینوائی یا خوف از هتک ناموس کذا جامع الرموز - انتهی. جرجانی گوید: هو بمعنی الملقوط، ای المأخوذ من الارض و فی الشرع اسم لمایطرح علی الارض من صغار بنی آدم خوفاً من العبلة او فراراً من تهمة الزناء. (تعریفات). حرامزاده. (مهذب الاسماء).
لقیط کردی فرزند خویش و میدانی
که شعر باشد فرزند شاعران حق و داد
لقیط بود که فرزند خویش کرد لقیط
که داند این ز که ماند و که داند او ز که زاد.
سوزنی.
|| (اصطلاح فقه) در اصطلاح فقه، انسان گم شده ای که متکفلی ندارد و خود نیز نمیتواند مستق زیست کند. ملتقط موظف است حفاظت و تربیت لقیط را عهده دار شود. || لقیط دارالحرب؛ آنچه در جبههء جنگ یابند از بنده و کالا و جز آن. || چاه کهنهء عادی که ناگاه برافتد و واقع شود. (منتهی الارب).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن ارطاة السکوانی. قال ابن مندة عداده فی اهل الشام و قال ابن ابی حاتم روی حدیثه مسلمة بن علی عن نصربن علقمة عن اخیه محفوظ عن ابن عائد عن لقیط بن ارطاة قال: قتلت تسعة و تسعین من المشرکین مع رسول الله (ص). قلت اخرجه الباوردی و الطبرانی و غیرهما من طریق هشام بن عمار عنه و مسلمة ضعیف و روی الطبرانی و غیره من طریق نصربن خزیمة عن ابیه عن نصربن علقمة بهذا الاسناد الی لقیط قال اتیت النبی (ص) و رجلای معوجتان لاتمشان الارض قد عالی النبی (ص) فمشیت علی الارض. (الاصابة ج6 ص7).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن بکیر(1) المحاربی کوفی، مکنی به ابوهلال. از روات علم و مصنفین کتب و از شعراست و تا سال 190 ه . ق. میزیسته و از کتب او کتاب السمر، کتاب الحراب و اللصوص و کتاب اخبارالجن است. (ابن الندیم). زرکلی گوید: لقیط بن بکیربن النضربن سعیدمن بنی محارب من قیس عیلان، راویة. من العلماء بالادب و الاخبار، من اهل الکوفه، له کتب منهما «النساء» «و السمر» و «اللصوص» و له شعر جید. (الاعلام ج3). یاقوت گوید: «قال ابن حبیب فی کتاب جمهرة النسب التی رواها عن ابن الکلبی و غیره و منهم یعنی بنی محارب بن خصفة بن قیس بن عیلان: عائدبن سعیدبن جندب بن جابربن زیدبن عبدبن الحرث بن بغیض بن شکم بن عبدبن عوف بن زیدبن بکربن عمیرة بن علی بن حرب بن محارب وفد علی رسول الله (ص). من ولد لقیط الراویة (و کان صدوقاً) ابن بکیر (و کان ایضاً عالماً صدوقاً) ابن النضربن سعیدبن عائدبن سعید و قد لقی هشام بن الکلبی لقیطاً. حدث المرزبانی فیما اسنده الی الخلیل النوشجانی قال: قال لی الجهمی کان لقیط المحاربی من رواة الکوفة و کان سیی ءالخلق. قال الصولی و یکنی اباهلال و مات فی سنة 190 فی خلافة الرشید. و قال عبدالله بن جعفر اخبرنی ابن مهدی و السکری قالا للقیط کتاب مصنف فی الاخبار مبوب فی کل فن من الفنون کتاب مفرد. فمنها و من احسنها کتابه فی النساء و هو عندی روایة عنهما عن العمری عنه. و له کتاب السمر. کتاب الخراب و اللصوص. کتاب اخبار الجن. و اخذا العلم عن لقیط جماعة من اعیانهم منهم ابن الاعرابی. و حدث المرزبانی فیما رفعه الی لقیط بن بکیر المحاربی قال: امر المهدی الناس سنة160 بصوم ثلاثة ایام لبط ء المطر لیستسقی فلما کان فی الیوم الثالث من اللیل طرق الناس لیلتهم کلها ثلج ملا الارض فقال لقیط:
یا امام الهدی سقینا بک الغی
ث و زالت عنا بک اللاواء
و هی ابیات طویلة...
و حدث فیما اسنده الی اسحاق الموصلی قال کان لقیط بن بکیر فی جرایة المهدی و کان الذی وصله به ابوعبدالله وزیر المهدی و کان ابوعبدالله مائ الیه لعلمه بالشعر و الاخبار فلما مات المهدی لزم الکوفة: قال اسحاق فرأیته فی سنة 190 و هو ینشد قوماً شعراً له فی الزهد و هو قوله:
عزفت عن الغوایة و الملاهی
و اخلصت المتاب الی الهی
و غرتنی لیالٍ کنت فیها
مطیعاً للشباب به اباهی
اجاری الغی فی میدان لهوی
و قلبی عن طریق الرشد لاهی
و الجمنی المشیب لجام تقوی
و رکن الشیب بادی العیب واهی
و من لم یکفه العذّال عزم
فلیس له علی عذل تناهی.
و قال و کان ذلک من آخر شعره و فی آخر زمانه ثم توفی فی هذه السنة و حدث مما رفعه الی ابن المدور قال، سألت ابن الاعرابی عن لقیط بن بکیر و موته فقال مات فی آخر ایام الرشید و هو ازهدالناس و کان من دعائه: اللهم اغفر لی فان حسناتی لو کانت مثل حسنات جمیع خلقک لعلمت انی لااستحق الجنة الا بفضلک و لو کانت علی سیئاتهم جمیعاً مایئست من عفوک. (معجم الادباء ج6 صص218-220).
(1) - در الفهرست «بکر» آمده است.

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن تاشر. له ادراک ذکره ابن یونس و قال قدیم له ذکر فی الاخبار و شهد فتح مصر. (الاصابة ج6 ص12).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن ربیع. صحابی است. (منتهی الارب). لقیط بن الربیع العبشمی. یقال: هو اسم ابی العاص صهر النبی(ص) علی زینب مشهور بکنیة و سیأتی فی الکنی. (الاصابة ج6 ص7). رجوع به ابوالعاص لقیط... شود.

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن زرارة بن عدس الدارمی تمیمی، مکنی به ابونهشل. فارس و شاعر جاهلی. از اشراف قوم خود بوده است. اخبار بسیار دارد. و در جنگ «شعب جبله» نه سال پیش از تولد نبی اکرم کشته شده است. (الاعلام زرکلی ج3). «هو لقیط بن زرارة بن عدس الحنظلی. من فرسان العرب فی الجاهلیة و اجوادهم و ساداتهم و شعرائهم، قتله شریح بن الاحوص یوم شعب جبله من ایامهم. (البیان و التبیین ج2 حاشیهء ص137). ابن قتیبه آرد: خطب لقیط بن زرارة الی قیس بن خالد ذی الجدّین الشیبانی. فقال له قیس: و من انت؟ قال: لقیط بن زُرارة. قال: و ما حملک ان تخطب الی علانیة؟ فقال: لانّی عرفت انی ان عالنتک لم افضحک و ان ساررتک لم اخدعک فقال کفُ کریم، لاتبیتُ والله عندی غربا و لا غریباً. فزوجه ابنته و ساق عنه. (عیون الاخبار ج4 ص17). صاحب عقدالفرید نیز همین داستان را با عبارت دیگر ذکر کرده است (ج7 ص91). جوالیقی گوید: لقیط را دختری بود و او را به نام دختر کسری دختنوس، معرّب دُخت نوش نام گذارده بود. (المعرّب ص142). صاحب عقدالفرید در ذکر یوم شعب جبله آرد: یوم شعب جبله اعظم ایام العرب... کان قبل الاسلام باربعین سنة و هو عام وُلد النبی (ص) و کانت بنوعبس یومئذ فی بنی عامر حلفاء لهم، فاستعدی لقیط بنی ذبیان لعدواتهم لبنی عبس من اجل حرب داحس فاجابته غطفان کلها غیر بنی بدر و تجمعت لهم تمیم کلها غیر بنی سعد و خرجت معه بنواسد لحلف کان بینهم و بین غطفان حتی اتی لقیط الجون الکلبی و هو ملک هجر... قال ابوعبیدة: و اقبل لقیط و الملوک و من معهم، فوجدوا بنی عامر قد دخلوا شعب جبلة فنزلوا علی فم الشعب فقال لهم رجل من بنی اسد خذوا علیهم فم الشعب حتی یعطشوا و یخرجوا، فوالله لیتساقطن علیکم تساقط البعر من است البعیر. قالوا حتی دخلوا الشعب علیهم و قد عقلوا الابل و عطشوها ثلاثة اخماس، و ذلک اثنتاعشرة لیلة و لم تطعم شیئاً فلما دخلوا حلوا عقلها فاقبلت تهوی فسمع القوم دویها فی الشعب فظنوا انّ الشعب قد هدم علیهم، الرجالة فی اثرها آخذین باذنابها فدقت کلّ ما لقیت و فیها بعیر اعور یتلوه غلام اعسر آخذ بذنبه و هو یرتجز و یقول:
انا الغلام الاعسر
الخیر فیّ و الشر
و الشرّ منی اَکثر
فانهزموا لایلوون علی احد و قتل لقیط بن زرارة و اُسر حاجب بن زرارة اسره ذوالرقیبة و اُسر سنان بن ابی حارثة المری اسره عروة الرحال فجز ناصیته و اطلقه فلم تشنه و اُسر عمروبن عمروبن عدس، اسره قیس بن المنتفق فجز ناصیته و خلاه طمعاً فی المکافأة فلم یفعل و قتل معاویة بن الجون و منقذبن طریف الاسدی و مالک بن ربعی بن جندل بن نهشل... (عقدالفرید ج6 صص8 - 12).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن صبرة. صحابی است. (منتهی الارب). صاحب الاصابة آرد: لقیط بن صبرة بن عبدالله بن المنتفق بن عامربن عقیل بن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة العامری. روی عن النبی (ص) روی عنه ابنه عاصم قرأت علی فاطمة بنت المنجا عن سلیمان بن ضمرة و انبأنا ابوهریرة بن الذهبی اجازة انبأنا ابونصربن الشیرازی کلاهما عن محمد بن عبدالواحد المدینی انبأنا اسماعیل بن علی الحمانی انبأنا ابومسلم الادیب انبأنا ابوبکربن المقری حدثنا مأمون بن هارون حدثنا حسین بن عیسی البسطامی حدثنا الفضل بن دکین حدثنا سفیان عن ابی هاشم و اسمه اسماعیل بن کثیر عن عاصم بن لقیط بن صبرة عن ابیه قال اتیت النبی(ص) فقال اسبغ الوضوء و خلل الاصابع و بالغ فی الاستنشاق الا ان تکون صمائماً هذا حدیث صحیح اخرجه احمد عن شیخ عن سفیان فوافقناه فی شیخ شیخه بعلو و اخرجه الترمذی عن قتیبة و النسائی عن ابن اسحاق بن ابراهیم کلاهما عن وکیع و النسائی ایضاً عن محمد بن رافع عن یحیی بن آدم و عن محمد بن المثنی عن عبدالرحمان بن مهدی ثلاثتهم عن سفیان الثوری فوقع لنا عالیاً بدرجتین و اخرجه ابوداود و الترمذی و النسائی و ابن ماجه من روایة یحیی بن سلیم عن اسماعیل بن کثیر. طوله بعضهم و فیه کنت وافد بنی المنتفق و فیه قصة طویلة جرت له مع النبی (ص) و مع عائشة و اخرجه بطوله ابن حبان فی صحیحه. (الاصابة ج6 صص7 - 8).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن عامر. ابورزین العقیلی. صحابی است. رجوع به ابی رزین و الاصابة ج6 ص8 شود.

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن عامربن المنتفق. صحابی است. رجوع به عقدالفرید ج1 صص278 - 291 شود.

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن عباد. صحابی است. (منتهی الارب). ابن عباد السامی. قال ابن ماکولا له وفادة. (الاصابة ج6 ص9).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن عبدالقیس الفزاری حلیف بنی ظفر من الانصار. ذکره سیف بن عمر فی الفتوح، و قال انه کان امیراً علی بعض الکرادیس یوم السیرموک. (الاصابة ج6 ص9).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن عدی. صحابی است. (منتهی الارب). ابن عدی اللخمی جد سویدبن حبان. قال ابن یونس شهد فتح مصر و کان صاحب کمین عمروبن العاص ذکر ذلک سعیدبن عفیر، و ذکر ان مندة عن ابن یونس انه قال: له ذکر فی الصحابة و لایعرف له مستند و عداده فی اهل مصر. (الاصابة ج6 ص9).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن عصر البلوی هو النعمان بن عصر. رجوع به نعمان... شود. (الاصابة ج6 ص9).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن مالک، ملقب به ذوالتاج. رجوع به تاریخ اسلام تألیف فیاض ص121 و ذوالتاج شود.

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابن معبد الایادی. صاحب اغانی وی را لقیط بن معمر ذکر کرده. وی شاعری است جاهلی و به قصیدتی که در آن قوم خود را از غرور ایرانیان بیم داده است شناخته شود. رجوع به البیان و التبیین ج1 ص50 و حاشیهء 51 و 60 شود. صاحب عقد الفرید گوید: کتب لقیط الایادی الی بنی شیبان فی یوم ذی قار شعراً یقول فی بعضه:
قوموا قیاماً علی امشاط اَرجلکم
ثم افزعوا قد ینال الامن من فزعا
و قلدوا امرکم لله درّکم
رحب الذّراع بامر الحرب مضطلعا
لا مترفاً اِن رخاءالعیش ساعده
ولا اذا عضّ مکروه به خشعا
مازال یحلب هذا الدّهر اشطره
یکون متبعاً طوراً و متبعا
حتی استمر علی شزر مریرته
مستحکم الرّای لا قحماً و لاضرعا.
(عقدالفرید ج6 ص 117).
زرکلی در الاعلام وی را لقیط بن یعمر الایادی ذکر کرده گوید: شاعر جاهلی من اهل الحیرة کان یحسن الفارسیة و اتصل بکسری سابور ذی الاکتاف فکان من کتابه و المطلعین علی اسرار دولته و من مقدمی تراجمته، و هو صاحب القصیدة المستهلة بقوله:
یا دار عمرة من محتلها الجرعا.
و هی من عیون الشعر، بعث بها الی قومه ینذرهم بان کسری بعث جیشاً لغزوهم فسقطت فی ید اوصلتها الی کسری فسخط علیه و قطع لسانه ثم قتله. له دیوان شعر. (الاعلام زرکلی ج3).

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابوالعاص. لقیط بن الربیع بن عبدالعزی بن عبدشمس بن عبدمناف القرشی العبشمی. صحابی است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لقیط.

[لَ] (اِخ) مکنی به ابوالمشا. تابعی و محدث است.

لقیط.

[لَ] (اِخ) ابومغیره. تابعی است.

لقیط.

[لَ] (اِخ) الدوسی والدایاد. ذکره بعضهم و هو وهم. قال اسلم فی تاریخ واسط حدثنا جابربن الکردی و احمدبن سهل بن علی قالا حدثنا ابوسفیان الحمیری عن الضحاک بن حمیدة عن غیلان بن جامع عن ایادبن لقیط عن ابیه قال کان شعر رسول الله(ص) یبلغ کتفیه او منکبیه قال ابومحمدبن سفیان الحافظ الراوی عن اسلم کذا وقع و انما هو ایادبن لقیط عن ابی رشته. قلت و سیأتی بیان ذلک فی الکنی. (الاصابة ج6 ص13).

لقیط.

[لَ] (اِخ) الفزاری. گفتهء اوست: «الغزو ادرّ للقاح و احدّ للسلاح». رجوع به عیون الاخبار ج1 ص244 شود.

لقیط.

[لَ] (اِخ) البلوی. صحابی است. (منتهی الارب). رجوع به لقیط بن عصر... شود.

لقیطة.

[لَ طَ] (ع ص) خوار. (منتهی الارب). مرد خوار. (مهذب الاسماء).(1) || ناکس و فرومایه خواه زن و خواه مرد. || بئر لقیطة؛ چاه کهنهء عادی که ناگاه برافتد. لقیط. || بنواللقیطة؛ گروهی است از عرب. (منتهی الارب).
(1) - در یک نسخهء خطی: مردار خوار (؟).

لقیطة.

[لَ طَ] (اِ) چاهی است به اجأ در کنار آن و به بویره معروف است. (از معجم البلدان).

لقیطة.

[لَ طَ] (اِخ) آبی است غنی را و میان آن و مذعا کمتر از دو روز راه باشد. (از معجم البلدان).

لقیطی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لقیط، که نام جدی است. (سمعانی).

لقیطی.

[لُقْ قَ طا] (ع ص) جوینده خبر را تا سخن چینی نماید. یقال: انه لُقَّیْطی خُلَّیْطی؛ ای ملتقط الاخبار لینم بها. (منتهی الارب).

لقیف.

[لَ] (ع ص) چست. || زیرک. یقال: رجل ثقیفٌ لقیف. || حوض فروریخته از زیر فراخ کرانه. (منتهی الارب). || حوض پرآب. (مهذب الاسماء). || چاه استوارناکرده بناء از کلوخ برآورده. || چاه پرآب که به کندن آب جاری گردد. (منتهی الارب).

لقیم.

[لَ] (ع ص) نوالهء فروخورده. (منتهی الارب).

لقیم.

[لُ قَ] (اِخ) ابن سرح التنوخی. له اِدراک. ذکره ابن یونس و قال شهد فتح مصر. (الاصابة ج6 ص12).

لقیم.

[لُ قَ] (اِخ) ابن لقمان بن عاد «من القدماء ممن کان یذکر بالقدر و الریاسة و البیان و الخطابة و الحکمة و الدهاء و النکراء: لقمان بن عاد و لقیم بن لقمان...» و کانت العرب تعظم شأن لقمان بن عاد الاکبر و الاصغر و لقیم بن لقمان فی النباهة و القدر و فی العلم و الحکم و فی اللسان و فی الحلم و لارتفاع قدره و عظم شأنه قال النمربن تولب:
لقیم بن لقمان من اُخته
فکان ابن اخت له و ابنما
لیالی حمق فاستحصنت
علیه فعز بها مظلما
فعزّ بها رجل محکم
فجاءت به رَجلا محکما.
و ذلک ان اخت لقمان قالت لامرأة لقمان: انی امرأة محمقة و لقمان رجل منجب محکم و انا فی لیلة طهری فهبی لی لیلتک؟ ففعلت فباتت فی بیت امرأة لقمان فوقع علیها فاحبلها بلقیم. فلذلک قال النمربن تولب ما قال. (البیان و التبیین ج1 ص162 و 283).

لقیم.

[لُ قَ] (اِخ) ابن نزال. از اخیار عادیان. رجوع به حبیب السیر ج1 ص14 شود.

لقیم.

[] (اِخ) الدجاج. ذکره الجاحظ فی کتاب الحیوان و قال انه مدح النبی(ص) فی غزاة خیبر بشعره منه:
رمیت مطاه من الرسول یفترن
شهباء ذات مذاکر و حفار.
قال فوهب النبی(ص) دجاج خیبر عن آخرهما فمن حینئذ قیل له الدجاج ذکر ذلک ابوعمرو الشیبانی و المدائنی عن صالح بن کیسان. قلت قصته مذکورة فی السیرة لابن اسحاق لکنه قال ابن لقیم فیحتمل ان یکون وافق اسمه اسم ابیه. (الاصابة ج6 ص9).

لقیم.

[لُ قَ] (اِخ) النمیلی. ابن اخت الاحنف بن قیس. رجوع به عقدالفرید ج3 ص295 شود.

لقیمیة.

[لُ قَ می یَ] (ص نسبی) حنطةٌ لقیمیة؛ گندم بزرگ سریه. || گندم منسوب به لقیم که دهی است در طایف. (منتهی الارب).

لقینة.

[لَ قَ نَ] (ع اِ)(1) مادهء لزجی که از چشم خارج شود. (دزی). ژفک. پیخ. پیخال.
(1) - Chassie.

لقیة.

[لُقْ یَ] (ع مص) لِقی. لقاء. دیدار کردن. (منتهی الارب). دیدار. یک بار دیدن. ملاقات :
جز یکی لُقْیه که اوّل از قضا
بر وی افتاد و شد او را دلربا.مولوی.
جوحی آمد قاضیش نشناخت زود
کو به وقت لقیه در صندوق بود.مولوی.
|| کارزار کردن. (دهار).

لک.

[لُ] (اِ) لُکّه. نوعی از رفتن اشتر. قسمی از رفتن اسب و جز آن: لک رفتن، لکه رفتن. رجوع به لک رفتن و لکه رفتن در ردیف خود شود. || مخفف لوک که نوعی از شتر است :
شافی ز بهر... تو ترتیب داده ام
خرطوم فیل و گردن بسراک و دست لک.
پوربها.
|| (ص) اشل. اقطع. بی دست: کان جمال الملک من اهل بجستان اعجمی الاصل (او اللک بضم اللام معناه الاقطع) کانت یده قطعت فی بعض حروبه. (ابن بطوطه). رجوع به لوک و به لنگ و لوک شود. || چیز گنده را گویند و آن معروف است. (جهانگیری). هر چیز گنده و ناتراشیده باشد. (برهان). در افغانستان به معنی کلفت و لکی است. صاحب آنندراج گوید: در لغت ترکی نوشته که (لک بالضم) بمعنی سطبر و گنده ترکی است. (آنندراج). || (اِ) گلوله و برآمدگی و گره که در اعضاء به هم رسد. (برهان). گره برآمدگی بر تن. عجرة. || شتالنگ که به عربی کعب گویند. (برهان). شتالنگ باشد و آن را کله نیز گویند و به عربی کعب خوانند. (جهانگیری). کله. (برهان). پژول. قرّپا (در تداول مردم قزوین). قوزک پا :
محیط بر لک پایم نمی رسد به مراتب
غدیر دنیا و آنگه من و غریق علایق.
نزاری.
|| پوستی نرم که عرب آن را دارش(1) گویند. (صحاح الفرس). || ریشی که در شکم پیدا شود، چنانکه شکم را سوراخ گرداند و آن را به عربی دبیله خوانند. (برهان). قرحه در جگر و جز آن.
(1) - دارش، پوست سیاه، کأنه فارسی الاصل. (منتهی الارب).

لک.

[لُ / لَ / لَک ک] (اِ)(1) صمغ حشیشة یلزق به السکین، حارّ یابس فی الاولی. (بحر الجواهر). صمغ گیاهی است که به مرو شباهتی دارد و سرخ میباشد. (برهان). آن دارو باشد که کارد بدان در دسته استوار کنند. (اوبهی). لکا (توسعاً). دوز. دوژ. دوزه. دوژه. بن لاک. چیزی است که بن کارد بدو در دسته محکم کنند. (حاشیهء لغت نامهء اسدی). بن لاک باشد و لکا باشد که باز پس مانده بود و در دسته های کارد به کار برند. (حاشیهء لغت نامه اسدی) :
هیچ نایم همی ز خانه برون
گوییم درنشاختند به لک.آغاجی.
رنگی مشهور که در هندوستان سازند و ساختن آن چنان است که آن شبنمی که در بر درخت کنار و غیر آن نشیند و منجمد گردد آن را گرفته و بکوبند و بپزند و از آن سرخی حاصل شود و با ثفل و نخالهء آن کارد و خنجر و شمشیر را در دسته محکم کنند و به کارهای دیگر هم می آید. (برهان). دارویی باشد و آن شبنمی است که به سبب برودت هوا بر شاخ درخت کنار و چند درخت دیگر که مخصوص ملک هندوستان است منجمد گردد و آن را کوفته و بپزند و از آن رنگ سرخی حاصل شود که جامهای ابریشمی و پشمی و ریسمانی را بدان رنگ کنند و آن رنگ قراری باشد و به شستن زایل نگردد و مصوران و نقاشان در تصویر و نقاشی به کار برند و به نخاله و ثفل آن خنجر و شمشیر و کارد و امثال آن را در دسته محکم کنند و جز این نیز در بسیار جا به کار آید... و آن را لاک و لُکا نیز خوانند. (جهانگیری). رنگ لاک. (بحر الجواهر)(2). بعضی گویند هوائی است (یعنی سنگ هوائی است). و برخی گویند صمغ درختی است. (نزهة القلوب). حکیم مؤمن گوید: به فارسی رنگ لاک نامند. صمغ نباتی است شبیه به مر. ساق گیاه او پر شاخ و گلش زرد و تخمش قریب به قرطم و گویند شبنمی است که بر آن نبات می نشیند و در آخر میزان جمع میکنند و بهترین او سرخ و قوتش تا ده سال باقی است و در دوم گرم و در سوم خشک و مستعمل در طب مغسول اوست و طریق شستن آن در دستور اول مذکور است و او مقوی جگر و احشاء و منقح سدهء سپرز و جگر و جالی آثار و محلل اورام و منقح اخلاط بارده و بالخاصیة لاغرکنندهء بدن و جهت استسقای لحمی وزقی و فالج و یرقان و خفقان و سرفه و ربو و ضعف گرده و سایر اعضاء نافع و مضر سپرز و مصلحش مصطکی و قدر شربتش تا یک مثقال و بدلش در تفتیح دو ثلث اوریوند و نیم وزن او اسارون و ربع او طباشیر است و از خواص اوست که چون هر روز یک دانگ او را سرکه تا سی چهل یوم بنوشند به غایت لاغرکننده و چیزی در این امر به او نمی رسد و اگر سه چهار مثقال او را در سه چهار روز با سرکه بنوشند به دستور همین اثر دارد و رنگ او مخصوص ابریشم و پشم است به خلاف پنبه و غیر آن که رنگ نمی کند و باید ابریشم و پشم را در آب مطبوخ او باطر طیر که صاف کرده باشند یک شب به آتشی نرم بجوشانند و طرطیر باید پنج جزو و از لاک صد جزو باشد و الا بدون طرطیر تأثیر ندارد و چون اشنان سبز را یک شبانه روز در آب بخیسانند، پس لک را اضافه نموده به آتش نرم بجوشانند تا درد و صاف او جدا شده، آب اشنان سرخ و درخشنده گردد، پس لطیف صاف او را با صمغ عربی جمع نمایند و در نوشتن امثال آن بهتر از شنجرف است و ثفل او را زرگران در استحکام چیزها استعمال می نمایند و معروف به رموز زرگری است در غایت قبض و شرب او در قطع حیض از مجریات است. (تحفهء حکیم مؤمن). بیرونی در صیدنه گوید: لیث گوید نوعی است از صمغ که رنگ او سرخ باشد و در سجستان پوست بز را بدان رنگ کنند و آن لفظ معرب است در حاوی از «لس» نقل میکند که آن صمغ نباتی است که به مر مشابهت دارد و خوشبوی بود او را در بخورات استعمال کنند. زه گوید: او را به فارسی فریکانزد گویند و آن صمغ درختی است که در بلاد آراتیا بود و خوشبوی بود. او را در بخورات [به کار آید] و به مر مشابهت دارد. نیفه گوید: صمغ درختی است که چوب درخت خود را تمام فروگیرد و هیچ موضع از چوب خالی نبود و مانند پوست چوب را فروگرفته بود طریق تحصیل او چنان است که صمغ را از او جدا کنند و بپزند و رنگ از او بیرون کنند و تا چنین نکنند او را لک نگویند و به رومی او را لاخاس گویند. ص اونی گوید: گرم است در اول، خشک است در دوم و سدهء جگر بگشاید و یرقان و استسقا و بیماریهای جگر و خفقان را مفید است. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صاحب اختیارات گوید: صمغی است که از طرف دریا آورند و مؤلف کتاب گوید آن را به شیرازی رنگ لاک خوانند و رنگ لکا خوانند و از وی کناو(3) سازند جهت سرخی زنان و بعضی گویند ثفل آن است و خلاف ثفل، آن را به شیرازی و روش(4)خوانند و لک باید که مغسول کنند که غیرمغسول نشاید که استعمال کنند و صفت غسل وی چنان است که بگیرند لک منقی از چوب و سنگ پاک کرده بکوبند و آبی که به ریوند چینی و بیخ اذخر در آن جوشانیده باشند اندک اندک بر آن ریزند و به دستهء هاون تحریک میدهند. بعد از آن به حریری تنک صافی کنند و آنچه در منخل مانده باشد دوم بار همچنان کنند مانند اول و صافی کنند و درهم کنند و رها نکنند تا در بن آب نشینند آهسته آب از وی میریزند تا لک بماند و خشک گردانند. بعد از آن دیگر بار سحق کنند و استعمال کنند و طبیعت آن گرم و خشک بود در اول و اسحاق بن عمران گوید: گرم و خشک بود در دوم، خفقان و یرقان و استسقا را نافع بود و درد جگر را عظیم سودمند بود و قوت آن بدهد و سدهء آن بگشاید و معده را سودمند بود و مقدار مأخوذ از وی یک درم بود تا یک مثقال و چون با سرکه بیاشامند هر روز یک درم پیاپی تا یک مثقال به ناشتا بدن را لاغر گرداند و وی مضر بود به بدنهای لاغر بقوة و گویند مضر است به سر و مصلح وی مصطکی بود بدل وی. رازی گوید: در تفتیح سده و ضعف جگر چهار دانگ وزن آن ریوند و نیم وزن آن اسارون و چهار دانگ وزن آن طباشیر سفید بود. (اختیارات بدیعی). ضریر انطاکی در تذکره آرد: صمغ نبات هندی یقوم علی ساق و یتفرع و له زهر اصفر یخلف بزراً یقرب من القرطم و منه یستنبت و اللک صمغه فی الصحیح او هو طل یسقط علیه و یستحصل کل سنة عند زوال المیزان و اجوده الرزین الاحمر الحدیث الشبیه بالملح المجلوب من کنبایه و یلیه الشمطری و ماعداهما ردی ء و الشمطری للحریر انسب و غیره للصوف و تبقی قوة اللک عشر سنین و هو حار فی الثانیة یابس فی الثالثة ینفع من الربو و السعال و الاستسقاء و الفالج و الیرقان و ضعف الکبد و الکلی شرباً و یحلل الاورام و الخفقان مطلقاً و یجلو الاَثار طلاءً و ملازمة شربه بالخل یهزل تهزی عن تجربة و یفتح السدد و ینقی الاخلاط الباردة و هو یضر الطحال و یصلحه ان ینقی من عیدانه و یقلی فی ماء طبخ فیه الزراوند و الاذخر بالغاً و یصفی و یرمی ثفله فاذا رکد جفف و استعمل و شربته الی مثقال (و من خواصه) انه لایصبغ الا ما اصله روح کالصوف و الحریر دون نحو القطن و الکتان و انه لایصبغ الا بالطرطیر لکل مأته خمسة و یصبغ ثفله خاصة بعد ان یسحق و یصفی و یطبخ المصبوغ مع المذکور فیه لیلة علی نار هادیة و ان ثفله یلصق السیوف و نحوها و انه اذا طبخ فی ماء الاشنان الاخضر محکما کان حبرا احمر غایة. (تذکرهء ضریر انطاکی). صمغ درختی است که بدان رنگ سرخ نمایند نه گیاه هندی که لاک است. شرب مقدار درهم آن نافع است جهت خفقان و یرقان و استسقاء و درد جگر و معده و سپرز و سنگ مثانه و لاغرکنندهء اندام است. (منتهی الارب). «قال ابن البلوی فی کتاب الف با: «اللک» مثقلا فهذاالذی یصبغ به ولکن قال ابن درید: لیس بعربی صحیح»... و الذی فی اللسان: «اللیث: اللک یعنی بالفتح: صبغ احمر یصبغ به جلود المغزی للخفاف و غیرها و هو معروف و الک بالضم: ثفله، یرکب به النصل فی النصاب. قال ابن سیده: اللکة و اللک بضمهما: عصارته التی یصبغ بها. (المعرب جوالیقی متن و حاشیهء ص300).
(1) - Laque. (2) - در بحرالجواهر به این معنی به فتح اول آمده و در عربی نیز به فتح اول و کاف مشدد است. دُزی در ذیل قوامیس العرب آن را مثلث الفاء ضبط کرده است و گوید هندوان آن را لاکشا و ایرانیان و عربان لک گویند.
(3) - ن ل: کوناو.
(4) - ن ل: روک.

لک.

[لَ] (اِ) نامی که در شفارود به کراث دهند. رجوع به کراث شود.

لک.

[لَ] (اِ) نقطه ای از میوه که فاسد شده باشد. || قطرهء رنگین بر جامه یا کاغذی یا دیواری و جز آن.(1) نقطه ای به رنگ دیگر بر چیزی. رنگ جزئی بر چیزی مخالف رنگ همهء آن چیز خال که از چیزی بر جامه و غیره به رنگ دیگر غیر رنگ جامه افتاد: لک زدن انگور؛ روی به سرخی نهادن آن. آغاز رسیدن کردن آن. خال افتادن یا زدن آن (در تداول مردم قزوین). و رجوع به لک شود.
- دل برای چیزی لک زدن؛ سخت شایق و خواستار آن بودن.
|| نقطه ای از سرخی یا سپیدی یا سیاهی که در چشم افتد. سپیدی یا سرخی که بر ظاهر چشم پدید آید. هولک، لک که امروز میگویم «چشمش لک آورده است» ظاهراً مخفف هولک باشد: تم؛ لک که بر چشم افتد. بیاض العین؛ لک چشم، غفاءة(2). و رجوع به لک آوردن... شود. || خال. || نکته. || قطره. چکه. لکه: یک لک باران. یک لک خون. || خون که از زنان دفع شود.(3) حیض. خون حیض.
- لک دیدن؛ خون دیدن، بی نماز شدن. حائض شدن. و رجوع به لک دیدن شود. || نشان. داغ. || تاش، کلفی که بر روی و اندام مردم افتد: لک و پیس. || (ص) مردم رعنا. (لغت نامهء اسدی) :
کار این دهر بین و دور فلک
وآن دگر بازهل به مردم لک.خسروی.
|| (اِ) رعنائی و لاف جستن و بی هنری. || تک و پوی. (اوبهی)(4). || (ص) مردم خسیس. مردم خس. فرومایه. لاک. لکات :
با مردم لک تا بتوانی بمیامیز
زیرا که جز از عار نیاید ز لک و لاک.
عیوقی.
|| ابله. احمق. نادان. (از برهان) :
ای شوربخت مدبر مفلوک قلتبان
وی ترش روی ناخوش مکروه لوک و لک(5).
پوربها (از فرهنگ جهانگیری).
|| سخنان بیهوده و هرزه و هذیان را گویند. (برهان). هذیان و بیهوده. اسدی در لغت نامه در کلمهء یافه گوید: یافه و خله و ژاژ و لک همه بیهوده بود :
گفت ریمن مرد خام لک درای
پیش آن فرتوت پیر ژاژخای.لبیبی.
ز دست آسمانم مخلصی بخش
که بس بی رحمت است این جابر لک.
محمد هندوشاه.
با نظم و نثر خاطر خاقانی
طبع کشاجم از در لک باشد
با سنبلی که آهوی چین خاید
عطر پلنگ مشک چه سک باشد.خاقانی.
|| (اِ) جامه و لته کهنهء پاره پاره شده. (برهان). || رختی و لباسی که مردم روستا پوشند خواه نو باشد خواه کهنه. (برهان) : جامه های کهنه را اگر آتش بزنی بوی لک برنیاید. (دیوان البسهء نظام قاری ص145).
برآمد بوی لک با خرقه گفتم
ترا دامن همی سوزد مرا جان.
نظام قاری (دیوان البسه ص120).
|| (ص) ژنده پوش :
ای لک ار ناز خواهی و نعمت
گرد درگاه او کنی لک و پک.رودکی.
|| بی موی و صاف. (برهان). لغ. || (اِ) بعض آلات خانه از کاسه و کوزه و غیره. (اوبهی). || صدهزار. صدهزار را گویند، یعنی عدد هر چیز که به صدهزار رسید آن را لک خوانند. (برهان). و الکرور، مأته لک و اللک مأته الف دینار. (ابن بطوطه). صاحب غیاث گوید: ... به این معنی هندی است، زیرا که هندیان برای شمار مرتبه ها مقرر کرده اند، چنانکه در کتب حساب مرقوم است و نزد فارسیان و تازیان مرتبه ای مقرر نیست غیر از یک و ده و صد و هزار. (غیاث). ج، لکوک، الکاک. (دُزی) :
در آن نه سایر ماند و نه طایر از بر خاک
دو لک ز لشکر او شد به زیر خاک نهان.
عنصری.
از چرخ تا کبوتر و از مرغ تا شتر
از گرگ تا به برّه و از موش تا پشک
روزی خوران خوان پر از نعمت تواند
هر گوشه ای که مینگرم صدهزار لک.
کمال غیاث.
جود تو بی لکی نبود ور بود گهی
در حق خصم بی لک و بر دوست لک بود.
امیرخسرو.
چنین گفت با ساقیان قدک
به تنها مرا هست صد بار لک.
نظام قاری (دیوان البسه ص170).
(1) - Tache.
(2) - Albugo.
(3) - Menorragie. (4) - در لغت نامهء اسدی «لک و پک» به معنی تک و پوی است و شعری از رودکی به شاهد آن آمده و اصح می نماید. و رجوع به لک و پک شود.
(5) - چنین است در جهانگیری، ولی ظاهراً در بیت لوک و لنگ است. رجوع به لوک و لنگ شود.

لک.

[لَ] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص83). یکی از طوائف ایل قشقائی ایران، مرکب از 80 خانوار که در همراه عمله ساکن هستند.

لک.

[لَ] (اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد ایران که در کلیائی کرمانشاه و همدان و اصفهان و کردستان و اسفندآباد و چهارکاوه و علی وردی مسکن دارند.

لک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 17هزارگزی شمال باختری ارومیه و سه هزارگزی باختر شوسهء ارومیه به سلماس. جلگه، معتدل و مالاریائی و دارای 395 تن سکنه. آب از نازلوچای و چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، چغندر و حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی و راه آن ارابه رو است. دبستانی 4 کلاسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لک.

[لَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش قروهء شهرستان سنندج است. این دهستان بین دهستانهای اسفندآباد و ییلاق واقع شده و جزء آن دو دهستان منظور میشود. از 15 آبادی تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان خدابنده لو از بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 21هزارگزی جنوب خاوری گل تپه، سر راه شوسهء همدان به بیجار. کوهستانی، سردسیر و دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات، حبوبات، مختصر انگور و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لک.

[لُ] (اِخ)(1) جان لاک. فیلسوف انگلیسی (1632-1704 م.). وی در آغاز پزشک بود، پس از آن به استادی دانشگاه آکسفرد نائل شد و در زمان سلطنت جیمز دوم به علل سیاسی از انگلستان به هلند رفت و چندی بعد با ویلیام درانژ به وطن بازگشت. با آنکه در تحقیقات فلسفی پیرو دکارت است، در عقاید مخالف اوست و کتاب «بحث دربارهء قوهء ادراک بشری» او مؤید این مخالفت است. دکارت یک اصل معنوی یعنی افکار جبلی و غریزی و قوهء عاقلهء بشر را اساس تمام معلومات میدان است، ولی لک بر خلاف معتقد بود که اساس معلومات بشر بر اصول مادی و ظاهری یعنی حواس مختلف اوست. معروف ترین آثار لک کتابی است که در باب حکومت کشوری (سال1690 م.) نگاشته است.
(1) - Locke.

لک.

[لِ] (اِ) جانوری است پرنده که گوشت لذیذ دارد و آن را لیک و لیکک نیز گویند. (جهانگیری). جانوری است پرنده که گوشت لذیذی دارد و آن را خرچال میگویند. (برهان). مرغ کاروانک که لیک و لیکک نیز گویند و گوشتی نیکو دارد.

لک.

[لَک ک] (ع مص) زدن کسی را. || کوفتن. || مشت بر پشت گردن کسی زدن. || زدن و راندن و دور کردن. || باز و جدا کردن گوشت را از استخوان. (منتهی الارب). || مهر شکستن؟ (زوزنی).

لک.

[لَک ک] (ع اِ) گوشت. || آمیزش. (منتهی الارب).

لک.

[لُک ک] (ع اِ) دُردِ لَک. || کنجارهء لک. || پاره های پوست رنگ کرده به لک که نیام دستهء کارد سازند. (منتهی الارب). رجوع به لَکّ در معنی صمغ شود. || (ص) درشت اندام. پرگوشت. (منتهی الارب).

لک.

[لُک ک] (اِخ) شهرکی نزدیک برقه و از اعمال آن. (ابن خلکان). شهری است از نواحی برقه بین اسکندریه و طرابلس. (از معجم البلدان).

لک.

[لُک ک] (اِخ)(1) شهری است به اندلس. (منتهی الارب). قریه ای به اسپانیا.
(1) - Luque.

لک.

[لَ] (اِخ) رجوع به لکدیب شود.

لک آوردن.

[لَ وَ دَ] (مص مرکب) لک آوردن چشم؛ نقطه ای از سپیدی و یا سیاهی و یا سرخی در آن ظاهر شدن.

لکا.

[لَ] (اِ) لخا. کفش. لالکا. پای افزار. لخه :
کبک چون طالب علم است و در این نیست شکی
ساخته پایکها را ز لکا موزگکی.منوچهری.
حب علی ز رضوان بر سر نهدت تاج
از پایها برون کندت مالکی لکا.
ناصرخسرو.
|| چرمی را گویند که آن را دباغت نکرده باشند و مسافران بر کف پای بندند و روند و آن را چاروق گویند. || پوستی را گویند که به غایت نرم و پیراسته باشد. دارش. || تیماج. سختیان. || گل سرخ. (برهان) :
در کنارش نه آن زمان کاکا
تا شود سرخ چهره اش چو لکا.سنایی.

لکا.

[لَ](1) (اِ) رنگ لاک و آن رنگی باشد سرخ که در هندوستان سازند و با ثفل آن کارد و شمشیر را در دسته محکم کنند. (برهان). لاک. (حاشیهء لغت نامه اسدی نخجوانی). لک :
نار چون در حقهء زرین نگینهای عقیق
سیب چون بر مهرهء سیمین نشانهای لکا.
قطران.
صاحب انجمن آرا گوید:
در مخزن الادویه گفته که آن صمغ نباتی است که در هند و بنگاله از سرشاخهای کنار و بعض اشجار برمی آید و منعقد میگردد و سرخ رنگ شبیه به توت سرخ است و حب های آن به قدر نارنج و لیمو میشود. این را لاک خام میگویند و آنچه از درخت سدر که به پارسی کنار گویند به عمل آید از امثال دیگر بهتر است و از طبخ لک خام در آب و اخذ آب آن انواع رنگهای سرخ به عمل می آید و هر یک را به نامی و آنچه آب آن را در پنبه گرفته اقراص نازک ساخته خشک نمایند به فارسی کتا و به هندی التا و مهاور نیز گویند. ثفل لاک مطبوخ آب گرفته را ورقهای نازک سازند و آن را به هندی چپرا و به شیرازی دوس مینامند و بهترین آن سرخ صافی شفاف است که لوله کرده سر کاغذها بدان چسبانند. (انجمن آرا). || زمین و ولایت و الکا. به لغت ژند و پاژند نیز به معنی بوم و زمین و ولایت باشد. || دریچه. (برهان).
(1) - در آنندراج به فتح اول و در برهان به ضم اول آمده است.

لکاء.

[لَکْ کا] (ع اِ) پوستهای رنگ کرده به لک. (منتهی الارب).

لکائی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لکا. || سرخی. رنگ سرخ. چه گل سرخ را لکا گویند. (برهان) :
ور تو حکیمی بیار صحبت معقول
زرد مکن پیش من رخان لکایی.
ناصرخسرو.

لکاپن.

[لِ پِ] (اِخ)(1) یکی از امپراطوران روم در قرن دهم میلادی. (ایران باستان ج3 ص2633).
(1) - Lecapene.

لکات.

[لَ] (اِ) یکی از چهار صورت اوراق آس که بر آن صورت زنی است. شکل زن در اوراق بازی آس. ورقی از قمار که بر آن صورت زنی منقوش است. || (ص) هر چیز ضایع و زبون. (برهان).

لکاته.

[لَ تَ / لَکْ کا تَ / تِ] (ص)دشنامی است زنان را. زن بی حیا. فاحشه. زن بد. زن بدعمل. زن بدکاره. زن بدکاره و بی حیاء و آن را در عرف هند تهاری خوانند. (آنندراج). || زن تبهکار.

لکاث.

[لُ] (ع اِ) سنگی است درخشان لغزان برای گچ کاری. || بیماری شتر که آبله ریزه مانندی بر دهان وی برآید. (منتهی الارب).

لکاث.

[لُکْ کا] (ع ص) گچ گر. (منتهی الارب).

لکاثی.

[لُ ثی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لکاث. سخت سپید. (منتهی الارب).

لکاد.

[لَکْ کا] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

لکاز.

[لِ] (ع اِ) چوب و جز آن که در سوراخ بکره داخل کنند تا تنگ گردد. (منتهی الارب).

لکاش.

[لِ] (اِ) به معنی راه. راهی که در زمستان پر گل و لای باشد. (از مجعولات شعوری).

لکاع.

[لَ] (ع ص) تأنیث لکع. (منتهی الارب). زن فرومایه. (دهار). || (نعت از لکع) بندهء نفس. لئیم. خوار.

لکاع.

[لُ] (اِخ) اسب زیدبن عباس. (منتهی الارب).

لکاعة.

[لَ عَ] (ع مص) لکع. ناکس گردیدن. (منتهی الارب).

لکاف.

[لِ] (ع اِ) خوی گیر، یعنی گلیم سطبر که زیر پالان بر پشت خر نهند. (منتهی الارب). عرق گیر.

لکاف.

[لَکْ کا] (ع ص) لِکاف ساز. لِکاف فروش. بدین نسبت منسوب است به وجیه بن الحسن بن یوسف اللکاف المصری که ابوزکریا الحافظ المصری از وی در زیادات تاریخ مصر یاد کند و هم ابوالحسین احمدبن جمیع الغسانی در معجم شیوخ خویش ذکر وی آرد. (از الانساب سمعانی).

لکاک.

[لِ] (ع اِ) انبوهی. || (ص) شتر مادهء سخت گوشت. ج، لک، لِکاک (علی لفظ الواحد). (منتهی الارب).

لکاک.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لکاک (علی لفظ الواحد). || جِ لیک. (منتهی الارب).

لکاک.

[لِ] (اِخ) موضعی است به دیار بنی عامر مر بنی نمر را و بدانجا باغی باشد. (از معجم البلدان).

لکالک.

[لُ لِ] (ع ص) شتر سخت گوشت سطبر فربه. (منتهی الارب). اشتر زفت. اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء).

لکام.

[لُ] (ص) بی ادب و بی شرم و بی حیا. (برهان). امرد قوی جثهء بی حیا. (آنندراج) :
هرچند که گنگیم و کلوکیم و لکامیم
تن داده و دل بستهء آن دول غلامیم.
سوزنی.

لکام.

[لُ] (اِخ) (جبل ال ...)(1) نام کوهی است که در محاذی حمات شیزر(2) و افامیة و شمال آن کشیده شده است تا به صهیون و منتهی شود به انطاکیه و بعضی گویند کوهی است در ملک شام. (از برهان). نام کوهی است به شام که ثغر ملطیه بدین سوی آن است. (حدود العالم). کوهی است به شام در برابر حماة شیزر و افامیة گذر آن به جانب شمال به سوی صهیون و شغر و بکاس تا انطاکیه. (منتهی الارب) (تاج العروس). کوهی مشرف بر انطاکیه. و بلاد ابن لیون و مصیصه و طرسوس و این ثغور و ذکر آن در لبنان آمده است و غالباً عباد و ابدال در آن مقام میگرفته اند. (از معجم البلدان). و رجوع به لبنان شود. حمدالله مستوفی در ذکر جبال البرز آرد : ... و چون به شمشاط و ملطیه رسد قالیقلا خوانند و چون به انطاکیه و مصیصه رسد لکام گویند و آنجا فارق است میان شام و روم و چون به میان حمص و دمشق رسد لبنان خوانند... (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء ثالثه ص192). اما کوهها که از آن دلیل قبله گرفته اند کوه لکام است به شام و کوه راهون به سراندیب. (مجمل التواریخ ص466).
به حق جودی و لبنان و بوقبیس و لکام
به قدر خانهء معمور و مسجد اقصی.
روزبهان.
(1) - Mont Locam. L´Amanus de la Syrie.
(2) - در اصل: شیراز.

لکام.

[لَکْ کا] (ع ص) خفٌّ لَکّام؛ سَپَل شتر سخت که سنگ شکند. (منتهی الارب). || آکنده به گوشت. (مهذب الاسماء).

لکامه.

[لَ مَ / مِ] (اِ) رودهء گوسفند را گویند که آن را با گوشت و نخود و مصالح پر کرده و پخته باشند و آن را به عربی عُصیب خوانند. (برهان). چرغند. لکانه(1). (جهانگیری). || شرم مردم. (از برهان).
(1) - مصحف نکانه است.

لکان.

[لُ] (نف، ق) در حال لکیدن.

لکان.

[لُ] (اِخ) جایی است در شعر زهیر.

لکان.

[لُ] (اِخ) ظاهراً نام دشتی باشد در حوالی بُست در این شعر فرخی :
منظر عالی شه بنمود از بالای دژ
کاخ سلطانی پدیدار آید از دشت لکان.
فرخی.

لکان.

[ل] (اِخ) نام محلی به شیراز. و آن تصحیف بکان و بابکان نیز تواند بود. رجوع به نزهة القلوب چ اروپا مقالهء ثالثه ص188 شود.

لکان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان چاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 36000گزی شمال الیگودرز، کنار راه فرقس بدره. جلگه و معتدل و دارای 1053 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، لبنیات، چغندر و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لکان.

[لَ] (اِخ) دهی جزو دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 41500گزی شمال کلیبر و 41500گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی و دارای 15 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گوی آغاج. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لکانک.

[لَ نَ] (اِ) محرف نکانک است. رجوع به نکانک و لکانه شود.

لکانه.

[لَ نَ / نِ] (اِ) معرب آن لقانق، و ظاهراً مصحف نکانه است که نقانق معرب آن است. رجوع به جهودانه در فرهنگ رشیدی شود. لکامه. رودهء گوسفند به گوشت آگنده و پخته. (برهان). چرغنده. مالکانه. زونج. عصیب. رودهء گوسفند که به گوشت و جگر پر کرده بپزند. (جهانگیری). سختوبا. (زمخشری) :
چو خر بی خبر ز آنی اکنون که آنگه
به مزد دبستان خریدی لکانه.ناصرخسرو.
از پس دیوی دوان چو کودک لیکن
رود و می است و زلیبیا و لکانه.
ناصرخسرو.
|| و به علاقهء مشابهت قضیب را بدان اراده کرده اند. آلت تناسل. (برهان) :
من شاعری سلیمم با کودکان رحیمم
زیرا که جعل ایشان دوغی است بالکانه.
طیان.
گر زآنکه لکانه آرزوی است
اینک به میان ران لکانه.طیان.

لکأ.

[لَ کَءْ] (ع مص) مقیم شدن و لازم گردیدن. (منتهی الارب).

لک ء.

[لَکْءْ] (ع مص) زدن کسی را. || حق کسی را به وی دادن. || بر زمین افکندن کسی را. (منتهی الارب).

لک افتادن.

[لَ اُ دَ] (مص مرکب) لک افتادن به انگور؛ آغاز رسیدن و رنگ گردانیدن انگور و جز آن. نقطهء کوچک از میوه نرم و شیرین شدن. و رجوع به لک زدن شود. || لک افتادن در چشم؛ لک آوردن آن. رجوع به لک آوردن شود.

لک البسر.

[لَ کَلْ بُ] (ع اِ مرکب) نوعی صمغ. (دزی). هو طل یقع علی هشیم معد لوقوعه علیه، یقطع ذلک الهشیم علی قدر نواة و یلقی علی الماء فیطفو و یسقط اللک علی نصفه الظاهر و تلبس علیه، ثم یثقل ذلک النصف الظاهر بسبب وقوع اللک علیه و ینقلب و یرسب فی الماء و یظهر النصف الاخر من الهشیم علی وجه الماء و یقع اللک علیه و یلتبس فیصیر القطعة من الهشیم مع مایتلبس علیه من اللک فی جهاتها کالبسرة فی الشکل و المقدار. و خاصیته تفتیح سدد الکبد و تقویتها. (بحر الجواهر).

لک الویل.

[لَ کَلْ وَ] (ع جمله اسمیه، صوت مرکب) (از: لَ + کَ + ال + ویل) وای بر تو :
بکشم منت لک الویل بدان زاری
که مسیحت بکند زنده بدشواری.
منوچهری.

لک انداختن.

[لَ اَ تَ] (مص مرکب)لک انداختن انگور؛ لک زدن آن. رجوع به لک زدن شود.

لکبد.

[لَ بَ] (اِ) سیلی و طپانچه. (از مجعولات شعوری).

لک برداشتن.

[لَ بَ تَ] (مص مرکب)لک برداشتن میوه؛ قسمتی از آن به آسیب و زخمی رنگی دیگر گرفتن.(1)
(1) - S´affecter d´une tache, d´une meurtrissure dcune contusion.

لک بزرگ.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین، واقع در شش هزارگزی شمال باختری آوج و 36هزارگزی راه عمومی. جلگه، معتدل و دارای 522 تن سکنه. آب آن از چشمه سار و رودخانهء خررود. محصول آنجا غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی و جاجیم بافی و راه آن مالرو است و از آب گرم ماشین می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لک بسر.

[لَ بُ] (ع اِ مرکب) نوعی صمغ. (ذیل قوامیس العرب دُزی در کلمهء لک). رجوع به لک البسر شود.

لکثة.

[لَ کِ ثَ] (ع ص) ناقة لکثة؛ شتر مادهء فربه. (منتهی الارب).

لکح.

[لَ] (ع مص) به مشت زدن کسی را. زدن کسی را شبیه به زَدِ مشت. (منتهی الارب). زدن شبیه به زَدِ وَکْز. (از اقرب الموارد).

لکد.

[لَ کِ] (ع ص) مرد بخیل تنگخوی. (منتهی الارب).

لکد.

[لَ کَ] (ع مص) چسبیدن چرک و ریم بر چیزی و لازم گردیدن. (منتهی الارب). شوخ گرفتن در جای. (تاج المصادر). چرک چسبیدن بجایی. (منتخب اللغات).

لکد.

[لَ] (ع مص) به دست زدن کسی را. || دور کردن کسی را. || راندن (منتهی الارب). || خود را به روی کسی یا چیزی افکندن(1). (دزی).
(1) - Se jeter sur...

لکد.

[لَ کَ] (اِ) اردهء کنجد. (دهار) ارده. آرده. آرد کنجدهء سپید. آس کردهء کنجد سفید.

لک دار.

[لَ] (نف مرکب) آنچه لک دارد. دارای لک. || که نقطه ای از آن (از پرتقال یا خربزه یا سیب یا هندوانه و جز آن) براثر ضربت یا آسیبی از حال طبیعی بگردد و تباه و فاسد شود یا آغازد به تباهی. که به مقدار ناخنی یا کوچکتر و یا بزرگتر از آن فاسد شده باشد.

لک درائی.

[لَ دَ] (حامص مرکب)لک درایی. ژاژخایی. هرزه درایی. یاوه سرایی. هرزه لایی. خام درایی. بیهوده گویی.

لک درای.

[لَ دَ] (نف مرکب) لک دراینده. بیهوده گوی. هرزه درای. ژاژخای. یاوه سرای. هرزه لای. خام درای. هرزه سرای. هذیان گوی :
گفت ریمن مرد خام لک درای
پیش آن فرتوت پیر ژاژخای.لبیبی.

لک درایی.

[لَ دَ] (حامص مرکب) رجوع به لک درائی شود.

لک درق.

[لَ دَ رَ] (اِخ) دهی جزو دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 8هزارگزی شمال گرمی و هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. جلگه، گرمسیر و دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لکدة.

[لَ دَ] (ع اِ) حمله(1). (دزی).
(1) - Attaque.

لکدیب.

[لَ کِ] (اِخ) لک. نام مجمع الجزائری در بحر عمان واقع در سیصدهزارگزی ساحل جنوب غربی از هندوستان. میان ده دقیقه و 14 ثانیه عرض شمالی و 20 دقیقه و 69 ثانیه یا 40 دقیقه و 71 ثانیه طول شرقی و از ده جزیرهء بزرگ و بسیاری جزایر کوچک تشکیل یافته و به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم میشود.
اسامی جزایر بزرگ و مقدار نفوس آنها:
بخش شمالی
1) آمیلی (امین دیب)2189 سکنه.
2) چتلت562 سکنه.
3) کدمت208 سکنه.
4) کلتان766 سکنه.
5) بیترهبی سکنه.
بخش جنوبی
1) آغاتی (اکتی)1290 سکنه.
2) کوارتی2016 سکنه.
3) انتروت2635 سکنه.
4) کلبنی (قالپنی)1029 سکنه.
5) سوهلی بی سکنه.
بحرپیمایان عرب از زمانهای قدیم به این جزائر آمد و رفت داشته اند. سیاح معروف ابن بطوطه مدتی در آنجاها اقامت گزیده و به نام جزائر لک در سیاحت نامهء خود یاد کرده است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لک دیدگی.

[لَ دی دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی لک دیده. || حیض.

لک دیدن.

[لَ دی دَ] (مص مرکب)حائض شدن. خون دیدن زن. بی نماز شدن زن. || رنگ بگردانیدن نقطه ای از میوه از ضربت یا آسیبی.

لک دیده.

[لَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)نعت مفعولی از لک دیدن. حائض. بی نماز. || میوه که نقطه ای از آن براثر ضربه و آسیب رنگ بگردانیده باشد.

لکذة.

[لُ ذَ] (اِخ) حسن بن عبدالله اصفهانی، مکنی به ابوعلی. رجوع به لغذة شود.

لکران.

[لُ کَ] (اِخ) دهی جزو دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر، واقع در پانزده هزارگزی شمال خاوری خیاو و پنج هزارگزی شوسهء خیاو به اردبیل. جلگه، معتدل و دارای 439 تن سکنه. آب آن از چشمه و خیاوچای. محصول آنجا غلات، حبوبات، میوه جات، صیفی و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لکرس.

[لُ رِ] (اِخ)(1) یکی از بلاد ایتالیای قدیم بود که در جنگ روم و کارتاژ به یاری آنیبال برخاست و بدین سبب رومیان در 205 ق.م. آن را ویران ساختند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص502).
(1) - Locres.

لک رفتن.

[لُ رَ تَ] (مص مرکب) لکه رفتن. نوعی از رفتار اسب. قسمی حرکت اسب و شتر و جز آن.

لکروا.

[لُ] (اِخ)(1) نویسندهء درامی و فکاهی فرانسه، مولد تورن (1803-1891 م.). || ادوارد پسر صاحب ترجمه، رجل سیاسی و او چند بار وزارت کرده است. مولد پاریس (1840-1913 م.).
(1) - Lockroy.

لکری.

[لَ] (اِخ) از کوههای دوهزار مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص153).

لکرید.

[لُ] (اِخ) نام قسمتی از یونان قدیم که به وسیلهء فوسید به دو قسمت تقسیم گردید: لکری شرقی در ساحل دریای اژه و لکری غربی کنار خلیج کرنت.

لکز.

[لَ] (ع مص) لگد زدن بر سینه. بر سینه زدن. (زوزنی). مشت در سینه زدن. (تاج المصادر). مشت و لگد بر سینه زدن. لکم. (شاید این کلمه از لگد فارسی باشد): و فی صدر ذلک المجلس رجل عظیم محرّم قد لکزه الشیب فی عوارضه. (از دزی). || مشت بر گردن زدن. || به دست یا به کارد زدن بر سینه و گلو. (منتهی الارب).

لکز.

[لُ کَ] (ع اِ) جِ لکزة. (دزی).

لکز.

[لَ] (اِخ) شهری است به پشت دربند. (منتهی الارب). نام شهری بدان سوی دربند. (قاموس). شهرکی بدان سوی دربند به دنبال خزران که به نام بانی آن نامیده شده است و گویند لکز و خزر و صقلب و بلنجر پسران یافث بن نوح بودند و هر یک از آنان ناحیتی آبادان کرد و به نام خود موسوم ساخت. اهل آن مسلمان و موحد میباشند. به زبانی واحد تکلم کنند و قوت و شوکتی دارند و در میانشان نصاری نیز باشد. (از معجم البلدان). || نام طایفه ای بدانجا، لگزیان: و اما الملوک الذین فی جبل القیق و فی سفحه و هم اللکز و الشروان و الزرزق... (ابن الندیم). و رجوع به لزگی شود.

لکز.

[لَ کِ] (ع ص) بخیل. (منتهی الارب). آزمند.

لک زدگی.

[لَ زَ دَ / دِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی لک زده. صفت لک زده.

لک زدن.

[لَ زَ دَ] (مص مرکب) نقطه یا نقطه نقطه رنگ رسیدگی در انگور و خرما و جز آن پدید آمدن، و عرب لک زدن خرما را توکیت گوید. رسیدن و پخته شدن نقطه ای از میوه. جزئی از آن شیرین شدن. پیدا آمدن رسیدگی و شیرینی در جزئی از میوه و پیدا آمدن لک در انگور، یعنی شیرین و شفاف شدن نقطه ای از حب انگور و خال افتادن در آن. لک افتادن در آن. انگور در هفدهم لک میزند (گویا هفدهم سرطان). || لک زده بودن دل یا جگر برای چیزی یا پول؛ سخت دوستدار و مشتاق آن بودن. بسیار خواهان آن بودن. نهایت آرزومند آن بودن. || پیدا آمدن نقطه ای بگردیده و گندیده در میوه چون خربزه و هندوانه و جز آن. لک برداشتن.

لک زده.

[لَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نعت مفعولی از لک زدن. لک دار. رجوع به لک زدن شود.

لکزة.

[لُ زَ] (ع اِ)(1) مشت. ج، لُکَز. (دزی).
(1) - Poing.

لکزی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لکز که شهرکی است بدان سوی دربند خزر. (سمعانی). رجزع به لکز و لزگی شود.

لکس.

[لَ کِ] (ع ص) شَکِسٌ لَکِسٌ؛ مرد دشوارخوی سرکش نافرمان بر. (منتهی الارب).

لکستان.

[لَ کِ] (اِخ) از بلوکات ولایات خوی و سلماس، دارای 12 قریه و 18 فرسنگ مساحت آن است. مرکز آن قره قشلاق واقع در مشرق دریاچهء ارومیه و جنوب قصبهء دیلمقان. نام یکی از دهستانهای خاوری بخش سلماس شهرستان خوی و در قسمت خاوری بخش واقع شده است. موقعیت آن جلگه و باطلاقی و کنار دریاچهء ارومیه است. دهستان لکستان از شمال و باختر محدود است به دهستان حومهء سلماس، از جنوب به حومهء انزل، از خاور به دریاچهء ارومیه. آب و هوای آن معتدل و آب مزروعی آن از رودخانهء زولا و چشمه تأمین میگردد و پس از مشروب کردن قرای فاضل آب به دریاچهء ارومیه میریزد. دهستان لکستان از پانزده آبادی کوچک و بزرگ تشکیل شده و جمعیت آن 7060 تن و قرای مهم آن صدقیان (مرکز دهستان)، آفتاخانه، حبشی، حمزکندی، سلطان احمد، یاقوزآقاج، یوشانلو، قره قشلاق و کنگرلو است. راه نیمه شوسهء سلماس به طسوج از این دهستان عبور میکند و در تابستان اتومبیل میتوان برد. اکثر راههای این منطقه ارابه رو است و در موقع لزوم اتومبیل نیز میتوان برد. شغل عمدهء اهالی زراعت و گله داری و در چند قریه به وسیلهء چهارپایان از قدیم بارکشی کنند. محصول عمده آنجا غلات، حبوبات و روغن است که صادر نیز میکنند. دارای سه دبستان است و معروفیت این دهستان به نام لکستان از روی نژاد ساکنین آن منطقه است، چه اهالی این منطقه از لکستان قفقاز کوچانیده شده و بدان نام شهرت گرفته اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لکش.

[لَ] (ع مص) زدن:(1) لکشه بیده. لکش الفرس بالرکاب؛ طعنه. (دزی).
(1) - Frapper.

لکش.

[لَ شَ] (اِ) نام رتبهء ششم از مراتب هجده گانهء اعداد فوق الوف نزد هندوان. رجوع به ماللهند بیرونی ص83 ، 118 و 142 شود.

لک شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) لک شدن جامه؛ رنگ نقطه ای از آن بگردیدن. بر اثر آلودگی به چیزی یا براثر ریزش شیئی مایع نقطهء مخالف رنگ اصلی بر آن پیدا شدن. قطرهء مایع رنگین یا روغن بر آن افتادن و رنگ محل افتاده را تغییر دادن.

لکشمن.

[لَ مَ نَ] (اِخ)(1) و فی الرابع و العشرین قتل رام راون و قیل لکشمن اخورام کهنبکرن اخاراون و قهرا جمیع راکشس. (ماللهند بیرونی ص204).
.(سانسکریت)
(1) - Lakshmana

لکشمی.

[لَ] (اِخ)(1) و فی بشن دهرم قول مارکندیو عند ذکره الروحانیین ان کل واحد من براهم و کارتکیوبن مهادیو و لکشمی... و سببه ان لکشمی زوجة باسد یوتخلی عن بل بن بیروجن الملک المحبوس فی الارض السابعة کل سنة فی هذا الیوم و تخرجه الی الدنیا فیسمی بل راج، ای امارة بل. (ماللهند بیرونی ص289).
.(سانسکریت)
(1) - Lakshm

لکشمیبر.

[لَ بُ] (اِخ)(1) نام ناحیتی به هند :و بعده ملک داخل، لیس له بحر، یقال له ملک لکشمیبر و هم قوم بیض مخرموا الاذان و لهم جمال و هم اصحاب بد و جیال. (اخبار الصین و الهند ص14).
(1) - Lakchmibaura.

لکض.

[لَ] (ع مص) به مشت زدن. (منتهی الارب).

لکع.

[لِ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب).

لکع.

[لُ کَ] (ع ص، اِ) ناکس. بندهء نفس خوار. || بنده. || گول. || اسب. || آنکه متوجه گفتگو و جز آن نشود. || اسب کره. || خر کره. || کودک خرد. || ریم و چرک. (منتهی الارب).

لکع.

[لَ] (ع مص) گزیدن مار و کژدم. || خوردن. || نوشیدن. || سر زدن بره پستان مادر را در وقت شیر مکیدن. (منتهی الارب). || سستی کردن. تأخر(1).
(1) - Lambiner. Temporiser.

لکع.

[لَ کَ / لَ] (ع مص) چسبیدن چرک بر چیزی و لازم شدن. (منتهی الارب). شوخ گرفتن بر چیزی. (تاج المصادر). چرک چفسیدن بر اندام. لکد. || لکاعة. ناکس گردیدن. (منتهی الارب).

لکعاء.

[لَ] (ع ص) تأنیث الکع. ناکس و فرومایه. (منتهی الارب).

لکفریس.

[لُ کُ] (اِخ)(1) نام موضعی در آسیای صغیر. رجوع به ایران باستان ج2 ص1102 شود.
(1) - Leucophrys.

لکفو.

[لَ] (اِخ) نوعی زنگیان. (منتهی الارب).

لکک.

[لُ کُ] (ع ص، اِ) جِ لکاک. (منتهی الارب). رجوع به لکاک شود.

لکک.

[لِ کَ] (اِ) آلوی ترش. (منتهی الارب) (برهان).

لک کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) لک کردن جامه را؛ رنگی یا نقطهء مخالف رنگ وی بر آن پدید آوردن و چرکین و بی رونق کردن آن.

لکل.

[لِ کَ] (اِ) میوه ای است که آن را امرود گویند و به عربی کمثری خوانند. (برهان). گلابی.

لکلر.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 36هزارگزی جنوب باختری مراغه و پنج هزارگزی باختر شوسهء مراغه به میاندوآب. جلگه، معتدل مالاریایی و دارای 1267 تن سکنه. شغل اهالی زراعت، صنایع دستی گلیم بافی و آب آن از رودخانهء مردی، قنات و چاه. محصول آنجا غلات، پنبه، چغندر، کشمش و بادام و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

لک لر.

[لَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز، واقع در سی هزارگزی جنوب باختری سراسکند و پنج هزارگزی خط آهن میانه به مراغه. کوهستانی، معتدل و دارای 203 تن سکنه. آب آن از چشمه و رود. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لکلرک.

[لُ لِ] (اِخ)(1) مستشرق فرانسوی. او راست: ترجمهء مفردات ابن البیطار و ترجمهء عیون الانباء فی طبقات الاطباء ابن ابی اصیبعه با اضافاتی به نام تاریخ طب عرب.
(1) - L. Leclerc.

لکلک.

[لَ لَ] (اِ)(1) لک لک. لقلق. ابوحدیج. قعقع. (منتهی الارب). لقلاق. مرغی است حرام گوشت و از جملهء طیور وحشی است. طائر آبی است. (غیاث). زاغور. فالرغس. فالرغوس. بلارج. (برهان). مرغی است مشهور که گردن و پای دراز دارد و مار شکار کند و چندان از هوا بر روی خار و سنگلاخ رها کند که مجروح و هلاک شود پس به آشیانه برد و بخورد :
لکلک گوید که لک الحمد و لک الشکر
تو طعمهء من کرده ای آن مار ژیان را.
سنائی (از انجمن آرا).
لگلگ با کاف فارسی نیز آمده است. رجوع به لگلگ و لقلق و لقلق شود.
(1) - Cigogne.

لکلک.

[لَ لَ] (اِ) سخنان هرزه و یاوه و مانند فریاد لکلک. (برهان) (آنندراج). لکلکه(1) :
بس کن ای لکلک بیهوده ز گفتار تهی
تا سخنها همه از جان مطهر گویند.مولوی.
.(دزی)
(1) - Trotter.

لکلک.

[لِ لِ] (اِ) چوبکی باشد که بر دول آسیا به عنوانی نصب کنند که چون آسیا به گردش آید سر آن چوب حرکت کند و به دول خورد و دول را بجنباند و دانه به تندی در گلوی آسیا ریزد. ناوچه که از آن گندم به آسیا ریزد خردخرد. لکلکه :
چون لکلک است کلکت بر آسیای معنی
طاحون ز آب گردد نز لکلک معین
زآن لکلک ای برادر گندم ز دول بجهد
در آسیا درافتد معنی زهی مبین.مولوی.

لک لک.

[لُ لُ] (ع ص، اِ) شتر کوتاه سطبر درشت اندام. (منتهی الارب).

لک لک.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان، واقع در 21هزارگزی جنوب باختر قصبهء اسدآباد و دوازده هزارگزی شوسهء اسدآباد به کنگاور. جلگه، سردسیر و مالاریائی و دارای 865 تن سکنه. آب آن از چشمه و استخر طبیعی. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است و تابستان از طریق یوسف آباد و حسام آباد اتومبیل توان برد. مزرعهء سراب لک لک جزء آبادی است. در دشت اطراف این ده میش مرغ بسیار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لک لک.

[لَ لَ] (اِخ) دهی مرکز دهستان بهمئی گرمسیر بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 42000گزی خاور شوسهء جایزان به آغاجاری. دشت، گرمسیر و مالاریائی و دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، پشم و لبنیات. صنایع دستی قالی، قالیچه، حاجیم و جوال بافی و راه آن مالرو است. و دبستانی دارد. ساکنین از طایفهء بهمئی هستند. این آبادی را لیرکک هم مینامند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لک لک.

[لَ لَ] (اِخ) نام ده کوچکی از بخش حومهء شهرستان ساوه و دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لک لک آشیان.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 4هزارگزی خاوری نیشابور. جلگه، معتدل و دارای 144 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و داد و ستد در شهر نیشابور و راه آن مالرو است. مقبرهء الب ارسلان در جنوب آن واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لکلکانه.

[لُ لُ نَ / نِ] (اِ) برسری. زاید. پرداختی پس از پرداختی گزاف. اخذی دیگر پس از اخذی نامشروع. زیانی بر سر زیانی. خرجی زاید پس از خرجهای غیرضروری دیگری. مالی قلیل به ستم گرفته پس از مالی کثیر به ستم گرفته. زیانی خرد پس از زیانی بزرگ. مطالبت مالی دیگر پس از اخذ مالی به ستم. کمی پس از بسیاری که به ستم گرفته اند.رنجی کم که به دنبال رنجی بسیار دهند: اینهم لکلکانه اش بود یا است؛ یعنی اصل مالی که پرداخته شد بر غیرحق بود، حالا این زیادتی که بر آن گرفته میشود دیگر ناحق تر است.

لکلک بچه.

[لَ لَ بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) بچهء لکلک :
هست بر لکلک ز جیلان و بقم منقار و پای
پس چرا گشت آبنوسین هر دو پر لکلک بچه.
سوزنی.

لک لک شدن.

[لَ لَ شُ دَ] (مص مرکب)لک های متعدد پیدا کردن.

لک لک کردن.

[لِ لِ کَ دَ] (مص مرکب)در انجام دادن امری به عمد این دست آن دست کردن. || لک و لک کردن. کاهلی کردن. و رجوع به لک و لک کردن شود.

لکلکه.

[لَ لَ کَ / کِ] (اِ) سخنان هرزه و بیهوده باشد. (برهان). لکلک. (جهانگیری) (دزی).

لکلکه.

[لِ لِ کَ / کِ] (اِ) لکلک. چوبکی باشد که یک سر آن را بر دول آسیا بندند و سر دیگر آن در گلوی آسیا باشد و به وقت گردش آسیا صدائی از آن ظاهر گردد و دول به سبب آن چوب حرکت کند و گندم در گلوی آسیا ریزد. (برهان).

لک لکی.

[لِ لِ] (اِ) چرخی که نخ را بدان کلافه کنند (گناباد خراسان). ابزاری که بدان نخها را حلقه یا کلاوه کنند.

لکم.

[لَ] (ع مص) مشت زدن. (تاج المصادر). مشت یا لگد زدن بر سینه. مشت زنی. لکز. (زوزنی). || راندن. || دور کردن. (منتهی الارب).

لکم.

[لَ کُ] (ع حرف جر + ضمیر) (از: لَ + کُم) مر شما را : لکم دینکم ولی دین (قرآن 109/6)؛ شما را دین شما و مرا دین من.
مرا شکیب نمیباشد ای مسلمانان
ز روی خوب، لکم دینکم ولی دینی.
سعدی.

لکمتیو.

[لُ کُ مُ وْ] (فرانسوی، اِ)(1)لکوموتیو. لوکوموتیو. ماشین بخار که بر روی چرخها استوار باشد و برای حرکت دادن واگونهای قطار راه آهن به کار رود. آتشخانه.
(1) - Locomotive.

لک مک.

[لَ مَ] (اِ) خالهای سرخ و سیاه بسیار بی برآمدگی بر پوست تن آدمی. لک و پک.

لکمه.

[لَ مَ / مِ] (ع اِ) ضربهء بامشت. (دزی).

لکن.

[لا کِ] (ع حرف ربط) (مخفف لکنّ و عرب به تخفیف هم استعمال کرده است). امّا. ولی. لیک. ولیک. ولیکن. بیک. ولکن. پَن :
چو مشک بویا لکنش نافه بوده ز غُژب
چو شیر صافی پستانش بوده از پاشنگ.
عسجدی.
هیچیک از مهمانان نیامد لکن حسین آمد. من چیزی نمی گویم، لکن شما هم شرم کنید. شمس قیس رازی آرد: لکن به اتفاق لفظ تازی است و در اصل نون لکن مشدّد است و تخفیف را ساکن در لفظ می آرند و ضرورت شعر را، و نیز نون را اسقاط میکنند و لاک میگویند چنانکه:
و لاک اسقنی اِن کان ماؤک ذافضل
به معنی ولکن اسقنی... پس در لفظ لکن که تازی محض است به هیچ سبیل نشاید که یاء نویسند. (المعجم فی معاییر اشعار العجم صص233-234).

لکن.

[لا کِنْ نَ] (ع حرف ربط) حرفی است که برای تدارک چیزی آرند. لکن. اما. لیکن. بیک. ولی. صاحب منتهی الارب آرد: حرف تنصب الاسم و ترفع الخبر و معناها الاستدراک و هو ان تثبت لما بعدها حکماً مخالفاً لحکم ما قبلها و لذلک لابد ان یتقدمها کلام متناقض لما بعدها نحو: ما هذا ساکن لکنه متحرک، او ضد له نحو: ما هو ابیض لکنه اسود، و قبل ترد تارة للاستدراک و تارة للتوکید. قاله جماعة و فسروا الاستدراک برفع ما توهم دونه نحو ما زید شجاعاً لکنه کریم لان الشجاعة و الکرم لایکادان یفترقان نحو لو جاءنی اکرمته لکنه لم یجی ء، اکدت ما افادته لو من الامتناع و قیل للتوکید دائماً مثل ان و یصحب التوکید معنی الاستدراک و هو قول ابن عصفور و هی بسیطة و قال الفرّاء مرکبة من لکن و ان فطرحت الهمزة للتخفیف و قیل من لا و ان و الکاف الزائدة و قیل اصله و انّ و الکاف و اللام زائدتان و قد تحذف نونه للضرورة و هو قبیح کقوله و لاک اسقنی ان کان ماؤک ذافضل و قوله تعالی : لکنا هو الله ربی. (قرآن 18/38). یقال: اصله لکن انا فحذفت الالف فالتقت النونان فجاء التشدید لذلک و قد یحدث اسمهما کقوله فلو کنت ضبیاً عرفت قرابتی و لکنّ زنجی عظیم المشافر، ای ولکنک و لکن ساکنة النون ضربان مخففة من الثقیلة و هی حرف ابتداء لاتعمل لانها تقع علی الاسماء و الافعال خلافاً للاخفش و یونس فان ولیها کلام فهی حرف ابتداء لمجرد افادة الاستدراک و لیست عاطفة بالواو استعملت نحو ولکن کانوا هم الظالمین او بدونها کقول زهیر:
انّ ابن ورقاء لاتخشی بواردة
لکن وقائعه فی الحرب منتظر.
و قیل بالواو عاطفة و ان ولیها مفرد فهی عاطفة بشرطین احدهما ان یتقدمها نفی او نهی نحو ماقام زید لکن عمرو و لایقم زید لکن عمرو و الثانی ان لایقترن بالواو و قال قوم لایکون مع المفرد الاّ بالواو.

لکن.

[لَ کَ] (معرب، اِ) لگن که تشت باشد. (منتهی الارب). رجوع به لگن شود.

لکن.

[لَ کَ] (ع مص) لکنة. لکنونة. لکونة. درماندن به سخن. (منتهی الارب). درماندگی به سخن. درماندگی به سخن و درمانده شدن در آن.

لکن.

[] (اِخ) شهری است از خزران با بارهء محکم و نعمت. (حدودالعالم).

لکناء.

[لَ] (ع ص) تأنیث الکن. کندزبان.

لکناو.

[لَ] (اِخ) لکناهو. لکنهو. نام شهری به هند. رجوع به لکنهو شود.

لکناهو.

[لَ] (اِخ) لکناو. لکنهو. رجوع به مدخل قبل و لکنهو شود.

لکنت.

[لُ نَ] (ع اِمص) لکنه. گرفتگی زبان در هنگام سخن گفتن که به هندی هکلانا گویند. (غیاث). درماندن به سخن. (منتهی الارب). لکن. لکنونة. لکونة. کندی زبان. کندزبانی. از کارماندگی. کلته. زبان شکستگی. عیّ در لسان. گرفته زبانی. درماندگی در سخن. شکستگی زبان. تهتهة. (منتهی الارب): تهته؛ لکنت کردن. تختخه؛ لکنت زبان. تلاکن؛ لکنت کردن با خود تا مردم خندند. (منتهی الارب).
- زبانش به لکنت افتادن؛ به تِت و پِت افتادن.

لکنت.

[لَ کَ] (ص) کلته. فرسوده. عاجز. از کار مانده. لکنته. لکنتی: اسبی لکنت یا شمشیری لکنت و غیره.

لکنته.

[لَ کَ تَ / تِ] (ص) لکنت. لکنتی. چهارپای و یا دَدِ پیر و موی ریخته و ضعیف شده. کلته. فرسوده. شکسته. در تداول عوام، پیر و لاغر و مردنی. || صفت آلتی یا چیزی فرسوده و ازکارافتاده، چون: ساعت و شمشیر و آفتابه و کارد و چاقو و کالسکه و درشکه و جز آن.

لکنتی.

[لُ نَ] (اِخ) ملا حیدر. از شعرای هندوستان بود و در آغاز روانی تخلص میکرد، ولی به سبب لکنتی که در زبان داشت این تخلص برگزید. این بیت او راست:
ترک چشم او ز مستی هرچه با من راز گفت
غمزهء غماز با آن شوخ یک یک بازگفت.
(قاموس الاعلام ترکی).

لکنو.

[] (اِخ) (کوه...) در کنار خلیج فارس مشرف به دریا واقع و در دامنهء آن بندرعباس واقع است.

لکنو.

[لُ نُ] (اِخ)(1) شهری به هندوستان کرسی ایالت اوده(2) و دارای 387000 تن سکنه.
(1) - Lucknow.
(2) - Aoudh.

لکنوتی.

[] (اِخ) از نواحی هندوستان قریب به سرحد تبت. (حبیب السیر حالات سلاطین غور چ تهران ص228، 229، 230 و 231).

لکنونة.

[لُ نَ] (ع مص) لکونة. لکن. لکنة. درماندن به سخن. (منتهی الارب).

لکنوی.

[لَ نَ] (اِخ) شیخ محمد عبدالباقی الانصاری اللکنوی. نزیل مدینه. او راست: المنح المدنیة فی مختارات الصوفیه. (معجم المطبوعات ج2).

لکنوی.

[لَ نَ] (اِخ) الشیخ محمد عبدالحلیم بن محمدامین الله اللکنوی الانصاری (1239-1285 ه . ق.). او راست: الاقوال الاربعة فی رد الشبهات الموردة. حاشیة علی شرح نفیس ابن عوض قمرالاقمار علی نورالانوار شرح المنار. معین القائصین فی رد المغاطین. (معجم المطبوعات ج2).

لکنة.

[لُ نَ] (ع اِمص) لکنه. لکنت. و رجوع به لکنت شود :
مگر لکنه ای بودش اندر زبان
که تحقیق مُفحَم نکردی بیان.(بوستان).

لکنهو.

[لَ نَ] (اِخ) نام شهری به هندوستان. لکنهور. لکناهو. لکناو.

لکنهور.

[لَ نَ] (اِخ) لکنهو. لکناو. لکناهو. نام شهری به هندوستان. رجوع به مدخل قبل شود.

لکو.

[لُ] (ص) در تداول کرمانیان، کته کلفت.

لکو.

[لَ] (اِ) لاکو در تداول مردم لاهیجان. دختر. رجوع به لاکو شود.

لکوان.

[لَکْ] (اِخ) دهی جزء دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان هروآباد، واقع در 14هزارگزی جنوب سنجبد در مسیر شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی، گرمسیر و دارای 118 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لکوان.

[لَکْ] (اِخ) دهی جزء دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 37هزارگزی تازه کندانگوت و سی هزارگزی شوسهء بیله سوار به آصلاندوز. کوهستانی، گرمسیر و دارای 10 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لک و پک.

[لَ کُ پَ] (اِ مرکب، از اتباع)از اتباع است و با فعل کردن و شدن صرف شود. تفسیر عبارتی که در عربی بضاعت مزجات گویند. (برهان). دار و ندار. || اسباب و ضروریات خانه از فرش و گستردنی و پوشیدنی و غیره که فی الجمله کهنه و مندرس شده باشد. (برهان) :
آورد لک و پک ز برای من مسکین
با آنکه لکش داده ام از بهر بضاعت.
امیرخسرو (از جهانگیری).
که من مداحی و تمشیت لک و پک چند میکنم و صاحب لکی نشدم. (نظام قاری ص144). لک و پک بر هم زده، یعنی اثاث البیت را فروخته و نقد کرده. (آنندراج). || تکاپوی. آمد و شد باتعجیل. (برهان). تک و پوی بود و فریفتن مردم و آرایش خود از هر نوع به رعنائی. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
ای لک ار ناز خواهی و نعمت
گرد درگاه او کنی لک وپک.رودکی.
عسجدی نام او تو نیز مبر
چه کنی خیره گرد او لک و پک.عسجدی.

لک و پک.

[لُ کُ پُ] (ص مرکب، از اتباع) هر چیز گنده و ناتراشیده. (برهان) :
ای شوربخت مدبر معلول شوم پی
وی ترش روی ناخوش مکروه لک و پک.
پوربهای جامی.
|| بی هنر. مقابل هنرمند. (برهان).

لک و پیس.

[لَ کُ] (اِ مرکب، از اتباع)بهق. (و آن غیر پیس یعنی غیر برص است).

لک و پیسی.

[لَ کُ] (ص نسبی مرکب)دارای لک و پیس. مبهوق. که لک و پیس دارد.

لکوع.

[لَ] (ع ص) ناکس فرومایه. (منتهی الارب).

لکوک.

[لُ] (اِ) جِ لک که معرب و مفرس لکهه است و آن (یعنی لک) به هندی نام عدد صدهزار است. (غیاث).

لک و لک.

[لِکْ کُ لِ] (اِ صوت) حکایت آواز و صوت کفش آنکه آهسته و پیوسته رود.
- لک و لک افتادن؛ به این در و آن در یا لک و لک راه افتادن. یا لک و لک توی عالم و دنیا راه افتادن. بی سبب و غرض و فایدتی با دست تهی روی به قصدی آوردن: لک و لک راه افتاده ای که چه؟

لک و لک کردن.

[لِکْ کُ لِ کَ دَ](مص مرکب) با رنج و بی پولی و بی اسبابی گذرانیدن. با مایهء کم یا اسبابی نارسا کاری ورزیدن یا عمر گذاشتن. با مبلغی ناچیز امرار معاش کردن: با همین مواجب کم لک و لکی می کنم تا ببینم چه میشود.

لک و لنج.

[لَ کُ لُ] (اِ مرکب، از اتباع)ظاهراً به معنی لب است. (آنندراج) :
من به گرد سر و لک و لنجش
که ز شهد و قُبیده منتخب است.
ملا فوقی یزدی.

لک و لنج آویختن.

[لَ کُ لُ تَ](مص مرکب) لب و لوشه آویختن. لب و لوچه آویختن. نمودن عدم رضایت با چهرهء عبوس. لک و لوچه آویختن.

لک و لوچه.

[لَ کُ لَ / لُو چَ / چِ] (اِ مرکب، از اتباع) لب و لنج. لک و لوشه. لب و لوچه. لب و لوشه.

لک و لوچه آویختن.

[لَ کُ لَ / لُو چَ / چِ تَ] (مص مرکب) لب و لوچه آویختن. لک و لنج آویختن.

لک و لوشه.

[لَ کُ لَ / لُو شَ / شِ] (اِ مرکب، از اتباع) لب و لنج. لب و لوچه. لک و لوچه. لب و لوشه: باز لک و لوشه اش آویخته است؛ ناراضی می نماید.

لکوموتیو.

[لُ کُ مُ وْ] (فرانسوی، اِ)آتشخانه. لکمتیو. و رجوع به لکمتیو شود.

لکونة.

[لُ نَ] (ع مص) درماندن به سخن. لکن. لکنة. لکنونة. (منتهی الارب).

لکة.

[لُکْ کَ] (ع اِ) لک. لاک. و رجوع به لک شود: اللکة و اللک عصارته (عصارة اللک) التی یصبغ بها. (المعرب جوالیقی ص300 ح).

لکه.

[لُکْ کَ / کِ] (اِ) نوعی از رفتار اسب و اشتر. قسمی رفتن اسب و جز آن. لک.

لکه.

[لُ کَ / کِ] (اِ) نان قندی.

لکه.

[لَکْ کَ / کِ] (اِ) قطره. چکه. پنده. قطرهء خرد. سرشک. اشک. یک لکه باران. یک لکه خون. || خال. لک. نقطهء به رنگی دیگر. خال که بر جامه و جز آن افتد به رنگی غیر رنگ آن. || خالی به رنگی غیر رنگ بشره. و رجوع به لک شود. || نکته. || جا. گله. نقطه: یک لکه جا؛ یک گله جا. یک نقطه. یک لکه ابر.

لکه.

[لُکْ کَ] (ع اِ) داغ. || پارچه. (غیاث) (آنندراج).

لکه دار شدن.

[لَکْ کَ / کِ شُ دَ] (مص مرکب) لکه دار شدن عرض و نام و ناموس و جز آن از کسی؛ به تهمتی یا ارتکابی زشت مشهور شدن.

لکه دار کردن.

[لَکْ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) لکه دار کردن نام و ناموس و عرض و جز آن از کسی؛ تهمتی بر او نهادن. زشت گردانیدن.

لکه دنیک.

[] (اِخ) سید(1) سمرقندی بود و در اطوار ذمیمه نظیر سیدقراضه می نمود. از خراسان به عراق رفت و انواع شر و فساد در آنجا از او به ظهور آمد، به مرتبه ای که تمام حکام حکم کشتن او کردند و به هزار حیله مجال فرار و هزیمت یافت و باز به سمرقند آمد و حالی در سمرقند ثانی سیدقراضه است و مجلس آرائی سمرقندیان به این دو ناکس است و فضل سمرقندیان همین قدر بس است و این معما به اسم فرید از اوست:
خالقم واحد بود اللهاکبر (؟)
زآن مرید احول آمد کور و کر.
(مجالس النفائس ص237).
(1) - در نسخهء ترکی مجالس النفائس: سیدقطب.

لکه رفتن.

[لُکْ کَ / کِ رَ تَ] (مص مرکب) لک رفتن. نوعی از حرکت کردن اسب و شتر میان یرتمه و قدم. قسمی از رفتار اسب و اشتر.

لکه گیر.

[لَکْ کَ / کِ] (نف مرکب) آنکه لکه گیرد (از لباس و جز آن). || آنکه اصلاح قسمتهای ریختهء گچ و مانند آن از دیواری یا سقفی کند.

لکه گیری.

[لَکْ کَ / کِ] (حامص مرکب)عمل لکه گیر. عمل ستر و اصلاح لکه ها از گچ یا نقش دیواری و غیره. اصلاح کردن قسمتهای ریختهء گچ و مانند آن از دیواری و سقفی و غیره. ریخته های گچ یا نگار دیواری یا سقفی را به صلاح آوردن. || زدودن لک لباس و پاک کردن آن.

لکه گیری کردن.

[لَکْ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) رجوع به لکه گیری شود.

لکه موزی.

[لَ کَ] (اِخ) نام موضعی میان محمودآباد و تلیکسر مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص32).

لکهن.

[لَ هَ] (اِ) صومی که بت پرستان از برای احترام بت دارند و به اعتقاد ایشان که این روزه داشتن ایشان را فربه و قوی جثه کند. سنائی مؤید این اعتقاد گوید :
گر همی لکهنت کند فربه
سیر خوردن ترا ز لکهن به.سنائی.
صاحب برهان گوید: روزه و گرسنگی و فاقه باشد که بت پرستان در دین و آیین و کیش و مذهب خود دارند. (برهان). روزهء هندوان است. (انجمن آرا) :
خوان او دایم پر زایر و پر مهمان
ور جز این باشد حقا که کند لکهن.فرخی.
الا تا مؤمنان دارند روزه
الا تا هندوان گیرند لکهن.منوچهری.
گرفته همه لکهن و بسته روی
که و مه زنخ ساده کرده ز موی.
اسدی (گرشاسب نامه).
نیابد فضل و مزد روزه داران
برهمن، گرچه چون روزه ست لکهن.
ناصرخسرو.
|| جوع. چیزی بسیار خوردن و سیر نشدن. (برهان) (صاحب برهان لفظ لکهن را در هر دو معنی به گفتهء بعضی هندی دانسته است).

لکهنو.

[لَ] (اِخ) تلفظ هندی لکنهو. رجوع به لکنهو شود.

لکهنوتی.

[لَ هَ] (اِخ) در زمانهء سابق شهری بوده است در اقصای شرقیه ملک بنگاله و بعضی نوشته اند که نام ملک گورکهه که ولایتی است از بنگاله. (غیاث).

لکی.

[لُکْ کی] (ص نسبی) منسوب است به لک از بلاد برقة بین اسکندریه و طرابلس غرب. (سمعانی).

لکی.

[لَ] (اِخ) (کردهای...) در لرستان ساکن و خوش هیکل و تنومندند. رنگ آنها گندمی و مویشان سیاه یا خرمایی تیره است. || لهجهء لکی؛ لهجه ای از زبان کردی که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند.

لکی.

[] (اِخ) نام جنگلی است بزرگ که گویند پانصد فرسخ طول آن است. ابتدای آن از جبال کاشغر است، یعنی طرف شمالی آن جنگل متصل است به کوهستان کاشغر، پس میرسد به کوهستان کشمیر و بلاد هند و یوروپ و بنگاله را قطع کرده منتهی به دریا شود و عرض آن از ده روز الی یک ماه راه مسافت است و در آن جنگل پیل و کرگدن و درندگان قوی جثه بسیار است تا اکنون هیچیک از سلاطین اسلام را تسخیر آن کشور ممکن نگشته و نام آن کشور نیپال به فتح نون و سکون یای تحتانی و بای پارسی به الف زده و لام موقوف در حوالی چین و نزدیک به بحر هند است. (آنندراج). رجوع به نیپال شود.

لکی.

[لَ کا] (ع مص) آزمند و حریص چیزی گردیدن و لازم شدن او را. (منتهی الارب).

لکیدن.

[لُ دَ] (مص) لُک رفتن شتر و اسب و غیره. لکه رفتن. و رجوع به لُک و لُکّه شود.

لکیطه.

[لَ طِ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 63000گزی شمال اهواز، کنار راه آهن آهودشت. دشت، گرمسیر و مالاریائی و دارای 200 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سلماس. محصول آنجا غلات و برنج و شغل اهالی زراعت است. ساکنین از سادات قومانی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لکیع.

[لَ] (ع ص) ناکس. (منتهی الارب).

لکیعة.

[لَ عَ] (ع ص) تأنیث لکیع. کنیزک فرومایه. || (اِخ) بنولکیعة؛ گروهی است. (منتهی الارب).

لکیک.

[لَ] (ع ص، اِ) لشکر درهم پیوسته. || گوشت. (منتهی الارب). گوشت بی استخوان. (بحرالجواهر) (مهذب الاسماء). لخم. || درشت اندام پرگوشت. ج، لکاک. || درختی است سست. (منتهی الارب). درختی ضعیف. (مهذب الاسماء).

لکیک.

[لَ] (اِخ) موضعی است در حزن بنی یربوع. (منتهی الارب).

لکیکة.

[لَ کَ] (ع ص) تأنیث لکیک. ناقهء سخت گوشت. (منتهی الارب).

لکین.

[لُ] (اِ) نمد باشد و آن را از پشم گوسفند مالند. (برهان) :
همی تا بود نزد اهل خرد
سقرلاط افزون بها از لکین
بمان جاودان شادمان دوست کام
خدایت حفیظ و نصیر و معین.
پوربهای جامی (از جهانگیری).

لگ.

[لَ] (اِ) رنج. محنت. الم. کتک و شلاق و بند و زندان. (برهان) :
با نظم و نثر خاطر خاقانی
طبع کشاجم از در لگ باشد
با سنبلی که آهوی چین خاید
عطر پلنگ مشک چه سگ باشد.خاقانی.

لگا.

[لِ] (اِخ) دهی کوچک است از دهستان گلیجان شهرستان تنکابن. واقع در پنجاه هزارگزی باختری تنکابن. کوهستانی، سردسیر و دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لگاره.

[لَ رِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان خنج بخش مرکزی شهرستان لار، واقع در 108هزارگزی باختر لار و دارای 16 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

لگاریتم.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) (از: یونانی لگس(2)، لغت + آریتمس(3)، عدد) و در اصطلاح، لگاریتم مجموعهء اعدادی است که دارای خاصیت های مخصوص هستند و در محاسبات مختلف به کار میروند.
تعریف : هرگاه a یک عدد ثابت و رابطهء x=ayبرقرار باشد y را لگاریتم در دستگاه به مبنای aمینامند و مینویسند:
y=logax
در حالت خاصی که a مساوی با عدد 10 باشد لگاریتم را لگاریتم معمولی یا اعشاری مینامند و در اینحالت بخصوص مینویسند: و در حالت خاصی که y=logx و در حالت خاصی که a مساوی با عدد eباشد (......718/2 e=) لگاریتم را لگاریم نپری(4)مینامند و مینویسند y=Lx. رجوع به جبر تألیف صفاری و قربانی شود.
(1) - Logarithme.
(2) - Logos.
(3) - Arithmos.
(4) - Logarithme neperien.

لگام.

[لُ / لِ] (اِ) لجام (به کسر اول معرب لگام است). دهنه. دهانه(1) لغام. عنان(2). جوالیقی گوید: اللجام، معروف و ذکر قوم انه عربی و قال آخرون بل هو معرّب و یقال انه بالفارسیة لغام. (المعرّب ص300). صاحب قاموس کتاب مقدس آرد: معروف و صورت آنها در ابنیهء قدیمهء مصر منقوش است و با لگامهای حالیه چندان تفاوت ندارد. (قاموس کتاب مقدس) :
ولیکن ترا گر چنین است کام
ز کام تو هرگز نپیچم لگام.فردوسی.
غودیده بشنید دستان سام
بفرمود بر چرمه کردن لگام.فردوسی.
برآشفت و برداشت زین و لگام
بشد بر پی رخش ناشادکام.فردوسی.
لگامش به سر برزد و برنشست
بر آن تیز شمشیر بنهاد دست.فردوسی.
بیاورد زرین لگام و سپر
لگام و سپر را همی زد به سر.فردوسی.
چنین گفت کو را گراز است نام
که در جنگ شیران ندارد لگام.فردوسی.
یکی پارسی بود هشیارنام
که بر چرخ کردی به دانش لگام.فردوسی.
جهاندار بستد ز چوپان لگام
به زین برنهادن همی گشت رام.فردوسی.
تو بردار زین و لگام سیاه
برو سوی آن مرغزاران پگاه.فردوسی.
از آخور به زرین و سیمین لگام
ز اسب گرانمایه بردند نام.فردوسی.
لگامش به سر کرد و زین برنهاد
همی از پدر کرد با درد یاد.فردوسی.
به بهزاد بنمای زین و لگام
چو او رام گردد تو بردار گام.فردوسی.
خروشان سرش را به بر درگرفت
لگام و فسارش ز سر برگرفت.فردوسی.
همان تازی اسبان به زرین لگام
همان تیغ هندی به زرین نیام.فردوسی.
صد اسب گرانمایه زرین ستام
صد استر سیه موی و زرین لگام.فردوسی.
یکی موبدی بود رادوی نام
به جان از خرد برنهاده لگام.فردوسی.
بشوی نرم هم بزرّ و درم
چون به زین و لگام تند ستاغ.خفاف.
چنانکه ماه همی آرزو کند که بود
مر اسب او را آرایش لگام و یلب.فرخی.
چه گفت گفت خبر یافتم که نزد شما
ز بهر راه بر اسبان همی کنند لگام.فرخی.
هل تا بکشد به مکر زی دوزخ
دیو از پس خویشتن لگامش را.
ناصرخسرو.
چو دانش نداری تو در پارسایی
به سان لگامی بوی بی دهانه.ناصرخسرو.
گر تو لگامش نکشی سوی دین
او ز تو خود زود ستاند لگام.ناصرخسرو.
آنکه باطل گوید از ما برفکن
روز محضر بر سرش ز آتش لگام.
ناصرخسرو.
هوش به دست آورد به دست سفیهان
خیره لگامت مده چو سست لگامان.
ناصرخسرو.
شهوت فرونشان و به کنجی فرونشین
منشین بر اسب غدر و طمع را مده لگام.
ناصرخسرو.
ز خوی نیک و خرد در ره مروت و فضل
مر اسب تن را زین و لگام باید کرد.
ناصرخسرو.
گاهی براق چار ملک را لگام گیر
گاهی به دیو هفت سری برکند لگام.خاقانی.
لگامم بر دهان افکند ایام
که چون ایام بودم تند و توسن.خاقانی.
مفخر آل طغان یزک که ز حکمش
بر سر دهر هرون لگام برآمد.خاقانی.
بیرق سلطان عقل صورت طغرای توست
ابلق میدان چرخ زیر لگام تو باد.خاقانی.
فلک جنیبه کش اوست بلکه از سر قدر
جنیبه وار فلک در لگام او زیبد.خاقانی.
لگام فلک گیر تا زیر رانت
کبود استری داغ بر ران نماید.خاقانی.
مهماز او به پهلوی سرطان کند گذار
گر همتش لگام به جوزا برافکند.خاقانی.
سه بوسه خواستم از تو ز من دواسبه برفتی
چو وقت خون من آمد لگام بازگرفتی.
خاقانی.
اسب نالد که در بلای لگام
غم مهماز و تازیانه خورم.خاقانی.
گرم دست رفتی، لگام ادب
بر این ابلق روز و شب کردمی.خاقانی.
جمله با زین و لگام و جلّ و ستام... (سندبادنامه ص309).
چو افتی میان دو بدخواه خام
پراکنده شان کن لگام از لگام.نظامی.
لگام پهلوانی بر سرش کن
به زیر خود ریاضت پرورش کن.نظامی.
چون همی گیرد گواه سر لگام.
خاصه وقت جوش خشم و انتقام.مولوی.
کامشان پرزهر از قرع لگام
سمشان مجروح از تحویل گام.مولوی.
نازک اندام سرخوشی میکرد
بدلگامی و سرکشی میکرد.سعدی.
ای دل نگفتمت که عنان نظر متاب
اکنونت افکند که ز دستت لگام شد.
سعدی.
ز کف رفته بیچاره ای را لگام
نگویند کآهسته رو ای غلام.سعدی.
- لگام بر باد نهادن؛ کنایه است از بر امری دشوار فائق آمدن.
کجا رفت ننگ و کجا رفت نام
که برباد صرصر نهاده لگام.
ادیب پیشاوری.
کمخ باللجام؛ لگام بازکشید ستور را تا سر راست دارد یا بازایستد. کمح؛ لگام بازکشیدن ستور را تا بایستد یا سر راست دارد. اکباح؛ لگام بازکشیدن ستور را تا بازایستد از رفتن. کبح؛ لگام بازکشیدن ستور را تا بازایستد از رفتن. قیاد؛ لگام و جز آن که بدان کشند. سحال؛ لگام و چوبی که در دهن بزغاله کنند تا شیر نمکد. نِکل؛ آهن لگام. نوعی از لگام. لگام ستور نامه بر. مسحل؛ دو حلقهء دو طرف لگام. خال؛ لگام اسب. خَلی؛ لگام در دهن اسب انداختن. خول؛ بن کام لگام. صلصلة اللجام؛ بانگ لگام. صلة؛ بانگ لگام. اکماح؛ لگام کشیده داشتن ستور را تا سر راست دارد. شجع؛ لگام چوبین که در جاهلیت ساختندی. لجمة؛ لگام بستنگاه از روی ستور. تضو؛ آهن لگام. افراع؛ خون آلود کردن لگام دهن اسب را. فرع، فروع؛ به لگام زدن اسب را و عنان کشیدن تا بازایستد. اِلجام؛ لگام پوشانیدن ستور را. ادغام؛ درآوردن لگام را در دهن اسب. تقریط؛ لگام دادن اسب را. (منتهی الارب). اِلجام؛ لگام برکردن. (تاج المصادر). || این کلمه مزید مؤخر برخی کلمات واقع گردد و افادهء معنی خاص کند، چون: بدلگام، بی لگام، زرین لگام، سخت لگام، سست لگام، گسسته لگام، منقطع لگام، نرم لگام :
که سیلی خورد مرکب بدلگام.نظامی.
بنالید کای طالع بدلگام
به گرما بپختم در این زیر خام.سعدی.
مرا کمند میفکن که خود گرفتارم
لویشه بر سر اسبان بدلگام کنند.سعدی.
هر لحظه سر بجائی برمیکند لگامم
تا خود چه بر من آید زین منقطع لگامی.
سعدی.
(1) - Frein.
(2) - Bride.

لگام از سر گرفته.

[لُ / لِ اَ سَ گِ رِ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کنایه از توسن خودسر و بی لگام است :
مرا در خانه ای خیش سواری
لگام از سر گرفته استری هست
زند بر تیغ جوهردار خود را
به این معنی که جو در جوهری هست.
ملا عشرتی (از آنندراج).

لگام انداختن.

[لُ / لِ اَ تَ] (مص مرکب) بازداشتن مرکب را از سرکشی و نافرمانی کردن :
آه ما رو به فلک کرد که مانع گردد
توسن سرکش ما را که لگام اندازد.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).

لگام پیچیدن.

[لُ / لِ دَ] (مص مرکب)روی برگاشتن. روی برگردانیدن. سر از اطاعت پیچیدن :
ولیکن ترا گر چنین است کام
ز کام تو هرگز نپیچم لگام.
فردوسی.

لگام خائیدن.

[لُ / لِ دَ] (مص مرکب)اَلک. (تاج المصادر). جویدن لغام. || کنایه از سرکشی و نافرمانی کردن باشد. (برهان). مقابل لگام لیسیدن. (آنندراج) :
هر کجا با تیغ چونان شد چنین کلکی معین
چرخ در فرمانبری حاشا اگر خاید لگام.
انوری
لاجرم در زیر ران رای تو
ابلقش اکنون همی خاید لگام.انوری.
فراختر مطلب عرصهء سخن در خشم
ستاده توسن طبعم لگام میخاید.
میرزا محمدتقی صاحب دیوان (در تهدید از هجو).
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص212 شود.

لگام دادن.

[لُ / لِ دَ] (مص مرکب)فروگذاشتن لگام: اسفاف؛ لگام دادن اسب را. (منتهی الارب). || حمله کردن و متوجه شدن. (برهان) :
همه ملک ایران مرا شد تمام
به هندوستان داد خواهم لگام.
نظامی (از آنندراج).

لگام ریز.

[لُ / لِ] (نف مرکب، ق مرکب)جلوریز که کنایه از شتاب کردن و به سرعت تمام رفتن باشد. (برهان). کنایه از شتاب رفتن سواران باشد. (انجمن آرا) : مبارزان نوش جان لگام ریز بر مسلمانان تاختند جنگ درپیوست، حربی عظیم میان ایشان شد. (ترجمهء تاریخ فتوح البلدان اعثم کوفی ص101).
میریخت از لجام براقش چو برق نور
زینسان لگام ریز شه آمد به شهر در.
امیرخسرو (از آنندراج).
و رجوع به مجموعه مترادفات ص110 شود.

لگام کردن.

[لُ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)اِلجام. دهانه کردن اسب را :
یکی پارسی بود هشیارنام
که بر چرخ کردی به دانش لگام.فردوسی.
ز خوی نیک خرد در ره مروت و فضل
مر اسب تن را زین و لگام باید کرد.
ناصرخسرو.

لگام کشیدن.

[لُ / لِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) ایستادن و متوقف ساختن اسب را با کشیدن دهانه. از پس خود کشیدن لگام، به دنبال خود بردن و کشاندن :
هِل تا بکشد به مکر زی دوزخ
دیو از پس خویشتن لگامش را.
ناصرخسرو.
|| کنایه از احتیاط و مکث کردن در کاری. (آنندراج) :
به آن غرور و تکبر که کشتهء آنم
رسید چون به سر تربتم لگام کشید.
سنجر کاشی (از آنندراج).
و رجوع به مجموعهء مترادفات ص122 شود.

لگام گر.

[لُ / لِ گَ] (ص مرکب) لَجّام. (دهار). آنکه لگام سازد. دهانه ساز.

لگام گسیختگی.

[لُ / لِ گُ تَ / تِ](حامص مرکب) عمل لگام گسیخته. بی بندوباری. افسارگسیختگی. لاابالی گری.

لگام گسیخته.

[لُ / لِ گُ تَ / تِ] (ن مف مرکب) مطلق العنان. افسارسرخود. بی بندوبار. لاابالی.

لگام گیر.

[لُ / لِ] (نف مرکب) گیرندهء لگام. بازدارندهء از حرکت و مطیع کننده :
گاهی براق چار ملک را لگام گیر
گاهی به دیو هفت سری برکند لگام.
خاقانی.
گیرندهء لگام اسب به قصد فروآوردن راکب تعظیم وی را :
هرکه آمد لگام گیر شدند
به خودش میهمان پذیر شدند.نظامی.
|| (اِ مرکب) آنجا که لگام مسافران گیرند تا ایشان را مجبور به فرودآمدن کنند به قصد ایذاء یا سرقت : خنیفقان، دیهی بزرگ است و بر سر راه فیروزآباد است و آن را به پارسی خنافگان خوانند و از آنجا تا فیروزآباد سخت راه دشوار است همه تنگها و کوهستان درشت و لگام گیرهاست. (فارسنامهء ابن البلخی ص134). چون از خطر خبیص بیرون شد خود را به ملک کرمان تهنیت کرد و گفت: آنجا منزلی لگام گیر بود، چون به عافیت رستیم کرمان را بردیم. (تاریخ سلاجقهء کرمان).

لگام گیری.

[لُ / لِ] (حامص مرکب) عمل لگام گیر. گرفتن لگام اسب به قصد پیاده کردن راکب آن تعظیم را :
چون زمین میهمان پذیری کرد
و آسمان را لگام گیری کرد.نظامی.
حیرتش چون خطرپذیری کرد
رحمت آمد لگام گیری کرد.نظامی.
دل در اندرز و جان پذیری کن
یک زمانش لگام گیری کن.نظامی.

لگام لیسیدن.

[لُ / لِ دَ] (مص مرکب)لشتن لغام. لحس لجام. || کنایه از مطیع و منقاد بودن است. (آنندراج). مقابل لگام خائیدن :
صاعد و هابط گردونش ببوسند رکاب
اشهب و ادهم گیتیش بلیسند لگام.انوری.

لگان.

[لَ] (اِ) لگن. (آنندراج). رجوع به لگن شود.

لگاهی.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان زنجانرود بخش مرکزی شهرستان زنجان، واقع در سی هزارگزی شمال باختری زنجان و سه هزارگزی راه عمومی زنجان به ارمغانخانه. دامنه، سردسیر و دارای 265 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لگ بن.

[لَ بُ] (اِخ) دهی از دهستان لاهیجان بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در 24هزارگزی باختر شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی، معتدل و دارای 291 تن سکنه که کردزبانند. آب آن از رودخانهء آواجیر. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لگد.

[لَ گَ] (اِ)(1) لج. زخم با کف پای (برخلاف تیپا و اردنگ که با نوک پا باشد). زخم با پای از ستور یا آدمی. اسکیز. اسکیزه. آلیز. جفته. جفتک :
تا صعوه به منقار نگیرد دل سیمرغ
تا پشه نکوبد به لگد خرد، سر پیل.منجیک.
زیر لگد به جمله همی خستشان بزور
چونانکه پوست بر تن ایشان همی درید.
بشار مرغزی.
هم به زیر لگدت همچو هبا کردم
بی گنه بودی این جرم چرا کردم.منوچهری.
به لگد کرد دوصد پاره میانهاشان
رگهاشان ببرید و ستخوانهاشان.منوچهری.
اندام شما بر به لگد خرد بسایم
زیرا که شما را بجز این نیست سزاوار.
منوچهری.
رزبان آمد و حلقوم همه بازبرید
به لگد ناف و زهار همه از هم بدرید.
منوچهری.
خوار است نشستن ز بر کرّهء نوزین
مرد آنکه نگه دارد، زو گاه لگد را.
حمیدالدین سمرقندی.
بدین پر به پر تا نگیردت جهل
وگرنه بکوبدت زیر لگد.ناصرخسرو.
از لگد حادثات سخت شکسته دلم
بسته خیالم که هست این خلل از بوالعلا.
خاقانی.
چرخ را ز آه من زیان چه بود
پیل را از پشه لگد چه رسد.خاقانی.
شمع که در عنان شب زرده وش و سیاه بود
از لگد براق جم مرد بقای صبحدم.خاقانی.
به چوب و لگد راه را کوفتند
به نیرنگها برف را روفتند.نظامی.
صحون؛ لگدزننده. (منتهی الارب).
- بخت خود را به لگد زدن یا دولت خود را... -یا لگد به بخت یا دولت خود زدن؛ بیخردانه از سر چیزی یا امری نیک و سودمند درگذشتن :
طریق مذهب عیسی به بادهء خوش و ناب
نگاه دار و مزن بخت خویش را به لگد.
منوچهری.
آتش در خرمن خود میزنی
دولت خود را به لگد میزنی.نظامی.
- امثال: لگد به گور حاتم زده است (به طنز و استهزا)؛بی نهایت بخیل و ممسک است.
لگد روزگار خورده است.
لگد مادیان به نریان درد نکند.
(1) - Coup de pied.

لگد افکندن.

[لَ گَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)لگد انداختن.

لگد انداختن.

[لَ گَ اَ تَ] (مص مرکب)لگد افکندن. لگد زدن. جفتک انداختن چنانکه اسب و خر و جز آن. || امتناع ورزیدن. تن درندادن به عملی یا معامله ای و امثال آن. نپذیرفتن امری را.

لگدانداز.

[لَ گَ اَ] (نف مرکب) نعت فاعلی از لگد انداختن. آنکه لگد اندازد. آنکه امتناع ورزد پذیرفتن امری یا چیزی را.

لگداندازی.

[لَ گَ اَ] (حامص مرکب)عمل لگدانداز.

لگد بر ابر زدن.

[لَ گَ بَ اَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از داعیهء رفعت کردن و مردم را به چشم کم دیدن. (آنندراج).

لگد بر گور حاتم زدن.

[لَ گَ بَ رِ تَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از سخاوت به کمال رسانیدن و اطلاق آن بر شخصی کنند که با وجود مایهء کم، جود بسیار کرده باشد. (آنندراج). رجوع به مجموعهء مترادفات ص113 شود. || (به طنز و استهزاء) سخت آزمندی نمودن و بخل ورزیدن.

لگد پراندن.

[لَ گَ پَ دَ] (مص مرکب)لگد انداختن. لگد پرانیدن. رَکل. (منتهی الارب). || تن درندادن و امتناع ورزیدن. رام نشدن.

لگدپرانی.

[لَ گَ پَ] (حامص مرکب)عمل لگد پراندن.

لگد پرانیدن.

[لَ گَ پَ دَ] (مص مرکب)لگد پراندن. رجوع به لگد پراندن شود.

لگدخوار.

[لَ گَ خوا / خا] (نف مرکب) که تحمل لگد خوردن دارد. که لگد خورد :
درخت تو از آن آمد لگدخوار
که دارد بچهء خود را نگونسار.نظامی.

لگدخواره.

[لَ گَ خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) پایمال. به زیر لگد افتاده. که لگد خورد :
گرچه بساط از خز و اطلس بود
نیز لگدخوارهء هر خس بود.امیرخسرو.

لگد خوردن.

[لَ گَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) لگدکوب خوردن. (آنندراج). پاسپر شدن :
هرچه را دید زیر گام کشید
شب لگد خورد و مه لگام کشید.نظامی.
زمین لگد خورد از گاو و خر به علت آن
که ساکن است نه مانند آسمان دوار.
سعدی.
پس از عزم آهو گرفتن به پی
لگد خورده از گوسفندان حی.سعدی.

لگد در کار زدن.

[لَ گَ دَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از بر هم کردن کار است. (آنندراج).

لگد زدن.

[لَ گَ زَ دَ] (مص مرکب) جفتک انداختن. آلیز انداختن. اسکیزه کردن. اسکیز کردن. آلیز زدن. اسکیزیدن. رعص. ضراح. ضرح. لیز. (منتهی الارب) :
که بردرند سگان هرکه را نگردد سگ
لگد زنند خران هرکه را نباشد خر.
مسعودسعد.
به داد ثور بسی شیر اول و آخر
به یک لگد که بر او زد بریخت ناگاهان.
مسعودسعد.
اشتری جسته و مهار گسسته بر من گذشت و لگدی محکم بر پشت من زد. (سندبادنامه ص131).
لگدکوب غمت زآن گشت روحم
که بخت بد لگد زد بر فتوحم.نظامی.
آتش در خرمن خود میزنی
دولت خود را به لگد میزنی.نظامی.
جحف؛ لگد زدن کسی را چنانکه بیفتد. (منتهی الارب). نفح؛ لگد زدن ستور. (تاج المصادر). لهز؛ لگد زدن بر سینه. لکز؛ لگد زدن بر سینه. || لگد زدن تفنگ؛ صدمه زدن آن از عقب بر سینه بعد سر دادن. (آنندراج). ضربت زدن قنداق تفنگ بر سینه و کتف، گاه خالی شدن تیر :
مشو ایمن که این وامانده لنگ است
که با یک پا لگدزن چون تفنگ است.
میر یحیی شیرازی (از آنندراج).
- لگد به بخت خود زدن؛ از سر چیزی یا امری سودمند درگذشتن و نپذیرفتن :
طریق و مذهب عیسی به بادهء خوش ناب
نگاه دار و مزن بخت خویش را به لگد.
منوچهری.
رجوع به مجموعهء مترادفات ص311 شود.

لگدزن.

[لَ گَ زَ] (نف مرکب) رَکّال. جفته انداز (و آن عیبی است در اسب و استر و غیرهما) :
ترف عدو ترش نشود زآنکه بخت او
گاوی است نیک شیر ولیکن لگدزن است.
انوری.
چه نیکو زده ست این مثل پیر ده
ستور لگدزن گرانبار به.سعدی.
مشت بر اعمی زند یک جلف مست
کو بپندارد لگدزن استر است
زآنکه آن دم بانگ استر می شنید
کور را آیینه گوش آمد نه دید.مولوی.
آن گربهء مصاحب بابا از آن تو
این استر چموش لگدزن از آن من.
وحشی.

لگدسپر.

[لَ گَ سِ پَ] (نف مرکب)پی سپرکننده. لگدکوب کننده :
پای قدرت سپرده اوج فلک
تا جهان را فلک لگدسپر است.انوری.
|| (ن مف مرکب) لگدکوب و پی سپرشده :
آب در جوی توست و چرخ چو پیل
دشمنت را لگدسپر دارد.انوری.

لگد کردن.

[لَ گَ کَ دَ] (مص مرکب)پی سپر کردن. پایکوب کردن.

لگدکوب.

[لَ گَ] (اِ نف مرکب)لگدکوبنده. پی سپر. || (ن مف مرکب) پیخسته. پای خست. پایکوب. پایمال. (آنندراج) :
لگدکوب غمت زآن گشت روحم
که بخت بد لگد زد بر فتوحم.نظامی.
بدیشان گفت چون خر شد لگدکوب
چراست این استخوانش بر سر چوب.عطار.
بساط سبزه لگدکوب شد به پای نشاط
ز بس که عارف و عامی به رقص برجستند.
سعدی.
خیالش چنان بر سر آشوب کرد
که بام دماغش لگدکوب کرد.سعدی.
مکن سرگشته آن دل را که دست آموز غم کردی
به زیر پای هجرانش لگدکوب ستم کردی.
سعدی.
مرا فتاده چو بینی غمین مشو طالب
که من ز روز ازل سبزهء لگدکوبم.
طالب آملی (از آنندراج).
|| (حامص مرکب، اِ مرکب) مطلق ضرب خواه از لگد باشد خواه از غیر لگد و کوفته و پامال مجاز است. (آنندراج). لگله. (برهان). زخم لگد. ضرب لگد :
حوضی ز خون ایشان [دختران رز] پر شد میان رز
از بس که شان ز تن به لگدکوب خون دوید.
بشار مرغزی.
باز لگدکوبشان کنند همیدون
پوست کنند از تن یکایک بیرون.منوچهری.
دیدهء حاسد به تو چون غژب انگور است سرخ
در لگدکوب عنا بادش جدا آب از تکس.
سوزنی.
دشمن که افتاد در لگدکوب قهر باید گرفت تا برنخیزد. (مرزبان نامه).
خاص و عام خلایق از دست زمانه در چه لگدکوب. (جهانگشای جوینی). و طبقهء طلبهء آن در دست لگدکوب حوادث پایمال زمانهء غدار و روزگار مکار شدند. (جهانگشای جوینی).
جان همه روز از لگدکوب خیال
وز زیان و سود و از خوف و زوال.مولوی.
مرد در راه عشق مرد نشد
تا لگدکوب گرم و سرد نشد.اوحدی.

لگدکوب خوردن.

[لَ گَ خوَرْ / خُرْ دَ](مص مرکب) لگدخوردن :
از دست روزگار لگدکوب میخورد
بی عشق هرکه میبرد ایام خود به سر.
وحشی (از آنندراج).

لگدکوب شدن.

[لَ گَ شُ دَ] (مص مرکب) پایمال شدن. پی سپر شدن :
مرد در راه عشق مرد نشد
تا لگدکوب گرم و سرد نشد.اوحدی.

لگدکوب کردن.

[لَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) پایمال کردن. پیخستن. پی سپر کردن. لگدمال کردن :
مروت نباشد از آزادگان
لگدکوب کردن بر افتادگان.امیرخسرو.

لگدکوبه.

[لَ گَ بَ / بِ] (اِ مرکب) مرادف لگدکوب. (آنندراج). ضرب مطلق :
لگدکوبهء گرزهء هفت جوش
برآورده از گاو گردون خروش.نظامی.

لگدکوبی.

[لَ گَ] (حامص مرکب) عمل لگدکوب.

لگدلک.

[لَ گَ لَ] (اِ) لگد (؟). (فرهنگ شعوری).

لگدمال.

[لَ گَ] (نف مرکب) لگدمالنده. || (ن مف مرکب) لگدکوب. پی سپر. پیخسته.

لگدمال شدن.

[لَ گَ شُ دَ] (مص مرکب) پی سپر شدن.

لگدمال کردن.

[لَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) در زیر پای سپردن. پی سپر کردن. پای خست کردن. پیخسته کردن. دَوس. پیخستن.

لگدمالی.

[لَ گَ] (حامص مرکب) عمل لگدمال.

لگدمالی کردن.

[لَ گَ کَ دَ] (مص مرکب) پی سپر کردن. پیخستن. لگدکوب کردن. در زیر پای سپردن.

لگزستان.

[لَ زِ] (اِخ) نام ولایتی در حوالی دربند شروان واقع در قفقاز امروزی محلّ توقف طایفهء لزگی یا لگزی ها : بعد از فراغت از کار آذربایجان و اران به دربند شروان رفتند (مغول) و بلاد آن را گرفته و جز قلعه ای که پناهگاه امیر آن حدود بود محلی سالم نماند، سپس به شهرهای لان و لگزستان شتافتند... (تاریخ مغول ص102).

لگزی.

[لَ] (اِخ) نام برادر امیر نوروز و از ارکان دولت باید و بعهد غازان خان. ویرا در هفتم جمادی الاَخر در میدان مایدشت به قتل آوردند. رجوع به تاریخ غازانخان ص73، 109، 111، و 141 شود.

لگزی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان کل تپهء فیض اللهبیگی بخش مرکزی شهرستان سقز، واقع در سی هزارگزی خاور سقز و شش هزارگزی قلعهء کهنه. کوهستانی، سردسیر و دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات، توتون و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لگزی.

[لَ] (اِخ) نام قومی در قفقاز. لزگی. || نام کوهی مسکن قوم لگزی. طرف غربش که به جبال گرجستان پیوسته است (غرب جبال البرز) کوه لگزی خوانند. (نزهة القلوب مقالهء ثالثه ص191). و بر شمال دشت خزر و بر غرب الان کوه و کوه لگزی و ارّان و بر جنوب جیلان و مازندران. (نزهة القلوب ص139). و این دریا [خزر] را موجی عظیم بود از همهء بحار سخت تر و جزر و مدّ ندارد. فلجهء اسکندر به بحر فرنگ به طرف کوه لگزی با این دریا چنان نزدیکی دارد که مسافت در میان این دو دریا همان کوه است به مقدار دو سه فرسنگ. (نزهة القلوب ص240).

لگلگ.

[لَ لَ] (اِ) مرغی است مشهور، دارای گردن و منقار و پای دراز و مار شکار کند و چندان از هوا بر روی خار و سنگلاخ بیفکند که مجروح و هلاک شود پس به آشیانه برد و بخورد. (آنندراج). معرّب آن لقلق است. (برهان). لکلک. و رجوع به لکلک شود :
آن لگلگ گوید که لک الحمد و لک الشکر(1)
تو طعمهء من کرده ای آن مار ژیان را.
سنائی.
لگلگی ماری در دهن گرفته در فضای هوا بر بالای اِنا بر سمت شیر بگذشت. (سندبادنامه ص276).
-امثال: لگلگ پای خود در آب نهاد ؛ کنایه از آن است که زمستان رفت و تابستان آمد. (آنندراج).
(1) - از همین بیت برمی آید که گوینده «لکلک» را با دو کاف تازی آورده.

لگله.

[لَ گَ لَ / لِ] (اِ) لگدکوب باشد و آن کتک و لتی است که با پای بزنند نه با دست. (برهان). ضرب لگد. زخم لگد. پایکوب.

لگموج.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان املش بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در نه هزارگزی جنوب باختری رودسر و سه هزارگزی شمال خاوری املش، کنار شوسهء املش به رودسر. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 200 تن سکنه. آب آن از شلمانرود. محصول آنجا برنج و چای و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لگن.

[لَ گَ] (اِ) ظرف شب. شاشدان. اصیص. تقاره.
|| شمعدان(1). (لغت نامهء اسدی). لقن. طشت شمع. زاغوته. (برهان). زنبق. و رجوع به زنبق شود. جای سرشک شمع. صحن زیر شمع که اشک شمع در وی ریزد. شمعدان بود مانند طبقی دیوارش بلند، از سیم و زر و روی و آهن و مس سازند تا شمع گداخته از وی نریزد. (اوبهی) :
کوکبی آری ولیکن آسمان توست موم
عاشقی آری ولیکن هست معشوقت لگن.
منوچهری.
دین ز فعل بد نماند پاک جز در پاک تن
شمع پاکیزه کجا ماند در آلوده لگن.
ناصرخسرو.
میغ و زیرش تیره قرص آفتاب
چون نشسته گرد بر زرین لگن.
ناصرخسرو.
مونسم جان دهد دو تن گریان
من ز هجر بت آن ز مهر لگن.مسعودسعد.
کلبه شمع و روشنان پروانه و گیتی لگن
بر لگن پروانه را بین مست جولان آمده.
خاقانی.
رخت را به پیوند چشمم چه حاجت
که شمع بهشت از لگن درنماند.خاقانی.
عروسان خاطر دهندی رضا
که چون شمعشان در لگن کشتمی.خاقانی.
آنت مویین دل که گر پیشش بکشتندی چراغ
طبع مویینش چو موم اندر لگن بگریستی.
خاقانی.
همچو پروانهء مسکین که مقیم لگن است
تا نسوزد پر و بالش ز لگن می نرود.مولوی.
میل در سرمه دان چنان شده تنگ
که بن شمع در سر لگنی.سعدی.
شمع خود سوخت شب دوش به زاری امروز
گر لگن را طلبد شاه زمین میسوزم.
سلمان.
نبرد تا زر خورشید را فلک بگداز
برای شمع ضمیرش خرد نساخت لگن.
ظهوری (از آنندراج).
هر شمع که سرکش تر از آن نیست در این بزم
روشن کند آخر ز وفا چشم لگن را.
کلیم (دیوان ص 92).
|| طَشتِ آفتابه(2) باشد که دست در میان آن بشویند. (جهانگیری). به ترکی چلابچی(3)گویند. (غیاث). سلیچه. (آنندراج). چون تشتی بود سیمین یا رویین و آنچه بدین ماند. (فرهنگ اسدی). مانند تغاری بود از روی یا از مس و هرچه بدان ماند. (فرهنگ اسدی نخجوانی). تشتی خرد بیشتر از برنج که دست در آن شویند. تشت که دست و رخت شویند در آن. آبدستدان. آبدستان. طشت بی آفتابه باشد و آن طبق دیواره داری است که از مس یا برنج سازند و هم دست در آن شویند و هم خمیر نان در آن کنند و به کارهای دیگر نیز آید. (برهان) :
ماهی به کش درکش چو سیمین ستون
جامی به کف برنه چو زرین لگن.فرخی.
گه دست شستنش نشگفت اگر
شود چشمهء زندگانی لگن.
عنصری.
گر آب چشمهء کوثر ز جنت است نشان
به گاه شستن دستش چو کوثر است لگن.
امیرمعزی.
شاخ طوبی را غذا گردد به فردوس اندرون
چون برون ریزد مذاب دست شویت در لگن.
ازرقی.
هلال نیست که بر طرف نیلگون چمن است
که آفتابهء زرین مهر را لگن است.
اشرف (از آنندراج).
مخضب. مرکن. (منتهی الارب).
- آفتابه و لگن؛ ابریق و طشت. مجموع آفتابه و لگن برای شستن دست.
-امثال: آفتابه (و) لگن بیست دست، شام و نهار هیچی.
|| عودسوز. مجمرة. بخورسوز. سپندسوز. منقل آتش. (برهان). آتش دان آهنی. (اوبهی) :
چهارپای به زنجیر حادثات کشان
همیشه سینه پرآتش بود به سان لگن.
سلمان ساوجی.
|| جامهء فانوس. (برهان). کرته فانوس. (جهانگیری) :
مست شد باد و ربود آن زلف را از روی یار
چون چراغ روشنی کز وی تو برگیری لگن.
مولوی (کلیات شمس ج4 ص206).
آورد برون گردون از زیر لگن شمعی
کز خجلت نور او بر چرخ نماند اختر.
مولوی (کلیات شمس ج2 ص274).
|| حوض. لگن خاصره.(4) اطراف سافله مثل اطراف عالیه مرکب اند از چهار جزء: لگن، فخذ، ساق، قدم. لگن که به تازی آن را حوض خوانند، تجویف عظیم غیرمنتظمی است که از اعلی و اسفل مفتوح و در وی دو عظم فخذ واقع و در قدام از خاصرتین و در خلف از عجز و عصعص حاصل شده و آن را دو سطح و دو دایره یا مضیق است: 1- سطح ظاهر، در قدام آن در خط وسط مفصل زهار در طرفین سطح هایی که محل اتصال عضلات مقربه اند و تقبهء بزرگ تحت زهاری می باشد و در خلف آن در خط وسط زوائد شوکیهء عجز و منتهای قنات عجزی و مفصل عجز و عصعص. در طرفین خط ثقبهای خلفی عجز و موضع اتصال رباطهای عجزی حرقفی و شکافی که میان عجز و حرقفه است و شوک خلفی حرقفه. 2- سطح باطن، به واسطهء خط برآمدهء تیزی که هم موضع آن را تنگهء فوقانی نامند به دو قسمت شده آن قدری را که در فوق خط واقع است حوض بزرگ نامند. قطر یمین و یساریش از اقطار قدام و خلفی بزرگتر است. قسمتی که در تحت خط مذکور واقع است موسوم به حوض کوچک است مجرایی را ماند که دو طرف آن تنگ باشد طرف قدامی آن از محل اتصال دو عظم عانه و طرف خلفی آن از سطح مقعر عظم عجز و طرفین آن از شکافتگی های نسائی و قسمتی از مفصل عجز حرقفه حاصل شده. (از تشریح میرزا علی). رجوع به مدخل لگن خاصره شود.
(1) - Bobeche.
(2) - Cuvette. (3) - در آنندراج: چلام چی.
(4) - Bassin.

لگن.

[لَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان آختاچی بوکان بخش بوکان شهرستان مهاباد، واقع در 21هزارگزی شمال باختری بوکان و 4هزارگزی باختر شوسهء بوکان به میاندوآب. جلگه، معتدل و مالاریائی و دارای 331 تن سکنه. آب آن از رودخانهء تاتائو. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است. دبستانی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لگن به سر.

[لَ گَ بِ سَ] (ص مرکب، اِ مرکب) دیگ به سر. قزقان به سر. موجودی با لگنی بر سر که در تصور کودکان آرند، بیم دادن ایشان را چون یک سر و دوگوش. لولو خرخره و جز آنها. || در تداول عامه، فرنگی به مناسبت کلاه شاپو که بر سر نهد.

لگنچه.

[لَ گَ چَ / چِ] (اِ مصغر) لگنِ خُرد. لگن کوچک. لگن کوچک مسی که در آن حنا و رنگ خیس کنند. لگن کوچک از برنج که پای سماور نهند.

لگن خاصره.

[لَ گَ نِ صِ رَ / رِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تجویف عظیم غیرمنتظمی است که از اعلی و اسفل مفتوح و در روی دو عظم فخذ واقع و در قدام از خاصرتین و در خلف از عجز و عصعص حاصل شده است. رجوع به لگن در این معنی شود.

لگن دشت.

[لَ گَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گنجگاه بخش سنجبد شهرستان هروآباد، واقع در 15هزارگزی باختری سنجد کیوی) و پنج هزارگزی شوسهء هروآباد - اردبیل. کوهستانی، سردسیر و دارای 206 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لگن زمردی.

[لَ گَ نِ زُ مُرْ رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از آسمان است. (مجموعهء مترادفات ص10).

لگن شور.

[لَ گَ] (نف مرکب) شویندهء لگن. || (به تحقیر و طعن) پرستار بیمار.

لگنه.

[لِ نَ / نِ] (اِ) از انگشتان پا تا بُن ران و این قلب لنگه است. (غیاث). مرادف لنگ، از بیخ ران تا سر انگشتان پا و این در اصل لنگه بوده که به تصرف لوطیان لگنه شده. || نام فنی از کشتی. (از اهل زبان به تحقیق پیوسته). (آنندراج)(1).
(1) - ظاهراً در این مورد نیز مقلوب باشد و بدون هاء چنانکه امروز نیز در تداول کشتی گیران هست و گویند: «لنگش کن».

لگور.

[لَ] (اِخ) جمعی از صحرانشینانند که در حوالی هرات و سیستان می باشند. (برهان) (انجمن آرا). طایفه ای از طوایف ناحیهء مکران. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص100).

لگوری.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لگور. || زن بدکارهء حقیر و بی اعتبار.

للج.

[لِ لِ] (اِخ) لِلِک. رجوع به للک شود.

للدوین.

[لَ دِ وی] (اِخ) دهی از دهستان سدن رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 12هزارگزی باختری گرگان. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 190 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی و کرباسی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

للرد.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان پی رچه سورتیچی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 48هزارگزی شمال کیاسر و 24هزارگزی بهشهر. کوهستانی، معتدل مرطوب و دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، ارزن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

للری.

[لَ لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد، واقع در 44000گزی جنوب باختر سپیددشت و 5000گزی جنوب باختری ایستگاه کشور. دارای 32 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

للک.

[لَ لَ] (اِ) کرات. آن را در لاهیجان و آستارا و درفک، لالکی و لیلکی و در نور کرات نامند(1). (جنگل شناسی ساعی ج2 ص200).
(1) - Gleditschia Caspica (Fevier).

للک.

[لِ لِ] (اِخ) للج. نام قومی از اقوام اسکی پلاسج در آسیای صغیر. رجوع به قاموس الاعلام ترکی ج5 شود.

للکا.

[لَ لَ] (اِ) قسمی کفش. لالکا: چاچله، نام للکای دیلمان است. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

للکام.

[لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در شش هزارگزی جنوب خاوری فومن و سه هزارگزی جنوب راه فرعی فومن به شفت. جلگه، معتدل مرطوب و دارای 453 تن سکنه. آب آن از پیش رودبار و گشت رودخان و استخر محلی. محصول آنجا برنج، ابریشم و توتون سیگار. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

للک لو.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه، واقع در 19500گزی شمال باختری میاندوآب و 15500گزی شمال شوسهء میاندوآب به مهاباد. جلگه، معتدل و مالاریائی و دارای 564 تن سکنه. آب آن از سیمین رود. محصول آنجا غلات، چغندر و حبوبات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

للکی.

[لَ لَ] (اِ) کُرات. للک. درختی است که چوب آن برای چپر و پرچین مصرف شود و از آن در جنگلهای ایران بدست آید.

للگی.

[لَ لَ / لِ] (حامص) شغل لَلَه. عمل لله.

لللو.

[لَ لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزوم دل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در سه هزارگزی خاور ورزقان در مسیر شوسهء تبریز به اهر. جلگه و معتدل و دارای 855 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و مختصر سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

للم.

[لَ لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در سه هزارگزی خاور سیاهکل. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 53 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شمردو. محصول آنجا برنج و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

للوک.

[لَ] (اِخ) موضعی به لالاباد مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص118). دهی از دهستان لاله آباد بخش مرکزی شهرستان بابل، واقع در 17هزارگزی باختری لاله آباد و 2هزارگزی جنوب راه شوسهء بابل به آمل. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 90 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کاری. محصول آنجا برنج، مختصر غلات، پنبه، صیفی و کنف. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لله.

[لِلْ لاه] (ع ق مرکب) (از: لِ + الله) برای خدا. بی غرض شخصی. خدا را. گاه گویند لله را با مزید کردن را و همان معنی خواهند، یعنی قدما با بودن لام در اوّل، راء نیز به آن ملحق میکرده اند : از بهر لله تعالی فریاد رس. (اسکندرنامه نسخهء آقای سعید نفیسی).
گفت لله و فی الله ای سره مرد
آن کن از مردمی که شاید کرد.نظامی.
- لله ابوک (در تعجب و در مدح)؛ برای خداست خوبی پدر تو که چون تو پسر شریف و فاضل زاد. (منتهی الارب).
- لله الحمد؛ سپاس مر خدای را.
- لله المنة؛ سپاس خدای را.
- لله انت؛ خدا نگهدار تو باد. خدایت ترا نگهدار باد.
- لله تلاده؛ به معنی لله درّه است.
- لله ثوباه؛ به معنی لله درّه است. (منتهی الارب).
- لِلّهِ دَرُّ قائِلِه؛ لِلّهِ درّه. خیر و خوشی باد گوینده را. لله دَرُّ قائل :
هر نکته ای که گفتم در وصف آن شمائل
هر کس شنید گفتا لله دَرُّ قائل.حافظ.
- لله دَرُّک؛ خیر تو باد. خوش باد تو را. خیرت باد : بوبکر را بونصر گفت لله درّکما که شما دو تنید. (تاریخ بیهقی ص522).

لله.

[لَ لَ / لِ] (اِ) نی. نای. قَصب (در دیلمان و گیلان).

لله.

[لَ لَ / لِ] (اِ) (مأخوذ از کلمهء لالا) مربیِ مرد طفلی از اطفال اعیان. مقابل دده که زن است. لالا. پرستار کودک. حاضن: مگر شاه با لله اش بازی میکند؟ مگر بازی شاه با لله است؟

لله آقا.

[لَ لَ / لِ] (اِ مرکب) لله را به احترام لله آقا گویند.

لله باشی.

[لَ لَ / لِ] (اِ مرکب) بزرگ و سرور لالایان. لالایی که گروهی لله و پرستار اطفال زیر نظر وی باشند.

لله باشی.

[لَ لَ] (اِخ) رضا قلیخان هدایت صاحب مجمع الفصحاء. رجوع به رضا قلی خان... و هدایت شود.

لله باغ.

[لَ لَ] (اِخ) موضعی به فندرسک (استرآباد) که آن را آقامحمدآباد گویند. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص128).

لله بلاغی.

[لَ لَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در 12هزارگزی جنوب گرمی و 12هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار. کوهستانی و گرمسیر و دارای 26 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله بند.

[لَ لِ بَ] (اِخ) دهی از دهستان ولوپی بخش سوادکوه شهرستان ساری، واقع در 11هزارگزی راه شوسه و راه آهن شاهی به تهران. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء چرات. محصول آنجا برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لله پرچین.

[لَ لَ پَ] (اِخ) زیارتگاهی به آمل (مازندران). (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص34).

لله جار.

[لِ لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سمام بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در چهارهزارگزی جنوب امام. کوهستانی و سردسیر و دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لله دوین.

[لَ لَ] (اِخ) نام موضعی به سدن رستاق مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص80 و 125).

لله رود.

[لَ لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در ساحل دریای خزر. دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لله فن.

[لَ لَ فَ] (اِخ) نام موضعی به سدن رستاق مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص125 و 126).

لله کا.

[] (اِخ) نام رودخانه ای است که به بحر خزر ریزد و محلّ صید ماهی باشد.

لله گاه.

[لَ لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش خمام شهرستان رشت، واقع در شش هزارگزی جنوب باختری خمام و 2500گزی باختر شوسهء خمام به رشت. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 1412 تن سکنه. آب آن از نهر طش رود از سفیدرود. محصول آنجا برنج، کنف، ابریشم، صیفی و لبنیات. شغل اهالی زراعت و صید مرغابی و راه آن مالرو است. 6 باب دکان نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لله گندو.

[لَ لَ گَ] (اِخ) نام کوهی به مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص81 ).

لله لو.

[لَ لَ لو] (اِخ) دهی جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، واقع در 6هزارگزی شمال آق کند و 15500گزی شوسهء میانه به زنجان. کوهستانی و معتدل و دارای 580 تن سکنه. آب آن از چهار رشته چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله لو.

[لَ لَ لو] (اِخ) دهی جزء بخش نمین شهرستان اردبیل، واقع در 28هزارگزی شمال اردبیل و دوهزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. کوهستانی و معتدل و دارای 347 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله لو.

[لَ لَ لو] (اِخ) دهی جزء دهستان گرمادوز بخش کلیبر شهرستان اهر واقع در 41500گزی شمال کلیبر و 41500گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل مایل به گرمی، مالاریائی و دارای 5 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گوی آغاج و چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله لوی آت لوخان.

[لَ لَ لو] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 25هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 7هزارگزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. جلگه، معتدل و مالاریائی و دارای 102 تن سکنه. آب آن از نازلوچای. محصول آنجا غلات، چغندر، توتون، حبوبات و کشمش. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان جوراب بافی و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله لوی تراب.

[لَ لَ لو تُ] (اِخ) دهی از دهستان نازلو از بخش حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 23هزارگزی شمال خاوری ارومیه و ده هزارگزی خاور شوسهء ارومیه به سلماس. جلگه، معتدل و سالم و دارای 160 تن سکنه. آب آن از نازلوچای. محصول آنجا غلات، حبوبات، توتون و کشمش. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی و راه آن ارابه رو است و تابستان اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله لی.

[لَ لَ لی] (اِخ) دهی از دهستان برگشلو حومهء شهرستان ارومیه، واقع در 8هزارگزی شمال خاوری ارومیه و 2500گزی شمال شوسهء گلمانخانه ارومیه. جلگه، معتدل و مالاریائی و دارای 440 تن سکنه. آب آن از شهرچای. محصول آنجا غلات، حبوبات، توتون، انگور و چغندر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی جوراب بافی و راه آن ارابه رو است و تابستان اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لله مرز.

[لَ لِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان رودپی بخش مرکزی شهرستان ساری، واقع در 14هزارگزی شمال ساری و دوهزارگزی باختری راه شوسهء ساری به فرح آباد. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 300 تن سکنه. آب از رودخانهء تجن. محصول آنجا غلات، برنج، پنبه، صیفی و کنف. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لله مرزچل.

[لَ لَ مَ چُ] (اِخ) موضعی میان انارمرزچل و سه پشته چل مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص61).

لله وجه سرا.

[لَ لَ وَ جِ سَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان حسن کیاده بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در بیست هزارگزی شمال آستارا، کنار دریا و شش هزارگزی خاور حسن کیاده. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 232 تن سکنه. آب آن از نهر مسکوکلایه و استخر. محصول آنجا برنج، ابریشم و کنف. شغل اهالی زراعت و صید مرغابی و راه آن مالرو است و از کنار ساحل اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لله و دده.

[لَ لَ / لِ وُ دَ دَ / دِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به لَلَه و به دده شود.

لله ونگه.

[لَ لَ وَ گَ] (اِخ) موضعی در 4میلی میان خرما در مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص61).

لله وین.

[لَ لَ] (ص مرکب) (در تداول مردم قزوین) اندک نگرش. کم بین. اندک بین. سخت نظرتنگ. کوته بین. خردک نگرش. کوتاه نظر. خرده نگرش. مقابل بلندنظر. دنی. خسیس. لئیم.

للیانوس.

[لِ] (اِخ)(1) از شاهان روم شرقی پس از قسطنطین : و چون او (قسطنطین) گذشته شد یکی از یونانیان بیرون آمد للیانوس نام و دین ترسایی باطل کرد. (فارسنامهء ابن البلخی ص70). باید دانست که وی یکی از سی تن جبابره است که پس از گالیونوس(2) کسب شهرت کردند. (مائهء سوم).
(1) - Laelianus.
(2) - Gallien.

للیوس.

[لِ] (اِخ)(1) نام مردی رومی و دوست سیپون آفریقائی. تولد حدود 235 و وفات حدود 165 ق . م.
(1) - Laelius.

للیوس.

[لُ] (اِخ) یکی از سرداران اُگوستوس امپراطور روم که در حدود سال 23 ق . م. مأمور جنگ با اشکانیان شد و چون او را به همدستی با دشمن متهم کردند خود را بکشت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دو کولانژ ص502).

لم.

[لَ] (اِ) ازملک. پیچکی خاردار در جنگلهای شمالی ایران. نامی که در بهشهر (اشرف) به وشات دانه دهند. نامی که در نور به تمشک دهند. و رجوع به تمشک شود. || شوک. شوکه. خار. تیغ. تلو. تلی. بور. لام.

لم.

[لَ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه: استالم. بالالم. سیاه لم. تلم. دیولی لم. زلم. اعلم (اَلم). اهلم. || آنجا که چیزی بدانجا فراوان است: یَلم لم؛ یعنی آنجا که یلم بسیار روید. چمازلم؛ آنجا که چماز بسیار بود. لمالم. و رجوع به لمالم شود.

لم.

[لَ] (اِ) اسم از لم دادن و لم دادن یا لمیدن، حالتی است میان نشستن و دراز کشیدن برای آسودن. استراحت کردن و آسودن در اصطلاح عامهء مردم. آسایش. (برهان). لمیده به معنی آسوده و بر این قیاس و المیدن، یعنی آسودن و خفتن. و با لفظ داشتن و دادن و زدن به معنی واکشیدن و خواب کردن به فراغت است. (آنندراج) :
نگه مست اداریزی و لب غربال جان بیزی
به چشم غمزه جا دارد به تخت عشوه لم دارد.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
کام دل مرا چه شود گر برآورد
شیرین لبت که لم زده بر متکای ماچ.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
|| رحمت و بخشایش. (برهان). رجوع به لمیدن و لم دادن شود.

لم.

[لَ] (ع حرف) حرف نفی. نه. بی. نا. (منتهی الارب) :
یکدم بکش قندیل را
بیرون کن اسرافیل را
پر برفتر جبریل را
نه لا گذار آنجا نه لم.سنائی.

لم.

[لَم م] (ع مص) فراهم آوردن چیزی را. (منتهی الارب). گرد کردن. (تاج المصادر). جمع آوردن با هم. (ترجمان القرآن). || نیکو گردانیدن. یقال: لمّ الله شعثه؛ ای اصلح و جمع ما تفرّق و قارب بین شتیت اموره. (منتهی الارب). به اصلاح آوردن. (تاج المصادر). || فرودآمدن. (منتهی الارب). || خوردن بخش خود و یاران خود و منه قوله تعالی: تأکلون التراث اکلا لَمّاً (قرآن 89/19)؛ ای نصیبکم و نصیب صاحبکم. ابوعبیدة یقال: لممته اجمع حتی اتیت علی آخره. (منتهی الارب).

لم.

[لِ مَ] (ع ق مرکب) (از: لِ + مَ، مخفف «ما»ی استفهامیه) حرف یستفهم به و اصله «ما» وصلت بلام فحذفت الالف. بهر چه. برای چه. چرا. از چه. ز چه. لِمَه. (منتهی الارب). صاحب غیاث اللغات گوید: فارسیان در محاورهء خود به این معنی نیز میم را ساکن خوانند و به معنی سبب پرسی و اعتراض مستعمل کنند و در محاورهء عربی در صورت الحاق یاء نسبت میم را مشدد خوانند. (غیاث) :
و قائلة لِم عَرتَکَ الهموم
و امرک ُممتثل فی الامم
فقلتُ دَعینی علی غُصتی
فَاِن الهموم بقدر الهمم.
صاحب بن عباد (از سندبادنامه ص53).
ذات او سوی عارف عالم
برتر از این و کیف و از هل و لم.سنائی.
فقیهان طریق جدل ساختند
لِمَ لانسلم درانداختند.سعدی.
- مطلب لم؛ هو السؤال عن السبب الذی لاجله وجد الشی ء و لولاه لما وجد ذلک الشی ء کقولنا لم العقل موجود.

لم.

[لِ] (ع حرف) مرادف اَما. الا. اَلیسَ. اَلم. اِم. (دزی).

لم.

[لِم م] (اِ) (شاید مأخوذ از لِمَ عربی به معنی چرا) در اصطلاح فارسی زبانان، سرّ پیشه ای. راز صنعتی. سرّ امری: لمّ این کار پیش فلان است؛ سرّ آن نزد اوست.
- برهان لمّ؛ مقابل برهان اِنّ.
- لمّ کاری؛ فوت و فن آن. بند و گشای آن. سرّ خفی آن. حیله و چارهء خفیّ آن. حیله و چارهء نهانی آن. راه آن. طریق آن: هر کار لمی دارد؛ طریقی و راهی دارد.
- لم کاری دانستن یا ندانستن؛ شیوهء آنرا، کوک آنرا، طریق اعمال آنرا، حیلهء عملی شدن آن را دانستن یا ندانستن.

لم.

[لَ] (اِخ)(1) چارلز. مؤلف گفتارهای ادبی. انگلیسی. مولد لندن. (1775-1834 م.).
(1) - Lamb.

لم.

[لُ] (اِخ)(1) نام بخشی از شمال ولایت لیل به فرانسه، دارای راه آهن و 20684 تن سکنه.
(1) - Lomme.

لم آباد.

[] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران، واقع در هفت هزار گزی باختر علیشاه عوض و دوهزارگزی جنوب راه ماشین رو فرعی علیشاه عوض به شهرآباد. جلگه و معتدل و دارای 223 تن سکنه. آب آن از قنات و رود کرج. محصول آنجا غلات، صیفی، بنشن و چغندر. شغل اهالی زراعت و راه آن ماشین رو است. در زمستان از ایل میش مست به حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

لما.

[لَ] (اِ)(1) دوائی است که آن را عنب الثعلب گویند. خوردن آن قطع احتلام کند. (برهان). سگ انگور. تاج ریزی.
(1) - در فهرست مخزن الادویه لمار آمده است و در تحفهء حکیم مؤمن لماء.

لما.

[] (اِخ) دهی به پنج فرسنگی شمال درّاهان.

لما.

[لَمْ ما] (ع ق) هرگاه. (غیاث). مگر. چون. (آنندراج). هنوز. (ترجمان القرآن جرجانی). || یکی از حروف جازمهء نافیهء استغراقیه. (غیاث).

لماء.

[لَ] (ص) رنگ گندم گون. (آنندراج). ظاهراً کلمه رنگ در جملهء منقول از آنندراج مصحف کلمهء لب باشد. گذشته از آنکه خود لغت نیز لمیاء است، یعنی لب گندم گون. و رجوع به لمیاء شود.

لمائیة.

[لِ ئی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)چرائی.

لماج.

[لَ](1) (ع اِ) کمتر چیزی که بخورند، یقال: ماذقت سماجاً و لا لماجا؛ ای شیئاً. (منتهی الارب). چیزی اندک که خورده شود. (منتخب اللغات). لماظ. لماق. لماک.
(1) - در منتخب اللغات به ضم لام ضبط شده است.

لماح.

[لَمْ ما] (ع ص) درخشنده. (منتهی الارب).

لماح.

[لُمْ ما] (ع اِ) مرغان شکاری چون چرغ و شاهین. (منتهی الارب).

لماخ.

[لِ] (ع مص) ملامخة. همدیگر را طپانچه زدن. (منتهی الارب).

لماذا.

[لِ] (ع ق مرکب) (از: اِ + «ما» + «ذا») چرا. چراست این.

لمار.

[لَ] (اِ)(1) عنب الثعلب. (از فهرست مخزن الادویه).
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن لماء ضبط شده است و در برهان لما.

لماز.

[لِ] (ع ص) عیب کننده یا آنکه روبروی تو عیب کند. (منتهی الارب). بدگوی.

لماز.

[لَمْ ما] (ع ص) همّاز. نمّام. عیب کننده. (منتخب اللغات). بدگوی. (مهذب الاسماء). || به چشم اشارت کننده. (منتخب اللغات).

لمازیدن.

[لَ دَ] (مص) در لغت نامهء اسدی ذیل «ملماز» این بیت آمده است :
دلبرا زو کی مجال حاسد غماز تو
رنگ من با تو نگیرد بیش از این ملماز تو.
رودکی.
رجوع به کلمهء ملماز در لغت نامهء اسدی و ملماس در این لغت نامه شود.

لماس.

[لَ] (ع اِ) دردجای. یقال: کواه لَماسِ؛ ای موضع دائه. (منتهی الارب). || حاجت. (منتخب اللغات).

لماسة.

[لُ سَ] (ع اِ) حاجت و نیاز. (منتهی الارب).

لماظ.

[لَ] (ع اِ) چیزی اندک. یقال: ما له لماظٌ؛ ای شی ء یذوقه و شربه لماظاً؛ ای اندک اندک به نوک زبان چشید آنرا. (منتهی الارب). یقال: ماذاق لماجاً و لا لماظاً و لا لماقاً و لا لماکاً؛ ای طعاماً. (مهذب الاسماء). لماج. لماق. لماک.

لماظة.

[لَ ظَ] (ع اِ) آنچه ماند از طعام در گوشه های دهان. (منتهی الارب). آنچه در دهن بماند از طعام. (مهذب الاسماء).

لماع.

[لِ] (ع اِ) جِ لمعة. (منتهی الارب). لماء کؤس، جِ، لمعة کؤساء.

لماع.

[لَمْ ما] (ع ص) بسیار درخشان. || شمشیر درخشان. (ناظم الاطباء).

لماعة.

[لَمْ ما عَ] (ع اِ) عقاب. || دشت درخشان سراب. || جان دانه یعنی پیش سر کودک مادام که بجنبد. (منتهی الارب). یافوج.

لماق.

[لَ] (ع اِ) چیزی. ماذاق لماقاً؛ نچشید چیزی (هذا یصلح فی الاکل و الشرب). (منتهی الارب). چیزی اندک. (منتخب اللغات). لماج. لماظ. لماک.
- هیچ لماقی نچشیده بودن؛ هیچ چیزی نچشیده بودن.

لماک.

[لَ] (ع اِ) چیزی. رجوع به لماظ شود.

لماک.

[لُ / لِ] (ع اِ) سُرمه. (منتهی الارب). لَمال. (منتهی الارب).

لمال.

[لَ / لُ] (ع اِ) سُرمه. کُحل. (بحر الجواهر). لماک. (منتهی الارب).

لمالم.

[لَ لَ] (ص مرکب) لبالب. مالامال. (برهان). پُر. مَملوّ. نیک پُر. پُر تا لبه چنانکه از سر بخواهد شدن. رجوع به لبالب شود :
نه از لشکر ما کسی(1) کم شده ست
نه این کشور از خون لمالم شده ست.
فردوسی.
(رشیدی این لغت را به ضم هر دو لام و در شعر فردوسی کلمهء کم را در مصراع اول گم (به کاف فارسی) آورده است و صاحب آنندراج بر هر دو ایراد کرده).
(1) - ظ: بسی.

لمام.

[لِ] (ع اِ) جِ لمة. (منتهی الارب).

لمام.

[لِ] (ع ق) هو یزورنا لماماً؛ ای غباً؛ یعنی او روز در میان می آید ما را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

لمان.

[لَ] (اِخ) (ال ...) نام قومی. و هم الذین کانوا قصدوا سواحل الشام فی الدولة الایوبیة. و مواطنهم فی شمال البحر الرومی غرباً بشمال. قال فی العبر و هم من ولد طویال بن یافث بن نوح. (صبح الاعشی ج1 ص 370).

لمان.

[لَ] (نف، ق) در حال لمیدن.

لمان.

[لِ] (اِخ)(1) دریاچه ای به ژنو.
(1) - Leman.

لمان.

[لِ] (اِخ) مورخی است. رجوع به ایران باستان ج1 ص554 شود.

لمانی.

[] (ص نسبی) قسمی مروارید : و مروارید اصفهبد حرج قطری و لازک و وردی و مفرس و لمانی که هر کس مثل آن ندیده بود. (تاریخ بیهق).

لمایه.

[لَ یَ] (اِخ) شهری از اعمال مریة به اندلس. (از معجم البلدان).

لم ء.

[لَمْءْ] (ع مص) دست بر کسی زدن آشکارا و نهان. || تمامی چیزی را گرفتن. || نگریستن. (منتهی الارب).

لمباردی.

[لُ] (اِخ)(1) نام ناحیهء شمالی ایتالیا، واقع در دامنهء کوههای آلپ و دارای 28810000 گز مربع مساحت و 5600000 تن سکنه و کرسی آن میلان است. لنکبرده. (ابن الندیم).
(1) - Lombardie.

لمباندن.

[لُ دَ] (مص) لُنْباندن. چیزی نرم مانند پلو و نان را با لقمهء بزرگ نیم جویده فرودادن.

لمبر.

[لُ بَ] (اِ) لُنْبَر. در تداول عوام، قسمت زیر سرین از پشت. گوشت سرین. گوشت پشت ران آدمی خاصه فربه آن.

لمبر.

[لَ / لُ بُ] (اِ) لنْبُر. در اصطلاح بنایان، فشاری که از حمل زاید بر قوت حامل پدید آید.
- لمبر پیدا کردن دیواری؛ در قسمتی شکست برداشتن بدانسان که قسمت فوق آن لرزد و بیم افتادن بود.

لمبر.

[لُ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان گیوی بخش سنجید شهرستان هروآباد، واقع در پانزده هزارگزی خاوری سنجید و پانزده هزارگزی شوسهء هروآباد به اردبیل. کوهستانی، سردسیر و دارای 513 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمبر.

[لُ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشکین خاور بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر، واقع در 24هزارگزی خاور خیاو و پانصدگزی شوسهء خیاو به اردبیل. جلگه، معتدل و دارای 440 تن سکنه. آب آن از چشمه و سبلان و نهر انار. محصول آنجا غلات، حبوبات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمبران.

[لُ بَ] (اِخ) لنبران. دهی جزء دهستان اوزوم دل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در بیست هزارگزی باختر ورزقان و شش هزارگزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی، سردسیر و دارای 869 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء اهر. محصول غلات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی فرش و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمبرزو.

[لُ رُ زُ] (اِخ)(1) پزشک و کریمینالیست(2) (جرم شناس) ایتالیائی، مولد ونیز (1835-1909 م.).
(1) - Lombroso.
(2) - Criminaliste.

لمبرگ.

[لِ بِ] (اِخ)(1) لئوپل. نام آلمانی شهر لودف از گالیسی شرقی بین بوگ و دنیستر. دارای 283700 تن سکنه و امروز ملحق به اوکراین است.
(1) - Lemberg.

لمبورگ.

[لَ] (اِخ)(1) (دوشه دو...) ایالت قدیمی از هلند که امروزه میان بلژیک و هلند تقسیم شده است. قسمت متعلق به بلژیک دارای 360هزار و قسمت متعلق به هلند دارای 545هزار تن سکنه است.
(1) - Limbourg.

لمبه.

[لُ بَ / بِ] (ص) مرغ بیدم. کل (در تداول مردم قزوین).

لمبه.

[لَ بَ / بِ] (اِ) (در تداول مردم قزوین) قرنیس گرداگرد سقف اطاق. || تخم مرغ که گاهی مرغ گذارد با پوست نرم. تخم مرغ که پوست نرم دارد نه سخت و این علت گونه ای است که گاه در مرغان پیدا شود. لنبه.

لمبه سر.

[لَ بَ سَ] (اِخ) (قلعهء...) لنبه سر. نام قلعتی در رودبار قزوین کنار شاهرود. بقایا و آثار آن هنوز برپاست و آن به چهارفرسنگی مغرب قلعهء الموت و از قلاع خورشاه اسماعیلی است که به امر هلاکو خراب شد.

لمپه دان.

[لُ پِ] (اِخ) دهی از دهستان دیربخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 96هزارگزی جنوب خاوری خورموج و جنوب کوه نمک. دامنه، گرمسیر و مالاریائی و دارای 248 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات و خرما و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

لمتر.

[لَ تُ] (ص) مردم کاهل و بی رگ. || فربه و پرگوشت و قوی هیکل و گنده و ناهموار. (برهان). فربه و قوی و گنده. (غیاث). دَکل :
فربه شد عشق و زفت و لمتر
بنهاد خرد به لاغری روی.سنائی.
عقل جز راستگوی لمتر نیست
حیله سازنده و گلوبر نیست.سنائی.
آنچه دی آن پسر سر گَرَک چرخور کرد
من ندیدم که در آفاق یکی لمتر کرد.
سنائی.
گر ضریری لمتر است و تیزخشم
گوشت پاره ش دان که او را نیست چشم.
مولوی.
تا که زفت و فربه و لمتر شود
آن تنش از پیه و قوت پر شود.مولوی.
هست حیوانی که نامش اُسغُر است
کو به زخم چوب زفت و لمتر است.مولوی.
کریم الدین تو آن پهلونژادی
که گردون را بتو باشد تفاخر.
فرستادم به خدمت رقعه ای دی
به دست پهلوی هنگفت و لمتر.ابن یمین.
خلعت ایمان تازه بر عمید خسته پوش
تا بدان خلعت فضیلت لتره و لمتر شود.
عمید لوبکی.

لمتر.

[لَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان شهسوار، واقع در 1500گزی شمال رامسر بین دریا و راه شوسه. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 240 تن سکنهء گیلکی و فارسی زبان. آب آن از رودخانهء صفارود. محصول آنجا برنج، مرکبات، چای و ابریشم و شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لمتر.

[لُ مِ] (اِخ)(1) فردریک. نام آکتور (هنرپیشه) فرانسوی، مولد هاور (1800-1876 م.).
(1) - Lemaitre.

لمتر.

[لُ مِ] (اِخ)(1) نقّاد و ادیب و درام نویس فرانسوی، مولد ونسی (لوآره) (1853-1914 م.).
(1) - Lemaitre.

لمتر.

[لُ مِ] (اِخ)(1) وکیل و نویسندهء ژانسنیست فرانسوی، مولد پاریس (1608-1658 م.).
(1) - Lemaistre.

لمتری.

[لَ تُ] (حامص) فربهی. تنومندی :
انبساطی کرد آن از خود بری
جرأتی بنمود او از لمتری.مولوی.

لمتونة.

[لَ نَ] (اِخ) نام قومی: و من صنهاجة، لمتونة. و من لمتونة ملوک المرابطین، الذین کان منهم امیرالمسلمین یوسف بن تاشفین بانی مدینة مراکش من المغرب الاقصی، و هم الذین انقرض ملکهم بدولة الموحدین. (صبح الاعشی ج1 ص363).

لمج.

[لَ] (ع مص) به کنجهای دهان خوردن. (منتهی الارب). الاکل باطراف الفم. || به گِل پر کردن یا پوشانیدن. (دزی).(1) || آرامیدن با زن. (منتهی الارب). || (ص) زشت. سَمْجٌ لَمْجٌ، از اتباع است: سَمِجٌ لَمِجٌ کذلک. (منتهی الارب).
(1) - Remplir ou couvrir de boue.

لمجا.

[لُ] (اِخ)(1) لُمْزا. نام شهری از لهستان، کنار رود نارو و دارای 22هزار تن سکنه.
(1) - Lomja, Lomza.

لمجة.

[لُ جَ] (ع اِ) ناشتاشکن. (منتهی الارب).

لمچان.

[لُ] (اِخ) نام طایفه ای قتال و خونریز. در سرزمین ایشان از بسیاری شکر جملهء طعامها شکرین باشد. (شعوری).

لمح.

[لَ] (ع ص، اِ) امر بارز و آشکار. یقال: لارینک لمحاً باصراً؛ ای امراً واضحاً. (منتهی الارب). || (اِمص) چشم زد.
- لمحٌ باصر؛ نگاه تیز.
- لمحِ بصر؛ چشم زدن. چشم بر هم زدن. لمح العین :
مکن هرگز بدو فعلی اضافت گر خرد داری
بجز ابداع یک مبدع کلمح العین او دانی.
ناصرخسرو.

لمح.

[لَ] (ع مص) نگریستن. (دهار) (زوزنی) (تاج الصادر). نگریستن و دیدن به نگاه خفی و پنهان. (منتهی الارب). دیدن به نظر سبک. (منتخب اللغات). لمذ. (منتهی الارب). || درفشیدن برق. درخشیدن برق. (زوزنی). درخشیدن برق و ستاره. (منتهی الارب). درخشیدن. (ترجمان القرآن جرجانی). لمحان. تلماح. (منتهی الارب).

لمحات.

[لَ مَ] (ع اِ) جِ لمحة.

لمحان.

[لَ مَ] (ع مص) نگریستن. (تاج المصادر). لمح. (منتهی الارب). و رجوع به لمح شود.

لمحة.

[لَ حَ] (ع اِ) اسم است از لمح. ج، لمحات، ملامح. سفکة. (منتهی الارب). زمانهء اندک که به مقدار قلیل باشد. (غیاث). چشم زد : دیگر خصلت از خصال حمیده و خصائص(1) پسندیدهء اوست که یک لمحة البصر از عمر او... ضایع نماند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص21). چون لمحهء لحظهء فراغی یابد به مطالعهء کتب و مجالست فضلا و مؤانست حکما... استیناس جوید. (ترجمهء تاریخ یمینی). || دزدیدگی نگاه و پنهان دیدگی. || دیدن در چیزی. یک بار اندک دیدن چیزی را. || درخش. (منتهی الارب). درخشیدن برق. || شبه و مانند. یقال: فیه لمحة من ابیه. || خوبی. || حُسنِ روی که آشکار گردد. (منتهی الارب).
(1) - در نسخهء خطی متعلق به کتابخانهء مؤلف: خلال.

لمحة لمحة.

[لَ حَ لَ حَ] (ق مرکب)دَم به دَم. همیشه. (آنندراج).

لمد.

[لَ] (ع مص) فروتنی کردن به خواری. || زدن یا طپانچه زدن. (منتهی الارب).

لم دادن.

[لَ دَ] (مص مرکب) یک بری بر بالش یا مخده ای تکیه کردن برای تمدد اعصاب. لمیدن. به راحت به یک سوی بدن نیمه دراز کشیدن.
- در ماشین های شخصی لم دادن یا لمیدن؛یک بری تکیه کردن.

لم داده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) نعت مفعولی از لم دادن. لمیده. به راحت به یک سوی بدن نیمه دراز کشیده. یک بری برای تمدد اعصاب بر چیزی تکیه کرده.

لمدان.

[لَ] (ع ص) خوار فروتن. (منتهی الارب).

لمذ.

[لَ] (ع مص) نگریستن. دزدیده دیدن. لمح. (منتهی الارب).

لمر.

[لَ مَ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 54هزارگزی شمال خاوری کیاسر. کوهستانی، جنگلی، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، ارزن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لمر.

[لُ مِ] (اِخ)(1) نیکلا اِلوا. فیلسوف فرانسوی (1767-1832 م.).
(1) - Lemaire.

لمر.

[لُ مِ] (اِخ) فیلیپ ژزف هانری. مجسمه ساز و حجار فرانسوی، مولد والانسین (1798-1880 م.).

لمر.

[لُ مِ] (اِخ)(1) مادام مادلین. نقاش فرانسوی، مولد آرک (وار) (1845-1928 م.).
(1) - Lemaire.

لمراسک.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان گلباد بخش بهشهر (اشرف) شهرستان ساری، واقع در 18500گزی خاور بهشهر و هزارگزی جنوب راه شوسهء بهشهر به گرگان. دامنه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 1315 تن سکنه. آب آن از چشمه سار و قنات. محصول آنجا برنج، توتون، سیگار، مرکبّات، صیفی، پنبه و مختصر ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. ایستگاه راه آهن به نام تیرتاس در اراضی این آبادی و باغ نمونهء کشاورزی در آن واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). || شهرکی است (از دیلمان به ناحیت طبرستان) بر دامن کوه و به یک فرسنگی وی نمکستان است که نمک گرگان و طبرستان از آنجاست. (حدودالعالم).

لمرد.

[لِ مَ] (اِخ) نام موضعی به چهاردانگهء مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص133).

لمرسیه.

[لُ مِ یِ] (اِخ)(1) ژاک. آرشیتکت فرانسوی، مولد پُنْتوآز (1585-1654 م.).
(1) - Lemercier.

لمرسیه.

[لُ مِ یِ] (اِخ)(1) نپوموسن. شاعر درامی و لیریک فرانسه (1771-1840 م.).
(1) - Lemercier.

لمری.

[لِ مِ] (اِخ)(1) نیکلا. طبیب و شیمیست فرانسوی، مولد روئن (1645-1715 م.).
(1) - Lemery.

لمز.

[لَ] (ع مص) آشکار شدن پیری در کسی. || اشاره کردن به چشم و مانند آن. اشارهء با چشم یا سر و مانند آن. همز. نبز. || عیب کردن. منه قوله تعالی : منهم من یلمزک فی الصدقات. (قرآن 9/58). عیب نهادن بر. نَبْز. || زدن. || دور کردن. || سپوختن. (منتهی الارب). || فرمان دادن.(1) (دزی).
(1) - Donner des ordres.

لمزا.

[لُ] (اِخ) نام شهری از لهستان. رجوع به لُمجا شود.

لمزات.

[لَ مَ] (ع اِ) جِ لمزة.

لمزان.

[لِ مَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای ششگانهء بخش بستک شهرستان لار، واقع در جنوب خاوری بخش و دامنهء جنوبی کوه ببیان. جلگه است و رود شور مهران از وسط آن جاری است. هوای آن گرم و خشک و آب مشروب از باران و آبیاری زراعت دهستان از چاه و چشمه است. محصولات آنجا غلات، خرما، تنباکو و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. این دهستان از شش آبادی تشکیل شده و نفوس آن در حدود دوهزار و مرکز دهستان قریهء لمزان و آبادیهای مهم آن انجیره و یدل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

لمزان.

[لِ مَ] (اِخ) نام دهی مرکز دهستان لمزان بخش بستک شهرستان لار، واقع در 72هزارگزی جنوب خاوری بستک، کنار راه شوسهء بستک به بندرلنگه. جلگه، گرمسیر و مالاریائی و دارای 631 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصولات آنجا غلات و تنباکو. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

لمزان.

[لَ مَ] (اِخ) (رودخانهء...) نامی که به قسمی از رودخانهء اسیر دهند، بدین ترتیب که رودخانهء اسیر که آبی شور دارد چون به صحرای گله دار رسد آن را رود شور گله دار نامند... و چون به قریهء کمشک رسد رودخانهء کمشک نامیده می شود و چون به قریهء هرنگ جهانگیریه رسد آن را رودخانهء شور هرنگ گویند و باز چون ده فرسخ بیشتر روی به مشرق رود و به قریهء لمزان جهانگیریه رسد آن را رودخانهء لمزان گویند، و آنگاه ده فرسنگ دیگر به سوی جنوب رود و در یک فرسنگی شرقی بندر کنگ از توابع بندر لنگه داخل خلیج فارس گردد. (از فارسنامهء ناصری).

لم زدن.

[لَ زَ دَ] (مص مرکب) واکشیدن و خوابیدن به فراغت. (برهان). خفتن به آسایش.

لم زدن.

[لُ زَ دَ] (مص مرکب) بسیار بودن و در آنجا جنبیدن مانند کرم و خاکشی در آب گندیده. وول زدن (در تداول مردم تهران).

لمزة.

[لُ مَ زَ] (ع ص) عیب کننده یا آنکه در پس مردم عیب کند. (منتهی الارب). بدگوی. بدگوی در روی. (از دهار). عیب نهنده. بدگوی در قفا. مغتاب در پشت سر. (قاموس).

لمس.

[لَ] (ع مص)(1) ببساوش. بسودن به دست چیزی را. (منتهی الارب). سودن چیزی را به دست یا عضوی. (غیاث). برمجیدن. ببسائیدن. سودن. سائیدن. ببسودن. بسودن دست. (تاج المصادر). ببساویدن. پرواسیدن. مسّ. جَسّ. اِجتساس. بساوش. دست سودن. پرواس. پرماس. مجش. ملامسة. مُماسَه. لامسه، المدرک به الکیفیات الاربع، الخشونة و النعومة و الخفة و اللیونة و نظائرها. (تذکرهء ضریر انطاکی). و لمس یعرف به الحر و الصر و الرطب و الیابس و الصلب و اللدن و الخشن و اللین. و رجوع به الجماهر بیرونی ص3 و 5 شود. هی قوّة مثبتة فی جمیع البدن تدرک بها الحرارة و البرودة و الرطوبة و الیبوسة و نحو ذلک عند التماس و الاتصال به. (تعریفات). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لَمس بالفتح و سکون المیم فی اللغة المس بالید و فی عرف الحکماء و المتکلمین نوع من الحواس الظاهرة و هو قوّة منبثة فی العصب المخالط لاکثر البدن سیما الجلد اذ العصب یخالط کله لیدرک انّ به الهواء المجاور للبدن محرق او مجمد. فیحترز عنه لئلایفسد المزاج الذی به الحیوة و من الاعضاء ما فیه قوة لامسة کالکلیة و الکبد و الطحال و الریة و الاعظام و قیل انّ للعظم حساً الا انّ فی حسه کلالاً و لذا کان احساسه بالالم اذا احسّ شدیداً. و اعلم انّه قال کثیر من المحققین من الحکماء و منهم الشیخ: انّ القوّة اللامسة اربع قوی متغایرة بالذات حاکمة بین الحرارة و البرودة و الرّطب و الیابس و بین الصلب و اللین و بین الاملس و الخشن و منهم من اثبت خامسة تحکم بین الثقیل و الخفیف و الحقّ انّها قوّة واحدة و مدرکات هذه القوّة تسمی ملموسات و اوائل المحسوسات و وجه التسمیة بها سبق فی لفظ الحسّ و هی الحرارة و البرودة و الرّطوبة و الیبوسة المسماة باوائل الملموسات و اللطافة و الکثافة و اللزوجة و الهشاشة و الجفاف و البلة و الثقل و الخفة و الملاسة و الخشونة و اللین و الصلابة هکذا فی شرح المواقف و شرح حکمة العین و غیرهما - انتهی :
ز ذوق و لمس تن را هست بهره
چو از نرمی بیابد دست بهره.ناصرخسرو.
گفتم که نفس حسیه را پنج حاسه چیست
گفتا که لمس و ذوق و شم و سمع با بصر.
ناصرخسرو.
و حس ظاهر پنج است: حس دیدن... و حس بسودن و آن را به تازی لمس گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
هر یکی را به لمس هر عضوی
اطلاع اوفتاده بر جزوی.سنائی.
سر بریدن چیست کشتن نفس را
در جهاد و ترک گفتن لمس را.مولوی.
قصهء دور تبسمهای شمس
وآن عروسان چمن را لمس و طمس.
مولوی.
|| آرمیدن با زن. (منتهی الارب) (تاج المصادر) :
به لمس پیرزن ماند حضور ناکسان ای دل
وضو باطل کند و آخر ندارد نار پستانی.
خاقانی.
|| (اِ) حاجت. (غیاث).
(1) - Toucher. Attouchement.

لمس.

[لَ] (ص)(1) هر چیزی که نرم و سست باشد. (برهان). رِخو. سُست. نرم. قابل پیچیدن، مانند ترکهء تر و مار. قابل ارتجاع. خم پذیر. قابل انعطاف. قابل خم و راست شدن. || فالج. فالج گونه. لس. مفلوج. بی حسّ.
- لمس شدن عضوی یا تمام آن؛ فالج پدید آمدن در عضو یا همهء اعضاء.
(1) - Flexible.

لمس.

[لُ مُ] (ع ص، اِ) جِ لَموس. (منتهی الارب).

لمس.

[لَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان سیلاخور بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، واقع در 1300گزی باختر الیگودرز، کنار راه مالرو چقاطرم به مکی آباد. جلگه، معتدل و دارای 466 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه. محصول آن غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان قالیچه بافی و راه اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لمساقوس.

[لَ] (اِخ) لامپساک(1). رجوع به لامپساک شود.
(1) - Lampsaque.

لم سر.

[لَمْ مَ سَ] (اِخ) ظاهراً همان لمبه سر باشد که قلعتی است به رودبار قزوین از قلاع اسماعیلیه : و پادشاه در لم سر که مشتاة آن حدود بوده مقام فرمود. (جهانگشای جوینی).رجوع به لمبه سر شود.

لمس شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب)(1)فالج گونه شدن. بی حس و بی حرکت ارادی گشتن اندامی. لَس شدن. بی حس و حرکت شدن عضوی: دستم لمس شده است؛ حرکت نمیکند.
(1) - Se paralyser.

لمسک.

[لِ مِ] (اِ) لمشک. (برهان). رجوع به لمشک شود.

لمسک.

[لَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان سدن رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 8هزارگزی باختری گرگان و 8هزارگزی باختری گرگان و 2هزارگزی راه شوسه گرگان به بندر شاه. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 540 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شصت کلانه و قنات. محصول آنجا برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس و دارای راه فرعی به شوسه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). و رجوع به مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص 71، 125 و 126 شود.

لمس کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب)(1)بسودن. ببسودن. برمجیدن. ملامسه. مَسّ. پرواسیدن. بپرواسیدن. (لغت نامهء اسدی). بساویدن. پساویدن. (برهان). و رجوع به لَمس شود.
(1) - Toucher. Tater. Palper.

لمسکلا.

[لَ مِ کَ] (اِخ) نام موضعی به بارفروش (بابل) مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص119).

لمسوکلا.

[لَ کَ] (اِخ) نام موضعی به هزارجریب مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص124).

لمسوکلابزرگ.

[لَ کَ بُ زُ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 23هزارگزی جنوب باختری بابل، متصل به مُقری کلا. دامنه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 340 تن سکنه. آب آن از کلارود. محصول آنجا برنج و غلات و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لمسوکلا کوچک.

[لَ کَ چَ / چِ] (اِخ)دهی کوچک از بخش بندپی شهرستان بابل، واقع در 38هزارگزی جنوب بابل و دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لمسی.

[لَ] (حامص) قابلیت ارتجاع. حالت و چگونگی آنچه خم و راست تواند شد بی شکستن. || فالج.

لمسیة.

[لَ سی یَ] (ع ص نسبی)(1) منسوب به لمس. مختص به حس لامسه.
(1) - Tactile.

لمش.

[لَ] (ع مص) کار بیفایده کردن. || بازیدن. (منتهی الارب). عبث. (اقرب الموارد).

لمشک.

[لِ مِ] (اِ) جغرات و ماستی را گویند که شیر و نمک در آن ریزند و خورند. لمسک. (برهان).

لم شیر.

[لَ] (اِ) شرم مرد(؟).

لمص.

[لَ] (ع اِ) فالوده. || فالوده مانند بی شیرینی که کودکان با دوشاب خورند. (منتهی الارب). شی ء مثل الفالوذج لا حلاوة له یؤکل مع الدبسر. (بحر الجواهر). ظاهراً آرد سرخ کردهء با روغن باشد که شیرینی آن را شیره کنند گاه خوردن : و لعلک امرت خادمک ان یشتری لک من الحلوانی شیئاً من الفالوذج، لکن هل فکرت ان یشتری شیئاً من الملوص و المزعزع او المزعفر او اللمص او اللواص او المرطراط و السرطراط الی اخواتها و کلها تعنی الفارسیة الاولی. (نشوء اللغة العربیة ص91).

لمص.

[لَ] (ع مص) فالوده خوردن. || بر انگشت گرفتن و لیسیدن انگبین را. || شکنجیدن چیزی را به دو انگشت. (منتهی الارب).

لمصلحةٍ.

[لِ مَ لَ حَ تِنْ] (ع ق مرکب) (از: لِ + مصلحة) از پی مصلحتی.

لمصو.

[لَ مَصْ صو] (اِخ) نام ارواح حامیهء آسور. (ایران باستان ج2 ص1580).

لمط.

[لَ] (اِ) نامی که در صحاری آفریقا به حیوانی از جنس بز کوهی دهند و از پوست آن سپر سازند و «درقة لمط» نامیده شود.

لمط.

[لَ] (ع مص) اضطراب کردن. || پریشان شدن. || طپیدن. || نیزه زدن. || (اِخ) گروهی از مردم که سپر نیکو و محکم سازند. (منتهی الارب).

لمطر.

[لَ طُ] (ص) به معنی لَمْتُر. فربه. (شعوری).

لمطة.

[لَ طَ] (اِخ) شهری از بربر. شهرکی است نزدیک سوس اقصی و میان آن و سوس بیست روزه راه باشد. این را ابن حوقل گفته است در کتاب المسالک و الممالک و هی معدن الدرق اللمطیه. لایوجد فی الدنیا مثلها علی مایقال والله اعلم. (ابن خلکان ج2 ص541). زمینی است از آن قبیلتی از بربر به اقصای مغرب و این نام بر قبیله و زمین هر دو اطلاق شود و سپر لمطیّ منسوب بدانجاست. ابن مروان گمان برده است که مردم این قبیله وحوش را صید کنند و پوست آنان را در شیر تازه دوشیده بخیسانند و از آن سپر سازند که شمشیر برنده بر وی کارگر نباشد. (از معجم البلدان). زمینی است مر گروهی را به بربر، سپر را به وی نسبت کنند، پوست را یک سال در شیر تر نهند، بعد از آن سپر سازند و سپر آن چندان محکم و استوار گردد که تیغ بر آن کارگر نشود.

لمطی.

[لَ طی ی] (ص نسبی) منسوب به لَمْطَة.

لمطیة.

[لَ طی یَ] (ص نسبی) منسوب به لَمطة: دروق لمطیة؛ سپر لمطی. و رجوع به لمطة شود.

لمظ.

[لَ مَ] (ع اِ) لُمظة. سپیدی لب زیرین اسب. (منتهی الارب).

لمظ.

[لُ مُ] (ع اِ) جِ لمظة. (مهذب الاسماء).

لمظ.

[لَ] (ع مص) زبان گرد دهن برآوردن. (زوزنی). زبان را گرد دهان برآوردن بعد از خوردن طعام جهت فراگرفتن لُماظة. || لب لیسیدن.(1) || فراگرفتن مزهء طعام را. || چشیدن. || حق کسی را دادن. (منتهی الارب).
(1) - در منتخب اللغات آب لیسیدن آمده است. اقرب الموارد نویسد: لَمَظَ الماءَ؛ ذاقه بطرف لسانه.

لمظة.

[لُ ظَ] (ع اِ) سپیدی لب زیرین اسب. لَمَظ. || سپیدی هر دو لب. || سپیدی یکی از دو لب. || نکته ای سیاه در دل. || نکته ای از سپیدی دل. (از لغات ضدّ). و فی حدیث علی علیه السلام: و الایمان یبدو لُمظةٌ فی القلب کلما ازداد الایمان ازدادت اللمظة. || اندک از روغن که به انگشت برداشته شود. || اندکی سپیدی در دست اسب یا در پای آن بر مویهای گرداگرد سم. (منتهی الارب).

لمظة.

[لُ مَ ظَ] (ع اِ) پارهء طعام. ج، لُمظ. (مهذب الاسماء).

لمع.

[لُ مَ] (ع اِ) جِ لُمْعة . (اقرب الموارد) :توقع از ایام ایشان داشتن به لمع سراب مغرور شدن است. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چون مرا ماهی برآمد با لمع
پس چرا باشم غباری را تبع.مولوی.
آبگینه هم بداند از غروب
کآن لمع بود از مه تابان خوب.مولوی.
وآن طبیب و آن منجم در لمع
دید تعبیرش بپوشید از طمع.مولوی.
موسیا کشف لمع بر که فراشت
آن مخیل تاب تحقیقت نداشت.مولوی.
زآنکه آن تقلید صوفی از طمع
عقل او بربست از نور لمع.مولوی.

لمع.

[لَ] (ع اِمص) صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لمع نزد شعرا آن است که در بیت بعض الفاظ عربی به ترکیب مفید آرد. و اگر آن ترکیب، ترکیبی باشد که به چیزی مصطلح شده باشد، یا به مثل یا به لطیفه و یا به حکمتی و یا غیر آنها زیبا آید. مثاله:
کسی که دید در عالی تو از حیرت
بگفت اشهد ان لا اله الا الله.؟
کجا ما و کجا شهر مدائن
غلط کردیم المقدور کائن.؟
کذا فی جامع الصنایع. و رجوع به ملمع شود.

لمع.

[لَ] (ع مص) لَمعان. درخشیدن و روشن شدن. (منتهی الارب). درخشیدن. (زوزنی) (تاج المصادر) (دهار) :
از عکس و لمع انجم رخشنده هر شبی
تا آسمان به گونهء پیروزه طارم است.
زوزنی.
|| به دست اشاره کردن. || پریدن مرغ. || آشکارا شدن از در و برآمدن کسی. (منتهی الارب). || سپید گردیدن. لکه کردن. (دزی)(1).
(1) - Tacher. Tacheter.

لمعات.

[لَ مَ] (ع اِ) جِ لَمعة(1).
- اشعة اللمعات؛ نام کتابی از جامی و آن شرح لمعات فخرالدین عراقی است.
(1) - حرف تاء در لمعة وحدت راست و لمعة از مصدر لمع، درخشیدن باشد به معنی یک درخش، یک تابش، روشنی.

لمعان.

[لَ مَ] (ع مص)(1) لَمْع. درخشیدن. (تاج المصادر). بُروق. تلالؤ. تابش. درخشیدن. درفشیدن. تافیدن. تابیدن. لُموع :و روز کور را از لمعان آفتاب تابستان چه تمتع تواند بود. (تاریخ بیهق ص4). و لمعان انوار سروری در جبین او مبین گشته. (گلستان). || اشارت کردن. لمع.
(1) - Rayonnement.

لمعانی عباسی.

[لَ مَ عَبْ با] (اِخ) لمغانی عباسی. شاید شاعری باستانی است و شعر او در بعض نسخ لغت نامهء اسدی به شاهد آمده است. از آنجمله:
ای میر شاعرانت همه ژاژند
من ژاژ نی و لیکن فرغستم.

لمعظة.

[لَ عَ ظَ] (ع ص) رجلٌ لَمْعَظَةٌ؛ مرد آزمند سخت لیسنده (مقلوب لعمظة). (منتهی الارب).

لمعة.

[لُ عَ] (ع اِ) ارهء گیاه خشک میان گیاه تر. ج، لِماع. (منتهی الارب). پاره ای از گیاه که خشک شده و سپید شده باشد. (منتخب اللغات). || گروه مردم. (منتهی الارب). گروه آدمیان. (منتخب اللغات). || پاره ای از عضو که خشک ماند در وضو و غسل. (منتهی الارب). آنجا که آب بوی نرسد در غسل و طهارت. (مهذب الاسماء). || اندکی از زندگانی. || جای درخشان رنگ از اندام. (منتهی الارب). و سپیدی که بر سر باشد. (منتخب اللغات). ج، لُمع.

لمعة.

[لَ عَ] (ع اِ) لمعه. یک درخش. روشنی، پرتو : لمعه ای از فیض نور بحر است اساس و ایالت خطهء وجود او بازداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص7). رساله ای در ذکر صحابه رضوان الله علیهم که لمعه ای است از بوارق بیان و حدائق بنان او. (ترجمهء تاریخ یمینی ص274). از وقت لمعهء فلق تا وقت مسقط شفق با طلایع مرگ به بازی درآمدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص394). نصربن الحسن بدین لمعهء برق منخدع گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). همه شب سمیر کواکب و مسیر مراکب بودم تا لمعهء کهولت صبح در مفارق شباب شب بدمید. (ترجمهء تاریخ یمینی ص31). و اگر این اندیشه بر خاطر گذرد حاصلی جز آن نباشد که قاموس را ناموس برود و از شعلهء زبان بلکه از لمعهء سنان گیلانیان خود را در معرض خطر آورده باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص65).
تو در میان خلایق به چشم اهل نظر
چنانکه در شب تاریک لمعهء نوری.
سعدی.
درآمدی ز درم کاشکی چو لمعهء نور
که بر دو دیدهء ما حکم او روان بودی.
حافظ.
حافظ چه می نهی دل، تو در خیال خوبان
کی تشنه سیر گردد از لمعهء سرابی.حافظ.

لمعه ارامنه.

[لَ عَ اَ مِ نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در 33500گزی باختری خداآفرین و 28هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی و دارای 79 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمعه اسلام.

[لَ عَ اِ] (اِخ) دهی جزء دهستان منجوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در 35هزارگزی باختری خداآفرین و 35500گزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل و دارای 86 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمعه دشت.

[لَ عَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد، واقع در 9500گزی باختر هروآباد و پنج هزارگزی شوسهء هروآباد به میانه. کوهستانی، معتدل و دارای 762 تن سکنه. آب آن از دو رشته چشمه. محصول غلات، حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمعی.

[] (اِخ) نام دو تن از شعرای قرن نهم عثمانی: یکی درویش فرزند لامعی و ملازم خیرالدین افضل، از خواجگان سلطان سلیمان خان و این مطلع او راست:
فکر زلفکدر شب فرقنده جان اکلنجله سی
کیجه ایله مرغک اولور آشیان اکلنجه سی. دیگری عبدالله، از مردم بروسه اسلامبول ملازم چیوی زاده در اسلامبول. (از قاموس الاعلام ترکی).

لمعیة.

[لَ عی یَ] (اِخ) از مخلافهای یمن. (از معجم البلدان).

لمغان.

[لَ] (اِخ) لامغان. لمغانات. (رجوع به هر دو کلمه شود). لنبگ. (ماللهند ص206). شهری است از دیار سند از اعمال غزنین. شهری است (به حدود هندوستان). برمیانه، بر کنار رود نهاده و بارگه هندوستان است و جای بازرگانان است و اندر او بتخانه هاست و در این شهر بازرگانان مسلمانانند مقیم و آبادان است و بانعمت. (حدودالعالم). نام شهری بوده میان غور و غزنین. علاءالدین حسین بن حسین غوری، ملقب به جهانسوز که با سلاطین غزنویه مخاصمه داشته و غزنین را گرفته و آتش زده گفته است:
جهان داند که من شاه جهانم
چراغ دودهء ساسانیم
علاءالدین حسین بن حسینم
اجل بازیگر نوک سنانم
بر آن بودم که از لمغان به غزنین
به تیغ تیز جوی خون برانم
ولیکن گنده پیرانند و طفلان
شفاعت میکند بخت جوانم.
و این شهر از بلاد کابل و بانی آن شهر لام نام داشته و چون به منزلهء خانهء او بوده به لام خان موسوم شده و لمغان مخفف و مبدل آن است چه در پارسی خاء با غین تبدیل می یابد. (آنندراج) : تا نواحی لمغان که معمورترین آن نواحی بود مستخلص گردد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص39).
پس از چند روزی که در راه راند
جنیبت به اقطاع لمغان رساند.
شهابی (از جهانگیری).

لمغان.

[لَ] (اِخ) (رود...) نام رودی که از حدود لمغان و دینور (ظ: دپنور) از کوه بگشاید و بر حد بنیهار (بنیها) بگذرد از سوی جنوب و بر حدود مولیان بگذرد... در دریای عظیم افتد. (حدودالعالم ص27).

لمغانات.

[لَ] (اِخ) ناحیهء لمغان. رجوع به تاریخ شاهی صص331-332 شود.

لمغانی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لمغان. موضع و ناحیتی است در جبال غزنه. (سمعانی ورق 496).

لمفاوی.

[لَ] (ص نسبی)(1). لنفاوی. رجوع به لنفاوی شود.
(1) - Lymphatique.

لمق.

[لَ] (ع مص) نوشتن. (منتهی الارب). نبشتن. (زوزنی). || محو و پاک کردن. (منتهی الارب). ستردن (هو من الاضداد). (زوزنی). || به کف بر چشم زدن. (منتهی الارب). || چشم مالیدن. (منتهی الارب) (منتخب اللغات). || دیدن. نگریستن. یقال: لمقته ببصری مثل رمقته. (منتهی الارب).

لمق.

[لَ مَ] (ع اِ) لمق الطریق؛ میانهء راه. (منتهی الارب).

لمق.

[لُ مُ] (ع ص، اِ) جِ لامق. (منتهی الارب).

لمک.

[لَ مَ](1) (اِخ) نام پدر نوح پیامبر. لامک. و رجوع به لامک شود. لمکان. (برهان) :
باد امرش چو امر روح ملک
باد عمرش چو عمر نوح و لمک.سنائی.
ادریس و جم مهندس، موسی و خضر بنّا
روح ملک مزوق نوح لمک دروگر.
خاقانی.
در قاموس مقدس آمده که لمک به معنی قوی است و دو نفر بدین اسم نامیده می شوند: لمک پسر متوشلیخ و پدر نوح که 77 سال زندگی کرد(2). || لمک بن متوشائیل که از نسل قائین و طبقهء پنجمین متسلسله از آدم بود. (قاموس کتاب مقدس). صاحب تاریخ سیستان گوید: از متوشلخ لمک بیامد و لمک مرد بزرگوار باقوّت بود، قینوش بنت برکائیل بن محوائیسل را به زنی کرد. نوح از او بیامد و آن نور (نور محمد ص) پیدا، لمک آن عهد به نوح پیوسته کرد و او قبول کرد. (تاریخ سیستان ص42). سمعانی در انساب او را جدّ چهلم حضرت نبوی شمرده است. (سمعانی ورق 4).
(1) - در برهان به سکون حرف دوم ضبط است. Lameche.
(2) - صاحب مجمل التواریخ از تاریخ پسر جریر گوید: «پدر نوح لمک را نهصد و چهل و هشت سال عمر بود». (مجمل التواریخ ص186).

لمک.

[لَ] (ع اِ) سرمه یا نوعی از آن. لَماک. || (مص) نرم کردن خمیر. (منتهی الارب).

لمکان.

[لَ] (اِخ) نام پدر حضرت نوح. (جهانگیری) (برهان). رجوع به لمک و لامک شود.

لملم.

[لَ لَ] (ع ص) گرد و فراهم آمدهء بسیار. یقال: حیٌ لملم و جیشٌ لملم؛ ای کثیر. (منتهی الارب).

لم لم.

[] (اِ) به لغت مغربی قطف بحری است. (فهرست مخزن الادویه).

لملمة.

[لَ لَ مَ] (ع مص) گرد گردانیدن.(1)یقال: لملم الحجر اذا اداره. (منتهی الارب).
.(دزی)
(1) - Ramasser.

لملمه.

[لُ لُ مَ / مِ] (اِ) انبوهی و ازدحام عدهء کثیر از هر چیزی در حال جنبش: لملمهء بچه. لملمه شپش. لملمهء مگس. لملمهء کرم.
- لملمهء شپش شدن سر و جز آن؛ بی نهایت شدن شپش آن و این از مادهء لملم عرب آمده است: سرش لُملمهء شپش شده است. رجوع به لملم شود.

لم لو.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دَیکلیهء بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 24هزارگزی جنوب هوراند و 6هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، معتدل و دارای 280 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات و سردرختی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لملوم.

[لَ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب).

لمم.

[لِ مَ] (ع اِ) جِ لِمّة. (منتهی الارب). رجوع به لِمّة شود.

لمم.

[لَ مَ] (ع اِ) نوعی از دیوانگی. (منتهی الارب). نوعی از جنون. (منتخب اللغات). || گناه صغیره. (منتهی الارب). گناه خرد. (ترجمان القرآن جرجانی). || نزدیکی به گناه. منه قوله تعالی : الذین یجتنبون کبائر الاِثم و الفواحش الاّ اللمم. (قرآن 53/32) (منتهی الارب). || زلت. (منتخب اللغات). || بسیار و سخت. (مهذب الاسماء)(1).
(1) - چنین است در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء و در دو نسخهء دیگر، لمّ آمده است و در منتهی الارب دیده نشد.

لمن الملک.

[لِ مَ نِلْ مُ] (ع جملهء اسمیه استفهامی) پادشاهی کِراست؟ کراست پادشاهی؟ اقتباس از آیهء شریفهء: لمن الملک الیوم لله الواحد القهار. (قرآن 40/16) :
لمن الملک بخواندی تو امیرا به یقین
یا قلیل الفئة کد زادوران لشکر کام.(1)
محمدبن وصیف سکزی.
- کوس لمن الملک زدن یا لمن الملک زدن؛دعوی پادشاهی جهان داشتن. دعوی مالکیت کردن :
وقت است اگر زنم لمن الملک چون شبی
تا روز در کنار من آخر مقام کرد.
مختاری.
آن دلبر عیار من ار یار منستی
کوس لمن الملک زدن کار منستی.سنائی.
کیست در این دستگه(2) دیرپای
کو لمن الملک زند جز خدای.
نظامی (مخزن الاسرار ص 3).
نکند گوش به پیرایهء معزولی خط
حسن غافل لمن الملک زنان است هنوز.
صائب.
خوش درآ می خور در قصر ملک خرم و شاد
ز تکبر لمن الملک چه خوانی بر شاه.؟
(1) - شاید: با قلیل الفئة کت داد بر آن لشکر کام.
که اشاره است به آیهء کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة. (قرآن 2/249). (تاریخ سیستان حاشیهء ص211).
(2) - ن ل: دایرهء.

لمنتی.

[لِ مُ] (اِخ)(1) پیر ادوار. سیاستمدار فرانسوی، مولد لیون (1762-1826 م.).
(1) - Lemonty.

لمند.

[لُ مُ] (اِخ)(1) شارل فرانسوا، آبه. نحوی فرانسوی، مولد شلنس (1727-1794 م.).
(1) - Lhomond.

لمندگی.

[لَ مَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لمنده.

لمنده.

[لَ مَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لمیدن. که لمد. که یک بری راحت را دراز کشد.

لمنس.

[لِ نُ] (اِخ)(1) نام جزیره ای (به دریای اژه) از مجمع الجزایر یونان، دارای 2000 تن سکنه. و آن در زمان داریوش کبیر فتح و از یونانیان گرفته شد. (ایران باستان ج1 ص 626، 627 و 629) : و شخص الی جزیرة لمنوس (جالینوس) لیری عمل الطین المختوم. (عیون الانباء ج1 ص82) (القفطی ص125).و رجوع به لمنی شود.
(1) - ile de Lemnos.

لمنسیه.

[لِ نُ سی یَ] (ص نسبی) منسوب به جزیرهء لِمنس: خواتیم لمنسیه. مغرة لمنسیه.

لمنوسو.

[لُ مُ نُ سُوْ] (اِخ) شاعر و مؤلف روس، مولد کلمگوری (1711-1765 م.).

لمنی.

[لِ مُ] (اِخ) لیمنوس. یکی از شمالی ترین جزایر بحر سفید، ملحق به آناطولی میان ساحل آناطولی و آینوروز به یک فاصلهء مساوی و در عین حال دماغهء بلاوه که انتهای شمالی آن می باشد کمی قبل از ْ40 از خط عرض شمالی جای گرفته و از میان 23 از خط طولی شرقی میگذرد و دو خلیج پارادیس و مودروس از سمت شمال و جنوب به یکدیگر نزدیک گشته برزخی به شکل خورجین ترکی به وجود می آورد. طول آن از طرف مشرق به سوی مغرب به 34 و عرض آن از شمال به جنوب به 30هزار گز بالغ گردد و 47هزار گز مربع مساحت دارد و دارای 22000 تن سکنه است. مرکز آن نیز به لمنی موسوم و آن هم در ساحل غربی واقع شده است، ولی بومیان نام قاسترو (یعنی قلعه) به وی داده اند. نام قدیم آن میرینه است و در ساحل شرقی آن در میان دو خلیج قوکیتو و مودروس باز به نام مودروس و آغریونیسی سه قصبهء کوچک هست. مدتهای مدید به صورت یک قضا اداره میشده، ولی بعدها جزیرهء امروزی را با جزایر بوزجه آطه و بوزبابا آیوستراتی متصل ساخته و سنجاقی، ملحق به جزایر تشکیل داده اند. جزیرهء لمنی اص یک قضا محسوب میشود. و از 17 قریه ناحیه ای موسوم به موندروس تشکیل یافته و جزیرهء بوزبابا از جزایر سه گانهء دیگر به شکل یک ناحیه ملحق به مرکز لوا درآمده و دو جزیرهء امروز و بوزجه آطه در شکل یک قضا اداره میشوند. کلیهء سنجاق را 3 قضا و 2 ناحیه و 41 قریه است. این جزیره از اراضی برکانی تشکیل شده تل های مرتفع سیصد و چهارصد متری و موادّ کثیرهء برکانی حکایت دارند که وقتی آتشفشانی در این جزیره بوده است. نهری در این سرزمین دیده نمیشود، ولی چشمه ها و آبهای گرم فراوان دارد. لمنی خاک حاصلخیزی دارد و جو و حبوبات دیگر و انگور و انجیر آنجا به دست می آید. جنگل ندارد، ولی دارای چراگاههای خوبی است. در زمان سلطان محمدخان ثانی این جزیره از وندیکها گرفته شد. (از قاموس الاعلام ترکی).

لمو.

[لِ مُ] (اِخ)(1) فردریک. حجار فرانسوی، مولد لیون (1773-1827 م.). سازندهء مجسمه هانری چهارم که در «پُن نوف» (پل جدید) بر روی رود سن در پاریس نصب شده است.
(1) - Lemot.

لموان.

[لُ] (اِخ)(1) لوپر. نام شاعری متوسط از فرانسه، مولد کلرمون آن باسینیی (1602-1672 م.).
(1) - Lomoyne.

لموان.

[لُ] (اِخ)(1) نقاش و مصور تاریخ فرانسوی، مولد پاریس (1737-1688).
(1) - Lemoyne.

لموان دیبرویل.

[لُ بِرْ] (اِخ)(1) ملاح مشهور فرانسوی، مولد منترآل (1661-1706 م.). وی محدث لوئیزیان است و در کانادا کسب شهرت کرده.
(1) - Lemoyne D'lberville.

لموانیه.

[لُ یِ] (اِخ)(1) پیر. ستاره شناس فرانسوی، مولد سن سور نزدیک ویر (1676-1757 م.).
(1) - Lemoinnier.

لموانیه.

[لُ یِ] (اِخ) کامیل. رمان نویس بلژیکی، از جملهء طبیعیون، مولد ایکسل - بروکسل (1844-1913 م.).

لموئه.

[لُ ءِ] (اِخ)(1) پیر. معمار فرانسوی، مولد دیژن (حدود 1591-1669 م.). سازندهء گنبدها و جلوخانهای «وال-دو-گراس» به پاریس.
(1) - Lemuet.

لموئیل.

[] (اِخ) (به معنی مقدس خدا) اسم پادشاهی که مادرش وی را پند و اندرز همی داد (امثال سلیمان 31:1-9) و یهود را گمان چنان است که لموئیل همان سلیمان است و دیگران او را شخص غیرمعروف دیگری دانند. (قاموس کتاب مقدس).

لموح.

[لَ] (ع ص) درخشنده. (منتهی الارب).

لموس.

[لَ] (ع ص، اِ) شترماده ای که در فربهی وی شک باشد. ج، لُمس. (منتهی الارب). آن اشتر که کوهانش بمجند تا فربه است یا نه. (مهذب الاسماء). || پسرخوانده. || آنکه در گوهر و حسب وی عیبی باشد. (منتهی الارب).

لموسة.

[لَ سَ] (ع اِ) راه، بدان جهت که گم شده به دست بساید آن را تا نشان سفر دریابد پس بشناسد. (منتهی الارب).

لموص.

[لَ] (ع ص) نیک دروغگوی. || بسیار فریبندهء مکار. || به چشم اشارت کننده. (منتهی الارب).

لموع.

[لُ] (ع مص) درخشیدن. || (اِ) جِ لُمعة. روشنی ها و تابشها. (غیاث).

لموک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان نوکندکا از بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در پنج هزارگزی شمال شاهی و 1500گزی باختر راه شوسهء شاهی به ساری و 250200گزی تهران میان سیاه رود و یوزباشی. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 490 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سیاه رود. محصول آنجا برنج، پنبه، کنف، غلات، کنجد و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). نام موضعی به نوکندکای ساری. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص121).

لم و لانسلم.

[لِ مَ وَ نُ سَلْ لِ] (ع جملهء اسمیه) برای چه، و استوار نمی داریم. و آن در مباحثه هنگام انکار قول طرف گفته شود :
فقیهان طریق جدل ساختند
لم و لانسلم درانداختند.سعدی.

لمؤلفه.

[لِ مُ ءَلْ لِ فِ] (ع جملهء اسمیه) یعنی مؤلف این کتاب راست.

لمومة.

[لَ مَ] (ع ص) گردآورنده. یقال: دارنا لمومة؛ ای تجمع الناس و تربهم. (منتهی الارب).

لموویس.

[لِ مُ] (اِخ)(1) مردم مستقر گلوا به عهد رومی در لیموزین کنونی.
(1) - Lemovices.

لمة.

[لَمْ مَ] (ع اِ) دیوانگی. یقال: اصابته من الجن لمة. هو المس او القلیل منه. || چیزی اندک. || سختی روزگار. (منتهی الارب). سختی زمانه. (منتخب اللغات). یقال: اعیذه من حادثات اللمة، فیقال هی الدهر و الشدة و انشد الفراء :
عَلّ صروف الدهر او دولاتها
یدلننا اللمة من لماتها.(منتهی الارب).

لمة.

[لُ مَ] (ع اِ) یاران. || گروه از سه تا ده. (منتهی الارب). گروهی از زنان. (مهذب الاسماء). || همزاد مرد. (منتهی الارب). همزاد. (دهار) (مهذب الاسماء). || هم شکل و مانند. (منتهی الارب). مانند. (دهار). || پیشوا. (منتهی الارب).

لمة.

[لِمْ مَ] (ع اِ) موی پیچه. (منتهی الارب). موی تا زیر نرمهء گوش فروآویخته. ج، لمم، لمام. الشعر الذی یجاوز الاذن فاذا بلغت المنکبین فهی جمة. (بحر الجواهر) (منتهی الارب). موی تا دوش. موی تا به دوش رسیده. (مهذب الاسماء). موی که از بناگوش گذشته باشد. (غیاث): لمة مشیطة؛ [ موی ]شانه کرده. || آنچه پراکنده شود از سر میخ فروکوفته به سنگ. (منتهی الارب).

لمة.

[لِمْ مَ] (اِخ) (ذوال ...) نام اسب عکاشة بن محصن. (منتهی الارب).

لمه.

[لَ مَ / مِ] (ترکی، پسوند) کلمهء ترکی است و چون مزید مؤخری در بعض کلمات ترکی مستعمل در فارسی درآید. مزید مؤخری است در کلمات مأخوذه از ترکی و مجموع مرکب صورت اسم مصدری است که به معنی اسم است: تولمه (آتش سرخ کن یا آتش گردان)، سوزلمه (چلو صافی)، چالمه (یخدان چرمین)، چاتلمه (دُم دُم)، بقلمه (گوسفند درست بریان)، دلمه (غذائی از گوشت و لپه پخته در برگ مو یا کلم پیچیده) قابلمه (باطیهء دردار)، تابلمه (رشته ای چند به هم تافته). و گاه اسم مصدر، چون: کفلمه (از: کف عربی + لمه) و دیشلمه (از: دیش، دندان + لمه).

لمه.

[لُمْ مَ] (ع ص، اِ) یار سفر. || مونس. غمخوار (واحد و جمع در وی یکسان است). (منتهی الارب).

لمهج.

[لَ هَ] (ع ص) لبنٌ سمهج لمهج؛ شیر چربناک شیرین. (منتهی الارب).

لمه هونی.

[لُ مِ] (اِخ) دهی جزء دهستان کیوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز، واقع در 17هزارگزی جنوب خاوری خداآفرین و 26هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. کوهستانی، گرمسیر، مالاریائی و دارای 45 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لمی.

[لَ / لُ / لِ ما] (ع اِمص) گندم گونی لب یا اندکی سیاهی آن که به حسن و ملاحت انجامد. (منتهی الارب).

لمی.

[لِمْ می] (ص نسبی) منسوب به لمّ.(1)مقابل انی(2): برهان لمی؛ دلیل لمی. الانتقال من المؤثر الی الاثر. تعلیل. استدلال از علت به معلول و مقابل ان که استدلال از معلول به علت است. و رجوع به برهان و لم شود.
(1) - Demontrer a priori. Demonstration a priori.
(2) - Demonstration a posteriori.

لمی.

[لَ ما] (ع مص) اَلمی گردیدن مرد؛ یعنی گندم گون یا سیاه شدن لب او. (منتهی الارب). سیاهی لب و گندم گونی آن و آن نزد عرب حسن است.

لمیاء.

[لَمْ] (ع ص) تأنیث المی. زن سیاه یا گندم گون لب: شفة لمیاء؛ لبی سیاه فام. (مهذب الاسماء).

لمیاء.

[لَمْ] (اِخ) بنت محمد القزاز. محدثة سمعت علی الجمال عبدالله الهیثمی الجزء الاول من فوائد الصلقی. و اجاز لها جماعة من المتأخرین و توفیت فی القرن التاسع للهجرة. (اعلام النساء ج3 ص1362).

لمیج.

[لَ] (ع ص) بسیارخوار. || بسیار آرمندهء با زنان. || سمیج لمیج، از اتباع است. (منتهی الارب).

لمیدگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لمیده.

لمیدن.

[لَ دَ] (مص) یکبری بر بالش یا مخده تکیه کردن برای تمدّد اعصاب. لم دادن. والمیدن. واکشیدن. آرمیدن. به یک جانب بدن به راحت دراز کشیدن. نیمه دراز بر جای نرمی تکیه کردن. و رجوع به لم دادن شود.

لمیدنی.

[لَ دَ] (ص لیاقت) درخور لمیدن. که لمیدن او ضروری است.

لمیده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف / نف) به یک جانب بدن به راحت دراز کشیده. لم داده.

لمیر.

[لُ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان سالم بخش مرکزی شهرستان طوالش، واقع در 14هزارگزی جنوب هشتپر و طرفین شوسهء انزلی به آستارا. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 1520 تن سکنه. آب آن از رود کلاسیرا. محصول آنجا برنج، غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان شال و جوراب بافی است و در تابستان مردم به ییلاق بشم میروند. دبستانی دارد و از سه محلهء بالا و پائین واله ده تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لم یزرع.

[لَ یُ رَ](1) (ع ص مرکب) بایر. ویران. مقابل مزروع و دایر: زمین لم یزرع؛ بایر. اراضی لم یزرع؛ ویران که کشت نشود.
(1) - لم یزرع به ضم یاء و فتح راء صحیح است به صیغهء مجهول، ولی در تداول عامهء فارسی زبانان به فتح یاء است.

لم یزل.

[لَ یَ زَ] (ع ص مرکب) آنکه همیشه بوده است. پایدار. جاودان همیشه و پاینده و بی زوال و عبارت از ذات حق تعالی (و لم یزل در اصل یزال بود، و چون لم جازم بر یزال درآوردند آخرش را جزم کردند الف به التقای ساکنین افتاد). (غیاث): موجود لم یزل؛ قدیم :
ای به گزین حضرت سلطان خسروان
وی جد تو گزیدهء سلطان لم یزل.سوزنی.
به توکل زیید و روزی را
وجه جز لطف لم یزل منهید.خاقانی.
ناگزیر جملگان حی قدیر
لایزال و لم یزل فرد بصیر.مولوی.
چون موسی بر لم یزل و لایزال حکمی کرد که او را استحقاق نبود داغ فرمان بر جبین خیال او نهادند. (کلیات سعدی مجلس سوم ص11). تا وقتی که سلطان لم یزل و پادشاه ذوالمنن موقف سلطانی را به فضل رأفت و مرحمت بیاراست. (ترجمهء محاسن اصفهان ص14).

لم یزلی.

[لَ یَ زَ] (ص نسبی) منسوب به لم یزل. جاودانی. همیشگی. سرمدی :
بقا و عمر ورا در صحیفهء ازلی
به خط لم یزلی «دام عالیا» دیدن.سوزنی.

لمیس.

[لَ] (ع ص) زن نرم و نازک پوست. (منتهی الارب).

لمیس.

[لَ] (اِخ) ابوسلمی من اعراب البصرة. روی حدیثه عمروبن جبلة. ذکره ابن مندة مختصراً. (الاصابة ج6 ص9).

لمیس.

[لَ] (اِخ) جارة عبدالله بن طاهر. مغنیة من مغنیات العصر العباسی المجیدات صنع اسحاق الموصلی لحنة:
اما وی ان المال غاد و رائح
و یبقی من المال الاحادیث و الذکر
و قد علم الاقوام لو ان حاتماً
یرید ثراء المال کان له وفر.
و کان اسحاق کثیرالملازمة لعبدالله بن طاهر ثم تخلف عنه مدة و ذلک فی ایام المأمون فقال عبدالله للمیس جاریته: خذی لحن اسحاق فی:
اما وی ان المال غادٍ و رائح، فاخلعیه علی
و هبت شمال آخر اللیل قرة
و لا ثوب الا بردها و ردائیا
و القیه علی کل جاریة تعلمینها و اشهریه و القیه علی من یجیده من جواری زبیدة و قولی اخذته من بعض عجائز المدینة. ففعلت و شاع امره حتی غنی به بین یدی المأمون فقال المأمون للجاریة: ممن اخذت هذا؟ فقالت: من دار عبدالله بن طاهر من لمیس جاریته و اخبرتنی انها اخذته من بعض عجائز المدینة. فقال المأمون لاسحاق: ویلک قد صرت تسرق الغناء و تدعیه اسمع هذا الصوت. فسمعه فقال: هذا و حیاتک لحن و قد وقع علیّ فیه نقب من لص حاذق و انا اغوص علیه حتی اعرفه ثم بکر الی عبدالله بن طاهر فقال: أ هذا حقی و حرمتی تأخذ لمیس لحن فی اما وی ان المال غادٍ و رائح. فتغنیه فی و هبت شمال و لیس بی ذلک ولکن بی انها فضحتنی عند الخلیفة و ادعت انها اخذته من بعض عجائز المدینة. فضحک عبدالله و قال: لو کنت تکثر عندنا کما کنت تفعل لم تقدم علیک لمیس و لا غیرها. فاعتذر فقبل عذره و قال له: ای شی ء ترید؟ قال: ارید ان تکذب نفسها عند من القته علیها حتی یعلم الخلیفة بذلک. قال: افعل و مضی اسحاق الی المأمون و اخبره القصة فاستکشفها من لمیس حتی وقف علیها و جعل یعبث باسحاق بذلک مدة. (اعلام النساء ج3 ص1363).

لمیس.

[لَ] (اِخ) از اعلام زنان است. (منتهی الارب). رجوع به عقدالفرید ج5 ص116 شود.

لمیس.

[لَ] (اِخ) بنت علی بن حارث، زن عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی و مادر عبدالله و بکر و ام عمار. (سیرة عمر بن عبدالعزیز ص275).

لمیک.

[لَ] (ع ص) مرد سرمه کرده چشم. (منتهی الارب).

لم یکن.

[لَ یَ کُ] (اِخ) نام سوره نودوهشتم قرآن که دارای هشت آیه و مدنی است. نام دیگر آن «بَیِّنه» است.

لمینون.

[] (اِ) قنطوریون صغیر است. (فهرست مخزن الادویه).

لن.

[لَ] (ع حرف) حرف نفی اَبد یعنی هرگز. هرگز نه. نه. لن معناهُ هرگز نه و هی حرف نفی و نصب و استقبال... (منتهی الارب).

لن.

[] (اِ) به هندی ملح است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لن.

[لَ] (اِخ)(1) (سَن...) پاپ مسیحی ظاهراً از سال 64 تا 76 م.
(1) - Lin.

لنا.

[لَ] (ع حرف جر + ضمیر) (از: لَ + نا) ما را. برای ما. از برای ما.

لنا.

[لِ] (اِخ)(1) نام شطی به سیبری که از یا کوتسک گذرد و به اقیانوس منجمد شمالی ریزد و 4599 هزار گز درازا دارد.
(1) - Lena(la).

لناپ.

[لِ] (اِخ) از اقوام و طوایف اصلی آمریکای شمالی. آنان در بدو ورود اروپائیان در مغرب سلسلهء جبال آلکانی ساکن و به قبائل و شعبات بسیار مُنشعب بوده اند.

لناتو.

[لُ تُ] (اِخ)(1) نام شهری به ایتالیا (برسیا) و دارای 6500 تن سکنه.
(1) - Lonato.

لنان.

[] (اِخ) نام موضعی به جنوب ایران و ظاهراً به خوزستان. رجوع به الکامل ابن اثیر ج7 ص103 شود.

لنب.

[لُمْبْ] (ص) بزرگ و سنگین. (آنندراج) :
بتر از بتر چیست بدمستِ لُنب
کنارت پرافعی است بر خود مجنب.
نزاری قهستانی.

لنباک.

[لَمْ] (اِخ) نام طایفه ای که ذکر آن در باج پران و سنگهت آمده است. رجوع به ماللهند بیرونی ص152 شود.

لنبان.

[لَمْ] (ص، اِ) زنی را گویند که از قحبگی و فاحشگی گذشته به قیادت و قوادگی مشغول باشد.(1) یعنی کنیزها و دخترخانها به هم رساند و به قحبگی اندازد. (برهان). صاحب آنندراج گوید: لنبان ترکیبی است از لَن به معنی آلت تناسل رجال و دیگر بان که افادهء معنی محافظ و نگهبان و مراقب کند :
ملامتشان مرا میداشت گفتی
چو مهمانی به بنگاه عروسان
به خود گفتم عجب نبود که نفرت
کنند از صحبت لنبان لبیبان.نزاری.
(1) - جهانگیری آرد: زنکی را نامند که از فاحشگی و شادخواری گذشته به عبادت رسیده و مشغول بندگی باشد.

لنبان.

[لُمْ] (اِخ) نام محله ای به اصفهان. نام محلتی در مرکز اسپاهان. رفیع الدین شاعر از آنجاست. یاقوت گوید: ده بزرگی است به اصفهان و آن را دروازه ای باشد که بدان شهرت یافته (و هنوز برجاست). کمال اسماعیل در مدح رئیس لنبان گفته :
تا زبانم به کام جنبان است
در ثنای رئیس لنبان است.
(از جهانگیری).

لنباندگی.

[لُمْ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لنبانده. رجوع به لنبانده شود.

لنباندن.

[لُمْ دَ] (مص) (در تداول عوام) چیز نرم بزرگی را فروبردن. بلعیدن لقمهء نرم و بزرگ. با لقمه های بزرگ فروبردن. خوردن و فرودادن با ولع. با شره و حرص نیم خائیده فروبردن. لقمهء بزرگ را در یک سوی دهان تر کرده فروبردن. لنبانیدن.

لنباندنی.

[لُمْ دَ] (ص لیاقت) درخور لنباندن.

لنبانده.

[لُمْ دَ / دِ] (ن مف) لنبانیده. با لقمه های بزرگ نیم خائیده فروبرده.

لنبانندگی.

[لُمْ نَنْ دَ / دِ] (حامص) حالت و صفت لنباننده.

لنباننده.

[لُمْ نَنْ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لنباندن. فروبرندهء لقمه های بزرگ نیم جویده.

لنبانی.

[لُمْ] (ص نسبی) منسوب به لنبان، محلتی از اصفهان. منسوب به باب لنبان که محلهء بزرگی است در اصفهان. (سمعانی).

لنبانی.

[لُمْ] (اِخ) رئیس ابوالفضل اصفهانی. رجوع به رئیس ابوالفضل و تاریخ گزیده ج1 ص520 شود.

لنبانی.

[لُمْ] (اِخ) رفیع الدین. از شعرای مشهور اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری ایران و اهل قریهء لنبان نزدیک اصفهان است. او را دیوانی است مرتب. این دو بیت از قصیده ای که در مدح فخرالدین زیدبن حسن الحسینی سرود، نقل میشود :
جانا حدیث عشق ندانی کجا رسد
هرگز بود که دولت وصلت مرا رسد
من خود کیم که دولت وصلت طمع کنم
اینم نه بس که دوری هجرت به ما رسد.
(قاموس الاعلام ترکی).
رجوع به رفیع الدین شود.

لنبانیدن.

[لُمْ دَ] (مص) لنباندن. رجوع به لنباندن شود.

لنبانیده.

[لُمْ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لنبانیدن. لنبانده.

لنبر.

[لُمْ بَ](1) (اِ) (اصطلاح عامیانه) ران از طرف خلف. سُرین. (جهانگیری). کفل. (برهان). لُمبر. سرین فربه. و رجوع به لمبر شود.
(1) - صاحب برهان به فتح اول و ثالث آورده و گفته که به ضم اول و ثالث نیز آید.

لنبر.

[لَمْ بَ] (ص) مردم قوی هیکل و فربه و گنده و ناهموار. (برهان). فربه. چاق. صاحب انجمن آرا نویسد: مشتق از لُنب است و بر وزن عنبر خطاست که در فرهنگها و برهان آمده و به ضم اصح است و برخی از فرهنگها آن را تصحیف لُنبه دانسته اند.
- لنبر دادن؛ شکم دادن قسمتی از طاق بنائی.

لنبران.

[] (اِخ) نام جایی است در شعر خاقانی :
بر سر دریای تیلین تیغ کان روسیان
بر جزیرهء رویناس و لنبران انگیخته.
خاقانی.

لنبز.

[لُمْ بِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در ژِرس از ولایت اُش کنار رود ساو ب فرانسه. دارای 1188 تن سکنه.
]. lonbez ]
(1) - Lombez

لنبسر.

[لَمْ بَ سَ] (اِخ) لمبه سر. لنبه سر. نام قلعتی به رودبار قزوین که آنجا مرکزی از مراکز و قلعتی از قلاع اسماعیلیه بوده است. رجوع به لنبه سر و به لمبه سر شود.

لنبک.

[لُمْ بَ] (ص) مردم فربه و پرگوشت و ناهموار. (برهان). سمین. چاق.

لنبک.

[لُمْ بَ] (اِخ)(1) نام سقا و آبکشی بسیار کریم به عهد بهرام گور پادشاه ساسانی. داستان لنبک و میهمان شدن بهرام بر خوان وی و بخشیدن مال براهام یهود به لنبک را فردوسی در شاهنامه به نظم آورده است. رجوع به لنبک آبکش شود. خاقانی در اشارت بدین داستان گوید :
بهرام ننگرد به براهام چون نظر
بر نان و خوان لنبک سقا برافکند.خاقانی.
هرچند که لنبک دهد آسایش بهرام
بهرام به شاهی به و لنبک به سقائی.
خاقانی.
رجوع به مدخل بعد شود.
(1) - در برهان این کلمه به فتح اول ضبط شده است. صاحب آنندراج به استناد مقولات فرهنگ سروری آن را به ضم اول اصحّ دانسته، چه وی سقائی فربه بوده و گوید رشیدی و جهانگیری به کسر اول آورده اند.

لنبک آبکش.

[لُمْ بَ کِ کَ / کِ] (اِخ) نام سقائی جوانمرد و با خوان و گفتار خوش به روزگار بهرام گور پادشاه ساسانی و همان است که بهرام خواستهء براهام جهود را به وی بخشید. فردوسی شرح داستان را چنین منظوم داشته است :
چنان بد که روزی به نخجیر شیر
همی رفت با چند گرد دلیر
بشد پیرمردی عصایی به دست
بدو گفت کای شاه یزدان پرست!
دو مردند شاها! بدین شهر ما
یکی بانوا، دیگری بینوا
براهام مردی است پر سیم و زر
جهودی فریبنده ای بدگهر
به آزادگی لنبک آبکش
به آرایش خوان و گفتار خوش
بپرسید از این مهتران کی که اند(1)
ز گفتار این پیر سر بر چه اند
چنین گفت با او یکی پارسا
که ای نامور باگهر پادشا
سقایی است این لنبک آبکش
جوانمرد و با خوان و گفتار خوش
به یک نیمروز آب دارد نگاه
دگر نیمه مهمان بجوید به راه
نماند به فردا از امروز چیز
نخواهد که در خانه ماندش نیز
براهام بی بر جهودی است زفت
کجا زفتی او نشاید نهفت
درم دارد و گنج و دینار نیز
همان فرش دیبا و هر گونه چیز
منادی گری را بفرمود شاه
که رو بانگ زن پیش بازارگاه
که هر کس کز این لنبک آبکش
خَرَد آب، خوردن نباشَدْش خوش
همی بود تا زرد گشت آفتاب
نشست از بر بارهء زودیاب
سوی خانهء لنبک آمد چو باد
بزد حلقه بر چوب و آواز داد
منم سرکشی گفت از ایران سپاه
چو شب تیره شد بازماندم ز راه
بدین خانه امشب درنگم دهی
همه مردمی باشد و فرّهی
بشد شاد لنبک ز آواز او
وز آن خوب گفتار دمساز او
بدو گفت زود اندرآ ای سوار!
که خشنود بادا ز تو شهریار
اگر با تو ده تن بدی به بُدی
همه بر سرم یک به یک مه بدی
فرودآمد از اسب بهرام شاه
همی داشت آن باره لنبک نگاه
بمالید شادان به چیزی تنش
یکی رشته بنهاد بر گردنش
چو بنشست بهرام، لنبک دوید
یکی خوب شترنج پیش آورید
یکی چاره ای ساخت در خوردنی
بیاورد هر گونه آوردنی
به بهرام گفت ای گرانمایه مرد!
بنه مهره یاری کن از بهر خورد
چو نان خورده شد میزبان در زمان
بیاورد یک جام می شادمان
عجب ماند شاه از چنان جشن او
از آن چرب گفتار و آن تازه رو
بخفت آن شب و بامداد پگاه
از آواز او چشم بگشاد شاه
چنین گفت لنبک به بهرام گور
که شب بینوا بُد همانا ستور
یک امروز مهمان من باش و بس
اگر یار خواهی بخوانیم کس
بیاریم چیزی که خواهی بجای
یک امروز با من به شادی گرای
چنین گفت با آبکش شهریار
که امروز چندان نداریم کار
بشد لنبک و مشک چندی کشید
خریدار آبش نیامد پدید
غمی گشت و پیراهنش برکشید
یکی آبکش را به بر درکشید
یکی بود دستار در زیر مشک
به بازار شد گوشت آورد و کشک
به اندام کالوشه ای برنهاد
وز آن رنج مهمان همی کرد یاد
بپخت و بخوردند و می خواستند
یکی مجلس دیگر آراستند
ببود آن شب تیره با می به دست
همان لنبک آبکش می پرست
چو شب روز شد نیز لنبک برفت
بیامد به نزدیک بهرام تفت
بدو گفت روز و شبان شاد باش
ز رنج و غم و کوشش آزاد باش
بزن دست با من یک امروز نیز
چنان دان که بخشندهء جان و چیز
بدو گفت بهرام کاین خود مباد
که روز سدیگر نباشیم شاد
بر او آبکش آفرین کرد و گفت
که بیداردل باش و بابخت جفت
به بازار شد مشک و آلت ببرد
گروگان به پرمایه مردی سپرد
خرید آنچه بایست و آمد دمان
به نزدیک بهرام شد شادمان
بدو گفت یاری ده اندر خورش
که مرد از خورشها کند پرورش
از او بستد آن گوشت بهرام زود
برید و بر آتش خورشها فزود
چو نان خورده شد می گرفتند و جام
نخست از شهنشاه بردند نام
چو می خورده شد خواب را جای کرد
به بالین او شمع برپای کرد
به روز چهارم چو بفروخت هور
شد از خواب بیدار بهرام گور
بشد میزبان گفت کای نامدار!
ببودی در این خانهء تنگ و تار
در این خانه بی شک تن آسان نئی
گر از شاه ایران هراسان نئی
دو هفته در این خانهء بینوا
بباشی گر آید دلت را هوا
بر او آفرین کرد بهرام شاه
که شادان و خرمّ بزی سال و ماه
سه روز اندرین خانه بودیم شاد
ز شاهان گیتی گرفتیم یاد
بجائی بگویم سخنهای تو
که روشن شود زآن دل و رای تو
که این میزبانی ترا بر دهد
چو افزون کنی تخت و افسر دهد
بیامد چو گرد اسب را زین نهاد
به نخجیرگه رفت از آن خانه شاد
همی کرد نخجیر تا شب ز کوه
برآمد سبک بازگشت از گروه
پس از لشکر خویش بهرام تفت
سبک سوی خان براهام رفت
بزد در بدو گفت کز شهریار
بماندم چو بازآمد او از شکار
شب آمد ندانم همی راه را
نیابم همی لشکر شاه را
گر امشب بدین خانه یابم سپنج
نباشد کسی را ز من هیچ رنج
به پیش براهام شد پیشکار
بگفت آنچه بشنید از آن نامدار
براهام گفتا کز این در مرنج
بگویش که ایدر نیابی سپنج
بیامد فرستاده با او بگفت
که ایدر ترا نیست جای نهفت
بدو گفت بهرام با او بگوی
ز ایدر گذشتن مرا نیست روی
همی از تو خواهم یک امشب سپنج
نیازم به چیزیت ازیدر مرنج
چو بشنید پویان بشد پیشکار
به نزد براهام شد کاین سوار
همی ز ایدر امشب نخواهد گذشت
سخن گفتن و رای بسیار گشت
براهام گفتش که رو بی درنگ
بگویش که این جایگاه است تنگ
جهودی است درویش و شب گرسنه
بخسبد همی بر زمین برهنه
بگفتند و بهرام گفت ار سپنج
نیابم بدین خانه کآیَدْتْ رنج
بدین در بخسبم نخواهم سرای
ندارم به چیزی دگر هیچ رای
براهام گفت ای نبرده سوار!
همی رنجه داری مرا خوارخوار
بخسبی و چیزیت دزدد کسی
از این در مرا رنجه داری بسی
به خانه درآی ار جهان تنگ شد
همه کار بی برگ و بی رنگ شد
به پیمان که چیزی نخواهی ز من
ندارم به مرگ آبچین و کفن
گر این اسب سرگین و آب افکند
وگر خشت این خانه را بشکند
به شبگیر سرگینش بیرون بری
بروبی و خاکش به هامون بری
همان خشت پخته تو تاوان دهی
چو بیدار گردی ز خواب آن دهی
بدو گفت بهرام پیمان کنم
بدین رنجها سر گروگان کنم
فرودآمد و اسب را با لگام
ببست و برآهخت تیغ از نیام
نمدزین بگسترد و بالینْشْ زین
بخفت و دو پایش کشان بر زمین
جهود آن در خانه از پس ببست
بیاورد خوان و به خوردن نشست
وز آن پس به بهرام گفت ای سوار!
چو این داستان بشنوی یاد دار
ز گیتی هر آن کس که دارد خورد
چو خوردش نباشد همی بنگرد
بدو گفت بهرام کاین داستان
شنیدستم از گفتهء باستان
شنیده به دیدار دیدم کنون
که برخواندی از گفتهء رهنمون
می آورد چون خورده شد نان، جهود
وز آن می ورا شادمانی فزود
خروشید کای رنج دیده سوار!
بدین داستان کهن گوش دار
هر آن کس که دارد دلش روشن است
درم پیش او چون یکی جوشن است
کسی کو ندارد شود خشک لب
چنانچون تو ای گرسنه نیمشب
بدو گفت بهرام کاین بس شگفت
بدیدم همی یاد باید گرفت
گر از جام یابی سرانجام نیک
خنک میگسار و می و جام نیک
چو از کوه خنجر برآورد هور
گریزان شد از خواب بهرام گور
بر آن چرمهء ناچران زین نهاد
چه زین از برش خشک بالین نهاد
بیامد براهام و گفت ای سوار
به گفتار خود برنه ای پایدار
بگفتی که سرگین این بارگی
به جاروب روبم به یک بارگی
کنون آنچه گفتی بروب و ببر
برنجم ز مهمان بیدادگر
بدو گفت بهرام شو پایکار
بیاور که سرگین کشد بر کنار
دهم زر که تا این به بیرون برد
و زین خانهء تو به هامون برد
بدو گفت من کس ندارم که خاک
بروبد برد ریزد اندر مغاک
تو پیمان که کردی به کژّی مبر
نباید که خوانمْتْ بیدادگر
چو بشنید بهرام از او این سخن
یکی تازه اندیشه افکند بُن
یکی خوب دستار بودش حریر
به موزه درون پر ز مشک و عبیر
برون کرد و سرگین بدو کرد پاک
بینداخت با خاک اندر مغاک
براهام رفت و سبک برگرفت
از آن مانده بهرام شد در شگفت
براهام را گفت کای پارسا
گر آزادیت بشنود پادشا
ترا زین جهان بی نیازی دهد
بر این مهتران سرفرازی دهد
برفت و بیامد به ایوان خویش
همه شب همی ساخت درمان خویش
پراندیشه آن شب به ایوان نخفت
بخندید و آن راز با کس نگفت
به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
سپه را سراسر همه بار داد
بفرمود تا لنبک آبکش
بشد پیش او دست کرده به کش
ببردند پویان براهام را
جهود بداندیش بدنام را
چو در بارگه رفت بنشاندند
یکی پاکدل مرد را خواندند
بدو گفت رو بارگیها ببر
نگر تا نباشی بجز دادگر
به خان براهام شو بی کیار
نگر تا چه یابی نهاده بیار
بشد پاکدل تا به خان جهود
همه خانه دیبا و دینار بود
ز پوشیدنی هم ز افکندنی
ز گستردنی هم ز آگندنی
یکی کاروان خانه اندر سرای
نبد کاله را بر زمین نیز جای
ز در و ز یاقوت و هر گوهری
گهی بدره ای بر سرش افسری(2)
ندانست موبد مر آن را شمار
شتر خواست از دشت جهرم هزار
همی بار کردند و چیزی نماند
سبک نیکدل کاروانها براند
چو بانگ درا آمد از بارگاه
بشد مرد بینا بگفت این به شاه
که گوهر فزون زین به گنج تو نیست
همان مانده خروار باشد دویست
بماند اندر آن شاه ایران شگفت
ز آز دل اندیشه ها برگرفت
که چندین بورزید مرد جهود
چو روزی نبودش ز ورزش چه سود
از آن صد شتروار زر و درم
ز گستردنی ها و از بیش و کم
جهاندار آن آبکش را سپرد
بشد لنبک از راه و گنجی ببرد...
(شاهنامه چ بروخیم ج7 صص2122 - 2130).
(1) - ن ل: بپرسید بهرام کاینها کیند.
(2) - ن ل: به هر بدره ای بر بلد افسری.

لنبگ.

[لَمْ بَ] (اِخ) لَمْغان یا مردم آن. رجوع به ماللهند بیرونی ص206 شود. لنبگا. رجوع به لمغان شود.

لنبگا.

[لَمْ بَ] (اِخ) لنبگ. (ماللهند بیرونی ص130). لَمغان. رجوع به لمغان شود.

لنبو.

[لِمْ بَ] (اِخ) نام موضعی به سیستان. (تاریخ سیستان ص405).

لنبوس.

[لُمْ] (اِ) اندرون دهان را گویند یعنی گرد به گرد رخساره از جانب درون. (برهان). درون دهان گرداگرد.

لنبه.

[لُمْ بَ / بِ] (ص) مردم بزرگ تن و فربه. (صحاح الفرس). فربه با گوشت نرم و لطیف. مردم فربه تن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). فربه تن بزرگ. (فرهنگ اسدی). شخصی فربه و بزرگ تن بود. (اوبهی). فربه. مقابل لاغر. (برهان). فربه و سرین بزرگ. (آنندراج). بزرگ سرین :
چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد است
زنی چگونه زنی سیم ساعد و لنبه.عماره.
|| بزرگ. مقابل کوچک. || به هندی دراز باشد که در برابر کوتاه است. (برهان). || مرغ لنبه، در تداول مردم قزوین ماکیانی است که دم نداشته باشد.

لنبه.

[لَمْ بَ / بِ] (ص) گرد و مدوّر. (جهانگیری). هر چیز گرد و مدوّر، مانند سیب و انار و نارنج و امثال آن. (برهان). || تخمی که گاه گاه مرغ کند که پوست آن نرم باشد و سخت نشده باشد. تخم مرغ چون ناتمام افکند یعنی پوست آن نرم باشد. غرقات الدجاجة بیضها، باضتها و لیس لها قشر یابس. لمبه. و رجوع به لمبه شود.

لنبه سر.

[لَمْ بَ سَ] (اِخ) لمبه سر. لمبسر. لامسر. لنبسر. نام قلعتی مقرّ اسماعیلیان در رودبار قزوین. حمدالله مستوفی در ذکر رودبار گوید: رودبار ولایت است که شاهرود بر میانش گذرد و بدان باز میخوانند و در شمال قزوین بشش فرسنگی افتاده است و در آنجا قریب به پنجاه قلعهء حصین مستحکم است و بهترین آن قلاع الموت و میمون دز و لنبسر(1) بوده... (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص61). این قلعه را حسن صباح به سال 495 ه . ق. به دستیاری کیا بزرگ امید رودباری مستخلص ساخته بود و در لشکرکشی هلاکو برای قلع اسماعیلیان و منقاد ساختن رکن الدین خورشاه پس از یک سال مقاومت و به علت بروز وبا تسلیم شد و بقایای ویران آن هنوز برجاست. اینکه صاحبان فرهنگها لنبه سر را کوهی از مازندران دانسته و گفته اند که به منزلهء سرگردکوه سمنان است یا نزدیک آن، بر اساسی نیست، چنانکه صاحب آنندراج آورده است در عبارت ذیل: لنبه سر، نام کوهی است از مازندران که به منزلهء سرگردکوه است و مذکور شد که گرد [ کوه ] کوهی بود از ولایت دامغان که ملاحده در آنجا اجتماع داشتند و در طرف اعلای آن کوه برآمدگی بوده که به منزلهء سر آن کوه تصور میشود و چون لنبه به معنی فربه و گرد و مدور آمده آن کلهء کوه را لنبه سر میخواندند. لهذا پوربهای جامی در هجو کسی که عمارت بزرگ داشته، گفته است :
ای ملحدی که بر سر چون گردکوه تو
دستار شوخگین تو شد شکل لنبه سر.
(از آنندراج).
بکن گردکوه و دز لنبه سر
سرش زیر گردان تنش را زبر.
(از فرهنگ رشیدی).
(1) - ن ل: لنبسیر.

لن پول.

[لَمْ] (اِخ) استانلی. از مشاهیر مستشرقین فاضل انگلیسی است و بیش از پنجاه جلد کتاب و رساله در باب تاریخ و مسکوکات سلاطین اسلام تألیف کرده که از آن جمله است: کتاب «طبقات سلاطین اسلام». (از مقدمهء ترجمهء طبقات اسلام چ اقبال).

لنت.

[لِ] (روسی یا انگلیسی، اِ) نواری چسبان که بر دو سر سیم برق که برهم نهاده و پیوسته باشند پیچند پوشش را یا فیبری که در اتومبیل میان صفحات مختلفهء فلزی یا گرداگرد صفحات فلزی قرار دهند جلوگیری از اتصال را. یا نواری از پارچهء زفت که در اتومبیل ها در محل اتصال دو فلز کوبند جلوگیری صوت را، چون دورادور درها و غیرها.

لنتبر.

[لَ تَ بَ] (ص) بسیارخواره و کاهل. (صحاح الفرس) (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
بر دل مکن مسلط گفتار هر لنتبر
هرگز کجا پسندد افلاک جز ترا سر.
شاکر بخاری.
(این ضبط یعنی تقدیم نون بر تاء و تقدیم تاء بر باء از فرهنگ اسدی نخجوانی و صحاح الفرس است، فرهنگهای دیگر لتنبر (به تقدیم تاء بر نون آورده اند).

لنتر.

[لَ تَ] (اِ)(1) نوعی چراغ از شیشه به بزرگی کاسهء بزرگ که در آن روغن یا پیه کنند با فتیله ای روشنائی را و آن با دو زنجیر از سقف آویخته شود. شاید این کلمه از لاتینی لانترنا(2) مأخوذ باشد. ظرفی چون کاسهء کشیده و مایل به درازی که در آن روغن کردندی و فتیله نهادندی روشنی را و آن را بیاویختندی. چراغی آویختنی چون قندیل.
(1) - Lanterne.
(2) - Lanterna.

لنتر.

[لَ تَ] (اِ) چراغ در لکمتیو(1).
(1) - Fanal.

لنتر.

[لُ نُ] (اِخ)(1) آندره. طراحی مشهور باغها و پارکها را، مولد پاریس (1613-1700 م.).
(1) - Le Notre.

لنتر.

[لُ نُ] (اِخ)(1) مورخ فرانسوی، عضو آکادمی فرانسه، مولد نزدیک متز (1857-1935 م.).
(1) - Lenotre.

لنتر.

[لَ تَ] (ص) لمتر. (ناظم الاطباء). رجوع به لمتر شود.

لن ترانی.

[لَ تَ] (ع جمله فعلیه) هرگز نبینی مرا. مأخوذ از آیهء: و لما جاء موسی لمیقاتنا و کلمه ربه قال رب أَرنی أَنظر اِلیک، قال لن ترانی و لکن أَنظر اِلی الجبل... (قرآن 7/143). هرگز نخواهی دید مرا و مجازاً به معنی خودستائی باشد. (غیاث) :
اگر بخل خواهد که روی تو بیند
به گوش آید او را ز تو لن ترانی.فرخی.
ارنی گر بسی خطاب کنی
بانگ آید به لن ترانی باز.عطار.
موسی طور عشقم در وادی تجلی
مجروح لن ترانی چون خود هزار دارم.
سعدی.
داغ فرمان بر جبین خیال او [موسی] نهادند و از لن ترانی میخی ساخته بر احداق اشواق او زدند. (کلیات سعدی مجلس سوم).
چو رسی به طور سینا ارنی مگوی و بگذر(1)
که نیرزد این تمنا به جواب لن ترانی.؟
تو بدین جمال زیبات اگر به حشر آیی
ارنی بگوید آن کس که بگفت لن ترانی.؟
|| (اِ مرکب) در تداول عوام، دشنام و بد و بیراه. سخن درشت. رجوع به لن ترانی گفتن شود.
(1) - یا: ... ارنی نگفته بگذر.

لن ترانی گفتن.

[لَ تَ گُ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه فارسی زبانان، ناسزا و درشت گفتن. بد و بیراه گفتن. درشت و خشن گفتن. سخنان درشت گفتن. سخنانی درشت و دشنام گونه گفتن. و رجوع به لن ترانی شود که مأخوذ از آیهء شریفهء «قال لن ترانی ولکن أنظر اِلی الجبل(1)» باشد و البته معنی فوق را کلمه در آیهء شریفه نمی دهد، فارسی زبانان این معنی به کلمه داده اند و شاید اشاره بدان نباشد بلکه از کلمهء لوتره و شکستهء از لوتره باشد. رجوع به لوتره شود.
(1) - قرآن 7/143.

لنتس.

[لَ] (اِخ)(1) شهری از اتریش، کنار دانوب و مرکز اتریش علیا و دارای نودهزار تن سکنه.
(1) - Linz.

لنت کوب.

[لِ] (نف مرکب) آنکه لنت کوبد.

لنت کوبی.

[لِ] (حامص مرکب) عمل لنت کوب.

لنتینی.

[لِ] (اِخ)(1) شهری از ایتالیا (سیسیل) و دارای 24هزار تن سکنه.
(1) - Lentini.

لنج.

[لُ] (اِ) مدخل کندوی زنبور عسل (در تداول مردم بروجرد).

لنج.

[لُ] (اِ) بیرون رُخ. (فرهنگ اسدی نخجوانی). لفج. پوز. فرنج. بتفوز. نول. لوچه. مشفر (در شتر). بیرون روی و رخ و بیرون لب را نیز گویند. (اوبهی). لب ستبر. لوشه. لب شفه. جحفله :
خروشان ز کابل همی رفت زال
فروهشته لنج و برآورده یال.فردوسی.
گفت من نیز گیرم اندر کون
سبلت و ریش و موی لنج ترا.عماره.
میدراند کام و لنجش را [لنج اشتر را] دریغ
کآن چنان ورد مربی گشت تیغ.مولوی.
آن لب که بود لنج خری بوسه گه آن
کی باشد درخورد شکربوس مسیحا.
مولوی.
که بترسد گر جوابی وادهد
گوهری از لنج او بیرون فتد.مولوی.
- لب و لنج آویختن و یا فروافکندن؛ کنایه از در خشم شدن است. (حاشیهء مثنوی). عبوس شدن :
گفت شاباش و ترش آویخت لنج
شد ترنجیده ترش همچون ترنج.مولوی.
چشم پردرد و نشسته او به کنج
روترش کرده فروافکنده لنج.مولوی.
رجوع به لب و لنج شود.
|| اندرون رخساره باشد که گردبرگرد دهان است از جانب درون و بعضی گویند بیرون روی است یعنی بر دور بینی و پاره ای از روی و تمام چانه و زنخ. (برهان). || درون دهن بود که آن را کب و آکب و پچ و پوچ خوانند و در خراسان لُنبوس خوانند.
- لنج پر باد کردن؛ کبر آوردن :
کره ایرا که کسی نرم نکرده ست متاز
به جوانی و به زور و هنر خویش مناز
نه همه کار تو دانی نه همه زور تراست
لنج پر باد مکن بیش و کتف برمفراز.
لبیبی.
من لنج پر از باد ازین کوی به آن کوی.
سنائی.

لنج.

[لَ] (اِ) خرام. ناز. (غیاث). خرام و آن رفتاری باشد از روی ناز و کبر. (برهان). || (ص) لنگ. شل. اعرج: قطع الله اثره؛ ببرد خدا نشان قدم او را، یعنی برجای مانده و لنج گرداند. (منتهی الارب).

لنج.

[لَ] (اِمص) بیرون کشیدن. || بیرون بردن چیزی از جائی به جائی. || برکشیدن. || آویختن. (برهان).(1) || (فعل امر) امر از لنجیدن به معنی بیرون کشیدن، یعنی بیرون کش و بیرون بر و بیرون بیار. (برهان) :
کسی کو را بگیرد درد قولنج
تو بشکافش شکم(2) سرگین برون لنج.
طیان (از آنندراج).(3)
(1) - در این معنی به کسر اول نیز آمده است. (برهان).
(2) - ن ل: بکافش لنج و زو...
(3) - در این معنی جهانگیری فقط به کسر اول آورده است.

لنج.

[لَ] (اِ) ظاهراً نسیجی است چون والا :
به نوبت زدن بهر والا و لنج
زده میخ حمل از دو جانب صرنج.
نظام قاری (دیوان البسه ص192).

لنج.

[لَ] (اِ) سدر. (بحر الجواهر). النج. (تحفهء حکیم مؤمن).

لنج آباد.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حسن آباد شهرستان سنندج واقع در 26هزارگزی جنوب سنندج و پنج هزار گزی خاور شوسهء سنندج به کرمانشاه. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لنج آباد.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان بالک بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 6هزارگزی جنوب خاور دژ شاهپور و سه هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو سنندج به مریوان. دامنه، سردسیر مالاریائی و دارای 340 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لنج آباد.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان مشگین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشگین شهر (خیاو)، واقع در 17هزارگزی جنوب خیاو و 17هزارگزی شوسهء اردبیل به خیاو. جلگه، معتدل و دارای 412 تن سکنه. آب آن از چشمه و رود انار. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لنج آباد.

[لِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان ژان بخش دورود شهرستان بروجرد، واقع در 9هزارگزی جنوب دورود، کنار راه مالرو و اندیکان به آب بید. دارای 39 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لنجا.

[لُ] (ص) شل و لنگ و بی دست وپا. (ناظم الاطباء).

لنجا.

[لَ] (؟) از مصدر لنج به معنی بیرون کشیدن. (شعوری). (در جای دیگر دیده نشد).

لنجاب.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 27هزارگزی شمال خاوری دیزگران و شش هزارگزی خانقاه. کوهستانی، سردسیر و دارای 300 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات دیم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و گلیم بافی و راه آن مالرو است و تابستان از طریق سنقر و گل سفید اتومبیل توان برد. تپه ای در جنوب آبادی وجود دارد که آثار ابنیهء قدیم، از قبیل آجر و سفال و غیره آنجا دیده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

لنجان.

[لِ] (اِخ) از توابع اسپاهان و دارای معدن نقره است. از بلوکات اسپاهان حد شمالی بزررود و ماربین، شرقی شهرضا و سمیرم سفلی و کراج، جنوبی چهارمحال و غربی کرون و فریدن می باشد. مرکز آن فلاورجان، عدهء قراء آن 186، مساحت آن 112 فرسخ، سکنهء آن 84277 تن و ناحیتی حاصلخیز است؛ آنجا برنج خوب به عمل می آید و گویند پشه بسیار دارد. (برهان). حمدالله مستوفی گوید: بیست پارچه دیه است گوناگون و قهدریجان و گلیشاد معظم قرای آن. (از نزهة القلوب ص51).
-امثال: مثل بوجارلنجان است، از هر طرف باد بیابد بادش میدهد ؛ یعنی عقیدهء ثابتی ندارد و پیرو هر قوی و زورمندی است.

لنجانه.

[لَ نَ] (اِخ) لنگانه بایره، از دیه های الجبل بقم. (تاریخ قم ص136).

لنجبالوس.

[لَ جَ] (اِخ)(1) و بعد هذا [بعد جزیرة رامنی و جزیرة نیان] جزائر تدعی لنجبالوس و فیها خلق کثیر عراة، الرجال منهم و النساء غیر انّ علی عورة المرأة ورقاً من ورق الشجر... و مایحتاجون من کسوة لانه لا حرّ عندهم و لا برد. (اخبار الصین و الهند ص5). ثم تخطف المراکب ای تقلع الی بحر هرکند فاذا جاوزه صاروا الی موضع یقال له لنجبالوس. لایفهمون لغة العرب و لا ما یعرفه التجار من اللغات، و هم قوم لایلبسون الثیاب، بیضٌ کواسج. (اخبار الصین و الهند ص8). لنکاوس. (نخبة الدهر).
(1) - Langabalous.

لنجرود.

[لَ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان قنوات بخش حومهء شهرستان قم، واقع در 23هزارگزی جنوب قم، سر راه شوسهء قم به کاشان. جلگه، معتدل و دارای 100 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، انار، انجیر و هندوانه. شغل اهالی زراعت و راه آن ماشین رو است. مزرعه و اشیجیان و مومن جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

لنجرود.

[لَ جَ] (اِخ) دهی جزء دهستان کزاز پائین بخش سربند شهرستان اراک واقع در 42هزارگزی شمال باختری آستانه و شش هزارگزی راه عمومی. دامنه، سردسیر و دارای 208 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء میان رود. محصول آنجا غلات، بنشن، چغندرقند و میوه جات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است و از طریق فر اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لنجرود.

[لَ جَ] (اِخ) لنگرود. رجوع به لنگرود شود.

لنجرود.

[لَ جَ] (اِخ) از دیه های خوی بقم. (تاریخ قم ص141). || از دیهای وَرَه به قم. (تاریخ قم ص138). || از طسوج جوزه و جرکان. (تاریخ قم ص119). || از دیه های و ازکرود. (تاریخ قم ص137).

لنجندگی.

[لَ جَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لنجنده. صفت لنجنده.

لنجنده.

[لَ جَ دَ / دِ] (نف) بیرون کشنده. رجوع به لنجیدن شود.

لنجوان.

[لِ جُ] (اِخ) دهی جزء دهستان ابرغان بخش مرکزی شهرستان سراب واقع در 14هزارگزی جنوب دوزدوزان و 14هزارگزی شوسهء سراب به تبریز. کوهستانی، معتدل و دارای 332 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لنجون.

[لَ] (معرب، اِ)(1) و من وراءالملک (ملک الصین) رجلٌ قائم یدعی لنجون اذا زلّ الملک فی شی ء مما یأمر به و اخطأ ردّه. (اخبار الصین و الهند ص17).
(1) - Lang-tchong.

لنجویه.

[لَ یَ] (اِخ) جزیرهء بزرگی به زمین زنگ که از جمیع نواحی مراکب بدانجا روی کند و در عهد یاقوت مردم آن به جزیرهء دیگری به نام تنباتو نقل کرده بودند و مسلمانان بودند و بدانجا تاکی است که هر سال سه بار انگور آرد. (از معجم البلدان). || صنف من الزنج. (البیان و التبیین ج3 ص36 و 37).

لنجه.

[لَ جَ / جِ] (اِمص) اسم از لنجیدن. لنج که رفتاری باشد از روی ناز و عشوه و خرامی از راه تبختر و تکبر و رعنایی. رفتار به ناز. رفتاری بود به ناز، لیکن جاهلانه. (فرهنگ اسدی). خرامیدن زشت بود. (اوبهی). لنجه در هجو گویند و خرامیدن در مدح. (فرهنگ اسدی) :
کفش صندوق و مخبث(1)... زنش
هر دو گردند(2) و هر دو ناهموار
هیچ کس را گناه نیست در این
کو برد جمله را همی از کار
این یکی را به خنجه و خفتن
وآن یکی را به لنجه و رفتار.لبیبی.
در بیت ذیل در نسخه ها غنجه هست، ولی گمان میکنم اصل آن لنجه بوده است:
برداشته تا حجاب شرم از رخ
گه شادی و گه نشاط و گه غنچه.
منوچهری.
از شعر ذیل خاقانی چنین مفهوم است که برخلاف گفتهء صاحب فرهنگ اسدی این کلمه به معنی مطلق خرامیدن باشد اعم از ممدوح و مذموم :
سیمرغ به دمسنجه پنجه نکند رنجه
او کبک گه لنجه، من باز گه جولان.
خاقانی.
به خنده گفتن شیرینش دیدید
به لنجه رفتن رعناش بینید.نزاری.
شکرخای است چون طوطی خوش آواز است چون بلبل
به جلوه همچو طاووسان به لنجه کبک کهسارا.
ابن یمین.
|| لنجه کردن، دبه کردن (در تداول مردم خراسان).
(1) - مهبل (؟).
(2) - گوژند (؟).

لنجه.

[لُ جَ / جِ] (اِ) در تداول گناباد خراسان، بر لولهء قوری و ابریق و مانند آن اطلاق شود. || لب. || گردبرگرد دهان. (برهان).

لنجه.

[لَ جَ / جِ] (اِمص) اسم از لنجیدن به معنی بیرون بردن و بیرون کشیدن چیزی از جائی به جائی. (از برهان).

لنجیدگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لنجیده. رجوع به لنجیده شود.

لنجیدن.

[لَ دَ] (مص) بیرون کشیدن. (برهان). از جائی بیرون کشیدن. کشیدن از جائی. آهختن. (فرهنگ اسدی نخجوانی). آختن. کشیدن :
کسی را کش تو بینی درد قولنج
بکافش پشت و زو سرگین برون لنج.
طیان.
و گفت اگر نه شرف، تواضع استی حکم فقیر آنستی که بزود(1) میلنجیدی. (تذکرة الاولیاء عطار). || رفتن به ناز و کبر چنانکه عکه رود با جنبانیدن دم دراز خود :
از بهر چه دادند ترا عقل چه گوئی؟
تا خوش بخوری چون خر و چون غلبه بلنجی؟
ناصرخسرو.
(1) - شاید: برون. رجوع به لنجه شود.

لنجیدنی.

[لَ دَ] (ص لیاقت) درخور لنجیدن. بیرون کشیدنی. آختنی. آهختنی. که لنجیدن و آختن آن ضروری است.

لنجیده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لنجیدن. بیرون کشیده. آخته. آهخته.

لنجیر سفلی.

[لُ رِ سُ لا] (اِخ) موضعی پنج فرسخ میانه [ شمال ] و مغرب چم لطفعلی بیک است. و چم لطفعلی بیک همان قصبهء ناحیهء زیدون است به فارس. (فارسنامهء ناصری).

لنجیر علیا.

[لُ رِ عُ] (اِخ) موضعی چهار فرسخ میانهء شمال و مغرب چم لطفعلی بیک. (فارسنامهء ناصری).

لنجیطس.

[] (معرب، اِ) حکیم مؤمن گوید: لغت یونانی است و شریف گوید که او را در شام منسم نامند بستانی و صحرائی(1)نبات بستانی را برگش عریضتر از برگ گندنا و به رنگ خون و منحنی به طرف اسفل و اکثر اوراق او از بیخ میروید و ساقش به قدر دو شبر و بر سر آن گلی سیاه شبیه به کلاه و در او صورتی شبیه به زنگی دهان باز کرده و در اسفل دهان دانهء مثلث و سیاه شبیه به زبان و بیخش به زردک مشابه و منبتش زمین نمناک خشن است. در دوم گرم و در سوم خشک و بیخش مدرّ بول مأیوس العلاج و گویند ساحران را از او افعال غریبه سر میزند و قدر شربت از جرم او یک مثقال و از طبیخ او دو وقیه است و قسم صحرائی(2) را برگش مثل اسقولوفندریون و با خشونت و آشامیدن او با شراب یا سرکه جهت سپرز و ضماد تازهء او جهت منع زیادتی جراحات و التیام آن و خشک او جهت تنقیهء زخمها مفید و قدر شربتش تا دو درهم است. (تحفهء حکیم مؤمن). ضریر انطاکی آرد: لنجیطس یونانی قال الشریف یسمی بالشام منسم و هو بستانی عریض الاوراق شدیدالحمرة کراثی اصله کالجر باوراق تمیل الی الارض و ساق دون قراع علیه نحو القلنسوة و له حب مثلث قالوا کوجه زنجیّ مفتوح الفم فی اسفله کاللسان اسود مثلث الزوایا و یری کانه الاسقولوفندریون لکنه خشن و کله حار فی الثالثة یابس فی الثانیة. علی مایظهر من کلامهم ینفع بستانیه من البول بعد الیأس منه فیکون قوی التفتیح مقطعاً ملطفاً و یقال ان لاهل السحر فیه اعمالاً غریبة و البری یدمل الجراح و یحبس الدم و یزیل الطحال شربا بالخلّ و شربته الی مثقال و الثانی درهمین. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - اصل: صخری.
(2) - اصل: صخری.

لنچیقه.

[لِ قَ] (اِخ) لنچیچه. نام قصبتی در ایالت قالیچ لهستان. تابه روسیه واقع در 83هزارگزی شمال شرقی قالیچ و دارای 15545 تن سکنه است. (قاموس الاعلام ترکی).

لنخیتیس.

[لُ] (معرب، اِ)(1) خرم. سراج القطرب.
(1) - Lonchitis.

لند.

[لَ] (اِ) پسر که مقابل دختر است. || آلت تناسل را گویند و به زبان هندی نیز آلت تناسل باشد. (برهان). شرم مرد :
یا ایها اللوند مرا پای خاست لند.
(از فهرست دیوان سوزنی).
توئی که لندی و سیکی به هندوی و به ترکی
توئی که... و ایری به فارسی و به تازی.
سوزنی.

لند.

[لُ] (اِمص) اسم از لندیدن به معنی زیر لب سخن گفتن. ژکیدن و آهسته در زیر لب سخن گفتن از روی قهر و غضب و غصه. (برهان). دندیدن. سخن کردن باشد از خشم و غضب در زیر لب و آن را دندیدن و ژکیدن گویند. (جهانگیری). صاحب آنندراج گوید: مولوی در قصهء خضر و موسی و خراب کردن دیوار و دوباره ساختن و آب و خاک آوردن موسی گفته :
برد فرمانش ولی لندش فزود
کاین که ما کردیم کاری هرزه بود.
و رجوع به لندش شود.
|| شکایت :
چه خیل پیاده چه خیل سوار
ز بدخواه چندان بیفکند خوار
که مر مر گرا گشت چنگال کند
شد از دست او پیش یزدان به لند.
اسدی (گرشاسب نامهء اسدی).
|| (فعل امر) امر باشد به لندیدن و ژکیدن. || سخنان گزاف گفتن و لاف زدن. (برهان). لاف و گزاف. (آنندراج) :
گرچه صرصر بس درختان میکند
بر گیاه سبز احسان می کند
بر ضعیفی گیاه آن باد تند
رحم کرد ای دل تو از قوت ملند.مولوی.

لند.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 48هزارگزی شمال خاوری کیاسر. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی و دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. گله داران زمستان به قشلاق قره طقان میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). رجوع به لندر و مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص130 شود.

لند.

[لُ] (اِخ)(1) نام شهری از سوئد جنوبی، دارای 23000 تن سکنه و دانشگاهی مشهور.
(1) - Lund.

لندان.

[لُ] (نف، ق) در حال لندیدن. رجوع به لُندیدن شود.

لنداوا.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاس بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 14هزارگزی شمال خاوری سردشت و پنج هزارگزی خاور شوسهء سردشت به مهاباد. کوهستانی، معتدل و دارای 51 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

لندایسپو.

[لَ] (اِخ) نام موضعی است به بالارستاق از هزارجریب مازندران. (از مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص123).

لندبرژ.

[لَ دِ بِ] (اِخ)(1) کنت کارلو لندبرژ سوئدی. وی خویش را در یکی از مصنفاتش الشیخ عمر السویدی لقب داده. او راست: امثال اهل برالشام. طرف عربیة. قصة باسم الحداد و هارون الرشید. قصص عربیة جدیدة. فهرست المخطوطات العربیه، المغرب المطرب. (معجم المطبوعات ج2).
(1) - Comte C. de Landeberge.

لندر.

[] (اِ) لیانو. (فهرست مخزن الادویه ذیل کلمهء لیانو).

لندر.

[لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان اندیکا از بخش قلعهء زراس شهرستان اهواز، واقع در 1000گزی باختری قلعهء زراس. جلگه، معتدل و دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لندر.

[لَ دَ] (اِخ) موضعی به مازندران. رجوع به لند شود. (از مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص130).

لندر.

[لُ] (اِخ)(1) تلفظ فرانسوی کلمهء لندن (پایتخت انگلستان). رجوع به لندن شود.
(1) - Londres.

لندران.

[لُ دِ] (اِخ) دهی از دهستان همائی بخش ششتمد شهرستان سبزوار، واقع در 57هزارگزی جنوب باختری ششتمد کوهستانی و سردسیر و دارای 302 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لندرودبار.

[لَ] (اِخ) موضعی به بالارستاق هزارجریب مازندران. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص123).

لندره.

[لَ دَ رَ / رِ] (اِ) نوعی از سقرلات کم بها. (آنندراج) : و سمور و لندره نیز به تحویل صاحب جمع خزانهء عامره مقرر است. (تذکرهءالملوک چ تهران صص30-31).

لندره دوز.

[لَ دَ رَ / رِ] (نف مرکب) آنکه لندره دوزد.

لندره دوزی.

[لَ دَ رَ / رِ] (حامص مرکب) عمل لندره دوز. محمدطاهر نصرآبادی در احوال محمدهاشم شیرازی نوشته که او در فن لندره دوزی وحید عصر بوده. (آنندراج).

لندش.

[لُ دِ] (اِمص) سخن کردن در زیر لب از غایت غضب. (آنندراج). رجوع به لند و به لندیدن شود.

لندک.

[لَ دَ] (اِخ) موضعی به مازندران. رجوع به سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص133، 147 و 163 شود.

لندلند.

[لُ لُ] (اِ مرکب) غُرغر. رجوع به لند و لندیدن شود.

لندلند کردن.

[لُ لُ کَ دَ] (مص مرکب)غرغر کردن. ژکیدن. دندیدن.

لندلندکنان.

[لُ لُ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال لُندلُند کردن. ژکان. غرغرکنان.

لندن.

[لَ دَ] (اِخ)(1) پایتخت انگلستان کنار رود تایمز، بزرگترین شهر و مرکز تجاری اروپا و دارای 4میلیون و 400هزار تن سکنه.
.(انگلیسی)
(1) - London

لندندری.

[لُ دُ دِ] (اِخ)(1) نام شهر و بندری از ایرلند شمالی (اولستر) کنار فُیل(2) و دارای 45هزار تن سکنه.
(1) - Londonderry.
(2) - Foyle.

لندندگی.

[لُ دَ دَ / دِ] (حامص) عمل لُندنده.

لندنده.

[لُ دَ دَ] (نف) غُرغُرکننده. زیر لب از خشم سخن گوینده. ژکنده.

لندو.

[لَ دَ] (اِخ)(1) رمان نویس آلمانی، مولد ماگدبورگ (1839-1919 م.).
]. lin daou ]
(1) - Lindau

لندوک.

[لَ] (ص، اِ) جوجهء مرغان که هنوز پر برنکرده باشد. جوجهء پرندگان پیش از پر برآوردن. جوجه ای که هنوز موهای اولیهء او نریخته و پر برنیاورده است: گنجشک لندوک. در بلبلیش که بلبل است یا لندوک است پردرنیاورده یا پیر است پرریزانده. (عبارتی در تداول مردم قزوین).

لند و لند.

[لُ دُ لُ] (اِ مرکب) غُر و غر. رجوع به لندلند و لندیدن شود.

لنده.

[لُ دَ / دِ] (اِمص) اسم مصدر از لندیدن. لندش.
- لُنده دادن (در تداول مردم شیراز)؛ غرغر زدن. غرغر کردن. لندیدن.
|| (اِ) سنده (در تداول مردم گناباد).

لنده.

[لَ دِ] (اِخ) رُبِر. عضو مجلس کنوانسیون، مولد بزنی و وزیر دارائی فرانسه هنگام دیرکتوار (قبل از استقرار ناپلئون) بود (1746-1825 م.).

لنده.

[لَ دِ] (اِخ) ده کوچکی از بخش دهدز شهرستان اهواز، واقع در 12000گزی باختری دهدز، کنار راه مالرو درشوره یه به نی باک. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لنده.

[لَ دِ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان طیبی گرمسیری بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 72000 گزی شمال شوسهء بهبهان به آغاجاری. کوهستانی، گرمسیر مالاریائی و دارای 1200 تن سکنه. آب آن از چشمه و چاه. محصول آنجا غلات، انگور، انار و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی قالی و قالیچه و گلیم بافی و راه آن مالرو است و ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لنده دادن.

[لُ دَ / دِ دَ] (مص مرکب) در تداول مردم شیراز، ژکیدن. لنده زدن. دندیدن. غر و غر کردن. و رجوع به لُندیدن شود.

لنده زدن.

[لُ دَ / دِ زَ دَ] (مص مرکب)لندیدن. غرغر کردن. رجوع به لندیدن شود.

لنده کوه.

[لَ دَ] (اِخ) موضعی به شاه کوه و ساور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص126).

لندهور.

[لَ دِ] (اِخ) به معنی پسر آفتاب، چه لند به معنی پسر و هور آفتاب را گویند و نام پادشاهی بوده عظیم الشأن در هندوستان و اعتقاد برهمنان آن است که چون نیر اعظم به مادر او نظر کرد او حامله شد و فارسیان به این سبب او را لندهور خوانند. (برهان). در هندوستان پادشاهی بی پدر بزاد و او را به هندی راجه کرند نام کردند، چه عقیدهء هنود آن بود که آفتاب به مادرش که کنتی نام داشت نظر عنایت کرده و او حامله شده است. (آنندراج). نام پادشاهی ذوشوکت از پادشاهان هند و عقیده بر آن است که نیر اعظم به والده اش که کنتی نام داشت نظر عنایت کرد و او حامله شد، لهذا عجمان او را لندهور نام کردند و معنی این اسم پسر آفتاب بود، لند پسر را گویند و هور اسم نیر اعظم است. (جهانگیری) :
از آن با حکیمان نیارم نشستن
که ایشان چو هورند و من لندهورم.
سنائی.
|| نام پهلوانی فرزند سعدان در افسانه های قدیم. || (ص) عامه در تداول خود مردی با اندام ضخم و بسیار بلندبالا را لندهور (به فتح دال) گویند، چون عوج بن عنق.

لندی بلوطک.

[لَ بَ طَ] (اِخ) دهی از دهستان ایذهء بخش ایذهء شهرستان اهواز، واقع در 3000گزی باختری ایذه. کوهستانی، گرمسیر و دارای 60 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

لندیدگی.

[لُ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لندیده.

لندیدن.

[لُ دی دَ] (مص) لندلند کردن. غر و غر کردن. غرغر کردن. لنده دادن. لنده زدن. نامفهوم کلماتی حاکی از ناخشنودی گفتن. ژکیدن. دندیدن. غرولند کردن. غرولند زدن. خودبه خود سخن گفتن از روی قهر و غضب و غصه. (برهان).

لندیدنی.

[لُ دی دَ / دِ] (ص لیاقت) ازدر لندیدن. درخور لندیدن.

لندیده.

[لُ دی دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لندیدن. ژکیده. غرولند کرده.

لندینیر.

[لُ یِر] (اِخ)(1) نام کرسی بخش سِن سُفلی از ولایت دیپ به فرانسه. دارای 1117 تن سکنه.
(1) - Londinieres.

لنژاند.

[لَ] (اِخ)(1) اسقف ماکون و خطیب مشهور، مولد مولنس (1595-1665 م.).
(1) - Lingendes.

لنژپیر.

[لُ ژِ یِ] (اِخ)(1) هیلر برناردو. شاعر درام نویس فرانسه، مولد دیژن (1659-1721 م.).
(1) - Longepierre.

لنژن.

[لُ ژَ] (اِخ)(1) سخنور یونانی، مولد امز. وی وزیر زنوبی ملکهء پالمیر بود (حدود 213-273 م.).
(1) - Longin.

لنژو.

[لُ ژُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در (مارن عُلیا) از ولایت لانگرس نزدیک دیژان به فرانسه و دارای 301 تن سکنه.
(1) - Longeau.

لنژه.

[لُ ژِ] (اِخ)(1) فیزیک دان فرانسوی، مولد «سن ژِرمن آن لی» (1811-1871 م.).
(1) - Longet.

لن سست.

[لَ سِ] (اِخ) اسکندر. رجوع به اسکندر لن سست شود. (ایران باستان ج2 ص1276).

لنسنس.

[لِ نِ نِ] (اِخ)(1) نام دماغه ای در جنوب نروژ در مدخل تنگهء اِسکاژراک.
(1) - Lindesnaes.

لنطی.

[لَ] (اِخ) نام پسر یونان است که شهر یونان منسوب به اوست. (برهان).

لنف.

[لَ] (فرانسوی، اِ)(1) بلغم. خلطی مایل به زردی یا بیرنگ که از سیر و حرکت گلوبولهای سفید به دست آید و در رگهای لنفی جریان دارد. || شیرهء آب مانندی که در نباتات جریان دارد.
(1) - Lymphe.

لنفاوی.

[لَ] (ص نسبی)(1) لنفی. دارای لنف. لمفاوی.
(1) - Lymphatique.

لنقظه.

[] (اِخ) نام قصبهء کوچکی مرکز قضا در ولایت وسنجاق سلانیک، واقع در بیست هزارگزی شمال شرقی سلانیک. دارای 1700 تن سکنه و یک جامع شریف و یک مسجد و یک کلیسا. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لنقه.

[لَ قِ] (اِخ)(1) سیمون - نیکون - هانری. وکیل و یکی از ارباب مطبوعات فرانسوی، مولد رمس و مقتول در پاریس (1736-1794 م.).
(1) - Linguet.

لنک.

[لَ] (اِخ) ظاهراً نام قلعتی است. قبة الارض به زعم هندوان. ابوریحان در تعریف قبة الارض گوید(1): و اما هندوان همی گویند که آنجا جایی است بلند نام او لنک(2) و آرامگاه دیو و پری است و بر آن خط که از لنک تا به کوه مرو(3) کشد شهر اوژن(4) است اندر مملکت مالاوا(5) و هم او گوید(6): قلعة لنک و هوالاَن جبال منقطعة بینها البحر. و هم نویسد(7): و علی الخط الذی علیه الحسابات النجومیه فیمابین لنک و بین مرو علی السمت المستقیم مدینة اوجین فی حدود مالوا...» هندوان لنک را وسط معموره یا قبة الارض بر خط استوا بدون عرض جغرافیائی نود درجه از جزایر خالدات میدانستند و برای اواسط کواکب دایرهء نصف النهار آنجا را مبدأ قرار میدادند و چون خطی که از لنک به کوه مِرو میکشید به شهر اوژن میگذشت به نام اُجین یا ازین و اژین خوانده شد. (التفهیم صص193-194 متن و حاشیه). رجوع به ماللهند بیرونی ص6، 102، 133، 134، 154، 157، 168، 159، 160، 161، 162 و 186 شود.
(1) - التفهیم ص193.
(2) - Lanka.
(3) - Meru.
(4) - Ujain.
(5) - Malava. (6) - تحقیق ماللهند ص102.
(7) - تحقیق ماللهند ص195.

لنکا.

[] (اِخ) ناحیتی است خُرد به دیلمان از دیلم خاصه. (حدودالعالم).

لنکاک.

[لَ] (اِ) سخن زشت و ناخوش را گویند. (برهان). سخن درشت ناخوش. (اوبهی). درشت :
من با تو سخن به لابه گویم
از چه دهیم جواب لنکاک.طیان مرغزی.

لنکاوس.

[لِ] (اِخ)(1) (جزیرهء...) نام جزیره ای از اقیانوس منجمد جنوبی. (نخبة الدهر دمشقی ص100). لَنگبالوس. لنجبالوس. و رجوع به لنجبالوس و لنگبالوس شود.
(1) - Lendjawous.

لنکبرده.

[لُ بَ دِ] (اِخ)(1) لمباردی. (ابن الندیم ص24). رجوع به لمباردی شود.
(1) - Lombardie.

لنکج.

[لَ کَ] (اِخ) نام موضعی به آمل مازندران. (از سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص114).

لنکران.

[لَ کَ] (اِخ) نام شهری در ساحل خزر به مشرق طالش نزدیک سالیان که سابقاً جزو خاک ایران بود و امروز داخل خاک جمهوری آذربایجان می باشد.

لنکرانچای.

[لَ کَ] (اِخ) رودی به مشرق طالش.

لنکن.

[لَ کَ] (اِ) لنگن. رجوع به لنگن شود.

لنکن.

[لَ کِ] (اِ) نام میوه ای به هندوستان به بزرگی فندق و طعم انار. (از دزی).

لنکورخان.

[لَ] (اِخ) لنکورخن. موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص130).

لنگ.

[لُ] (اِ) فوطه. ازار. ایزار. بستنی. جامهء حمام. میزر. جامه ای که در رفتن به گرمابه بر کمر بندند. پارچهء مستطیل شکل که در گرمابه بر کمر بندند پوشیدن سفلای بدن را. با فعل بستن صرف می شود.
-امثال: لنگ حمام است هر کس بست بست.
لنگ ملانصرالدین است.

لنگ.

[لِ] (اِ) پا از بن بیغولهء ران تا نوک ابهام قدم. پا باشد از انگشتان تا بیخ ران. (جهانگیری). پا. || وظیف (در ستور). دست و پای ستور. ساق و ذراع چهارپا :
یکی مادیان تیز بگذشت خنگ
برش چون بر شیر و کوتاه لنگ.فردوسی.
ز دریا برآمد یکی اسب خنگ
سرین گرد و چون گور و کوتاه لنگ.
فردوسی.
همان شب یکی کرّه ای زاد خنگ
برش چون بر شیر و کوتاه لنگ.فردوسی.
-تا لنگ ظهر خوابیدن؛ تا پس از زدن آفتاب خفتن.
-یک لنگ پا ایستادن.؛
-یک لنگه مرغ؛ یک پای آن.
-امثال: قسم مخور که باوره، لنگ خروس برابره.
|| کعب پا را نیز لنگ گفته اند. (برهان). برهان چنین نوشته و در سامی فی الاسامی در لغات راجعه به آهو و از قبیل آن می نویسد: موقف و مخدم، سپیدلنگ و از تتبعی که ممکن شد چنان دانم که لنگ به معنی جای دست برنجن و خلخال است از دست و پای. || این کلمه مزید مؤخر برخی کلمات واقع شود و افادهء معانی خاص کند، چون: نیم لنگ. (فردوسی). شتالنگ. بشلنگ. (اسم محل). هفت لنگ. (ایلی از بختیاری). چهارلنگ. (ایلی از بختیاری). پشلنگ. پشت لنگ. اشتالنگ. لیولنگ. || پای. پایه. در گیلان سه پایهء مطبخ را سه لنگه گویند. || لنگه. نیم بار. نصف بار. و رجوع به لنگه شود. || فرد. طاق. تک. مقابل زوج: دو جفت و لنگی، یعنی دو زوج و یک فرد. و رجوع به لنگه شود.

لنگ.

[لَ] (اِ) به هندی قرنفل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لنگ.

[لَ] (اِ) لای؟ لِه؟ دُردی؟ :
از لنگ و رنگ کون و دهان را به گرد خنب
کون لنگ خای کرد و دهان رنگ دوش کرد.
سوزنی.

لنگ.

[لَ] (ص) اَعرج. عَرجاء(1). آنکه پای او لنگد. آنکه لنگد. که یک پای کوتاه و یا شکسته دارد. شَل. آنکه یک پای کوتاه تر دارد. اکسح. ظالع. اَقزل. آنکه یک پای شکسته یا بریده یا خشک دارد. معیوب الرِجل. کسح. کسیح. کسحان. (منتهی الارب) :
چرخ چنین است و بر این ره رود
لنگ ز هر نیک و ز هر بد نوند.رودکی.
به یک پای لنگ و به یک پای شل
به یک چشم کور و به یک چشم کاژ.
معروفی.
با شدن با آمدن با رفتن و برگشتنش
ابر کژّ و باد کند و برق سست و چرخ لنگ.
منوچهری.
باز شد لوک و لنگ دیو رجیم.
ابوحنیفه اسکافی (از تاریخ بیهقی ص388).
ای هنرمند مکن عرضه هنرهای به وی
پیش تازی فرسان خیره خر لنگ متاز.
قطران.
به ناآزموده مده دل نخست
که لنگ ایستاده نماید درست.اسدی.(2)
برفتن همچو بندی لنگ از آنی
که بند ایزدی بسته ست رانت.ناصرخسرو.
نروم اندر این بزرگ رمه
که بدو در نهاز شد بز لنگ.ناصرخسرو.
گهی دستها باید و گاه پای
به یک دست و یک پای لنگ است و شل.
ناصرخسرو.
تو لنگی را به رهواری برون بردن همی خواهی
بیا این را جوابی گو که ناصر این ز بر دارد.
ناصرخسرو.
خاموش بهتری تو مگر باری
لنگی برون شَوَدْتْ به رهواری.
ناصرخسرو.
تات نپرسند همی باش گنگ
تات نخواهند همی باش لنگ.مسعودسعد.
روندگان سپهرند و لنگشان خواهم
ز بهر آنکه مرا رهبران زندانند.مسعودسعد.
پیش رهواران به رهواری نداند رفت لنگ.
امیرمعزّی.
یکبارگی از عاشق دوری نتوان جستن
لنگی نتوان بردن ای دوست به رهواری.
امیرمعزی.
تا کی ای مست لاف هشیاری
خر لنگی بری به رهواری.سنائی.
چه که گرد بر گرد خرگاه طواف کردن و با سرپوشیدگان درگاه در کله مصاف پیوستن کار لنگان و لوکان و بی فرهنگان است و کار تردامنان و نادانان. (از مقامات حمیدی).
اگرچه دم نمی آرم زدن لکن چنان کآید
به شوخی می برم پیش تو لنگی را به رهواری.
انوری.
پای داری چون کنی خود را تو لنگ
دست داری چون کنی پنهان تو چنگ.
مولوی.
لنگ و لوک و خفته شکل و بی ادب
سوی او می غیژ و او را می طلب.مولوی.
چون شدم نزدیک من حیران و دنگ
خود بدیدم هر دوان بودند لنگ.مولوی.
ای بسا اسب تیزرو که بمرد
خرک لنگ جان به منزل برد.سعدی.
مگر کآن فرومایهء زشت کیش
به کارش نیاید خر لنگ خویش.سعدی.
خر از دست عاجز شد از پای لنگ.سعدی.
چو ریزد شیر را دندان و ناخن
خورد از روبهان لنگ سیلی.؟
آن کس که نداند و بداند که نداند
آخر خرک لنگ به منزل برساند.؟
- امثال: برای خری لنگ کاروان بار نیفکند.
هر جا سنگ است به پای لنگ است.
لنگ بخر کور بخر پیر مخر.
هرجع؛ سخت لنگ. خزعل الضبع؛ لنگ گردید کفتار. خنب، اخناب؛ لنگ شدن. خال؛ لنگ گردیدن ستور. خزرجت الشاة؛ لنگ گردید گوسفند. هجرع؛ درازقامت لنگ. تخضجت الشاة؛ لنگ گردید گوسفند. (منتهی الارب). || صفت است پائی را که لنگد :
پای ما لنگ است و منزل بس دراز
دست ما کوتاه و خرما بر نخیل.حافظ.
- عذر لنگ؛ عذری نامقبول. عذری ناموجه. عذر دروغین. نارسا. عذر غیرجمیل. عذری نه بوجه :
در این مجال سخن نیست چرخ را هرچند
که عذر لنگ برون می برد به رهواری.
ظهیری.
برد در عذر بس لنگی به رهواری و من هر دم
گناهی نو بر او بندم برای عذر بس لنگش.
اخسیکتی.
باز دستم به زیر سنگ آورد
باز پای دلم به چنگ آورد
برد لنگی به راهواری پیل
پیشم از بس که عذر لنگ آورد.انوری.
مگر یک عذر هست آن نیز هم لنگ
که تو لعلی و باشد لعل در سنگ.نظامی.
ز ناتوانی پایم به دست عذری هست
تو عذر لنگ به نوعی که میتوان برسان.
سلمان ساوجی.
میار عذر که ره دور و مرکبم لنگ است
که عذر لنگ نیاید ز رهروان ملنگ.
کاتبی.
کلمهء لنگ با بودن، شدن، کردن، ماندن، آمدن و غیره صرف شود.
|| درنگ. توقف. ماندن قافله یک روز و دو روز در راهها. (برهان).
- لنگ شدن کار؛ متوقف شدن آن.
- لنگ کردن؛ در منزلی توقف کردن برای یک یا چند روز. هنگام مسافرت یک یا چند روز در جائی از طول راه اقامت گزیدن.
-لنگ ماندن کار؛ اسباب پیشرفت آن فراهم نشدن.
|| (اِخ) لقب تیمور گورکان. || لقب عثمان بن عفان. || (اِ) آلت تناسل. (برهان). آلت مردی. (جهانگیری). شرم مرد. صاحب غیاث گوید: ولنگ (به کسر اول) در هندی به معنی آلت تناسل باشد :
آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ
وآن تویی گول و تویی دول و تویی بابت لنگ.
لبیبی.
زبانش در برش چون کشتی نوح
به رویش درکشیده خام خنگی
بریشمها بر او همچون که رگها(3)
به دستش زخمه ای مانند لنگی.سوزنی.
لنگ اندرافکنم به در کون شاعران
تا مویهای کون بکند از نهیب لنگ.
سوزنی.
(1) - Boiteux. (2) - این شعر عیناً بی هیچ تغییری در بوستان سعدی نیز آمده است.
(3) - در آنندراج: مانند رگها.

لنگ.

[لُ] (اِخ) دهی جزء دهستان ماسال بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش، واقع در یکهزارگزی جنوب باختری بازار ماسال. دامنه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 273 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماسال. محصول آنجا برنج، ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. بیشتر سکنه تابستان به ییلاق سرچشمه های رودخانهء ماسال میروند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

لنگ آب.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان شفان بخش اسفراین شهرستان بجنورد، واقع در 82هزارگزی شمال باختری اسفراین. جلگه و سردسیر. دارای 28 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه. محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

لنگا.

[لِ] (اِ) سَر کج. کجی در پارچه.

لنگا.

[لَ] (اِ) کفش. || چرم بز سرخ (؟). || چرم نرم. || گل سرخ. (آنندراج).

لنگا.

[لَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای شهرستان تنکابن، محدود از شمال به دریای خزر، از خاور به دهستان قشلاق از بخش چالوس شهرستان نوشهر، از باختر به دهستان نشتا و از جنوب به اولین رشته کوه جنگلی بین کلاردشت و لنگا. هوای دهستان مانند سایر نقاط گیلان و مازندران مرطوب و معتدل و قسمت عمدهء اراضی دشت آن بایر و جنگلی و قرای آن محصور به جنگل انبوه می باشد. آب قرای دهستان از رودخانهء کاظم رود، پلنگ آب رود و چشمه سار تأمین میشود. محصول عمدهء دهستان برنج، مختصر مرکبات و چای است. از 42 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 4700 نفر میباشد. راه شوسهء کناره از شمال دهستان و کنار دریا میگذرد و کارخانهء چای سازی در کلارآباد دایر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

لنگا.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان لنگا از شهرستان تنکابن، واقع در 26500گزی جنوب خاوری تنکابن و 5500گزی جنوب راه شوسهء تنکابن به چالوس. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 105 تن سکنهء گیلکی و فارسی زبانند. آب آن از کاظم رود. محصول آنجا برنج و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لنگارد.

[لَ] (اِخ) جان. مورخ انگلیسی مؤلف تاریخی دربارهء انگلستان، مولد لژونگا (1771-1851 م.).

لنگاک.

[لَ] (اِ) سخن ناخوش درشت. (آنندراج) :
من با تو سخن به لابه گویم
از چه دهیم جواب لنگاک.
طیان (از آنندراج).
[ در برهان قاطع لنکاک ضبط است ].

لنگالنگ.

[لَ لَ] (اِ مرکب) ظاهراً مرادف هایهای و های هوی :
من به اندک زمان بسی دیدم
این چنین هایهای و لنگالنگ.ناصرخسرو.

لنگان.

[لَ] (نف، ق) لنگنده. || در حال لنگیدن. شلان. لنگان رفتن(1). عرجان. تعارج. قزلان. لنگ لنگان رفتن: ختع؛ لنگان رفتن کفتار. (منتهی الارب).
(1) - a cloche pied. Boiter.

لنگان لنگان.

[لَ لَ] (ق مرکب) در حال لنگیدن. شلان شلان. لنگ لنگان.
- لنگان لنگان رفتن؛ چون اعرجی رفتن. رفتن با لنگی. شلان شلان رفتن.

لنگانه لنگانه.

[لَ نَ / نِ لَ نَ / نِ] (ق مرکب) رجوع به لنگان لنگان شود.

لنگانی.

[لَ] (حامص) حالت و صفت لنگان.

لنگانیدن.

[لَ دَ] (مص) متعدی لنگیدن. رجوع به لنگیدن شود: خود را لنگانیدن. الارهاص؛ لنگانیدن ستور. (مجمل اللغة) (تاج المصادر).

لنگاوس.

[لَ ؟] (اِخ) نام جزیره ای به سرحد هند نزدیک کوه سراندیب. (شعوری). رجوع به لنگبالوس شود.

لنگ انداختن.

[لُ اَ تَ] (مص مرکب)عملی که مرشد در گود زورخانه کند جدا کردن دو کشتی گیر را از یکدیگر و این کلمه از گود زورخانه باب و متداول شده است، و آن چنان است که مرشد از جایگاه خویش لنگی گرد کند و بر سر دو کشتی گیر که گرم کشش و کوشش اند اندازد جدا کردن آن دو را به خوشی. || توسعاً به آشتی خواندن دو خصم. میانجی شدن. واسطهء ترک خصومت گردیدن. میانجی آشتی شدن. || در اصطلاح امروز، سپر انداختن. اظهار انقیاد کردن. تسلیم شدن.

لنگبالوس.

[لَ] (اِخ) نام جزیره ای است به دریای هند. رجوع به تحقیق ماللهند بیرونی ص160 و لنجبالوس شود.

لنگ بره.

[لِ بَرْ رَ / رِ] (اِ مرکب) قسمی از آش است که از آرد گندم میسازند و بر ران نهاده مثل رسن می تابند و بریان کرده در گوشت می پزند. (غیاث) (آنندراج).

لنگ بره بر لنگ زدن.

[لِ بَرْ رَ / رِ بَ لِ زَ دَ] (مص مرکب) گریختن. (غیاث).

لنگ بستن.

[لُ بَ تَ] (مص مرکب) فوطه بر میان بستن گاهِ شستشو، چنانکه در حمام. گره بستن لنگ بر کمر. پوشیدن قبل و دبر و قسمتی از دو ران را.

لنگ بند.

[لُ بَ] (نف مرکب) آنکه لنگ بندد :
سرو از جوش لاله و سنبل
لنگ بندی است زلف کاکل دار.
محمدسعید اشرف (از آنندراج).

لنگج.

[لَ گَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مشکین خاوری بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر، واقع در 16هزارگزی خاور خیاو و دوهزارگزی شوسهء خیاو به اردبیل. جلگه و معتدل. دارای 76 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء قره سو. محصول آن غلات، حبوبات، پنبه و میوه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لنگ خاکی.

[لِ] (اِ مرکب) حریف را به خاک انداخته پا بر پشتش زدن. (غیاث) :
همچو نقش قدمش خوش بنوازی چالاک
لنگ خاکی که دگر غیر نخیزد از خاک.
میرنجات (از آنندراج).

لنگ دراز.

[لِ دِ] (ص مرکب) دارای پای دراز و بیشتر به طنز مردم طویل القامه را گویند.

لنگ درازی.

[لِ دِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی لنگ دراز.

لنگر.

[لَ گَ] (اِ) آلتی آهنین پیوسته به طنابی یا زنجیری طویل که آنگاه که توقف کشتی را خواهند آن را در آب افکنند. آهنی پیوسته به طنابی که گاه ایستادانیدن کشتی به کشتی بسته و به دریا افکنند. آهنی که کشتی را بدان نگاه دارند و چون برکشند روان شود. (جهانگیری) (آنندراج). آهنی باشد بسیار سنگین که کشتی را بدان از رفتار نگاه دارند. (برهان). اسبابی معروف برای نگاه داشتن کشتیها هر جا که بخواهند به کار برند و همواره در عقب کشتی آویخته باشد. (از قاموس کتاب مقدس). مرساة. (منتهی الارب) (دهار). هوجل. قرّیص. انجر. (منتهی الارب). کلمهء لنگر اصل کلمهء انجر عرب است و با آنکرای لاتین(1) از یک اصل باشد :
سخن لنگر و بادبانش خرد
به دریا خردمند چون بگذرد.فردوسی.
ز بهر سنگی چندین هزار خلق خدای
به قول دیو فروهشته بر خطر لنگر.فرخی.
گران حلم او در سبک عزم اوست
به هر کشتئی در بود لنگری.منوچهری.
بر موج بحر فتنه و طوفان جور و جهل
چون باد خوش وزنده و کشتی و لنگرند.
ناصرخسرو.
عالم چو یکی رونده دریا
سیاره سفینه طبع لنگر.ناصرخسرو.
این یکی کشتی است کو را بادبان
آتش است و خاک تیره لنگر است.
ناصرخسرو.
آباد بر آن شهر که وی باشد دربانش
آباد بر آن کشتی کو باشد لنگر.
ناصرخسرو.
این جهان بحر است و ما کشتی و عدلش لنگر است
چون بشورد بحر کشتی را سکون لنگر دهد.
امیر معزی.
بدان صفت که شود غرق کشتی زرین
به طرف دریا چون بگسلد از او لنگر.
انوری.
لنگی است صلاح پای لنگر
تا کشتی سرگران نجنبد.خاقانی.
حرمت برفت حلقهء هر درگهی نکوبم
کشتی شکست منت هر لنگری ندارم.
خاقانی.
رهواری سفینه چه بینی که گاه غرق
بهر صلاح لنگی لنگر نکوتر است.خاقانی.
از سر زانو کشتی و ز دامان لنگر
بادبانشان ز گریبان به خراسان یابم.خاقانی.
هم در این غرقاب عزلت خوشترم کز عقل و روح
هم سبک چون بادبانم هم گران چون لنگرم.
خاقانی.
کشتی می داشت ساقی، ما به جان لنگر زدیم
گفتی از دریای هستی مرگ معبر ساختیم.
خاقانی.
عطار! مرد عشقی فانی شو از دو عالم
کز لنگر نهادت دربند تخته بندی.عطار.
دست و پائی بزن در این دریا
از خود این لنگر گران بگشای.
کمال اسماعیل.
اگر نه عقل به مستی فروکشد لنگر
چگونه کشتی از این ورطهء بلا ببرد.حافظ.
ز حیرت لنگر افزاید خود آن به
که با لنگر در این دریا نباشیم.
نظام قاری (دیوان البسه ص92).
ز بردباری من پوچ میشود لنگر
ز خاکساری من صدر آستان گردد.صائب.
صاحب آنندراج گوید: لنگر با لفظ انداختن و افکندن و گشادن و گسستن و نهادن و فروکشیدن مستعمل است. و رجوع به لنگر انداختن و لنگر افکندن شود.
- لنگر ساعت؛ پاندول. رقاصک. بالانسیه(2).
|| کنایه از تمکین و وقار بود. (جهانگیری). به معنی تمکین و وقار مجاز است و بدین معنی با لفظ باختن و از کف دادن و نگاه داشتن مستعمل است. (آنندراج) :
به خاموشی شوم مهر دهان بیهده گویان
نمی بازم چو کوه از هر صدائی لنگر خود را.
صائب.
|| سنگینی.
- لنگر شمشیر؛ سنگینی شمشیر :
تا از آن ابروی خونریز بدل کار کند
ترسم از لنگر شمشیر سیه تاب کسی.
داراب بیک جویا (از آنندراج).
|| چوبی که بندباز میانش بگیرد و روی ریسمان بازی کند. چوبی در دست ریسمان بازان گاه بر ریسمان رفتن. (از آنندراج).
- لنگر بندباز؛ چوبی بلند یا عصایی از آهن که بندباز به دست گیرد تا با حرکات آن تعادل خود را بر بند حفظ کند.
|| محجری را نیز گویند از سنگ یا چوب یا خشت و گل که بر دور مزار بزرگان کشند و به عربی ضریح خوانند. (برهان). || شخصی را گویند که در مکر و حیله و خیرگی به مرتبهء اعلی باشد و آن را گربز خوانند و به هر جا که رود سنگینی کند، یعنی ناگوار و نادلچسب و بدرفتار باشد بر خلاف بادبان که مردم سبکروح و دلچسب را گویند. (برهان) (جهانگیری). || طعام که به فقراء دهند. (غیاث). و صاحب آنندراج گوید: از بیت ذیل فرخی که گوید:
تو مردم کریمی من لنگر گرانم
ترسم ملول گردی با آن کرم ز لنگر.
به معنی گدا و دریوزه گر مستفاد میشود. || مزید مؤخر امکنه نیز آید: گاولنگر.
(1) - Ancora (l'ancre).
(2) - Balancier.

لنگر.

[لَ گَ] (اِ) جائی را گویند که در آنجا همه روزه طعام به مردم دهند. (جهانگیری). جائی که آنجا طعام به فقراء دهند. (غیاث). خانقاه. محل اجتماع یا خوردنگاه صوفیان. جائی که هر روز از آنجا به مردم طعام برسد، از این است که خانقاه را نیز لنگر گویند، چنانکه لنگر شیخ جام و لنگر شاه قاسم انوار در خراسان شهرت دارد. (آنندراج) :
مو آن رندم که نامم بی قلندر
نه خون دیرم نه مون دیرم نه لنگر
چو روز آید بگردم گرد گیتی
چو شو آید به خشتان وانهم سر.باباطاهر.
کار بیداران نباشد خوابگاه آراستن
بستر درویش خواب آلود جای لنگر است.
امیرخسرو.
در لنگر نهاده باز فراخ
کرده ریش دراز را به دو شاخ.اوحدی.
لنگر و خانقاه او [ نعمت الله کوهستانی ] حالا مقصد اکابر و فقراست. (تذکرهء دولتشاه در ترجمهء نعمت الله کوهستانی). و سلطان حسین بن سلطان اویس جلایر در خطهء تبریز جهت شیخ [ کمال خجندی ] منزلی ساخت بغایت نزه و بر لنگر شیخ وقفها کرد. (تذکرهء دولتشاه در ترجمهء کمال خجندی). و از آن جمله لنگر غیاثیه، لنگر باباخاکی، لنگر شیخزاده بایزید نیز مشهور است. (حبیب السیر). چون واقف میشود از پی می دود و به ایشان نمی رسد تا به لنگر پیر غیب که حال در اندوهجرد است. (مزارات کرمان ص130).

لنگر.

[لَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان پشتکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 8هزارگزی جنوب خاوری کیاسر. کوهستانی و سردسیر. دارای پنج هزار تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و عسل. شغل اهالی زراعت و نجاری و راه آن مالرو است و دبستانی ملی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لنگر.

[لَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش حومهء شهرستان بجنورد، واقع در هفت هزارگزی شمال باختری بجنورد، کنار راه مالرو عمومی بجنورد به مانه. کوهستانی و معتدل. دارای 867 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لنگر.

[لَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان کاریزنو از بخش تربت جام شهرستان مشهد واقع در 64هزارگزی شمال باختری تربت جام، کنار راه شوسهء عمومی مشهد به تربت جام. جلگه، گرمسیر. دارای 674 تن سکنهء ترکمن. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9). این محل سابقاً به خرجردجام معروف بوده و امروز لنگر نامیده میشود و گویند شاه قاسم انوار پس از آنکه احمد لر شاهرخ را در هرات زخم کارد زد، از هرات رنجیده خاطر بیرون شد و در خرجردجام لنگر انداخت و آنجا به «لنگر» نامیده شد. مزار وی نیز آنجاست. و هاتفی خواهرزادهء جامی در لنگر چهار باغی داشته و شاه اسماعیل در 921 ه . ق. به دیدن او رفته است. (سبک شناسی ج3 ص225). و رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص64، 66، 68، 71، 106، 293 شود.

لنگر.

[لَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان سملقان بخش مانهء شهرستان بجنورد واقع در 30هزارگزی جنوب باختری مانه و دوهزارگزی شمال راه شوسهء عمومی بجنورد به نردین. جلگه و گرمسیر. دارای 286 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه، برنج و میوه. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لنگر.

[لَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد واقع در 15هزارگزی شمال خاوری طرقبه. جلگه و گرمسیر. دارای 20 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راه آن اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لنگر از کف دادن.

[لَ گَ اَ کَ دَ] (مص مرکب) کنایه از مضطرب و سراسیمه شدن است و رفتن اختیار از دست. (مجموعهء مترادفات ص 337).

لنگر افکندن.

[لَ گَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)لنگر انداختن :
به دریائی که همچون نوح من افکنده ام لنگر
سفینه بر سر موجش بود تابوت ساحلها.
محمدقلی بیک سلیم (از آنندراج).

لنگر انداختن.

[لَ گَ اَ تَ] (مص مرکب)(... کشتی) توقف کردن او در دریا با افکندن لنگر در آب. افکندن لنگر کشتی به دریا. || قرار گرفتن. مقام گرفتن. (غیاث).
- لنگر انداختن کسی در جائی؛ توسعاً متوقف شدن در هر جا. دیر در خانهء کسان ماندن چنانکه چند روزی. توقف نسبتاً طویل کردن. خانه نزول شدن (در تداول مردم قزوین). در خانهء دیگران دیر ماندن. پوست تخت انداختن. القاء عصا. القاء جران. رجوع به مجموعهء مترادفات ص31 شود.
-امثال: کنگر خورده لنگر انداخته.

لنگرانداخته.

[لَ گَ اَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) نعت مفعولی از لنگر انداختن. || کنایه از مرد متحمل و باوقار که به سخن هر کس از جا درنیاید. (آنندراج).

لنگرباز.

[لَ گَ] (نف مرکب) بندباز. حقه باز.

لنگر به خود گرفتن.

[لَ گَ بِ خُدْ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کنایه از جای خود نرفتن. (آنندراج).
- لنگر به خود نگرفتن؛ از جای بشدن :
بحر پرشور جنون لنگر نمی گیرد به خود
کی ز سنگ کودکان، دیوانه شورش کم شود.
صائب.

لنگربهشت.

[لَ گَ بِ هِ] (اِخ) نام شهری در شعر نظامی :
درآمد در آن شهر مینوسرشت
که ترکانش خوانند لنگربهشت
بهاری در او دید چون نوبهار
پرستشگهی نام او قندهار.نظامی.

لنگرخانه.

[لَ گَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جائی که از آنجا به مردم طعام برسد. (آنندراج). رجوع به لنگری و لنگر شود.

لنگر دادن.

[لَ گَ دَ] (مص مرکب) آغاز از دست دادن تعادل چیزی چون علم برپای داشته و لنگه بار حیوانات و غیره.

لنگردار.

[لَ گَ] (نف مرکب) دارای لنگر. صاحب آنندراج گوید: به مناسبت معنی لنگر چیز بسیار گران را گویند و در صفات تیغ دورویه چون تیغ لنگردار و مژگان لنگردار و دریای لنگردار یعنی دریائی که آبش ایستاده باشد، مقابل دریای بی لنگر :
می گشاید چاک زخمم هر نفس آغوش را
میکشد خمیازه بر مژگان لنگردار تو.
علیرضا تجلی.
عشق می آرد دل افسردهء ما را به شور
مطرب از طوفان بود دریای لنگردار را.
صائب.
زخم می باشد گران شمشیر لنگردار را
زینهار از دشمنان بردبار اندیشه کن.
صائب.
کار نگشاید ز خلوت چله ات گر اندکی است
تیر لنگردار کی باب کمان کوچکی است.
ملاطغرا.
و همچنین تیغ لنگردار به معنی خم دار و سنگین، زیرا که تیغ خم دار خوب می نشیند و زخم کاری میکند و از جا کم می جنبد :
از تغافل کشت مژگان گران خوابش مرا
تیغ لنگردار چندین پاس دم می داشته ست.
صائب.

لنگر فروبردن.

[لَ گَ فُ بُ دَ] (مص مرکب) لنگر انداختن. || عمیق شدن :
نیامد پلنگر(1) که پژمرده بود
به اندیشه لنگر فروبرده بود.نظامی.
(1) - پادشاه زنگبار.

لنگر فروهشتن.

[لَ گَ فُ هِ تَ] (مص مرکب) لنگر انداختن :
سبکی کرد [رمضان] و به هنگام سفر کرد و برفت
تا نگویند فروهشته بر ما لنگر.فرخی.

لنگرفوته.

[لَ گَ تَ / تِ] (اِ مرکب) معنی کلمه که در بیت ذیل آمده است دانسته نشد :
صحن کاشی کاریش را گاه لنگرفوته بین
هرکه را باشد تمنا سیر صحن آشدار.
اشرف.

لنگرک.

[لَ گَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین ولایت بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 98هزارگزی شمال خاوری فریمان، کنار راه اتومبیل رو مشهد به مزدوران. جلگه و معتدل. دارای 296 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و چغندر و شغل اهالی زراعت و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لنگر کردن.

[لَ گَ کَ دَ] (مص مرکب)کنایه از جا گرفتن و تمکن ورزیدن. (آنندراج) :
لنگر نکرده ایم چو گوهر در این محیط
از بوستان دهر چو شبنم گذشته ایم.صائب.
گندمت چون آرد شد در آسیا لنگر مکن.
صائب.

لنگرگاه.

[لَ گَ] (اِ مرکب)(1) جائی که کشتی در دریا بایستد و پیشتر نتواند رود. دهانه و یا جائی از دریا که کشتی آنجا بایستد. خور. بندر. کلاّء. (منتهی الارب): مرسی، مراسی؛ لنگرگاهها.
(1) - Bai.

لنگرگه.

[لَ گَ گَهْ] (اِ مرکب) مخفف لنگرگاه :
یکی را به لنگرگه خویش ماند
دگر را به قدر رسن پیش راند.نظامی.

لنگرگیر.

[لَ گَ] (نف مرکب) کشتی که به سبب گرانی به جای خود تواند ایستاد. (آنندراج) :
بود معذور گر در وجد آید سالک واصل
که کشتی نیست لنگرگیر چون گردید دریائی.
محمدسعید اشرف.

لنگر نگاه داشتن.

[لَ گَ نِ تَ] (مص مرکب) لنگر از کف ندادن.
-لنگر نگاه نداشتن؛ از اعتدال بدررفتن. سراسیمه شدن. (مجموعهء مترادفات ص337).

لنگر نهادن.

[لَ گَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)لنگر افکندن. لنگر انداختن : عاقل چون بیند که خلاف در میان آمد به جهد و چون صلح دید لنگر بنهد که آنجا سلامت بر کران است و اینجا حلاوت در میان. (گلستان).

لنگرود.

[لَ گَ] (اِخ) موضعی در 16071گزی قم میان قم و شوراب (در طول راه آهن قم به کاشان) و بدانجا ایستگاه ترن باشد. رجوع به لنگه رود شود.

لنگرود.

[لَ گَ] (اِخ) نام رودخانه ای در جوار شهر لنگرود که به بحر خزر ریزد و محل صید ماهی است.

لنگرود.

[لَ گَ] (اِخ) نام شهری کنار راه رامسر به لاهیجان میان کیاکلا و دیوشل، واقع در 539900گزی تهران، دارای پستخانه و تلگرافخانه. شهر کوچک لنگرود در 14هزارگزی لاهیجان و 13هزارگزی رودسر واقع شده است و مختصات جغرافیائی آن به شرح زیر است: طول 50 درجه و 10 دقیقه و 30 ثانیه و عرض 37 درجه و 11 دقیقه. جادهء شوسهء رشت به شهسوار از وسط شهر عبور کند و مغازه و بناهای معتبر در طرفین آن احداث شده است و نمایندهء کلیهء ادارات دولتی به استثنای پادگان نظامی در این شهر وجود دارد. آب آشامیدنی سکنه از چاه و آنهائی که بضاعت دارند از چشمهء لیله کوه که در سه هزارگزی جنوب شهر واقع است تأمین می گردد و مدتی است که اقداماتی برای لوله کشی آب لیله کوه شده و ممکن است به زودی عملی گردد. جمعیت لنگرود حدود 16هزار است و در حدود 1200 باب خانهء مسکونی و 500 باب مغازه و دکان و 7 مسجد دارد. روزهای شنبه و چهارشنبه بازار عمومی لنگرود است. در این شهر، یک دبیرستان و چهار دبستان پسرانه و دو دخترانه هست و کارخانهء برق شهر در شرف تأسیس است. تعداد تلفن های شهری در حدود پنجاه است و کارخانهء برنج پاک کنی و پیله خفه کنی دولتی دارد. از آثار قدیمی لنگرود یک بقعه به نام سیدحسین کیا و مسجدجامع است. پل آجری بین دو محلهء این شهر روی رودخانه نیز از ابنیهء قدیمی است. قرای موبندان، بازارده، پلت کله، گلباغ چالکیاسر نزدیک و متصل به شهر میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لنگرود.

[لَ گَ] (اِخ) (بخش ...) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان لاهیجان و حدود آن به شرح زیر است: از طرف شمال و باختر به بخش مرکزی لاهیجان، از خاور به دریای خزر و بخش رودسر و از جنوب به دهستان املش از بخش رودسر. قسمت جنوبی بخش کوهستانی جنگلی و قسمتهای مرکزی و شمالی آن جلگه است. آب قرای بخش از استخر و چشمه سار و قسمتی از رودهای شلمان رود و لنگرود تأمین میگردد. محصول عمدهء آن برنج، ابریشم، چای، کنف، بنشن و صیفی است. راه شوسهء لاهیجان به شهسوار از وسط این بخش عبور میکند، به علاوه از لنگرود به بندر چمخاله و قصبهء کومله و لیله کوه راه فرعی شوسه دارد. بخش لنگرود از 85 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن به اضافهء سکنهء شهر در حدود چهل هزار نفر است و قرای مهم این بخش عبارتند از: شلمان، دیوشل، نالکیاشر، بجارپس، فتیده، گلسفید، دریاسر، دریاکنار، ملاط، سیگارود و کیاکلایه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لنگری.

[لَ گَ] (حامص) عمل مقیم ساختن به جائی یا متوقف کردن :
آسمان در کشتی عمرم ندارد جز دو کار
گاه شادی، بادبانی گاه محنت، لنگری.انوری.
|| (ص نسبی) منسوب به لنگر. صوفیه و اخیه و ارباب فتوت. اهل لنگر.

لنگری.

[لَ گَ] (اِ) بشقاب مانند بسیار بزرگ که در آن پلاو کنند و آن نسبت به لنگر صوفیان و فتیان است که این ظرف در آنجا به کار برده میشد. نوعی از طشت بزرگ. (غیاث). بشقابی سخت بزرگ . لگن مانندی بزرگ برای غذاخوری. صحن. بشقاب گونه ای بسیار بزرگ با لبهء پهن که در لنگرها در آن طعام کشیدندی خوردن صوفیان را. ظرف بزرگ برای کشیدن پلو، شاید معمول لنگرهای درویشان بوده است. قسمی دوری بزرگ. دوری بسیار بزرگ لب تخت. ظرف غذا که از قاب بزرگتر باشد. دوری های بسیار بزرگ با لبه های پهن : دوهزار چینی دیگر از لنگری و کاسه های کلان و خمره های چینی کلان و خرد. (تاریخ بیهقی ص425).
منشین به بحر سفرهء شاهان که اندر او
گرداب شاه کاسه و طوفان لنگری.
محسن تأثیر (از آنندراج).
-امثال: وقتی که نیست کو اشتها وقتی که هست دو لنگری.

لنگریز.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان ژاوه رود بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 12هزارگزی خاور رزاب، کنار رودخانهء کماسی. کوهستانی و سردسیر. دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و زغال فروشی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لنگ زدن.

[لَ زَ دَ] (مص مرکب) لنگیدن در عمل یا کار یا سخن(؟) : او نیز عریان و مجذوب بود. غایتش آنکه گاهی معقول میگفت و با مردم حرف میزد، اما گاهی لنگی میزد و لاابالی میگردید. (مزارات کرمان ص192).

لنگ سرکش.

[لِ سَ کَ / کِ] (اِ مرکب)فنی از فنون کشتی و آن پای خود را به عضوی از اعضای حریف بند کردن و به زور کشیدن است. (غیاث) :
پا بکش ای صنم از بزم رنود و اوباش
لنگ سرکش ز حریفان مخور و غالب باش.
میرنجات (از آنندراج).

لنگشان.

[لُ] (اِخ)(1) دیر پدریان واقع در نزدیک پاریس در جنگل بولنی که به سال 1790 م. نابود گشت. دشت لنگشان امروزه میدانی است اسب دوانی را.
(1) - Longchamp.

لنگ شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) از یک پای عاجز شدن. شل شدن. در پای کوتاهی یا شکستگی یافتن. اقعاد. (منتهی الارب). || لنگ شدن کاری؛ تعطیل شدن آن. به علتی معوق و معطل ماندن آن. متوقف ماندن آن.
-لنگ شدن کاروان یا قافله؛ اقامت کردن آن در منزلی.

لنگفر.

[لُ فُ] (اِخ)(1) شهری در کشور آزاد ایرلند (لنستر). دارای 3700 تن سکنه و کرسی حوزه و ناحیتی به همین نام و آن ناحیت را چهل هزار سکنه باشد.
(1) - Longford.

لنگفلو.

[لُ فِ] (اِخ)(1) هنری وادْزْوُرث. شاعر امریکائی (1807-1882 م.).
(1) - Longfellow ]longfeloou[, Henry Wadsworth.

لنگک.

[لَ گَ] (اِ مصغر) لنگ کوچک. ابن لنگ. رجوع به لنگ (در معنی شل) شود.

لنگک.

[لُ گَ] (اِ مصغر) لنگ کوچک. فوطهء خرد :
لنگکی زیر و لنگکی بالا
نی غم دزد و نی غم کالا.

لنگک.

[] (اِخ) لقب پدر ابواسحاق ابراهیم شاعر، و خود او نیز شاعر بوده است.

لنگ کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) اعرج کردن. اعراج. (تاج المصادر بیهقی). پای کسی را شکستن یا بریدن یا خشک کردن. به صدمتی یا به ضربتی پای او را از کار انداختن :
پای داری چون کنی خود را تو لنگ
دست داری چون کنی پنهان تو چنگ.
مولوی.
|| برجای ماندن یک یا چند روز در جایی گاه سفر. اقامت کردن در منزلی از منازل سفر. بیش از عادت توقف و مقام کردن. در جائی از سفر متوقف شدن. توقف کردن یک شب و بیشتر چاروادار و مسافر در عرض راه. در اثنای سفر در جایی مقام کردن. گویند در فلان کاروانسرا قافله چند روز لنگ کرده است. (آنندراج).
- لنگ کردن کاری؛ وقفهء غیرعادی در میان کار آوردن. تعطیل کردن.

لنگ کردن.

[لِ کَ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح زورخانه) بندی از بندهای کشتی گیران. حریف را در کشتی با لنگ که بندی است از فنون و بندهای کشتی به زمین زدن.

لنگ کمر.

[لِ کَ مَ] (اِ مرکب) نام فنی از فنون کشتی که پای خود را در پای حریف بند کردن و زور بر کمرش آوردن است تا بر زمین افتد و با لفظ خوردن به معنی رسیدن زور و صدمه بر کمر و با لفظ زدن به معنی رسانیدن مستعمل است. (آنندراج) :
همه افتادهء اطوار توایم ای سرور
میزند طور تو بر کوه و کمر لنگ کمر.
میرنجات.
شیطان نشد از تو گرچه مدبر
لنگ کمری و سازد آخر.
درویش واله هروی.
افتاد ز صلب پاک اطفال
زآن لنگ کمر بسی در اضلال.
درویش واله هروی.
گر شوکت بی ستون و گر الوند است
لنگ کمری ز کوه تمکین تو خورد.
محسن تأثیر.

لنگ گردانیدن.

[لَ گَ دَ] (مص مرکب)اِعراج. (منتهی الارب).

لنگل.

[لَ گُ] (اِخ) ده کوچکی جزء دهستان دیلمان بخش سیاهکل و دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در ده هزارگزی جنوب دیلمان و یکهزارگزی آسیابر. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لنگ لنگان.

[لَ لَ] (ق مرکب)لنگان لنگان. شلان شلان :
لنگ لنگان قدمی برمیداشت
هر قدم دانهء شکری میکاشت.جامی.

لنگ لنگان رفتن.

[لَ لَ رَ فَ] (مص مرکب) لنگان لنگان رفتن. شلان شلان رفتن.

لنگن.

[لَ گَ] (اِ) لنکن. (برهان). مصحف لنگهن. (حاشیهء برهان). گرسنگی و فاقه و روزه باشد که هندوان موافق آئین و کیش و ملت خود بجای آورند. (آنندراج). لکهن :
گر ترا لنگنت کند فربه
سیر خوردن ترا ز لنگن به(1).
سنائی (از آنندراج).
(1) - این بیت به شاهد لکهن نیز آمده است با تغییر کلمهء لنگن به لکهن.

لنگندگی.

[لَ گَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لنگنده.

لنگنده.

[لَ گَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لنگیدن. آنکه لنگان رود. که لنگ لنگان قدم بردارد.

لنگنس.

[لَ گُ] (اِخ)(1) نام مردم اصلی گلُ در سرزمین لانگر.
(1) - Lingons.

لنگوار رفتن.

[لَنْگْ رَ تَ] (مص مرکب)چون لنگان گام برداشتن. خمع. خموع. خمعان. خزعلة.

لنگ و پاچه.

[لِ گُ چَ / چِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع. قسمت پایین تنه مردم خاصه رانها و ساقها از سوی اِنسی. و رجوع به لنگ و پاچه شود.

لنگوته.

[لُ تَ / تِ] (اِ) لنگی باشد کوچک که درویشان و فقیران و مردم بی سر و پا بندند. (جهانگیری). و به هندی نیز همین معنی دارد. (برهان). لنگی کوچک که فقرا و درویشان در میان بندند و بدان ستر عورت کنند. مؤلف گوید: اصل این لغت لنگ کوته بوده، یک کاف را به جهت سهولت کلام چنانکه رسم پارسیان است حذف کرده اند. (از فرهنگ انجمن آرای ناصری). و صاحب بهار عجم گوید: تحقیق آن است که لنگوته لغت هندی است مرکب از لنگ بالکسر به معنی نره و اوت به واو مجهول به معنی پناه و پرده و فارسیان هاء بدان ملحق کرده و استعمال کنند. (آنندراج). این کلمه را مردم سیام از ما گرفته اند و به معنی قسمی ازار به کار برند(1).
و اینکه در بعض نسخ برهان قاطع لنگونه (با نون) آورده غلط است :
دل به فراغت ده و لنگوته بند
از جهت زر نه به جان پوته بند.شاه داعی.
برمیکنم به روی میان بند جانماز
لنگوته را معارض شلوار میکنم.
نظام قاری (دیوان البسه ص 25).
برو ای دامک شلوار که بر دیدهء تو
راز لنگوته نهان است و نهان خواهد بود.
نظام قاری (دیوان البسه ص 161).
گه به لنگوته اش کنند بدل
گه بود زیر جامه در قصار.
نظام قاری (دیوان البسه ص 34).
و حضرت خیرالبریّه علیه السلام لنگوتهء خود را عنایت کرد که شعار وی [ شعار جسد زینب زوجهء رسول (ص) ] ساختند. (حبیب السیر ج 1 جزو سیم ص148). و اکثر مردم کالیکوت برهنه اندام باشند، لنگوتها از ناف تا بالای زانو بسته. (حبیب السیر ج2 ص397). احتیاک؛ شلوار و لنگوته بر میان سخت بستن.
(1) - Langourie.

لنگوته بستن.

[لُ تَ / تِ بَ تَ] (مص مرکب) ائتزار. تأزر :
بستن لنگوته در ایام گرما راحت است
گر ترا شلوار یا تنبان نباشد گو مباش.
نظام قاری (دیوان البسه ص86).
|| کنایه از ترک دنیا گفتن و عزلت گرفتن. (آنندراج). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص89 شود.

لنگور.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان بانصر، بخش بابلسر شهرستان بابل واقع در 8هزارگزی خاوری بابل، کنار رودخانهء تالار. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 380 تن سکنه. آب آن از رودخانهء تالار. محصول آنجا برنج، صیفی، پنبه، مختصر غلات، کنجد و کنف. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3). || موضعی به نیج کوه نور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص109 و 110).

لنگور.

[لُ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان طیبی سرحدی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 19000گزی جنوب خاوری قلعه رئیسی. مرکز دهستان و دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لنگوران.

[لَ] (اِخ) (وزیر...) از هفت بازی و نمایش که با مقدمهء جعفر قراچه داغی در تهران چاپ سنگی شد و میرزا فتحعلی دربندی بدواً به ترکی آذربایجانی نوشته و در 1861 م. در تفلیس چاپ کرده بود، پنج فقره از آن نمایشها را با حواشی و ترجمهء و نُت های بسیار در اروپا به طبع رسانیدند. وزیر لنگوران یکی از آنهاست. (ترجمهء تاریخ ادبیات ادوارد براون ترجمهء رشیدیاسمی ج4 صص310-311).

لنگ و لوک.

[لَ گُ] (ص مرکب، از اتباع) لنگ آن است که پای او معیوب باشد و لوک آنکه بهر دو کف دست و زانو راه رود. (حاشیهء مثنوی) :
در چنین بند لنگ مانده و لوک
در چنین سمج کور گشته و کر.
مسعودسعد.
با سر پوشیدگان درگاه، درکله مصاف پیوستن کار لنگان و لوکان و بی فرهنگان است. (مقامات حمیدی).
خمخانهء خر سرای خر پیر
نه راه بری نه بار برگیر
زین لاشه و لنگ و لوک پیری
از دم تا گوش مکر و تزویر.سوزنی.
لنگ و لوک و چفته شکل و بی ادب
سوی او می غیژ و او را می طلب.مولوی.

لنگویل.

[لُ گِ] (اِخ)(1) آن ژنویو دوشس دو. خواهر کندهء بزرگ، مولد شاتو دوونسن. رقیب مازارن. وی در شهر جنگی(2) فرند نقش مهمی داشت (1619-1679 م.).
(1) - Longueville, Ann Genevieve duchesse de.
(2) - Guerre civile.

لنگه.

[لِ گَ / گِ] (اِ) تاچه. عدل. تابار. تای. تا. لنگه بار. یکی از دو قسمت بار. عدل و آن یک جزء بار است، یعنی آنچه که بر یک سوی راست یا چپ ستوری حمل کنند. نیمی از بار و آن بیشتر در هندوانه و خربزه و چغندر و برنج و گندم و امثال آن به کار است. مقابل عدل که در قماش مستعمل است و مقابل تنگ که در شکر معمول است. نصف بار. نصف یک بار که بر یک سوی ستور بردارند. عِدل. عِب ء. ثانی اثنین. تنگ. (زمخشری). لنگه یا عدل یا صندوق که در اصطلاح مردم اصفهان، دوازده من تبریز است: یک لنگهء زغال، یک لنگهء هندوانه و جز آن. || مصراع. (در درها)(1). طبق. لت. لخت. صفق. یکی از دو قسمت در دو لختی: دو لنگهء در را پیش کرد. || مرادف لنگ که گذشت و لگنه به تقدیم گاف بر نون از تصرفات لوطیان است. (آنندراج). || فرد. تا. تای. تاه. طاق. یکی. فردی از زوجی. مقابل جفت. هر تای از جفت یا زوجی.
- لنگه کفش کهنه کسی بودن؛ به مزاح سخت حامی و طرفدار و مدافع او بودن.
-یک لنگه ابرو؛ یک تای ابرو: یک لنگه ابروی او به هزار دیگران می ارزد.
-یک لنگه ارسی، کفش، گیوه؛ یک تای از آنها.
-یک لنگه بار؛ یک تای بار.
-امثال: لنگه گیوه را با سرنیزه چه کار.
|| عدیل. تای. شبیه. مثل. ثانی اثنین. همتا. چون. مانند (در تداول زنان و مجازاً در تداول عامه): لنگهء او؛ مانند او. من لنگهء شما نیستم که دوستان را فراموش کنم. لنگه ندارد؛ نظیر ندارد.
-لنگه به لنگه؛ ناهمتا. تابه تا. غیرمشابه. که هر دو لنگ به یک اندازه و یا رنگ و امثال آن نباشند. ناجور. که به یک شکل یا قد یا اندازه و رنگ و غیره هستند: کفشهای من در مهمانی لنگه به لنگه شده است؛ یک تای آن با یک تای کفش مهمان دیگری عوض شده است.
-لنگه به لنگه ابرو انداختن؛ یک ابرو را بالا بردن در حالی که دیگری به جای خویش باشد؛ به کرشمه و دلال به نوبت ابروی راست و ابروی چپ را جداجدا بالا بردن و به زیر آوردن: ابرو بنداز لنگه لنگه.
|| سنگ لنگه؛ خرسنگها که زیر بنا به کار برند.
(1) - Vantail Battant.

لنگه.

[لَ گِ] (اِخ) دهی از دهستان مؤمن آباد بخش درمیان شهرستان بیرجند، واقع در 41هزارگزی جنوب درمیان و 4هزارگزی خاور راه شوسهء بیرجند به درح. جلگه و گرمسیر. دارای 47 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لنگه.

[لِ گَ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء عباسی است، طول 86 و عرض 36هزار گز واقع در جنوب لار. نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان لار و محدود است از شمال به بخش بستک، از جنوب به خلیج فارس، از باختر به بخش گاوبندی لار و از خاور به شهرستان بندرعباس. این بخش در جنوب خاوری شهرستان واقع، هوای آن در سواحل خلیج فارس گرم و مرطوب و در نقاطی که پشت ارتفاعات هستند گرم و خشک است. تابستان های بخش طولانی و بسیار گرم و زمستانهای آن ملایم است. آب مشروب به طور کلی از چاه و باران (در برکه ها جمع و نگاهداری میشود) و زراعت در همه جا دیمی است. محصولات عبارتند از: غلات و جزئی خرما و جزئی صیفی. شغل اهالی زراعت، کسب، صید ماهی و مروارید و در سواحل، باربری دریائی. صنعت معموله در بنادر، ساختن و تعمیر کرجی های بادی و در سایر نقاط گلیم بافی است. این بخش از شش دهستان به نام: حومه، مرزوقی، چارکی، عبیدلی، حمداوی و بدوی تشکیل یافته و مجموع قراء و قصبات آن 91 و نفوس بخش در حدود 41هزار تن و مرکز بخش قصبه و بندر لنگه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لنگه.

[لِ گِ] (اِخ) نام دهستان حومهء بخش لنگهء شهرستان لار. این دهستان در جنوب خاوری بخش در جلگه، مشرف به خلیج فارس واقع و از شمال به ارتفاعات دین، تنگ کوه و پل غار متکی است. هوای آن گرم و مرطوب و مالاریائی. آب مشروب آن از باران و چاه و زراعت به طور کلی دیمی. محصولات آنجا غلات، خرما و جزئی صیفی کاری. شغل اهالی زراعت، کسب، صید ماهی و دریانوردی، صنعت متداول ساختن و تعمیر کرجی های بادبانی است. این دهستان از 29 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و نفوس آن در حدود هفده هزار تن و قرای مهم آن عبارت است از بندر کنگ، بند معلم، برکهء علی مهرگان و بندر شناس. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). از نواحی لارستان میانهء مشرق و جنوب شهر لار. درازای آن از امیران تا کوبستانه 14 فرسخ و پهنای آن از چمپه تا بندر لنگه شش فرسخ است.

لنگه.

[لِ گِ] (اِخ) بندر لنگه نزدیک مهرگان در آخر راه لار به ساحل خلیج فارس در 688000گزی شیراز واقع است. قصبه و بندر مرکز بخش لنگه و دهستان حومهء شهرستان لار، و مختصات جغرافیائی آن عبارت است از: طول 54 درجه و 53 دقیقه از گرینویچ، عرض 26 درجه و 33 دقیقه و ارتفاع از سطح دریا به طور متوسط پنج متر. در 306هزارگزی جنوب خاوری لار و 616هزارگزی جنوب خاوری بندر بوشهر واقع شده و به وسیلهء راه شوسه به دو شهر مزبور و بندرعباس مربوط میباشد. هوای قصبه گرم، مرطوب و مالاریائی است و آب مشروب آن از چاه و باران تأمین میشود. سکنهء آن 9404 تن و شغل اهالی تجارت، پیله وری، دریانوردی، صید ماهی و ساختن کرجی های بادی است. در حدود دویست باب دکان دارد و ادارات دولتی: بخشداری، شهربانی، مرزبانی، پست، تلگراف، دارائی و آمار، ژاندارمری، بانک ملی، گارد گمرک، شهرداری، دادگاه و بهداری بدانجاست. و هم لنگرگاه برای کشتیهای کوچک و متوسط در 1200 تا 1800 متری ساحل دارد و محلی نیز نزدیک ساحل برای تعمیر کشتیهای کوچک هست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). لنگه دارای ده هزار باب خانه و قریب سی هزار تن سکنه است. و آنجا معادن قیر، گوگرد، سنگ گچ و آهک هست. بندری است مرکز تجارت مروارید و اهالی به تجارت مروارید میپردازند. مرکز بندر لنگه دارای 2200 خانوار و 11 قریه است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص483). و رجوع به بندر لنگه شود.

لنگه.

[لُ گِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در (سِن-اِ-لوار) از ولایت سمور به فرانسه. دارای راه آهن و 3657 تن سکنه است.
(1) - Longue.

لنگه بز.

[لَ گَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان ارشن بخش مرکزی شهرستان مشگین شهر، واقع در 48هزارگزی خاور خیاو و 8هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. کوهستانی و معتدل. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لنگه به لنگه.

[لِ گَ / گِ بِ لِ گَ / گِ](ص مرکب) تابه تا (کفش). ناجور: این کفشها لنگه به لنگه است؛ ناجور است. رجوع به لنگه شود.

لنگه رود.

[لِ گَ] (اِخ) نام محلی کنار راه قم و کاشان در میان زنگنه آباد و شورآب در 170500 گزی تهران. رجوع به لنگرود شود.

لنگه کشیدن.

[لِ گَ / گِ کَ / کِ دَ](مص مرکب) پای کشیدن. (آنندراج).

لنگه کفش.

[لِ گَ / گِ کَ] (اِ مرکب) یکی از دو تای کفش. یک تای از جفتی کفش. رجوع به لنگه شود.

لنگه گوش.

[لِ گَ] (اِ مرکب) قسمی بادام در جهرم (ده سانتی متر درازی پوست آن است).

لنگه لنگه.

[لِ گَ / گِ لِ گَ / گِ] (ص مرکب) تای تای. تک تک. دانه دانه. رجوع به لنگه شود.

لنگی.

[لَ] (حامص) صفت لنگ. حالت و چگونگی لَنگ. شلی. عرج. عتب. کساحة. (منتهی الارب) :
رهواری سفینه چه بینی که گاه غرق
بهر صلاح لنگی لنگر نکوتر است.خاقانی.
سَخیً، نَکَب؛ لنگی شتر. خزعه؛ لنگی در یکی از دو پا. زمال؛ لنگی شتر. کتف؛ لنگی ستور از درد کتف. خال؛ لنگی ستور. قزل؛ لنگی زشت. خزعال؛ لنگی ناقه. (منتهی الارب).
- لنگی را به رهواری (به راهواری) پوشیدن؛به جلدی و چابکی عمل، عیب و نقص خود یا کاری را پنهان داشتن. با چرب دستی و چابکی عیبی را پنهان داشتن و عیب خویش به زرنگی پنهان کردن :
رو رو که به یکباره چونین نتوان بودن
لنگی نتوان بردن ای دوست به رهواری.
منوچهری.
خاموش بهتری تو مگر باری
لنگی برون شَوَدْتْ به رهواری.ناصرخسرو.
خفته ای خفته و گوئی که من آگاهم
کی شود بیرون لنگیت به رهواری.
ناصرخسرو.
یکبارگی از عاشق دوری نتوان جستن
«لنگی نتوان بردن ای دوست به رهواری»(1).
امیرمعزی.
لنگی و رهواری اندر راه دین ناید نکو
اسب دانش باید ارنی دور شو زین رهگذر.
سنائی.
برد لنگی به راهواری پیش
پیشم از بس که عذر لنگ آورد.انوری.
مرا اندازهء تمهید عذر آن کجا باشد
ولیکن چون کنم لنگی همی پوشم به رهواری.
انوری.
برد در عذر بس لنگی برهواری و من هر دم
گناهی نو بر او بندم برای عذر بس لنگش.
اخسیکتی.
ورنه آخر همه برون میبرد
پیش از این لنگیی برهواری.ظهیر.
چو برنشستی و دادی عنان به مرکب خویش
زمانه با تو برد لنگئی به رهواری.
کمال اسماعیل.
و رجوع به کتاب امثال و حکم ذیل (لنگی به راهواری پوشیدن) شود.
-باعث لنگی کار یا کارها شدن؛ تعطیل آن را سبب گردیدن.
- لنگی کار؛ تعطیل آن برای نبودن افزار یا کارگر.
(1) - این مصراع را امیرمعزی از منوچهری تضمین کرده است.

لنگیدگی.

[لَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لنگیده.

لنگیدن.

[لَ دَ] (مص) چون اعرجی رفتن. عرج(1). اعرج بودن. رفتن در حالی که به سوی وحشی خمد، نه به دیگر سوی. از یک پای صدمه دیدن و گاهِ رفتن به یک سوی بلند و کوتاه شدن. شلیدن. شل زدن. لنگان رفتن. ظلع. قلز. (منتهی الارب): لنگیدن کسی؛ شلان رفتن او. شلان شلان رفتن وی :
بلنگید در زیر من بارگی
از او بازگشتم به بیچارگی(2).فردوسی.
کار نیکو کند خدای، منال
راه کوته کند زمانه، ملنگ.مسعودسعد.
ای پسر با جهان مدارا کن
وز جفاهای او منال و ملنگ.ناصرخسرو.
و یزید [ بن ولید ] مردی بود اسمر و نیکوروی و اندکی لنگیدی. (مجمل التواریخ و القصص).
منال کاتبی از سنگلاخ وادی فقر
ملنگ وار به پایان بر این طریق و ملنگ.
کاتبی.
قاع الکلب قوعاناً؛ لنگید و خمید سگ. (منتهی الارب). شکّ؛ لنگیدن شتر. رهص؛ لنگیدن ستور از رفتن بر سنگ. وقع؛ لنگیدن ستور. (تاج المصادر). شظی الفرس شظی؛ لنگید اسب از غیزیدن استخوان شظی. جنب؛ لنگیدن شتر از پهلو. هنبلة؛ لنگیدن مرد. هَنْبَلَ الرجل؛ لنگید و برفتار ددان رفت. (منتهی الارب).
-لنگیدن کسی؛ شلان رفتن او. شلان شلان رفتن وی.
|| لنگ کردن. (آنندراج).
-لنگیدن کاری؛ نقصی در آن بودن که مایهء تعویق و تعطیل آن است.
(1) - Boiter. Clocher. (2) - ن ل: به یکبارگی.

لنگیدنی.

[لَ دَ] (ص لیاقت) درخور لنگیدن. که لنگیدن سزای اوست.

لنگیده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لنگیدن.

لنگیر.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان واقع در 39000گزی جنوب باختری بهبهان و 90000گزی باختر شوسهء آغاجاری به بهبهان. دشت، گرمسیر مالاریائی. دارای 655 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قیرآباد. محصول آنجا غلات، برنج، کنجد، صیفی، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و راه آن مالرو است. این آبادی سه محل نزدیک به هم و معروف به لنگر بالا و لنگر پائین و لنگر میان باشد. سکنهء لنگر بالا بیشتر از لنگر پائین و میان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لن لسنیه.

[لُ لُ سُ یِ] (اِخ)(1) نام کرسی دپارتمان ژورا کنار والیر به فرانسه و دارای 14101 تن سکنه.
(1) - Lon-le-Saunier.

لنن.

[لِ نَ] (اِخ) نام سه برادر نقاش فرانسوی، مولد به لان: آنتوان (1588-1648 م.)، لوئی (1593-1648 م.) و ماتیو (1607-1677 م.).

لن نبرح.

[لَ نَ رَ] (ع جمله فعلیه) همیشه باشیم. (ترجمان القرآن جرجانی).

لنوار.

[لُ] (اِخ)(1) آلکساندر. باستان شناس فرانسوی، مولد پاریس (1762-1839 م.).
(1) - Lenoir.

لنوو.

[لِ نِ وُ] (اِخ)(1) ژول-اژُن. مصور تاریخ فرانسه، مولد آنژرس (1819-1898 م.).
(1) - Lenepveu (neveu).

لنه.

[لِ نِ] (اِخ)(1) ژزف-لوئی-ژُآشیم- ویکنت. سیاستمدار و خطیب مشهور فرانسه، مولد بردو (1768-1835 م.).
(1) - Laine.

لنین.

[لِ] (اِخ)(1) ولادیمیر ایلیچ الیانوف. متولد در دهم آوریل 1870 م. در شهر سیمبیرسک اولیانو وسک کنونی، کنار ولگا. پدر وی ایلانیکالائیویچ اولیانوف اص از مردم طبقهء دوم شهر آستراکان و معلم دبیرستان بود. لنین کودکی و جوانی را در ناحیهء ولگا و ایالات سیمبیرسک، کازان و سامارا گذراند و دانشکدهء حقوق کازان را به پایان رساند. در آغاز جوانی، برادر مهترش الکساندر، وی را به مسلک های سیاسی تندرو آن زمان هدایت کرد و خود به جرم سیاسی در اول مارس 1887 م. گرفتار شد و خواهر او آنّا نیز همین سرنوشت را یافت. پس از اتمام تحصیل حقوق در 31 اوت 1893 م. به پترزبورگ پایتخت روسیه تزاری رفت. در 8 دسامبر 1895 م. به جرم سیاسی زندانی شد و 14 ماه در زندان ماند و در 17 فوریهء 1897 م. او را به سیبری تبعید کردند و تا 29 ژانویه 1900 م. در تبعید بود. پس از آنکه آزاد شد در 16 ژوئیهء 1900 م. از روسیه هجرت و در سال 1905 م. مردم روسیه را به تأسیس حکومت کارگران و دهقانان دعوت کرد و در پایان اکتبر 1905 م. به روسیه بازگشت، اما بار دیگر در دسامبر 1907 ناچار شد به خارجه هجرت کند و در این دو سفر در فرانسه، سویس، آلمان، انگلستان، سوئد و فنلاند اقامت داشت و چندی نیز در دانمارک و چکوسلواکی بود و بیشتر در ژنو میزیست و در 1914 م. در جنگ اول بین الملل چندی در اتریش در زندان بود. سرانجام پس از انقلاب روسیه در 27 مارس 1917 م. از شهر برن عازم روسیه شد و در سوم آوریل به دیار خود رسید و پس از کوششهای بسیار و زد و خوردهای حزبی، در 26 اکتبر 1917 نخستین دولت شوروی سوسیالیستی را در روسیه تشکیل داد. وی در 21 ژانویهء 1924 م. در شهر گورکی به سکتهء دماغی درگذشت و جسد مومیائی شدهء وی را در مسکو در میدان سرخ در مقبره ای که برای او ساخته بودند گذاشتند.
(1) - Lenine.

لنین.

[لُ یُ] (اِخ)(1) اگوست. علامهء فرانسوی، مولد پاریس. وی را تألیفات و کارهای قابل ملاحظه ای دربارهء تاریخ و جغرافیای فرانسه است (1844-1911 م.).
(1) - Longnon.

لنیناکام.

[لِ] (اِخ) لنیناقام. نامی است که روسها اخیراً به شهر گومری که سابقاً آلکساندرپل نام داشت داده اند و این شهر از عثمانیان گرفته شده است.

لنین گراد.

[لِ گِ] (اِخ) نامی که در سال 1924 م. به شهر پطرگراد(1) داده اند و آن شهری است بزرگ به مغرب روسیه، کنار دریای بالتیک.
(1) - Petrograd.

لو.

[لَ / لُو] (اِ) حلوا. (جهانگیری). نوعی از حلوا. (برهان) :
لو و لوزینه اش در کار کردند
ز جام عشرتش بیدار کردند.مجیر بیلقانی.
|| پشته. بلندی. (از جهانگیری) (از برهان) :
بدو بر شبان گفت ایدر بدو
ره تازه پیش آیدت پر ز لو(1).فردوسی.
|| زردآب. (جهانگیری). زردآب را نیز گویند که به عربی صفرا خوانند. (برهان)(2) :
غلط مکن ز ترش گر برای دفع لو است
ز رشک چون تو نگاری است رنگ و بوی ترش.
مولوی.
|| لب. (جهانگیری). به معنی لب هم آمده که به زبان عربی شفه گویند، چه در فارسی باء به واو و برعکس تبدیل می یابد. (برهان) :
مخلف خالدار مو لو شکر و کفاخشن
حاجت وصف بنده نی هرکه خشن مجاخشن.
پورفریدون.
|| لاو.
ترکیب ها:
-لو انداختن.؛ لوانداز. لو دادن. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود و لاو شود.
|| نامی که در شهسوار و رامسر به اوجا دهند. رجوع به اوجا شود. || در لهجهء گیلکی، بیاره یعنی بتهء پاره ای گیاهان، چون: هندوانه، خربزه، کدو، خیار و مانند آن.
(1) - در شاهنامه (چ دبیرسیاقی ص1883):
بدو سرشبان گفت از ایدر برو
دهی تازه پیش اندر آیدت نو.
و در این صورت شاهد لو نخواهد بود.
(2) - Fiel.

لو.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه باشد: پیچه لو. آب لو. مقصودلو. کندلو. دیرسمالو. زیادلو. فراسانلو. بالو. خرسگلو. قولو. فهلو (پهله = فهله). سپانلو.

لو.

[لَ] (ع حرف) حرف شرط. اگر. اِن. گر. لوفُرضِ، اگر فرض شود. ولو، ولو اینکه، اگر هم. صاحب منتهی الارب گوید: هو حرف یقتضی فی الماضی امتناع مایلیه و استلزامه لتالیه. سیبویه... (منتهی الارب) :
شک نیاوردگان کرده یقین
اِن و لوشان به جای رای وزین.دهخدا.
-شاه لولاک؛ نبی اکرم.
- لولاک؛ اشاره به حدیث: لولاک لما خلقت الافلاک.

لو.

(اِ) ظرف هرچه باشد. (شعوری).

لو.

(اِخ) نام قصبه ای از مازندران. (جهانگیری) (برهان).

لو.

(اِخ)(1) نام رودخانه ای به فرانسه به درازای 125هزار گز.
(1) - Loue.

لوٍ.

[لَ وِنْ] (ع ص) کج از ریگ و تیر. || دردگین شکم. || پیچش زده. (منتهی الارب).

لوآرگل.

[لُ گُ] (اِ) ترکیبی است از سال وارسان و نقره و آنتی موان، دارای 18 درصد آرسنیک و 13 درصد نقره و 2 درصد آنتی موان. این جسم دارای خواص میکرب کشی و ضد تری پانوزم و ضد سیفلیس است و اگر قدری سود به آن اضافه کنند در آب حل شود. معمو 15 تا 30 سانتی گرم آن را در ورید تزریق کنند. (درمان شناسی ص289).

لوا.

[لِ] (ع اِ) لِواء. رایت. عَلَم. درفش. رجوع به لواء شود :
همانا که باشد مرا دستگیر
خداوند تاج و لوا و سریر [ نبی ] .فردوسی.
معتمد... عهد و منشور و لوا فرستاد [ یعقوب لیث را ] به ولایت بلخ و تخارستان و پارس و کرمان و سجستان و سند. (تاریخ سیستان). و سیاه پوشان با او و خود سیاه پوشیده و لوا به دست سواری دادند. (تاریخ بیهقی ص43 چ ادیب). عمرو را وعده ها کردند که بازگردد و به نشابور بباشد تا منشور و عهد و لوا آنجا بدو رسد. (تاریخ بیهقی ص 296). اما رسول چون به نشابور آمد با دو خادم و دو خلعت و کرامات و لوا و عهد آوردند هفتصدهزار درم در کار ایشان بشد. (تاریخ بیهقی ص296). خداوند [ مسعود ] یاد دارد که به نشابور رسول خلیفه آمد و لوا و خلعت آورد. (تاریخ بیهقی ص177). پس از رسیدن ما به نشابور رسول خلیفه دررسید با عهد و لوا و نعوت و کرامات. (تاریخ بیهقی). نامه ای که از سپاهان نبشته بودند خبر گذشته شدن سلطان محمود... و خواستن لوا و عهد [ از خلیفه ]. (تاریخ بیهقی). و آنچه خواسته آمده است از لوا و عهد و کرامات با رسول بر اثر است. (تاریخ بیهقی). امیرالمؤمنین القادربالله وی را خلعت و عهد و لوا و لقب فرستاد یمین الدولة و زین الملة به دست حسین سالار حاجبان. (تاریخ بیهقی ص682). امیر ببوسید و کلاه برداشت و بر سر نهاد و لوا بداشت بر دست راستش. (تاریخ بیهقی ص378). سه خلعت ساختند، چنانکه رسم والیان باشد: کلاه دو شاخ و لوا و جامهء دوخته برسم و اسب و استام و... (تاریخ بیهقی ص501). لوا خواست بیاوردند به دست خویش ببست. (تاریخ بیهقی ص477).
وز آن پس آمدش منشور و خلعت
لوای پادشاهی از خلیفت.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).
گه رستخیز آب کوثر وراست
لوا و شفاعت سراسر وراست.اسدی.
عرش این عرش کسی بود که در حرب رسول
چو همه عاجز گشتند بدو داد لواش.
ناصرخسرو.
دانند که در عالم این شهره لوائی است
پنهان شده در سایهء این شهره لوااند.
ناصرخسرو.
احمد لوای خویش علی را سپرده بود
من زیر آن بزرگ و مبارک لوا شدم.
ناصرخسرو.
زیر لوای خدای راه بیابی
گر بنمائی مرا کز اهل لوائی.
ناصرخسرو.
لوا و عهد و خطاب خلیفهء بغداد
خدای عز و جل بر ملک خجسته کناد.
مسعودسعد.
از وقت طلوع لوای صبح تا استوای آفتاب میان ایشان مناجزت رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص405). پناه عزت منقوض و لواء مجدت مخفوض. (ترجمهء تاریخ یمینی ص444). به هوای دولت او برخاست و در نصرت لوای او جد بلیغ نمود. (ترجمهء تاریخ یمینی). در خدمت لوای او به ولایت ایلک خان رفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی). او نیز از سر صدق موالات و خلوص موافات در خدمت لوای میمون او روان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چون سه حرف میانهء نامت
از قبولم لوا فرستادی.خاقانی.
ای تحت لوایت همه آفاق و ندانم
ظل ملک العرش و یا عرش لوائی.خاقانی.
در بر بیدبن نگر لشکر مور صف زده
گرد لوای سام بین موکب حام لشکری.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص430).
قدر تو لوا زده ست بر عرش
در سایهء آن لوات جویم.خاقانی.
درید جوزا جیب و برید پروین عقد
گذاشت مهر دواج و فکند صبح لوا.
خاقانی.
شاه فریدون لوا خضر سکندرسپاه
خسرو امت پناه اتسز مهدی شعار.خاقانی.
داور مهدی سیاست مهدی امت پناه
رستم حیدرکفایت حیدر احمدلوا.خاقانی.
مصطفی زین گفت کآدم و انبیا
خلف من باشند در زیر لوا.مولوی.
آن کس که لوای غیبت افراخته است
او از تن مردگان غذا ساخته است.؟
صاحب آنندراج گوید: برهنه از صفات و خورشید از تشبیهات علم است و با لفظ افراختن و زدن و بستن مستعمل. و این اشعار را شاهد آورده :
ای لوای فتح و فیروزی به چار ارکان زده
بندگان هندوت بر قلب ترکستان زده.
امیرخسرو.
بهر جانب که خورشید لوایت سایه افکندی
ملازم بوده ام چون سایه نور عالم آرا را.
مولانا مظهر.
هر کس لوای راستی افراخت شد بلند
بالانشین جمله حروف است زین الف.
نورالعین واقف.
شکر خدا که صبر به نصرت لوا نبست
طرفی رفو ز چاک گریبان ما نبست.
ظهوری.

لوا.

[] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت، میان پائین بازار رودبار و گنجه در 272هزارگزی تهران.

لواء .

[لِ] (ع اِ)(1) (در استعمال فارسی زبان بدون همزه آید) رایت. عَلَم. علم لشکر. (مهذب الاسماء). بند. علم بزرگ. (دهار). ام الرمح. درفش. بیرق. علم و آن کوچکتر است از رایت. درفش لشکرکشان. علم خرد. (منتهی الارب). علم فوج و نشان لشکر. (غیاث). لوای. ج، اَلویِه. جج، الویات. || لبثوا بالسواء و اللواء؛ یعنی برانگیختند به استغاثه و فریاد کردن. || لواء الحیة؛ پیچیدگی مار. (منتهی الارب).
(1) - Etendard.

لواء .

[لَوْ وا] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب).

لوائب.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لائب. (منتهی الارب).

لواء بستن.

[لِ بَ تَ] (مص مرکب) لواء ملک بستن؛ نصب لواء پادشاهی : و لوای ملک رای قنوج به بتخانهء کابل بندند. (از حدود العالم).

لوائح.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لائحة. صاحب غیاث گوید: به فتح روشنیها جمع لائحة و نام کتاب در تصوف... و آنچه در ابتدای تاج المدائح طغرا لوائح به معنی جمع لوح مستفاد میشود در هیچ کتاب لغت و صرف به ثبوت نمیرسد - انتهی. جرجانی گوید: هی یلوح من الاسرار الظاهرة من السمو من حال الی حال و عندنا ما یلوح للبصر اذا لم یتقید بالجارحة من الانوار الذاتیة لا من جهت القلب. (تعریفات اصطلاحات صوفیه).

لوائم.

[لَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ لائمة. (اقرب الموارد).

لوائی.

[لَ] (اِخ) مشهور به بابا سلطان قلندر. اص از مردم قم است. در عهد شاه عباس ماضی در تکیهء حیدری خانهء چهارباغ اصفهان پوست نشین بوده، مثنویی دارد که این دو بیت از اوست:
عربی در میان مکه و شام
کسب اسباب مینمود مدام
بهر تحصیل مال و کسب هنر
از حضر رخت بست سوی سفر.
(از قاموس الاعلام ترکی).

لوائی.

[لَ] (اِخ) از مردم سبزوار. در عهد اکبرشاه به هندوستان رفت و مورد اکرام و احسان او واقع شد. وی در 979 ه . ق. درگذشت. این بیت او راست:
در پیش غیر از آن نکنم گفتگوی تو
تا جای در دلش نکند آرزوی تو.
(از قاموس الاعلام ترکی).

لؤاب.

[لُ آ] (ع مص) گرد گشتن تشنه حوالی آب بی آنکه برسد آن را. لوب. لؤوب. (منتهی الارب). || تشنه شدن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی).

لؤاب.

[لُ آ] (ع اِ) پر تیر که از سوی پشت بود و آن نیکو بود. (مهذب الاسماء).

لواب.

[لَ] (اِخ) لباب. رودخانه ای به کوه کیلویه. رجوع به لب آب شود. (فارسنامهء ناصری).

لواب.

[لُ] (ع اِ) آب دهان شتر. || آب دهان. || (اِمص) تشنگی. (منتهی الارب).

لواب.

[لَوْ وا] (ع ص) تشنه. (منتهی الارب).

لوابن.

[لَ بِ] (ع اِ) جِ لابنة. (منتهی الارب).

لواتة.

[لَ تَ] (اِخ) موضعی است به اندلس. (منتهی الارب). ناحیه ای است از اندلس در فریش. || قبیله ای است در بربر. رجوع به بربر شود. (از معجم البلدان). و هی القبیلة الثانیة من الطائفة الثانیة من البربر و هم الذین منهم بالدیار المصریة. قال الحمدانی: و یقال لواثا بالالف. و هم بنولواثا الاصغربن لوثا الاکبربن رحیک بن مادغش الابتربن بربر. قال الحمدانی: و هم یقولون انهم من قیس من غطفان بن سعدبن قیس عیلان. و ذکر عن بعض النسابین انهم من ولد برّبن قیذاربن اسماعیل علیه السلام و انه تزوّج امرأة من العمالیق فولدت له اولاداً، منهم لواثة. و حکی ابن حزم عن بعض النسابة: انّ لواثة من القبط. ثم قال و لیس بصحیح. قال الحمدانی: و هم بمصر بطون کثیرة، منهم: بنوبلار و جدوخاص و بنومجدول و بنوجدیدی و قطوفة و برکین و مالو و مزورة. قال: و بنوجدیدی تجمع اولاد قریش و اولاد زعازع، و هم اشهر من فی الصعید. و قطوفة تجمع مغاغة، و واهلة. و برکین تجمع بنی زید و بنی روحین. و مزورة تجمع بنی ورکان و بنی غرواسن. ثم قال: فاما بنوبلار ففرقتان، فرقة بالبهنسائیة و هم بنومحمد و بنوعلی و بنونزار و نصف بنی شهلان و اما الفرقة التی بالحیزیة، فبنومجدول و سقارة و بنوابی کثیر و بنوالحلالس(1): قال و یقال لهذه الفرقة جدو خاص و یقال للاولی البلاریة. و منهم مغاغة و لهم سملوط الی الساقیة. و لبنی برکین، قلوسنا، و مامعها الی بحری طنبدی(2) و لبنی جدوخاص الکفور الصولیة، و سفط ابوجرجا الی طنبدی و اهریت و منهم بنومحمد و بنوعلی المقدم ذکرهما و امراؤهم بنوزغازع. و اما مزورة، فبنوورکان و بنوغرواسن، و بنوجماز، و بنوالحکم، و بنوالولید، و بنوالحجاج، و بنوالحرمیة، و اما بنونزار، فمن بنی زریة و منهم نصف بنی عامر و الحماسنة و الضباعثه، و هم فی امارة بنی زعازع. و منهم ایضاً بنوزید، و امراؤهم اولاد قریش و مساکنهم النویرة و بالجیزة منهم صلامس عرب البدرشین، و بنومنصور، عرب منیة رهینة و بنوبکم، عرب سقارة، و بنومجدول و بنویرنی و بنویوسف و بهم تعرف الکفور الثلاثة المسماة باسمهم. و بالمنوفیة منهم بنویحیی و السوة و عبید و مصلة و بنومختار. و من لواثة هولاء: زنّارة و هم بنوزنارة من ولد برّبن قیداربن اسماعیل علیه السلام و قال: انه اخوهوّارة و اکثر زنارة ببلاد المغرب و منهم جماعة بالبحیرة و جماعة بالمنوفیة و قد عدّ الحمدانی من بطونهم بالبحیرة بین مزدیش و هم مزداشة و بنی صالح و بنی سام و زمران و اوریغة و عزهان و لقان و زاد بعضهم بنی حبون و واکدة و فرطیطة و غرجومة و طازولة و نفاث و ناطورة و بنی السعویة و مزداشة و بنی ابی سعید، و هم عرب بدربن سلام، و من لواثة ایضاً مزاتة، و هم بنومزانة بن لواثة الاصغر. و منازلهم من البحیرة غرباً الی العقبة الکبیرة ببرقة. (صبح الاعشی ج1 ص364).
(1) - فی السبائک: بنوالجلاس بالجیم.
(2) - فی معجم یاقوت: طنبذه بالذال المعجمة و هاء التأنیث.

لواث.

[لِ] (ع اِ) آرد که بر خوان زیر خمیر افشارند. آن آرد که بر نان پراکنند گاه پختن. (مهذب الاسماء).

لواثة.

[لُ ثَ] (ع اِ) گروه. || آرد که بر خوان زیر خمیر افشارند. لواث. || (ص) آنکه بهر چیز آلوده گردد. (منتهی الارب).

لواح.

[لُ] (ع مص) تشنه شدن. (تاج المصادر). لوح. لؤوح. (منتهی الارب).

لواحس.

[لَ حِ] (ع ص، اِ) جِ لاحس : به ضیافتخانهء عقارب نواهس و حیات لواحس بشتافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص456).

لواحظ.

[لَ حِ] (ع ص، اِ) جِ لاحظة. دنباله های چشم. (غیاث).

لواحق.

[لَ حِ] (ع ص، اِ) جِ لاحق. ملحقات. پیوستها به دنبال چیزی. (منتخب اللغات). || جِ لاحقة : و بر آنجمله که در احیای سوابق معدلت امیر عادل ناصرالدین... سعی نمود تا آن را به لواحق خویش بیاراست. (کلیله و دمنه). گمان نمی باشد که شنزبه سوابق تربیت را به لواحق کفران خویش مقابله روا دارد. (کلیله و دمنه). به قضاء سوابق حقوق نعمت ملک رضی نوح و لواحق امیر ابوالحرث که سلالهء ملک و وارث تاج و تخت اوست ایستاده ایم. (ترجمهء تاریخ یمینی). آنچه طرف ختای است به صاحب محمود یلواج که سوابق بندگیها به لواحق هواداری مقرون گردانید. (جهانگشای جوینی). || در اصطلاح منجمان، عبارت است از خمسهء مسترقه و آن پنج روز از سال اصطلاحی است و بیان آن در لفظ سنه بگذشت. (کشاف اصطلاحات الفنون).

لواحم.

[لَ حِ] (ع ص، اِ) جِ لاحم. (منتهی الارب).

لواحة.

[لَوْ وا حَ] (ع ص) سخت رنگ روی گرداننده و سیاه کننده. (منتخب اللغات) :و ما أَدراک ما سقر. لاتبقی و لاتذر. لواحة للبشر. (قرآن 74/27-29).

لواخة.

[لِ خَ] (ع اِ) مسکهء گداخته با شیر. لیاخة. (از منتهی الارب).

لوادر.

[] (اِخ) (چشمهء...) از ناحیهء ده دشت بلوک کوه گیلویه از قریهء لوادر برخاسته است. (فارسنامهء ناصری).

لواذ.

[لِ / لُ / لَ] (ع مص) پناه گرفتن به چیزی و پوشیده شدن به وی. لیاذ. لوذ. (منتهی الارب). در پس یکدیگر پنهان شدن. (دهار) (ترجمان القرآن جرجانی). به یکدیگر پناه گرفتن. (منتخب اللغات). ملاوذة. (زوزنی). || گرد گرفتن چیزی را. (منتهی الارب).

لواذ.

[لِ] (ع مص) لیاذ. لوذ. ملاوذة. || همدیگر را پناه گرفتن. || با هم کشتی گرفتن. || فریب دادن. || خلاف کردن. لوذانیة. (منتهی الارب).

لواذع.

[لَ دِ] (ع ص، اِ) جِ لاذعة. (اقرب الموارد).

لوار.

[لُ] (اِخ)(1) نام رودی به فرانسه و آن شاتودوم، وندم و لافلش را سیراب سازد و به سارث ریزد و 311 هزار گز درازا دارد.
(1) - Loir.

لوار.

(اِخ)(1) نام شطی به فرانسه که از قلهء ژربیه دوژنک به سِون سرچشمه گیرد و لاپوی، روئن نِور، کسن وژین، اُرلئان، بلوا، آمبوآز، تور، سومور، آنسنی، نانت، پمبوف و سن نازر را سیراب کند و پس از پیمودن مسیری به درازای 980هزار گز به اقیانوس اطلس ریزد.
(1) - Loire.

لوار.

(اِخ)(1) (دپارتمان دولا...) نام دپارتمانی متشکل از فره و قسمتی از بوژوله(2) و لیونه(3)به فرانسه. دارای 3 آرندیسمان و 32 کانتون و 338 کمون و 664822 تن سکنه.
(1) - Loire.
(2) - Beaujolais.
(3) - Lyonnais.

لوار.

(اِخ)(1) (دپارتمان دلاهت...) نام دپارتمانی متشکل از ویواره، ولای(2)، ژودان، فره و لیونه(3) به فرانسه. دارای 2 آرندیسمان و 29 کانتون و 268 کمون و 251608 تن سکنه.
(1) - Loire.
(2) - Velay.
(3) - Lyonnais.

لواراشر.

[اِ شِ] (اِخ)(1) نام دپارتمانی متشکل از قسمتی از تورن و ارلئانهء خاص و بلزوا به فرانسه. دارای 2 آرندیسمان و 24 کانتون و 297 کمون و 241192 تن سکنه.
(1) - Loir-et-Cher.

لوارانفریور.

[اَ فِ یُ] (اِخ)(1) نام دپارتمانی متشکل از قسمتی از برتانی به فرانسه. دارای 3 آرندیسمان و 46 کانتون و 220 کمون و 652079 تن سکنه.
(1) - Loire-inferieure.

لواردان.

[] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب (از ایلات خمسهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان ص87). رجوع به طایفهء شیبانی شود.

لوارن.

[رُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در [ ماین ] از ولایت لادان به فرانسه. دارای 44 تن سکنه.
(1) - Loiron.

لواره.

[لَ رَ] (اِخ) نام قصبه ای است در هندوستان. (برهان).

لواره.

[رِ] (اِخ)(1) نام رود کوچکی به فرانسه از شعب شط لوار. دارای 12هزار گز درازا.
(1) - Loiret.

لواره.

[رِ] (اِخ)(1) نام دپارتمانی متشکل از ارلئانه و گاتینه و قسمت کوچکی از بِرّی به فرانسه. دارای 2 آرندیسمان و 31 کانتون و 349 کمون و 342679 تن سکنه.
(1) - Loiret.

لواز.

[لَ و و] (ع ص) بادام فروش. (منتهی الارب).

لوازل.

[زِ] (اِخ)(1) آنتوان. فقیه فرانسوی، مولد بووه (1536-1617 م.).
(1) - Loisel.

لوازلور.

[زِ لُ] (اِخ)(1) ژول. علامهء فرانسوی، مولد اُرلئان (1816-1900 م.).
(1) - Loiseleur.

لوازم.

[لَ زِ] (ع ص، اِ) جِ لازم. (تاج العروس). و جِ لازمة. بایسته ها. وابسته ها. اسبابها. وسایل : از لوازم صحبت یکی آن است که یا خانه بپردازی یا با خانه خدای درسازی. (گلستان). اذن در شیی ء اذن در لوازم شی ء است. || (اصطلاح بدیع) صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: لوازم، صفتی نزد بلغاء آن است که در ترکیب الفاظ مشترک که باشند در سیاق از هر لفظی یک معنی مفید غرض بود و از معنی دوم مراعات نظیر و ایراد لوازم حاصل آید و این معنی اصلاً مراد نباشد و در افادهء ترکیب بدان معنی گمان نیز نرود. و فرق میان این و تخییل آن است که در تخییل به معنی دوم گمان رود و در لوازم صفتی گمان نرود پس صنعت مراعات نظیر ایراد لوازم صفتی باشد. مثاله شعر:
ز عزم جزم چو فرمود نصب رایت را
رسید فتح و بر آن گشت ضم سعادتها
جزم و نصب و فتح و ضم هر یک دو معنی دارد. یکی اعلام حرکات و سکون؛ دوم معنی جزم قطع است و معنی نصب برآوردن و معنی فتح ظفر است و معنی ضم جمع شدن است و در سیاق ترکیب مراد این معنی است - انتهی.
لوازم معنوی نزد بلغاء آن است که ایراد الفاظ لوازم برای صحت معنی نبود نه به مجرد قصد صنعت. مثاله:
فرقدان گر دست یابد سر نهد در زیر پات
این سخن داند کسی کش فرقدان آورده است.
سرو پا که لوازمند ایشان برای صحت معنی نه مجرد قصد صنعت لوازم - انتهی.
لوازم لفظی: نزد بلغاء آن است که الفاظ خاص غیرمشترک را بمجرد قصد صنعت لوازم آرد. مثاله (مصراع):
مجنون چو رباب و چنگ بر سر.
مثال دیگر (مصراع):
سر مگردان که خاک پای توام
در مصراع دوّم، سر برای پای به تکلف آورده است، چه مقصود از سر مگردان آن است که اعراض مکن و در اصطلاح روی مگردان گویند، اما از جهت لوازم چون بگوید که خاک پای توام، سر مگردان گفت و اصطلاح بگردانید. و در مصراع اول چنگ را سبب لوازم رباب آورده و مراد از چنگ اینجا دست است، اصطلاح را بگردانید، چه در اصطلاح دست بر سر گویند نه چنگ بر سر. این همه از جامع الصنایع است.

لوازم التحریر.

[لَ زِ مُتْ تَ] (ع اِ مرکب)اسباب و آلات نوشتن از قلم، سر قلم، کاغذ، دوات، مرکب و غیره. نوشت افزار.

لوازن.

[زُ] (اِخ)(1) شارل. خطیب فرانسوی، مولد اُرلئان (1827-1912 م.).
(1) - Loyson.

لواس.

[لَ] (ع اِ) چشیدنی. یقال: ماذُقْتُ لواساً؛ نچشیدم چشیدنی را. (منتهی الارب).

لواس.

[لَوْ وا] (ع ص) شیرینی و جز آن جوینده جهت خوردن. (منتهی الارب). آنکه بر خوان هر چیزی میجوید و میخورد. (مهذب الاسماء).

لواسان.

[لَ] (اِخ) ناحیتی از توابع ایالت تهران و دارای معدن زغال سنگ، واقع در شمال رود جاجرود و از شعب این رود نیز مشروب می شود. آب و هوای آن معتدل و آبادیها در دره های کوه لواسان قرار گرفته است و به دو قسمت، لواسان کوچک و بزرگ منقسم می گردد. مرکز لواسان کوچک قصبهء افجه و مرکز لواسان بزرگ قصبهء قدیمی لواسان است. بدین ناحیه لواسانات نیز گویند. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

لواسان.

[لَ] (اِخ) نام قصبهء قدیم، جزء دهستان حومهء بخش افجهء شهرستان تهران. واقع در 15هزارگزی خاور گلندوئک و 9هزارگزی شمال راه شوسهء تهران به دماوند. کوهستانی و سردسیر. دارای 1852 تن سکنه. آب آن از چشمه سار و رودخانهء لواسان. محصول آنجا غلات، بنشن و میوه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو و چندین مزرعه و چشمه سار جزء این قصبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لواسان.

[لَ] (اِخ) رواسان. دهی از دهستان سردرود بخش اسکو از شهرستان تبریز واقع در شانزده هزارگزی شمال خاوری اسکو در مسیر شوسهء تبریز به مراغه مسیر راه آهن تبریز به مراغه. جلگه و معتدل. دارای 253 تن سکنه. آب آن از چشمه و چاه. محصول آنجا غلات، کشمش، بادام و کنجد. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لواسانات.

[لَ] (اِخ) ناحیهء لواسان واقع در شمال تهران. رجوع به لواسان شود.

لواسانی.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان قلعه شاهین بخش سرپل ذهاب شهرستان قصرشیرین، واقع در دوازده هزارگزی جنوب خاوری سرپل ذهاب، کنار راه فرعی کلاوه. دشت و گرمسیر. دارای پنجاه تن سکنهء کردی و فارسی زبان. آب آن از سراب قلعه شاهین. محصول آنجا غلات، برنج، توتون، پنبه و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لواسر.

[لِ واسْ سُ] (اِخ)(1) امیل. عالم اقتصادی و جغرافیادان فرانسوی، مولد پاریس (1828-1911 م.).
(1) - Levasseur.

لواسة.

[لُ سَ] (ع اِ) لقمه یا طعام کمتر از لقمه. (منتهی الارب). لقمه. (مهذب الاسماء).

لواسی.

[لَ] (اِخ) شهر ویرانی به فیوم و آن شهری باشد بلاشک که بدانجا مسجدی از موسی بن عمران (ع) است و هم آلتی که بدان چشمه فیوم را یوسف صدیق اندازه کرد. (از معجم البلدان).

لواش.

[لَ] (اِ) نان تنک. (جهانگیری). رُقاق. نان تنک و نرم و نازک. رُقاقه. نان تنک نرم. (برهان). نان تنک و نرم از گندم. این کلمه در ترکی مستعمل است. (از غیاث اللغات). لباش. (آنندراج از جهانگیری) :
گر عمرنامی تو اندر شهر کاش
کس بنفروشد به صد دانگت لواش.مولوی.
پوز خود را لویشه کردستم
تا طمع بگسلد ز قرص لواش.نزاری.
وآنگهی بر صف لواش زند
یا علی گوید و بر آش زند.
یحیی کاشی (در هجو اکول از آنندراج).

لواشان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان پائین شهرستان نهاوند، واقع در ده هزارگزی جنوب راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. دشت و سردسیر. دارای 195 تن سکنه. آب آن از رودخانهء گاماسیاب. محصول آنجا غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لواش پز.

[لَ پَ] (نف مرکب) آنکه نان لواش پزد. پزندهء نان لواش.

لواش پزی.

[لَ پَ] (حامص مرکب) عمل لواش پز. || (اِ مرکب) جای پختن لواش. دکان که در آن نان لواش پخته شود.

لواشک.

[لَ شَ] (اِ مصغر) لواشی که از ربّ سطبرشدهء آلوچه، آلو، قیسی و امثال آن کنند. لواشه. آن آلو یا گوجه است که پزند و پوست و هستهء آن را دور کنند و به قوام آرند و چون نان لواش نازک سازند خوردن را. چیزی چون نانهای لواش پهن و مدور که از شیرهء قوام آمدهء آلو کنند. || لواش خُرد. مصغر لواش (نان).

لواش لو.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در پنجهزارگزی شمال باختری نقده در مسیر شوسهء اشنویه به نقده. دامنه، معتدل مالاریائی. دارای 143 تن سکنه. آب آن از رود گدار. محصول آنجا غلات، حبوبات، چغندر و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لواشه.

[لَ شَ / شِ] (اِ) آب میوه و مخصوصاً آلوچه و آلو که آن را به قوام آورند و به شکل نان لواش بگسترند. لواشک. و رجوع به لواشک شود؛ لواشه آلو. || حلقه ای باشد از ریسمان که آن را بر سر چوبی نصب کنند و بر لب اسبان بر نعل گذاشته بتابند تا حرکات ناپسندیده نکند. (برهان). لباشه. لویشن. لبشین. حناک. محنک. لبیشه. رجوع به لباشه و لبیشه شود. صاحب آنندراج گوید: چیزی از ریسمان که چوبکی هم دارد و در هنگام نعل بستن اسب سرسخت را لب بالا به آن ریسمان می بندند ... و لواشه مخصوص اسب نیست خر و قاطر را هم می بندند و در این بیت میرنجات :
شیخ را دل شده بوسه چون قندش کن
اول ای دوست لواشه کن و پابندش کن
با لفظ بوسه خیلی نشست کرده که بوسه و لواشه هر دو با لب است و این از اهل زبان به تحقیق پیوسته. حکیم شفائی راست :
ذوقی چه کنم بلاشه بینی تو
صد کوه بود تراشه بینی تو
بندم به تو نعل چون هجا میسازم
از قوس قزح لواشه بینی تو.

لواشه.

[لِ شَ / شِ] (اِ) نام فنی از فنون کشتی. (غیاث).

لواص.

[لَ] (ع اِ) پالوده. فالوده. (منتهی الارب). و لعلک امرت خادمک ان یشتری لک من الحلوانی شیئاً من الفالوذ او الفالوذج، لکن هل فکرت ان یشتری لک شیئاً من الملوص و المزعزع و المزعفر او اللمص او اللواص او المرطراط او السرطراط الی اخواتها و کلها تعنی الفارسیة الاولی. (نشوء اللغة العربیة ص91). || انگبین صافی. (منتهی الارب).

لواصب.

[لَ صِ] (ع ص، اِ) چاههای مغاک تنگ. (منتهی الارب).

لواصق.

[لَ صِ] (ع ص، اِ) جِ لاصق. رجوع به لاصق شود.

لواط.

[لِ] (ع مص) لواطة.(1) از راه پس رفتن با مرد. و رجوع به لواطة شود.
(1) - Sodomie.

لواط.

[لَوْ وا] (ع ص) لاطی. غلامباره. تازباز. شاهدباز. (مجموعهء مترادفات ص312).

لواطان.

[] (ص) (سفر تثنیه 23:17) لفظی است که در کتاب مقدس استعمال شده است برای اشخاصی که مرتکب گناه اهل سدوم بودند. (سفر پیدایش 19:4 و 5). و این مطلب در میان بت پرستان بسیار رواج داشت و در پرستش عشورت و غیره جزء رسوم مذهبی ایشان بود. عبری این لفظ «قادش» و مؤنثش «قادشه» است، یعنی تقدیس شده و در پیدایش 38:21 و 22 و تثنیه 23:17 و هوشع 4:14 مذکور است. بعض از اسرائیلیان این تقدیس هولناک را قبول کردند و حال اینکه مخصوصاً در ضمن سایر اعمال بت پرستی ممنوع بود (اول پادشاهان14:22-24). (قاموس کتاب مقدس).

لواطف.

[لَ طِ] (ع اِ) استخوانهای پهلوی نزدیک سینه. (منتهی الارب) : ایشان را از نکبات صبا و دبور خوف و رجا و هبوب شمال و جنوب قبض و بسط لواطف عواطف انس و هیبت نجات دهد. (کلیات سعدی ص4).

لواطة.

[لَ وا طَ] (اِخ) قبیلة من البربر. رجوع به بربر شود. (معجم البلدان).

لواطة.

[لِ وا طَ] (ع مص) لوط. لِواط. کار قوم لوط کردن. (منتهی الارب). اِغلام کردن. از راه پس رفتن زن یا مرد را. غلامبارگی. تازبازی. بچه بازی :
می و قمار و لواطه به طریق سه امام
مر ترا هر سه حلال است هلا سر بفراز.
ناصرخسرو.
صوفئی باشد به نزد این لِئام
الخیاطة و اللواطة و السلام.
مولوی.
اِغتلام؛ لواطت کردن. || به گل درگرفتن و گل اندود کردن حوض را. || چسبیدن به دل و دوست گردیدن. || تیر انداختن. || چشم زخم رسانیدن. || پنهان کردن چیزی را. (منتهی الارب).

لواعب.

[لَ عِ] (ع ص، اِ) جِ لاعب و لاعبة. رجوع به لاعب و لاعبة شود.

لواعج.

[لَ عِ] (ع ص، اِ) جِ لاعجة. سوزشها. سوزنده. (غیاث). سوزندگان. سوزندگان جلد و به دردآورندگان بدن : و لواعج این مصیبت قوی عزایم را غلبه کرد و پرده از صبر و شکیبائی برداشت. (تاریخ بیهقی ص97). انواع حزن و اکتیاب از لواعج آن مصاب بر دلهای ایشان استیلا یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی). به لطف مجالست و فرط موانست او اندکی استیناس یافتم و لواعج خوف و انزعاج به انحطاط رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی).

لواف.

[لَوْ وا] (ع ص) گستردنی زلیه ساز. (منتهی الارب). لباف (در تداول عامهء فارسی زبانان). جوال باف. پاتاوه باف. پلاس باف. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات حسن خطیب). پای تابه فروش. (مهذب الاسماء). صاحب آنندراج گوید: کسی که ریسمان و جدار (؟) و کره (؟) و غیره سازد و این عربی است و به فارسی شالنگی و در هندوستان شلنگی گویند :
من عاشق خستهء مستمند
ز لواف افتاده ام در کمند
ز مویی که او ریسمان بافته
رگم را به تار غمش تافته.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).

لوافح.

[لَ فِ] (ع ص، اِ) جِ لافحة و لافح. (اقرب الموارد). زنندگان به شمشیر و سوزندگان : عقل داند که مسبب همه قادری است که... و قاهری که مصابیح سما شعلهء از لوافح نقمت او. (ترجمهء تاریخ یمینی ص437).

لوافی.

[لَوْ وا] (حامص) عمل لواف کردن.

لواق.

[لَ] (ع اِ) چیزی اندک. (منتخب اللغات). یقال: ماذقت لواقا؛ یعنی نچشیدم چیزی را. (منتهی الارب). لماظ. لماق. لماک. و رجوع به سه کلمهء اخیر شود.

لواقح.

[لَ قِ] (ع ص، اِ) جِ لاقح، ناقهء آبستن شده. آبستنان. (منتخب اللغات). و نیز بادها که درخت و ابر را باردار گرداند. || جنگ. || ریاح لواقح؛ بادهایی که درختان را آبستن کند. (ترجمان القرآن جرجانی). بادهای آبستن کننده. آبستن کنندگان. (منتخب اللغات) : شجرهء مشاجرت هر دو برادر به لواقح کوافح (؟) بارور شد. (ترجمهء تاریخ یمینی 325). و روی زمین خلعت ملون بهار پوشید... و بادهای لواقح وزیدن گرفت. (جهانگشای جوینی).

لواقن.

[لَ قِ] (ع اِ) پائین شکم. (منتهی الارب).

لواک.

[لَ] (ع اِ) آنچه خایند آن را. یقال: ماذاق لواکاً؛ ای مصاغاً. (منتهی الارب).

لوالب.

[لَ لِ] (ع اِ) جِ لولب. (آنندراج). رجوع به لولب شود.

لوالج.

[] (اِخ) شهری از خراسان است. (بلاذری). و ظاهراً صحیح کلمه ولوالج باشد.

لوالجان.

[لَ لِ] (اِخ) موضعی است به فارس. (از معجم البلدان).

لوالو.

[لَ لَ] (ص) شخصی را گویند که سبک و بی تمکین باشد. (آنندراج) (برهان).

لوالوا.

[لَ لَ] (ص) مرد سبک بی وقار و بی تمکین و رذل و سفله. (آنندراج) :
هرکه در کون هلد بغا باشد
گر مزکّی شهر ما باشد
تیز بر ریش آن مزکّی کو
کارسازش لوالوا باشد.کمال اسماعیل.

لوالوا پره.

[لِ پِرْ رِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در [ سِن ] از ولایت سن دنیس به فرانسه. دارای 71181 تن سکنه است.
(1) - Levallois - Perret.

لوالی.

[] (اِ) قسمی از عود بخور است.

لؤام.

[لُ آ] (ع اِ) نیاز. حاجت. (منتهی الارب). || پرهای راست کردهء تیر. (منتخب اللغات). پرده های راست کردهء تیر. (منتهی الارب).

لوام.

[لَوْ وا] (ع ص) بسیار نکوهنده. بسیار ملامت کننده. (منتهی الارب). بسیار نکوهش کننده.

لوام.

[لُوْ وا] (ع ص، اِ) جِ لائم. (منتهی الارب). رجوع به لائم شود.

لوامع.

[لَ مِ] (ع ص، اِ) جِ لامعة و لامع. اثرهای روشن و پرتوهای درخشان. (غیاث). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون گوید: در اصطلاح صوفیه عبارت است از انوار ساطعه که لامع میشود به اهل رایات از ارباب نفوس ظاهره پس منعکس میشود از خیال به حس مشترک و مشاهده کرده میشود به حواس ظاهره. کذا فی لطائف اللغات. جرجانی آرد: انوار ساطعة تلمع لاهل البدایات من ارباب النفوس الضعیفة الظاهره فتنعکس من الخیال الی الحس المشترک فیصیر مشاهدة بالحواس الظاهرة فتری ان لهم انوارا کانوار الشهب و القمر و الشمس فیضی ماحولهم فهی اما عن غلبة انوار القهر و الوعید علی النفس فیضرب الی الحمرة و اما عن غلبة انوار اللطف و الوعد فیضرب الی الخضرة و النصوع. (تعریفات). ما ثبت من انوار التجلی و قتین و قریباً من ذلک. (تعریفات).

لوامة.

[لَوْ وا مَ] (ع ص) لوامه. تأنیث لَوّام. سخت نکوهنده. بسیار ملامت کننده.
-نفس لوامه؛ نفسی که آدمی را پس از ارتکاب گناهی نکوهد :
چون ز حبس دام پای او شکست
نفس لوامه بر او یابید دست.مولوی.

لوان.

[لَ] (اِخ) جائی است در شعر ابی دواد :
ببطن لوان او قَرنِ الذُهاب.
(از معجم البلدان).

لوان.

(اِخ)(1) لو. نام رودی کوچک به فرانسه که منتارژی را سیراب کند و به رود سن ریزد و 60هزار گز درازا دارد.
]. Loin ]
(1) - Loign

لو انداختن.

[لُ اَ تَ] (مص مرکب) در تداول زنان، هیاهو کردن. هیاهو کردن در حالی که هنوز علت آن شاید وجود خارجی ندارد. چو انداختن (در تداول مردم قزوین). || لو دادن.

لوانداز.

[لُ اَ] (نف مرکب) آنکه لو اندازد. آنکه هیاهو کند (در تداول زنان). چوانداز (در تداول مردم قزوین).

لوانگ پرابانگ.

(اِخ)(1) کرسی قلمروی به همین نام در لائس و کرسی لائس تا سال 1900 م. دارای چهل هزار تن سکنه است.
(1) - Louang - Prabang.

لوءة.

[لَ ءَ] (ع اِ) عورت. || رسوائی. || سخت بدی. (منتهی الارب).

لوئه.

[ءِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش «سارث» در ولایت شاتِل رُلت به فرانسه. دارای 5059 تن سکنه.
(1) - Loue.

لواهب.

[لَ هِ] (ع ص، اِ) جِ لاهب. آتشهای شعله زن. (غیاث).

لواهس.

[لَ هِ] (ع ص، اِ) جِ لاهس. (اقرب الموارد). شتابکاران چابک دستان. (منتهی الارب).

لواهی.

[لَ] (ع ص، اِ) جِ لاهیة. شواغل.

لوئی.

(اِ) پشم مانندی که بر سر جگن هست و آن را با آهک بیامیزند و صاروج سازند. پنبهء سرِ نی باشد که در ساروج آمیزند استواری را. چیزی چون پنبهء بر سر شاخه های نی که در ساروج آمیزند. جالِحه. کخ. لُخ. دُخ. دوخ. بَردی. پیزُر. کرَک. قطن برَدی(1). طوط. گل نی که به ساروج آمیزند. پنبهء بَردی. پنبهء دوخ. قنصف. بیلم. بُرس. بَرس. پنبهء گیاه بردی. و رجوع به بَرس در منتهی الارب و بردی و نیز لُخ شود.
(1) - Coton de papyrus. Typha la tifalia. (گل گلاب).

لوئی.

(اِخ) ولیعهد فرانسه، فرزند لوئی پانزدهم و پدر لوئی شانزدهم پادشاه فرانسه و لوئی هجدهم و شارل دهم. (1729-1765 م.).

لوئی.

(اِخ) لوئی اول، ملقب به کبیر. پادشاه هنگری (مجارستان) و لهستان از 1342 تا 1382 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی اول. کنت دانژو. دومین پسر ژان دوم پادشاه فرانسه.

لوئی.

(اِخ) لوئی اول. پادشاه پرتقال، مولد لیسبن به سال 1838 و وفات 1889 م. وی به سال 1861 به سلطنت رسیده است.

لوئی.

(اِخ) لوئی اول. امپراطور مشرق از 814 تا 840 م. همزمان لوئی لو دبونر(1)پادشاه فرانسه.
(1) - Le Debonnaire.

لوئی.

(اِخ) لوئی اول. پادشاه آلمان، همزمان لوئی لو دبونر(1) پادشاه فرانسه.
(1) - Le Debonnaire.

لوئی.اول

(اِخ) پادشاه باویر از سال 1825 تا سال 1848 م.

لوئی.اول

(اِخ) لوئی اول. لو دبونر(1) پسر شارلمانی و هیلدگارد، مولد شاسنوی (لو اِ-گارن) در 778 م. امپراطور مشرق و پادشاه فرانسه از 814 تا 840 م.
(1) - Le Debonnaire.

لوئی.

(اِخ) لوئی پانزدهم، مشهور به «لوبین اِمِه». سومین پسر لوئی دوک دوبورگونی و ماری آدِلائید دُساووآ و کوچکترین نوهء لوئی چهاردهم، مولد ورسای به سال 1710، پادشاه فرانسه از سال 1715 تا 1774 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی پنجم، مشهور به «لو فنآن(1)». فرزند لوتر و اِما، مولد 966م. پادشاه فرانسه از 986 تا 987م. وی در شکارگاه هلاک شد و با مرگ او سلسلهء کارلنژها برافتاد.
(1) - Le Faineand.

لوئی.

(اِخ) لوئی چهاردهم، ملقب به لوگران (کبیر)، فرزند لوئی سیزدهم و آن دُتریش. مولد «سن ژرمن-آن-لِی» به سال 1638. پادشاه فرانسه از سال 1643 تا سال 1715.

لوئی.

(اِخ) لوئی چهارم. دوترمِر.(1) فرزند شارل سوم (لوسمپل)، مولد حدود سال 921م. پادشاه فرانسه از سال 936 تا 954م.
(1) - D' Outremer.

لوئی.

(اِخ) لوئی دوازدهم، ملقب به لو پر دو پوپل (پدر مردم)(1) فرزند شارل، دوک دُرلئان و ماری دوکلو و کوچکترین نوادهء شارل پنجم. مولد بلوا بسال 1462 و وفات کمی پس از سال 1515م.
(1) - Le Pere du peuple.

لوئی.

(اِخ) لوئی دوم. پادشاه هنگری و بوهم از سال 1515 تا 1526م.

لوئی.

(اِخ) لوئی دوم. کنت دانژو. پادشاه ناپل. وی در سال 1389م. از دست پاپ تاج بر سر نهاد.

لوئی.

(اِخ) لوئی دوم. لو ژرمانیک. سومین پسر لوئی اول، پادشاه آلمان از سال 817 تا 876 م. مولد حدود سال 805 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی دوم. پادشاه باویر از سال 1864 تا 1886 م. فرزند ماکزی میلین دوم، مولد نمفن بورگ به سال 1845 و مغروق در دریاچهء استرانبرگ به سال 1886 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی دوم. لو بِگ(1) فرزند شارل لوشو و ارمان ترود، مولد کمپپین در 846 م. پادشاه فرانسه از 877 تا 879 م.
(1) - Le Begue.

لوئی.

(اِخ) لوئی سوم. فرزند لوئی دوم و آنسگارد، مولد حدود 863 م. پادشاه فرانسه از سال 879 تا 882 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی سوم. لاوُگل. امپراطور آلمان از 901 تا 905 م. مولد اوتون (880-928 م.).

لوئی.

(اِخ) لوئی سوم. لو ساکسون. پادشاه ژرمانی از 876 تا 882 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی سیزدهم. فرزند هانری چهارم و ماری دُمدیسی، مولد فونتن بلو در ماه سپتامبر 1601 م. پادشاه فرانسه از سال 1610 تا 1643 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی شانزدهم. فرزند لوئی ولیعهد و نوادهء لوئی پانزدهم و فرزند پرنس ماری ژزف دساکس، مولد ورسای به سال 1754 م. پادشاه فرانسه از سال 1774 تا 1793 م. وی ماری آنتوانت فرزند ماری ترز اتریشی را به زنی کرد و در 21 ژانویهء 1793 پس از محکوم گشتن از جانب مجلس کنوانسیون با گیوتین مقطوع الرأس گردید.

لوئی.

(اِخ) لوئی ششم، ملقب به «لوگرو»، لوویه، لوباتایور(1) فرزند فیلیپ اول و برث دوهلند، مولد پاریس بسال 1081 م. پادشاه فرانسه از سال 1108 تا 1137 م.
(1) - Le Gros, l'Eveille ou le Batailleur.

لوئی.

(اِخ) لوئی نهم. سَن لوئی. فرزند لوئی هشتم و بلانش دُکاستیل، مولد پُواسی بسال 1215 م. پادشاه فرانسه از سال 1226 تا 1270 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی هجدهم. لوئی اِستانیسلاس کزاویه. نوهء لوئی پانزدهم فرزند لوئی ولیعهد و ماری ژزف دُساکس برادر لوئی شانزدهم. کنت پرونس و پادشاه فرانسه از 1814 تا 1824 م. مولد ورسای در 1755. وی به سال 1824 درگذشت بی آنکه فرزندی برجای بگذارد.

لوئی.

(اِخ) لوئی هشتم، ملقب به «لولیون» (شیر)، فرزند فیلیپ اُگوست و ایزابل دوهنوت، مولد پاریس به سال 1187 م. پادشاه فرانسه از 1223 تا 1226 م.

لوئی.

(اِخ) لوئی هفدهم، مشهور به لوئی شارل دُفرانس. دومین پسر لوئی شانزدهم و ماری آنتوانت، مولد ورسای به سال 1785 م. وی به سال 1795 در زندان بمرد.

لوئی.

(اِخ) لوئی یازدهم، فرزند شارل هفتم و ماری دانژو، مولد بورژ به سال 1423. پادشاه فرانسه از سال 1461 تا 1483 م.

لوایا.

[لَ] (ع اِ) جِ لویّة. (منتهی الارب). رجوع به لویّه شود.

لوایان.

[لُ وایْ یا] (اِخ)(1) فرانسوا. جهانگرد و طبیعیدان فرانسوی، مولد پاراماریبو (گویانِ هلند) (1753-1842 م.).
(1) - Levaillant.

لوئی بناپارت.

[بُ] (اِخ) رجوع به بناپارت و ناپلئون شود.

لوایح.

[لَ یِ] (ع ص، اِ) لَوائِح. جِ لایحة و لایح. رجوع به لایحه شود.

لوئیزویل.

(اِخ) نام شهری از اتازونی (کِنتوکی) کنار اُهیو. دارای 319000 تن سکنه.

لوئیزیان.

(اِخ)(1) یکی از ممالک متحدهء آمریکا، کنار خلیج مکزیک. دارای 2100000 تن سکنه. کرسی آن «باتُن روژ». لوئیزیان از سال 1699 م. به بعد کلنی نشین فرانسویان گشت و آن را به افتخار لوئی چهاردهم به این نام خواندند و در 1803 ناپلئون بناپارت آن را به آمریکا تسلیم کرد.
(1) - Louisiane.

لوئیس.

(اِخ)(1) شهری به انگلستان، دارای یازده هزار تن سکنه.
]. louis ]
(1) - Lewes

لوئیس.

(اِخ)(1) ماتیو گریگوری. داستان نویس انگلیسی، مولد لندن (1775-1818 م.).
]. louis ]
(1) - Lewis

لوئی فیلیپ اول.

(اِخ) فرزند فیلیپ اِگالیته و لوئیز دُبورُبن، مولد پاریس به سال 1773، پادشاه فرانسه از سال 1830 تا 1848 م. وفات به سال 1850 در انگلستان.

لوئین.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش نوبران شهرستان ساوه. دارای 26 تن سکنه. راه آن مالرو است. (ازفرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لوئینی.

(اِخ)(1) برناردینو. نقاش پیرو مکتب میلان، شاگرد لئوناردو داوینچی، مولد میان سالهای 1475 و 1480 م. وفات پس از سال 1533 م.
(1) - Luini.

لوایه.

[لِ یَ] (ع اِ) چوبِ سرِ علم. (منتهی الارب).

لؤب.

[لُ ئو] (ع ص، اِ) جِ لائب. (منتهی الارب). رجوع به لائب شود.

لوب.

(ع اِ) گوشت پاره ای که در دیگ بگردد. || مگس انگبین. || (ص) ابلٌ لوب؛ شتران تشنهء دور از آب. نخلٌ لوب؛ خرمابن تشنهء دور از آب. (منتهی الارب).

لوب.

(ع اِ) جِ لوبة. (منتهی الارب). سنگستان سیاه. سنگستان. زمین سنگستان بی آب. (غیاث).

لوب.

[لَ / لو] (ع مص) تشنگی. (منتهی الارب). تشنه شدن. (زوزنی) (تاج المصادر). || گرد گشتن تشنه حوالی آب بی آنکه برسد آنرا. یقال: لاب الرجل لُوباً و لَواباً و لوباناً؛ اذا عطش و استدار حول الماء و هو عطشان لایصل الیه. لؤوب. لؤاب. (منتهی الارب).

لوب.

(اِخ) رجوع به لوب نور شود. (قاموس الاعلام ترکی).

لوبا.

(اِخ) نام موضعی به آمل مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص112).

لوباء .

(ع اِ) لوبیا که دانه ای است کوچکتر از باقلی و غلافش شبیه غلاف باقلی، بعض آن سپید و بعض آن سرخ باشد. (منتهی الارب).

لوباتا.

(اِ) نام رسته ای از جانوران دریائی از نوع شانه داران. رجوع به جانورشناسی سیستماتیک ج1 ص139 شود.

لوبارون.

(اِ) شیطرج. (از تحفهء حکیم مؤمن).

لوبان.

(ع مص) لُوب. لَواب. تشنه شدن. (تاج المصادر). گرد گشتن تشنه حوالی آب بی آنکه برسد آن را. (منتهی الارب).

لوبدو.

(اِخ) نام ناحیتی در کرکوک به عهد سارگن. رجوع به کتاب کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی ص23 شود.

لوبره.

[بَ رَ / رِ] (اِ) میش دشتی را گویند و در بعض از نسخ گاومیش دشتی نوشته اند. (برهان). صاحب انجمن آرا و آنندراج بر این قول برهان که گوید به معنی گاومیش دشتی نیز آمده خرده گرفته و گفته اند: و معلوم شد که میش دشتی را گاومیش دشتی خوانده چه در فرهنگها چنان چیزی نیست.

لوبک.

[بُ] (اِخ)(1) جان. لرد آوِبوری. طبیعیدان و فیلسوف انگلیسی، مولد لندن (1834-1913 م.).
(1) - Lubbock.

لوبک.

[بِ] (اِخ)(1) نام شهر باستانی آزاد آلمان که در سال 1937 م. به پروس (شلسویک-هلشتاین) منضم گردید. بندری است کنار رود تراو در 15هزارگزی بحر بالتیک. دارای 154800 تن سکنه.
(1) - Lubeck.

لوبکه.

[کِ] (اِخ)(1) ویلهلم. متخصص تاریخ صنایع از مردم آلمان، مولد دُورتُموند (1826-1893 م.).
(1) - Lubke.

لوبلن.

[لو لَ] (اِخ)(1) نام شهری از پلنی (لهستان) واقع در جنوب شرقی ورشو. دارای 122000 تن سکنه.
(1) - Lublin.

لوبلیا.

[لُ بِ] (اِ)(1) نوعی گل زینتی از تیرهء مخصوص نزدیک به خیاریان. (گیاه شناسی گل گلاب ص256).
(1) - Lobelia.

لوب نور.

(اِخ) لوب. دریاچهء بزرگی در میان مغولستان. قسمت شرقی آن را قره قورچین و قسمت غربی آن را قره بورام گویند و سطح آن را با سطح اقیانوس 672 گز تفاوت است. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود. || ناحیه ای در مشرق ترکستان چین.

لوبوی.

[بَ] (ص نسبی) منسوب به لوبیه. لیبوی(1).
(1) - De Libye.

لوبة.

[بَ] (ع اِ) گروهی که با گروه دیگر باشند و در مشورت امری شریک نشوند. || سنگلاخ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). سنگستان سنگ سیاه. (منتخب اللغات). ج، لوب. || سیاهان. الواحد لوبی. (مهذب الاسماء). ابوعبیدة گوید: لوبة و نوبة بالضم فیهما، الحرّة و هی الارض التی البستها حجارة سود منه قیل للاسود و کذا نوبی ای منسوب الیها. (منتهی الارب).

لوبة.

[بَ] (اِخ) موضعی است به عراق از سواد کسکر بین واسط و بطائح. (از معجم البلدان).

لوبه.

[بِ] (اِخ)(1) اِمیل. سیاستمدار فرانسوی، مولد مارسان (دُرم). رئیس مجلس سنا در سال 1896 و رئیس جمهوری از 1899 تا سال 1906 م.
(1) - Loubet.

لوبی.

[بی ی] (ص نسبی) منسوب به لوبیه، از بلاد مصر. رجوع به لوبة شود. (سمعانی). حبشی. (آنندراج).

لوبیا.

(اِ) لوبیاء(1). لوباء. (منتهی الارب). از گیاهان دو لپه ای و از تیرهء پروانه داران و از دستهء لوبیاها(2). این دسته اغلب ساقه های پیچنده و غلاف های دراز و دانه های بسیار دارند. (گیاه شناسی گل گلاب ص221). دانه ای است چون نخود، لکن کشیده و کم حجم تر از نخود به رنگ سرخ و سفید و گاهی دورنگ و سه رنگ مشهور به لوبیا چیتی یا قزوینی و هم لوبیائی که دو جانب آن سیاه باشد و بقیه سفید، مشهور به لوبیا چشم بلبلی (در تداول تهران) و سیاه چشم (در تداول قزوین). دانه ای است خرد نزدیک به باقلا که آن را سیاه چشمک گویند. (منتخب اللغات). لوبیای دورنگ (سفید دارای رگه ها و خطوط قرمز) یا سه رنگ که درشت تر از انواع دیگر است و به لوبیای قزوینی شهرت دارد و به آن که سیاه و سفید است لوبیای چشم بلبلی یا سیاه چشم گفته میشود. غله ای است معروف که در طعام کنند و بخورند. (آنندراج). نام غله ای است، سهلتر از ماش هضم شود و نفخش از باقلا کمتر باشد و بهترین آن سرخ رنگ بود و آن را لوویا هم میگویند و لوبا هم به نظر آمده است. (برهان). از جملهء بقولات است که در اکثر نقاط ایران به عمل می آید. اقسام آن عبارت است از: لوبیای قرمز، لوبیای سفید، لوبیای چشم بلبلی و در آن لغات است. دُجر. (منتهی الارب) (بحر الجواهر). ثامر. حُنُبل. اَجلَل. لوبیاج. (صیدنه). قریناء. (منتهی الارب). لوباء. (المعرب ص300). لوویاء. لوبیه. غند ماش. تُلک. ژاژومک که به عربی لیاء گویند. (برهان). صاحب بحر الجواهر گوید: حارة فی الاولی معتدل الرطوبة و الیبوسة و قیل بارد یابس مُنق من دم النفاس و یُدِرُّ الطمث و البول مخصب للبدن مخرج للاجنة و المشیة. (بحر الجواهر). ابوریحان در صیدنه آرد: ابن الاعرابی گوید:
عرب لوبیا را لیاء گوید و یکی را لیاة و مدّ و قصر الف در لوبیا لغت است و لوبیاج هم میگویند و لوبا نیز گویند. «ری» گوید به خط شمر دیدم که عرب لوبیا را دُجر گویند به ضمدال. و ثعلب از ابن الاعرابی به فتح دال روایت کند. و اهل ترمد او را ژاژومک گویند و به رومی مسوقی و به هندی دوَس و چولا نیز گویند. «ص اونی» گوید: گرم و تر است در اول و بادانگیز است، باه را تقویت کند و بول و حیض را براند. (از ترجمهء صیدنهء ابوریحان). صاحب اختیارات گوید: لوبیا و لوبا نیز گویند و ثامر و آن سهلتر از ماش هضم شود و بیرون آید و نفخ وی کمتر از باقلا بود و نیکوترین آن سرخ بود که نخورده (؟) بود و طبیعت وی گرم بود در اول و معتدل بود در تری و خشکی و گویند سرد و خشک بود. و سرخ وی کمتر از غیر وی بود و آبی که وی را در آن پخته باشند حیض براند، خاصه سرخ وی و دم نفاس را پاک گرداند و بول براند و بدن را فربه کند و سینه و شش را نافع بود و مشیمه برون آورد و بچهء مرده و وی مولد خلط غلیط بلغمی بود و مغثی و مولد اخلاط بد و نفخ بود و ضرر آن کم بود، چون: بازیت و مری و سرکه و خردل و نمک و فلفل و دارچینی و سقز مستعمل کنند و شراب بر سر آن بیاشامند - انتهی. حکیم مؤمن در تحفه آرد: لوبیا، مؤلف تذکره گوید: لغت هندی است و به یونانی سیاهن (سیلمین) و به عربی (ظ . به عبری) فریقا نامند. نبات او شبیه به لبلاب و منبسط بر زمین و بعضی به مجاور خود می پیچد و دانهء بعضی سفید و از بعضی سرخ و از باقلی کوچکتر و شبیه به گردهء طیور و غلافش مانند باقلی و از آن رقیق تر و قوتش تا دو سال باقی و بهتر از باقلی و زبون تر از نخود و سرخ او در آخر اول گرم، و سفید او مایل به اعتدال و محرک باه و مولد منی و مدرّ شیر و بول و حیض و مسمن بدن. و شرب آب مطبوخ او با اندکی قند و جلوس در طبیخ او منقی نفاس و مخرج جنین زنده و مرده و مشیمه و جهت درد کمر و گرده مفید و دیرهضم و نفاخ و مولد خلط غلیظ و مصلحش خردل و آبکامه و زنجبیل و بالخاصیه مورث غثیان و مصلح آن دارچینی و سکنجبین است. ضریر انطاکی در تذکره آرد: لوبیا، هندیُ بالیونانیه سیاهین و القبطیه مامیرا و العبریة فریقا نبت سبط عریض الاوراق یمتد علی الارض و فی قضبانه کالخیوط یغرس بنیسان و یدرک بحزیران ثمره حب کالکلی مطرف بالحمرة و بعضه بالسواد داخل غلف اطول و اغلظ من الحلبة تبقی قوة هذا الحب نحو عشر سنین و هوا جود من الفول و دون الحمص حار رطب فی الثانیة ینفع من اوجاع الظهر و الکلی یهیج الباه جدا خصوصاً بالزنجبیل و یخصب الابدان و الهند تأکله لذلک کثیراً و اجود ما اکلت رطبة بالجوز و الزیت و ملازمة اکلها تجلو الابدان ولکنها تولد ریحاً یصلحها السکنجبین و الدارصینی و قیل تسمی الدمادم :
نیستی آگه چه گویم مر ترا جز من همانک
عامه گوید نیستی آگه ز نرخ لوبیا.
ناصرخسرو.
پس به طریق تو خدای جهان
بی شک در ماش و جو و لوبیاست.
ناصرخسرو.
گه بپختم از برایت لوبیا.
مولوی (از آنندراج).
پا بجای زنگ زر بندم بپایش کوفته
باز درّ لوبیا چنگل به جوهر گیرمش.
بسحاق اطعمه.
دمادم؛ نوعی از لوبیای هندی است. (منتهی الارب). خرمه؛ گیاهی است مانند لوبیا. (منتهی الارب).
- لوبیا چیتی؛ لوبیای دورنگ مشهور به لوبیا قزوینی.
- لوبیا سبز؛ لوبیای تازه. لوبیا که در غلاف بود نارسیده(3).
- لوبیا سفید؛ نوعی از لوبیا به رنگ سفید یکدست. لوبیا الابیض. اصوفورون. فاسیولن. فاسیلیون(4).
- لوبیا قرمز؛ نوعی از لوبیا به رنگ قرمز یکدست. رجوع به لوبیا شود.
- لوبیا گلی.؛ رجوع به لوبیا قرمز شود.
- || قسمی گل(5).
- لوبیا هندی؛ قسم اخیر فشغ است و در عراق دمادم نامند. (تحفهء حکیم مؤمن).
- لوبیای تازه؛ لوبیای با پوست سبز. لوبیای نارسیده که در غلاف بود(6).
-امثال: نرخ لوبیا را ندانی یا هنوز نرخ لوبیا نداند.
(1) - Haricot.
(2) - Phaseolees.
(3) - Haricot vert.
(4) - Isopyrum.
(5) - Haricot d' Espagne.
(6) - Haricot vert.

لوبیا.

(اِخ) الحوت الذی علیه الارض. (از معجم البلدان چ طهران ج4 ص38).

لوبیا.

(اِخ) بلاد لوبیا(1). (ابن البیطار در شرح کلمهء سقنقور). || موضع اعجمی. (از معجم البلدان).
(1) - La Lybie.

لوبیاباد.

(اِخ) موضعی است به اصفهان. (از معجم البلدان). محلتی است. (سمعانی).

لوبیابادی.

(ص نسبی) منسوب است به لوبیاآباد که محله یا دهی است به اصفهان و به گمان من محلتی باشد. (الانساب سمعانی ورق 495).

لوبیاپلو.

[پُ لُ] (اِ مرکب) پلوئی که لوبیا در آن کنند اعم از لوبیای سبز (تازه) یا دانهء لوبیای رسیدهء خشک کرده.

لوبیاج.

(اِ) لوبیا. لوبیاء. لوبیه. (المعرب ص300). رجوع به لوبیا شود.

لوبیاخوری.

[خوَ / خُ] (اِ مرکب)(1) ظرفی خوردن لوبیا را.
(1) - Legumier.

لوبیل.

(اِخ) نام پسرزادهء هابیل. (مجمل التواریخ و القصص ص89).

لوبین.

(اِخ) نام قصبه ای در 48هزارگزی جنوب شرقی موستار در سنجاق هرزگوین به بوسنی. (قاموس الاعلام ترکی).

لوبیور.

(اِخ) نام موضعی در کسلیان سواد کوه به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص116).

لوبیه.

[یَ] (اِخ)(1) لیبی. لیبوی. گاه لوبیه گویند و از آن آفریقا اراده کنند مقابل آسیا و اورفی (اروپا). رجوع به اورفی در معجم البلدان شود. افریقیه. شهری است بین اسکندریه و برقه و نسبت بدان را لوبی گویند. ابوریحان گوید: یونانیان معمورهء زمین را سه بخش کنند در زمین مجتمع آن سه باشد، آنچه از آن و بحرالروم به جانب جنوب بود لوبیه نامیده شود و بحر محیط از جانب مغرب و مصر از جهت شمال و دریای حبشه (احمر) از جهت جنوب و خلیج قلزم و دریای سوف یا بردی از جهت مشرق آن را محدود سازد و اینهمه را لوبیه گویند و بخش دیگر آن اورفی و دیگری آسیا باشد. (از معجم البلدان). ابوریحان گوید: یونانیان را قسمتی است سه گانه(2) به خلاف و آن چنان است که بر زمین مصر او را دو پاره کردند و آنچه از سوی مشرق بود به اطلاق ایسیا نام کردند و آنچه از سوی مغرب بود دریای شام او را به دو پاره کرده یکی سوی جنوب نامش لوبیه و اندر او سیاهان و گندم گونانند و دیگر سوی شمال نامش اوربی و اندر او سپیدان و سرخان اند. (از التفهیم ص195). حمدالله مستوفی گوید: اهل یونان گویند که حکمای ماتقدم ربع مسکون را از مصر بر بدونیم توهم، کرده اند شرقی آن را ایسیا خوانند و غربی آن را دریای شام بدونیم کرد، جنوبی آن را که ربع اصل باشد لوبیه خوانند و آن مقام سیاهان است و شمالی آن را که ربع دیگر بود اورفی(3)گویند و آن مقام سفیدان و سرخ چهرگان است. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص19). رومیان گفتند که همه آبادانی جهان سه قسم است: قسم دوم مشرق وی اول حدود مصر است از خط استوا تا به دریای روم و جنوب او بیابانی است که میان بلاد مغرب است و میان بلاد سودان و مغرب وی دریای اقیانوس مغربی است و شمال او دریای روم است و این قسم را لوبیه خوانند. (حدود العالم) (قاموس الاعلام ترکی). رجوع به لیبی و لیبیا شود.
(1) - Libye. (2) - یعنی آسیا و اروپا و لوبیه یا لیبی (آفریقا).
(3) - ن ل: اورپی.

لوبیه.

[یَ] (اِ) لوبیا. و آن غله ای است معروف. (برهان). لوبیاج. لوبیاء. رجوع به لوبیا و عیون الانباء ج1 ص38 شود.

لوپ.

(اِخ) یکی از شعب «بارژاتر». رجوع به ماللهند بیرونی ص128 شود.

لوپ.

(اِخ)(1) (لا...) نام کرسی بخش او - اِ - لوار از ولایت کارتر به فرانسه، دارای راه آهن و 2072 تن سکنه.
(1) - Loupe (la).

لوپ.

(اِخ)(1) سن. کشیش تروا(2)، مولد تول. وفات 479 م.
(1) - Loup.
(2) - Troie.

لوپ دو گا.

[لُ دُ وِ] (اِخ)(1) از شعرای بزرگ اسپانی، مولد مادرید به سال 1562 و وفات به سال 1635 م.
(1) - Lope de Vega.

لوپرکال.

[پِ] (اِخ)(1) نام یکی از اعیاد مشهور به روم به مناسبت لوپرکوس یکی از خدایان. رجوع به لوپرکوس شود.
(1) - Lupercales.

لوپرکوس.

[پِ] (اِخ)(1) نام خدای ایتالیای باستان، محافظ گله ها از گزند گرگان.
(1) - Lupercus.

لوپولین.

(فرانسوی، اِ)(1) عطری که از گل رازک گیرند و پس از خشک شدن گرد آن را در معطر ساختن آبجو به کار برند. (گیاه شناسی گل گلاب ص269).
(1) - Lupuline.

لوت.

(اِ) غذا. طعام. اصطلاحی متداول خانقاه و تکیهء درویشان و صوفیان، چنانکه در شعرهای مولوی همیشه با صوفی همراه آمده و در عبارت مقامات حمیدی نیز که ذی بیاید. اقسام طعامهای لذیذ و طعام در نان تنک پیچیده. (از جهانگیری) : خواستم تا از فائدهء آن محروم نماند... صورت آن اجتماع از وی ننهفتیم و قصهء لوت و سماع با وی بگفتیم. (مقامات حمیدی).
چون طفل خرد کو شود از لوتها بزرگ
جسم صغیر من شد از اسرار من کبیر.سوزنی.
تا چنو خر ز بهر پشماگند
ببرد گاو لوت و نقل و شراب.سوزنی.
دی مرا حاجب امیر بخشم
گفت رو کت امیر ندهد لوت.انوری.
گه ز نان طفل می زن لوتهای معتبر
گه ز سیم بیوه می خر جامه های نامدار.
کمال اسماعیل.
رو که بر لوت شکر نی برزدم
کوری آن وهم کو مفلس بدم.مولوی.
لوت خوردند و سماع آغاز کرد
خانقه تا سقف شد پر دود و گرد
دود مطبخ گرد آن پا کوفتن
ز اشتیاق و وجد و جان آشوفتن.مولوی.
پیش او هیچ است لوت شصت کس
کر کند خود را اگر گوئیش بس.مولوی.
گفت نان و زاد و لوت دوش من
میکشم از بهر قوت این بدن.مولوی.
لوتش آورد و حکایتهاش گفت
کز امید اندر دلش صد گل شکفت.مولوی.
سایهء رهبر به است از ذکر حق
یک قناعت به ز صد لوت و طبق.مولوی.
نیست لوت چرب تیغ و خنجر است
جان بباید تافت چه جای سر است.مولوی.
مرد گفتش گوشت کو مهمان رسید
پیش مهمان لوت می باید کشید.مولوی.
هم در آن دم آن خرک بفروختند
لوت آوردند و شمع افروختند.مولوی.
ذات ایمان نعمت و لوتی است هول
ای قناعت کرده از ایمان به قول.مولوی.
چون روان باشی روان و پای نه
می خوری صد لوت و لقمه خوار نه.مولوی.
شیرخواره کی شناسد ذوق لوت.مولوی.
و طعامهم [ ای اهل بلاد هرمز ] السمک و التمر المجلوب الیهم من البصرة و عمان و یقولون بلسانهم «خرما و ماهی، لوت پادشاهی» معناه التمر و السمک طعام الملوک. (ابن بطوطه).
احمد ز ریاضت نشدت کشف بزن لوت
از اهل دل ار نیستی از اهل شکم باش.احمد اطعمه.
|| تکه و لقمهء بزرگ. (برهان).

لوت.

(ص) (از: کلمهء رُت) برهنه را گویند و آن را به تازی عریان خوانند. (جهانگیری). رُت. لخت. بی پوشش. روخ. روت. روده. عور. عریان. تهک. غوشت. اطلس. مجرّد. || اَمرد. (اوبهی). ساده. پسر ساده. پسر امرد و ناهموار درشت. (برهان) :
همه بفرستم و همه لوتم (؟)
خرد برنتابد آن لوتم(1).
طیان (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
از این دو کلمه برمی آید که لوطی را که منسوب به قوم لوط و امثال آن میکنند اساساً با تای منقوطه است و معنی آن اَمردباز است بی هیچ تکلیف دیگر و لواط و لواطة و لاطی و ملوط عرب نیز اصلش همین لوت فارسی خواهد بود.
(1) - اصل مصراع دوم شاید اینطور باشد:
خر نر برنتابد آن لوتم.
و در این صورت لوت مصراع ثانی به معنی مردی است؟

لوت.

[لَ] (ع مص) خبر دادن از آنچه پرسند کسی را. || نهان داشتن خبر را. (منتهی الارب). || بازداشتن. || بگردانیدن. (زوزنی).

لوت.

(اِ) محل بی آب و علف را گویند.

لوت.

(اِخ) (کویر...) نام کویری واقع در شمال کرمان و جنوب شرقی کویر نمک و سیصد گز پست تر از آن و آن بیابانی است خشک و هیچ اثر آب در آن دیده نشود و در بدی وضع و هولناکی شهره است، مع ذلک ایلات مختلف و ساربانها از آنجا بگذرند و راههای زمستانی قافله در کویر باشد و شب هنگام در آن حرکت کنند و روزها شتران به چرا بازدارند. طول این کویر 1100 هزار گز است، ولی نباید پنداشت که تمام قسمتهای آن یکسان و موسوم به کویر لوت میباشد، بلکه مرکب است از کویرهایی کوچک شبیه به هم ولی جدا از یکدیگر. ارتفاع متوسط آن 600 گز و پست ترین نقاطش در نزدیکی خبیص سیصد گز است. در ناحیهء کویر آب بسیار کم است. قنوات و چشمه ها به غایت کم آب و اغلب شور میباشد. یکی از مسافرین مشهور موسوم به خانیکف راجع به کویر چنین مینویسد: بسیار مشعوفم که به سلامت از سخت ترین کویرها گذشتم، زیرا کویرهای گبی و قزل روم در مقابل کویر لوت دشت حاصلخیزی به شمار می آید... رجوع به جغرافیای طبیعی کیهان ص119 شود.

لوت باغچه.

[چَ] (اِخ) نام محلی به روی خط سرحدی ایران و عراق. (از جغرافیای غرب ایران ص134).

لوت پوت.

(اِ مرکب، از اتباع) اقسام طعامهای لذیذ. (غیاث). رجوع به لوت و پوت شود.

لوت خوار.

[خوا / خا] (نف مرکب) نعت فاعلی از لوت خوردن. که لوت خورد. که لوت خوردن کار اوست :
هرکه روزی برّه ای تنها نخورد
در میان لوت خواران مرد نیست.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به لوت شود.

لوت خواره.

[خوا / خا رَ / رِ] (نف مرکب) لوت خوار :
شیرخواره چون ز دایه بسْکُلَد
لوت خواره شد مر او را می هلد.
مولوی (مثنوی نیکلسون دفتر 3 ص73).

لوتر.

[تِ] (اِخ)(1) مارتین. مجدد مذهب مسیح و از مردم آلمان، مولد آیزلِبن(2)(1483-1546 م.). وی بانی مذهب پرتستان است و عقاید و اعمال وی در شرح این فرقه بیاید.
(1) - Luther.
(2) - Eisleben.

لوتر.

[تَ] (اِ) لوترا. زبانی غیرمعمول که دو کس با هم قرار داده باشند تا چون با هم سخن کنند دیگران نفهمند و آن را زبان زرگری هم گویند. || لغز. چیستان. (برهان).

لوترا.

[تَ] (اِ) لوتر. (برهان). لوتره. لهجه. شکستهء زبانی. رُطینی. زبانی بود که دو کس با هم قرار داده باشند که چون با هم سخن کنند دیگری نفهمد و آن را زبان زرگری نیز گویند. (جهانگیری) : مردم استرآباد به دو زبان سخن گویند: یکی به لوترا [ ی ] استرآبادی و دیگری به پارسی کردانی. (حدود العالم). لیف گیاهی است و در لوترا ریش را لیف گویند. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی).
دانی چه نام دارد کلکت به لوترا
اندر زبان اهل سخن ناودان شکر.
کمال اسماعیل.
خرد سرّ غیبی کند فهم از او
چو گوید سر کلک تو لوترا.
کمال اسماعیل.
هرچه با خویش و آشنا گوئی
همه مرموز و لوترا گوئی.کمال اسماعیل.
التراطن؛ لوترا گفتن نه به لغت عرب. (زوزنی). و رجوع به مجموعهء مترادفات ص192 شود.

لوتره.

[تَ رَ / رِ] (اِ) لوترا. (جهانگیری). لوتر. (برهان) :
همیشه تا که بود زیف زشت و دخ نیکو
به لفظ لوتره گویان یاوه گوی کرخ
ز چرخ باد همه شغل دشمنان تو زیف
ز بخت باد همه کار دوستان تو دخ.
سوزنی.

لوت زنگی احمد.

[زَ اَ مَ] (اِخ) محلی در شمال بم و نرماشیر کرمان.

لوتس.

[تِ] (اِخ)(1) نام باستانی شهر پاریس.
(1) - Lutece.

لوتک.

[تَ] (اِخ) نام محلی کنار راه دوراهی حرمک به زابل میان شهر سوخته و پل اسبی در 95500گزی دوراهی حرمک.

لوت لندر.

[تِ لُ دُ] (ص مرکب، از اتباع)برهنه. به تمامه برهنه و بیشتر دربارهء اطفال متداول است. رجوع به لوت و لندر شود.

لوتن.

[تُ] (اِخ)(1) نام شهری به انگلستان (بدفورد)، دارای 57000 تن سکنه.
(1) - Luton.

لوت و پوت.

[تُ] (اِ مرکب، از اتباع)خورشها. اقسام مطعوم. غذا. این لغت از توابع است به معنی اقسام خوردنیها و انواع طعامها و مأکولات و مشروبات. (برهان) :
عشق باشد لوت و پوت جانها
جوع از این روی است قوت جانها
شیرخواره کی شناسد ذوق لوت
مر پری را بوی باشد لوت و پوت.مولوی.
لوت و پوت خورده را هم یاد آر
منگر اندر غابر و کم باش زار.مولوی.
که بخور این است ما را لوت و پوت
نیست او را جز لقاءالله قوت.مولوی.
ز هر سو به دست آورد لوت و پوت
به شادی برآرد ز انده دمار.ابن یمین.

لوت و عور.

[تُ] (ص مرکب، از اتباع)لوت و لندر. به تمام برهنه.

لوتوقون.

(معرب، اِ) هی قُرحة عتیقة فی العین؛ ضیقة ثقبها.

لوت و لندر.

[تُ لُ دُ] (ص مرکب، از اتباع) بالتمام عور. بالتمام عریان. کام برهنه. بالتمام لوت و عور. لوتِ لندر. بچه های کوچک تمام عور را، خاصه وقتی که فربه باشند گویند، و بیشتر به مزاح کودکان لخت را گویند. سخت برهنه. تمام برهنه. در تداول عوام، برهنه و بیشتر در مورد اطفال خردسال به کار می رود. لخت و عور. به کودکی که تمام بدن را برهنه کرده است گویند. لخت و پتی. از سر تا پا برهنه. مادرزا. لخت مادرزا.

لوتی.

(ص نسبی) لوطی. منسوب به لوت. لوت خوار. شکم پرست. لوت دوست. و شاید از لوت به معنی عریان، برهنگی، عریانی، لختی و عوری باشد.

لوتی.

(اِ) قسمی ماهی(1).
(1) - Perche.

لوتیا.

(اِخ) نام موضعی به استرآبادرستاق. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص128).

لوث.

[لَ] (ع اِ) نیرو. قوت. (از منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || بدی. || زخم. || شبه دلالت. (منتهی الارب).

لوث.

[لَ] (ع مص) دستار پیچیدن. (منتهی الارب). عمامه دربستن. (تاج المصادر). عمامه پیچیدن. عمامه در سر بستن. (زوزنی). || گرد گشتن. || بند شدن. || پناه گرفتن. (منتهی الارب). پناه با کسی دادن. (تاج المصادر). || نیافتن چیزی از کان بعد جستن. || در روغن گردانیدن لقمه را. || لازم بودن در خانه. || خائیدن چیزی را. || تر نهادن خرما در آب و جز آن. || انگشت خویش خائیدن کودک. (منتهی الارب). || آلوده کردن. (تاج المصادر). آلوده بکردن. (زوزنی). آلودن. (دهار). آلودگی. (غیاث). پلیدی. نجاست :لوثی شنیع بدین سبب بر دیباچهء شرف نسب و جمال حال او نشست. (ترجمهء تاریخ یمینی ص230). || توانا و قوی شدن. (منتخب اللغات).

لوث.

[لَ وَ] (ع اِمص) سستی. (منتهی الارب).

لوثاء .

[لَ] (ع ص) دیمَةٌ لَوْثاء؛ باران پیوسته که گیاه را بر هم افکند. (منتهی الارب).

لوث شدن.

[لَ شُ دَ] (مص مرکب) لوث شدن خون یا بزه و تقصیر یا امری؛ مجازاً به چند یا چندین تن نسبت داده شدن تخفیف کیفر را.

لوث کردن.

[لَ کَ دَ] (مص مرکب) لوث کردن خون یا بزه و تقصیر؛ مجازاً چند یا چندین تن را در آن دخیل کردن تخفیف کیفر را.

لوثة.

[لَ ثَ] (ع اِ) گلولهء لته که به آن بازی کنند. || (اِمص) سستی. || آهستگی و درنگی. || فروهشتگی. || گولی. || نوعی از جنون. (منتهی الارب). دیوانگی : از سر شَطارت و لوثت طبع حرکات نامتناسب میکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص340). || افزونی گوشت و پیه. (منتهی الارب).
-ناقة ذات لوثة؛ ناقهء بسیار گوشت و پیه.
|| برانگیختن. (منتهی الارب).

لوثین.

[یَ] (اِخ)(1) لوکیانوس. بزرگترین سوفسطائی یونانی به شمار است و او را ولتر عهد قدیم گفته اند، در سال 125 م. در ساموسات واقع در ساحل فرات در شمال شرقی انطاکیه از پدر و مادری فقیر به جهان آمد و پس از آموختن زبان یونانی در انطاکیه نطاق محکمهء عدلیه گشت و سپس معلم فن فصاحت و بلاغت شد و با این سمت به مسافرتهای بسیار در آسیای صغیر و یونان و مقدونیه و ایتالیا و گالیا پرداخت و نطقهایی در موقع جشنهای عمومی کرد. وی را در فن فصاحت و بلاغت و تاریخ تألیفات عدیده است و هم از تألیفات او کتابی است که پس از خاتمهء جنگ رومیان با اشکانیان بسال 165 م. نوشته است و در آن بر کسانی که خواسته اند، چون هرودوت و لوسیدید وقایع این جنگ را بنگارند اما نتوانسته اند، تاخته است. (ایران باستان ج3 ص2181).
]. Lukianus ]
(1) - Lucien

لوثیوس اورلیوس کمودوس.

[اُ کُمْ مُ] (اِخ)(1) امپراطور روم پسر اورلیوس. وی به سال 180 م. به جای پدر نشست. (ایران باستان ج3 ص2503 و 2589).
(1) - Lucius Aurlius Commodus.

لوثیوس وروس.

[وِ] (اِخ)(1) نام پسرخواندهء آن تونینوس پیوس امپراطور روم. وی سردار سپاه روم و معاصر بلاش سوم پادشاه اشکانی و مأمور جنگ با پارتیها بوده است. (ایران باستان ج3 ص2495 و 2497).
(1) - Lucius Verus.

لوج.

(اِخ) (چشمهء...) از مزارع خنامان کرمان است. (مرآة البلدان ج4 ص245).

لوج.

(ص) لوت. برهنه. عریان. (برهان). || احول. لوچ :
گوش کر را سخن شناس که دید
دیدهء لوج راست بین که شنید.سنائی.

لوج.

[لَ] (ع مص) در دهان گردانیدن چیزی را. (منتهی الارب).

لوجاء .

[لَ] (ع اِ) شک و شبهه. یقال: ما فی صدری لوجاء و لاحوجاء و ما فیه حوجاء و لا لوجاء و لا حویجاء ولا لویجاء؛ یعنی نیست مرا حاجتی. (منتهی الارب).

لوجلی.

[لَ جَ] (اِخ) دهی از دهستان پیچرانلو از بخش باجگیران شهرستان قوچان، واقع در 29هزارگزی جنوب باختری باجگیران و 21هزارگزی باختر راه شوسهء عمومی قوچان به باجگیران. کوهستانی و سردسیر. دارای 5 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لوجنده.

[جَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 50هزارگزی شمال خاوری کیاسر. کوهستانی و جنگلی، معتدل مرطوب و مالاریائی. دارای 205 تن سکنهء مازندرانی و فارسی زبان. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات، عسل و ارزن. شغل اهالی زراعت و مختصر گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3) (از سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص123).

لوجة.

[جَ] (اِخ) نام شهری به اسپانیا. لوشه. و رجوع به لوشه شود.

لوجه الله.

[لِ وَ هِلْ لاه] (ع ق مرکب) برای رضای خدا. برای خاطر خدا.

لوجیا.

(ص) به لغت یونانی به معنی دراز باشد که به عربی طویل خوانند. (برهان). این کلمه که برهان قاطع آن را یونانی گفته به معنی دراز، اصل آن لاتینی است و گمان میکنم از اریستولش لنگ زراوند طویل مأخوذ است، مصحفاً.

لوچ.

(ص) چپ. احول. دوبین. چشم گشته. کژچشم. کول. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی). لوج. کلیک. (لغت نامهء اسدی نخجوانی). کاج. کاژ. ناراست بین. کلک. کژ. باحِوَل. احول چشم و معیوب. (اوبهی). دوبیننده. کلاژ. کلاژه. این کلمه با کلمهء فرانسهء لوش(1) از یک اصل است و با کلمهء لوسکوس(2)لاتینی نیز از یک ریشه است. کلاذه. شاه کال. گشته. کوج. چشم کاج. (از جهانگیری) :
آن توئی کور و توئی لوچ و توئی کوچ و بلوچ
آن توئی دول و توئی گول و توئی پایت لنگ(3).
لبیبی(4).
شاها ز انتظار زمانی که داریم
چشمان راست بین دعاگوت گشت لوچ.
قطران.
گوش کر را سخن شناس که دید
دیدهء لوچ راست بین که شنید.سنائی.
فارغ منشین که وقت کوچ است
در خود منگر که چشم لوچ است.نظامی.
خویشتن را بزرگ پنداری
راست گویی یکی دو بیند لوچ.سعدی.
(1) - Louche.
(2) - Luscus. (3) - ظ: بابت لنگ.
(4) - به خطیری و عنصری نیز منسوب است.

لوچ.

(اِخ) نام ولایتی از ایران زمین. نام سرزمینی :
سراسر به شمشیر بگذاشتند
ستم کردن لوچ برداشتند.فردوسی.
و رجوع به فهرست ولف شود.

لوچ.

(اِخ) (چم...) چشمه و مزرعه ای است در شمال آران متعلق به خزل و جزو خالصه است، در این چشمه ماهی هست. آب چشمه داخل آب ماران شده در دو آب خزل داخل رودخانهء گاماسب میشود. صحرای آران ماران علفزار و مرتع خوبی است و در آن شلتوک به عمل می آید. از نهاوند به چم لوچ هفت فرسنگ مسافت و در طرف غربی این شهر واقع است. (از مرآة البلدان ج4 ص262).

لوچا.

(اِخ) دهی کوچکی است از دهستان دردیمه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 45هزارگزی شمال باختری کیاسر. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لوچاندن.

[دَ] (مص) لوچانیدن.

لوچانندگی.

[نَنْ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لوچاننده.

لوچاننده.

[نَنْ دَ / دِ] (نف) که لوچاند.

لوچانیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لوچانیده.

لوچانیدن.

[دَ] (مص) لوچاندن (چشم). کج و کوله کردن چشم. چپ و چوله کردن چشم. به صوری بد غیر صورت خود مصور کردن. رجوع به والوچانیدن شود.

لوچانیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لوچاندن. سزاوار لوچانیدن. که لوچانیدن را سزد.

لوچانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لوچانیدن.

لوچندگی.

[چَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لوچنده.

لوچنده.

[چَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لوچیدن. که لوچد. آنکه لوچد.

لوچه.

[لَ / لُو چَ / چِ] (اِ) لب سطبر یا سطبر شده به علت خشم یا اندوه. لنج. مَشفر (در شتر). لوشه. لفج.
- لب و لوچه؛ از اتباع. رجوع به مدخل لب و لوچه شود.
- لوچه اش آویزان بودن؛ عدم رضایت با چهره ای عبوس نمودن.

لوچه پیچک.

[لَ / لُو چَ / چِ چَ] (اِ مرکب)دهن کجی.

لوچه پیچ کردن.

[لَ / لُو چَ / چِ کَ دَ](مص مرکب) لوچه پیچ کردن کسی را؛ از هر سوی لوچه های آویخته بدو نمودن بنشانهء حقیر یا مبغوض شمردن.

لوچی.

(حامص) حالت و چگونگی لوچ. کژچشمی. دوبینی. احولی. حَوَل. چپی. دوبینندگی. کلاژکی. کج بینی. لوشی.

لوچیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لوچیده.

لوچیدن.

[دَ] (مص) به صورتی بد غیر صورت خود مصور شدن.

لوچیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لوچیدن. به صورتی بد غیر صورت خود مصورشده.

لوح.

[لَ] (ع اِ) هوای میان آسمان و زمین. (منتهی الارب). میان آسمان و زمین. (مهذب الاسماء). || نام آلتی از آلات ساعات. (مفاتیح العلوم خوارزمی). || پاتختهء چوبی که جولاهه به انگشتان پا محکم میگیرد. (غیاث). || تخته. (بحر الجواهر) (ترجمان القرآن) (دهار). || تختهء کشتی. (منتهی الارب). || تختهء شانه، یعنی تختهء کتف. تختهء شانهء مردم. (مهذب الاسماء). شانهء آدمی و جز آن. (منتخب اللغات). || کف. || استخوان پهن. (بحر الجواهر). هرچه پهن باشد از استخوان و چوب و تخته. (منتخب اللغات). هرچه پهن باشد از استخوان و کتف و تخته و جز آن و بر آن نویسند. ج، الواح. جج، الاویح. (منتهی الارب). هر صفحهء عریض که از چوب یا استخوان باشد. تختهء چوب و جز آن. (مهذب الاسماء). تختهء مشق اطفال. پلمه. (برهان). سلم. (برهان)(1) :
سایهء زلف سیه بر روی کرباس سفید
چون منقش کرده روی لوح کافوری به قار.
خاقانی.
لوح پیشانیش را از خط نور
چون ستارهء صبح رخشان دیده ام.خاقانی.
لوح چل صبح که سی سال ز بر کردم رفت
بهر چل صبح دلستان بخراسان یابم.
خاقانی.
خوانده اند از لوح دل شرح مناسک بهر آنک
در دل از خط یدالله صد دلستان دیده اند.
خاقانی.
نی نی آزادم از این لوح دودانگ
عقل را طفل دبستان چه کنم.خاقانی.
تا لوح جفا درست کردی
سرکیسهء عهد سست کردی.خاقانی.
زآن پس که چار صحف قناعت نخوانده ای
خود را ز لوح بوالطمعی عشرخوان مخواه.
خاقانی.
سکهء قدرش چو بنوشت آسمان
ماه لوح غیب دان می خواندمش.خاقانی.
جام می چون لوح طفلان سرخ و زرد
نوبهاری با خزان آمیخته.خاقانی.
لوح ازل و ابد فروخوان
بنگر که تو ز این و آن چه باشی.خاقانی.
چون قلم تختهء زیر تو حلی وار کنم
لوح بالات به یاقوت و درر درگیرم.خاقانی.
لوح عبرت که خرد راست به کف برخوانید
مشکل غصه که جان راست ز بر بگشائید.
خاقانی.
در دبستان روزگار مرا
روز و شب لوح آرزو به بر است.خاقانی.
تیغ زبان شکل تو از بر خواند چو آب
ابجد لوح ظفر از خط دست یقین.خاقانی.
چه سود از لوح کو ماند ز نقطهء اولین حرفی
که از روی گرانباری ز ابجد حرف پایانی.
خاقانی.
از آن چون لوح طفلانم به سرخی اشک و زردی رخ
که دل را نشرهء عید است زآن پیر دبستانی.
خاقانی.
هم لوح و هم طویله و ارواح مرده را
اجسام دیوچهرهء آدم نقابشان.خاقانی.
اشک فشان تا به گلاب امید
بسترد این لوح سیاه و سفید.نظامی.
خوانده به جان ریزهء اندیشناک
ابجد نه مکتب از این لوح خاک.نظامی.
حروف کائنات ار بازجوئی
همه در توست و تو در لوح اوئی.نظامی.
چون گذری زین دو سه دهلیز خاک
لوح ترا از تو بشویند پاک.نظامی.
باغ چون لوح نقشبند شده
مرغ و ماهی نشاط مند شده.نظامی.
کله گیلی کشان به دامانش
سرو را لوح در دبستانش.نظامی.
مانند قلم زبان بریده
بر لوح فنا به سر دویدن.عطار.
پادشاهی پسر به مکتب داد
لوح سیمینش در کنار نهاد
بر سر لوح او نوشته به زر
جور استاد به ز مهر پدر.سعدی.
و لوح درست ناکرده بر سر هم شکستندی. (گلستان).
ز لوح روی کودک بر توان خواند
که بد یا نیک باشد در بزرگی.سعدی.
سعدی بشوی لوح دل از نقش غیر دوست
علمی که ره به حق ننماید ضلالت است.
سعدی.
که در خردیم لوح و دفتر خرید
ز بهرم یکی خاتم زر خرید.سعدی.
دریاب که نقشی ماند از لوح وجود من
چون یاد تو می آرم خود هیچ نمی مانم.
سعدی.
بر لوح معاصی خط عذری نکشیدیم
پهلوی کبائر حسناتی ننوشتیم.سعدی.
هرکه از نام تو بر لوح جبین کرد نشان
کار و بارش به درستی همه چون زر شده است.
سلمان ساوجی.
نیست در لوح دلم جز الف قامت یار
چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم.حافظ.
از آب دیده صد ره طوفان نوح دیدم
وز لوح سینه نقشت هرگز نگشت زائل.
حافظ.
حافظ از چشمهء حکمت به کف آور جامی
بوکه از لوح دلت نقش جهالت برود.حافظ.
هرگزم نقش تو از لوح دل و جان نرود
هرگز از یاد من آن سرو خرامان نرود.
حافظ.
از لوح جهان حرف الهی خواندن
خوشتر بود از حرف سیاهی خواندن.؟
رقیم؛ لوح ارزیر. (منتهی الارب). صاحب آنندراج گوید: و به فارسی لوح با لفظ کردن و تراشیدن مستعمل است :
مگر ز غمزهء شیرین به تیشه داد الماس
که لوح فتنه تراشید کوهکن تارک.
طالب آملی.
صافی دل کرد لوح مشق صد اندیشه ام
یاد ایامی که این آئینه بی پرداز بود.
بیدل.
رجوع به مجموعهء مترادفات ص312 شود. این کلمه به کلمات دیگری می پیوندد و افادهء معنی خاص می کند، چون: ساده لوح و جز آن. || لوح. مقابل قلم. رجوع به لوح محفوظ شود. هو الکتاب المبین و النفس الکلیة فالالواح اربعة: لوح اقضاءالسابق علی المحو و الاثبات و هو لوح العقل الاول و لوح القدر، ای لوح النفس الناطقة الکلیة التی یفصل فیها کلیات اللوح الاول و یتعلق باسبابها و هو المسمی باللوح المحفوظ و لوح النفس الجزئیة السماویة التی ینتقش فیها کل ما فی هذا العالم بشکله و هیئته و مقداره و هو المسمی بالسماء الدنیا و هو بمثابة خیال العالم کما ان الاول بمثابة روحه و الثانی بمثابة قلبه و لوح الهیولی القابل للصور فی عالم الشهادة. (تعریفات) :
بدانگه که لوح آفرید و قلم
بزد بر همه بودنیها رقم.فردوسی.
کلیم آمده خود با نشان معجز حق
عصا و لوح و کلام و کف و رخ انور.
ناصرخسرو.
بل تا بنماید ترا بر این لوح
همو لوح و همو کرسی یزدان
هم انسان دوم هم روح انسان.ناصرخسرو.
آیات و علامات بی کرانه.ناصرخسرو.
مناقب اب و جد تو خوانده روح از لوح
چو کودکان دبستان ز درج خط ابجد.
سوزنی.
نه زیر قلم جای لوح است و چونان
که بالای کرسی است عرش معلا.خاقانی.
همتی دارد چنان کافلاک با لوح و قلم
کمترین جزوی است اندر دفتر تعظیم او.
خاقانی.
|| دفة: قال سمعت علیاً یقول رحمة الله علی ابی بکر کان اول من جمع [القرآن] بین اللوحین. (کتاب المصاحف ابوبکر عبدالله بن ابی داود سجستانی). || التدوین و التسطیر المؤجل الی حد معلوم. (تعریفات اصطلاحات صوفیه).
(1) - Tablette.

لوح.

[لَ] (ع مص) لُوح. لُواح. لووح. لوحان. تشنه شدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر) (زوزنی). || درخشیدن برق. (منتهی الارب) (منتخب اللغات). تاویدن. (تاج المصادر). تابیدن. (دهار) (زوزنی). || برگردانیدن گونهء کسی را سفر یا تشنگی. (منتهی الارب). گونه گردانیدن سفر مردم را. (منتخب اللغات). رنگ بگردانیدن. (ترجمان القرآن جرجانی) (زوزنی) (تاج المصادر). || پدید آمدن ستاره. (تاج المصادر). پیدا شدن و برآمدن ستاره. (منتهی الارب). پیدا شدن ستاره و جز آن. (منتخب اللغات). || دیدن.

لوح.

(ع مص) تشنه شدن. لَوح. رجوع به لَوح شود.

لوح.

[لَ] (اِخ) نام ناحیتی به سرقسطة. آن را وادی اللوح گویند. (از معجم البلدان).

لوحان.

[لَ وَ] (ع مص) تشنه شدن. (منتهی الارب). لوح. رجوع به لَوح شود.

لوح الشهادة.

[لَ حُشْ شَ دَ] (اِخ) لوح شهادت. نام یکی از دو لوح که خدای تعالی پس از شکستن الواح عشرة به موسی فرستاد.

لوح پا.

[لَ / لُو حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پاافشار و آن دو تختهء کوچک باشد که بافندگان و جولاهگان چون پای راست بر یکی افشارند نیمی از رشته ها پایین رود و چون پای چپ را بر دیگری افشارند نیم دیگر. (برهان) :
به لوح پای و به پاچال و قرقره و بکره
به نایژه به مکوک و به تار و پود ثیاب.
خاقانی.

لوح پاک.

[لَ / لُو حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از تختهء ساده و بی نقش. (آنندراج). لوح ساده :
عالمی از راست گوئی دشمن ما گشته اند
ما چه میکردیم چون آئینه لوح پاک را.
صائب.
و رجوع به لَوح شود.

لوح تربت.

[لَ / لُو حِ تُ بَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تخته سنگ که آیات و ابیات و مانند آن بر آن کنده یا نوشته بر قبر نهند و گاهی همچنان ساده و بی نقش نهند. (آنندراج) :
فنا شدیم ندیدیم خاطر جمعی
ز سنگ تفرقه کردند لوح تربت ما.
ملا قاسم مشهدی.
و رجوع به لوح شود.

لوح تعلیم.

[لَ / لُو حِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تختهء تعلیم. (آنندراج) :
ز خط سبزه خاکش لوح تعلیم
کشیده جوی آبش جدول از سیم.جامی.
تا نیابم در سخن میدان نمی آیم به حرف
همچو طوطی لوح تعلیم است همواری مرا.
صائب.
و رجوع به لَوح شود.

لوح خاموشی.

[لَ / لُو حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی خاموشی است و لوح را استعاره کرده اند. (برهان).

لوح خوان.

[لَ / لُو خوا / خا] (نف مرکب) خوانندهء لوح. که لوح خواند.
-طفلِ لوح خوان؛ کودک نوخوان و خط آموخته :
وآن کوس عیدی بین نوان بر درگه شاه جهان
مانند طفل لوح خوان در درس و تکرار آمده.
خاقانی.
نصرت تو زاده تا با تیغ اوست
چرخ طفل لوح خوان می خواندمش.
خاقانی.

لوح دورنگ.

[لَ / لُو حِ دُ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از روز و شب. (انجمن آرا). کنایه از دنیا و روزگار است به اعتبار شب و روز. (برهان).

لوح دیوان.

[لَ / لُو حِ دی] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لوحچه که بر سر دیوان ها از طلا یا از رنگ سازند. (آنندراج) :
بس که دارد طبع ارباب سخن افسردگی
میدهد هر لوح دیوان یاد از لوح مزار.
شفیع اثر.

لوح روی.

[لَ / لُو] (ص مرکب) دارای رخساری چون لوح :
تیزچشم، آهن جگر، فولاددل، کیمخت لب
سیم دندان، چاه بینی، ناوه کام و لوح روی.
منوچهری.

لوح ساده.

[لَ / لُو حِ دَ / دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) لوح ساذج. لوح پاک. (آنندراج) :
گفتی که حافظ اینهمه رنگ و خیال چیست
نقش غلط ببین که همان لوح ساده ایم.
حافظ.
|| کنایه از احمق و بیخرد. ساده لوح. (آنندراج).
(1) - Table rase.

لوحش الله.

[لَ حَ شَلْ لاه / لَهْ] (ع جمله فعلیه دعایی، صوت مرکب) در اصل لا اَوْحَشَهُ الله بود و معنی آن، وحشت نداد او را اللهتعالی. فارسیان در وقت تعظیم و استعجاب به معنی خواهش و تحسین استعمال کنند، چنانکه گویند: به روی فلان صد لوحش الله؛ صد آرزو و صد تحسین. (غیاث از بهار عجم و فرهنگ رشیدی). صاحب آنندراج گوید: اگر گفته شود که نفی ماضی به ما میکنند نه به «لا»، گوئیم مسلم لیکن در کتب قدیمیه به «لا» هم آمده، چنانکه شیخ الرئیس در اکثر مواقع قانون آورده که «لاکان» و صاحب کامل الصناعة نیز ماضی به «لا» می آورد و این را فارسیان در محل تعظیم و استعجاب گویند. رجوع به استیحاش شود :
لوحش الله از قد و بالای آن سرو سهی
زآنکه مانندش به زیر گنبد دوار نیست.
سعدی.
ز رکن آباد ما صد لوحش الله
که عمر خضر می بخشد زلالش.حافظ.
صفت آش بنا کردم و عقلم میگفت
لوحش الله دگر از آش زرشک خوشخوار.
بسحاق اطعمه.

لوح طلسم.

[لَ / لُو حِ طِ لِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صفحهء مس یا برنج و یا کاغذ و غیره که در آن وجه گشادن طلسم و حقیقت آن کنده و یا نوشته و پنهان کرده باشند. (آنندراج). لوحی باشد که طریق گشادن طلسم بر آن تحریر کرده در میان طلسم تعبیه کنند. (غیاث) :
ز بس غبار کدورت ز آسمان دیدم
به زیر خاک چو لوح طلسم پیچیدم.
شفیع اثر.

لوح قبر.

[لَ حِ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لوح تربت. لوح مزار. لوح مرقد.

لوح محفوظ.

[لَ حِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) قال الله تعالی: فی لوح محفوظ، قیل هو لوح ما فی السماء و مکتوب مافیه و قیل انه من نور و قیل هو ام الکتاب و قیل هو فی حفظ الله کانه فی لوح. (منتهی الارب). ام القرآن. ام الکتاب. کتاب حفیظ. (ترجمان القرآن) : تقدیر آفریدگار جل جلاله که در لوح محفوظ قلم چنان رانده است تغییر نیابد. (تاریخ بیهقی). که تقدیر آفریدگار در لوح محفوظ قلم چنان رانده است. (تاریخ بیهقی ص94).
بنگر اندر لوح محفوظ ای پسر
خطهاش از کاینات و فاسدات.
ناصرخسرو.
به لوح محفوظ اندر نگر که پیش تو است
در او همی نگرد جبرئیل و بویحیی.
ناصرخسرو.
وجودت لوح محفوظ و حمل در وی بود گوشَتْ
دو دستت باز چون جوزا چنانچون ثور گردن دان.
ناصرخسرو.
لوح حافظ لوح محفوظی شود
عقل او از روح محظوظی شود.
مولوی (مثنوی چ نیکلسن دفتر 1 بیت 1064).
صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لوح محفوظ بالفتح و سکون الواو، هو عند جمهور اهل الشرع جسم فوق السماء السابعة کتب فیها ما کان و ما سیکون الی یوم القیامة کما یکتب فی الالواح المعهودة و لا استحالة فیه لان الکائنات عندنا متناهیة فلایلزم عدم تناهی اللوح المذکور فی المقدار. عن ابن عباس رضی الله عنه. هو لوح من درة بیضاء طوله ما بین السماء الی الارض و عرضه ما بین المشرق و المغرب. و قال الامام الغزالی فی الاحیاء، هو اعلم ان لوح الله تعالی لایشبه لوح الخلق کما ان ذات اللهتعالی و صفاته لایشبه ذات الخلق و صفاته بل ثبوت المقادیر فی اللوح مضاهی ثبوت کلمات القرآن و حروفه فی دماغ حافظ القرآن و قلبه فانه منظور فیه حتی کأنه حیث یقرأ ینظر الیه و لو فشت عن دماغه جزء فجزء لم یشاهد هذا الحظ فیمن هذا الحظ. و عند الحکماء هو العقل الفعال المنتقش بصور الکائنات علی ما هی علیه منه ینطبع العلوم فی عقول الناس. و فی شرح اشراق الحکمة، ان العقل الفعال هو المسمی بجبرئیل فی لسان الشریعة. و فی شرح المقاصد ان اللوح العقل الاول و لعل المراد الاول بالنسبة الینا و هو العقل الفعال بعینه فانه لایجوز ان یثبت الصور الکثیرة فی العقل الاول لانه یبطل اذ ذاک قولهم: الواحد لایصدر عنه الاّ الواحد. ثم هذا عند المشائین النافین للنفس المجردة فی الافلاک المقتصرین علی اثبات النفوس المنطبعة فیها. اذ الکلیات لاترتسم فی تلک النفوس عندهم. و اللوح المحفوظ لابد ان ترتسم فیها صور جمیع الموجودات و الجزئیات ترتسم فی العقل عندهم. و ان کان علی وجه کلی. و اما عند متأخری الفلاسفة المثبتین للنفس المجردة فی الافلاک فاللوح المحفوظ هو النفس الکلی للفلک الاعظم یرتسم فیها الکائنات ارتسام المعلوم فی العالم. هذا کله خلاصة ما فی التلویح و ما ذکر الچلپی فی حاشیته و حاشیة شرح المواقف. و قال ایضاً فی حاشیة التلویح یرید الحکماء باللوح و الکتاب المبین العالم العقلی - انتهی. و عند الصوفیة عبارة عن نور الهی حقی متجلٍ فی مشهد خلقی انطبعت الموجودات فیه انطباعاً اصلیاً فهی ام الهیولی لان الهیولی لاتقتضی صورة الا و هو منطبع فی اللوح المحفوظ. فاذا اقتضت الهیولی صورة ما وجد فی العالم علی حسب ما اقتضته الهیولی من الفور و المهملة لان القلم الاعلی جری فی اللوح المحفوظ بایجادها حسب ما اقتضته الهیولی. و اعلم ان النور الالهی المنطبع فیه الموجودات هو المعبر عنه بالعقل الکل کما ان الانطباع فی النور هو المعبر عنه بالقضاء و هو التفصیل الاصلی الذی هو مقتضی الوصف الالهی المعبر عن مجلاه بالکرسی ثم التقدیر فی اللوح هو الحکم بابراز الخلق علی الصورة المعینة و الحالة المخصوصة فی الوقت المفروض و هذا هو المعبر عن مجلاه بالقلم الاعلی و هو فی اصطلاحنا معاشر الصوفیة العقل الاول مثاله: قضی الحق بایجاد زید علی الهیئة الفلانیة فی الزمان الفلانی و الامر الذی اقتضی هذا التقدیر فی اللوح هو القلم الاعلی و هو المسمی بالعقل الاول و المحل الذی وجد فیه بیان هذا الاقتضاء هو اللوح المحفوظ المعبّر عنه بالنفس الکلی ثم الامر الذی اقتضی ایجاد هذا الحکم فی الوجود هو مقتضی الصفات الالهیة المعبر عنه بالقضاء. و مجلاه هو الکرسی. فاعرف ما المراد بالقلم و اللوح و القضاء و القدر، ثم اعلم ان علم اللوح المحفوظ نبذة من علم الله اجراه اللهتعالی علی قانون الحکمة الالهیة علی حسب ما اقتضته حقائق الموجودات الخلقیة و لله علم وراء ذلک هو حسب ما اقتضته حقائق الحقیة برز علی نمط اختراع القدرة فی الوجود لاتکون مثبتة فی اللوح المحفوظ بل قد تظهر فیه عند ظهورها فی العالم العینی. و قد لاتظهر ایضاً فیه و جمیع ما فی اللوح المحفوظ هو علم مبدأ الوجود الحسی الی یوم القیامة. و ما فیه من علم اهل النار و الجنة شی ء علی التفصیل. لان ذلک من اختراع القدرة. و امر القدرة مبهم لا معین. نعم یوجد فیها علمها علی الاجمال مطلقاً کالعلم بالنعیم مطلقاً لمن جری له القلم بالسعادة الابدیة. ثم لو فصل ذلک النعیم لکان ذلک الجنس هو ایضاً جملة کما تقول بأنه منه اهل الجنة المأوی او اهل جنة النعیم. ثم اعلم ان المقضی به المقدر فی اللوح علی نوعین. مقدر لایمکن التغییر فیه من الامور التی اقتضتها الصفات الالهیة فی العالم. فلا سبیل الی وجودها. اما الامور التی یمکن فیها التغییر فهی الاشیاء التی اقتضتها قوابل العالم علی قانون الحکمة المعتادة، فقد یجریها الحق علی ذلک الترتیب فیقع المقضی به. و لا شک ان ما اقتضته قوابل العالم هو نفس مقتضی الصفات الالهیة. ولکن بینهما فرق اعنی بین ما اقتضته قوابل العالم و بین ما اقتضته الصفات مطلقاً و ذلک ان قوابل العالم و لو اقتضت شیئاً فانه من حکمها العجز لاستناد امرها الی غیرها. فلاجل هذا قد یقع و قد لایقع بخلاف الامور التی اقتضتها الصفات الالهیة فانها واقعة ضرورة للاقتدار الالهی. و ایضاً قوابل العالم ممکنة. و الممکن یقبل الشی ء و ضده فاذا اقتضت القابلیة شیئاً و لم یجر القدر الا بوقوع نقیضه کان ذلک النقیض ایضاً من مقتضی القابلیة التی فی الممکن فیقول بایقاع ما اقتضته قوابل العالم لکن بخلاف قانون الحکمة و اذا وقع ما اقتضته القابلیة بعینه قلنا بوقوعه علی القانون الحکمی و هذا امر ذوقی لایدرکه الا صاحب الکشف فالقضاء المحکم هو الذی لا تغییر فیه و لا تبدیل و القضاء المبرم هو الذی یمکن فیه التغییر و لهذا ما استعاذ النبی صلی الله علیه و آله و سلم بالله الا من القضاء المبرم لانه یعلم انه یمکن فیه ان یحصل التغییر و التبدیل. قال الله تعالی: یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده ام الکتاب(1). بخلاف القضاء المحکم. فانه المشارالیه بقوله: و کان أمرالله قدراً مقدوراً(2) و اصعب ما علی الکاشف لهذا العلم معرفة المبرم من المحکم. فیبادر فیما یعلمه محکماً و یشفع فیما یعلمه مبرماً و اعلام الحق له بالقضاء المبرم هو الاذن له فی الشفاعة قال اللهتعالی: من ذا الذی یشفع عنده الاّ باذنه(3). کذا فی الانسان الکامل و المفهوم من مجمع السلوک ان القضاء المبرم هو الذی لایمکن التغییر فیه حیث قال: و من موجبات ترک الاعتراض علی اللهتعالی الرضاء بقدرالله المقدر و قضائه المبرم من الفقر و الغنی؛ یعنی بعض از موجبات ترک اعتراض بر خدای راضی شدن است به تقدیر خدای که مقدر کرده شده است و حکم خدا که محکم کرده شده از فقر و غنا - انتهی. و رجوع به لوح شود.
(1) - قرآن 13/39.
(2) - قرآن 33/38.
(3) - قرآن 2/255.

لوح مرقد.

[لَ / لُو حِ مَ قَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) لوح تربت. لوح مزار. لوح قبر :
حرام باد بر آن کوهکن شهادت عشق
که لوح مرقدش از سنگ بیستون نکنند.
محسن تأثیر.

لوح مشق.

[لَ / لُو حِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به تختهء مشق شود. (آنندراج).

لوح میثاق.

[لَ حِ] (اِخ) نام یکی از دو لوح که خدای پس از شکستن الواح عشرة به موسی فرستاد.

لوح ناخوانده.

[لَ / لُو خوا / خا دَ / دِ](ن مف مرکب) که لوح نخوانده باشد. که مبادی نخستین خواندن نداند. در فرهنگ سکندرنامه مراد از لوح ناخوانده، شعرای خام است. (آنندراج). || کنایه از علم لدنی باشد و آن مخصوص پیغمبران و امامان است. (برهان). در بعض شروح، مراد از کتب غیرمروج و در بعض شروح کنایه از لوح محفوظ است. (غیاث).

لوح و قلم.

[لَ / لُو حُ قَ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) رجوع به لوح (در معنی کتاب مبین) و قلم شود :
لوح و قلم به قطع دماغ و زبان توست
لوح و قلم بدان و ز لوح و قلم مپرس.
عطار.

لوحة.

[لَ حَ] (ع اِ) یکی لوح.

لوحه سرا.

[لَ حِ سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان ماسال بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش، واقع در دوهزارگزی جنوب بازار ماسال. جلگه، معتدل مرطوب. دارای 472 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماسال. محصول آنجا برنج و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لوحی.

[لَ حا] (ع ص) ابلٌ لوحی؛ شتران تشنه. (منتهی الارب).

لوحی.

[لَ] (ص نسبی) منسوب به لوح. چون لوح: شکل لوحی؛ از مجسمات جسمی است مربع که ابعاد ثلاثهء آن مختلف است بر هیئت لوح : اگر هر سه عدد یکدیگر را راست نباشد آن را لوحی خوانند زیراک چون تخته بود. (التفهیم). مؤلف دستورالعلماء گوید (حرف عین): هرگاه سهروردی در تلویحات کلمه «لوحی» (مقابل عرشی) استعمال کند، مراد وی چیزی است که از کتاب (دیگری) اتخاذ کرده است.

لوحی.

[لَ] (اِخ) از شاعران مداح ایرانی و از مردم اصفهان و وی را قصاید نیکو در حق ائمهء دوازده گانه است. (تذکرهء نصرآبادی ص430) (قاموس الاعلام ترکی).

لوحی.

[لَ] (اِخ) حسن افندی. از شاعران عثمانی و از مردم بروسه و مدرس مدرسهء حسن پاشای بروسه. وفات وی به سال 1165 ه . ق. این مقطع او راست:
لسان حالمه کیفیت عشقی بیان ایلر
آنکچون کتمز الدن لوحیاهر بار مجموعه.
(قاموس الاعلام ترکی).

لوحی.

[لَ] (اِخ) از شاعران قرن نهم عثمانی و از مردم پرشتئه و سالک طریق تصوف. وی مدتی در خدمت مرکز افندی به کار اشتغال ورزید. این بیت او راست:
نیجه الدر صبا دن بر اثر یوق
آنکچون کوی دلبر دن خبر یوق
صفا خمخانه سندن دختر رز
و در آنی اما بر چکر یوق.
(قاموس الاعلام ترکی).

لوحی.

[لَ] (اِخ) (سید...) نقیبی. پسر دختر لوحی شاعر اصفهانی مذکور. فقیهی است معارض مجلسی. رجوع به نقیبی شود.

لوخ.

(اِ) بَردی. پیزر. دُوخ. حفا. پاپیروس (لاتینی). پاپورس (یونانی). لغت محلی گناباد و به معنی دوخ است که به عربی اَسَل و لَمض و غَریف گویند. گیاهی است که بر کنارهء آبها روید و بوریا از آن بافند. (غیاث). گیاهی است که در آب روید و از آن حصیر بافند و در خراسان بدان خربزه آونگ کنند و در هندوستان به فیل دهند. (برهان). لخ. (جهانگیری). رُخ. (لغت محلی شوشتر ذیل کلمهء رُخ). رجوع به لُخ، دوخ، پیزر و بردی شود.
-پالانش را لوخ زدن؛ پیزر لای پالان کسی گذاشتن.
|| (ص) گوژ که مردم پشت خمیده باشد. خمیده و گوژ :
شود رخ زرد و پشتت لوخ گردد
تنت باریک همچون دوخ گردد.
زراتشت بهرام.
|| صاحب آنندراج گوید: رشیدی گفته که ظاهراً کوخ باشد که لوخ نوشته یعنی خانه خرپشته مرادف کاخ. (انجمن آرا) (آنندراج).

لوخ.

[لَ] (ع مص) آمیختن. (منتهی الارب).

لوخ.

[لُوْ وَ] (اِخ) نام قریه ای به اهواز یا آن مصحف توّج است که شهری است نزدیک شیراز. یاقوت گوید: قرأت فی کتاب أَخبار زُفربن الحار تصنیف المدائنی أَبی الحسن بخط أَبی سعید الحسن بن الحسین السکری... قال أَبوالحسن و قوم یزعمون أَن زفربن الحارث وُلد بلوّخ و یقال ان لُوّخ قریة من قری الاهواز و القیسیة ینکرون ذلک و قول القیسیة اقرب الی الحق لاَن زفر قال لعبد الملک أَو للولید لو علمت أَن یدی تحمل قائم السیف ماقلت هذا فقال له عبدالملک حین صالحه سنة (71 ه . ق.) قد کبرت فلوکان ولد بلوخ فی الاسلام لم یکن کبیراً. قال محمد بن حبیب انما هو توّج و لوخ غلط و الله اعلم... قلتُ و علی ذلک فلیس توج من قری الاهواز هی مدینة بینها و بین شیراز نیف و ثلاثون فرسخاً و هی من أَرض فارس. (از معجم البلدان).

لوخ چراغوکی.

[چِ] (اِخ) دهی از دهستان نهارجانات بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 38هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. دامنه و معتدل. دارای 5 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لو خلی و طبعه.

[لَ خُلْ لیَ وَ طَ عَهْ] (ع جمله فعلیه) اگر او را به حال خود گذارند. لو خلی و نفسه.

لو خلی و نفسه.

[لَ خُلْ لیَ وَ نَ سَهْ] (ع جمله فعلیه) اگر او را به خویش گذارند. لو خلی و طبعه: الانسان لو خلی و نفسه فانه صادق و قد تزول عنه فطرة الصدق بمانع اقوی فیلتجی ء الی الکذب. انّ الحجر المتحرک حول الارض لو خلی و نفسه فحکمه السقوط علی الارض.

لوخن.

[خَ] (اِ) ماه که به عربی قمر خوانند. (برهان). مانگ :
چندانکه خواهی جنگ کن یا گرم کن تهدیدها
میدان که دور لوخن است بهر چه مینالی ایا؟
مولوی.

لوخی.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 23هزارگزی جنوب فریمان و هشت هزارگزی خاوری راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه. کوهستانی و معتدل. دارای 93 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، چغندر و بنشن. شغل اهالی زراعت، راه آن مالرو و در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لوخین.

(معرب، ص، اِ) کلمة یونانیة بمعنی المرأة النفساء. (از ابن البیطار). زنِ زچه. (منتهی الارب).

لود.

(اِ) به معنای پناه و به معنای طاغ از مجعولات شعوری است.

لود.

[لَ] (ع مص) اَلود (یعنی سرکش و نافرمانبردار) گردیدن. (منتهی الارب).

لود.

(اِخ) لیدیه. رجوع به لیدیه شود. (ایران باستان ج1 ص444).

لود.

(اِخ) ابن سام بن نوح (سفر پیدایش 10:22) که محتمل است جد لوبیان باشد (ارمیا 46:9). (قاموس کتاب مقدس).

لود.

(اِخ) (لو...) نام کرسی بخش سارت ولایت لافلش، کنار رود لوآر به فرانسه. دارای راه آهن و 3325 تن سکنه.

لودآک.

[دِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش کُت دونُر از ولایت سن بریوک به فرانسه. دارای راه آهن و 5426 تن سکنه.
(1) - Loudeac.

لوداب.

(اِخ) نام قصبه ای از دهستان بویراحمد سرحدی بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 9000گزی شمال باختری سی سخت و 8000گزی شمال باختری راه اتومبیل رو سی سخت به شیراز. کوهستانی، سردسیر و مالاریائی. دارای 2600 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات، برنج، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حَشم داری و صنایع دستی قالی و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء بویراحمد پائین هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لو دادن.

[لَ / لُو دَ] (مص مرکب)(عامیانه) لاو دادن. رجوع به لاو دادن شود.
-به لو دادن؛ از دست دادن. از دست بدادن.
-لو دادن چیزی را یا مالی را؛ به مفت از دست دادن. به رایگان از دست دادن. از دست دادن به رایگان یا به ثمن بخس. به رایگان یا به نرخی ارزان از دست دادن. از دست دادن بی عوض.
-لو دادن خود را؛ گناه خود را ابلهانه اظهار کردن. راز خود را آشکار کردن.
-لو دادن کسی را؛ سرّ او را بروز دادن. راز او را فاش کردن. پنهانی را به دست دادن. راز بد او را فاش کردن. آشکار کردن سر کسی را. راز کسی را آشکار کردن. گناه سپردهء او را فاش کردن. سر او را گفتن. راز پردهء او آشکار کردن. لو دادن شریک جرم خود را. تباهکاری وی را بروز دادن: زن از سرقت شوی باخبر بود چون او را نوید دادند شوهر را لو داد.
-لو دادن ناموس خود را؛ تن دادن که با وی تبهکاری کنند. به بی عصمتی تن دادن. راضی شدن که با وی فساد کنند. عفاف خود را از دست دادن.

لودارابین.

(اِخ) ده کوچکی است گالش نشین از دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 16هزارگزی جنوب باختری رحیم آباد. دارای 25 تن سکنه. محصول آن برنج، ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و در تابستان اکثر سکنه به ییلاق سرچشمه رودخانهء ماسال میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لودبار.

(اِخ) محلی است در مشرق اردن در قسمت جاد که در نزدیکی محنایم به شمال یبوق واقع است (2 شموئیل 9:4 و 17:27) که ماکیر عمونی که داود را در وقت فرار از حضور آبشالوم اعانت کرد و مفیبوشت پسر فالج یوناتان و بعضی بر آنند که لودبار دبیر است (یوشع 13:26). (قاموس کتاب مقدس).

لودریق.

(اِخ)(1) نام پادشاه اسپانی مقارن فتح آنجا به دست مسلمین. (نزهة القلوب ص289). رجوع به لذریق شود.
Rodric. یا
(1) - Rodrique

لودگی.

[لَ / لُو دَ / دِ] (حامص) صفت لوده. کار لوده. ظرافت. مزاح. مزّاحی. مسخرگی. و فرق لودگی و مسخرگی آن است که مسخره کارش چون شغلی است و لوده تنها برای لذت خود و دیگران لودگی کند. چکگی. || بددهنی. فحاشی. (از لغت گناباد خراسان).

لودلئو.

[لُ] (اِخ)(1) جمهوری خواه انگلیسی، مولد مِدِن برادلی. رئیس فرقهء ایندپندنت (مستقل). یکی از دادرسان شارل اول (1617-1692 م.).
]. Loedloou ]
(1) - Ludlow

لودندرف.

[دِ دُ] (اِخ)(1) (فن اریخ) ژنرال آلمانی و از سرداران جنگ بین المللی اول آن کشور، مولد پسنن (1865ـ1937 م.). معاون شِف مارشال هیندنبورگ در 1916 م.
(1) - Ludendorff.

لودون.

[دُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش وین از ولایت شاتِل رُلت. دارای راه آهن و 5059 تن سکنه.
(1) - Loudun.

لوده.

[لَ / لُو دَ / دِ] (ص) مزاح. چکه. سخت چکه. خوش طبع. دَعّابه. آنکه سخنان خنده آور گوید برای لذت خویش و دیگران. بخلاف مسخره که برای دیگران گوید تا چیزی بدو دهند. سخت مزاح. شوخ و مزّاح که هیچگاه مزاح او زننده نیست و برای خوشی خود مزاح کند. کلمهء لوده بیشتر در صفت زنان و چکه در مردان مستعمل است. || بددهن. فحاش (از لغت گناباد خراسان). || (اِ) سبد دراز که بر پشت گیرند و بر اسب و خر نیز بار کنند و آن را گواره نیز گویند. (آنندراج). سبدی باشد دراز که میوه در آن کنند و بر پشت گرفته به جاها برند و دو تای آن را بر چاروا بار کنند. (برهان). گواره. سبد بزرگ که در آن میوه ریزند: العیاذ بالله گوده ملا که لودهء خداست. (از نامهء قائم مقام فراهانی از سبک شناسی ج3 ص354).

لوده.

[دَ / دِ] (اِ) تریدی از خردهء نان خشک و سبوس که گاو را دهند. تریدی از نان و سبوس نوالهء گاو را. || میوه داری است میوهء آن به رنگ و طعم گیلاس و از میوهء گیلاس خردتر است. آن را شربتی نیز گویند.

لودی.

(اِخ) (امرای...) نام سلسله ای که پس از هجوم امیر تیمور به هند در سال 801 ه . ق. بعد از سلسلهء تغلقیه روی کار آمد و با هجوم بابر از میان رفت. اسامی امرای این سلسله چنین است: بهلول لودی (855 ه . ق.). سکندر ثانی ابن بهلول (894 ه . ق.). ابراهیم ثانی بن سکندر (923-930 ه . ق.). رجوع به ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص 269 شود.

لودی.

(اِخ) لیدیه. رجوع به لیدیه شود. (ایران باستان ج1 ص 286).

لودیانه.

[نَ] (اِخ) نام موضعی میان سهرند (سرهند) و شاه جهان آباد هندوستان.

لوذ.

[لَ] (ع اِ) کرانهء کوه و جانب آن. || آنچه بدان احاطه کنند. || خم رودبار. (منتهی الارب). کرانهء وادی. (منتخب اللغات). ج، الواذ.

لوذ.

[لَ] (ع مص) پناه گرفتن به چیزی. (منتهی الارب). پناه گرفتن به کسی یا به چیزی یا به جائی. (زوزنی) (ترجمان القرآن جرجانی). پناه جستن. پناه بردن. || پوشیده شدن به چیزی. لَواذ یا لِواذ یا لُواد. لیاذ. یقال: لاذَ بِه لوذاً و لِواذاً و لیاذاً. || گرد گرفتن چیزی را. (منتهی الارب).

لوذ.

[لَ] (اِخ) نام قریه ای است به جبل عامل. || کوهی است در یمن. (منتهی الارب). کوهی است به یمن میان نجران بنی الحارث و میان مطلع الشمس. و میان لوذ و مطلع الشمس در این ناحیه کوهی معروف نیست. (از معجم البلدان).

لوذالحصی.

[لَ ذُلْ حَ صا] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) (از معجم البلدان).

لوذان.

[لَ] (ع اِ) کرانهء چیزی. || (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است در شعر راعی :
قلی کلا و لا بلوذان اما حلللت بالکراکر.
(از معجم البلدان).

لوذانیه.

[لَ نی یَ] (ع مص) خلاف کردن. لِواذ. ملاوذة. (منتهی الارب).

لوذتین.

[لَ ذَ تَ] (ع اِ) تثنیهء لوذة. رجوع به لوزه و لوزتین شود.

لوذریقه.

[قَ] (اِخ) نام یکی از اسقفان طلیطله. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص444 شود.

لوذع.

[لَ ذَ] (ع ص) مرد چست تیزخاطر زیرک زودفهم چرب زبان فصیح [ که ] گویا پرگالهء آتش است. لوذعی. (منتهی الارب).

لوذعی.

[لَ ذَ عی ی] (ع ص) تیزدل. (مهذب الاسماء). تیزیاب. تیزرای. المعی. (نصاب الصبیان). تیزخاطر. ظریف. زودیاب. به غایت زیرک و زودیابندهء معانی. (غیاث). سریع الانتقال. مرد چست تیزخاطر زیرک زودفهم چرب زبان فصیح [ که ] گویا پرگالهء آتش است. لَوذع. (منتهی الارب). الخفیف الذکی الظریف الذهن الحدید الفؤاد و اللسن الفصیح کانه یلذع بالنار من ذکائه و توقد خاطره. یقال: رجل لوذع و لوذعی. (اقرب الموارد).

لوذعیت.

[لَ ذَ عی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) تیزرائی.

لوذة.

[لَ ذَ] (ع اِ)(1) رجوع به لوزة شود.
(1) - Amygdale.

لوذیون.

(اِخ) مردم لوذیه؛ لیدیه. (النقود العربیة ص87 و 88).

لوذیة.

[یَ] (اِخ) (الامة...) رجوع به لیدیه شود. (النقود العربیة ص87).

لور.

(اِ) قسمی از شیر که زفت شود چون پنیری ریزه آنگاه که شیر ببرد. حالوم. شیراز. (سروری). قسمت بسته شدهء شیر بریده. مادهء پنیری که از شیر بریده و کلچیده حاصل آید و آن غذائی ثقیل است و با شکر یا شیره خورند. محمد بن یوسف هروی در بحر الجواهر گوید: اجزاء دَسمة تختلط بلطیف الجبنیه عند انفصال ماءالجبن و ینفصل عنه بالغلیان؟ (بحر الجواهر). مادهء زفتی که از شیر بریده حاصل شود. شیر بسته. بریدهء شیر. ثُفل. (زمخشری). شیر بریده و آن غیر پنیر است. دَلَمهء شیر. کریز. کریس. (السامی) : و از همهء شیرینیها و از لور و شیر و دوغ پرهیز کنند و طعام از غوره و سماق و زرشک و انار دانگ باید داد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
نرم و نازک تری ز لور و پنیر
چرب و شیرین تری ز شکر و شیر
همچو سیماب کآوری در مشت
از لطافت برون رود ز انگشت.نظامی(1).
کدک و کشک نهاده ست و تغار لور و دوغ
قدحی کرده پر از کنگر و کنب خوشخوار.
بسحاق اطعمه.
|| روغن و مسکه. (آنندراج). || نوعی از پنیر باشد و آن را از آب پنیر تازه مانند پنیر سازند. || ماست چکیده. || زمینی را گویند که آن را سیلاب کنده باشد. (برهان). آن را لورکند نیز گویند. (جهانگیری) :
هشیار باش و خفته مرو تیز بر ستور
تا نوفتد ستور تو ناگه به جَرّ و لور.
ناصرخسرو.
صفی گر اژدهائی بد گزنده
به لور مارپیچی شد خزنده
یکی از عجز تن داده به تسلیم
یکی در لور و کردر میشد از بیم.
امیرخسرو.
گر سبکساری مترس از راه ناهموار از آنک
بهترین میدان تک خرگوش را لور و لر است.
امیرخسرو.
|| سیل. || کمان ندافی و آن را لورک نیز خوانند. (جهانگیری). کمان حلاجی. (برهان). کمان پنبه زنی. لورک. || نوعی از کشتی و سفینه. (غیاث). || (ص) بی شرم و بی حیا. (برهان). آن را لون نیز خوانند. (جهانگیری).
(1) - این بیت در انجمن آرا و آنندراج و جهانگیری به محمد عصار نسبت داده شده است.

لور.

(یونانی، اِ) چنگ. صنج. (مفاتیح العلوم). || مرادف سمسول. و رجوع به لور و سمسول شود : تا به پنج رسید [شربت شراب در عهد کیقباد که آزمایش را به چند تن دادند] نشاط در ایشان آمد و رقص و کچول آغازیدند و لور و سمسول ورزیدند. (راحة الصدور راوندی).

لور.

(اِخ) لُر. ناحیتی وسیع است میان اصفهان و خوزستان و جزء خوزستان محسوب میشود. رجوع به لُر شود. (معجم البلدان) : و در مصاحبت امیر ارغون مشاهیر و معتبران خراسان و عراق و لور و آذربایجان و شیروان. (جهانگشای جوینی). و کوهی هست میان فارس و لور که آن را تنگ تکو گویند. (جهانگشای جوینی ص113). از لور و شول و فارس صدهزار مرد پیاده جمع کنیم. (جهانگشای جوینی ص117). به جانب آذربایجان فرستاد و از آن قلاع ملاحده و روم و گرج و ارمن و لور و کرد همچنین. (جامع التواریخ رشیدی). || نام گروهی از مردم صحرانشین. لُر. رجوع به لر شود :
جهان آسوده شد از دزد و طرّار
ز کرد و لور و از ره گیر و عیار.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین).

لور.

(اِخ) دهی از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه واقع در 71هزارگزی شمال باختری ارومیه. در مسیر راه ارابه رو ارومیه به موانا. دامنه، معتدل و مالاریائی. دارای 735 تن سکنه. آب آن از روضه چای. محصول آنجا غلات، توتون، حبوبات و انگور. شغل اهالی زراعت و راه آن ارابه رو است و در تابستان میتوان از موانا اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لور.

(اِخ) دهی جزء دهستان دیلمان بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در نُه هزارگزی جنوب باختری دیلمان. کوهستانی و سردسیر. دارای 514 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لور.

[لَ] (اِ) درختی است بلند دارای کائوچوک و در کرانه های خلیج فارس از بندر لنگه تا چاه بهار همه جا یافت شود(1). قسمی درخت کائوچوک دار که در چاه بهار و طبس، خودرو است. درختی بلند و قطور با ریشه های نابجا و شاخهای آن چند صد گز روی زمین را پوشد و آن از درختان کائوچوک دار است. این درخت از درختان عظیم کائوچوکی است و در بنادر و جزائر جنوب ایران چون بندرعباس و تیس و قشم و غیره هست.
(1) - Ficus bengalensis. urostigma benghalense.

لور.

[لِ وَ] (اِ) گونه ای از اولس که در جنگلهای شمال از سیصد تا 2400 گزی ارتفاع پراکنده است. نام لِور را در کلارستاق و نور و کجور و گرگان و علی آباد و میان دره و رامیان بدین درخت، یعنی کارپینوس اریانتالیس(1) دهند. اَلول. لول. بَر. بُر. برگت. کچف. اسَف (گااوبا).
(1) - Carpinus orientalis. urosigma
benghalense. Figuier des Indes.

لور.

(اِخ)(1) نام کرسی آرندیسمان (هُت-سائون) واقع در سی هزارگزی مشرق وِزول به فرانسه. دارای راه آهن و 6062 تن سکنه.
(1) - Lure.

لورآور.

[وَ] (اِ) لورانک. دبهء روغن و ظرف برنجی باشد که روغن و امثال آن در آن کنند. (برهان).

لورا.

(اِ) پنیر تر را گویند. و آن را دَلَمه پنیر خوانند. (برهان). رجوع به لور شود.

لورا.

(اِخ) نام محلی نزدیک شهرستانک به کوه البرز در شمال غربی تهران.

لورا.

(یونانی، اِ) نام آلتی در موسیقی. چنگ رومی. (التفهیم)(1). صنج. چنگ. و آن کلمهء یونانی است. || (اِخ) نام صورت نهم از نوزده صورت شمالی فلکی قدماست و عرب آن را نسر واقع و نیز سلحفات گویند. (مفاتیح). یکی از صور شمالی و آن چنگ رومی باشد و گاهگاه او را کشف نام کنند. (التفهیم).
(1) - Lyra.

لورا.

(اِخ) (آب...) نام آبی معدنی به دماوند. آبهای آن قلیائی است و دارای آهن و آمونیاک نیز هست.

لورا.

(اِخ) نام رودی که قسمتی از آن در طرف جنوب دشت بیشین که دشتی وسیع در زابلستان است میگذرد و این قسمت از رود مذکور نام همان دشت دارد و در بلوچستان به دریاچهء (باطلاق) آب ایستاد میریزد. (یشتها ج1 ص200).

لورابی.

(اِخ) دهی از دهستان جوان رود بخش پاوهء شهرستان سنندج، واقع در 28هزارگزی جنوب خاوری پاوه. و پنج هزارگزی باختر راه اتومبیل رو کرمانشاه به پاوه. کوهستانی و سردسیر. دارای 113 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لورازنی.

[زَ] (اِخ) دهی از دهستان مرگور بخش سلوانا از شهرستان ارومیه، واقع در 26500گزی جنوب خاوری سلوانا. دامنه و سردسیر. دارای 132 تن سکنه. آب آن از نهر لورازنی و چشمه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است و تابستان از راه ژاراژی اتومبیل توان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لورا شیرین.

(اِخ) دهی از دهستان شپیران بخش سلماس شهرستان خوی، واقع در 34هزارگزی جنوب باختری سلماس و 1500گزی خاور راه چهریق به قلعه رش. دره و سردسیر. دارای 27 تن سکنه. آب آن از رودخانهء زولا. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لوراک.

(اِ) شعوری این کلمه را مرادف لورانک و لورآور آورده است به معنی آوند روغن.

لوران.

(اِخ) موضعی به آمل مازندران. (از مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص113).

لوران.

(اِخ) دهی جزء دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران واقع در سی هزارگزی جنوب خاوری گلندوک و 500گزی راه شوسهء دماوند به تهران. دامنه و سردسیر. دارای 127 تن سکنه. آب آن از سیاه رود. محصول آنجا غلات، لوبیا، باغات و میوه جات. شغل اهالی زراعت. این ده کنار راه ماشین رو واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لورانک.

[نَ] (اِ) دبهء روغن را گویند و بعضی گویند ظرفی باشد برنجی که روغن و غیره در آن کنند. جای روغن. آوند و ظرف روغن. لوراور. (برهان). لولانک. لوراک. (شعوری).

لورچال.

[لِ وَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان بیرون بشم بخش کلاردشت شهرستان نوشهر، واقع در 14هزارگزی شمال خاوری حسن کیف و 6هزارگزی راه شوسهء مرزن آباد به کلاردشت. دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لورد.

(اِخ) دهی جزء دهستان سمام بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در سه هزارگزی جنوب امام، سر راه عمومی دیلمان. کوهستانی و سردسیر. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. زبان سکنهء این قریه با دیگر قراء سمام فرق دارد و به لهجهء خاصی تکلم می کنند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لورد.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش پیرنهء علیا. ولایت بان یر به فرانسه. دارای راه آهن و 10651 تن سکنه.
(1) - Lourdes.

لوردجان.

(اِخ) لوردگان. لوردغان. از ناحیهء شهرستان اهواز. فضل بن اسماعیل بن محمد اللوردجانی ابوعبدالله البناء الدلیجانی از اهل اصفهان منسوب بدانجاست. وی از ابامطیع العنبری سماع دارد و سمعانی از وی. و در ذی الحجهء سال 552 ه . ق. درگذشته است. (از معجم البلدان). رجوع به لوردگان و لوردغان شود.

لوردغان.

(اِخ) نام ناحیتی به سرحد پارس در چهل فرسنگی ارجان. (سفرنامهء ناصرخسرو چ برلین ص137). رجوع به لوردجان و لوردگان شود.

لوردگان.

(اِخ) ناحیتی به لر بزرگ در شمال شهرضا از نواحی اصفهان. رجوع به نزهة القلوب مقالهء سوم چ اروپا ص52 و لوردجان و لوردغان شود.

لورستان.

[رِ] (اِخ) لرستان. رجوع به لرستان شود.

لورسی لوی.

[لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش آلیه ولایت مُولَن، کنار رود آن دوئیز به فرانسه. دارای راه آهن و 2909 تن سکنه.
(1) - Lurcy - Levy.

لورش.

(اِخ) نام بخشی از شمال ولایت والنسین به فرانسه. دارای راه آهن و 5620 تن سکنه.

لو رفتن.

[لَ / لُو رَ تَ] (مص مرکب) از دست رفتن. لو داده شدن. رجوع به لو دادن شود.

لورقة.

[رَ قَ] (اِخ)(1) لُرقه. شهری به اندلس (اسپانیا) از اعمال تدمیر و آن را حصنی و معقلی محکم باشد. (از معجم البلدان). شهری در جنوب شرقی مرُسیة. (نفح الطیب).
(1) - Lorca.

لورقی.

[رَ قی ی] (ص نسبی) منسوب به لورقه. (سمعانی).

لورقی.

[رَ قی ی] (اِخ) قاسم بن احمد. رجوع به اعلام زرکلی ج3 ص821 و ج2 ص781 شود.

لورک.

[رَ] (اِ) کمان حلاجی. (برهان). کمان ندّاف. لور. (جهانگیری). کمانی که بدان پنبه را پاک و پاکیزه کنند. || نوعی از تیر پیکان دار. (برهان).

لورک.

[لُ رَ] (اِ مصغر) مصغر لور، تلفظی از لُر. لرک : لورکی در مجلس وعظ حاضر شد. واعظ میگفت: صراط از موی باریکتر باشد و از شمشیر تیزتر... لوری برخاست و گفت: مولانا! آنجا دارابزینی یا چیزی باشد که دست در آنجا زنند و بگذرند، گفت: نی. گفت: پس نیک به ریش خویش میخندی که اگر مرغ شوی از آنجا نتوانی پریدن. (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلین ص158).

لورکان.

(اِخ) دهی از دهستان دشت پیل بخش اشنویهء شهرستان ارومیه، واقع در 22500گزی باختری اشنویه و پنج هزارگزی شمال ارابه رو آقبلاغ. دره و سردسیر. دارای 87 تن سکنه. آب آن از رود لورکان و چشمه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لورکشک.

[کَ] (اِ مرکب) قره قروت. کُبح. رُخبین.

لورکند.

[کَ] (اِ مرکب) پشته و زمینی را گویند که آن را سیلاب کنده باشد، چه لور به معنی سیلاب هم آمده است و در فرهنگ سروری این لغت به معنی آب آمده است. (برهان). مغاک که از سیل بر زمین پیدا میشود. (غیاث). سیلاب کند :
ز ری تا دهستان و خوارزم و جند
نوندی نبینی بجز لورکند.نظامی.
در هر یکی از این عدد شصت روشن است
آنها که تعبیه است در این تیره لورکند.
عمید لوبکی.

لورمان.

(اِخ) محلی در مشرق گل عنبر، بحوالی سنندج.

لورمل.

[مِ] (اِخ)(1) فردریک هانری دو. ژنرال فرانسوی، مولد پُنتی وی. مقتول در برابر قلعهء سباستپل (1811-1854 م.).
(1) - Lourmel.

لورن.

[لورْ رَ] (اِخ) رجوع به لُرن شود.

لورنس.

[لُ رِ] (اِخ)(1) ابن دیمنقة بن عمران. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص394 شود.
(1) - Laurens.

لورنسانه.

[] (اِخ) اسقف طلیطلة. (الحلل السندسیة ج1 ص444).

لوروت.

[لُ] (اِ) مَلَج. رجوع به ملج شود. در لاهیجان نامی است که به شیردار دهند. درختی است که چوب آن برای طبق و لاوک و قاشق استعمال شود و در جنگلهای ایران از آن به دست آید و از پوست آن پاشنهء چارق درست کنند.

لور و حامه.

[] (اِخ) (غیر مرحوم) اسم دختر هوشیع نبی است که رمزاً اشاره به حال مملکت بنی اسرائیل است که رحمت خدا را گم کرده بودند (هوشیع ا:6 و 8). رجوع به لوعمی شود. (قاموس کتاب مقدس).

لوروس.

(اِخ) یاله فیلیپیان. نام قصبهء مرکز قضا واقع در سی هزارگزی شمال پروزه در سنجاق پروزه از ولایت یانیه. دارای 2000 تن سکنه است. || و هم نام قضائی است مرکب از شصت قریه و بیست هزار سکنه، محدود از شمال به سنجاق یانیه و از مشرق به حدود یونان. (قاموس الاعلام ترکی).

لوروسا.

(اِخ) نام بلدتی به اسپانیا. رجوع به الحلل السندسیة ج2 ص176 شود.

لور و سمسول.

[رُ سَ] (اِ مرکب، از اتباع)حرکات نابخردانه : چون به پنج رسید نشاط در ایشان آمد و رقص و کچول آغازیدند و لور و سمسول ورزیدند. (راحة الصدور راوندی).

لور و کند.

[رُ کَ] (اِ مرکب، از اتباع)لوره کند :
گفته سخا را قدری ریشخند
خوانده سخن را طرفی لور و کند(1).نظامی.
رجوع به لور، لوره کند و کند شود.
(1) - ن ل: لورکند.

لور و لر.

[رُ لَ] (اِ مرکب، از اتباع) زمین سیلاب کنده در گذر سیل :
گر سبکباری مترس از راه ناهموار از آنک
بهترین میدان تک خرگوش را لور و لر است.
امیرخسرو.
رجوع به لر و لور شود.

لورون.

[لُ] (اِخ) دهی از دهستان بخش نمین شهرستان اردبیل واقع در 21هزارگزی اردبیل و دوازده هزارگزی شوسهء گرمی به اردبیل. کوهستانی و معتدل. دارای 319 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لورة.

[رَ] (اِخ) حصنی به اسپانیا(1). (الحلل السندسیة ج1 ص134 و 135).
(1) - Lora.

لوره.

[رَ / رِ] (اِ) کنده بود گل در او مانده از آب سیل. (فرهنگ اسدی نخجوانی). و به روایت دیگر کورهء سیلاب کنده بود. اعنی سیلی که در دامن کوه باشد و زمین گوشده باشد و گل در او مانده. (صحاح الفرس). آنچه که امروز متداول است کوره است با کاف. به معنی لورکند است که زمین سیلاب کنده باشد و به این معنی با زاء هم به نظر آمده است. (برهان). رهگذر سیل. جائی که سیل کنده باشد. به معنی لورکند است. (جهانگیری) :
ترا بزرگ سپاهی است وین دراز رهی است
همه سراسر پر خار و مار و لوره و جر.
فرخی.
بر آن کنارهء او لوره و به زیر گلی
که تا به پالان پیل اندر او شدی ستوار.
فرخی.
دلش نگیرد ازین دشت و کوه و بیشه و رود
سرش نگردد(1) ازین آبکند و لوره و جر.
عنصری.
شد از آب کنور آن سو دو فرسنگ
در آن دشت فراخ و لورهء تنگ.
امیرخسرو (از جهانگیری).
و رجوع به لور شود.
(1) - ن ل: نپیچد.

لوره.

[لَ / لُو رَ / رِ] (اِ) یرفاقة. طیطر. ذفتی اسکندرانی. رجوع به غار اسکندرانی شود.

لوره کند.

[رَ کَ] (اِ مرکب) لور و کند :
حاسد که بیند این سخن همچو شیر و می
سرکه نماید آن سخن لوره کند او.خاقانی.

لوری.

(ص نسبی، اِ) لولی. کولی. زط. غربال بند. حَرامی. غربتی. غَرَه چی. قرشمال. توشمال. سوزمانی. قَره چی. چینگانه. فیج. نام طایفه ای است که بازی گری و سرائیدن به کوچه ها پیشهء ایشان باشد. (غیاث). سرودگوی و گدای کوچه ها. نام طایفه ای است که ایشان را کاولی میگویند. (برهان). منسوب به طایفهء لور. در هند ایشان را کاولی گویند و در ایران الف را حذف کنند و کولی گویند و شعرا در اشعار لوری و لولی گفته اند. گویند شاپور هنگام بستن بند شوشتر چند هزار تن از این طایفه از کابل احضار کرد و به خوزستان آورد(1). روز مردان ایشان کار کردندی و شب زنان ایشان به کار آب به رقاصی و هم بستری مردم به سر بردندی. و در زمان کریمخان زند در خارج شهر شیراز از این طایفه بوده اند و به همان احوال رفتار میکرده و معنی لولی، بی شرم و بی حیاست. (انجمن آرا). بی حیا. بی شرم. (از برهان) :
از آن لوریان برگزین ده سوار
نر و ماده بر زخم بربط سوار.فردوسی.
همانگاه شنگل گزین کرد زود
ز لوری کجا شاه فرموده بود.فردوسی.
کنون لوری از پاک گفتار اوی
همی گردد اندر جهان چاره جوی.فردوسی.
به هر یک یکی داد گاو و خری
ز لوری همی ساخت برزیگری.فردوسی.
بشد لوری و گاو و گندم بخورد
بیامد سر ساله رخساره زرد.فردوسی.
صلصل باغی به باغ اندر همی گرید به درد
بلبل راغی به راغ اندر همی نالد به زار
این زند بر چنگهای سغدیان پالیزبان
وآن زند بر نایهای لوریان آزادوار.
منوچهری.
پس از هندوان [ به امر بهرام گور ]دوازده هزار مطرب بیاوردند. زن و مرد و لوریان که هنوز برجایند از نژاد ایشانند. (مجمل التواریخ).
رومی آب روزگارت برد و تو در کار آب
لوریی شب رخت عمرت برد و تو در پنج و چار.
جمال الدین عبدالرزاق.
لوریی گفت مرا در عرفات
که می و بنگ نگیرم پس از این.
خاقانی.
با ترکتاز طرهء هندوی تو مرا
همواره همچو بنگه لوری است خان و مان.
کمال اسماعیل.
مهبط نور الهی نشود حجرهء دیو
بنگه لوری کی منزل سلطان گردد.
کمال اسماعیل.
حکایت کنند که عربی را درمی چند گرد آمده بود و شب از تشویش لوریان در خانه تنها خوابش نمی برد. (گلستان سعدی). و رجوع به لولی شود. || ظریف و لطیف و نازک. || علتی و مرضی است که گوشت اعضای مردم فرومیریزد و آن را خوره گویند و به عربی جذام خوانند. (برهان). نام مرضی است که به عربی جذام گویند و ساری است و در آذربایجان بروز دارد. علاج آن نتوانسته اند الا بیرون کردن ایشان.
(1) - آوردن لوریان از هند به بهرام گور منسوب است و اشعار شاهد فردوسی هم حکایت از همین معنی دارد.

لوری.

(ص نسبی) منسوب است به لور.

لوری.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش کرس از ولایت باستیا. دارای 1525تن سکنه.
(1) - Luri.

لوری.

(اِخ) نام صحرائی به گرجستان. (جهانگشای جوینی ج2 ص163).

لوری.

(اِخ) شهری از بلاد مشرق دریاچهء ایروان که به دست جلال الدین منکبرنی فتح شد. (تاریخ مغول ص128).

لوریان.

(اِخ) نام بندر نظامی شهری در ایالت مربیهان به فرانسه. رجوع به لُریان شود.

لوریان.

(اِخ) جِ لوری. قومی صحرانشین که اکثر ایشان راهزن باشند و بازیگری به کوچه ها و سرائیدن نیز پیشه دارند و به مهره های بلور نیز بازی کنند و بلور لوریان کنایه از پیالهء بلور است. (غیاث) (آنندراج) :
این زند بر چنگهای سغدیان پالیزبان
وآن زند بر نایهای لوریان آزادوار.
منوچهری.
کف در آن ساغر معلق زن چو طفل غازیان
کز بلور لوریانش(1) طوق و چنبر ساختند.
خاقانی.
رجوع به لوری و لولی شود.
(1) - اینجا در همان معنی مهره های لوریان باشد.

لوری بچه.

[ب چْ چَ / چِ / بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) لوری زاده. فرزند لولی :
آمد خبر تو که به کاشان و خسیکت
لوری بچه ای دوست گرفتی و شدی زار.
سوزنی.

لوری سورآرنن.

[نُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش شِر از ولایت بورژ به فرانسه. دارای 694 تن سکنه.
(1) - Lurey-sur-Arnon.

لوریوم.

(اِخ) نام منطقهء یونان مرکزی. رجوع به لریوم و لَریم و ایران باستان ج1 ص759 شود.

لوریه.

[لُ وُ یِ] (اِخ)(1) اوربُن-ژان ژوزف. منجم فرانسوی، مولد سنت لو. (1811-1877 م.).
(1) - Leverrier.

لوریه.

[لِ یِ] (فرانسوی، اِ)(1) نام نوعی سگ دارای پاهای بلند مخصوص شکار خرگوش.
(1) - Levrier.

لوریه سریز.

[یِ سُ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)غار گیلاس یا ریوال. رجوع به غار و کتاب کارآموزی داروسازی ص191 شود.
(1) - Lourier cerise.

لوریه کومن.

[یِ کُ مَ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) غار. برگ بو. رجوع به غار و کتاب کارآموزی داروسازی ص200 شود.
(1) - Lourier commun.

لوز.

[لَ / لُو] (اِ) بادام. (دهار) (منتهی الارب). معرب از فارسی. (جمهرهء ابن درید از سیوطی در المزهر) :
خرما و ترنج و بهی و لوز بسی هست
این سبز درختان نه همه بید و چنار است.
ناصرخسرو.
بنگر این هر سه ز خامی رسته را
جوز را و لوز را و پسته را.مولوی.
تین انجیر و عنب انگور و بادام است لوز
جوز باشد گردکان، بسر و رطب خرمای تر.
بسحاق اطعمه.
ابوریحان در صیدنه آرد: لوز، ابوعمرو گوید: بادام را قمروس گویند و به رومی میعه لش خوانند. بادام تلخ را به سریانی لوز اومری را گویند معروف و چنین گویند که اگر سرشاخهای بادام شیرین ببرند و روغن بمالند بادام او تلخ شود، به سبب آنکه روغن مسامات او را ببندد و حرارتی که در او باشد محتقن شود و مزهء او را تلخ گرداند. «زه» گوید در موضعی از بوستانهای اردستان بادامی است که هر یک از او بشبه خریطه ای باشد و در آن خریطه نه مغز باشد. سر او را بشکافند، چنانکه سر خریطه را و مغز او را بیرون کنند. «ص اونی» گوید: بادام تلخ گرم و خشک است در درجه دوم زداینده است، سدها بگشاید و درد تاسه را مفید بود ریگ گرده و مثانه بریزاند و اگر پیش از شراب از آن بخورند منع مستی کند بادام تلخ در گشادن سدها و زدودن اعضا قویتر باشد و هر دو نوع را چون بر بدن طلا کنند، کلف را ببرد و در دفع اخلاط غلیظ لزج که در سینه باشد طبیعت را یاری دهد. بادام شیرین گرم و خشک است در اول. || قسمی شیرینی. مخفف لوزینه. || موش. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی) :
چون برون جست لوز از سوراخ
شد سموره به نزد او گستاخ.عنصری.
|| اَمرد. (حاشیهء لغت نامهء اسدی نخجوانی) :
لوزی که بود خرد، بود گوشت بگیرد
چون ریش درآورد فروکاهد پالان.طیان.
|| در اصطلاح بنایان، چسب: این خاک لوز دارد؛ چسبناک است.

لوز.

[لَ] (ع اِ) پناهگاه. ج، الواز. (مهذب الاسماء).

لوز.

[لَ] (ع مص) پناه گرفتن به چیزی. || خوردن چیزی را. || رهائی یافتن. یقال: مایلوز منه؛ رهائی نخواهد یافت از وی. (منتهی الارب).

لوز.

[لَ وِ] (ع ص) اِنّه لَعَوِزٌ لَوِزٌ؛ یعنی او محتاج است. از اتباع است. (منتهی الارب).

لوز.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش پیرینهء سفلی از ولایت آرژله گازست به فرانسه، کنار خلیج پو. دارای 1292 تن سکنه.
(1) - Luz.

لوز.

[لَ] (اِخ) (بادام) یکی اسم اصلی و اولی بیت ایل است (سفر پیدایش 28:19 و 35:6 و 48:3) (یوشع 16:2) و از این آیه معلوم میشود که لوز در جوار بیت ایل بوده است (یوشع 18:13؛ داود 1:22). رجوع به بیت ایل شود. دوم اسم شهری است در اراضی حتیان که یکی از اهل لوز قدیم که با قوم خود هلاک نشده بود آن را بنا کرد (داود 1:23-26) و این همان لویزهء حالیه است که به مسافت 4 میل به شمال غربی بانیاس واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

لوزارش.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش سِن-اِ-اُواز ولایت پُن تواز، به فرانسه. دارای راه آهن و 1684 تن سکنه.
(1) - Luzarches.

لوزارش.

(اِخ)(1) رُبر دو. معمار فرانسوی، مولد لوزارش در اواخر مائهء 12 م. و وفات وی به سال 1223 م.
(1) - Luzarches.

لوزاس.

(اِخ)(1) نام منطقه ای در مرکز آلمان میان الب و ادر، در شمال بوهم و آن در سال 1815 م. میان پروس و قلمرو ساکس تقسیم شد.
(1) - Lusace.

لوزالارجان.

[لَ زُلْ اَ] (ع اِ مرکب) به لغت مغربی لوزالبربر است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به ارجان شود.

لوزالبربر.

[لَ زُلْ بَ بَ] (ع اِ مرکب) لوز جبلی است و آن جُلوز است و در زیت الهرجان صفت آن گفته شد و در صفت زیت السودان هم گفته شد. قسمی از لوزبری است شبیه به حب الصنوبر و بزرگتر و زرد و در جوانب او ثقبهایی که به مغزش نرسیده است. گرم و خشک و بسیار قابض و روغن او را زیت السودان نامند و مذکور شد. (تحفهء حکیم مؤمن).

لوزالحلو.

[لَ زُلْ حُلْوْ] (ع اِ مرکب) بادام شیرین. حکیم مؤمن در تحفه آرد: به فارسی بادام شیرین گویند. در اول گرم و تر و مفتح و حافظ قوتها و جالی اعضای باطنی. و ملین آن و ملین طبع و حلق و موافق گرده و سینه و معین باه و مسکن حرقت منی و بول و مسمن بدن و با شکر کثیرالغذا و حافظ جوهر دماغ. و شیرهء او با شکر جهت سرفه مجرب و جهت خشونت سینه و حنجره و تولید منی و رفع نفث الدم و ربو و حرقت مثانه و امعا و زحیر و رطوبت معده و با نصف او زفت و مثل او شکر در قطع سرفه از مجربات است. و بودادهء او مقوی معده و قابض و متکرج و فاسد او موجب کرب و سقوط اشتها و غشی. و مصلحش ربوب حامضه است بعد از قی و تازهء نارس با پوست که چقاله نامند مقوی معده و بن دندان. و برگ تازهء او مسهل و مسقط کرم شکم و خشک او قابض و رافع اسهال و شکوفهء بادام محرک باه مردان و قاطع باه زنان و بادام مربی در تغذیه و فربه کردن بدن و اصلاح گرده قوی تر است و روغن بادام معتدل در گرمی و سردی و به غایت مُرطّب و موافق تشنج پیسی و رافع ورمی که از وثی و ضربه به هم رسد. و حقنه و شرب و چکانیدن او جهت درد گرده و مثانه و عسر بول و قولنج و اعانه بر خروج حصاة. و شرب او جهت گزیدن سگ دیوانه و درد معده و با کتیرا و شکر جهت سرفهء خشک مجرب و جهت تصفیهء آواز و قصبهء ریه و رفع ضرر ادویهء مسهله و حبوب حاده مفید. و قدر شربتش تا 9 مثقال و در رفع پیچش مجرب و دوام تدهین مهره های پشت به او جهت نقرس و رفع خمیدگی پیران مجرب دانسته اند، و جهت تصفیهء آواز و قصبهء ریه و رفع ضرر ادویهء مسهله و حبوب حاده مفید و جهت سرسام و ذات الجنب به دستور نافع. و غرغرهء او با آب گرم جهت خشونت حلق مؤثر و مضر احشای ضعیفه و مصلحش مصطکی است. صاحب اختیارات بدیعی گوید: به پارسی بادام شیرین گویند و نیکوترین آن بزرگ و فربه بود. طبیعت آن معتدل است در گرمی و سردی و تر بود در دویم. و گویند گرم بود و سرد در دوم و غذای متوسط دهد میان قلت و کثرت و مسخن بود و سویق وی سرفهء خشک و نفث دم را نافع بود و سینه را پاک گرداند و حرقت بول ساکن گرداند و با شکر بخورند منی بیفزاید و شش و مثانه و امعا را نافع بود و بریان کرده معده را سودمند بود. ردی و دشخوار هضم بود و مصلح صفرا بود و مصلح وی شکر بود، بادی که از بادام متولد شود غثیان و کرب و غشی آورد و مداوای آن بقی ء بود بعد از آن برب فواکه ترش، چون: غوره و سیب و ریواس و مجموع آنچه در مداوای عنصل گفته شد و بادام تر چون با پوست بخورند وقتی که هنوز صلب نشده بن لثه و دهان را نافع بود و حرارت ساکن گرداند به برودتی و خشونتی و حموضتی که در پوست بیرونی وی هست.

لوزالسودان.

[لَ زُسْ سو] (ع اِ مرکب) به لغت مغربی لوزالبربر است. لوزالارجان. لوزالهرجان. (تحفهء حکیم مؤمن).

لوزالمر.

[لَ زُلْ مُرر] (ع اِ مرکب) حکیم مؤمن در تحفه آرد: بادام تلخ است و ریشهء درخت او گرم و خشک و جالی و محلل و ضماد او با روغن گلسرخ و سرکه جهت درد سر بارد و کلف و طبیخ او در اول سیم گرم و در آخر اول خشک و در ازالهء اخلاط غلیظ بی عدیل و جهت ربو و سرفه و ورم سینه و ریه خصوصاً با نشاسته و نعناع و با می پخته جهت علل گرده و حصاة و با عسل جهت سپرز و امراض جگر و تفتیح سدد و یرقان و با ماءالعسل جهت قولنج و پیچش و سایر دردها مفید و مضر امعا. و مصلحش شکر و فرزجهء او مدر حیض و ضماد او با سرکه و شراب جهت بثور ابریه و قوبا و خزاز بی عدیل و ارسطو گوید: چون پنج درهم بادام تلخ را کوبیده ناشتا تناول نمایند از شراب مست نگردند و روغن او در اول گرم و مایل به رطوبت و مجفف و مسهل اخلاط غلیظه و سوداویه معده و نواحی آن و با ادویهء مناسبه جهت درد گرده و عسر بول و ورم سپرز و ربو و اخراج حصاة و جنین و جهت قولنج و اختناق و اورام رحم و انقلاب آن. و طلای او جهت رفع آثار رخسار و کلف و چین گونه و شقاق و جرب و حکه و قوبا. و با شراب جهت قروح رطبهء سر و خزاز و قطور او جهت درد گوش و دوی و طنین و کشتن کرم گوش نافع و حمول او مخرج جنین و مشیمه و قدر شربتش تا چهار مثقال است و صمغ درخت بادام شیرین و تلخ نایب مناب صمغ عربی است. و صاحب اختیارات بدیعی گوید: نیکوترین بادام تلخ آن باشد که بزرگ و روغن دار بود و طبیعت آن گرم و خشک بود در دویم. مسیح گوید: گرم بود در سیم و در وی جلا و تنقیه بود و از خواص وی آن است که شپش را بکشد و بر کلف روی طلا کردن زایل کند و وی شری و قوبا را نافع بود با شراب و عسل طلا کردن نمله را سودمند بود. و روغن او درد گوش را نافع بود چون سر را بدان بشویند با شراب خمار را زایل کند و اگر پیش از شراب خوردن پنج بادام تلخ بخورند منع مستی بکند و گویند پنجاه عدد. اگر روباه با طعام بخورد بمیرد و وی قوت باصره بدهد و با نشاسته نفث دم را نافع بود و سدهء جگر و سپرز و گرده را بگشاید و جرب و حکه را نافع بود و یاری دهد بر نفث الدم اخلاط غلیظ در سینه و شش و بول براند و عسرالبول را نافع بود و سنگ بریزاند و مضر بود به معاء. و مصلح وی بادام شیرین و نبات و خشخاش بود جملهء درخت وی در قوة مانند وی بود.

لوزالمعدة.

[لَ زُلْ مِ دَ] (ع اِ مرکب)(1)خوش گوشت. لوزهء بطنی که وظیفهء آن ریختن مایعی بیرنگ و لزج در امعاء است.
(1) - Pancreas.

لوزالهرجان.

(1) [لَ زُلْ هَ] (ع اِ مرکب)لوزالارجان. ارجان. و رجوع به ارجان شود. بلغت مغربی لوزالبربر است. (تحفهء حکیم مؤمن). لوزالسودان.
(1) - در فهرست مخزن الادویه لوزالمرجان آمده است.

لوزان.

[لُ] (اِخ)(1) نام دختر نینوس پادشاه آشور. و نینوس شوی سیمرامیس بود. (یسنا پورداود ج1 ص85).
(1) - Lausanne.

لوزان.

[لُ] (اِخ)(1) شهری به سوئیس، کرسی کانتنِ وُد، واقع در جنوب دریاچهء لمان. دارای 101000 تن سکنه.
(1) - Lausanne.

لوز باب المعده.

[لَ زُ بِلْ مِ دَ] (ع اِ مرکب) رجوع به لوزالمعدة شود.

لوزبن.

[لَ بُ] (اِ مرکب) درخت بادام. بادام بن.

لوزتان.

[لَ زَ] (ع اِ) لوزتین. تثنیهء لوزة. ملازة. گوشت پاره ای است در بن حلق آدمی آویخته. (برهان) (جهانگیری). دو پاره گوشت است عصبناک و صلب که بن زبان از دو سوی برداشته است چون دو گوش و راه طعام و شراب که به مری فرورود اندر میان هر دوست. و از وجهی بدان ماند که هر دو اصل گوشهای مردم است و منفعت این لوزتین آن است که هوا را که بحلق فرو خواهد رفت لختی بازدارد تا به حرکت انبساط دل و التهام دم زدن هوا بسیار به یک بار فرونرود تا منفذ هوا به یک بار گرفته نشود از بهر آنکه اگر همچنانکه طعام و شراب نه به تقدیر فروشود به حلق اندرماند و مردم از آن رنج بیند و خطرناک باشد از بسیاری هوا که به یک بار فرورود همان زحمت و همان حال بیوفتد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و رجوع به لوزتین شود.

لوزتین.

[لَ زَ تَ] (ع اِ) تثنیهء لوزة. لوزتان. دو غده به شکل بادام که هر یک از آن دو به جانبی از گلو نهاده است و این دو غده اسفنجی باشد(1). دو برآمدگی از گلو. دو گوشت پارهء دو سوی گلو. نغنغتین. هما لحمتان عصبانیتان نابتتان عن جنبی الحلقی عند اصل اللسان الی فوق (؟) یمنعان عن الهواء عن ان یندفع جملة عند الاستنشاق. (بحر الجواهر): ورم لوزتین؛ بیماریی که لوزتین بیاماسد.
(1) - Les amygdales.

لوز حلو.

[لَ / لُو زِ حُلْوْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بادام شیرین. رجوع به لوزالحلو شود.

لوزدر.

[لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 18000گزی شمال الیگودرز، کنار راه مالرو حسن بیگی به کاظم آباد. جلگه و معتدل. دارای 106 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، لبنیات، چغندر و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لوزدر بالا.

[لَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سربند پائین بخش سربند شهرستان اراک، واقع در بیست هزارگزی جنوب باختری آستانه و 18هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر. دارای 849 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه سار. محصول آنجا غلات، بنشن و مختصر پنبه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لوزدر پائین.

[لَ دَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سربند پائین بخش سربند شهرستان اراک، واقع در 23هزارگزی جنوب باختری آستانه و 23هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر. دارای 283 تن سکنه. آب آن از رودخانهء تمرخان. محصول آنجا غلات، بنشن و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان قالیچه بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لوزش.

[زِ] (اِخ)(1) نام کرسی کانتون (لت) از ولایت کاهر. نزدیک لت به فرانسه .دارای راه آهن و 1182 تن سکنه.
(1) - Luzesh.

لوزلوزی.

[لَ / لُو لَ / لُو] (ص مرکب)(1)لوزی لوزی. به قطعات لوزی شکل.
(1) - Losangee.

لوز مر.

[لَ / لُو زِ مُرر] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بادام تلخ. رجوع به لوزالمر شود.

لوزة.

[لَ زَ] (ع اِ) یکی لوز. یک بادام. (منتهی الارب). || هر یک از دو برآمدگی بادام شکل درون گلو. و رجوع به لوزتان و لوزتین شود.

لوزة.

[لَ زَ] (اِخ) برکه ای است بین واقصة و قرعاء بر طریق بنی وهب و قباب ام جعفر. در نه میلی قرعاء و آنجا هم برکه ای است اسحاق بن ابراهیم رافعی را بر یازده میلی لوزة. (از معجم البلدان) یاقوت گوید: تردید دارم که لوزة با راء مهمله است یا با زاء یک نقطه.

لوزة.

[زَ] (اِخ) بنت عبدالله. محدثة سمعت خطیب المزة و ابن الخیمی و ابن الانماطی و حدثت. و توفیت فی ذی القعدة سنة 725 هجری و قد جاوزت الخمسین. (اعلام النساء ج3 ص1364).

لوزه.

[زَ / زِ] (اِ) هر چیز که آن چرب و شیرین باشد، خواه لقمه و خواه سخنان خوب و دلکش و به معنی فروتنی و چاپلوسی و فریب هم هست. (برهان).

لوز هندی.

[لَ / لُو زِ هِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بادام هندی. رجوع به بادام هندی شود.

لوزی.

[لَ / لُو] (ص نسبی، اِ) منسوب به لوز. بادامی. به شکل لوز. به صورت بادام. و امروز وقتی لوزی گویند مراد این صورت باشد: یکی از اشکال مربع و کلمهء لزانژ(1)فرانسه و مشتقات آن بی شبهه از همین کلمه مأخوذ است. معین یا مربع معین (شکلی از اشکال مربع). || قسمی مروارید به شکل بادام. (الجماهر بیرونی).
(1) - Losange.

لوزی.

[لَ / لُو زی ی] (ص نسبی) منسوب به لوزیّه که محلتی است به بغداد. (سمعانی).

لوزی.

(اِخ)(1) نام کرسی کانتون نیورِ از ولایت شاتوشینون به فرانسه. دارای راه آهن و 2724 تن سکنه.
(1) - Lusy.

لوزیات.

[لَ / لُو زی یا] (اِ) حلوای بادام. (غیاث).

لوزیتانی.

(اِخ)(1) نام قدیم کشور پرتقال.
(1) - Lusitanie.

لوزینج.

[لَ نَ] (معرب، اِ)(1) معرّب لوزینه. فارسی معرب. (ثعالبی). قسمی شیرینی. لوزینه. (دهار). بادامی. حلوائی که از آرد بادام و شکر کنند.
- حشو لوزینج؛ حشو ملیح. صاحب بن عباد وقتی بیت عوف بن محلم را که گوید: «انّ الثمانین و بلغتها قد احوجت سمعی الی الترجمان» شنید، گفت: و بلغتنی حشو است، لکن حشو لوزینج. (از الجماهر فی معرفة الجواهر).
(1) - Sorte de nougat.

لوزینه.

[لَ / لُو نَ / نِ] (اِ) لوزینج. جوزقند یا جوزآگند امروزی و یا چیزی شبیه بدان بوده است. جوزینق. (دهار). قطائف. (منتهی الارب). شکر بادام. قسمی شیرینی. حلوا که با کوفتهء مغز بادام و عسل یا شکر کنند. هر چیز را گویند از خورشها که در آن مغز بادام کرده باشند و از مغز بادام پخته و ساخته باشند چه لوز به عربی بادام را گویند. حلوائی است، چون قطائف که روغن بادام یا کوبیدهء بادام در آن کنند. لوز. حلوائی که در آن مغز بادام انداخته باشند. (غیاث). حلوا که از آرد بادام و شکر کنند و هو نحو القطائف الا انه اخف منه کثیرا. (بحر الجواهر) :
گاو را گرچه گیا نیست چو لوزینهء تر
بگوارد به همه حال ز لوزینه گیاش.
ناصرخسرو.
هرچه از حس و خیال بیرون است ابلهان را در آن نصیب نیست، چنانکه گاو را در لوزینه و مرغ بریان. (کیمیای سعادت غزالی).
سر آن داری امروز که بر ما دو حکیم
کار لوزینه کنی ساخته از بی سازی.
سوزنی.
اندر این موسم انباز کرم لوزینه ست
از سخای تو شود ساخته این انبازی
کار لوزینهء ما را به کرم ساخته کن
که نخستین سخن از تنگ شکر آغازی.
سوزنی.
در پیش خری کس چه نهد خود تن نازک
لوزینه چرا عرضه دهد کس به بقر بر؟
سوزنی.
اینهمه سکبای خشم خوردم کآخر
بینم لوزینهء رضای صفاهان.خاقانی.
کآن خوشترین نواله که از دست او خوری
لوزینه ای است خردهء الماس در میان.
خاقانی.
ز لوزینهء خشک و حلوای تر
به تنگ آمده تنگهای شکر.نظامی.
به یوسف صورتی گرگی همی زاد
به لوزینه درون الماس میداد.نظامی.
هرکه آرد حرمت آن حرمت برد
هرکه آرد قند لوزینه خورد.مولوی.
کودکان را حرص لوزینه و شکر
از نصیحتها کند دو گوش کر.مولوی.
لوزینه که سازوار جان است
در معده چو پر خوری زیان است.
امیرخسرو.
صحن گلزار خیال من که صد بستان در اوست
لاله اش لوزینه و پالوده آمد خوش نظر.
بسحاق اطعمه.
ز روی ماشبا دارد برنج زرد سرسبزی
ز مغز پسته می یابد دل لوزینه فیروزی.
احمد اطعمهء شیرازی.
- سیر در لوزینه خورانیدن؛ فریفتن.
-سیر در لوزینه خوردن.؛ رجوع به امثال و حکم ذیل سیر در لوزینه داشتن شود :
اندر ایام تو در خوان غرور روزگار
ناکسان کس شده خوردند در لوزینه سیر.
سوزنی.
حکم ازل چو مایدهء دشمن ترا
لوزینه ساخته ست به سیر اندر آسمان.
سوزنی.
ناصح دین گشته آن کافر وزیر
کرده او از مکر در لوزینه سیر.مولوی.
- سیر در لوزینه داشتن:هست مهر زمانه با کینه
سیر دارد میان لوزینه.سنائی.
از دست خود زمانه مراو را بمکر و فن
لوزینه داد لیک درون سوش سیر بود.
سنائی.
- امثال: قدر لوزینه خر کجا داند. (جامع التمثیل).
گاو لوزینه چه داند، نظیر: خرچه داند قیمت نقل و نبات.
لوزینه به گاو دادن ؛ دفع شی ء در غیرموضع آن.
لوزینه به گاو دادن از کونِ خری است. (جامع التمثیل).

لوزینیان.

(اِخ)(1) نام کرسی کانتون وین از ولایت پواتیه به فرانسه. دارای راه آهن و 2048 تن سکنه.
(1) - Lusignan.

لوزین یی.

(اِخ)(1) سورباس. نام کرسی کانتون اُب از ولایت تروا(2) کنار بارس بفرانسه. دارای راه آهن و 945 تن سکنه.
(1) - Lusigny.
(2) - Troyes.

لوزیة.

[لَ زی یَ] (اِخ) نام محله ای است در جانب شرقی بغداد. و نسبت بدان لوزی باشد.

لؤس.

[لَ ئو] (ع ص) شیرینی و جز آن جوینده جهت خوردن. لوّاس. || (اِ) یقال: ماذُقت لؤساً؛ یعنی نچشیدم چشیدنی. (منتهی الارب).

لوس.

(اِخ)(1) لوسی. رجوع به لوسی شود.
(1) - Luce, Lucie.

لوس.

[لَ] (ع مص) شیرینی و جز آن جستن جهت خوردن. || چشیدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر). || به زبان گردانیدن چیزی در دهان. (منتهی الارب).

لوس.

(اِ) روباه : و لوس به زبان بیهقیان روباه بود. (تاریخ بیهق).

لوس.

(اِ) غش کافور. غش که در کافور کنند. باری که به کافور زنند تا بسیارش کنند :
کافور تو با لوس بود مشک تو با ناک
با لوس تو کافور کنی دائم مغشوش.
کسائی.
|| دهان کج. کج دهان. || لجن و خلابی که پای به دشواری از آن توان برآورد. (برهان).

لوس.

(اِ) لس : پیش ایشان فاتحة الکتاب آن حضور است حضوری که اگر جبرئیل بیاید لوس خورد. (مناقب افلاکی). رجوع به لُس شود و شاید این کلمه کوس باشد.

لوس.

(اِ) تملق. فروتنی. چرب زبانی. مردم را به زبان خوش فریفتن و بازی دادن. (از برهان). گفتار خوش. گفتار فریبنده. فروتنی بیش از اندازه. فریفتن به فروتنی و تملق و چرب زبانی بود. (جهانگیری). لابه است، یعنی فریفتن به گفتار خوش و بی اندازه فروتنی کردن. (اوبهی). تملق. چاپلوسی. (غیاث). فریبندگی. فریب. فروتنی کردن باشد و به زبان مردم را فریفتن و مبالغت (؟) کردن. (صحاح الفرس) :
نشکیبند ز لوس و نشکیبند ز فحش
نشکیبند ز لاف و نشکیبند ز منگ.
قریع الدهر.
وآن چاپلوس بسته گر خندان؟
کت هر زمان به لوس بپیراید.لبیبی.
چون بیامد به وعده بر سامند
آن کنیزک سبک ز بام بلند
به رسن سوی او فرودآمد
گوئی از جنّتش درود آمد
جان سامند را به بوس گرفت
دست و پا و سرش به لوس گرفت.
عنصری.
مرد قانع نه مرد لوس بود
کز طمع، گربه چاپلوس بود.سنائی.
گر بودم سیم کار گردد چون زر
ور نبود سیم لوس و لابه فزایم.سوزنی.
گهی بوس و گهی لوس و گهی رقص
چه گویم عیب آن شب کوتهی بود.
جمال الدین عبدالرزاق.
چو دستی نتانی بریدن ببوس
که با غالبان چاره رفق(1) است و لوس.
سعدی.
به تدبیر باید جهان خورد و لوس(2)
چو دستی نشاید گزیدن ببوس.سعدی.
آمد و با هزار لابه و لوس
داد بر دست و پای برنا بوس.امیرخسرو.
|| (ص) نُنُر. لوس را با کلمات و مصادر ترکیب هایی است.
ترکیب ها:
لوس بار آوردن. لوس بازی. لوس بازی درآوردن. لوس کردن. لوس گری. لوس گری کردن. لوس و ننر. لوس و ننر بارآمده بودن. بچهء لوس و جز اینها. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود.
(1) - ن ل: زرق.
(2) - ن ل:
به تدبیر شاید فروکوفت کوس
که با غالبان چاره زرق است و لوس.

لوس.

(اِخ) دهی از دهستان کالج بخش مرکزی شهرستان نوشهر، واقع در 36هزارگزی المده و 6هزارگزی جنوب کالج. کوهستانی و سردسیر. دارای 270 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و مختصر لبنیات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در زمستان اکثر مردم برای تأمین معاش به حدود تاچکوه و کاسه گرمحله میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لوس اول.

(اِخ)(1) سن. پاپ مسیحی از سال 253 تا سال 254 م.
(1) - Luce 1.

لوس.

(اِخ)(1) لوس دوم. پاپ مسیحی از سال 1144 تا سال 1145 م.
(1) - Luce II.

لوس.

(اِخ)(1) لوس سوم. پاپ مسیحی از سال 1181 تا سال 1185 م.
(1) - Luce III.

لوساژ.

[لُ] (اِخ)(1) یکی از زبردست ترین داستان سرایان فرانسه (1668-1747 م.) کتاب معروف وی ژیل بلاس(2) که نیکوترین معرف مظاهر گوناگون طبیعت انسانی است به فارسی ترجمه شده است.
(1) - Lesage.
(2) - Gil Blas.

لوساک.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش ژیرُند از ولایت لیبورن به فرانسه. دارای شرابهای خوب و 1628 تن سکنه.
(1) - Lussac.

لوساک له شاتو.

[لِ تُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش وین از ولایت منت مُریلن به فرانسه. دارای راه آهن و 1720 تن سکنه.
(1) - Loussac-les-Chateaux.

لوسان.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش گارد از ولایت نیمس به فرانسه. دارای 500 تن سکنه.
(1) - Lussan.

لوسانه.

[نَ / نِ] (اِ) چاپلوسی. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). چاپلوسی کردن و فروتنی و تملق نمودن باشد. (برهان). چاپلوس بودن، یعنی فریفتن به گفتار خوش و بی اندازه فروتنی کردن. (اوبهی). چاپلوسی کردن باشد. (صحاح الفرس). به فریب. و در بیت کسائی و در بیت شاعر بی نام مذکور در لغت نامهء اسدی که ذی بیاید همین معنی را میدهد. به چاپلوسی. فریفتن به فروتنی و چرب زبانی. (فرهنگ اسدی نخجوانی) :
اجل چون دام کرده گیر پوشیده به خاک اندر
صیاد از دور نک دانه برهنه کرده لوسانه.
کسائی.
- لوسانه کردن؛ فریب دادن. دروغ گفتن :
فعل تو چو می دانم لوسانه مکن
بیهوده مگو و خلق دیوانه مکن.
؟ (از لغت نامهء اسدی).

لوس بارآوردن.

[وَ دَ] (مص مرکب) ننر کردن کودک را.

لوس بازی.

(حامص مرکب) عمل مردم لوس. نُنُری.

لوس بازی درآوردن.

[دَ وَ دَ] (مص مرکب) ننر شدن. نُنُری کردن. کار لوسان کردن. لوس شدن.

لوستالو.

[تا لُ] (اِخ)(1) الیزه. روزنامه نگار انقلابی، مولد سن ژان دانژلی (1762-1790 م.).
(1) - Loustalot.

لوسر.

[لَ سَ] (اِخ) نام موضعی به مازندران میان هزارجریب و بندر گز. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص103).

لوسر.

[] (اِخ) موضعی به فارس. رجوع به توسر شود. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم حاشیهء ص187).

لوسرن.

[سِ] (اِخ)(1) در آلمانی لوتسرن(2). نام شهری به سویس کرسی کانتونی به همین نام، کنار دریاچهء لوسرن (یا کاتر کانتون). دارای 54هزار تن سکنه. خود کانتون را 206هزار تن سکنه باشد.
(1) - Lucerne.
(2) - Luzern.

لوسرود.

(اِخ) نام موضعی به چهار فرسنگی مروالرود. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص179).

لوس زن.

[زَ] (نف مرکب) چاشنی گیر و چشنده. (آنندراج).

لوس شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) نُنُر شدن.

لوس کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) (... بچه را) ننر کردن. لوس بارآوردن.
-خود را لوس کردن؛ لوس شدن. ننر شدن.

لوسکنده.

[لَ وَ کَ دَ] (اِخ) نام موضعی به اشرف (بهشهر) مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص125).

لوس گری.

[گَ] (حامص مرکب) ننری. رجوع به لوس گیری شود.

لوس گری کردن.

[گَ کَ دَ] (مص مرکب) ننری کردن. رجوع به لوس گیری کردن شود.

لوس گیری.

(حامص مرکب) در تداول عامه بجای لوس گری، مثل خل گیری بجای خُل گری، ننری.

لوس گیری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بجای لوس گری کردن، ننری کردن.

لوسن.

[سُ] (اِخ)(1) لوزون. نام شهری از فیلیپین.
(1) - Lucon.

لوسن.

[سُ] (اِخ)(1) لوئی. کاردینال فرانسه، مولد مولوریه. آرشیوک ریمس. (1842-1930 م.).
(1) - Lucon.

لوسوئور.

[لُ ءُ] (اِخ)(1) ژان فرانسوا. ترانه ساز موزیک مذهبی و درامی، مولد پلسیل، نزدیک آب ویل. (1763-1837 م.).
(1) - Le Sueur.

لوسوئور.

[لُ ءُ] (اِخ) ژان باتیست سیسرون. معمار فرانسوی، مولد کلرفونتن (1794-1883 م.).

لوس و لابه.

[سُ بَ / بِ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) تبصبص :
گر بودم سیم کار گردد چون زر
گر نبود سیم لوس و لابه فزایم.سوزنی.
نرم گشته به لوس و لابهء من
گرم گشته به آفرازهء من.سوزنی.

لوس و لیموس.

[سُ] (ص مرکب، از اتباع) کژ. خوهل.

لوس و ننر.

[سُ نُ نُ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) رجوع به لوس و به ننر در ردیف خود شود.

لوسه.

[سَ / سِ] (اِ) فروتنی و خوش سخنی بود. (لغت نامهء اسدی). و رجوع به لوس شود.

لوسی.

(حامص) نُنُری. صفت لوس.

لوسی.

(اِخ)(1) سنت. لوس عذراء. شهید به سال 304 م. ذکران وی 13 دسامبر است.
(1) - Le Lucie.

لوسیانوس.

(اِخ)(1) یکی از سوفسطائیان و نویسندگان معروف یونان است که در حدود 137 تا 140 م. در ساموزات (یکی از بلاد شام) تولد یافت و در جوانی مسافرت های بسیار به آسیا، یونان، روم و گالیا کرد. از لوسیانوس کتب گرانبهائی، مانند: «مکالمهء مردگان» و «طریقهء نگارش» باقی مانده است. (از ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص502).
(1) - Lucien.

لوسیدن.

[دَ] (مص) فریب دادن. گول زدن. || فروتنی کردن. || چاپلوسی کردن. چاپلوسی. (برهان).

لوسیفر.

[فِ] (اِخ)(1) یکی از نامهای ابلیس.
(1) - Lucifer.

لوسیلیوس.

(اِخ)(1) کئوس. شاعر هجاگوی رومی (149-103 ق.م.). دوست سیپیون.
(1) - Lucilius.

لوسیماخیوس.

(معرب، اِ)(1) یونانی و به معنی شبیه الذهب است. و نوعی از سراج القطرب دانسته اند. شاخهای نباتش قریب به ذرعی و باریک و گره دار و در هر گرهی برگها رسته شبیه به برگ بید و طعم او با قبض و بی ساق و گلش سرخ مایل به زردی و منبتش آبهای ایستاده و نی زار. در آخر دوم سرد و خشک. و انطاکی گوید: در دوم گرم و خشک. و مستعمل از او برگ و عصاره است. قاطع رعاف و نزف الدم جمیع اعضا و فرزجهء برگ او جهت سیلان حیض و حقنهء او جهت قرحهء امعاء و ضمادش جهت التیام جراحات و تحلیل اورام و با حنا جهت دراز کردن موی و بخور او جهت گریزانیدن هوام مؤثر و در قتل موش مجرب دانسته اند. و مضر ریه و مصلحش عناب و قدر شربت از آبش نیم مثقال و از برگش یک مثقال است.
(1) - Lysimachie.

لوسین.

[یَ] (اِخ)(1) رجوع به لوسیانوس شود.
(1) - Lucien.

لوسین.

[یَ] (اِخ)(1) سَن. کشیش، مولد سامُزات در حدود سال 235 م. و شهید به سال 312 م. در آنتیوش. ذکران وی هفتم ژانویه است.
(1) - Lucien.

لوسیوس کورنلیوس سی پیو.

[نِ](اِخ) رجوع به سی پیو آزیاتیکوس شود. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ ص503).

لوسیوس کی یه توس.

[یِ] (اِخ)(1) نام یکی از سرداران تراژان امپراطور روم. (ایران باستان ج3 ص2485).
(1) - Lucius Quietus.

لوسیوس لوکولوس.

(اِخ)(1) سردار رومی به عهد اردشیر دوم. گویند وی درخت گیلاس را از شهر سرازونت(2) که با کروزونت(3) کنونی تطبیق میکنند، به ایتالیا برد و بدین جهت گیلاس را به زبان لاتین سرازوس یا سرازوم می نامند. (ایران باستان ج2 ص1089).
(1) - Lucius Lucullus.
(2) - Cerasonte. .
(3) - Keresunt

لوسیوس وروس.

[وِ] (اِخ)(1) از امپراطوران رم (161-169 م.). (یشتهای پورداود ج1 ص410).
(1) - Lucius Verus.

لوش.

(اِ) لَجَن. حَماء. گل سیاه تیره که در زیر آب نشیند. لای سیاه تک جوی و حوض و تالاب. لَجَم. لژن. گل سیاه و تیره که در بن حوضها و تالابها و امثال آن به هم رسد. (برهان). خَرّه. لوشن. (آنندراج) : و لقد خلقنا الانسان من صلصال من حماءٍ مسنون(1)؛ گفت: بیافریدیم آدم را از لوش سالها بر او برآمده. (ترجمهء تفسیر طبری). ابلیس گفت: سجده نکنم کسی را که آفریده باشی از گل و صلصال و لوش. (ترجمهء تفسیر طبری).
چون قلم بست او میان در هجو تو لیکن دهانش
چون دوات از گفته های خویشتن پر لوش باد(2).
و زمین... از ممازجت آب و هوا تأثیر پذیرد تا گل گردد و لوش... (تاریخ بیهق ص23).
چون همی شد غرقه فرعون آن زمان
کرد پر از لوش جبریلش دهان.عطار.
الاحماء؛ لوش در چاه کردن. الحَماء؛ لوش از چاه برآوردن. الاجتهار؛ رُفتن چاه از لوش. (تاج المصادر). الاخلاب؛ لوشناک شدن آب. و رجوع به لوشناک شود. || (ص) دهان کژ. (لغت نامهء اسدی). کژدهان. کسی را نیز گویند که دهنش کج باشد. (برهان) :
زن چو این بشنید بس(3) خاموش بود
کفشگر کانا و مردی لوش بود.رودکی(4).
|| کسی که به علت جذام گرفتار باشد. کسی که خوره دارد. صاحب جذام. || پاره. دریده. (از برهان) :
گر بجنبد در زمان گیردش گوش(5)
بر زمین زن تا که گردد لوش لوش.عیوقی.
|| بیهوش. بیخرد. بی خبر و بیهوش. (برهان). || لوچ. کلاژه. چپ. احول. دوبین. و رجوع به لوچ شود. || (پسوند) لوش چون مزید مؤخری در برخی از کلمات آید، چون: هلالوش. خلالوش و جز آن.
(1) - قرآن 15/26.
(2) - این بیت در بعضی از نسخ سروری به منوچهری نسبت داده شده است، لیکن در دیوان وی نیست.
(3) - ن ل: چو این بشنیده شد.
(4) - اسدی این بیت را به طیان نسبت داده، ولی از کلیلهء رودکی است.
(5) - کذا و ظ: گیرش ز گوش، یا گیرش دو گوش.

لوش.

[لَ / لُو] (اِ) خربزهء پوله و مضمحل شده و از کار رفته باشد. (برهان). خربزهء پوله باشد و پوله به زبان ماوراءالنهر خربزه ای است که مضمحل شده باشد و نتوان خورد.

لوش.

(اِخ) نام حکیمی است رومی که او را لوشا هم گویند. رجوع به لوشا شود.

لوش آب.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد واقع در 7هزارگزی جنوب باختری فریمان، سر راه مالرو عمومی فریمان به پاقلعه. جلگه و معتدل. دارای 86 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا سیب زمینی، غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لوش آب فریمان.

[بِ فَ] (اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش فریمان شهرستان مشهد، واقع در 8هزارگزی جنوب فریمان، کنار راه مالرو عمومی پاقلعه. جلگه و معتدل. دارای 124 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن و چغندر. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لوشا.

(اِخ) نام حکیمی از حکمای روم که او را لوش نیز گویند. (آنندراج). نام حکیمی بوده رومی و او در صنعت نقاشی و مصوری عدیل و نظیر نداشته، همچنانکه مانی در چین سالار و بزرگ نقاشان و سرآمد ایشان بوده او نیز بزرگ و سرآمد نقاشان روم بوده است و چنانکه کتاب مانی را انگلیون می خوانند، کتاب او را تنگلوشا می نامند و تنگلوش هم میگویند. (برهان). این مفهوم از تعبیر غلط «تنگلوشا» پدید آمده است. و رجوع به برهان قاطع چ معین و تنگلوشا شود.

لوشاب.

(اِ مرکب) آب ممزوج با لوش. لوشابه. آب لای ناک.

لوشاب.

(اِخ) دهی از دهستان مرکزی بخش میمهء شهرستان کاشان، واقع در 40هزارگزی باختر میمه. کوهستانی و سردسیر. دارای 270 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، انگور و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری است و از طریق رباط با اتومبیل بدانجا توان رفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لوشابه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) آب ممزوج به لوش. لوشاب. آب لای ناک. || چرب و شیرین و دلکش باشد اعم از طعام و خوردنی و سخن و کلام شنیدنی. (برهان). چرب و شیرین را گویند اعم از آنکه طعامی باشد یا سخنی. (جهانگیری). لوسانه که چاپلوسی کردن و فروتنی و تملق نمودن باشد. (برهان). به معنی اخیر ظاهراً تصحیف لوشانه و لوسانه است.

لوشاره.

[رَ / رِ] (اِ) لور. (جهانگیری). زمینی را گویند که آن را سیلاب کنده باشد. (برهان). لورکند. سیلاب کند. آبراه.

لوشان.

[لَ / لُو] (اِخ) نام محلی کنار راه قزوین و رشت میان پاچنار و بهادی وند بزرگ، واقع در 236هزارگزی تهران نزدیک خرزان. دارای پلی بزرگ به همین نام در جنوب ده بر روی شاهرود. دهی جزء بلوک فاراب دهستان عمّارلو از بخش رودبار شهرستان رشت واقع در سی هزارگزی جنوب خاوری رودبار و شش هزارگزی شمال پل لوشان. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 212 تن سکنه. آب آن از رود محلی و چشمه سار. محصول آنجا غلات و برنج. شغل اهالی زراعت است و چند قهوه خانه و دکان کنار پل و راه شوسهء قزوین به رشت دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لوشانه.

[لَ / لُو نَ / نِ] (اِ) لوسانه. لوشابه. رجوع به لوسانه شود.

لوشانیدن.

[دَ] (مص) بیخرد و بیهوش گردانیدن. (آنندراج).

لوشانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لوشانیدن به معنی بیخرد و بیهوش گردانیدن. (آنندراج).

لوش البربری.

[] (اِخ) آنکه غلامانش یاقوت را بکشتند به ایام الراضی بالله. رجوع به اخبار الراضی و المقتفی ص85 شود.

لوشب.

[لَ شَ] (ع اِ) گرگ. (منتهی الارب).

لوشر.

[شِ] (اِخ)(1) آشیل. مورخ فرانسوی، مولد پاریس (1846-1908 م.).
(1) - Luchaire.

لوشکان.

(اِخ) دهی جزء دهستان رامند بخش بوئین شهرستان قزوین، واقع در 27هزارگزی باختر بوئین و150هزارگزی راه عمومی. جلگه و معتدل. دارای 758 تن سکنه. آب آن از رودخانهء خررود. محصول آنجا غلات و باغات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم و گلیم بافی و راه آن ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لوشلوئی.

(اِخ) نام موضعی به لاریجان مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص114).

لوش لوش.

(ص مرکب) پاره پاره :
گر بجنبد در زمان گیردش گوش(1)
بر زمین زن تا که گردد لوش لوش.عیوقی.
(1) - کذا و ظ: گیرش ز گوش، یا گیرش دو گوش.

لوشمایور.

(اِخ) نام قصبه ای در جزیرهء مایورقه به اسپانیا. دارای 8هزار تن سکنه. (قاموس الاعلام ترکی).

لوشن.

[شَ] (اِ) لَجن. لَژن. لوش خره. گل تیرهء بن آبها و تالابها. گل سیاه که در بن حوضها و ته جویها به هم رسد. (برهان) :
نهالی به زیرش ز لوشن بُدی
ز بر چادرش آب روشن بُدی.اسدی.

لوشناک.

(ص مرکب) آبی تیره و کدر. حمئه. لجن وار. آب تیره و گل آلود. (برهان). لای ناک: فی عین حمئة؛ یعنی در چشمهء خرّهء لوشناک. (تفسیر ابوالفتوح). اِخلاب؛ لوشناک شدن آب. (تاج المصادر).

لوشنگی.

[شَ] (ص) آب گل آلود و تیره. (آنندراج).

لوشنه.

[] (اِخ) نام قریهء مرکز قضا در سنجاق برات از ولایت یانیه، واقع در 27هزارگزی شمال غربی برات. (قاموس الاعلام ترکی).

لوشو.

(اِخ) دهی از دهستان یخاب بخش طبس شهرستان فردوس، واقع در 160هزارگزی شمال طبس. جلگه و گرمسیر. دارای 30 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و انقوزه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لوشون.

(اِخ) نام موضعی به اسپانیا. (الحلل السندسیة ج2 ص110).

لوشه.

[شَ] (اِخ)(1) لوجه. نام شهری از شهرهای اندلس. شهری از اعمال غرناطه به اسپانیا. غرب بیره و پیش از قرطبه و میان آن دو بیست فرسنگ فاصله باشد. و میان آن و غرناطه ده فرسنگ و آن شهری پاکیزه است بر ساحل نهر سنجل، نهر غرناطه. (از معجم البلدان). الاسپانیول یقولون لوجه و یسمونها به سان فرنسیسکو موقعها جمیل فی سفح جبل علی الضفة الجنوبیة من نهر شنیل و کانت اعمر مما هی الاَن فی ایام العرب و کان یقال ان لوشه و الحمة هما مفتاحا غرناطة و قد استولی فردیناند و ایزابله علی لوشه بمساعدة جیش من الانگلیز و ذلک سنة 1488 و لاتزال فی لوشة بقایا آثار العرب. (الحلل السندسیة ج1 ص129، 189 و 205 و ج2 ص329).
(1) - Loxa. Loja.

لوشه.

[لَ / لُو شَ / شِ] (اِ) لُنج. جحفلة. لویشه. لبیشه. لب حیوان و به طور مزاح لب انسان. لُنج. لَفج. لب ستبر. لَفچ.

لوشیدن.

[دَ] (مص) بیخرد و بیهوش شدن. (آنندراج).

لوص.

[لَ] (ع اِ) درد گوش. || درد زیر سینه. || (مص) نگریستن از سوراخ در و جز آن. || میل کردن. || برگشتن. (منتهی الارب). || گردانیدن چیزی به چیزی که میخواهد. (منتخب اللغات).

لوصة.

[لَ صَ] (ع اِ) درد پشت. (منتهی الارب). تقول: اعوذ بالله من الشوصة و اللوصة. (اقرب الموارد).

لوط.

[لَ] (ع اِ) چادر. || رداء. || ربا. || (ص) مرد چست دست اندازندهء در کارها. || چیز درچسبنده. (منتهی الارب).

لوط.

[لَ] (ع مص) لواطة. (منتهی الارب). عمل قوم لوط کردن. کار قوم لوط کردن. || گل اندود کردن حوض را. به گل درگرفتن و اندودن حوض را. (منتخب اللغات). حوض به گل کردن. (تاج المصادر). || چسبیدن به دل و دوست گردیدن. (منتهی الارب). وادوسیدن. (زوزنی). وادوسیدن دوستی به دل. (تاج المصادر). || تیر انداختن بر کسی. || چشم زخم رسانیدن. || لاحق گردانیدن کسی را به کسی. || پنهان کردن چیزی را. || ستیهیدن در چیزی. (منتهی الارب).

لوط.

(اِخ) بحیرهء لوط. (ابن بطوطه). بحرالمیت. و رجوع به بحیرهء لوط شود.

لوط.

(اِخ) دهی از دهستان بهرستاق بخش لاریجان شهرستان آمل، واقع در 26هزارگزی شمال خاوری رینه. کوهستانی و سردسیر. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. زیارتگاهی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3) (از سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص114).

لوط.

(اِخ)(1) نام پیغمبری است علیه السلام، به مؤتفکات و او پسر برادر ابراهیم علیه السلام، یعنی لوط بن هاران بن تارخ. (منتهی الارب). طبری گوید(2): لوط بن هاران بن تارخ و تارخ هو اخو ابراهیم. نام پیغمبری از بنی اسرائیل که شهرهای قوم به نفرین او به زمین فروشد و قوم او با پسران می آرمیدند. صاحب مجمل التواریخ و القصص گوید: لوط بن هامان بن آزر برادرزادهء ابراهیم که با عم خویش از بابل مهاجرت کرد. قوله تعالی : فآمن له لوط و قال اِنی مهاجر اِلی ربی اِنه هو العزیز الحکیم(3). و از بابل به حرّان رفتند و به شام و از آنجا به زمین فلسطین رفتند، جایی که مؤتفکات خوانند و آنجا پنج پاره دیه بود و قوم لوط آنجا بودند، پس لوط آنجا بماند و ابراهیم با ساره به جانب مصر رفت. خدای تعالی لوط را پیغامبری داد بر آن پنج دیه و نام آن [ ها ] صنعه و صعوه و عمره و دوما و سدوم. چون در فعلهای زشت بیفزودند و لواطت کردند که پیش از ایشان هیچ کس نکرده بود، خدای تعالی میکائیل را بفرستاد تا آن بقعه را برگردانید، چنانکه گفت: فجعلنا عالیها سافلها(4). و [ فرشتگان ] پیش از آنک آنجا رفتند به صورتی دیگر پیش ابراهیم آمدند و ایشان را گوسالهء بریان پیش نهاد که مهمان دارد بر عادت، چون بدانست که نه آدمی اند عظیم بترسید تا ایشان او را به اسحاق و یعقوب بشارت دادند، قوله تعالی: فبشرناها بِاِسحاق و من وراء اسحاق یعقوب(5). و بعد از هلاک قوم خویش، لوط پیش ابراهیم آمد و او را بسیار چیز داد. و گور او همان موضع تواند بود. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص190، 191، 192 و 434 و الکامل ابن اثیر ص51 شود.
در قصص الانبیاء آمده: پس فرشتگان قصد شهرستان لوط کردند و ابراهیم گفت: من با شما بیایم. گفتند: تو طاقت عذاب خدا نداری. گفت: از حضرت آن توفیق خواهم و آنگه بر شتر نشست و با ایشان روانه شد. چون مقدار نیم فرسنگ راه رفتند، گفتند: یا ابراهیم! تو را بیش از این فرمان نیست، پس از شتر پائین آمد و به عبادت خدا مشغول شد و فرشتگان به شهرستان لوط رفتند و آن هفت شهر بود که فساد میکردند و ابراهیم گفته بود که هرکه بدین عمل مشغول باشد حق تعالی ایشان را هلاک کند، پس ایشان برفتند و شش پاره شهر را هلاک کردند و شهری که آن را اسلام خوانند بماند از بهر آنکه بدان مشغول فعل بد نمی شدند و بدان جماعت نمی ساختند، حق تعالی ایشان را نگاه داشت. از هر شهری صدهزار مرد جنگی بیرون آمدند [ آمدندی؟ ]چون فرشتگان به شهر لوط رسیدند دختران حضرت لوط را گفتند: آیا کسی باشد که ما را مهمان کند؟ گفتند: در این شهر کسی نباشد مگر توقف کنید تا پدر ما بیاید. یک لحظه توقف کردند. لوط بیامد جوانان را دید به غایت خوبی و حسن صورت با خود اندیشه کرد که اگر این جماعت بدانند که چنین پسران رسیده است و ایشان بنگرند مبادا از فعل بد با ایشان زحمتی برسد. از این اندیشه و غم نفسی برآورد و گفت: هذا یوم عصیب، یعنی روز دشوار مرا پیش آمد. این بگفت و مهمانان را به خانه [ برد ] و زن لوط کافره بود بدید که روی ایشان چون ماه شب چهارده میتافت از خانه بیرون آمد و قوم را خبر کرد که در خانه ما دوازده غلام است که در همه عالم مثل ایشان نیست. آن قوم رو به خانهء لوط نهادند. قوله تعالی: و جاء قومه یهرعون اِلیه و من قبل کانوا یعملون السیئات(6). آن قوم به در خانه لوط آمدند و جمع شدند و گفتند: یا لوط! مهمانان را بیرون فرست. لوط از بیم آن در خانه را ببست و گفت: ای قوم دختران را به شما حلالی دادم این مهمانان را خوار مدارید، از خدا بترسید. قبول نکردند: «أَلیس منکم رجلٌ رشید(7)»؛ گفت: مگر در میان شما مرد عاقل نیست؟ آن قوم قوت میکردند تا در خانه را باز کنند «قالوا: لقد علمت ما لنا فی بناتک من حق و اِنک لتعلم مانرید(8)»؛ لوط را گفتند: ما دختر تو را نمیخواهیم و به کار ما نیست و تو میدانی که ما که را میخواهیم. مهمانان را بیرون کن. «قال: لو أَن لی بکم قوة أَو آوی اِلی رکن شدید(9)»؛ گفت: ای قوم اگر مرا قوت بودی با شما حرب کردمی، اما چه کنم که مرا خویش و یاوری نمی باشد اما پناه به خدای تعالی میبرم که شرّ شما را از من و مهمانان من دور کند. جبرئیل دانست و با فرشتگان گفت که لوط عاجز شده بعد از آنکه لوط را بر در خانه زده بودند و سرش شکسته و سه مرتبه شکایت پیش مهمانان آورد و گفت: شر ایشان از شما دفع نمی توانم کرد. فرمان خدای تعالی چنان بود که سه مرتبه شکایت کنند، پیش فرشتگان آشنائی ندهند چون بدیدند که خون بر محاسن لوط روان شده است او را گفتند: ما رسولان پروردگار توایم. ما را پیش تو فرستاد تا خویش و اهل بیت را از میان این قوم بیرون بری که امشب این قوم را عذاب میفرستیم. و اهل بیت لوط دختران [ او ] بودند. آن قوم در خانهء لوط را کندند و درآمدند و گفتند: «یا لوط... أَلیس الصبح بقریب(10)». نزدیک صبح شد و ما را رها نکردی در این خانه. چون آن قوم به نزدیک مهمانان رسیدند خواستند که ایشان را بگیرند. جبرئیل بادی بر روی ایشان دمید. طمس شدند و طمس آن باشد که چشم و دهان و بینی یکی شود و روی ناپدید شود: «فطمسنا أَعینهم فذوقوا عذابی و نذر(11)». یکباره آن قوم را نه چشم ماند و نه بینی و نه دهان، فریاد برآوردند که لوط جادوان در خانه آورده است، بعد از آن گفتند: ای لوط! بگو تا چشمهای ما را بینا کنند تا بازگردیم و توبه کنیم. جبرئیل پر بر ایشان مالید همه بینا شدند و دیگر باره قصد کردند نابینا شدند و هفت اندام ایشان خشک شد و فریاد برآوردند و امان خواستند پر دیگر بر ایشان مالید همه بینا شدند و بیرون آمدند. گفتند: فردا که این مهمانان از خانهء لوط بیرون آیند ایشان را بگیریم و مراد خود حاصل کنیم. پس جبرئیل لوط را فرمود که برخیز و رختهای خود را برگیر و دختران را فرا پیش گیر و از آنجا بیرون رو. گفت: دروازه های شهر را بسته اند چگونه بدرروم؟ جبرئیل او و دختران او را برداشته بیرون شهر بنهاد و گفت: پیش ابراهیم بروید. ایشان روان شدند. زن لوط خبر شد چون نزدیک ایشان رسید، گفت: کجا میروید؟ گفت: عذاب خدا میرسد. در حال زمین او را بگرفت تا به زانو. لوط پرسید: چرا نمی آئی؟ گفت: زمین مرا بگرفت. گفت: عمل بد تو ترا بگرفت و بعضی گفته اند که هنوز در خانه بود که لوط زن را گفت که امشب عذاب خواهد آمد. گفت: من دروغهای تو را بسیار دیده ام. جبرئیل لوط و دختران را از شهر بیرون برد چون پیش ابراهیم شدند برخاست و ایشان را پیش خود خواند و با همدیگر بنشستند. در حال دیدند که جبرئیل پر بزد تا آسمان و تمام شهرها و دهها و کوهها را از زمین برکند و در هوا برد، چنانکه برگ درختان نجنبید و کودک در گهواره بیدار نشد در آن شهرها هیچ کس خبردار نشد. ابراهیم علیه السلام طاقت عذاب نداشت بیفتاد. لوط او را در کنار گرفت تا به هوش آمد می نگریست تا صبح ظاهر شد. ندا از جلیل جبار آمد قوله تعالی: «جعلنا عالیها سافلها و أَمطرنا علیها حجارة من سجیل منضود مسومة عند ربک و ماهی من الظالمین ببعید(12)». چون ندا آمد که نگونسار گردانید، فریادکنان می آمدند و آن شهرستان همه پاره پاره شد و بر گردن ایشان بدان طوق نوشته. دیگر باره ابراهیم بیهوش گشت، جبرئیل بیامد و پری بر وی فرودآورد، به هوش آمد. باز جبرئیل گفت: یا رسول الله! تو را نگفتم که طاقت آن نداری. گفت: یا جبرئیل! حال ایشان چه باشد، گفت: همچنین روند تا به هفتم طبقهء زمین و هیچ جا قرار نگیرند تا به دوزخ رسند و فردای قیامت فزع در دوزخ ظاهر شود و گویند این قوم لوط اند و آنگه در عرصات قیامت حاضرشان کنند و باز به دوزخ برند و ابراهیم بازگشت و لوط را با خود برد و در عبادت ایستادند - انتهی. در قاموس کتاب مقدس آمده: لوط (پوشش) پسر حاران برادر ابرام است که در اور کلدانیان جائی که پدرش درگذشت متولد گردید، پس لوط ابرام و قارح را پیروی کرده به اتفاق ایشان به بین النهرین آمد (پیدایش 11:31 و 32)، سپس از آنجا مسافرت اختیار کرد و به زمین کنعان و احتمال قوی هم میرود که به مصر درآمد (پیدایش 12:4 و 5) و چون از مصر مراجعت کرد اموال و مواشی و حواشی خود و لوط را برون از حوصلهء حساب دیده از لوط درخواست کرد که از وی مفارقت گزیند، چه حوصلهء آن جناب جنگ و نزاع شبانان خود را با شبانان لوط برنتابید لوط را بر اختیار هر جا که بنظرش نیکو آید مخیر فرمود بنابراین لوط مرغزار اردن را که بهترین و نیکوترین علفزارهای اردن بود اختیار کرد. در خلال این احوال، در میان پادشاهان اطراف و حوالی اردن با کدر لاعمر جنگ درپیوسته از کدر لاعمر هزیمت یافته اغلبی اسیر شدند و لوط نیز با اسیران دیگر به اسیری برده شد. چون این معامله به سمع ابرام رسید، لشکری از خدمتکاران خاصهء خود ساز داده رفت و برادرزادهء خود را آزاد ساخته و با خود بازآورد. خلاصه لوط به سدوم مراجعت کرد و هرچند که زیست و زندگی با اهالی آن شهر در نظر لوط بسیار ناپسند بود با وجود آن دو دختر خود را به اشخاصی که از اهل آن شهر بودند تزویج فرمود و چون پیالهء شرارت و بزه کاری سدومیان لبریز گشت، دو فرشته از جانب حضرت اقدس الهی به نزد لوط شده وی را از بلائی که بر شهر سدوم و عموره و ادمه و صبوئم و بالع که همان صوغر است فرود خواهد آمد بیاگاهانیدند، لیکن از بسیاری درخواست لوط وی را امر فرمودند که به بالع که قصبه ای است کوچک فرار کند و اسم آنجا به صوغر تبدیل یافت و در حینی که فرار میکردند زوجهء لوط به عقب نگریست. چون این مطلب خلاف امر الهی بود به ستون نمک مبدل گردید. از آن پس لوط از صوغر انتقال نمود و در کوهستان موآب سکونت گزید که آن زمین به هر دو نسل وی که موآبیان و عمونیان باشند داده شد. (تثنیه 2:9 مزامیر 83:8). در هر صورت لوط شخص متلون المزاجی بود، و حال اینکه کتاب مقدس وی را عادل می نامد. (2 پطرس 2:7 و 8). (قاموس کتاب مقدس). || دیار قوم لوط، ارض مقلوبه. (مسالک اصطخری ص64). جای قوم لوط ناحیتی است به شام ویران و کم مردم. (حدود العالم).
(1) - Loth. (2) - چ لیدن ج1 ص266.
(3) - قرآن 29/26.
(4) - قرآن 15/74.
(5) - قرآن 11/71.
(6) - قرآن 11/78.
(7) - قرآن 11/78.
(8) - قرآن 11/79.
(9) - قرآن 11/80.
(10) - قرآن 11/81.
(11) - قرآن 54/37.
(12) - 11/82-83.

لوط.

(اِخ) ابن یحیی بن سلیمان بن الحرث بن عوف بن ثعلبة بن عام بن ذهل بن مازن بن ذبیان بن ثعلبة بن سعدبن مناة بن غامد. و اسم غامد عمر بن عبدالله بن کعب بن الحرث بن عبدالله بن مالک بن نصربن الازد بود، مکنی به ابومخنف بن سلیمان. از اصحاب علی بن ابی طالب علیه السلام است و از پیغمبر (ص) روایت دارد. و لوط به سال 157 ه . ق. درگذشت. و او راویی اخباری و صاحب تصانیفی در فتوح و حروب اسلام باشد. رجوع به معجم الادباء یاقوت ج6 ص 220 و221 شود.

لوطوس.

(معرب، اِ)(1) حندقوقای بستانی است و بدین اسم خوانند و میسن را نیز بدین اسم خوانند و میسن نوعی از نیلوفر است که در مصر وی را حریرا خوانند و آن نیلوفر دیگر اعرابی گویند و گویند لوطوس نوعی از سدر است و این قول بعید است. (از اختیارات بدیعی). ابوریحان گوید: لوطوس «دوس» گوید منبت وی در مصر است و نبات او در میان آب بود و لون نبات او سفید است بر رنگ نبات جود. گویند چون آفتاب طالع شود نبات او از هم گشاده و پریشان گردد و چون آفتاب فرورود باز به هم آید و جمع شود و در ذرت پنهان شود و میوهء او به رمان السعال مشابهت دارد او را خام و پخته بخورند آن طعم زردهء تخم مرغ بود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). میسن. (از تحفهء حکیم مؤمن). حندقوقی. (تذکرهء ضریر انطاکی). صاحب برهان گوید: به معنی انده قوقو باشد به لغت یونانی و آن دوائی است که آن را حندقوقی خوانند و بهترین آن صحرائی بود و آن را لوطوس اغریوس خوانند به یونانی، چه اغریوس صحرا را گویند. کلف و بهق را نافع است. (برهان).
(1) - Lotus.

لوطوس اغریا.

[اَ] (معرب، اِ مرکب) به یونانی حندقوقای برّی و به عبرانی میسین است. (تحفهء حکیم مؤمن). در فهرست مخزن الادویه لوعریا را به این معنی آورده است.

لوطوس اغریوس.

[اَ] (معرب، اِ مرکب)(1) حَباقی. ذُرق. حندوقی بری. به یونانی حندقوقای بستانی است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - Lotus sauvage.

لوطی.

(ص) منسوب به قوم لوط. لاطی. لواطه کار. غلامباره. کودک باز. (غیاث). هرزه کار و قمارباز و شراب خواره. (غیاث از چراغ هدایت). بی باک و نامقیدی که هندیان بانکا گویند. (غیاث از مصطلحات). رند و حریف و شوخ و بی باک و شلتاق که در هندوستان آن را بانکا گویند و رسم است که هر لوطی ولایتی به یکی از سلاطین و امرا منسوب میباشد، مث گویند فلان لوطی بهمان امیر است یا لوطی فلان پادشاه است. مردیکه بز، میمون و خرس رقصاند با نواختن تنبک و خواندن شعرهای زشت. اصل این کلمه ممکن است منسوب به لوط نبی و مراد صاحب عمل غیرطبیعی قوم او بوده و سپس از آن معنی به معانی دیگر نقل شده باشد و این بعید است و ممکن است با تاء منقوطه بوده است که معنی اولی آن شکم خواره و مانند آن است و سپس معانی دیگر گرفته. و رجوع به الواط و لوتی شود :
عمرو خلقان گر بشد شاید که منصور عمر
لوطیان را تازید هم تاز و هم مکیاز بس.
کسائی (از فرهنگ اسدی چ اقبال ص186).
در بلخ ایمنند ز هر شری
می خوار و دزد و لوطی و زن باره.
ناصرخسرو.
... به گرو کردن با لوطیان
باید پرسید از اهل بصر
تا ز خرد باشد یا از سفه
تا بود از آهو یا از هنر.سوزنی.
کنده ای را لوطیی در خانه برد
سرنگون افکند و در وی می فشرد
... گفت لوطی حمد لله را که من
بد نیندیشیده ام با تو به فن.مولوی.
گفت شوهر را که ای مأبون رد
کیست آن لوطی که بر تو می فتد.مولوی.
همچو لوطی کاسه گردانا.(عبید زاکانی).
- لوطی اللهی؛ لوطی خدائی. رجوع به مدخل لوطی اللهی در ردیف خود شود.
|| سخی. بخشنده. جواد. جوانمرد(1). مقابل پینتی.
مردی راست گو و درست و بذال و آزاده و جوانمرد. صاحب مروت: نالوطی؛ ناجوانمرد. ج، لوطیون. (مهذب الاسماء). لوطیان :
خَرِ مرکوب لوطیان قدیم
بی جو و جفر و جوبه و شلماب.سوزنی.
خرسواران لوطیش کردند
پای بی پنجه در دهان رکاب.
سوزنی.
(1) - Chevalier. Farceur. Petit vaurien.این دو کلمه را کازیمیرسکی در دیوان منوچهری آورده است (چ پاریس ص309).

لوطیانه.

[نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) به راستی. با درستی. با صدق و صفا و راستی: لوطیانه بگو؛ با کمال صداقت بگوی. لوطیانه به ما بگو ببینم این کار را تو کرده ای یا دیگری؟

لوطی اللهی.

[یِ اَ لْ لا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یعنی بانکهء(1) خدا. به جهت عظم شأن بانکا(2) را به خدا منسوب کرده اند. (غیاث). لوطی خدائی. (آنندراج) :
ماه من در نظر سوختگان شاهی تو
نوچهء شیر خدا لوطی اللهی تو.
میرنجات (از آنندراج).
(1) - به هندی یعنی لوطی. رجوع به لوطی شود.
(2) - به هندی یعنی لوطی. رجوع به لوطی شود.

لوطی بازی.

(حامص مرکب)کار لوطی. عمل لوطی. عملی سبکسرانه.
-لوطی بازی درآوردن؛ کار لوطیان کردن. چون لوطیان رفتار کردن.

لوطی خور شدن.

[خوَرْ / خُرْ شُ دَ](مص مرکب) به مفت از دست رفتن. به تاراج لوطیان رفتن.

لوطی خور کردن.

[خوَرْ / خُرْ کَ دَ](مص مرکب) در معرض چپاول و غارت نهادن. بتاراج بردن.

لوطیک.

[یَ] (اِ مصغر) مصغر لوطی :
لوطیکان چون ردهء مورچه
پیش یکی و دگری بر اثر.سوزنی.

لوطی گری.

[گَ] (حامص مرکب) صفت لوطی. جوانمردی. بخشندگی. آزادگی.
-لوطی گری سر کسی شدن؛ از آداب لوطیان بوئی و بهره ای داشتن.

لوظ.

[لَ] (ع مص) راندن کسی را. (منتهی الارب).

لوع.

[لَ] (ع مص) لَوعَة. سوختن دوستی دل کسی را و بیمار ساختن. (منتهی الارب). اندوه و محبت عشق دل را بسوختن. (زوزنی) (تاج المصادر). || سوزش عشق. (منتخب اللغات). || بددل گردیدن. || حریص و بدخوی گشتن. || برگردانیدن آفتاب گونهء چیزی را. (منتهی الارب).

لوعات.

[لَ] (ع اِ) سوزشهای دل در دوستی کسی. (غیاث).

لوعانیة.

[لَ نی یَ] (اِخ) فرقه ای از فرق میان عیسی و محمد علیهماالسلام. (ابن الندیم).

لوعت.

[لَ عَ] (ع اِمص) سوزش. حُرقه. (مهذب الاسماء). سوزش دل از عشق. (غیاث). سوزش و سوختن دل از عشق. التیاع. سوزش عشق دل را. (بحرالجواهر). سوزش دل. (دهار). سوزش درون و رنج و تعب از عشق و دوستی یا از اندوه و بیماری. || سیاهی سرپستان. (منتهی الارب).

لوعجیدیطوس.

[] (معرب، اِ) اظهر آن است که قسم برّی لنجیطس باشد و ابن تلمیذ و محمد بن احمد گویند که گیاهی است برگش شبیه به برگ اسقولوفندریون و تخمش مثلث و برّی و بستانی می باشد و برّی او را حرارت غالب و شرب خشک او و ضماد پوست او با سرکه جهت جرب مجرّب است و جمیع اجزای او جهت التیام جراحات مفید. (تحفهء حکیم مؤمن).

لوعریا.

[] (اِ) به یونانی حندقوقای بری و به عبرانی میسین است. (فهرست مخزن الادویه). حکیم مؤمن در تحفه لوطوس اغریا را به این معنی آورده است.

لوعمی.

[] (اِخ) (نه قوم من) اسمی است که به امر الهی به پسر دومین هوشع نبی داده شد. مفادش آنکه خدا اسرائیل را رد کرده و مجدداً قبول فرموده است (هوشع 1:9 و 10 و 2:23). (قاموس کتاب مقدس).

لوعة.

[لَ عَ] (ع مص) لوع. سوختن دوستی دل کسی را. بیمار ساختن. || ناشکیبائی و بی آرامی کردن و یا بیمار شدن. (منتهی الارب).

لوغ.

[لَ] (ع مص) در دهان گردانیدن، پس انداختن چیزی را. || درپیوستن به کسی و لازم گرفتن او را. (منتهی الارب).

لوغ.

(اِ) بام غلطان. (فرهنگ نعمة الله).

لوغ.

(اِمص) لوغیدن. دوشیدن بود به عبارت (به زبان) ماوراءالنهر. (فرهنگ اسدی چ پاول هورن). و در نسخهء خطی همین فرهنگ که نزد من است و متعلق به مرحوم محمدباقر میمندی خسروی بوده مینویسد: لوغ و لوغیدن دوشیدن و آشامیدن بود به زبان ماوراءالنهر و در برهان قاطع برآشامیدن «و ریختن» هم اضافه می کند و در فرهنگ شعوری و سروری مینویسد: «و می لوغد یعنی می آشامد» و فرهنگ سروری میگوید در مؤید و فرهنگ و زفانگویا، به معنی آشامنده و دوشنده نیز آمده و معنی اخیر را برهان نیز دارد و در فرهنگ نعمة الله اضافه می کند: طام یواغی، یعنی شول طشدر که دُرّ طاملر او زرنده طپرغن دُز ایدرلر و شاهد در فرهنگها عموماً به تقلید فرهنگ اسدی شعر منجیک است :
من ز هجای تو باز گشت [ بود ] نخواهم
تات فلک جان و خواسته نکند لوغ.
ولی من نمیدانم این کلمه در این شعر چگونه معنی دوشیدن یا آشامیدن میدهد!؟

لوغانیدن.

[دَ] (مص) دوشانیدن. (آنندراج). رجوع به لوغ شود.

لوغر.

[] (اِخ) ناحیتی است از خزران، مردمان آن جنگی و با سلاح بسیار. (حدود العالم).

لوغس.

[غُ] (معرب، اِ)(1) در یونانی به معنی عقل. در فلسفهء افلاطون، خدا که منبع مثل است. در فلسفهء افلاطونیان جدید، یکی از مظاهر الوهیت. در فلسفهء مسیحی، کلمهء خدا و شخص دوم تثلیث.
(1) - Logos.

لوغس.

[] (اِ) خیزران(1).
(1) - Osier.

لوغندگی.

[غَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لوغنده. دوشندگی.

لوغنده.

[غَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لوغیدن. دوشنده و آشامنده.

لوغو.

(اِخ) شهری به اندلس. مدینة لوغو و هی من زمن الرومانیین و لهاسور لایزال قائماً و علیه ابراج کثیرة و قد استولی علی هذه البلدة العرب، فیما استولوا علیه. (الحلل السندسیة ج2 ص59).

لوغیا.

(معرب، اِ)(1) کلمهء یونانی، علم منطق. (مفاتیح).
(1) - Logia.

لوغیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لوغیده به معنی دوشیده و آشامیده و ریخته.

لوغیدن.

[دَ] (مص) دوشیدن و آشامیدن و ریختن. (برهان). دوشیدن به عبارت ماوراءالنهر. (لغت نامهء اسدی). و لوغ کردن به معنی دوشیدن. و رجوع به لوغ شود.

لوغیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لوغیدن.

لوغیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لوغیدن.

لوف.

[لَ] (ع ص، اِ) نامرغوب از طعام و علف. (منتهی الارب). || نوعی از گلیم. (مهذب الاسماء).

لوف.

[لَ] (ع مص) خوردن یا خائیدن طعام. || گیاه خشک خوردن شتران. (منتهی الارب).

لوف.

(ع اِ) پیلگوش. گیاهی است و در مصر بسیار روید. چون لوف را با شراب آشامند محرک باه بود و اگر بیخ وی در بدن مالند افعی نگزد و از خوردن لوف خلط غلیظ زاید. آذان الفیل. (بحر الجواهر). دوائی است که آن را به فارسی پیل گوش و به عربی خبزالقرود گویند و آن دو نوع است: کبیر و صغیر. کبیر را به عربی شجرة التنّین خوانند و آن رستنی باشد که بیخ آن بهق و کلف را نافع است و آن را اصل اللوف میگویند. (برهان). خبزالقرود(1). صراخة. فیلگوش که گیاهی است بیخش را که همچو پیاز دشتی باشد صراخة نامند، بدان جهت که در روز مهرجان آن را آوازی باشد. گویند هرکه آوازش را بشنود در آن سال بمیرد. بوئیدن گل پژمردهء آن مسقط جنین است و خوردن بیخ آن مدر و منعظ و مولد منی و محرک باه و طلای بیخ سائیدهء آن با روغن بهترین ادویهء جذام است و جذام را بجای خود موقوف دارد. (منتهی الارب).
حکیم مؤمن در تحفه گوید: لغت عربی است و به فارسی فیل گوش نامند و سه قسم می باشد، یکی بزرگ و لوف الحیه گویند، چه ساق او مانند مار ابلق است و برگش شبیه به لبلاب کبیر و با رنگهای مختلف و شاخهای او مانند عصا و ساق او سطبر و مرقش و ثمرش مانند خوشه و در ابتدا سفید می باشد و بعد از رسیدن زرد می شود، و بیخش مانند بلبوس و منبتش اماکن نمناک سایه دار. در آخر دوم گرم و خشک و مخرج اخلاط غلیظهء لزجه و ملطف آن و مفتح سدد و به غایت جالی و مدرّ بول و حصاة و بیخش جهت نفس الانتصاب و با عسل جهت عسر بول و با شراب جهت تحریک باه و ضماد او بهترین ادویهء سرطان و نواصیر الانف و جهت تنقیهء جراحات متعفن و زخمهای تازه مفید خصوصاً برگ و ثمر او و عصارهء لوف جهت رفع بیاض چشم که از قرحه به هم رسیده باشد قوی الاثر و شیاف او جهت نواصیر و حمول او جهت اخراج جنین و پختهء او جهت شقاق مزمن و رفع آثار و آب خوشهء تازهء او با روغن زیتون مسکن درد گوش است. و بوئیدن گل او مسقط جنین و طلای آب ریشهء او با روغن زیتون مسکن درد گوش است و طلای آب ریشهء او بر بدن باعث منع نزدیکی هوام خصوصاً افعی. و مضر جگر و مصلحش صمغ و شربتش یک درهم و بدلش افسنتین است. و شرب سی عدد دانهء او با سرکه در اسقاط جنین و مشیمه بی عدیل. و محمد بن احمد گوید که چون بیخ خشک لوف را با آرد گندم و روغن کنجد و نمک خمیر مایهء نان کرده هر روز هفت مثقال تناول نمایند، در رفع بواسیر ظاهری و باطنی مجرب است و قسم ثانی لوف را برگ کوچک و بی الوان مختلفه و ساقش به قدر شبری و بنفش می باشد و ثمرش مانند قسم اول و او را لوف الجعد و فیل گوش نامند. حرارت او کمتر از اول و از آن خشک تر است و بیخ او قوی ترین اجزا و با تقطیع قوی و جهت سینه و تنقیهء آن و ضماد او با سرگین گاو جهت نقرس مفید و در سایر افعال مانند لوف الکبیر است. و چون بیخ تازهء او را در روغن مغز زردآلو بجوشانند تا سوخته شود ضمادش مسقط دانهء بواسیر است. و قسم ثالث را لوف الصغیر نامند و او بسیار کوچکتر از دو قسم کبیر اوست و برگ و گل او شبیه بان و بیخش به قدر زیتونی و قوی الحرارت قریب به درجهء چهارم و محرق و لذاع و قوی تر از سایر اقسام و طلای او قاطع دانهء بواسیر و ثآلیل و برندهء گوشت فاسد و صحیح و طلای روغن زیتون که ثمر و بیخ او را سائیده در آن جوشانیده باشند بهترین ادویهء جذام، و با روغن بنفشه در رفع شوکه مجرب دانسته اند - انتهی.
ابوریحان در صیدنه آرد: رنگ نبات لوف سبز بود و منبت او بیشتر کوهها باشد و نبات او بر روی زمین گسترده باشد و جعد بود و او را در میانه خفجه ای باشد به سان نی و بر سر آن خفجه میوه بود و مشابه عنصل او را بیخی باشد. ابوالخیر گوید: بیخ لوف افراشته بود یعنی راست و هموار بود همچنانکه شلغم را بخورند او را نیز خورند و طعم او در بعض مواضع تیزتر باشد. رازی گوید: او را فیلگوش گویند. کندی گوید: یکی از امرای روم حکایت کرد که در بلاد روم نانی سیاه به ما میدادند و طعم او خوش نبود و بدین دو سبب خوردن او بر خاطر گران می آمد و تدبیری می جستم که تغییری در طعم او بشود، ناگاه در جزیره ای چشم من بر گیاهی افتاد که بیخ او به پیاز مشابهت داشت و برگ او به برگ چغندر. آن را بگرفتم و با آرد به هم بسرشتم و نان پختم. رنگ سیاه به سفیدی مبدل شد و کراهت طعم از او برفت و خوش طعم شد. و گفت: بعد از مدتی به شام رسیدم. آن گیاه را دیدم که اهل شام او را به لوف تعریف میکردند و معتاد اهل شام آن بود که او را تربیت کنند و در بعضی از مایعات بپرورند و قدری از آن در پیالها کرده بر سفره حاضر کنند. و در کتاب خسایش (؟) آورده است که برگ لوف به برگ لپه (؟) ماند به درازی و بر وی نقطه های سفید و سیاه بود و شاخهای نبات او مقدار دو گز ببالد و بر وی نیز نقطه های مختلف بود و سطبری شاخ او به قدر انگشت بود و بر سر نبات او خوشه ها باشد و رنگ میوهء او در ابتدا سفید بود و چون برسد زرد شود و چون به دهن رسد زبان را بسوزد و بیخ او مستدیر بود و بر روی پوستها باشد و منبت او جایی باشد که آفتاب بر وی نتابد و در موضعی که هوای او سرد و تر باشد و در شورستانها هم بود. او گوید: گرم و خشک است در دوم، سده بگشاید و اخلاط غلیظ لزج را پزد و در این قوة به حد اعتدال بود. طبع را بر دفع اخلاط غلیظ منعوته کند مثانه و گرده را پاک کند و قوت باه بیفزاید و بواسیر را نافع بود. کلف و بهق و انواع امراض جلد را سود دارد. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان).
صاحب اختیارات بدیعی گوید: به پارسی پیلگوش خوانند و آن سه نوع است، نوعی را به یونانی دارقیطی(2) گویند و معنی آن لوف الحیة بود و لوف السبط و آن لوف الکبیر است و یک نوع را به یونانی ارن(3) خوانند و نیز بربری ارنی(4) و به زبان اندلس صاره و لوف الصغیر و آن را لوف الجعدا گویند و نوع سوم به یونانی الریصادن خوانند و آن ضرمس است و اهل مصر آن را دویره خوانند و لوف الجعدا سخن بود از سبط و لوف السبط ارضیه در وی بیشتر بود و بزرگتر از جعد بود و طبیعت آن گرم و خشک بود در آخر درجهء اول و جعد در درجهء دوم و مفتح سده بود و مقطع اخلاط غلیظ لزج، مقطعی معتدل و بیخ آن کلف و بهق و نمش زایل کند چون با عسل طلا کنند، و با شراب شفاق را نافع بود و آنچه از سرما بود و ورق وی جراحت بد را نیکو بود و اگر از بیخ وی در بدن بمالد افعی وی را نگزد و ثمر وی بچه بیندازد، چون مقداری حب از آن با سرکه ممزوج بیاشامند و از خوردن وی خلطی غلیظ متولد شود.
ضریر انطاکی در تذکره آرد: یسمی الفیلجوش و الکبر و الجعدة و هو ینبت و یستنبت و یبلغ نحو شبر و ثمره مستطیل محشو کاللیف و فیه حدة و مرارة یسیرة و منه سبط و خشن وله ورق کاللباب حار یابس فی آخر الثانیة یخرج الاخلاط الغلیظة اللزجة و یفتح السدد شرباً و یجلو الاَثار کالبرص طلاء یطرد الهوام حتی الدلک به و هو یضر الکبد و یصلحه الصمغ و شربته واحد و بدله الافسنتین.
(1) - Arum Serpentaire. (2) - ن ل: دارقیطس.
(3) - ن ل: لارن اپیدی.
(4) - ن ل: انزنی.

لوفا.

(اِ)(1) خیری. عَلقم. حَنظل. قثاءالحمار. قنطوریون. داروئی است که آن را قنطوریون خوانند. خوردن آن زنان را بچهء مرده از شکم برآرد و بعضی گویند نوعی از حی العالم است. (برهان). به عبرانی حی العالم است و نزد بعضی قنطوریون صغیر است. (تحفهء حکیم مؤمن). صاحب منهاج گوید: قنطوریون باریک است. صاحب جامع گوید: نوعی از حی العالم است که آن را آذان القیث گویند. (اختیارات بدیعی). حی العالم. (تذکرهء ضریر انطاکی).
(1) - La giroflee. Elaterium, Coloquinte.

لوفاقینس.

[] (معرب، اِ) فالنجیقن. (از تحفهء حکیم مؤمن). در فهرست مخزن الادویه لوقاقینس آمده و معنی آن را قالنجیقن دانسته است.

لوفانین.

(اِ) حرف ابیض. رجوع به لوقابین شود.

لوفاین.

[] (معرب، اِ) به یونانی شکوفهء حماحم است. (فهرست مخزن الادویه)(1).
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن لوقاین آمده و گوید: شکوفهء حماماست.

لوف الجعد.

[فُلْ جَ] (ع اِ مرکب)لوف الصغیر. (از تحفهء حکیم مؤمن)(1).
(1) - Arum dracunculus. Arum Serpentaire.

لوف الحیة.

[فُلْ حَیْ یَ] (ع اِ مرکب)لوف الکبیر. لوف السبط. (تحفهء حکیم مؤمن). شجرة التنین(1). لوف مستطیل.
(1) - Arum crepa.

لوف السبط.

[فُسْ سُ / سَ] (ع اِ مرکب)لوف الکبیر. لوف الحیة. صاحب اختیارات بدیعی گوید: لوف الکبیر است و یک نوع را به یونانی لارن اپیدی و بربری انزفی و به زبان اهل اندلیس صاره و آن لوف الصغیر است و آن را لوف الجعد خوانند و نوع سیم را به یونانی دریصارن خوانند و آن سرلیس است و اهل مصر آن را دویره خوانند و لوف الجعد اسخن بود. از سبط و لوف السبط ارضیه در وی بیشتر بود و مقطع اخلاط غلیظ لزج بود. مقطعی معتدل بود و بیخ وی کلف و بهق و نمش را زایل گرداند و چون با عسل طلا کنند و با شراب شفاق را که از سرما بود سود دهد و ورق وی جراحتهای بد را سودمند بود و رَبْوْ کهن را نافع بود و چون با شراب بیاشامند محرک باه بود. و اگر بیخ وی در بدن مالند افعی نگزد و ثمرهء وی چون مقدار سی حب با شیر بیاشامند بچه بیندازد و در خوردن وی خلطی متولد شود.

لوف الصغیر.

[فُصْ صَ] (ع اِ مرکب)صارة(1) خبزالقرود. آذان الفیل. پیلقوش. پیلگوش. فیل گوش. رجل العجل.
(1) - Arum.

لوف الکبیر.

[فُلْ کَ] (ع اِ مرکب)لوف الحیة. شجرة التنین. لوف السبط(1).
(1) - Lrand Arum, Arum dracunculus.

لوفردیس.

[فَ] (معرب، اِ) به لغت یونانی حجر قبطی باشد و آن سنگی است مصری به غایت سست و در آب زود حل شود. گویند گازران مصر کتان را بدان شویند. دملها و ریشها را نافع است. (برهان). حجر قبطی است. (تحفهء حکیم مؤمن). حجر مصری یستعمل القصارون فی تبییض الثیاب. سنگی است که گازران در سپید کردن جامه به کار برند و از مصر آرند.

لو فرض.

[لَ فُ رِ] (ع جمله فعلیه) بگیریم. فرضاً گرفتیم. سَلمنا. اگر بگیریم. اگر فرض شود. گیرم.

لوفة.

[فَ] (ع اِ) یکی لوف. رجوع به لوف شود.

لوفی.

[فا] (ع اِ) گیاهی است شبیه به گیاه حی العالم یا نوعی از آن. محرب است جهت اسهال کهنه. (منتهی الارب). و رجوع به لوفا شود.

لوفیون.

(اِ) گیاه حضض و به فارسی فیل زهره نامند. (تحفهء حکیم مؤمن). الحضض. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لوق.

[لَ] (ع مص) نرم گردانیدن طعام به روغن. || بر چشم کسی زدن. || نیکو ساختن سیاهی دوات را. || قرار نگرفتن کسی در جائی. (منتهی الارب).

لوق.

[لَ وَ] (ع مص) گول گردیدن. (منتهی الارب).

لوقا.

(اِخ)(1) یکی از حواریین عیسی. (المدهش ابی الفرج ابن جوزی). مصنف یکی از اناجیل اربعه. صاحب انجیل لوقا. در قاموس مقدس آمده: مصنف یکی از اناجیل و بعید نیست که این همان لوقا باشد که پولس او را طبیب محبوب مینامد و از اهل ختنه اش امتیاز میدهد. (کولسیان 4:11 و 14). مصنف انجیلی که به اسم او مسمی است و مصنف کتاب اعمال حواریون نیز اوست و در اغلب سفرهائی که در کتاب اعمال مذکور است با پولس همدست و همقدم میبود لهذا لفظ رفتیم در اعمال رسولان 16:11، اول کلمه ای است که دلالت میکند بدینکه او در سفر ترواس و سفر اول مکادونیه با پولس مصاحب بوده. پس از اینکه به فیلیپی رسیدند مفارقت موقتی در میان ایشان اتفاق افتاد. ولی باز در هنگامی که پولس به عزم اورشلیم به کشتی می نشست، هر دو مجدداً در فیلیپی با هم مصاحبت داشتند و از آن وقت به بعد در کارها و سفرهای دریا و مصائب دیگر تا انتهای محبوسی اول پولس در رومیه با او مصاحبت میکرد. (اعمال رسولان 17: و 20:5 و 6 و 13:16 و 21:1-28 فلیمون 24: دوم تیموتاوس:11). تاریخ شخصی او پیش از مصاحبت با پولس و بعد از آن نامعلوم است یا مبنی بر روایات مجهوله و غیرمعینه است. در تحریرات خود حتی الامکان از خود ذکری نکرده و شکی نیست که او به واسطهء دانشمندی و حکم و امانت و پیشهء طبابتش برای کلیسای سلف نهایت مفید و نافع بود. علاوه بر این ترکهء ثمین و گرانبهائی که قصد از نوشته های او باشد برای جهان باقی گذارده است. (قاموس کتاب مقدس).
انجیل لوقا: گویند که این شخص انجیل خود را به هدایت پولس که مصاحب اغلب از سفرهای او بود نگاشت انظار وسیعه و عمومیت روح و موضوع او همچو حواری جلیل القدری است که به قبایل فرستاده شده. مسیح در انجیل او همچو دوست بسیار مهربان عاصیان و مخلص جهان مذکور است و چنانکه معلوم است برای تیوفلس که یکی از اشراف یونان و یا از اعیان رم بوده است نگاشته. تاریخ آن به زعم عمومی تخمیناً 63 م. است. (قاموس کتاب مقدس).
(1) - Saint Luc.

لوقا.

(اِخ) نام پدر قسطا باشد و ایشان دو حکیم بوده اند در یونان. (برهان). اینکه صاحب برهان گوید که برخی گویند قسطا کتابی است که لوقا تصنیف کرده است در احکام دین آتش پرستی و آن را قسطای لوقا خوانند، بر اساسی نیست :
هر کسی چیزی همی گوید به تیره رای خویش
تا گمان آید که او قسطایِبِن لوقاستی.
ناصرخسرو.
به قسطاسی بسنجم راز موبد
که جوسنگش بود قسطای لوقا.
خاقانی.

لوقاب.

(اِ) دیگ بزرگ. (آنندراج).

لوقابین.

(اِ) به لغت سریانی سپندان را گویند و آن خردل فارسی است و به عربی حب الرشاد خوانند و اسفندان سفید همان است. گویند سفوف آن برص را نافع است. (برهان). حرف ابیض است و اسپند اسپید نیز گویند. (اختیارات بدیعی). لوفانین.

لوقاین.

[] (معرب، اِ) به یونانی شکوفهء حماما است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به لوفاین شود.

لوقباس.

(معرب، اِ) به یونانی نوعی از سرو است. (فهرست مخزن الادویه)(1).
(1) - صاحب تحفه این لغت را لوقیاس با یاء حطی ضبط کرده است.

لوقردیس.

[قَ] (معرب، اِ) رجوع به لوفردیس شود.

لوقس.

[قِ] (معرب، ص) به لغت یونانی به معنی سپید است و ابیض که در مقابل سیاه باشد. (از برهان).

لوققطنن.

[قُ طُ نُ] (معرب، اِ)(1) نوعی خانق الذئب.
(1) - Lycoctonon.

لوقن.

[لَ قَ] (ع اِ) پائین شکم. (آنندراج).

لوقوبا.

(اِ) عقرب بحری است. (تحفهء حکیم مؤمن)(1).
(1) - در یک نسخهء خطی تحفهء حکیم مؤمن لوقویا (به یای حطی) آمده است.

لوقوقون.

(معرب، اِ) ظاهراً مصحف لوتوقون باشد.

لوقوما.

(معرب، اِ) نوعی از قروح چشم(1).
(1) - Lucoma.

لوقویون.

(معرب، اِ) خیری(1).
(1) - La giroflee.

لوقة.

[قَ] (ع اِ) پارهء مسکه. مسکه. || مسکهء با خرمای تر آمیخته. || روغن با خرمای تر آمیخته. (منتهی الارب). || روغن تازه.

لوقة.

[لَ قَ] (ع اِ) ساعت. (منتهی الارب).

لوقیا.

(اِخ)(1) ناحیهء قدیم آسیای صغیر بین کاریه و پامفیلیه.
(1) - La Lycie.

لوقیاس.

(معرب، اِ) به یونانی نوعی از سرو است و به طریق و حُنین حرف ابیض دانسته اند. (تحفهء حکیم مؤمن)(1).
(1) - در فهرست مخزن الادویه لوقباس با بای یک نقطه ضبط است.

لوقیامات.

(اِخ) شهر کوچکی است (در ولایت ارمن) و در او باغستان و میوه بسیار باشد و هوائی در غایت خوبی. حقوق دیوانیش 16600 دینار است. (از نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص101).

لوقیس.

(اِخ)(1) نام حکیمی از مفسرین کتب حکمای قدیم.
.(فلوگل)
(1) - Lycus.

لوقیون.

(معرب، اِ) فیلزهرج. (بحرالجواهر) (اختیارات بدیعی). این کلمه از لوسیون(1) گرفته شده است. (گااوبا). و رجوع به دیوخار شود. حضض. به لغت سریانی به معنی فیل زهرج است که درخت حضض باشد و ثمر آن مانند فلفل است و حضض عصارهء آن بود، درد سپرز و یرقان را نافع است. (برهان).
(1) - Lycium.

لوقیون ترکمانی.

[نِ تُ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) کام تیغ.
(1) - Lycium reomanicum.

لوک.

(ص) لُک. اَشل. اقطع :
ز آسمان هنر درآمد جم
بازشد لوک و لنگ دیو رجیم.
ابوحنیفهء اسکافی.
در چنین بند لنگ مانده و لوک
در چنین سمج کور گشته و کر.مسعودسعد.
-لنگ و لوک.؛ رجوع به لنگ و لوک و به لک شود :
هر بلندی که لنگ و لوک شده ست
از پس و پیش آن قبول و دبور.
مسعودسعد.
ما را بهشت نباید با جمعی لنگ و لوک و درویش. (اسرار التوحید چ بهمنیار ص171).
لنگ و لوک و چفته شکل و بی ادب
سوی او می غیژ و او را می طلب.مولوی.
|| کسی را گویند که با هر دو زانو و کفهای دست راه برود. (برهان). آنکه به زانو و دست راه رود به طور اطفال از شدت ضعف و سستی. (غیاث). || هر چیز حقیر و زبون. (برهان). عاجز و زبون. (غیاث) : پیل کوه شکن را یارای آن نه که در گذرگاه مور لوک به رعنایی تواند خرامید و شیر دهن بسته را زهرهء آن نه که در قفس آهوی لنگ خنده تواند کرد. (اعجاز خسروی امیرخسرو از جهانگیری).
در این خرابه من آن بی زبان بی نانم
که بخش خویش بهر مست لنگ و لوک آرم
گشوده ام به سخا این دو دست کوته پوچ
که چرخ را خود از این رشک در خدوک آرم.
مسیح کاشی.
|| (اِ) نوعی از شتر کم موی بارکش. (برهان). قسمی از شتر باشد و آن معروف است. (جهانگیری) :
روی همچو لوکان سر اندر هوا
کف از لب فشانان بگو تا کجا.
کمال اسماعیل.
در الخی شاه اسب گروک دبو
در قافله نیز اشتر لوک دبو
آن اشتر لوک و اسب گروک منم
این در به امید میزنم بوک دبو.بندار رازی.
عجب نبود گرانبار ار فرولغزد به آب و گل
که بختی لوک گردد چون گذر باشد به پلوانش.
امیرخسرو.
سبک باری گزین تا سهل دانی از جبل پری
که بختی لوک گردد چون گذر باشد به پلوانش.
امیرخسرو.
رهروان ره حق بارکش و مست چو لوک
ما در این ره همه را قافله سالار سلوک.
مظفر کرمانی.
مثل شتر لوک یا لک؛ مانند شتری که لوک باشد. || در تداول مردم خراسان (گناباد) شتر نر. || به لغت اهل سیستان به معنی عشقه باشد و آن گیاهی است که بر درخت پیچد. مهربانک. داردوست. پیچک. عشق پیچان. || دوغی را گویند که کردان بجوشانند تا قروت شود. (برهان).

لوک.

[لَ] (ع مص) خائیدن. (منتهی الارب) (زوزنی) (بحر الجواهر). نرم نرم خائیدن. || خائیدن اسب لگام را. || در پوستین مردم افتادن. یقال: هو یلوک اعراضهم؛ ای یقع فیهم. (منتهی الارب).

لوک.

(سانسکریت، اِ)(1) المجمع و المحفل یسمی لوک. ج، لوکات. رجوع به ماللهند بیرونی ص29، 85، 114، 155، 166 و 331 شود.
(1) - Loka.

لوک.

(اِخ)(1) لوقا. نام یکی از مؤلفین اناجیل اربعه مولد انطاکیه. وفات حدود سال 70 م. ذکران وی 18 اکتبر. و رجوع به لوقا شود.
(1) - Luc.

لوکا.

(اِخ)(1) پُل. سیاح و باستان شناس فرانسوی، مولد روئن (1664-1737 م.). عتیقه شناس دربار لوئی چهاردهم.
(1) - Lucas.

لوکات.

(اِ) جِ لوک. رجوع به لوک شود. (ماللهند بیرونی).

لوکادیا.

[لُ] (اِخ)(1) یکی از جزائر هفتگانهء اپونیا و قسمتی از یونان قدیم. امروز آن را سَن مُر نامند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص503).
(1) - Leucade.

لوکاس.

[لُ] (اِخ)(1) نام غیبگوئی به عهد خشایارشا پادشاه هخامنشی. رجوع به ایران باستان ج1 ص743 شود.
(1) - Leucase.

لوکالوک.

(سانسکریت، اِ) تفسیره لامجمع: و وراء بحر الماء العذاب لوکالوک و تفسیره لامجمع، ای التی لا عمارة فیها و لا انیس. رجوع به ماللهند بیرونی ص118، 125، 142 و 143 شود.

لوکان.

(نف) آنکه به زانو و دست راه رونده باشد. (غیاث).

لو کان و لابد.

[لَ نَ وَ بُدد] (ع جمله فعلیه) اگر بود و ناچار.

لوکانی.

(اِخ)(1) نام قسمتی از ایتالیا به عهد باستان در جنوب کامپانی. شهری سی باریس نام بر آنجا، به سال 510 ق.م. خراب شد. (ایران باستان ج3 ص2324).
(1) - Lucanie.

لوکانی.

(اِ) اُرْجوحَة(1). غَناوَه. نَرُموره. (زمخشری).
(1) - Balancoire.

لوکانیان.

(اِخ) مردم لوکانی، ناحیتی به ایتالیای قدیم. و رجوع به لوکانی شود. (ایران باستان ج2 ص 1917).

لوکپال.

[کَ] (سانسکریت، اِ) حفظة العالم و اهله. رجوع به ماللهند بیرونی ص123 شود.

لوکترا.

[لُ] (اِخ)(1) یکی از بلاد یونان قدیم در ناحیهء بئوسیا. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ ص503).
(1) - Leuctra.

لوکچه.

[چَ / چِ] (اِ) میوهء کُنار. میوهء سدر. نَبقه.

لوکر.

[لَ کَ] (اِخ) نام شهری است از هندوستان. (برهان). شهری است در هند. (حاشیهء لغت نامه اسدی نخجوانی) :
می شنیدم که میر ماضی را
مطربی بود والی لوکر.
مسعودسعد.
چگونه کرد مر آن دلهرای بی دین را
نشانش چون کند از نار پیش در لوکر (کذا).
عنصری.(1)
نام شهری است به افغانستان و ابوالحسن علی بن محمد غزالی لوکری کرد از اهل این شهر است. || قریهء بزرگی است بر ساحل نهر مرو در نزدیکی پنجده مقابل ده دیگری به نام برکدز، لوکر شرقی و برکدز غربی نهر باشد. یاقوت گوید که از آن جز مناره ای برپا نیست و ویرانه های بسیار دلالت کند که آنجا روزگاری شهری بوده است و آن را به سال 616 ه . ق. دیدم که به سبب گذر لشکریان ویران گشته بود چه بر راه هرات و پنج ده از مرو واقع است. (از معجم البلدان).
(1) - در لغت نامهء اسدی چ اقبال لوگر ضبط است به همین معنی و با همین شاهد. و ظاهراً آنکه در هند قدیم و افغانستان واقع است لوگر و آنکه در کنار نهر مرو بوده است بوکر است.

لوکرد.

[] (اِخ) نام قبادبن فیروز پدر انوشیروان پادشاه ساسانی. (تاریخ گزیده ص114).

لوکرس.

[رِ] (اِخ)(1) شاعر لاتن، مولد رم (تولد حدود 53 و وفات حدود 98 م.).
(1) - Lucrece.

لوکرس برژیا.

[رِ بُ] (اِخ)(1) رجوع به برژیا شود.
(1) - Lucrece Borgia.

لوکرسیوس.

[رِ] (اِخ) یکی از پاتریسیوس های روم بود که در غیاب تارکی نیوس دوم بر روم حکومت کرد و مردم را بر ضد وی برانگیخت و سرانجام تارکی نیوس را خلع کرد و سلطنت را برانداخت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص523).

لوکری.

[لَ کَ] (ص نسبی) منسوب است به لوکر که دهی است بین پنجدیه و برکدیز و فع خراب است. (سمعانی).

لوکری.

[لَ کَ] (اِخ) رجوع به ابوالحسن علی بن محمد الغزالی اللوکری شود.

لوکری.

[] (اِخ) رجوع به لکرس شود. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص503).

لوکریان.

[] (اِخ) مردم لکرید(1)، ناحیتی از یونان قدیم. (ایران باستان ج3 ص1976).
(1) - Locride.

لوکزامبورگ.

(اِخ)(1) (مملکت...) منطقهء قدیم کنفدراسیون ژرمانی (1815-1866 م.). گیوم سوم در سال 1890 بدون برجای گذاردن وارث ذکور درگذشت و تاج امپراطوری لوکزامبورگ به دست آدلف ناسو افتاد. در سال 1830 م. قسمت غربی لوکزامبورگ با بلژیک متحد شد. امروزه لوکزامبورگ، قلمرو بزرگی را تشکیل میدهد که 2585هزار گز مساحت و 285هزار تن سکنه دارد و در میان آلمان، بلژیک و فرانسه واقع و کرسی آن لوکزامبورگ است. لوکزامبورگ در 1867 م. قائم شد و در 1919 تجزیه گشت و در 1940 تا 1944 م. تحت اشغال کشور آلمان بود. زبان مردم آن لهجهء ژرمانی، آلمانی و فرانسه است.
]. Ksanbour ]
(1) - Luxembourg

لوکزامبورگ.

(اِخ)(1) نام شهری پایتخت منطقهء لوکزامبورگ. دارای 63660 تن سکنه.
]. Ksanbour ]
(1) - Luxembourg

لوکزامبورگ.

(اِخ)(1) (پاله دو...) نام قصری در پاریس که برای ماری دومدیسی از سال 1615 تا سال 1620 م. ساخته شد.
]. Ksanbour ]
(1) - Luxembourg

لوکزامبورگ.

(اِخ)(1) فرانسوا - هانری دوک دو. مارشال فرانسوی، مولد پاریس، فرزند بوت ویل (1628-1695 م.).
]. Ksanbour ]
(1) - Luxembourg

لوکزامبورگ بلژ.

[بِ] (اِخ)(1) ناحیتی از بلژیک. دارای 4418هزار گز مربع مساحت و 223500 تن سکنه. کرسی آن آرلن است.
(1) - Luxembourg Belge.

لوکس.

(فرانسوی، اِ)(1) تجمل و زیبائی بسیار در لباس، اشیاء منزل و غیره. || (ص) عالی. فاخر. زیبا.
(1) - Luxe.

لوکشور.

(اِ) به اعتقاد شاکمونی و تناسخیه وجودی باشد که هرگز فانی نشود و ارواح کامله را از قید صور ناقصهء حیوانی خلاصی دهد و به مرتبهء انسانی رساند. (برهان).

لوککال.

[کَ] (سانسکریت، اِ) تاریخ جمهور. رجوع به ماللهند بیرونی ص206 شود.

لوکک کال.

[کَ] (سانسکریت، اِ) تاریخ الجماعة. رجوع به ماللهند بیرونی ص207 و 229 شود.

لوکلایه.

[یَ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان واقع در سه هزارگزی باختر لنگرود و سه هزارگزی شمال شوسهء لنگرود به لاهیجان. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 313 تن سکنه. آب آن از استخر محلی. محصول آنجا برنج، ابریشم، کنف و صیفی. شغل اهالی زراعت و حصیر و پارچهء نخی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لوکنر.

[نِ] (اِخ)(1) (نیکلا) مارشال فرانسه، مولد شام (پالاتینا) (1722-1792 م.).
]. ner ]
(1) - Luckner

لوکنو.

[نُ] (اِخ)(1) لاکنو. شهری از هندوستان کرسی ایالت اوذه(2). دارای 387هزار تن سکنه است. رجوع به لکنهر شود.
(1) - Lucknow.
(2) - Aoudh.

لوک و لنگ.

[کُ لَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) رجوع به لنگ و لوک، لوک، و لنگ شود :
ز آسمان هنر درآمد جم
باز شد لوک و لنگ دیو رجیم.
ابوحنیفهء اسکافی.

لوکوموتیو.

[لُ کُ مُ وْ] (فرانسوی، اِ)رجوع به لکمتیو شود.

لوکه.

[کَ / کِ] (اِ) مطلق آرد را گویند، خواه آرد گندم باشد و خواه آرد غیر گندم. || آردی را نیز گویند که گندم و نخود و آنچه از آن آرد کرده باشند بریان کرده باشند. (برهان). آرد. پِسْت. (جهانگیری) :
من که مهر تو از خدا خواهم
کاروان کرنج و لوکهء قند
تا کیم دفع عشوه خواهی داد
چند از این انتظار آخر چند.
کمال اسماعیل.
|| پنبه که پنبه دانه از او جدا کرده باشند و هنوز حلاجی نشده باشد. || آواز گربه. || نالهء سگ. (برهان). زوزه.

لوکه کشیدن.

[کَ / کِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) ناله کردن سگ و گربه و مانند آن.

لوکیانوس.

(اِخ) قیصر روم. رجوع به لوثیوس ارلیوس وروس کمدوس شود. (ایران باستان ج3 ص2589).

لوکیدن.

[دَ] (مص) غیژیدن. کون خیزه کردن. درشت و ناهموار رفتن. (جهانگیری). خزیدن. درشت و ناهموار به راه رفتن. با زانو و کف دست و نشسته به راه رفتن طفلان را نیز گویند. (برهان).

لوکیوس.

(اِخ) یکی از منسوبان پولس است. (رسالهء رومیان 16:21) و در تقلید وارد است که او اسقف کنخریا و دور نیست که همان خود لوکیوس 2 باشد که شخصی قیروانی و یکی از معلمین انطاکیه بود (اعمال رسولان 13:1). (قاموس کتاب مقدس).

لوگر.

(فرانسوی، اِ)(1) کلمهء فرانسه به معنی سفینهء کوچکی خاص سیر در سواحل.
(1) - Lougre.

لوگر.

[لَ گَ] (اِخ) شهری به هند :
چگونه کرد مر آن دلهرای بی دین را
نشانش چون کند از باز پیش در لوگر.
عنصری.
|| ناحیتی به افغانستان. رجوع به لوکر شود.

لوگر.

[لَ گَ] (اِخ) (رودخانه ...) نام رودی است که نزدیک قصبهء پروان از آبادی های نزدیک به غزنین سرچشمه دارد. (از تاریخ مغول تألیف اقبال ص61).

لول.

(اِمص) اسم از لولیدن. رجوع به لولیدن شود.

لول.

(ص) طافح. مست مست: مست لول؛ شوله مست. سیاه مست. مست طافح. سخت مست.

لول.

(اِ) لوله (در تفنگ)(1).
-دو لول؛ دارای دو لوله(2).
-یک لول؛ دارای یک لوله.
|| در اصطلاح تریاکی ها، لوله: یک لول یا دو لول تریاک؛ یک یا دو لوله تریاک. || لولهء ابریز. (غیاث).
(1) - Canon.
(2) - Fusil a deux canons.

لول.

(ص) بی شرم و بی حیا را گویند و لولی که قحبه و فاحشه باشد منسوب به آن است. (برهان). لور. (جهانگیری) :
گر همی گوییم لول و ور نمی گوئیم گول
چون کلنده بر لب دولیم و تکتک میزنیم.
مولوی.
|| (اِ) بی شرمی. بیحیائی. (از غیاث).

لول.

(اِ) رجوع به لور شود. (گااوبا).

لولا.

[لَ / لُ] (اِ)(1) لولب آهنی که وسیلهء اتصال لنگرهای در به چهارچوب و گشاد و بند در است.
-لولای توهمی؛ نوعی از لولا که جفتها از یکدیگر جدا نگردند.
-لولای چاکدار؛ نوعی لولا که دو قسمت متحرک آن از یکدیگر جدا گردد. مقابل لولای درنیا و لولای توهمی.
-لولای درنیا؛ نوعی از لولا که دو قسمت متحرک آن از یکدیگر جدا نشود.
(1) - Charniere. Vis. Fiche a bouton.

لولا.

[لَ / لُو] (هندی، اِ) به هندی سپستان است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لولا.

[لَ / لُو] (اِ) غلیواج باشد و آن را خاد و زغن نیز گویند. (جهانگیری).

لولا.

[لَ] (ع ق مرکب) (از: لو، اگر + لا، نه) اگرنه. (ترجمان القرآن جرجانی): ولولا؛ اینکه. و اگرنه اینکه: لولا اجتبیتها؛ چرا فراننهادی آن را از خویشتن. (ترجمان القرآن جرجانی).

لولاء .

[لَ] (ع اِ) سختی. || گزند. (منتهی الارب).

لولائی.

[لَ / لُو] (ص نسبی) منسوب به لولا. || لولافروش. آنکه لولا فروشد.

لولارد.

[لَ] (اِخ) بانی مذهبی در قرن چهاردهم میلادی در انگلستان. گویند در فلمنک بزاده و در آلمان آغاز نشر مذهب خویش کرده است و بیست هزار کس بدو گرویده اند. وی اکثر آئین ها را رد و انکار کرده است، پس از محکومیت به اعدام از طرف محکمه انقلابی (انکیزیسیون) در 1322 م. در قولونیه (کلنی) به آتش سوخته شد.

لولافروش.

[لَ / لُو فُ] (نف مرکب) آن که لولا فروشد. لولائی.

لولافروشی.

[لَ / لُو فُ] (حامص مرکب)عمل لولافروش. || (اِ مرکب) محل لولافروشی. مغازهء لولافروشی.

لولاک.

[لَ] (ع جمله اسمیه) (از: لو + لا + ک ضمیر) اگر نبودی تو.
- خواجهء لولاک یا سید لولاک؛ رسول اکرم صلوات الله علیه و اشاره است به حدیث قدسی که خدای تعالی خطاب به او علیه السلام فرموده است: «لولاک لما خلقت الافلاک»؛ اگر تو نبودی آسمانها نیافریدمی :
تنش محرم تخت افلاک بود
سرش صاحب تاج لولاک بود.نظامی.
ترا عز لولاک تمکین بس است
ثنای تو طه و یس بس است.سعدی.
خواجهء لولاک و سلطان رُسل
مقتدا و رهنمای جزء و کل.؟

لولاک.

[لَ / لُو] (اِ) انجیر قرمز است که در پایان فصل میرسد (در تداول گناباد خراسان).

لولاک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان کسلیان، بخش سوادکوه شهرستان شاهی، واقع در هشت هزارگزی خاوری زیرآب. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 50 تن سکنه. آب آن از چشمه و رود کسلیان. محصول آنجا برنج و غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لولاک کسلیان.

[لَ کَ سِ] (اِخ) دهی از دهستان کسلیان بخش سوادکوه شهرستان شاهی. واقع در ده هزارگزی خاوری زیرآب. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لولاگر.

[لَ / لُو گَ] (ص مرکب) لولائی. لولافروش. آن که لولا فروشد. لولاساز. آنکه لولا سازد.

لولاگری.

[لَ / لُو گَ] (حامص مرکب)عمل لولاگر.

لولان.

(نف، ق) در حال لولیدن. رجوع به لولیدن شود.

لولانج.

[لَ / لُو] (اِ) بی شک همان گولانج است که به تصحیف خوانده اند و گولانج حلوائی است. رجوع به گولانج شود. لابرلا. (آنندراج) (برهان). لولانچ. (برهان).

لولانچ.

[لَ / لُو] (اِ) لولانج. رجوع به گولانج شود. لابرلا. (برهان).

لولانک.

[نَ] (اِ) لورانک. دبهء روغن و ظرف برنجی بزرگ که روغن و امثال آن در آن کنند. لولاور. (برهان).

لولاور.

[وَ] (اِ) لولانک. (برهان) (جهانگیری). دبهء روغن و ظرف برنجی بزرگ. (برهان). لورانک.

لولای نردبان.

[لَ / لُو یِ نَ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی از لولا.

لولب.

[لَ / لُو لَ] (اِ) لولا(1). || نر و ماده ای. بند آهنین پس در. (مهذب الاسماء)(2).
(1) - Charniere. Vis. Fiche a bouton. (2) - در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء: لولو.

لولب.

[لَ لَ] (ع اِ) آب بسیار که جهت بسیاری و تنگی دهانهء کاریز وقت جریان بگردد و گردابش مانند بلبل کوزه شود. آب بسیار که جهت بسیاری و تنگی دهانهء کاریز یا ماشوره به وقت برآمدن گردان و بر صورت نایژه باشد. (منتهی الارب). || چرخشت. دستگاه عصاره کشیدن :(1) یوخذ من حبّ آلاس... فیدق و یخرج عصارته بلولب و تؤخذ العصارة و تصیر فی اناء. (ابن البیطار).
(لکلرک در ترجمهء این کلمه
(1) - Pressoir. در همین جا).

لولت.

[لو لَ] (اِخ) موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص122). دهی کوچک از دهستان بندرج بخش دودانگهء شهرستان ساری واقع در بیست هزارگزی شمال کهنه ده، کنار راه مالرو عمومی دودانگهء ساری. دارای 80 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لولخان.

[لَ لَ] (اِخ) موضعی است. (از معجم البلدان).

لول خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) لولیدن. لول زدن: میان دست و پای مردم لول میخورد؛ میلولد. رجوع به لول زدن شود.

لولده.

[لو لَ دِ] (اِخ) نام موضعی به تنکابن مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص106).

لولر.

[لو لَ] (اِ) از اسمای خدای عزّ و جل. (شعوری). (و ظاهراً کلمهء لرلر یا گرگر باشد).

لول زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) لولیدن. لول خوردن. جنبیدن در جای خویش، چنانکه کرمهای خرد دراز سرخ در خشکی یا در آب. تَمَلمُل.

لول شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) مستِ مست شدن. سخت مست شدن. سیاه مست شدن.

لولع.

[لَ لَ] (ع اِ) سیاهی سر پستان. (منتهی الارب).

لولغ.

[] (اِخ) نام دهی است به خلّخ. (حدود العالم).

لولک.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان گردیان بخش سلماس شهرستان خوی. واقع در سی هزارگزی جنوب باختری سلماس. دره و سردسیر. دارای 70 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لولک آباد.

[لَ] (اِخ) دهی جزو دهستان غنی بیگلو از بخش ماه نشان شهرستان زنجان، واقع در 24هزارگزی خاوری ماه نشان، سر راه عمومی غنی بیگلو به زنجان. کوهستانی و سردسیر. دارای 536 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و میوه جات. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی و راه آن مالرو است و از ازمنهء قدیم قلعهء خرابه ای دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لولکی.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان اشکور پائین بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 41هزارگزی جنوب رودسر و پنج هزارگزی جنوب خاوری پل رود. دارای 55 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لولمان.

[لو لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فومن، واقع در شش هزارگزی شمال باختری فومن. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 435 تن سکنه. آب آن از رود ماسوله. محصول آنجا برنج، توتون سیگار و ابریشم. شغل اهالی زراعت است و از فومن و صومعه سرا اتومبیل میرود. چهل باب دکان دارد و روزهای شنبه آنجا بازار عمومی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لولمان.

[لو لَ] (اِخ) بازاری است در پنج هزارگزی خاور کوچصفهان، سر راه شوسه به لاهیجان. این بازار در اراضی قراء رودبارکی و پیربست واقع شده، در حدود یک صد باب دکان دارد و روزهای یکشنبه و چهارشنبه بازار عمومی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لولندگی.

[لو لَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لولنده.

لولنده.

[لو لَ دَ / دِ] (نف) که لولد. که لول خورد. که در جای خویش جنبد، چون کرم در خشکی یا آب.

لولنگ.

[لو لِ] (اِ) لولهنگ. لولهین. ابریق و آفتابهء گلی. ابریقی که از گل سازند.
-امثال: لولنگش آب می گیرد ؛ صاحب نام است و عنوانی دارد. رجوع به لولهنگ شود.

لؤلؤ.

[لُءْ لُءْ] (ع اِ) مروارید خُرد. مقابل دُرّ و مروارید درشت. دُرّ. گوهر. جوهر(1). گهر. دانهء مروارید. مروارید. (از ترجمان القرآن جرجانی) (منتهی الارب). مروارید خوشاب. (مهذب الاسماء). مرجان (پیش تازیان، به قول اسدی در لغت نامه). ج، لاَلی. و بعضی گفته اند که این کلمه اطلاق شود تنها به مروارید درشت و صغار آن را که مرجان باشد لؤلؤ نخوانند و بعضی خلاف آن گفته اند. مروارید و آن اعم است از درّ و مرجان؛ و اللوءلوء جنس یشتمل علی نوعیه من الدر الکبار و المرجان الصغار کما قال ابوعبیدة بان الدر کبار الحب و المرجان صغاره و اللوءلوء یجمعهما. (الجماهر للبیرونی). فیه اربعة لغات: لؤلؤ بهمزتین، لولو بغیر همزة، و بهمز اوله دون ثانیه (لؤلو) و عکسه (لولؤ). معتدل، فی الحر و البرد یفرح و یقوی القلب و الباه جداً، الشربة منه دانقان و فیه خواص کثیرة. حکیم مؤمن گوید: به فارسی مروارید و به ترکی اینجی نامند و بزرگ مقدار او مسمی به درّ است و آنچه در صدفی منحصر به یکی باشد با وجود بزرگی درّ یتیم نامند و گویند تا سه مثقال ممکن است و از خواص اوست که چون در صدف به نهایت نمو رسد باز به تدریج به تحلیل میرود، مانند ثمر نبات و بهترین او عمانی سفید مدور بزرگ است و زبون ترین او قلزمی و آنچه سیاه و ریز و مایل به سیاهی باشد و سیاه و زرد و غیر مدور و سوراخ دار او مستعمل اطبا نیست. روغن و عرق بوهای کریهه مضر او و جوشانیدن او در آب ترنج و مالیدن به سنباده رافع چرک او و رفع زردی آن و از اسرار است. در آخر دوم سرد و خشک و در تفریح قوی تر از طلا و غواص در اجزای بدن و ملطف و مقوی اعضا و رافع انواع خفقان و خوف و فزع سوداوی، و جهت اسهال مراری و دموی و ضعف جگر و گرده و امراض و بدبوئی دهان و حصاة و حرقت البول و سدد و یرقان و رفع سموم و وسواس و جنون و ربو و ذرورا، و جهت قطع سیلان اعضا و التیام زخمها، و اکتحال او جهت رمد و سلاق و ظلمت بصر و بیاض و سبل و کمته و سنون او جهت پاک کردن دندان و تقویت لثه. طلای محلول او به قول ارسطو رافع برص است در تطلیه اول و غیرمحلول او جهت جذام و جمیع آثار و فرزجهء او را در منع حمل مجرب دانسته اند و نگاه داشتن او مقوی دل و در دهان داشتن او جهت ازالهء غم و ضعف دل مؤثر و گویند مضر مثانه و مصلحش بسداست و قدر شربتش تا نیم مثقال و بدلش صدف سفید است و طریق حل او در طریق پنجم از دستور اول مذکور است. (تحفهء حکیم مؤمن).
صاحب اختیارات گوید: به پارسی مروارید خوانند. نیکوترین سپید و پاک بود طبیعت آن سرد و خشک بود و لطیف و درد دل را نافع بود. خفقان و غم و نفث دم را نافع بود و شربتی از وی دو دانگ بود و ریشهای چشم را نافع بود و مقوی آن بود و صحت چشم را نگاه دارد و گویند مضر بود به مثانه و مصلح آن شیر بود و بدل آن یک وزن و نیم آن صدف صافی بود. ابن زهر گوید: در دهان نهند قوت بدل دهد. (اختیارات بدیعی) .ضریر انطاکی در تذکره آرد: معدن معروف کباره الدّر و الفریدة فی صدفتها هی الیتیمة واصله دود یخرج فی نیسان فاتحاً فمه للمطر حتی اذا سقط فیه انطبق و غاص حتی یبلغ اواخر اکتوبر و قیل یضرب عروقاً کالشجر اذا بلغ انحلت فهو حیوان فی الاولی نبات فی الثانیة معدن فی الثالثة و اجوده الکبیر الابیض الشفاف المدحرج الرزین الکائن ببحر عمان و اردؤة الصغیر الاسود القلزمی و هو بارد یابس فی الثالثة یعادل الذهب فی التفریح بل هو اعظم و یمنع الخفقان و البخر و ضعف الکبد و الحصی و ضعف الکلی و حرقة البول و السدد و الیرقان و امراض القلب و السموم و الوسواس و الجنون و التوحش و الربو شرباً و الجذام و البرص و البهق و الآثار مطلقاً خصوصاً بالطلاء و یقطع الدم و یدمل القروح ذروراً و الرمد و السلاق و ضعف البصر و البیاض و السبل و الکمتة کحلا و یجلو الاسنان و یقع فی التراکیب الکبار و یذهب الذوسنطاریا و احتماله یمنع الحمل مجرب و حمله یقوی القلب بالخاصیة و اجود ما استعمل مملولا بان یغمر فی قارورة بحماض الاترج و تدفن فی الزبل اصالة او فی خل و هو فیه و منه مصنوع من صغاره او صافی صدفه اذا قوم کالعجین بما ذکر و مزج بصاعد الزنبق عن الملح و الزاج بمیزان الترزین و غمس بمحلول الطلق و دور من غیر مس بالید و ثقب بفضة او شعر خنزیر و جفف و شوی فی السمک (و من خواص محلوله) تخلیص الکبریت و عقد الزئبق بما ذکر فی الصابون و هو عمل مجرب و تسعیطه یحل الصداع و مما ینقی او ساخه ان یقلی بماءالارز و یعرک بالسنبادج و تضره الادهان و الاعراق و الروائح الکریهة و شربته الی نصف مثقال - انتهی.
قلقشندی گوید: اللؤلؤ و هو یتکوّن فی باطن الصّدف، و هو حیوان من حیوان البحر الملح، له جلدٌ عظمی کالحلزون و یغوص علیه الغوّاصون فیستخرجونه من قعر البحر و یصعدون به فیستخرجونه منه و له مغاصات کثیرة الا انّ مظانّ النفیس منه بسرندیب من الهند و بکیش و عمان و البحرین من ارض فارس و افخره من جزیرة خارک بین کیش و البحرین. اما ما یوجد منه ببحر القلزم و سایر بلاد الحجاز فردی و لو کانت الدرة منه فی نهایة الکبرلانه لایکون لها طائل ثمن. و جید اللؤلؤ فی الجملة هو الشفاف الشدید البیاض، الکبیر الجرم، الکثیر الوزن، المستدیر الشکل، الذی لا تضریس فیه ولا تفرطح و لا اعوجاج. و من عیوبه ان یکون فی الحبة تفرطح او اعوجاج، او یلصق بها قشر، او دودة او تکون مجوفة غیرمصمتة، او یکون ثقبها متسعاً. ثم من مصطلح الجوهریین انه اذا اجتمع فی الدرة اوصاف الجودة، فمازاد علی وزن درهمین، و لوحبة یسمی دراً، فان نقصت عن الدرهمین، و لوحبة سمیت حبةُ لؤلؤ و ان کانت زنتها اکثر من درهمین و فیها عیب من العیوب، فانها تسمی حبة ایضا. و لا عبرة بوزنها مع عدم اجتماع اوصاف الجودة فیها، و تسمی الحبة المستدیرة الشکل عند الجوهریین الفأرة، و فی عرف العامة: المدحرجة غلطان - و من طبع الجوهر انه یتکوّن قشوراً رقاقاً طبقة علی طبقة حتی لو لم یکن کذلک، فلیس علی اصل الخلقه بل مصنوع. و من خواصه انه اذ اسحاق و سقی مع سمن البقر نفع من السموم. و قال ارسطوطالیس: من وقف علی حل اللؤلؤ من کباره و صغاره حتی یصیر ماءً رجراجاً ثم طلی به البرص اذهبه. و قیمة الدرة التی زنتها درهمان وحبة مثلا، او وحبتان مع اجتماع شرائط الجودة فیها سبعمائة دینار. فان کان اثنتان علی هذه الصفة کانت قیمتها الفی دینار کل واحدة الف دینار لاتفاقهما فی النظم. و التی زنتها مثقال و هی بصفة الجودة قیمتها ثلاثمائة دینار فان کان اثنتان زنتهما مثقال و هما بهذه الصفة علی شکل واحد لا تفریق بینهما فی الشکل و الصورة، کانت قیمتهما اکثر من سبعمائة دینار و قد ذکر ابن الطویر فی تاریخ الدولة الفاطمیة انه کان عند خلفائهم درة تسمی الیتیمة، زنتها سبعة دراهم تجعل علی جبهة الخلیفة بین عینیه عند رکوبه فی المواکب العظام. و یضره جمیع الادهان و الحموضات باسرها لاسیما اللیمون و هج النار و العرق و ذفر الرائحة و الاحتکاک بالاشیاء الخشنة، و یحلو ماء حماض الاترج الا اذا اشج علیه به قشره و نقص وزنه. فان کانت صفرته من اصل تکونه فی البحر فلاسبیل الی جلائها. (صبح الاعشی ج2 ص95) :
میان ما دو تن آمیخته دو گونه سرشک
چو لولوئی که کنی با عقیق سرخ همال.
آغاجی.
لم از لؤلؤ و گوهر شاهوار
هم از دیبه چین سراسر نگار.فردوسی.
دلاَرام را رخ پر از شرم کی
سمن لاله شد لاله لؤلؤ ز خوی.فردوسی.
مدحش اندر طبعهای شاعران لؤلؤ شده
همچنان کاندر صدفها قطرهء باران شود.
عنصری.
ز خون دشمن او شد به بحر مغرب جوش
فکند تیر یمانیش رخش بر عمان
به بحر عمان زآن رخش صاف شد لؤلؤ
به بحر مغرب زآن جوش سرخ شد مرجان.
عنصری.
آکنده بدان سیم درون لؤلؤ شهوار.
منوچهری.
ز کارنامهء تو دارم این شگفتیها
بلی ز دریا آرند لؤلوی شهوار.
ابوحنیفهء اسکافی.
چون لؤلؤ شهوار نباشد جو اگرچند
جو را بگزیند خر بر لؤلوی شهوار.
ناصرخسرو.
نشد بی قدر و قیمت سوی مردم
ز بی قدری صدف لؤلوی شهوار.
ناصرخسرو.
شکم پر ز لؤلوی شهوار دارد
مشو غره خیره بر وی چو قارش.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص335).
شور است چو دریا به مثل ظاهر تنزیل
تأویل چو لؤلؤ است سوی مردم دانا.
ناصرخسرو.
به لؤلؤ از او فرق گردون مزین
به قیرو از او روی عالم مقیر.ناصرخسرو.
زآنکه سنگ گرد را هرچند چون لؤلؤ بود
گرش نشناسی تو بشناسدش مرد لؤلوی.
ناصرخسرو.
یکی دریاست دین عالم پر از لؤلوی گوینده
اگر پر لؤلوی گویا کسی دیده ست دریائی.
ناصرخسرو.
همچو لؤلؤ کند ای پور! ترا علم و عمل
ره باب تو همین است بر او بر ره باب.
ناصرخسرو.
وآن ابر همچو کلبهء ندّافان
اکنون چو گنج لؤلؤ مکنون است.
ناصرخسرو.
گیتی بهشت آیین کند
پر لؤلؤ و نسرین کند.ناصرخسرو.
گرچه به چشم عوام سنگچه چون لؤلؤ است
لیک تف آفتاب فرق کند این و آن.خاقانی.
به آب تیره توان کرد نسبت همه لؤلؤ
ببین که لؤلؤ روشن به آب تیره چه ماند.
خاقانی.
چو کشتی شو عنان از پاردم ساز
در این دریا که لولوئی ندارد.خاقانی.
چو دریا گشت چشم من ز شوقت
چگونه لؤلؤ مکنونت جویم.عطار.
که در بحر لؤلؤ صدف نیز هست
درخت بلند است در باغ و پست.سعدی.
سپهرش به جائی رسانید کار
که شد نامور لؤلؤ شاهوار.سعدی.
|| مجازاً اشک :
بودم آنگه ز لفظ لؤلؤبار
بارم اکنون ز دیدگان لؤلؤ.سوزنی.
در آن اندوه می پیچید چون مار
فشاند از جزعها لؤلوی شهوار.نظامی.
ز لؤلؤ عقده ها بر ماه می بست.نظامی.
سعدی بدو چشم تو که دارد
چشمی و هزار دانه لؤلؤ.سعدی.
|| مجازاً باران :
دو نرگس شدش ابر لؤلؤ فکن
به باران همی شست برگ سمن.
اسدی (گرشاسبنامه).
به دیبا بپوشید نوروز رویش
به لؤلؤ بشست ابر گرد عذارش.
ناصرخسرو.
|| مجازاً دندان :
لؤلؤافشان کند دو جزع مرا
عشق آن لعل لؤلؤآکنده.سوزنی.
به لاله تختهء گل را تراشید
به لولؤ گوشهء مه را خراشید.نظامی.
چون صبح خوش بخندید از بیست وهشت لؤلؤ
من هست نیست گشتم چون سایه در جمالش.
خاقانی.
لبت بدیدم و لعلم بیوفتاد از دست
سخن بگفتی و قیمت شکست لؤلؤ را.سعدی.
نه مروارید از آب شور خیزد
ورا در آب شیرین است لؤلؤ.سعدی.
لؤلؤ چه قدر دارد اندر میان بحر
گوهر چه قیمت آرد اندر حمیم کان.؟
|| گاو دشتی. ج، لئالی. (منتهی الارب). || نام نوعی از تیغ یمانی است که نشانهای جوی [ آن ] ژرف باشد و گوهر او گرد نماید چون مروارید. (نوروزنامه). || نام نوعی خرما.
.(لکلرک در ترجمهء جوهر)
(1) - Perle.

لولو.

(اِ)(1) قسمی سگ کوچک جثهء درازپشم. || فاروغ. یک سر دو گوش. کُخ. بُغ. صورت مهیبی که برای ترسانیدن اطفال سازند. (آنندراج) (برهان). وجودی وهمی که بچه های خرد را بدان ترسانند. بخ. مترس اطفال. ضاغث. ضاغب. لولوخرخره. لولوخرناس. صورتی مهیب که بدان کودکان را ترسانند. صورتی وهمی که بدان اطفال را ترسانند و گاه زنی با پوستینی وارون در بر و دیگی بجای کلاه بر سر به اطفال خود را نماید و این بس زشت و مخالف اصول تربیت اطفال است.
-امثال: لولو ممه را برده یا آن ممه را لولو برد.
(1) - Loulou.

لولو.

[لَ / لُو لَ / لُو] (ص) لوالو. مردم سبک و بی تمکین. (آنندراج) (برهان).

لولو.

[لَ / لُو لَ / لُو] (اِ) لولب. نر مادهء بند آهنین پس در. (مهذب الاسماء)(1). لولا. و رجوع به لولا شود.
(1) - در دو نسخهء خطی مهذب الاسماء لولب بجای لولو آمده است و صحیح می نماید، چه «ب» به «واو» قلب شود.

لولو.

(اِخ) نام طایفه ای از ایلات کرد که در زنگار مسکن دارند. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص57 شود.

لولو.

(اِخ) نام کسی که با کسایون دختر صور ملک کشمیر از کشمیر آمده بود و کسایون را بهمن پسر اسفندیار به زنی کرده بود و کسایون با این لولو سر داشت و بهمن به عشق کسایون و به گفتار او همه گنج و سپاه در دست لولو نهاد تا همهء بزرگان را به دینار و بخشش بنده کرد و قصد گرفتن بهمن کردند تا دانسته شد و بهمن با بارین پرهیزگار که رستم فرستاده بودش بگریختند و به مصر افتادند و بعد سالها داماد ملک مصر گشت و سپاه آورد تا پادشاهی از دست لولو بیرون کرد، کسایون را بکشت و لولو را به شفاعت بزرگان بخشید و از پادشاهی بفرستاد (یعنی از کشور اخراج کرد)... (مجمل التواریخ و القصص ص53).

لولو.

(اِخ) دهی از دهستان سوسن بخش ایذهء شهرستان اهواز واقع در 43000گزی شمال خاوری ایذه. کوهستانی و معتدل. دارای 265 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لولو.

[لَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان چناران بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد. کوهستانی و معتدل. دارای 115 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات، چغندر و سیب زمینی. شغل اهالی زراعت و مالداری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لؤلؤآکنده.

[لُءْ لُءْ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) به لؤلؤ انباشته. پر از لؤلؤ :
لؤلؤافشان کند دو جزع مرا
عشق آن لعل لؤلؤآکنده.سوزنی.

لؤلؤافشان.

[لُءْ لُءْ اَ] (نف مرکب)فشانندهء لؤلؤ :
لؤلؤافشان توئی به مدحت شاه
عقد پروین بهای لؤلؤ توست.خاقانی.
|| مجازاً گریان :
لؤلؤافشان کند دو جزع مرا
عشق آن لعل لؤلؤآکنده.سوزنی.

لؤلؤافشانی.

[لُءْ لُءْ اَ] (حامص مرکب)عمل لؤلؤافشان :
ابر نایافته از کف جوادش تعلیم
لؤلؤافشانی بر باغ و بساتین نکند.سوزنی.

لؤلؤئی.

[لُ ءْ لُ] (ص نسبی) منسوب به لؤلؤ :
پیراهن لؤلؤئی برنگ کامه
وآن کفش دریده و به سر بر لامه.
مرواریدی.
|| لؤلؤفروش. (سمعانی). || مرواریدک و آن قسمی آبله است. || شیوه ای از خط : و این آلت (یعنی قلم) که یاد کرده آمد سه گونه نهاده اند: یکی محرف تمام و آن خط کز آن آید آن را لجینی خوانند، یعنی خط سیمین و دیگری مستوی و آن خط کز آن قلم آید آن را عسجدی خوانند، یعنی خط زرین و سوم محرف تمام و مستوی و آن خط کز آن قلم آید آن را لؤلؤئی خوانند، یعنی مرواریدین. (نوروزنامه).

لؤلؤئی.

[لُءْ لُ] (اِخ) ظاهراً شاعری است باستانی. شمس قیس رازی این دو بیت از وی نقل کند در صنعت سیاقة الاعداد و گوید: هم سیاقة الاعداد است و هم تبیین و هم تفسیر:
سه چیز تو از سه چیز دایم به عذاب
روی از خط و خط ز زلف و زلفت از تاب
سه چیز من از سه چیز پیوسته عذاب
جان از دل و دل ز دیده و دیده ز آب.
(المعجم چ تهران ص286).
دو بیت دیگر او در لغت نامهء اسدی به شاهد لغات آمده است، یکی به شاهد لغت صندل:
فکند از بر نار صندل نگار
که تا بر تنش کم کند زخم خار.
دیگری به شاهد لغت پیازکی:
لعل پیازکی رخ تو بود و زرد گشت
اشکم ز درد اوست چو لعل پیازکی.

لؤلؤئی.

[لُءْ لُ] (اِخ) محمد بن احمدبن عمر. زاویه سنن ابی داود. (منتهی الارب).

لؤلؤئی.

[لُءْ لُ] (اِخ) محمدصالح. رجوع به محمدصالح شود. (نمونهء خطوط خوش کتابخانهء شاهنشاهی ایران).

لؤلؤئی.

[لُءْ لُ] (اِخ) حسن بن زیاد لؤلؤئی. فقیه، مکنی به ابوعلی. از اصحاب ابوحنیفه و شاگردان او. او راست: کتاب ادب القاضی، کتاب الخصال، کتاب معانی الایمان، کتاب الخراج، کتاب الوصایا، کتاب الفرایض و هم کتاب امالی فی الفروع و غیره. یحیی بن آدم گفت: فقیه تر از حسن بن زیاد ندیدم، شغل قضا بگرفت و سپس از آن استعفا گفت. وی به سال 184 ه . ق. درگذشت. (طبقات الفقهاء ص115). یکی از مشاهیر فقهای حنفی است در پاره ای از مسائل با امام ابویوسف اختلاف داشت. دوازده هزار حدیث از ابن جریح روایت کند و چندین اثر در فقه و حدیث از خود به یادگار گذارد و به سال 184 ه . ق. درگذشت. زرکلی گوید: حسن بن زیاد، مکنی به ابی علی. از مردم کوفه و قاضی و فقیه و از اصحاب ابوحنیفه بود و از وی سماع حدیث کرد و به مذهب او در رأی عالم بود به سال 194 ه . ق. قضاوت کوفه یافت و پس از چندی استعفا کرد. از کتب اوست: ادب القاضی، معانی الایمان، النفقات الخراج، الفرائض، الوصایا الامانی، و نسبت او بفروش لؤلؤ است (وفات 204 ه . ق. / 819 م.). (الاعلام زرکلی ج1 ص226). در تاریخ وفات او اختلاف است حاج خلیفه ذیل «ادب القاضی» 182 و بعضی 184 و برخی 204 نوشته اند و ظاهراً تاریخ وفات همان 204 است که سمعانی نیز تصریح کرده و تاریخ 182 و 184 که بعضی سال وفات او دانسته اند تصحیفی باید باشد از 194 سال قضاوت وی در کوفه. و رجوع به فوائد الهیة ص60 و انساب سمعانی شود.

لؤلؤئی الزرکشی.

[لُءْ لُ ئی یُزْ زَ کَ](اِخ) ابوعبدالله محمد بن ابراهیم زرکشی. او راست: تاریخ الدولتین الموحدیة و الحفصیة. (معجم المطبوعات ج2).

لؤلؤبار.

[لُءْ لُءْ] (نف مرکب) آنکه لؤلؤ بارد. مجازاً اشکبار :
بودم آنگه ز لفظ لؤلؤبار
بارم اکنون ز دیدگان لؤلؤ.سوزنی.

لؤلؤبند.

[لُءْ لُءْ بَ] (ن مف مرکب) به لؤلؤ باز بسته. دارای لؤلؤ :
لب چو مرجان و لیک لؤلؤبند
تلخ پاسخ ولیک شیرین خند.نظامی.

لولوبی.

(اِخ) نام قدیم بلوکی در زاگرس که میان بغداد و کرمانشاهان کنونی واقع است. (از ترجمهء تاریخ ایران سرپرسی سایکس ص88) (از ایران باستان ج1 ص116). || نام ساکنین این نواحی.

لولوبیوم.

(اِخ) نام قدیم سرزمینی واقع در مغرب ایران و شمال دیاله و آن بر طبق مندرجات رسالهء جغرافیائی که در عهد سارگن نوشته شده به تصرف سارگن درآمده بوده است. (تاریخ کرد ص23).

لؤلؤپاش.

[لُءْ لُءْ] (نف مرکب)لؤلؤپاشنده. فشانندهء مروارید.

لؤلؤ تر.

[لُءْ لُ ءِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مروارید رخشان و آبدار و مجازاً اشک و دندان :
بشویدش عارض به لؤلؤ تر
بپالایدش رخ به مشکین عذار.ناصرخسرو.
به گیسو در نهاده لؤلؤ زر
زده بر لؤلؤ زر لؤلؤ تر.نظامی.
اگر ده در صدف شد لؤلؤ تر
بسنگ خویشتن در داد گوهر.نظامی.

لولوخرخر.

[خُ خُ] (اِ مرکب) لولوخرخره. رجوع به لولو شود.

لولوخرخره.

[خُ خُ رَ / رِ] (اِ مرکب) لولو. رجوع به لولو شود.

لؤلؤ خشاب.

[لُءْ لُ ءِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رجوع به لؤلؤ خوشاب شود :
لب شیرینش چون تبسم کرد
شور در لؤلؤ خشاب انداخت.عطار.

لؤلؤ خوشاب.

[لُءْ لُ ءِ خوَ / خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لؤلؤ آبدار. لؤلؤ تر. باجلا :
بگو که لفظی از آن هست لؤلؤ خوشاب
بگو که معنی این هست صورت فرخار.
ابوحنیفهء اسکافی.
پارهء خون بود اول که بود نافهء مشک
قطرهء آب بود ز اول لؤلؤ خوشاب.
ناصرخسرو.
به باد نمرود از سهم کرکس پران
به ریش فرعون از نظم لؤلؤ خوشاب.
خاقانی.
|| مجازاً دندان آبدار و شفاف :
ز لؤلؤ خوشاب بگشاد بند
برآمیخت شنگرف و گوهر به قند.فردوسی.
برد زنجیر زلف تو دل من
قفل بر لؤلؤ خوشاب مزن.عطار.

لؤلؤریز.

[لُءْ لُءْ] (نف مرکب) کنایه است از اشک فشان :
مرا ز رفتن معشوق دیده لؤلؤریز
ورا ز آمدن شب سپهر لؤلؤساز.مسعودسعد.

لولو زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) پرحرفی کردن (در تداول مردم گناباد خراسان).

لؤلؤساجلو.

[لُءْ لُءْ] (اِخ) (خواجه...) از یاران ملک اشرف. رجوع به ذیل جامع التواریخ رشیدی صص 185-195 شود.

لؤلؤساز.

[لُءْ لُءْ] (نف مرکب) لؤلؤسازنده. که لؤلؤ پدید آورد :
مرا ز رفتن معشوق دیده لؤلؤریز
ورا ز آمدن شب سپهر لؤلؤساز.مسعودسعد.

لؤلؤسم.

[لُءْ لُءْ سُ] (ص مرکب) دارای سمی چون لؤلؤ (در صفت براق) :
بریشم لبی بلکه لؤلؤسمی
رونده چو لؤلؤ بر ابریشمی.نظامی.
و رجوع به لولوشم شود.

لؤلؤسنج.

[لُءْ لُءْ سَ] (نف مرکب) آنکه لؤلؤ سنجد. آزمایندهء لؤلؤ :
سنگدل چونکه دید لؤلؤ پنج
سنگ برداشت و گشت لؤلؤسنج.نظامی.

لؤلؤ شدن.

[لُءْ لُءْ شُ دَ] (مص مرکب) به صورت لؤلؤ درآمدن :
چون صدف امید میدارم که لؤلوئی شود
قطره ای کز ابر لطفم در دهان افکنده ای.
سعدی.

لولوشم.

[لَ / لُو لَ / لُو شَ] (اِ) بعض شارحان اسکندرنامه نوشته اند نام گلی است. (غیاث).

لؤلؤغا.

[لُءْ لُءْ] (اِخ) (امیر) از ملازمان سلطان ابوسعید ایلخان مغول. (ذیل جامع التواریخ رشیدی ص124).

لؤلؤ غلام.

[لُءْ لُ ءِ غُ] (اِخ) کشندهء بدرالکبیر به اشارت وزیر قاسم بن عبیدالله به روزگار مکتفی خلیفه. (مجمل التواریخ و القصص ص 370).

لؤلؤفروش.

[لُءْ لُءْ فُ] (نف مرکب)لؤلؤفروشنده. مرواریدفروش :
ز گوش و گردنش لؤلؤ خروشان
که رحمت بر چنان لؤلؤفروشان.نظامی.

لؤلؤفکن.

[لُءْ لُءْ فِ کَ] (نف مرکب)لؤلؤریز. مجازاً اشک ریز :
دو نرگس شدش ابر لؤلؤفکن
به باران همی شست برگ سمن.
اسدی (گرشاسبنامه).

لؤلؤ لالا.

[لُءْ لُ ءِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) مروارید رخشان. گوهر آبدار. رجوع به لالا شود :
بوی خلقش خاک را چون عنبر اشهب کند
رنگ رویش مشک را چون لؤلؤ لالا کند.
منوچهری.
دریای سخنها سخن خوب خدای است
پرگوهر باقی است و پر لؤلؤ لالا.
ناصرخسرو.
هر آن شبه که کند رشته نوک خامهء او
زمانه باز نداند ز لؤلؤ لالاش.سنائی.
دریای سینه موج زند آب آتشین
تا پیش کعبه لؤلؤ لالا برآورم.خاقانی.
هر شب برای صف کمرهای خادمانش
دریای چرخ لؤلؤ لالا برافکند.خاقانی.
از آن قطره لؤلؤ لالا کند
وز این صورتی سروبالا کند.سعدی.
طارم اخضر از عکس چمن خضرا گشت
لیکن از طرف چمن لؤلؤ لالا برخاست.
سعدی.
(1) - Perle brillant.

لؤلؤ منضود.

[لُءْ لُ ءِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لؤلؤ بر هم نهاده. || مجازاً سخنان نغز و پربها :
راوی روشندل از عبارت سعدی
ریخته در بزم شاه لؤلؤ منضود.سعدی.

لؤلؤة.

[لُءْ لُ ءَ] (ع اِ)(1) یکدانه مروارید. یکی لؤلؤ. یکی مروارید. (منتهی الارب).
(1) - La perle.

لؤلؤة.

[لُءْ لُ ءَ] (اِخ) آبی است به سماوهء کلب. || قلعتی نزدیک طرسوس که به دست مأمون گشوده شد به جنگ. (از معجم البلدان).

لؤلؤة.

[لُءْ لُ ءَ] (اِخ) بنت عبدالله. محدثة سمع علیها حوالی القرن السابع للهجرة المجلس الاربعون من امالی هبة اللهبن الحسن بن هبة الله الشافعی. (اعلام النساء ج3 ص1364).

لؤلؤة.

[لُءْ لُ ءَ] (اِخ) کنیز عبدالله بن عقیل. رجوع به عقدالفرید ج4 ص54 شود.

لؤلؤة.

[لُءْ لُ ءَ] (اِخ) مولاة الانصار راویة من راویات الحدیث روت عن ابی حرفة الانصاری المازنی. و روی عنها محمد بن یحیی بن حبان. (اعلام النساء ج3 ص1364).

لؤلؤة الکبیرة.

[لُءْ لُ ءَ تُلْ کَ رَ] (اِخ)محلهء بزرگی به دمشق بیرون دروازهء جابیة و بدانجا گروهی از رواة سکنی داشتند. (از معجم البلدان).

لولوهر.

[هَ] (اِخ) دهی از دهستان آورزمان شهرستان ملایر واقع در 35هزارگزی باختر شهر ملایر، کنار راه مالرو بیخوران به دهلق. جلگه، معتدل و مالاریائی. دارای 492 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان قالی بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لوله.

[لو لَ / لِ] (اِ)(1) انبوب. نایژه. قصب. قصبه. اَنبوبه. نایزه. تنبوشه. تنوره. مِبْزَل. مِبزَلَه. ماشوره. (برهان). ناوهء کوزه. (آنندراج). هر چیز میان کاواک دراز که گذرانیدن مایعی را به کار باشد. هر مجرای استوانه ای شکل. آنچه مدور و دراز و میان خالی باشد و گاه میان پر :
شه چو حوضی دان حشم چون لوله ها
آب او از لوله ها در کوله ها...
ور در آن حوض آب شور است و پلید
هر یکی لوله همان آرد پدید
زآنکه پیوسته ست هر لوله به حوض
خوض کن در معنی این حرف خوض.
مولوی.
آب حیات در لب اینان به ظن من
از لوله های چشمهء کوثر مکیده اند.سعدی.
ابریق گر آب تا به گردن نکنی
بیرون شدن از لوله تقاضا نکند.سعدی.
خوایة؛ لولهء سنان که سرنیزه در وی باشد. (منتهی الارب).
-خوشی ها را از لولهء دماغ او برآوردن؛ با عذاب و ایذاء لذات بردهء او را به آلام بدل کردن.
- لولهء آفتابه؛ نایژهء آن(2).
- لولهء اطمینان؛ لولهء خمیده که در تجربیات شیمیائی برای جلوگیری از ترکیدن ظروف به کار است.
- لولهء بخاری؛ دودکش آن. استوانه شکلی که تنهء بخاری را به دیوار پیوندد یا مجرائی در دیوار گذشتن دود بخاری را.
- لولهء تفنگ؛ قسمت آهنین کاواک و دراز تفنگ که در قنداق جای دارد(3).
- لولهء چراغ؛ لولهء لامپا. آبگینهء استوانه شکلی که فراز چراغ نهند محیط بر شعله.
- لولهء دماغ؛ نای بینی.
- لولهء سماور؛ دودکش آن. آتش دان آن.
-مثل لولهء آفتابه خون از بینی کسی سرازیر -شدن؛ بسیار و پیوسته آمدن آن.
|| درنوردیده چون طوماری. مطوی. ملفوفه: لولهء کاغذ؛ طومار. لولهء دعا. || لوکه که آرد نخود و گندم و امثال آن بود که بریان کرده و بعضی گویند یک مشت آرد گندم یا جو بریان کرده باشد که آن را خمیر کرده باشند. (برهان). و ظاهراً در این معنی مصحف لوله باشد.
(1) - Tuyau. Siphon. Tuyau d'arrosage. Tube.
(2) - Bec.
(3) - Canon.

لوله ای.

[لو لَ / لِ] (ص نسبی)(1) به شکل لوله. استوانه ای. || قسمی قفل. || قسمی پیوند درختان.
(1) - Tubuleux. Tubuleuse.

لوله پاک کن.

[لو لَ / لِ کُ] (نف مرکب)آنکه دودهء دودکش بخاری و غیره پاک کند. || (اِ مرکب) دسته ای از موی اسب یا لته ای بر سر چوبی استوار کرده پاک کردن لولهء لامپا را.

لوله پیچ.

[لو لَ / لِ] (ن مف مرکب، اِ مرکب) هر قماشی که آن را چون مکتوب پیچند، چنانکه دارائی و اطلس و ساطن. (غیاث) :
طغرا نگشت دست فروش دیار عشق
تا لوله پیچ داغ نبرد از دکان ما.ملاطغرا.

لوله جرد.

[لو لَ جِ] (اِخ) (مالی آباد) دهی جزء دهستان بشاریات بخش آبیک شهرستان قزوین، واقع در چهارده هزارگزی باختر آبیک و شصت هزارگزی راه شوسه. جلگه و معتدل. دارای 249 تن سکنه. آب آن از چاه و رودخانهء بهجت آباد. محصول آنجا غلات و هندوانه. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و از کاظم بیکی ماشین میتوان برد. ساکنین از طایفه کرمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لوله ده.

[لِ دِهْ] (اِخ) دهی از دهستان نشتا از شهرستان شهسوار، واقع در 25هزارگزی جنوب خاوری شهسوار و 1500گزی جنوب راه شوسهء شهسوار به چالوس. دشت و معتدل. مرطوب و مالاریائی. دارای 150 تن سکنه. آب آن از ازارود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لوله ساز.

[لو لَ / لِ] (نف مرکب) سازندهء لوله. آنکه لوله سازد.

لوله سازی.

[لو لَ / لِ] (حامص مرکب)عمل لوله ساز. ساختن لوله.

لوله شدن.

[لو لَ / لِ شُ دَ] (مص مرکب)به شکل لوله درآمدن. شکل استوانه ای گرفتن چیزی، چون فرش یا کاغذ که درنوردند.

لوله شوی.

[لو لَ / لِ] (نف مرکب) شویندهء لوله. که لوله شوید. || (اِ مرکب) آلتی شستن لوله را.

لوله کاغذ.

[لو لَ / لِ غَ] (اِ مرکب) طومار.

لوله کردن.

[لو لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب)(1) درنوشتن. پیچیدن. نوردیدن. درنوردیدن. طیّ. درپیچیدن، چنانکه کاغذ را. لفّ. مقابل باز کردن و گستردن، چون طوماری کردن. || حبّ کردن: عبکة؛ پِسْت لوله کرده. حبکة؛ پِسْت لوله کرده. (منتهی الارب).
(1) - Rouler.

لوله کش.

[لو لَ / لِ کَ / کِ] (نف مرکب)آنکه لوله کشد. آنکه شغلش لوله کشی است، یعنی نصب لوله ها در مواضع خود کند.

لوله کشی.

[لو لَ / لِ کَ / کِ] (حامص مرکب) لوله کشی برای آب شهر یا قصبه یا بنای خانه؛ برای عبور آب صافی با کنده لوله های سفالین یا فلزین کردن در زمین و در دیوارهای بناء.

لوله کشیدن.

[لو لَ / لِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) لوله کشی کردن.

لوله کشی کردن.

[لو لَ / لِ کَ / کِ کَ دَ](مص مرکب) نصب کردن لوله. لوله های فلزین و غیره در کویها و خانه ها قراردادن، راندن و بجریان گذاردن آب را.

لوله مان.

[لو لَ] (اِخ) (شاید از لولی یا لوری و مان به معنی جای و خانه) لولمان. قریه ای به گیلان نزدیک آستانهء سیدجلال الدین اشرف، کنار راه رشت به لاهیجان و میان رشت آباد و کوچصفهان در 575هزارگزی تهران.

لولهنگ.

[لو لَ هِ] (اِ) لولنگ. آفتابهء گلی. لولهین. ابریق.
-لولهنگ کسی آب گرفتن؛ کنایه است از متمول بودن: لولهنگش آب برمیدارد؛ متمول است.

لولهنگ دار.

[لو لَ هِ] (نف مرکب) نگهبان لولهین. لولهین دار. ابریق دار (در مساجد و مدارس و بقاع متبرکه).

لولهین.

[لو لَ] (اِ) لولهنگ. لولنگ. ابریق. ظرفی سفالین با لوله ای برای طهارت (شاید از لوله و ئین، یعنی دارای لوله).
-لولهین کسی آب گرفتن یا بسیار آب -گرفتن؛ کنایه است از غنی بودن و معتبر بودن او. بسیار بودن مال او. دارا بودن. متمول بودن.
-امثال: لولهین و آفتابه یک کار کنند اما در گرو گذاردن قدر هر یک معلوم شود.

لولهین خانه.

[لو لَ نَ / نِ] (اِ مرکب) جای نهادن لولهین (در مساجد و مدارس).

لولهین دار.

[لو لَ] (نف مرکب)لولهنگ دار. آفتابه دار (در مساجد و مدارس).

لولهین داری.

[لو لَ] (حامص مرکب)عمل لولهین دار. آفتابه داری. ابریق داری.

لولی.

(ص نسبی، اِ)(1) منسوب به لول که به معنی بی شرمی و بی حیائی باشد. (از غیاث). لوری. فیج. غره چی. زط. چیگانه. زنگاری. کولی. غربالبند. غرچه. قرشمال. سوزمانی. توشمال. زنگانه. کاولی. کابلی. کاول. کاوول. بکاوول. بکاول. زرگر کرمانی. گیلانی. حرامی. لوند. غربتی. یوت. الواط. سرودگوی کوچه ها و گدای در خانه ها و در هندوستان زن فاحشه و قحبه را گویند. (برهان) :
این دل سرگشته همچون لولیان
بار دیگر جای مسکن میکند.خاقانی.
اگر شجاع الدین عقل غالب آید نفس لولی باش لوند شکل هر جانشین یاوه روی را اسیر کند. (کتاب المعارف).
با ترکتاز طرهء هندوی تو مرا
همواره همچو بنگه لولی است خان و مان.
کمال اسماعیل.
مهبط نور الهی نشود خانهء دیو
بنگه لولی کی منزل سلطان گردد.
کمال اسماعیل.
مشک لولی نه لایق طیب است
روستائی که می خورد عیب است.اوحدی.
حبّ(2) لولی گر از شکر باشد
حبة القلب را بتر باشد.اوحدی.
ز مهر آینه لولی زن سپیده فروش
ز فرق خود قصب زرد ماهتاب نهد.
بدر جاجرمی.
زهی ترک کمان ابرو دو چشمت راست پیوسته
سنانها گرد بر گرد دو لولی طفل بازیگر.
بدر جاجرمی.
صبا زآن لولی شنگول سرمست
چه داری آگهی چون است حالش.حافظ.
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب
چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را.
حافظ.
لولئی با پسر خود ماجرا میکرد که تو هیچ کاری نمی کنی و عمر در بطالت به سر می بری... (منتخب لطائف عبید زاکانی چ برلین ص141).
باده و چنگ و شاهد و لولی
عقلها را دهند معزولی.هدایت.
تیغ غزا مرد نکو را بود
تیغ زبان لولی کو را بود.
و رجوع به لولیان شود.
|| نازک و لطیف و ظریف. (برهان).
(1) - Bohemien. Tzigane. (2) - کولیها گاهی برای فربهی و آبستنی و امثال آن به زنان حبها و داروها فروشند.

لولیان.

(اِ) جِ لولی. رجوع به لولی شود : خبر شکست او (یعنی زکی خان) که به وکیل الدوله رسید، فرقهء لولیان و جماعت الواط به استقبال زکیخان فرستاد. (تاریخ زندیه گلستانی). در تحقیق احوال طوایف و اقوام بشری سرگذشت لولیان، داستانی دلنشین و شگفت انگیز دارد، این مشتی مردم جهانگرد خانه بدوش سرگشتهء آواره که زندگی آنها آثار ارزنده به بودلر(1)، پوشکین(2)، هوگو(3) و بسیاری گویندگان و هنرمندان دیگر الهام کرده است از دیرباز در همه جای دنیا پراکنده بوده اند و سرگذشتی مبهم و رازناک و شگفت انگیز داشته اند. زندگی آنها ساده و خشن و دور از هیاهو و خالی از ماجرا گذشته است. مثل دریا وحشی و مثل نسیم آزاد زیسته اند، همواره در میان طوفان حوادث بوده اند، اما هیچگاه دستخوش امواج طوفان نگشته اند. پیوسته از کنار تمدنها و فرهنگهای بشری گذشته اند، لیکن هرگز خود را به قیود آن گرفتار ندیده اند. حتی مثل بسیاری از اقوام کهن نیز گذشتهء خود، سرگذشت پدران خود را جز در سرودها و تصنیف های دیرین خود به دست فراموشی سپرده اند. با اینهمه در تاریخ و ادبیات ما از آنها بسیار یاد میشود. نه همان شادخواری و رامشجوئی و خنیاگری و سرگردانی و بی سر و سامانی آنها مورد توجه شاعران و نویسندگان ما واقع شده است، بلکه در تاریخ گذشتهء ما نیز داستانهائی در باب اصل و منشأ آنها ذکر کرده اند. نوشته اند که بهرام گور عده ای از آنها را برای رامشگری و خنیاگری از هند به ایران آورد و در سراسر ایران پراکنده کرد. نیز گفته اند که شاپور هنگام بستن بند شوشتر چند هزار از این طایفه را از کابل احضار کرده به خوزستان و شوشتر آورد، روز مردان ایشان عملگی کردندی و شب زنان ایشان به کار آب و به رقاصی و هم بستری مردان به سر بردندی(4). در ادبیات ما از چنگ و نای لوریان بسیار یاد کرده اند. منوچهری گفته است:
این زند بر چنگهای سغدیان پالیزبان
وآن زند بر نایهای لوریان آزادوار.
نیز از دزدی و راهزنی و طراری آنها سخن گفته اند. جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی گوید:
رومی روز آب کارت برد و تو در کار آب
لوری شب رخت عمرت برد و تو در پنج و چار.
باز از بیشرمی و شوخ طبعی آنان یاد کرده اند. حافظ راست:
صبا زآن لولی شنگول سرمست
چه داری آگهی چون است حالش.
و هم از پریشانی زندگی و بی سامانی و آشفتگی خانه و بنگاه آنها سخن رانده اند. کمال اسماعیل میگوید:
با ترکتاز طرهء هندوی تو مرا
همواره همچو بنگه لوری است خان و مان.
در تاریخ ایران نام لوریان نخست در داستان های مربوط به روزگار ساسانیان آمده است، نوشته اند که بهرام گور از شنگل یا شنگلت یا شبرمه پادشاه هند درخواست تا گروهی از آنان را از هند به ایران گسیل دارد. روایتی که مؤلف غرر اخبار در این باره آورده است بدین گونه است: «... گویند روزی شامگاهان، بهرام از شکار بازمیگشت گروهی از مردم بازاری را دید که در زردی آفتاب غروب بر سبزهء چمن نشسته اند و شراب همی خورند. آنان را از آن روی که خویشتن را از لذت سماع محروم داشته اند بنکوهید. گفتند: ای ملک! امروز رامشگری به صد درهم طلب کردیم و نیافتیم. بهرام گفت: در کار شما خواهم نگریست. پس بفرمود تا به شنگلت پادشاه هند نامه نویسند تا چهارهزار تن از خنیاگران آزموده و رامشگران کاردیده به دربار وی گسیل دارد. شنگلت بفرستاد و بهرام آنان را در سراسر کشور خویش بپراکند و فرمان داد تا مردم آنان را به کار گیرند و از آنان بهره برند و مزدی شایسته بدانها بپردازند و این لوریان سیاه که اکنون به نواختن عود و مزمار مشهورند از بازماندگان آنانند(5). همین داستان در مجمل التواریخ و القصص بدین گونه است که بهرام «... کس را هیچ رنج و ستوه نیافت جز آنکه مردمان بی رامشگر شراب خوردندی. پس بفرمود تا به ملک هندوان نامه نوشتند و از وی کوسان خواست و کوسان به زبان پهلوی خنیاگر بود. پس از هندوان دوازده هزار مطرب بیامدند زن و مرد لوریان که هنوز بجایند از نژاد ایشانند و ایشان را ساز و چهارپا داد تا رایگان پیش اندک مردم رامشی کنند(6). اما فردوسی در نقل داستان تا اندازه ای به تفصیل گرائیده است و آن را با شاخ و برگهائی آراسته، میگوید:
وز آن پس به هر موبدی نامه کرد
کسی را که درویش بد جامه کرد
بپرسیدشان گفت بی رنج کیست
به هر جای درویش و بی گنج کیست
ز کار جهان یکسر آگه کنید
دلم را سوی روشنی ره کنید
بیامدْشْ پاسخ ز هر موبدی
ز هر نامداری و هر بخردی
که آباد بینیم روی زمین
به هر جای پیوسته گشت آفرین
مگر مرد درویش کز شهریار
بنالد همی وز بد روزگار
که چون می گسارد توانگر همی
به سر بر ز گل دارد افسر همی
بر آواز رامشگران می خورد
چو ما مردمان را به کس نشمرد
تهی دست بی رود و گل می خورد
توانگر همان جان و دل پرورد
بخندید از آن نامه بسیار شاه
هیونی برافکند پویان به راه
به نزدیک شنگل فرستاد کس
چنین گفت کی شاه فریادرس
از آن لوریان برگزین ده هزار
نر و ماده بر زخم بربط سوار
فرستی بر من مگر کام من
برآید از آن نامدار انجمن
چو نامه به نزدیک شنگل رسید
سر از فخر بر چرخ کیوان کشید
هم آنگاه شنگل گزین کرد زود
ز لوری کجا شاه فرموده بود
چو لوری بیامد به نزدیک شاه
بفرمود تا برگشادند راه
به هر یک یکی گاو داد و خری
ز لوری همی ساخت برزیگری
همان نیز خروار گندم هزار
بدیشان سپرد آنکه بد پایکار
بدان تا بورزد به گاو و به خر
ز گندم کند تخم و آرد به بر
کند پیش درویش رامشگری
ورا رایگانی کند کهتری
بشد لوری و گاو و گندم بخورد
بیامد سر ساله رخساره زرد
بدو گفت شاه این نه کار تو بود
پراکندن تخم و کشت و درود
خری ماند اکنون بنه برنهید
بسازید رود و بریشم دهید
کنون لوری از پاک گفتار اوی
همی گردد اندر جهان چاره جوی
سگ و گرگ همسایه و هامراه
به دزدی شب و روز پویان به راه(7).
حمزهء اصفهانی نیز همین داستان را با اندک تفاوتی نقل کند و گوید که جماعت «زط» از نژاد این هندوان بازمانده اند(8). کسانی که این داستان را دربارهء نژاد و تبار لوریان آورده اند بیشترشان پیش از این داستان از مسافرت بهرام گور به هند نیز سخن رانده اند. فردوسی در این باره حکایت هائی زیبا با آب و رنگ حماسی نقل کرده است که آوردن آن در اینجا ضرورت ندارد. مسعودی مینویسد: ... و او [یعنی بهرام] پیش از این [یعنی پیش از جنگ با خاقان] ناشناخته به هند رفت تا از اخبار آنان آگهی یابد و به شبرمه یکی از پادشاهان هند پیوست و در خدمت او به جنگ پرداخت و او را در برابر دشمنی یاری داد تا ملک هند او را یکی از اساورهء فارس شمرد و دختر خویش به زنی بدو داد(9) و ابن بلخی میگوید: ... و لنگرها جمع آمدند و روی به بلاد هند نهادند و ملک هند معروفان را در میان داشت و صلح کردند و دختر را به زنی بهرام داد و دیبل و مکران به بهرام داد(10). آیا داستان مسافرت یا لشکرکشی بهرام گور به هند چنانکه در روایات ایرانی آمده است صحت دارد؟ اسناد موثقی در این باره در دست نیست، اما قرائن و امارات نشان میدهد که در آن زمان بین ایران و هند روابطی سیاسی وجود داشته است و حتی شاید بعضی از پادشاهان هند در ازای جلوگیری از هیاطله [هیتالیان] که برای آن کشور نیز خطرناک بوده اند ایالت سند و مکران را به بهرام واگذار کرده باشند. مسئلهء مهاجرت لولیان نیز باید یک مسئلهء سیاسی مربوط به روابط ایران و هند و یا مربوط به سختی زندگی لولیان در هند باشد. آنچه دربارهء مکاتبهء بهرام با شنگل و درخواست فرستادن خنیاگران هند نوشته اند افسانه ای بیش نیست. بدین گونه چنانکه از تاریخها و داستانها برمی آید لولیان ایران از سرزمین هند بدین جا آمده اند. اتفاقاً دربارهء لولیان اروپا نیز با همهء اختلافی که دربارهء نژاد و تبار آنها هست محققان این نکته را پذیرفته اند که سرزمین اصلی آنها هند بوده است. تحقیقات و پژوهشهای نژادشناسی نیز که کوپرنیکی(11) در یکی از بیمارستانهای بخارست(12) انجام داده است، نشان میدهد که جمجمهء لولیان اروپای شرقی با جمجمهء هندوان طبقات پست شباهت بسیار دارد. مطالعات زبان شناسی نیز این نکته را تأیید میکند. لهجه های مختلف این طوایف هم از جهت لغات و هم از حیث ساختمان در سراسر اروپا با لهجه های طبقات پست هندو شباهت دارد. گذشته از آن نام رم(13) که این طایفه در اروپا به خود میدهند به نظر نمی آید که با کلمهء روم(14) امپراطوری معروف مناسبت داشته باشد. از این رو عقیدهء میکلوزیش(15) که نام آن را با کلمهء دوما(16) و دمبا(17) که نام طایفهء پست از مردم هند علیا باشند تطبیق کرده است، چه بسا که مطابق واقع باشد. بعضی از نامهای دیگر نیز که در اروپا بر این طایفه اطلاق میشود از ارتباط آنان با سرزمین هندوستان حکایت میکند. دربارهء کلمهء Tzigane که در بیشتر نقاط اروپا بر این طایفه اطلاق میشود گفتگو بسیار کرده اند. اگر مفهوم آن چنانکه بعضی از لغت شناسان پنداشته اند به معنی بنسودنیها(18) باشد به رغم سایر احتمالات و به حکم قرائن دیگر میتوان آنان را با «نجس»های هند مربوط کرد. کلمهء Sintiنیز که در پیه مون و لیتوانی بر آنان اطلاق میشود نام سند را که در قصص ایرانی با سرگذشت لولیان مربوط میشود به خاطر می آورد. و در هر حال، بسیاری از قرائن و امارات ارتباط و انتساب این طایفه را که در سراسر جهان قدیم به نامهای مختلف پراکنده بوده اند با سرزمین هند مشخص و معلوم میکند. ظهور لولیان در اروپا از قرن چهاردهم میلادی فراتر نمی رود. مقارن قرن پانزدهم میلادی بود که آنها اروپای غربی را عرصهء استیلای خویش کردند. بسیاری در آن زمان گمان میبردند که آنها از اهل Bohemeمیباشند، از این رو آنها را بوهمی(19) خواندند و این نام در زبان فرانسه هنوز بر آنها مانده است. بعضی نیز آنها را مصری شمردند و نام Gypsies که در زبان انگلیسی به آنها داده شده است از اینجاست. زندگی مرموز و آلوده و آمیخته با دزدی و نابکاری این طایفه که آنان را به مثابهء بازماندگان نسل جادوگران قدیم معرفی میکند، در اروپا از دیرباز خشم و نفرت مردم را نسبت به آنان برانگیخته است. این مردمی که خشم و کینهء تمدن را مثل یک لعنت ابدی همه جا با خود همراه دارند، از دیرباز جادوگری و افسونکاری و فالگیری و مارفسائی و نیزه سازی و اسلحه گری را چون پیشهء اجدادی می ورزیده اند، با چنین وضعی عجیب نیست که هنوز مثل خویشان و شاید نیاکان دیرین خود «نجس»های هند چیزی از سرنوشت «سامری جادوگر» و «یهودی سرگردان»(20) را با خویش داشته باشند. زندگی آنها در ایران هم که گویا وطن دوم آنها بوده است از اروپا بهتر نیست. در ایران نیز همه جا با نفرت و بیم و تحقیر و انزجار مردم روبه رو هستند. آنان را در فارس کولی، در آذربایجان قراچی، در عراق غربتی یا غربت، در خراسان قرشمال و در تهران غربیل بند مینامند. کلمهء کولی را فرهنگ نویسان تحریفی از کابلی دانسته اند. قراچی نیز گویا همان لغت بسیار معروف غرچه است که در زبان فارسی به معنی ابله و پست و نابکار و بی شرم به کار رفته است. گفته اند:
بفریبد دلت به هر سخنی
روستائی و غرچه را مانی(21).
و ابوالطیب مصعبی گوید:
صد و اند ساله یکی مرد غرچه
چرا شصت وسه زیست آن مرد تازی(22).
واژهء قرشمال را نیز تحریف گونه ای از غیرشمار، یعنی «بی شمار» یا «در شمار بیگانه» دانسته اند. نام (غربیل بند) یا (غربالبند) نیز از جهت حرفه و پیشه ای است که غالباً میورزند و چنانکه بعضی از آنان نیز که حرفهء زرگری دارند به زرگر کرمانی نامبردار شده اند در جاهای دیگر نامهائی، مانند چنگیانه، گیلانی، سوزمانی، لولی، جوکی، کابلی، حرامی و زنگاری نیز بر آنها اطلاق میکنند که غالباً از جایگاه یا پیشه و شیوهء زندگی آنها حکایت میکند. سایکس که تقریباً پنجاه سال پیش دربارهء آنها اطلاعاتی جمع آورده است، می گوید: «تنها در آذربایجان پنج هزار خانواده از این طایفه زندگی میکنند و روی هم رفته در ایران نزدیک بیست هزار خانواده یا به عبارت دیگر یکصدهزار تن لولی سکونت دارند». تحقیقات جدیدتر نشان میدهد که این ارقام تا اندازهء بسیار در این اواخر نقصان یافته است. نوع زندگی آنان که فالگیری، آهنگری، آوازه خوانی، رقاصی، طلسم سازی، جادوگری، گاوبازی و غربالبندی است، در نقاط مختلف به اقتضای محیط و اقلیم تفاوت میکند، اما در هیچ جا محبت و علاقهء مردم را به آنها جلب نکرده است. حتی با آنکه در زندگی روستائیان به وسیلهء آهنگری و غربالبندی تأثیر مفیدی مخصوصاً در بعضی نقاط خراسان داشته اند و نیز با آنکه در آذربایجان و کردستان آوازه خوانی و رقاصی و مسخرگیشان مایهء تفریح و سرگرمی بسیاری از مردم را فراهم میدارد، همواره مردم آنها را همه جا به منزلهء بیگانه تلقی میکنند و نسبت بدانان چندان خوش بینی و مهربانی و همدردی از جانب مردم ابراز نمی شود. زندگی آنها در غالب نقاط ایران یک نوع تمدن شبانی را که به تمدن صنعتی نزدیک است نشان میدهد و از بسیاری جهات نیز طرز معیشت و آداب و رسوم آنها با زندگی ایلات شباهت دارد. آنها در میان خود نظم و نسق خاصی با پاره ای آداب و قوانین مخصوص دارند که غالباً به وسیلهء کلانتر و «شاطرباشی» شان معمول و مجری میگردد. زبان آنان نیز با آنکه در هر ناحیه تحت تأثیر لغات خاص محلی قرار گرفته است از عناصر مجهول و بیگانهء مشترکی مشحون است که به نظر می آید یادگارهائی از زبانها و لهجه های قدیم هندی میباشد. احتمال داده اند که لهجه های ایشان در بسیاری از نقاط صورتهائی از یک زبان ساختگی و قراردادی باشد و این احتمال به نظر نابعید است. در هر حال از این نظر که ایران اولین سرزمین است که لولیان پس از خروج از هند در آن مسکن گرفته اند، مطالعه در لهجه های لولیان از لحاظ فقه اللغهء فارسی بسیار سودمند خواهد بود. دربارهء ریشهء کلمهء لولی تاکنون به درستی تحقیق نکرده اند. در فرهنگ جهانگیری آمده است که: «لول با اول مضموم و واو مجهول بی شرم و بی حیا را گویند و آن را لور نیز خوانند لوری و لولی منسوب به آن است». مولوی فرماید:
گر همی خوانیم لول و گر همی گوئیم گول
چون کلنده بر لب دولیم و تک تک می کنیم.
در مجمع الفرس سروری گفته شده است که «لوری به ضم لام و کسر رای مهمله، خوره باشد که به تازی جذام گویند و نیز نام طایفه ای باشد که ایشان را کاولی نیز گویند... لولی در موید به معنی سرودگوی در کوچه و نیز به معنی نازک و لطیف و ظریف نیز آمده است...» و اما در فرهنگ رشیدی پس از نقل معانی کلمهء لور مینویسد: «... و تحقیق آن است که لول و لور به معنی بی حیا است و لوری و لولی منسوب است به آن، زیرا که بی حیائی لازمهء لولیان است». اما از این معانی وجه تسمیه و نحوهء اشتقاق لولی استنباط نمی شود. لوره و لور در فرهنگها به معنی گذرگاه سیل نیز آمده است... و این معنی اگر با نام طایفهء لر مناسب باشد بعید است که با نام لوریان ارتباط داشته باشد، اما کسانی که دربارهء لوریان ایران تحقیق کرده اند وجود بعضی طوایف و عناصر لر را در میان آنها تأیید کرده اند. درست است که لران سفیدپوست فارسی زبان را با لوریان سیه چردهء مجهول زبان نمیتوان اشتباه کرد، لیکن شباهتی که در طرز معیشت و زندگی بین آنها هست کار داوری را دربارهء آن دشوار میکند. طایفهء زط که حمزهء اصفهانی نام آنان را تقریباً بجای لوریان به کار میبرد، چنانکه از تاریخها برمی آید، در قرون اول اسلام و مقارن حکومت حجاج در اهواز و خوزستان سکونت داشته اند. به دشواری میتوان این احتمال را پذیرفت که این زط ها همان لرهای ساکن خوزستان و لرستان امروز بوده اند، اما نکته ای که در این مورد جالب توجه میتواند بود این است که یاقوت در خوزستان ناحیه ای را به نام «رور» ذکر میکند که با نام لور بی تناسب به نظر نمی رسد. آیا زط ها یا لورها که در خوزستان بوده اند از اینجا برخاسته اند؟ درست روشن نیست. شهری نیز در سند به همین نام (رور) یا (الرور) وجود داشته است که مسلمانان در سال 95 ه . ق. بوسیلهء محمد بن قاسم آن را گشوده اند. این شهر که در سی فرسنگی جنوب غربی مولتان و در بیست فرسنگی شمال المنصور جای داشته است و روزگاری جایگاه راجه های سند به شمار میرفته است اکنون ویران شده است. آیا شباهت نام این شهر با رور خوزستان و ارتباط نام زط ها با لوریان که طبق سنن و تواریخ از سند به ایران آمده اند نمیتواند ریشه و اصل کلمهء لوری را به دست دهد؟ در واقع تحریف و تبدیل روری و الروری به لوری و لولی با قواعد و موازین لغوی و صرفی عربی و فارسی درست به نظر می آید. بنابراین میتوان این احتمال را پذیرفت که اعقاب آن عده از رامشگران هندو که در روزگار بهرام گور به ایران آمده اند، نام خود را از نام اولین شهر سند که به ایران نزدیک تر بوده است گرفته باشند. به هر حال این گروه خانه به دوش بی سامان قانون گریزی که همه جا نسبت به حدود و قیود تمدن و فرهنگ سرکش و بی اعتنا بوده اند، اگر در نام و تاریخ و اصل و نژاد خویش نیز از دسترس فرهنگ و اطلاع بشری دور مانده باشند جای شگفتی نیست. (از مقالهء زرین کوب در مجلهء روابط فرهنگی هند و ایران، سال 1952 م. شمارهء یک صص11-21)(23).
(1) - Baudelaire.
(2) - Pouchkine.
(3) - V. Hugo. (4) - انجمن آرای ناصری.
(5) - ص566-567.
(6) - ص69.
(7) - شاهنامه چ بروخیم صص2258-2260.
(8) - سنی ملوک الارض و الانبیاء ص 38.
(9) - مروج الذهب ج1 ص162.
(10) - فارسنامهء ابن البلخی ص66.
(11) - Dr. Kopernicki.
(12) - Bucharest.
(13) - Rom.
(14) - Rome
(15) - Miklosich.
(16) - Doma.
(17) - Domba.
(18) - Touch-me-nots.
(19) - Bohemiens.
(20) - Juif errant. (21) - لغت نامهء اسدی.
(22) - تاریخ بیهقی.
(23) - منابع مقاله: تاریخ سنی ملوک الارض حمزهء اصفهانی چ برلین، کاویانی؛ مجمل التواریخ و القصص چ ملک الشعراء بهار چ خاور؛ مروج الذهب چ مصر، مسعودی فارسنامهء ابن بلخی چ سید جلال تهرانی چ تهران؛ غرر اخبار ملوک الفرس ثعالبی و سیرهم چ و ترجمهء زوتنبرک؛ شاهنامهء فردوسی چ بروخیم ج7؛ معجم البلدان یاقوت چ اروپا؛ لغت فرس اسدی چ عباس اقبال چ تهران؛ مجمع الفرس سروری نسخهء خطی مجلس شمارهء 480؛ فرهنگ جهانگیری نسخهء خطی مجلس نمرهء 469؛ فرهنگ رشیدی نسخهء خطی مجلس نمرهء 471؛ انجمن آرای ناصری چ تهران؛ تاریخ بیهقی چ تهران ادیب پیشاوری.
M. Sykes: Ten Thousand Miles iPersia, London, 1902; Battailard:Derniers Travaux relatifs auxBohemiens, Paris, 1872; Nouvellesrecherches sur l apparition et ladespersion des bohemiens, Paris;Raspati: Etudes sur les tziganes,Constantinople, 1870. EncyclopaediaBritannica, vol. II.; Curanda:Encyclopedie Francaise, tome v.;Encyclopedie de l islam vol. III.
یادداشتهای ادیب الممالک، مجلهء ارمغان، سال شانزده، شمارهء نهم.

لولیان.

[] (اِخ) (لودیان) نام موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص59).

لولی خانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) قحبه خانه. (آنندراج). بیت اللطف. بیت النطف. بیت النطاف. رجوع به مجموعهء مترادفات ص311 شود.

لولیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لولیده. صفت لولیده.

لولیدن.

[دَ] (مص) جنبیدن چنانکه کرم در جای خویش. در تداول عامه، جنبیدن چنانکه کرم خرد دراز سرخ در آب. جنبیدن چنانکه مار حلقه زده بر خود یا کرمهای بسیاری در جائی از خشکی یا آب. جنبیدن بر جای بی پیش رفتن. مخیدن. پیچان رفتن. جنبیدن چنانکه کرم در آب یا کیک در جامه. جنبیدن با جمع و گرد کردن خود و سپس یازیدن و بازشدن عدهء بسیاری. || مجازاً رفتن و آمدن به آهستگی. جنبیدن به آهستگی. || در تداول خانگی و زنان، نمو کردن و بالیدن و بیشتر در کودکان، کمی بزرگ شدن کودک چنانکه خود تواند رفتن. بالیدن و بار اول به راه افتادن کودک خردسال.

لولیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لولیدن. که لولیدن تواند.

لولیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لولیدن.

لولی زاده.

[دَ / دِ] (ص مرکب، اِ مرکب)غریب زاده. (مجموعهء مترادفات ص312).

لولیگری.

[گَ] (حامص مرکب) عمل کردن چون لولی. تباهکاری زن.
-امثال: لولی گری تخم نیست که بکارند.
هرکه لولیگری کرد لولی است.

لولی محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) نام موضعی به تنکابن مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص107).

لولین.

(اِ) لولهین. لولهنگ. لولیین. و رجوع به لولهین، لولهنگ و لولیین شود.

لولی وش.

[وَ] (ص مرکب) چون لولی. لولی سان. که چون لولی بود :
دلم ربودهء لولی وشی است شورانگیز
دروغ وعده و قتال وضع و رنگ آمیز.حافظ.

لولی هندوستانی.

[یِ هِ] (اِخ) نام وی محمد و از شوریدگان بی سر و سامان آن مملکت بود و به شیوهء مجذوبان و دیوانگان سلوک می نمود. وارستگیش از تخلصش معلوم است. او راست:
آنان که طلبکار الهید الهید
کم هیچ نگردید چه خواهید چه خواهید
موجود خدای است و جز او نیست همه اوست
بیرون ز شما نیست هر آن چیز که خواهید.
(ریاض العارفین ص130).

لولیین.

[لو لَ] (اِ) ابریق. لولئین. لولهنگ. لولین. لولهین. لولنگ. آفتابهء لوله دار که بیشتر مصرفش آبخانه است. اگرچه ظاهر آن است که لولین به یک یاء بر وزن روئین باشد مرکب از لوله و «ین» که کلمهء نسبت است و لوله چیزی است مخروطی شکل که با ظرف وصل کنند و آن را نایژه به نون نیز خوانند. (آنندراج) :
ساقی قدح ماء معین تو کجاست
آن آینهء خدای بین تو کجاست
خواهم که طهارتی دهم باطن را
آن لوله شکست لولیین تو کجاست.
داعی انجدانی (از آنندراج).

لؤم.

[لُ ءَ] (ع اِ) جِ لامة. (منتهی الارب).

لؤم.

[لُءْمْ] (ع مص) ناکس شدن. (زوزنی). ناکس و فرومایه گردیدن. لامة. ملامة. (منتهی الارب) : می بینم که کارهای زمانه روی به ادبار دارد... اقوال پسندیده مدروس گشته و لؤم و دنائت مستولی. (کلیله و دمنه). از فرط قساوت و لوم طبیعت مبذول نداشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص167). || بخیل شدن. زفت گشتن. (منتهی الارب). ملامة. ملامت.

لؤم.

[لُءْمْ] (ع اِمص) ناکسی. || زفتی. خلاف کرم. (منتهی الارب). دنائت. بخل. شُح.

لوم.

[لَ] (ع مص) لومَة. ملام. ملامة. (منتهی الارب). اِلامة. نکوهش. سرزنش. سرکوفت. بیغار. بیغاره. سراکوفت. تعییر. توبیخ. تعنیف. سرزنش کردن. (ترجمان القرآن جرجانی). نکوهیدن. (تاج المصادر) (دهار). ملامت کردن. (زوزنی). عَذل :
نصیحتگری لومش آغاز کرد
که خود را بکشتی در این آب سرد.
سعدی (بوستان).
در این سودا بترس از لوم لائم.سعدی.
|| ترس. بیم. (از منتهی الارب).

لوم.

[لَ وَ] (ع اِمص) افزونی نکوهش. (منتهی الارب).

لوم.

[لُوْ وَ] (ع ص، اِ) جِ لائم. (منتهی الارب).

لوم.

(ع اِ) از اسماء عسل. (المزهر سیوطی ص242).

لوما.

[لَ] (ع ق مرکب) (از: لو + ما) اگرنه. و هی بمنزلة لولا، تقول لوما تأتینا بالملائکة. (آنندراج).

لؤماء .

[لُ ءَ] (ع ص، اِ) جِ لئیم. (منتهی الارب) :
ارادوا بها جمع الحطام فادرکوا
و ماتوا و دامت سنة اللؤماء.ابوالعلاء معری.

لوماء .

[لَ] (ع اِمص) نکوهش. لومی. (منتهی الارب).

لومار.

(اِخ) دهی از دهستان شیروان بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام. واقع در 29هزارگزی جنوب چرداول، کنار راه اتومبیل رو شیروان به زنگوان. کوهستانی و گرمسیر. دارای 300 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کلان. محصول آنجا غلات، ذرت، پنبه، لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لؤمان.

[لُ ءَ] (ع ص، اِ) جِ لئیم. (منتهی الارب).

لومان.

(اِخ) دهی جزء دهستان جمع آبرود بخش حومهء شهرستان دماوند واقع در هزارگزی جنوب خاوری دماوند و ده هزارگزی جنوب راه شوسهء طهران به مازندران. کوهستانی و سردسیر. دارای 500 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه سار. محصول آنجا غلات و قیسی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و معدن گچ دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لومباردی.

[لُ] (اِخ) لمباردی. رجوع به لمباردی شود.

لومبر.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش پادوکاله از ولایت سنت - امر به فرانسه. دارای راه آهن و 2395 تن سکنه است.
(1) - Lumbres.

لومبوک.

[] (اِخ) از جزایر اندونزی.

لومسدن.

[دِ] (اِخ)(1) ماتیو. مستشرق انگلیسی که در تجهیز مطبعهء کلکته بذل همت بسیار کرد و کتب بسیار آنجا به چاپ رسانید و انتشار داد. از آن جمله است: بخشی از شاهنامه فردوسی و مقامات حریری و مختصرالمعانی قزوینی و شرح معلقات و قاموس المحیط و غیره. (معجم المطبوعات ج2).
(1) - M. Lumsden.

لوم کردن.

[لَ / لُو کَ دَ] (مص مرکب)ملامت کردن.

لومن دون.

[مَ] (اِخ) موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص160).

لؤمة.

[لُ ءَ مَ] (ع ص) آنکه کار کردهء دیگری را حکایت کند. || (اِ) افزارهای آماج و ساختگی آن. (منتهی الارب). جمله آلات برزگر. (مهذب الاسماء). جماعة اداة الفدان. (از اقرب الموارد). || آنچه از رخت خانه عاریت ندهند از نغزی آن. (منتهی الارب).

لومة.

[لَ مَ] (ع اِ) کار ملامتناک. یقال: جاء بلومة. || انگبین. (منتهی الارب).

لومة.

[لَ مَ] (ع مص) لوم. سرزنش. سرکوفت. ملام. ملامة. نکوهیدن. (منتهی الارب). نکوهش: لومة لائم.

لومة.

[مَ] (ع ص) رجلٌ لومة؛ مرد نکوهیده. || (اِمص) «لی فیه لومة»؛ مرا در آن درنگی و نگرانی است. (منتهی الارب).

لومة.

[لُ وَ مَ] (ع ص) رجل لُومة؛ مرد بسیار ملامت کننده. (منتهی الارب). سرزنش کننده.

لومی.

[لَ ما] (ع اِمص) لوماء. نکوهش. (منتهی الارب).

لومیری.

[] (اِ) به هندی ثعلب است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لومینال.

(فرانسوی، اِ)(1) داروئی است. قرصی که از ترکیب اجزاء مختلف به دست آید تسکین درد را و منوم باشد. اگر یکی از ریشه های اتیل را توسط یک ریشهء فنیل جانشین کنیم گاردینال یا لومینال به دست می آید. (روش تهیهء مواد آلی ص 452).
(1) - Luminal.

لومینه.

[نِ] (اِخ)(1) اواریست. نقاش فرانسوی، مولد نانت (1821-1896 م.).
(1) - Luminais.

لون.

[لُ وِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان کشور بخش پاپی شهرستان خرم آباد واقع در 36000گزی جنوب باختری سپیددشت و 7000گزی باختر ایستگاه کشور. دارای 48 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لون.

[لَ] (ع اِ)(1) رنگ. گونه چون زردی و سرخی و مانند آن. (منتهی الارب). مطلق رنگ. (برهان). رنگ. (ترجمان القرآن جرجانی). فام. رنج. (لغت محلی شوشتر ذیل کلمهء رنج). بَوص. بُوص. ردع. نجار. نُجار. (منتهی الارب). فام و گون در کلمات مرکبه، چون لعل فام و لعلگون. ج، الوان :
گفتم که مشک ناب است آن جعد زلف تو
گفتا به بوی و لون عزیز است مشک ناب.
عنصری.
و ده تخت جامهء مرتفع از هر لونی. (تاریخ بیهقی).
ز بهر دیدن جانت همی چشمی دگر باید
که بی لون است چشم سر نبیند جز همه الوان.
ناصرخسرو.
لون انقاس داشت پشت زمین
رنگ زنگار داشت روی هوا.مسعودسعد.
بسا شبا که در او رشک بر دو رنگ آورد
ز گونهء می و از لون ساغر آتش و آب.
مسعودسعد.
دارد بگاه آنکه کنی رنگش آزمون
باشد به بوی چونکه کنی بویش امتحان
لون عقیق و گونهء یاقوت و رنگ لعل
بوی عبیر و نکهت مشک و نسیم بان.
جوهری زرگر.
مکن به لون سیه دیگ را شکسته، ببین
که از دهان کدام اژدها برون آمد.خاقانی.
مهر به زوبین زرد دیلم درگاه توست
ماه به لون سیاه هندوی بام تو باد.خاقانی.
بقای شاه جهان باد تا دهد سایه
زمین بشکل صنوبر فلک به لون سداب.
خاقانی.
حالی به وداع از اشک هر دو
لون شفق ارغوان ببینم.خاقانی.
او به نزد من همی ارزد دو کون
من به جانش ناظرستم تو به لون.مولوی.
مختلف اللون؛ رنگارنگ. التقاع؛ رنگ بگردیدن. (تاج المصادر). رُبشه؛ اختلاف لون. لونٌ لؤلؤی، لونٌ لؤلؤان؛ مروارید رنگ. (منتهی الارب). صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: بالفتح و سکون الواو. غنیٌ عن التعریف و ماقیل من انه کیفیة تتوقف ابصارها علی ابصار شیئی آخر هو الضوء بیان لحکم من احکامه قال بعض القدماء من الحکماء لا حقیقة لشی ء من الالوان اصلا بل کلها متخیلة. و انما یتخیل البیاض من مخالطة الهواء المضئی للاجسام الشفافة المتصغره جداً کمافی زَبد البحر و الثلج و الزجاج المدقوق ناعماً و السوا یتخیل بضد ذلک. و هو عدم غور الهواء و الضوء فی عمق الجسم. و منهم من قال: الماء یوجب السواد ای تخیله لماء یخرج الهواء فان الهواء اذا ابتلت مالت الی السواد. و قیل السواد لون حقیقی لاتخیلی فانه لاینسلخ عن الجسم البتة بخلاف البیاض فان الابیض قابل للالوان کلها. و القابل لها یکون خالیاً عنها. و من اعترف بوجودهما قال هما اصلان و البواقی من الالوان یحصل بالترکیب فانهما اذا خلطا و حدهما حصلت الغبرة و اذا خلطا مع ضوء کفی الغمام الذی اشرقت علیه الشمس و الدخان الذی خالطه النار حصلت الحمرة. ان غلبت السواد علی الضوءِ فی الجملة و ان اشتدت غلبته حصلت القتمة و مع غلبة الضوء علی السواد حصلت الصفرة و ان خالط الصفرة سواد مشرق فالخضرة و الخضرة اذا خلطت مع بیاض حصلت الزنجاریة و مع سواد حصلت الکراثیة الشدیدة و الکراثیة ان خلط بها سواد مع قلیل حمرة حصلت النیلیة ثم النیلیة ان خلطا حمرة حصلت الارجوانیه و علی هذا فقس؛ و قال قوم من المعترفین بالالوان، الاصل فیها خمسة. السواد و البیاض و الحمرة و الصفرة و الخضرة فهذه الوان بسیطة و یحصل البواقی بالترکیب و المحققون علی انها کیفیات متحققة. و قد تکون متخیلة کما فی بعض الصور المذکورة و اما ان الالوان البسیطة خمسة (کذا) او اقل او اکثر فمما لم یقم علیه دلیل. (فائدة) قال ابن سینا و کثیر من الحکماء انما یحدث اللون فی الجسم بالفعل عند حصول الضوء فیه و انه غیر موجود فی الظلمة بل الجسم فی الظلمة مستعدلان یحصل فیه اللون المعین عند الضوءَ و المشهور بین الجمهوران الضوء شرط لرؤیته لالوجوده فی نفسه فان رؤیته زائدة علی ذاته المتیقن عدم رؤیته فی الظلمة و اما عدمه فی نفسه فلا و هو مختارالامام. کذا فی شرح المواقف فی المبصرات.
در ذیل تذکرهء ضریر انطاکی آمده است: لون، و قد یترجم به عن فساد الالوان و هو تغیرها عن المجری الطبیعی الی ما یشابه الخلط الغالب کالصفرة و السواد فی الیرقان و غلبة الرصاصیة فی البلغم و شدة الحمرة فی الدم و هذه ان استندت الی مرض کالصفار مث وقت نزف الدم و ضعف الکبد فعلاجها علاج ذلک المرض و الا فان کانت من غیر موجب فلتغیر الدم بخلط آخر و قد یکون تغیر اللون لو هم و هم و افراط تحلیل کجماع محبوب تشتد معه اللذة فیعظم الاستفراغ (العلاج) زوال الاسباب المعلومة و الاکثار من جید الغذاء و تنقیة الجلد بما مرفی الورم کالاَس و العفص و غیره و ترک ما یفسد الالوان کالکمون و من فساد الالوان ایضاً ما یحدث من الرائحة الحادة بالاطفال فی مصر فقد غفل عنه الاطباء کافة و هو مهم یموت بسببه کثیر من الاطفال او تنشأ عنه امراض تکون کالجبلیة و حاصل الامر فی تعلیل هذا ان هواء مصر کما علمت شدید اللطافة و الرطوبة و التخلخل و ماشانه ذلک تنطبع فیه الروائح بسهولة خصوصاً العادة و الثقیلة و الاطفال شأنهم ذلک فتتأثر لشدة التشابه و العلاقة الاتری الی الورد کیف یحدث الزکام لتفتیحه و الفریبون لحدته فی سائر الاماکن و الیاسمین الصداع للمحرور و لایبعد ان یقع هذا التأثیر فی غیر مصرهم لکن لم یشعر به لقلته و الذی اقول فی تحریر هذا الامر بالمشاهدة و التجربة انه اذا کان المشموم حاداً طیب الرائحة کالمسک اشتدت الحمرة فی الوجه و دعک الانف و الحمی فی الرأس و ان کانت خبیثة خصوصاً الکائنة عنه فتح الاخلیة اصفر اللون و غارت العین و کثر التهوع و الاسهال و ارتخی الجلد و اشد المؤثرات بیوت الخلا ثم الحلتیت ثم المسک ثم الخمر و متی قل الاسهال و القی ء و کثر تحرک الرأس فالمشموم خمر ما لم یکثر سیلان الانف فان کثر فمسک. اذا عرفت هذه العلامات فاعلم ان العلاج من الرائحة الخبیثة مرخ الرأس بدهن السفرجل و البخور بالصندل و الطلاء به و بالمرسین مع الخل و سقی شراب البنفسج و ماء التفاح و الورد و من الطیبة ان یوضع العود فی التفاح و یشوی فی العجین حتی یتهری فیستجلب بماءالورد و بشراب الصندل و یسقی فان کان هناک قی ء بدل ماءالورد بماءالنعناع أو اسهال بدل التفاح بالسفرجل و مما یجب فی العلاج من الزباد خاصة الدهن بحب البان و سقی شراب البنفسج و من الحلتیت شم الخزاما و دهن اللوز و سقی شراب الصندل و الخشخاش و من المسک الطلاء بدهن البنفسج بالخل و سقی ماءالنعناع بشراب الحصرم و جعل سحیق الورد و الصندل علی الرأس و اما ما تصنعه نساء مصر من اعطاء الاطفال ما کان الضرر منه فخطر جداً لکنه ان سلم منه انتج عدم التضرر بالمشموم مرة اخری لمخالطته الطبع فهذا ما استحضرناه الاَن فی هذه العلة و هو کافٍ اِن شاء الله تعالی. (ذیل تذکرهء ضریر انطاکی ص15). || رنگ روی را نیز گویند. (مهذب الاسماء). || خرمابن بسیاربار. نوعی از خرما. لونة و لینة یکی. ج، لین، لینة. جج، لیان. منه قوله تعالی: ما قطعتم من لینة(2). و تمرها یسمی العجوة. نوعی از خرمای زبون. (منتهی الارب) (منتخب اللغات). نوعی است از خرما. (مهذب الاسماء). || پیکر. || هیئت. || آنچه فصل نماید میان چیزی و غیر آن. || جنس. نوع. (منتهی الارب). قسم: از هر لونی؛ از هر قسمی : چون این رسول بازگشت سلطان مسعود قوی دل شد و کارها از لونی دیگر پیش گرفت. (تاریخ بیهقی). اگر کاغذها و نسختهای من همه به قصد ناچیز نکرده بودند این تاریخ از لونی دیگر آمدی. (تاریخ بیهقی ص289). سرما اینجا از لون دیگر بود و برف پیوسته گشت و در هیچ سفر لشکر را رنج آنقدر نرسید. (تاریخ بیهقی 578). بسیار سخن رفت از هر لونی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص432). سوی هرات برویم و از غزنین اسب و اشتر و سلاح دیگر خواهیم و کارها از لونی دیگر بسازیم. (تاریخ بیهقی ص594). پس از عید جنگ مصاف باید کرد و پس از آن شغل ایشان را از لون دیگر پیش باید گرفت و بداشت. (تاریخ بیهقی ص585). کارها رفت سخت بسیار در این مدت که این مهتر بزرگ بری بود بر دست وی از هر لونی پسندیده و ناپسندیده. (تاریخ بیهقی ص402). حدیث مرگ وی از هر لونی گفتند: از حدیث فقاع و شراب و کباب... و حقیقت آن ایزد عز ذکره تواند دانست. (تاریخ بیهقی ص500). تا خبر پسر یغمر بشنوده اند... از لونی دیگر شده اند. (تاریخ بیهقی ص404). اگر احتیاجی خواهد بود با خانان عدتی و معونتی خواستن نامه از لونی دیگر باید. (تاریخ بیهقی ص644). این پادشاه از لونی دیگر آمده است. (تاریخ بیهقی ص618). راندن تاریخ از لونی دیگر باید، نخست خطبه ای خواهم نبشت. (تاریخ بیهقی). خصمان امروز مغافصة آمدند و فردا اگر آیند کوشش از لونی دیگر بینند. (تاریخ بیهقی ص639). طرفه آن آمد که آب هم نبود و در این راه کسی یاد نداشت، تنگی آب بر آن لون که به جویهای بزرگ میرسیدیم خشک بود. (تاریخ بیهقی ص630).
فرازآیند از هر سو بسی مرغان گوناگون
پدید آرند هر فوجی به لونی دیگر الحانها.
ناصرخسرو.
و در سواد هری صدوبیست لون انگور یافته شود، هر یک از دیگری لطیف تر. (چهارمقالهء عروضی ص31).
(1) - Couleur. (2) - قرآن 59/5.

لون.

[لَ وَ] (هندی، اِ) به هندی نمک است. (فهرست مخزن الادویه). || (اِخ) نام یکی از دریاهای ششگانه است در اصطلاح مردم هند. (رجوع به ماللهند بیرونی ص117 شود).

لون.

[لَ] (اِخ) لوین (هر دو کلمه). لقب محمد بن سلیمان حافظ است. (منتهی الارب).

لوناس.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش هرلت از ولایت مُنْپُلیه نزدیک اُرب به فرانسه. دارای راه آهن و 1185 تن سکنه.
(1) - Lunas.

لونالون.

[لَ / لُو لَ / لُو] (ص مرکب)رنگارنگ :
هزاران میوه رنگارنگ و لونالون و گوناگون
نگویی تا نهان او را که در شاخ شجر دارد.
ناصرخسرو.

لون اسطرخ.

[اِ طَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در سی هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. دامنه و معتدل. دارای 50 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لون السماء .

[لَ نُسْ سَ] (ع ص مرکب)(1)آسمانگون. آسمانجون. آبی آسمانی.
(1) - Azure.

لونبورگ.

[نِ] (اِخ)(1) نام شهری از پروس (هانور)، کنار رود ایل مِنو. دارای 27600 تن سکنه.
(1) - Luneburg.

لون حبیق.

[لَ نُ حُ بَ] (ع اِ مرکب) نوعی از خرمای بلایه و ردیّ.

لوند.

[لَ وَ](1) (ص، اِ) غرشمال(2). روسبی. (اوبهی). فاحشه. زن بدکار. قری. توشمال. شوخ. جماش. شنگ. اطواری. لولی. هرزه. هرجائی. زن فاحشه. (برهان). زن که با مطربان دستیاری کردی :
مطرب بزم تو باد آنکه کند از فلک
زهره نشاط زمین تا شود او را لوند
صدیک از آن کو کند بر زر و بر سیم خویش
گرگ درنده نکرد با رمهء گوسفند.سوزنی.
(این کلمه در این شعر معنی بوفن(3) و امثال آن میدهد).
یا ایهااللوند مرا پای خاست لند.
(از فهرست دیوان سوزنی).
اگر شجاع الدین عقل غالب آید نفس لولی باش لوندشکل هر جانشین یاوه روی را اسیر کند. (کتاب المعارف).
ای مغفل رشته ای در پای بند
تا ز خود هم گم نگردی ای لوند!مولوی.
این چه میگوئی دعا چبود مخند
تو سر و ریش من و خویش ای لوند.
مولوی.
در بازیهای ایرانی همیشه یک تن با جامهء خنده آور و حرکاتی ناشیانه هست که رقاص یا رقاصهء ماهر را به طور مضحک تقلید کند، یعنی به اصطلاح ندما بازخماند، شاید لوند چنین شغلی داشته است و از بیت فوق سوزنی چنین مقصودی منظور است و اینکه صاحب صحاح الفرس به بیت مرقوم معنی مردم کاهل و تنبل و هرجائی میدهد مورد استشهاد نمی تواند باشد. و در تداول امروزی لوند دشنامی است مر زنان را که معنی بدکاره دهد و نیز به معنی دختر خوش زبان خوش حرکات و تقریباً ترجمهء کوکت(4) فرانسه است و از بیت سوزنی هم برمی آید که لوند در کار مطربان مدد و دستیاری بوده است. || مهمان طفیلی خراباتیان. (برهان) :
می از جام کسان در کام کردن
لوندی را حریفی نام کردن.امیرخسرو.
|| به کلمهء لوند در بیت ذیل مولوی در حاشیهء مثنوی معنی زن بدکاره داده اند و جای تأمل است :
بانگ آمد که همه عریان شوند
هرکه هستند از عجوز و از لوند.مولوی.
|| مردم کاهل و هیچکاره. || شخصی که زن خود را دوست دارد. || عشرت کننده. || پسر بدکاره. || پیشکار که شاگرد و مزدور و خدمتکار باشد. || خبر خوش. || در عرف، لوند سرهنگ بی باکی را گویند که او را نه ترس خداوند و نه شرم خلق باشد و مال مردم را در حق خود مباح پندارد. (برهان). چون خزانهء محمد امین از نقود مفقود شد آلات و ادوات سیمین و زرین را در سکه آوردند و درم و دینار زده امتعه و اقمشهء نفیسه را به نیمه بها فروخته به عیاران و لوندان میدادند تا به دفع اهل طغیان اقدام نمایند. (حبیب السیر).
(1) - در آنندراج به فتح اول و کسر ثانی است.
(2) - Coquette.
(3) - Bouffon.
(4) - Coquette.

لوندانه.

[لَ وَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)(1) چون لوندان. لوندسان.
(1) - Coquettement.

لوندر.

[لَ وَ دَ] (اِخ) نام موضعی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص114 و 131).

لوندویل.

[لَ وَ وی] (اِخ) نام رودی در آستارا.

لوندویل - سبلی.

[لَ وَ وی سَ بَ](اِخ) نام دو ده نزدیک به هم جزء دهستان مرکزی بخش آستارا شهرستان اردبیل واقع در 14هزارگزی جنوب آستارا در مسیر شوسهء آستارا به انزلی. جنگل، گرمسیر، مرطوب و مالاریائی. دارای 1536 تن سکنه. آب آن از قنات و رود. محصول آنجا غلات، برنج و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و تهیهء زغال است. راه شوسه و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لوندی.

[لَ وَ] (حامص) عمل لوند(1) :
از هواداری ما و تو چو مستغنی است یار
ای رقیب این چاپلوسی و لوندی تا به کی.
کمال خجندی.
(1) - Coquetteri.

لون سادات.

[لُوْنْ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج، واقع در 25هزارگزی شمال باختر کامیاران و سه هزارگزی جنوب چوپ تاشان. دامنه و سردسیر. دارای 963 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و دبستانی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لون سمدر.

[لَ وَ نَ سَ مَ دَ] (اِخ) لون. نام مسموع از السنهء هند که بر یکی از دریاهای ششگانه اطلاق شده. و رجوع به لَوَن شود. (ماللهند بیرونی ص117).

لونگ.

[لَ وَ گَ] (هندی، اِ) اسم هندی قرنفل است. (فهرست مخزن الادویه). قرنفل. ان القرنفل یسمی لونگ بسبب انه یجلب من ارض تسمی لنگ. (ماللهند بیرونی ص159).

لونگا.

[] (اِ) نامی که در شهسوار و رامسر به ملچ، ملج، ملیج، شلدار، لروت دهند. رجوع به ملج شود. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص210).

لون مشت.

[لَ وَ نَ مُ] (اِ مرکب)(1) کف ملح. رجوع به ماللهند بیرونی ص74 شود.
(1) - Lavanamushti.

لونة.

[لَ نَ] (ع اِ) یکی خرمابن بسیاربار. (منتهی الارب).

لونه.

[لَ / لُو نَ / نِ] (اِ) گلگونه. (از اوبهی). غازه و گلگونه و سرخی زنان باشد که به روی مالند. (برهان). سرخاب :
چه مایه کرده بر آن روی لونه گوناگون
بر آنکه چشم تمتع کنم به رویش باز.قریع.
این کلمه را سروری و شعوری و برهان نیز بدین صورت ضبط کرده اند و دیگر فرهنگها مثل رشیدی و جهانگیری و انجمن آرای ناصری ندارند و هیچ جا هم شاهدی جز این شعر قریع (در حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) نیست. با اینهمه گمان میکنم این کلمه گونه بوده است به معنی غازه و گلگونه و کاتب مدرک فوق به تصحیف خوانده است و دیگران هم تقلید کرده اند.

لونه.

[نَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان دماوند. دارای سی تن سکنه و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لونه کون.

[لُوْ نِ کُوْنْ] (اِخ) دهی از دهستان بیلوار بخش کامیاران شهرستان سنندج واقع در 21هزارگزی شمال باختری کامیاران و سه هزارگزی تخت زنگی. کوهستانی و سردسیر. دارای 167 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لونی.

(اِخ) قلعتی در نواحی مولتان به هندوستان. (ماللهند بیرونی ص205).

لوو.

[لُ وُ] (اِخ)(1) لوئی. معمار فرانسوی. مولد پاریس (1612-1670 م.).
(1) - Le Vau.

لؤوب.

[لُ ئو] (ع مص) لوب. لؤاب. تشنگی. یا گرد گشتن تشنه حوالی آب بی آنکه برسد آنرا. (منتهی الارب). تشنه شدن. (تاج المصادر).

لؤوح.

[لُ ئو] (ع مص) لوح. لواح. لوحان. تشنه شدن. (منتهی الارب). رجوع به لَوح شود.

لوور.

[لووْرْ] (اِخ)(1) (موزهء...) موزهء معروفی به پاریس و آن از حیث احتواء بر آثار ایران قدیم برتر از دیگر موزه هاست.
(1) - Louvre.

لوورتور.

[وِ] (اِخ)(1) توسن. سیاستمدار و ژنرال هائی تی. مولد سن دمین گو و رئیس طاغیان سن دمینگو از 1796 تا 1802 م. ژنرال برونه ویرا بگرفت و او در فرانسه بمرد. (1803-1743).
(1) - Louverture.

لوورس.

[] (اِ)؟ و ربما کان [ الفتق ] تحجر من ورم صلب و یسمی لوورس (؟). (کتاب ثالث از قانون بوعلی ص312، 9 سطر به آخر مانده).

لووع.

[لُ] (ع مص) لوع. بددل گردیدن و حریص و بدخوی گشتن. (منتهی الارب). رجوع به لوع شود.

لو و لیس زدن.

[لَ / لُو وُ زَ دَ] (مص مرکب) ظاهراً به معنی لب چش کردن و اندک خوردن است. (آنندراج). رجوع به لب و لیسه شود :
کسی کز سفرهء همت لو و لیسی زند دیگر
چرا باید کشیدن از خسیسان منت نانش.
ملا فوقی یزدی.
شعرش از ته سفرهء بذلم لو و لیسی زند
هست از آن رو گر به شیرینیش نسبت داده اند.
ملا فوقی یزدی.

لووهة.

[لُ هَ] (ع اِ) درخش سراب. (منتهی الارب).

لوویا.

(اِ) لوبیا. لوبیاست و آن غله ای باشد معروف که آن را در دواها به کار برند. و لُوِیا هم میگویند و عربان دجر خوانند. (برهان). و رجوع به لوبیا شود.

لوویر.

[یِ] (اِخ)(1) نام کمونی به بلژیک (هنوت). دارای 104300 تن سکنه.
(1) - Louviere.

لوویه.

[یِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش اور به فرانسه واقع در بیست هزارگزی شمال اور، کنار رود اور. دارای راه آهن و 10357 تن سکنه.
(1) - Louviers.

لوة.

[لُوْ وَ] (ع اِ) چوبی است که بدان بخور کنند. (منتهی الارب).

لوة.

[لَوْ وَ] (ع اِمص) زشتروئی. (منتهی الارب).

لوه.

[لُ وِ] (اِخ) ده کوچکی از بخش مینودشت شهرستان گرگان، نزدیک قریهء چمانی پائین. دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لوه.

[لَ وَ] (اِ) زغن. غلیواج. || به لغت هندی پرنده ای باشد شبیه به تیهو که آن را شکار کنند. (برهان).

لوه.

[لُ وَ] (ق) در تداول مردم کاشان، بلی. آری.

لوه.دوکووری

[لُ وِ رِ] (اِخ)(1) ژان باتیست. رمان نویس فرانسوی و کنوانسیونی از دستهء ژیرندن ها، مولد پاریس (1760-1797 م.).
(1) - Levet.

لوه.

[] (اِخ) احمدبن علی قاسانی، ابوالعباس. رجوع به احمدبن علی قاسانی لغوی شود. (معجم الادباء ج1 ص230).

لوه.

[لَ] (ع اِ) سراب. || (مص) درخشیدن سراب. || مضطرب گردیدن. || آفریدن. لاه الله الخلق؛ آفرید خدای خلق را. (منتهی الارب).

لوها.

(هندی، اِ) لوهی. به هندی آهن است. (فهرست مخزن الادویه).

لوهارنی.

رجوع به ماللهند بیرونی ص162 شود.

لوهانه.

[لَ / لُو وَ] (اِخ) صاحب مجمل التواریخ آن را موضعی از هندوستان داند. رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص120 شود.

لوهانیه.

[] رجوع به ماللهند بیرونی ص162 شود.

لوهاور.

[لَ / لُو وَ] (اِخ) لاهور. (برهان). نام شهری به هندوستان. صاحب انجمن آرا گوید: آن شهر در کنار رود موسوم به راوی واقع شده [ و ] ملوک بابری در آنجا عمارت غریبه ساخته اند، از جمله ارگ مخصوص سلطانی که گرداگردش شش هزار گام و مشتمل است بر دیوانخانه ها که چهل ستون یکپارچه از سنگ سماق دارد هفت گزی و تخت آن نیز یکپارچه در سنگ سماق دو گز در یک گره و نیم و حمامی مرمر و ستون های آن سه گز یکپارچه و حوضی از سنگ یشم هفت پارچه ساخته شده و اندرون آن خانه صد حجره و برخی مثمن و ایوان و اصل صحن خانه مربع و مجموع صحن خانه احجار ملون مانند قالین و مسند و کناره نقاری کرده اند چنان جفت گیری شده که در نظر ناظر صحن خانه مفروش می آید و همه بیوتات آن از سنگ مرمر و سنگهای الوان از عقیق و مرجان و فیروزه و غیره مرصع کرده اند که هرکه بیند منقوش پندارد و مسجدجامع سی پله بلندی آن، مشتمل به دو مناره و سه گنبد و صحن وسیع از سنگهای مرمر و سماق که پنج هزار کس تواند در آن مسجد نماز گذارد. و رجوع به لهاوور، لاهور، لاوهور، لوهر، لوهاوور و لوهور شود.

لوهاوور.

[لَ] (اِخ) نام شهری به هندوستان. لاهور. لاوهور. لهاوور. لوهر. لاهاور. لوهور. رجوع به هر یک از این کلمات در ردیف خود شود : و تمامت ولایت مولتان و لوهاوور را غارت و کشش کرد. (جهانگشای جوینی).

لوهت.

[هِ] (اِخ) نام یکی از انهار هند. || نام موضعی به هند. || نام کوهی به هند. || نام حوضی در دامنهء کوه لوهت به هند. رجوع به ماللهند بیرونی ص124، 129، 153 و 27 شود.

لوهت ند.

[هِ نَ] (اِخ) رودی که از کوه لوهت و از حوض لوهت که در دامنهء آن است سرچشمه گیرد. (ماللهند بیرونی ص273).

لوهر.

[هَ] (اِخ) نام ولایتی است در هند. لوهاور است که شهر لاهور باشد. (برهان) :
چگونه گیرد پنجاه قلعهء معروف
یکی سفر که کند در نواحی لوهر.عنصری.
و رجوع به لهاور و لوهاور شود.

لوهرانی.

[] (اِخ) نام شهری به هند میان تولیشر و بگه. (ماللهند بیرونی ص102).

لوهق بن عرفج.

[] (اِخ) نام مردی به عهد قدیم. او راست: کتاب طبائع الجن و موالیدهم و مواخیذهم و الارواح الصارعة. و این کتاب بزرگتر از کتاب آریوس رومی است. (ابن الندیم).

لوهک.

[لَ هَ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان دیر بخش خورموج شهرستان بوشهر واقع در 84هزارگزی جنوب خاوری خورموج و جنوب کوه نمک. دارای 42 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لوهندر.

[هَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان گوکلان بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس. واقع در 82هزارگزی شمال خاوری گنبدقابوس و 16هزارگزی پل چشمه. کوهستانی و سردسیر. دارای 355 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوبات، ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و راه آن مالرو است و در کوههای آن شکار بسیار باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لوهنین.

[هَ] (اِ) آلتی است که بدان پنبه از پنبه دانه جدا کنند. (برهان).

لوهور.

[لَ] (اِخ) نام شهری به هندوستان. لاهور. لاوهور. لهاوور. لهاور. لوهر. لوهوار و لووهور. (برهان). رجوع به هر یک از این کلمات در ردیف خود شود : و آن حدیث دراز کشید و حشم لوهور و غازیان احمد را خواستند و او بر مغایظهء قاضی برفت با غازیان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص408).

لوهوری.

[لَ] (ص نسبی) منسوب است به لوهور که از بلاد هند باشد. (سمعانی).

لوهی.

(هندی، اِ) لوها(1). به هندی آهن است. (فهرست مخزن الادویه).
(1) - در هندی Loha، در سندی Loho.

لؤی.

[لُ ءَ] (اِخ) ابن غالب بن فهربن مالک، مکنی به ابوکعب. جدی جاهلی از قریش و جد هفتم رسول صلوات الله علیه.

لؤی.

[لُ ءَ] (اِخ) ابن غالب و هو الاصل الثالث من قریش و یتفرع منه علی حاشیة عمود للنسب ثلاث قبائل. (صبح الاعشی ج1 ص352).

لوی.

[لِ وا] (اِخ) یوم اللوی؛ زعموا انه یوم واردات لبنی ثعلبة علی بنی یربوح. قال جریر :
کسونا ذباب السیف هامة عارض
غداة اللوی و النجیل (؟) تدمی کلومها.
(مجمع الامثال میدانی).

لوی.

[لِ وا] (اِخ) نام رودباری از وادی های بنی سلیم و یوم اللوی وقعتی بدانجا بوده است. (از عجم البلدان).

لوی.

[لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش کرس از ولایت سارتن به فرانسه. دارای 3247 تن سکنه.
(1) - Levie.

لوی.

[لِ] (اِخ)(1) امیل. مصور تاریخ فرانسه، مولد پاریس (1826-1890 م.).
(1) - Levi.

لوی.

[لِ] (اِخ)(1) مُریس. ریاضی دان و مهندس فرانسوی، مولد ری بوویه (1838-1910 م.).
(1) - Levy.

لوی.

[لِ] (اِخ)(1) نام سومین پسر یعقوب پیغمبر. رجوع به لاوی شود.
(1) - Levi.

لوی.

[لِ] (ع اِ) ممالهء لوا. درفش. عَلَم. و رجوع به لواء و لوا شود :
سخن سپارد بیهوش را به بند بلا
سخن سپارد هشیار را به عهد و لوی.
ناصرخسرو.
رتبت او نهاده منبر و تخت
رفعت او سپرده عهد و لوی.ابوالفرج رونی.

لوی.

[لِ وا] (ع اِ) پایان ریگ توده. (منتهی الارب). ریگ برهم پیچیده. ج، الویه. (مهذب الاسماء). || جای باریک و کج شده از آن. ج، الواء، الویه. (منتهی الارب).

لوی.

[لَ وا] (ع اِمص) پیچش شکم و درد آن. (منتهی الارب). پیچائی ناف. (مهذب الاسماء). بیجیذج (طب). فیجیذق. پیچیدک. پیچیدج. (ذخیرهء خوارزمشاهی باب هشتم از جزء چهارم از گفتار نخستین از کتاب ششم). علوز. علوص. بیماری که از بسیار خوردن و آشامیدن و تقلیل ریاضت پدید آید و تن و عروق و عضله پر شود از بخارات و بادها و ماندگی حس شود و رگها و ماهیچه ها کشیده شوند و خمیازه بسیار شود، و روی چشمان سرخ شوند. (بحر الجواهر). باشد که مردم چند روز طعام و شراب زیادت خورد و ریاضت کمتر کند و بدان سبب تن او ممتلی گردد و عضله های او جمع شود و اندر خویشتن ماندگی یابد و به سبب بادها و بخارها عضله ها و رگها کشیده شود و مردم خویشتن را همی پیچد و همی یازد و تمطی و تثاوب می کند و رنگ روی و چشم سرخ شود این حال را اللوی گویند به تازی و بیجیذج نیز گویند و این لفظ پارسی است معرب کرده، یعنی تازی گردانیده. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || (مص) کجی. لوی القدح و الرمد؛ کج گردید. || لوی الکَلَأُ؛ خشک گردید. || (ضمیر) آنان که. جِ التی، بر غیر لفظ. اللای. (منتهی الارب).

لوی.

[لُ وا] (ع اِ) ناچیزها. || باطلها. (منتهی الارب).

لوی.

[لَ وی ی] (ع اِ) درختی است. || (ص) گیاه خشک. (منتهی الارب). ترهء خشک. (مهذب الاسماء). گیاه پژمرده. (منتهی الارب).

لویاتان.

(اِ) تمساح. رجوع به تمساح شود. وصف این حیوان در کتاب ایوب فصل 41 به تفصیل بیان شده است و از جملهء جباران حیوانات آبی است همچنانکه بهیموت از جباران حیوانات خشکی می باشد و از قرار شرحی که در ایوب وارد است با تعریف و توصیف نهنگ مطابق میباشد. خلاصه او از بزرگترین خزندگان و پشت و سر و دم او با فلسهای سخت پوشیده شده که وی را از نزول بلا و تیر و گلوله نگاه میدارد جز از شش خانه که بر او کارگر می باشد و نهنگ فع در نهر ازرق که در جنوب عثلیت واقع است یافت میشود و در سابق الایام در مصر نیز یافت میشد و در مزمور (74:14) و اشعیا (27:1) به لفظ لویاتان به فرعون اشاره میکند و اما در مزمور (104:26) اشاره به یکی از حیوانات زورمند و شجاع آبی میباشد، همچو حوت و غیره. (قاموس کتاب مقدس).

لویارون.

[] (اِ) شیطرج. (از فهرست مخزن الادویه)(1).
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن لوبارون (با باء یک نقطه) آمده است.

لوی الارطی.

[لِ وَ لْ اَ] (اِخ) موضعی در شعر احوص بن محمد. (معجم البلدان).

لوی المنجنون.

[لِ وَلْ مَ جَ] (اِخ)موضعی در شعر عبیداللهبن قیس الرقیات آنجا که گوید :
ماهاج من منزل بذی علم
بین لوی المنجنون فالثلم.(از معجم البلدان).

لوی النجیرة.

[لِ وَنْ نُ جَ رَ] (اِخ)موضعی مذکور در شعر عنترة العبسی. (از معجم البلدان).

لوی ئیل.

(ترکی، اِ مرکب) سال نهنگ. سال پنجم از دورهء دوازده سالهء ترکان.

لویثة.

[لَ ثَ] (ع اِ) گروه. || گروه مردم از قبائل پراکنده و از هر جنس. (منتهی الارب).

لویحق.

[لُ وَ حِ] (ع اِ) مرغی است که کبک نر را شکار کند. (منتهی الارب).

لوید.

[لَ وی](1) (اِ) دیگ. (غیاث). دیگ سرگشاده. (جهانگیری). دیگ سنگین. مرجل. دیگ بزرگ مسین. دیگ و پاتیل بزرگ سرگشادهء مسین. لویز. (برهان)(2) :
بیاورد ارزیز و رویین لوید
برافروخت آتش به روز سپید.فردوسی.
چنان شد که دارنده هر بامداد
برفتی دوان از بر هفتواد
لویدی کرنجش علف ساختی
ببردی و کرم آن بپرداختی.فردوسی.
و گویند آنجا سی لوید طعام بر نهاده بودند در وقتی که قحط بود و درویشان را طعام می دادند. (تاریخ بیهق). شاید بود که آن حرامزاده برای هلاک ما داده باشد، پس بفرمود تا آنچه برای پیری آورده بودند مهر برگرفتند و در سر سگی سپید فرومالید و هر ساعت سر سگ بزرگتر میشد و ورم می گرفت تا چندان گشت که لویدی و بر سنگ میزد تا جان بداد. (تاریخ طبرستان).
دهانی فراخ و سیه چون لوید
کز او چشم بیننده گشتی سپید.نظامی.
بر آتش نهاده لویدی فراخ
نمکسود فربه در او شاخ شاخ.نظامی.
بینیی چون تنور خشت پزان
دهنی چون لوید رنگرزان.نظامی.
چو یکسان بود رنگها در لوید
چرا این سیه گشت و آن شد سپید.نظامی.
(1) - به کسر اول نیز آمده است. (برهان).
(2) - Chaudron.

لویزان.

[لَ وی] (اِخ) نام دهی جزء بخش شمیران شهرستان تهران واقع در شش هزارگزی جنوب خاوری تجریش و دوهزارگزی خاوری سلطنت آباد. دامنه و سردسیر. دارای 508 تن سکنه. آب آن از قنات و رودخانهء دارآباد. محصول آنجا غلات، بنشن و صیفی. شغل اهالی زراعت است و یک عده از سکنه در مهمات سازی کار می کنند. ساختمانی از عهد قاجاریه دارد. مزرعه حسین آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لویزه.

[لَ وی زَ] (اِخ) نام دختری که با هابیل از یک شکم بود چنانکه اقلیما با قابیل. (برهان).

لویس.

[لِ] (اِخ)(1) فرانسوا - گاستن، دوک دو. مارشال فرانسه، مولد شاتوداژاک (اود) (1720-1787 م.).
(1) - Levis.

لویس.

[لِ] (اِخ)(1) گاستن. فرزند فرانسوا گاستن مذکور در فوق، مولد پاریس (1764-1830 م.). سیاستمدار و نویسندهء فرانسوی.
(1) - Levis.

لویس.

[لِ] (اِخ)(1) ماتیو گرگوری. رمان نویس انگلیسی، مولد لندن (1775-1818 م.). رجوع به لوئیس شود.
(1) - Lewis.

لویس.

[لِ] (اِخ)(1) جرج کرنول. سیاستمدار و مورخ انگلیسی، مولد لندن (1806-1863 م.).
(1) - Lewis.

لویس.

[لِ] (اِخ) ابن شارلمان (ملک اکیطانیه). (الحلل السندسیة ج2 ص208، 209، 210، 211، 216، 267).

لویس.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان سردشت بخش سردشت شهرستان دزفول، واقع در 24000گزی شمال باختری سردشت و 13000گزی جنوب ایستگاه راه آهن شهبازان. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی. دارای 1200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، انجیر و انار. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. ساکنین آن از طایفهء عشایر بختیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لویس شیخو.

[شَ] (اِخ) الاب الیسوعی. منشی مجلهء «المشرق» در بیروت و یکی از مؤلفان پرکار. در ماردین به سال 1275 ه . ق. /1859 م. به دنیا آمد و به شام انتقال کرد و در مدرسهء آباء یسوعیین غزیر (به لبنان) درس خواند و در سلک رهبانان یسوعی درآمد و در بلاد اروپا و شرق بگشت و بر کتابخانه های حاوی کتب عرب اطلاع یافت و از آنان بسیاری استنساخ کرد و برخی را به بیروت برد. پس به تعلیم ادب عرب در دانشگاه قدیس یوسف پرداخت و سپس مجلهء المشرق را به سال 1858 م. تأسیس کرد و مدت 25 سال بیشتر مقالات آن را خود نوشت. وی در بیروت به سال 1346 ه . ق. / 1927 م. درگذشت. او راست: المخطوطات العربیة لکتبة النصرانیة، معرض الخطوط. مجانی الادب. شعراءالنصرانیة، مقامات علم الادب. الاَداب العربیة فی القرن التاسع عشر، النصرانیة و آدابها بین عرب الجاهلیة. شرح دیوان الخنساء. اطرب الشعر و اطرب النثر. و هم کتب بسیار از عرب نشر کرده است. (الاعلام زرکلی ج3 صص821-822).

لویش.

[لَ وی] (اِ) لویشه. لبیشه. لواشه. لباشه. لباچه. لویشن. حلقه ای باشد از ریسمان که بر سر چوبی نصب کنند و لب اسبان و خران بدنعل را در آن حلقه نهند و بتابند تا حرکات ناپسند نکنند. (برهان).

لویشن.

[لَ وی شَ] (اِ) لویش. لبیشه. لویشه. لباشه. لواشه. لباچه. رجوع به هر یک از مدخل ها در ردیف خود شود :
لطف او شد نشیمن صهبا
قهر او شد لویشن دریا.
خاقانی (از جهانگیری).

لویشه.

[لَ وی شَ / شِ] (اِ) لبیشه. لبیش. لبیشن. لویشن. لویش. لباشه. لواشه. لباچه. رجوع به هر یک از این مدخل ها در ردیف خود شود. زیار. (مهذب الاسماء). چوبی رسنی در آن بسته که بر لب ستوران بندند تا نگزند به دندان(1) :
یکیت روی ببینم چنانکه خری را
به گاه ناخنه برداشتن لویشه کنی.
؟ (از لغت نامهء اسدی).
لبت از هجو در لویشه کشم
که بدینسان بود تبسم خر.سوزنی.
تبیره زن از خارش چرم خام
لویشه درافکند شب را به کام.نظامی.
پیش آرد هی هی و هیهات را
وز لویشه پیچد او لبهات را.مولوی.
مرا کمند میفکن که خود گرفتارم
لویشه بر سر اسبان بدلگام کنند.سعدی.
پوز خود را لویشه کردستم
تا طمع بگسلد ز قرص و لواش.نزاری.
حنک؛ لویشه در دهن اسب. (دهار). تذییر؛ لویشه بر سر ستور کردن. (تاج المصادر). احتناک؛ لویشه بر سر ستور نهادن. (ترجمان القرآن).
(1) - Torche-nez.

لویشه.

[لُ وی شَ / شِ] (اِ) غلهء کوفته شده را گویند که هنوز از کاه جدا نکرده باشند. (برهان).

لویطة.

[لَ طَ] (ع اِ) نوعی از خوردنی درهم آمیخته. (منتهی الارب).

لوینیان.

[] (اِخ) از دیه های وازکرود به قم. (تاریخ قم ص137).

لویة.

[لَ وی یَ] (ع اِ) آنچه پنهان کنی و نگاهداری. || طعام نهاده بخش کسی. ج، لوایا: اِلواء، لویه خوردن. (منتهی الارب).

لویة.

[لُ وَیْ یَ] (اِخ) موضعی نزدیک بستان ابن عامر. (منتهی الارب). موضعی به غور نزدیک مکه به پائین بستان ابن عامر در طریق حاجیان کوفه و آن بیابانی بود و هارون الرشید پس از حج فضای آن را نیکو یافت و بدانجا قصری ساخت... (از معجم البلدان).

لویه.

[یَ / یِ] (اِ) هر ته از جامه. لای. تاه. توه. تو. و بیشتر در لباس استعمال کنند. و هر ته از جامه را خوانند که آن را تاه نیز گویند :
جامهء جنگ تو یک لویه همی گشت که خصم
نطفه را در رحم از حملهء ایتام گرفت.
انوری.

لویه.

[یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در شش هزارگزی شمال رودبار و دوهزارگزی باختر شوسهء رشت. کوهستانی و سردسیر. دارای 629 تن سکنه. آب آن از شاه جوب و چشمه. محصول آنجا زیتون، غلات و میوه جات، شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو است و قلعهء خرابه ای در وسط رودخانهء سفیدرود واقع که متعلق به لویه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

له.

[لَهْ] (ع حرف جر + ضمیر) (از: لَ + ه) برای او. او را.
-مدّعی له.؛
-مُعَظَّمٌ له.؛
-ولَهُ؛ او راست.
|| لَهِ. به سودِ. به نفعِ. مقابلِ علیهِ.
-لَهِ او؛ به سودِ او. به نفعِ او. برای او. بهر او.
-له و علیه؛ به سود و به زیان: باید دلایلِ له و علیه طرفین دعوا را شنید.
-له و علیه گفتن؛ به سود و زیان گفتن: له و علیه چیزی نگفتم.
|| (اِ) (اصطلاح فلسفه) مِلْک. جِدَه. ذو.
-مقوله لَهْ؛ نام یکی از مقولات است. (اساس الاقتباس ص51). رجوع به جِدَه شود.

له.

[لَهْ] (ترکی، حرف اضافه) در ترکی ترجمه «با» که برای معنی معیت آید و در اصل «اِلَه» بوده به کسر همزه. (غیاث).

له.

[لَه ه] (ع مص) تنک و نیک ساختن موی را و نیکو گردانیدن. (از منتهی الارب). له الشعر؛ رققه و حسنه. (اقرب الموارد).

له.

[لَهْ] (اِ) شراب. بادهء انگوری. شراب انگوری. (برهان) :
هرچه بستاند از حرام و حرج
از بهای نماز و روزه و حج
یا به له یا به منگ صرف کند
برف را یار دوغ و ترف کند.سنائی.
با له و منگ عمر خویش هدر.سنائی.
دولت آنراست در این وقت که آبش از له
صلت آنراست در این شهر که نانش از بنگ.
سنائی.
|| بوی. (جهانگیری). مطلق بوی را گویند، خواه بوی خوش و خواه بوی بد. (برهان) :
هر یکی را ز سیلی و له تاز(1)
سبلت و ریش و خایگان گنده.سوزنی.
من چه گفتم کجا بماند دل
که دلم له نبرده رفت از کار.مولوی.
|| درخت ناجو را گویند و به عربی صنوبر خوانند. (برهان). ناژو. || جخج. جخش. خرک، جخش چیزیست که بگردن اهل فرغانه و ختلان برآید چون بادنجانی و درد نکند و بزبان ما آن را له گویند. (لغت نامهء اسدی ذیل لغت جخش)(2). || سیلاب. (به لهجهء طبری). || لَهْ یا لِهْ. پسوند که مثل علامت تصغیر می نماید: زنگله. چراغله. چرخله. کندوله. لوله. جغله. کوتوله. خپله. || مزید مؤخر امکنه واقع شود: مشتله. مشوله. ملاله. جدیله. بتیله. ابله. بوله.
(1) - کلمه در این شاهد ممکن است «لت» باشد.
(2) - Goitre.

له.

[لَهْ] (اِخ) نام شهری است از ترکستان. (برهان). ... و آن اکنون در تصرف دولت روس است. (آنندراج).

له.

[لِهْ] (ص) ازهم پاشیده و مهراشده و مضمحل گردیده باشد. (برهان). مضمحل و ازهم پاشیده. (جهانگیری).

له.

[لِهْ] (اِ) نامی که در رودسر، دیلمان و لاهیجان به اوجا دهند. ملج. ملیج. شلدار. لروت. لونگا. سمد. سمت. قره آقاج. و رجوع به اوجا شود. (جنگل شناسی ساعی ج2 ص 210).

له.

[لِهْ] (اِخ) مردم پلنی. مردم لهستان. || نام رودی در باویر آلمان(1). || نام شهری از فرنگستان که در حدود روم واقع است. (برهان)(2).
]. leh ]
(1) - Lech (2) - ظاهراً همان لهستان را منظور داشته. رجوع به برهان قاطع چ معین شود.

له.

[لُهْ] (اِ) نام پرنده ای است صاحب مخلب و در کوههای بلند آشیان کند و به عربی عقاب گویندش. (برهان). مرغی باشد ذی مخلب که بر کوههای بلند آشیانه کند به غایت قوی و بزرگ بود و آن را اله نیز گویند و به تازی عقاب خوانند. (جهانگیری). صاحب آنندراج گوید: و به معنی مرغ شکاری (به اول مضموم) آورده اند، گویند عقاب است و آن خطاست.

لها.

[لَ] (ع حرف جر + ضمیر) (از: لَ + ها) برای او (زن).

لها.

[لَ] (ع اِ) لهاة. (منتهی الارب): فان اللها تفتح باللهی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص281).

لهاء .

[لِ] (ع اِ) جِ لهاة. (منتهی الارب).

لهاء .

[لُ] (ع اِ) لهاء مأة؛ مقدار یکصد. (منتهی الارب).

لهاب.

[لُ] (ع اِ) تشنگی. || زبانهء آتش. شعلهء آتش. || (مص) زبانه زدن آتش بی دود. (منتهی الارب).

لهاب.

[لُ / لَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب) :
کان مواقع الانساع منها
علی الدفین اجرد من لهاب.
اوفی بن مطیر المازنی (از معجم البلدان).

لهاب.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لهبان. || جِ لِهب یا لَهِب. (منتهی الارب).

لهابة.

[لِ بَ] (ع اِ) جِ لَهب. || جِ لَهِب. (منتهی الارب).

لهابة.

[لِ بَ] (اِخ) رودباری است از ناحیهء شواجن. (منتهی الارب). خَبر بالشواجن فی دیار ضبة فیه رکایا عذبة تخترقة طریق بطن فلح کانه جمع لهب کله عن الازهری... و حولها القرعاء و الرماة و وجّ ولصاف و طویلع کان فیه وقعة بین بنی ضبة و العبشمیین قال بعضهم :
منع اللهابة حمضها و نجیلها
و منابت الضمران ضربة اسفع...
(معجم البلدان).

لهابة.

[لِ بَ] (اِخ) یوم اللهابة. رجوع به لهابة و مجمع الامثال میدانی شود.

لهابیم.

[لِ بَ] (اِخ) (شعله ورشدگان) (سفر پیدایش 10:13 و 1 تواریخ ایام 1:11). قبیله ای هستند که به اسم لوبیان (2 تواریخ ایام 12:3 و 16:8 دانیال 11:43) یا لوبیم (کتاب ناحوم 3:9) یا لبیا معروفند. (اعمال رسولان 2:10). و در نوشته هائی که بر خرابه های مصر می باشد لیو گفته شده است. خلاصه ایشان از نسل حام بودند که در شمال آفریقا به طرف مغرب مصر سکونت داشتند و فنیقیان بر ایشان دست یافته اراضی ایشان را که در قرب جزایر مغربی میداشتند متصرف گشته ایشان را به آفریقا راندند و همچنین وقتی یونانیان بر اراضی که در سمت کیرینیه واقع بود دست یافته تا کلیهء اراضی مسطوره جزء مملکت روم گردید و لهابیم در قدیم مصریان را ضدیت میکردند. (قاموس کتاب مقدس).

لهاث.

[لَ] (ع اِمص) لهَث. تشنگی. (منتهی الارب).

لهاث.

[لُ] (ع مص) زبان بیرون انداختن سگ و جز آن از تشنگی و سختی و ماندگی. (منتهی الارب) (تاج المصادر). لهث. (منتهی الارب). زبان بیرون اوکندن سگ از تشنگی. (زوزنی). || تشنه شدن. (تاج المصادر). || (اِمص) گرمی تشنگی. || سختی مرگ. || (اِ) خجکهای برگ خرمابن. (منتهی الارب).

لهاث.

[لِ] (ع اِ) جِ لُهثة. (اقرب الموارد).

لهاث.

[لُ ه ها] (ع ص، اِ) زنبیل سازان از برگ خرما. (منتهی الارب).

لهاثی.

[لُ ثی ی] (ع ص نسبی) منسوب به لهاث. مردی که بر روی او خالهای سرخ بسیار باشد. (منتهی الارب).

لهاجوا.

[] (اِ) به عبرانی ابن عرس است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لهاد.

[لُ] (ع اِ) سکچهء وقت مرگ یا عام است. (منتهی الارب). هق هق. سکسکه.

لهاذم.

[لَ ذِ] (ع ص، اِ) جِ لَهذم. (منتهی الارب).

لهاذمة.

[لَ ذِ مَ] (ع اِ) دزدان قطاع الطریق. (ناظم الاطباء). || جِ لهذم. (المنجد). اللصوص. عن ابی عمرو. (اقرب الموارد). || دزدی. (مهذب الاسماء).

لهار.

[لُ] (اِخ) نام شهری و مدینه ای است نامعلوم. (برهان).

لهارد.

[لَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین واقع در 36هزارگزی شمال باختری بوئین و 18هزارگزی راه عمومی. جلگه و معتدل. دارای 400 سکنه. آب آن از قنات. محصول غلات، چغندر قند و باغات. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لهارم.

[لَ رُ] (اِخ) دهی از دهستان بیشه سر بخش مرکزی شهرستان شاهی، واقع در 7هزارگزی شمال خاوری شاهی و سه هزارگزی جنوب راه شوسهء شاهی به ساری. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 190 تن سکنه. آب آن از رودخانهء محلی و چشمه. محصول آن برنج، غلات، مختصر کنف، ابریشم و نیشکر. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان بافتن چادرشب و کرباس و راه آنجا مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لهاز.

[لِ] (ع اِ) چوب پاره ای که بدان سوراخ تبر و چرخ چاه را تنگ کنند. (منتهی الارب). || داغ که بر زیر گوش اشتر نهند. (مهذب الاسماء).

لهازم.

[لَ زِ] (ع اِ) جِ لِهزِمَة. (منتهی الارب).

لهازم.

[لَ زِ] (اِخ) لقب بنی تیم اللهبن ثعلبة. (منتهی الارب). جریر گوید:
کانک لم تشهد لقیطا و حاجباً
و عمروبن عمرو اذدعا بال دارم
و یوم الصفا کنتم عبیداً لعامر
و بالحزنِ اصبحتم عبیداللهازم.
رجوع به عقدالفرید ج6 ص11، 44 و صص47-50 شود.

لهاس.

[لُ] (ع اِ) طعام اندک. لهاسة. (منتهی الارب).

لهاسا.

[لَ] (اِخ)(1) شهرکی است و اندر وی بتخانه هاست و یک مزکت مسلمانان است و اندر وی مسلمانانند. (حدود العالم). نام پایتخت تبت به آسیا، دارای سی هزار سکنه است. کثیری از پیروان لاما بلاانقطاع آنجا به زیارت روند.
(1) - Lhassa.

لهاسم.

[لَ سِ] (ع اِ) جِ لهسم. (منتهی الارب).

لهاسة.

[لُ سَ] (ع اِ) طعام اندک. لهاس. (منتهی الارب).

لهاش.

[لَ] (اِخ) نام موضعی به شولاب آمل در مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص112 و 115).

لهاش.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان جلاو بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در چهل هزارگزی جنوب آمل. کوهستانی، معتدل و مرطوب. دارای 65 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و عسل. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لهاشم.

[لَ شُ] (ص) هر چیز بد و زشت و نازیبا و دون را گویند. (جهانگیری). هر چیز زبون و زشت و نازیبا و دون و بد را گویند. (برهان) :
شعر ژاژیدن لهاشم توست
علک خائیدن لهاشم خر.سوزنی.
تو نیستی از جمع کریمان نفایه
من نیز نه از قوم حکیمان لهاشم
تو صدر کریمانی و من صدر حکیمان
از حکمت من بر کرم توست تحکم.
سوزنی (درقافیهء تبسم و انجم و قلزم و قم).
بر ناتوان کرم کن و این قصه را بخوان
هرچند خط مزور و کاغذ لهاشم است.
خاقانی.
جهانی ز جود تو هستند خرم
قرین تکلف غریق تنعم
گر از خرده بینان بخرد نباشم
نباشم هم از ابلهان لهاشم.نزاری.

لهاعة.

[لَ عَ] (ع اِمص) بی خبری و فروگذاشت. لهیعة. (منتهی الارب).

لهاف.

[لِ] (ع ص، اِ) جِ لهفی. (منتهی الارب).

لهافی.

[لَ فا] (ع ص، اِ) جِ لهفی. (منتهی الارب).

لهاق.

[لَ] (ع اِ) گاو نر سپید. (منتهی الارب). گاو سپید. (منتخب اللغات). گاو دشتی. (مهذب الاسماء). || (ص) سپید. (منتخب اللغات). سپید از هر چیزی. یقال: ابیض لَهاقٌ؛ سخت سپید. (منتهی الارب).

لهاق.

[لِ] (ع اِ) جِ لَهَق و لَهِق. (منتهی الارب). || جِ لهقة. (اقرب الموارد).

لهاک.

[لُهْ ها] (اِ) علت و مادهء هر چیزی. (برهان).

لهاک.

[لَهْ ها] (اِخ) نام یکی از برادران پیران ویسه است که پس از جنگ دوازده رخ با برادر دیگر خود فرشیدورد گریخت و گستهم ایشان را تعاقب کرد و به قتل آورد. (برهان) :
ور امید داری که خسرو به مهر
گشاید بدین گفته های تو چهر
گروگان و آن خواسته هرچه هست
چو لهاک و روئین خسروپرست
گسی کن به زودی به نزدیک شاه
سوی شهر ایران گشاده ست راه.فردوسی.
حکیم فردوسی داستان راه توران گرفتن لهاک و فرشیدورد را پس از مرگ پیران و زنهار خواستن لشکر توران از ایران به سبب نداشتن سردار و رفتن گستهم از پی آن دو و کشته شدن آن دو به دست گستهم چنین آرد :
بدانست لهاک و فرشیدورد
کشان نیست هنگام ننگ و نبرد
همی راست گویند لشکر همه
تبه گردد از بی شبانی رمه
بپدرود کردن گرفتند ساز
بیابان گرفتند و راه دراز
درفشی گرفته به دست اندرون
پر از درد دل، دیدگان پر ز خون
برفتند با نامور ده سوار
دلیران و شایستهء کارزار
به ره بر سواران ایران بدند
نگهبان راه دلیران بدند
برانگیختند اسب ترکان ز جای
طلایه بیفشرد بر جای پای
یکی ناسگالیده شان جنگ خاست
که از خون زمین گشت چون لاله راست
ز ترکان جز آن دو سرافراز گرد
ز دست طلایه کسی جان نبرد
پس از دیده گه دیده بان کرد غو
که ای سرفرازان و گردان نو
از این لشکر ترک دو نامدار
برون رفت با نامور ده سوار...
چو بشنید گودرز، گفت این دو مرد
نبد جز که لهاک و فرشیدورد...
گر ایشان ز ایران به توران شوند
بر این لشکر آید همانا گزند
که جوید کنون نام نزدیک شاه
بپوشد سر خود به رومی کلاه
شود نزد لهاک و فرشیدورد
برآرد ز هر دو به شمشیر گرد
ندادند پاسخ بجز گستهم
که بود اندرآورد شیر دژم...
بپوشید گستهم درع نبرد
ز گردان کرا دید پدرود کرد
برون تاخت از لشکر خویش و رفت
به جنگ دو ترک سرافراز تفت...
خبر شد به بیژن که گستهم رفت
به آورد لهاک و فرشید تفت
گمانی چنان برد بیژن که اوی
چو تنگ اندرآید به دشت دغوی
نباید که لهاک و فرشیدورد
برآرند از او گرد روز نبرد...
کمر بست و برساخت مر جنگ را
به زین اندر آورد شبرنگ را...
همی تاخت بیژن پس گستهم
که ناید ز توران بر او بر ستم
چو از رود لهاک و فرشیدورد
گذشتند پویان به کردار گرد
به یک ساعت از هفت فرسنگ راه
برفتند ایمن ز ایران سپاه
یکی بیشه دیدند و آب روان
بدو اندرون سایه گاه گوان
به بیشه درون مرغ و نخجیر و شیر
درخت از بر و سبزه و آب زیر
به نخجیر کردن فرودآمدند
از آن تشنگی سوی رود آمدند
بگشتند بر گرد آن مرغزار
فکندند بسیار مایه ی شکار
برافروختند آتش و زآن کباب
بخوردند و کردند سر سوی آب
فروهشت لهاک، و فرشیدورد
به سر بر همی پاسبانیش کرد
رسید اندر آن جایگه گستهم
که بودند گردان توران به هم
نوند اسب او بوی اسبان شنید
خروشی برآورد و اندردمید
سبک اسب لهاک هم زین نشان
خروشی برآورد چون بیهشان
دوان سوی لهاک فرشیدورد
شد او را ز خواب خوش آگاه کرد
بدو گفت برخیز از آن خواب خوش
به مردی سر بخت بد را بکش...
هلا زود بشتاب کآمد سپاه
از ایران و بر ما گرفتند راه
نشستند بر اسب هر دو سوار
کشیدند پویان از آن مرغزار
پدید آمد از دور پس گستهم
ندیدند با او سواری به هم
گرفتند با یکدگر گفتگوی
که یک تن سوی ما نهاده ست روی
جز از گستهم نیست کآمد به جنگ
درفش دلیران گرفته به چنگ
گریزان نباید شد از پیش اوی
مگر کاندرآرد بر این دشت روی
نیابد رهایی ز ما گستهم
مگر بخت بد کرد خواهد ستم
از آنجا به هامون نهادند روی
پس اندر دمان گستهم کینه جوی
بیامد چو نزدیک ایشان رسید
چو شیر ژیان نعره ای برکشید
بر ایشان ببارید تیر خدنگ
چو فرشیدورد اندرآمد به جنگ
یکی تیغ زد بر سرش گستهم
که با خون برآمیخت مغزش به هم
نگون شد هم اندر زمان جان بداد
شد آن نامور گرد ویسه نژاد
چو لهاک روی برادر بدید
بدانست کز کارزار آرمید...
ز دردش روانش به سیری رسید
کمان را به زه کرد و اندرکشید
بینداخت تیری سوی گستهم
همی از دو دیده ببارید نم
درانداخت آن و بینداخت این
نیفتاد تیر یکی بر زمین
شدند آن زمان خسته هر دو سوار
به شمشیر کردند پس کارزار
یکایک بر او گستهم دست یافت
عنان را بپیچید و اندرشتافت
به گردنْشْ برزد یک تیغ تیز
برآورد ناگاه از او رستخیز
سرش زیر پای اندرآمد چو گوی
سر آمد همه رزم و پیکار اوی.

لهالا.

[] (هندی، اِ) به هندی بردی است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لهاله.

[لَ لِهْ] (ع اِ) جِ لُهله و لُهلهة. (منتهی الارب).

لهام.

[لُ] (ع ص، اِ) لشکر بسیار. (منتهی الارب). لشکر که هرچه بیند نیست کند. (مهذب الاسماء).

لهامیم.

[لَ] (ع ص، اِ) جِ لهموم. سادات. بزرگان: یمشون فی حلق الماذی سابقةً مشی الضراغمة الاسد اللهامیم. (اسماعیل بن یسار).

لهاندن.

[لِ دَ] (مص) لِه کردن. لهانیدن. و رجوع به له کردن شود.

لهانور.

[لَ / لُ] (اِخ) یکی از نامهای شهر لاهور. (غیاث) (برهان). رجوع به لاهور و لهاوور شود.

لهانیدن.

[لِ دَ] (مص) لهاندن. لِه کردن. و رجوع به له کردن شود.

لهاور.

[لَ وَ / لَ وو] (اِخ) لهانور. نام شهر لاهور. (برهان). لاهور. لوهاور. لوهر. لاوهور. لوهور. و رجوع به این مدخل ها در ردیف خود شود :
ندیمی خاص بودش نام شاپور
جهان گشته ز مغرب تا لهاور.نظامی.

لهاوری.

[لَ وَ / لَ وو] (ص نسبی) منسوب به لهاورو. از مردم لاهور. لاهوری.

لهاوور.

[لَ وو] (اِخ) لاهور. لهاور. لهانور. لوهور. لوهر. لاوهور. و رجوع به لاهور شود.

لهاووری.

[لَ وو] (ص نسبی) منسوب به لهاوور. لاهوری :
چه خوش گفتا لهاووری به طوسی
که مرگ خر بود سگ را عروسی.نظامی.

لهاة.

[لِ] (اِخ) نثره. منزلی از منازل قمر.

لهاة.

[لَ] (ع اِ)(1) کام که گوشت پاره ای است آویخته در اقصای اعلای دهن. مابین منقطع اصل اللسان الی منقطع القلب. ج، لها، لهوات، لهیات، لُهیّ، لِهیّ، لهاء. (منتهی الارب). گوشتی است که زیر حنجره آویخته است و آن را به گرگان ملازه گویند و از منفعتهای آن یکی آن است که او تصرف حنجره را که در آواز کند بروجه خویش نگاه دارد تا آواز به اندازه و آراسته باشد و دوم آن است که هوای سرد را بازدارد تا سردی آن ناگاه به شش نرسد و دودها و گردها را همچنین از شش بازدارد و بدین سبب است که بریدن آن آواز را و شش را زیان دارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). ملازه. (ذخیرهء خوارزمشاهی ذیل کلمهء نمک). زبان کوچک. زبان کوچکه. گوشت پاره که در حلق معلق باشد. (غیاث). کده. (صحاح الفرس). (جوهری) لحمی معلق بر بالای حنک، یعنی سقف حلق. پارهء گوشت آویختهء متحرک. صورت حبهء انگوری در مدخل گلو. کژه. تک. (لغت نامهء اسدی). ناک. سغ. سقف حلق. ملاجه. لثاة. لحُم رخو یشکل الصوت و یعدل الهواء. (تذکرهء ضریر انطاکی) : اندر بیماریها ملازه که آن را به تازی اللهاة گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
-سقوط لهاة؛ افتادن سغ. افتادن کام. افتادن زبان کوچکه. رجوع به تک و کام شود.
|| نام مرضی که عبارت است از امتداد این گوشت پاره تا پائین و عدم رجوع او به موضع خود. (بحر الجواهر)(2).
(1) - Luette.. فرانسه ها میگویند این کلمه یعنی لوئت از (اووا) ی لاتینی به معنی انگور گرفته شده است و به گمان من از لهاة عرب است، مگر اینکه لهاة عرب هم از اووای لاتینی آمده باشد. و الله اعلم.
(2) - Procidence de la luette.

لهب.

[لِ / لَ هِ] (ع اِ) گشادگی میان دو کوه یا شکاف کوه یا شعبهء خرد در آن یا روی کوه همچو دیوار برآمده که بر آن برآمدن نتوانند. ج، الهاب، لهوب، لهاب، لهابة. || (اِخ) قبیله ای است از ازد. (منتهی الارب).

لهب.

[لَ] (ع اِ) شعلهء آتش بی دود. (منتهی الارب). زبانهء آتش بی دود. (مهذب الاسماء).

لهب.

[لَ هَ] (ع اِ)(1) زبانهء آتش یا شعلهء آن. (منتهی الارب). مارج. شواظ. زبانه (در آتش). افرازه. شعله. لهیب. لظی. گرازه (در تداول مردم قزوین) :
با رخ رخشان چون گرد مهی بر فلکی
بر سماوات علا برشده زیشان لهبی.
منوچهری.
خشک گردد ز تف صاعقه دریای محیط
گر پدیدار شود ز آتش خشم تو لهب.
سنائی.
بر چرخ کمان کشیدم از دل
کز آتش دل لهب کشیدم.خاقانی.
لاجرم در ظرف باشد اعتداد
در لهبها نبود الا اتحاد.مولوی.
شعله شعله می رسد از لامکان
میرود دود و لهب تا آسمان.مولوی.
زآنکه چون مرده بود تن بی لهب
پیش او نی روز بنماید نه شب.مولوی.
بل بجای خوان خود آتش آمدی
اندر این منزل لهب بر ما زدی.مولوی.
آتش از استیزه افزودی لهب
میرسد او را مدد از صنع رب.مولوی.
|| غبار بالارفته. (منتخب اللغات). گرد بالا و بلندبرآمده. (منتهی الارب).
- ابولهب؛ کنیت عبدالعزی بن عبدالمطلب کنی لجماله و التهاب وجهه او لماله. (منتهی الارب). رجوع به ابولهب شود.
(1) - Flamboiement.

لهب.

[لَ / لَ هَ] (ع مص) لهیب. لهبان. لهاب. زبانه زدن آتش بی دود. (منتهی الارب). گرازه کشیدن آتش (در تداول مردم قزوین).

لهب.

[لَ هَ] (ع مص) تشنه گردیدن. (منتهی الارب). تشنه شدن. (دهار) (زوزنی) تاج المصادر). عطش مفرط(1).
(1) - La soif ardente.

لهب.

[لَ هَ] (اِخ) مغنیة من مغنیات المصر العباسی فی خلافة المتوکل، کانت لخالدبن یزیدبن هبیرة. قال ابوشبل الشاعر: کان خالد یغشانا و جاریتة لهب فکنت اعبث بهما کثیراً او یشتمانی فقام مولاها یوماً الی الخابیة یستقی نبیذاً فاذا قمیصه قد انشق فقلت فیه:
قالت له لهب یوماً و جادلها
بالشعر فی باب فعلان و مفعول
اماالقمیص فقد اودی الزمان به
فلیت شعری ماحال السراویل.
(اعلام النساء ج3 ص1364).

لهب.

[] (اِ) بادنجان. (از تحفهء حکیم مؤمن).

لهب.

[لَ هَ] (اِخ) ابن الخندق... قال ابوموسی فی الذیل ذکره عبدان المروزی و اخرج من طریق العوام بن حوشب عن لهب بن الخندق رجل منهم و کان جاهلیا قال عوف بن مالک فی الجاهلیة الجهلاء لان اموت عطشاً احب الی من ان اموت مخلافا لوعد. قلت و قد اخرج ابن منذة هذا الاثر من هذا اوجه و لم یقل فی لهب بن الخندق انه کان جاهلیا فی روایته عوف بن النعمان کما تقدم فی ترجمة عوف بن النعمان و قد ذکر لهیبا فی التابعین البخاری و غیره. (الاصابة ج6 ص12).

لهباء .

[لَ] (اِخ) موضعی است مر هذیل را. (منتهی الارب).

لهبان.

[لَ] (ع ص) سخت تشنه. (مهذب الاسماء). تشنه. (منتهی الارب). ج، لهاب.

لهبان.

[لَ هَ] (ع اِ) سختی گرما. || شعلهء آتش. || روز گرم. || (اِمص) تشنگی. (منتهی الارب).

لهبان.

[لَ هَ] (ع مص) لهیب. لهاب. لَهب. لَهَب. زبانه زدن آتش بی دود. (منتهی الارب).

لهب بن احجن.

[لَ هَ بِ نِ اَ جَ] (اِخ)قبیله ای است مشهور به قیافه. (منتهی الارب). قبیلة من العرب تعرف بالقیافة کذا فی النسخ و الصواب بالعیافة و هو لهب بن احجن بن کعب بن الحرث بن کعب بن عبدالله بن مالک بن نضربن الازد. قال ابن درید: کان لهب اعیف العرب و کان اذا قدم مکة اتاه رجال قریش بغلمانهم ینظر الیهم. (تاج العروس مادهء حجن).

لهبد.

[لُ بُ] (اِخ) دهی از دهستان زیدون بخش حومهء شهرستان بهبهان واقع در 47000گزی جنوب باختری بهبهان و 11000گزی خاور شوسهء آغاجاری به بهبهان. دشت، گرمسیر و مالاریائی. دارای 67 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لهبرة.

[لَ بَ رَ] (ع ص) زن کوتاه بالای زشت روی یا آن مقلوب رهبلة است یا زن گران رفتار. (منتهی الارب).

لهبله.

[لَ بَ لَ] (ص) ابله. نادان. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). مُصحف کهبله است. (به ضبط صحاح الفرس). احمق. (برهان) :
گر نه ای لهبله چرا گشتی
به در خانهء رئیس خسیس.بهرامی.

لهبة.

[لُ بَ] (ع اِ) روز گرم. || (اِمص) عطش. تشنگی. || سپیدی خالص بی آمیغ. (منتهی الارب).

لهبة.

[لُ هَ بَ] (اِخ) قبیله ای است. (منتهی الارب).

لهبی.

[لَ با] (ع ص) تأنیث لهبان. تشنه. ج، لُهاب. (منتهی الارب).

لهبی.

[لِ] (ص نسبی) منسوب است به لهب که بطنی است از ازد. (سمعانی).

لهبی.

[لَ هَ] (ص نسبی) منسوب است به لهب (بولهب)، عموی پیغمبر اکرم. (سمعانی).

لهبی.

[لَ هَ] (اِخ) شاعری است و دو بیت ذیل او راست در لجلاج:
لیس خطیب القوم باللجلاجِ
و لا الذی یزحل کالهلیاجِ
و ربّ بیداءَ و لیلٍ داج
هتکته بالنص و الادلاج.
(البیان و التبیین ج1 ص48).

له بید.

[لَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دهدز شهرستان اهواز واقع در 12000گزی شمال خاوری دهدز. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

له بید هلو سعد.

[لَ هُ سَ] (اِخ) دهی از دهستان دهدز بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 60000گزی شمال خاوری دهدز. کوهستانی و گرمسیر. دارای 300 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لهث.

[لَ] (ع مص) زبان بیرون انداختن سگ و جز آن از تشنگی و سختی و ماندگی. لهاث. (منتهی الارب). زبان از دهان بیرون کردن سگ از تشنگی یا از ماندگی. (تاج المصادر). زبان از دهن بیرون اوکندن سگ از تشنگی. (زوزنی).

لهث.

[لَ] (اِ) ورم ریتین. ورم ریوی(1).
(1) - Inflammation du poumon.

لهث.

[لَ هَ] (ع اِمص) تشنگی. لهاث. (منتهی الارب). تشنه شدن. (تاج المصادر).

لهثان.

[لَ هَ] (ع اِمص) تشنگی. (منتهی الارب).

لهثان.

[لَ] (ع ص) تشنه. (منتهی الارب).

لهثة.

[لُ ثَ] (ع اِ) رنج. || تشنگی. || خجک [ نقطهء ] سرخ در برگ خرما. (منتهی الارب).

لهثی.

[لَ ثا] (ع ص) تأنیث لهثان. زن تشنه.

لهج.

[لَ هَ] (ع مص) شیفتگی کردن به چیزی. شیفتگی نمودن. || آزمندی نمودن به چیزی همواره. (منتهی الارب). حریص شدن. (زوزنی) (تاج المصادر) (منتخب اللغات). || حرص نمودن. || برآغالیدن. (منتخب اللغات).

لهجات.

[لَ هَ] (ع اِ) جِ لهجة. رجوع به لهجة شود.

لهجبین.

[لَ جَ] (اِخ) ده کوچکی جزء دهستان اوریاد بخش ماه نشان شهرستان زنجان واقع در 36هزارگزی شمال باختری ماه نشان. دارای پنجاه تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لهجد.

[] (اِخ) ایرانیان هر حس را در کتب سیر خود لهجد گویند. (عیون الانبیاء ج1 ص16).

لهجم.

[لَ جَ] (ع ص، اِ) کاسهء بزرگ. || راه گشادهء کوفتهء پاسپرده. (منتهی الارب): طریق لهجم؛ ای مذلل. (مهذب الاسماء).

لهجة.

[لَ جَ / لَ هَ جَ] (ع اِ)(1) لهجه. زبان. یقال: فلان فصیح اللهجة. (منتهی الارب) (لغت نامهء مقامات حریری) (غیاث). لسان. جایگاه سخن از زبان. (بحر الجواهر). لغت. (غیاث) : با آنچه ملک عادل انوشیروان کسری بن قباد را سعادت ذات... و صدق لهجت... حاصل است می بینم که کارهای زمانه میل به ادبار دارد. (کلیله و دمنه).
سخن و لهجت یحیی و محمد نگرم
عیسی و ابنة عمران به خراسان یابم.
خاقانی.
لهجهء من تیغ سلطانی است در فصل الخطاب
تا نگوید آن زمان تیغ خطیبش یافتم.
خاقانی.
لهجهء راوی مرا، منطق طیر در زبان
بر در شاه جم نگین تحفه دعای تازه بین.
خاقانی.
یکی را از متعلمان کمال بهجتی بود و طیب لهجتی. (گلستان چ فروغی باب 5).
لهجهء شیرین من پیش دهان تو چیست
در نظر آفتاب مشعله افروختن.سعدی.
وضع تکلم مردم ناحیتی(2)، چنانکه گیلان یا کرمان و غیره. و گویند به لهجهء کرمانی یا گیلانی یا رشتی یا اصفهانی سخن گوید. || وضع تکلم. (غیاث). وضع تکلم هر فرد، چنانکه مثلا لهجهء مردم کرمان یا گیلان یا اصفهان و جز آن.
- بدلهجه؛ آنکه ادای مخارج از حروف فصیح و شیرین نتواند.
- خوش لهجه؛ آنکه بفصاحت و شیرینی تکلم کند.
|| محاورة. || شعبه ای از زبان. لوترا. || آواز خوش. (غیاث).
(1) - Dialecte.
(2) - Accent.

لهجة.

[لُ جَ] (ع اِ) ناشتاشکن. (منتهی الارب). نهاری. ... لُهنة. (مهذب الاسماء).

لهد.

[لَ] (ع ص) مرد گران سنگ و ناکس کندخاطر افسرده درون بددل. || (اِ) شکافتگی سینهء شتر از آسیب و مانند آن. || آماس چنبر ستور. || بیمارئی است در پای و ران مردم شبیه شکافتگی و کفتگی. || گرانی بار. (منتهی الارب). || (مص) گران کردن بار کسی. (تاج المصادر). گرانبار کردن کسی را. (منتهی الارب). گران شدن بار چیزی. (منتخب اللغات). گران شدن بار بر آبستن. (زوزنی). || در سختی و تعب انداختن ستور را. (منتهی الارب). لاغر کردن چارپا. (منتخب اللغات). || به کار کشت داشتن ستور را. || خوردن یا لیسیدن چیزی را. || در بن پستان و بیخ شانهء کسی زدن. || درخستن به دست. || سپوختن به خواری. (منتهی الارب). || دفع کردن. (منتخب اللغات).

لهداربن.

[لَ بُ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در سه هزارگزی شمال باختری رودسر و 1500گزی شمال شوسهء رودسر به لنگرود. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 200 تن سکنه. آب آن از پل رود. محصول آنجا برنج، ابریشم، غلات، کنف و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

له دراز.

[لَ دِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان دزکرد بخش مرکزی شهرستان آباده، واقع در 70هزارگزی باختر اقلید و 23هزارگزی جنوب راه فرعی آباده به خسروشیرین. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). محلی هفت فرسنگی میانهء شمال و مغرب سمیرم است. (فارسنامهء ناصری).

لهذا.

[لِ ها] (ع ق مرکب) (از: لِ + هذا) برای این. از این رو. از این روی. بدین جهت. از این جهت. بدین سبب. بدین علت. لذلک(1). ازایرا.
(1) - Partant. Par consequent.

لهذب.

[لَ ذَ] (ع ص) ثابت و لازم: اَلْزَمَه لهذباً واحداً؛ یعنی لازم گرفت و برچسبید وی را. (منتهی الارب).

لهذم.

[لَ ذَ] (ع ص) سنان برنده و روان. ج، لهاذم. (منتهی الارب). سنان جان ستان، تیز. یقال: لسان لهذم و سیف لهذم. || دزد. (مهذب الاسماء). || شرم فراخ. (منتهی الارب). ج، لهاذمة. (المنجد).

لهذم.

[لَ ذَ] (اِخ) الکاتب. شاعری است. قال فی عبدالله بن الاهتم و سالهء فحرمه :
و ما بنوالاهتم الا کالرحم
لا شی ء الا انهم لحم و دم
جاءت به جذام من ارض العجم
اهتم سلاح علی ظهرالقدم.
(عقدالفرید ج7 ص144).

لهذمة.

[لَ ذَ مَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب).

لهر.

[لَ هَ] (اِ) میخانه و شراب خانه را گویند. (برهان). شرابخانه باشد، زیرا له شراب باشد. میکده. || قحبه خانه. (جهانگیری) (برهان). صاحب انجمن آرا گوید: ... و به معنی قحبه خانه گفته اند و معنی اول (شرابخانه) اصحست. (انجمن آرا). || به زبان هندی موج آب باشد. (برهان). || چاقی بی اندازه و گوشت پوک و خالی و پر از باد را گویند (در تداول عامهء خراسان). کف (در تداول مردم قزوین).

لهر.

[لِ هِ] (اِخ) ده کوچکی از دهستان دلارستاق بخش لاریجان شهرستان آمل، واقع در 25هزارگزی شمال رینه. دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لهراسب.

[لُ] (اِ) اعتدال حقیقی. (برهان).

لهراسب.

[لُ] (اِخ) نام دهی به یک فرسخ و نیمی جنوب کوشک به فارس. (فارسنامهء ناصری).

لهراسب.

[لُ] (اِخ) پدر کی گشتاسب. از پادشاهان کیانی، بنابه روایت فردوسی چون کیخسرو از کار جهان سته شد و آهنگ جهان دیگر کرد، تخت شاهی را به لهراسب که در درگاه کیخسرو مردی گمنام بود بخشید. بزرگان و پهلوانان خلاف آوردند و گفتند که او از تخم شاهان نیست. اما کیخسرو، نژاد او آشکار کرد و گفت که از پشت کی پشین و از تخمهء قباد و صاحب فر کیانی است. پس بزرگان به پادشاهی وی تن دردادند و او در روز مهر از ماه مهر تاج شاهی بر سر نهاد و در بلخ شارسانی برآورد و آتشکده ای به نام برزین ساخت (آذربرزین). لهراسب دو پسر داشت: یکی زریر و دیگر گشتاسب و بر درگاه خود دو تن از نبیرگان کاوس داشت که از ایشان به پسران نمی پرداخت و چون این معنی بر گشتاسب گران می آمد از پدر آزرده شد و نخست عزیمت هندوستان کرد و سپس به روم رفت و آنجا کتایون دختر قیصر را به زنی گرفت، و آخر کار به ایران نزد پدر بازگشت و لهراسب سلطنت را به خواهش وی بدو بخشید و خود به نوبهار بلخ رفت و موی فروهشت و به ستایش داور پرداخت و چون زردشت دین آورد او نیز پذیرای آئین وی گشت و همچنان به عبادت روز می گذاشت تا در یکی از حملات ارجاسب تورانی به دست او کشته شد. پادشاهی لهراسب صدوبیست سال بود. شرح لهراسب در داستان رستم و اسفندیار با تفصیل بیشتری بدین صورت آمده است: لهراسب پسر اروندشاه پسر کی پشین پسر کی قباد. نام این پادشاه در اوستا تنها یک بار در فقرهء 105 آبان یشت آنجا که زردشت تقاضای یاری کی گشتاسپ را از اردوبسور اناهیت میکند آمده بدین صورت: «کوی ویشتاسپ پسر ائوروت اسپ(1)»، یعنی ضمن بیان نسب کی گشتاسپ با لقب کوی، ائوروت اسپ یعنی صاحب اسب تندرو و این نام اگرچه از لحاظ ترکیب به اسامی قدیمی پیش از زردشت و یا زمان او شبیه است، اما وجود لهراسپ بر عکس بیشتر افراد خاندان کیان به وجود تاریخی کمتر نزدیک است و از دلایل بزرگ بر این مدعی نخست مذکور نبودن نام او در یشتهای اساسی و مهم است و دوم گذشتن از اسم او در آبان یشت با نهایت سرعت و بدون توجه بسیار و سوم نیامدن نام وی در گاتاها با آنکه بنابر داستانهای متأخر معاصر زردشت بود و دین او را پذیرفت و اگر چنین بود می بایست از او نیز مانند بزرگان و نام آوران دیگر عصر کی گشتاسپ نامی برده شود. بدین جهات میتوان گفت که نام و داستان لهراسپ الحاقی و بعدی است و به قول استاد کریستنسن برای آنکه میان سلطنت کیخسرو و کی گشتاسپ ارتباط حاصل شود نام کی لهراسپ در داستانها به میان آمد(2). در چهرداد نسک از قطعات مفقود اوستای عهد ساسانی نام لهراسپ آمده و داستان او مذکور افتاده بود(3). ائوروت اسپ در متون پهلوی و فارسی به لهراسپ مبدل شده و به عقیدهء بعض از محققان(4) این تبدیل به نحو ذیل صورت گرفته است: از ائوروت اسپ اوهروداسپ(5). و از اوهروداسپ اوهرداسپ(6) و از اوهرداسپ اوهرلاسپ(7)، از اوهرلاسپ، لهراسپ. در بندهش (فصل 31 فقرهء 28)، سلسلهء نسب لهراسپ چنین است: لهراسپ پسر اُز(8) پسر منوش پسر کی پیسین برادر کی اوس. چون لهراسپ برای سلطنت در عهد میان کی خسرو و کی گشتاسپ انتخاب شد ایجاد داستانها و روایات تازه برای او اندکی دشوار می نمود و به همین جهت در متون پهلوی بعض از روایات بنی اسرائیل برای او به عاریت گرفته شده است. مث بنابر نقل مینوگ خرد (فصل 27 فقرهء 67) لهراسپ، اورشلیم را ویران کرد و یهودان را پراکنده و بنابر نقل دینکرد (کتاب 5 فصل 1 فقرهء 5) لهراسپ به همراهی بوخت نرسیه(9) (بخت نصر = نبوکدنصر)(10) به اورشلیم تاخت و شاید این روایات بعد از عهد ساسانی پیدا شده باشد(11). در مآخذ اسلامی از این پادشاه کیانی روایات تازه ای ذکر نشده است. ابوریحان نسب او را چنین ذکر کرده است(12): کی لهراسپ بن کیوجی بن کی منش بن کیقباد و آنچه او ذکر کرده است با نقل طبری اختلاف دارد بدین نحو: کی لهراسب پسر کی اوجی پسر کی منوش پسر کیفاشین پسر کیسه پسر کیقباد(13). و این نسب نامه با بندهش مطابق است چه در آن کتاب نسب لهراسب چنین آمده: کی لهراسپ پسر کی از پسر کی منوش پسر کی پسین پسر کی اپیوه پسر کی کواذ. و حمزة بن الحسن(14) نسب نامهء لهراسب را چنین آورده است: کی لهراسپ پسر کیاوجان پسر کیمنش پسر کیفشین پسر کیافوه. روایت مسعودی(15) و دینوری(16) در این باب با یکدیگر و با مآخذ سابق فرق بسیار ندارد و فی المثل دینوری نسب نامهء لهراسپ را کوتاهتر کرده و کی لهراسف بن کیمیس (ظ: کیمنش = کیفشین) بن کیانیه (کی اپیوه)بن کیقباد آورده است. چنانکه دیده شده است در این روایات اسامی تحریفات مختصر یافته که بر اثر وضوح بسیار به ذکر آن نیازمند نیستیم، ولی از مقایسهء همهء این روایات با شاهنامه، اختلاف بزرگ میان این روایات و روایت فردوسی خوب آشکار می شود.
حدیث ویران کردن اورشلیم و پراکندن یهودان به یاری بخت نصر یا به دست او در همهء این روایات دیده میشود(17). ثعالبی گفته است: بخت نصر را به فارسی بخترسه می گفته اند و این تحریفی است از بخت نرسیه یا بختنرسه پهلوی. بخت نصر به روایت ثعالبی یکی از سپهبدان لهراسپ بود، اما دینوری او را ابن عم لهراسب دانسته است و حمزة بن الحسن، گیوبن گودرز و صاحب مجمل التواریخ، رهام پسر گودرز آورده و گفته است که «در کتاب الاصفهانی بوشه بن ویو (نرسه پسر گیو) ابن گودرز گوید و دیگر روایت ووبن گودرز (گیو پسر گودرز)». اما داستان فرستادن بخت نصر یا بخت نرسیه به شام در شاهنامه اص نیامده است و بجای آن داستان لشکرکشی پادشاه روم به یاری گشتاسپ به ایران زمین و تلاقی سپاه روم و ایران در شام مختصر شباهتی (تنها از حیث محل واقعه) به داستان مذکور دارد. (حماسه سرائی در ایران تألیف صفا صص448-490).
صاحب مجمل التواریخ گوید: پادشاهی لهراسف صدوبیست سال بود. پادشاهی بر سان وصیت کیخسرو کرد و پسرش گشتاسب از پدرش به خشم برفت با خاصگان. زریر برادر مهترش او را به نیکوئی بازآورد و بخت نصر را به زمین شام فرستاد به حرب جهودان تا بیت المقدس خراب کرد و همه را برده کرد و دیگران را بکشت و او رهّام گودرز بود، در کتاب الاصفهانی لوشه بن ویو(18)بن گودرز گوید و دیگر روایت ووبن(19) گودرز. و اللهاعلم. باز گشتاسب تنها سوی روم رفت... و کار قیصر بزرگتر گشت تا به فرمان گشتاسب رسول فرستاد به بازخواستن از لهراسب و [ لهراسب ] وزیر را با سپاه به حرب فرستاد و دانسته شد کار گشتاسب، زریر او را بازآورد و تاج و تخت به وی داد و خود به نوبهار بلخ رفت به آتشگاه به یزدان پرستی تا ارجاسب ترک نبیرهء افراسیاب سپاه آورد به بلخ و لهراسب در کارزار کشته شد(20) از عمارت ربض شهر که کیخسرو بنا نهاد تمام کرد [ و ]عمارت بیفزود اندر بلخ و بالانان اندر بدان وقت کی آنجا بود دربندی ساخت عظیم و هزار خانه بر بالای دیوار کی هر شب هزار مرد حرس دارند، و به جایگاه خویش گفته شود این شرحها که مختصر است اگر خدای توفیق دهد. (مجمل التواریخ و القصص صص50-51). در متن تاریخ سیستان نسب لهراسب چنین آمده لهراسب بن آهوجنگ بن کیقبادبن کی فشین... و مصحح در حاشیه افزوده: طبری (1-2 ص617) کی لهراسف بن کی اوجی بن کیمنوش بن کیفاشین بن کیسه (کی ابیه و کی اپیوه پهلوی) جد کیخسرو. و در مروج الذهب (ص98 چ مصر) لهراسب بن قنوح. (ظ: قیوج) بن کیمس بن کیناس بن کیناسه بن کیقباد. (تاریخ سیستان ص201). بلعمی در ترجمهء تاریخ طبری آرد: ... چون کیخسرو کین سیاوش از افراسیاب بستد و افراسیاب بکشت و باز ملک آمد و توبه کرد و خلق او را گفتند ما را ملکی نامزد کن او به لهراسب اشارت کرد و کیخسرو آن شب ناپدید شد و لهراسب به ملک عجم اندر بنشست. پس کیخسرو از میان خلق بیرون رفت و از ملت دست بازداشت و لهراسب بنشست و تاج بر سر نهاد و بر تخت زرین بنشست و نشست خویش در شهر بلخ کرد و بلخ را ایجنی (؟) نام کرد و سپاه بگزید و هر کدام از ایشان مردانه تر روزیهاشان بداد و بختنصر را بفرستاد سوی زمین عراق و گفت زمین شام و عراق و یمن و همه حد مغرب تا حد روم همه ترا دادم و من خود به بلخ بنشینم تا در ترک نگاه دارم. پس بختنصر با سپاه بسیار از بلخ همی شد تا به عراق تا لب دجله و از دجله بگذشت و سوی مغرب شد و به شام شد به شهر دمشق و با مردمان دمشق صلح بکرد و شهر بگرفت و سرهنگی را با سپاه بفرستاد به زمین بیت المقدس و ملکی بود در بیت المقدس از فرزندان داود پیغمبر علیه السلام با سرهنگ بختنصر صلح کرد و شهر بیت المقدس بگرفت و آن سرهنگ از او گروگانها بستد چون مهترزادگان بنی اسرائیل، و بازگشت و بختنصر با سپاه روی به مصر نهاد چون به مصر رسید ملک مصر بیرون آمد و با او حرب کرد، بختنصر ملک مصر را بشکست و بکشت و همه مصر غارت کرد و مردمان را بکشت و برده کرد... بختنصر به زمین بابل بازشد و ملک لهراسب که او را فرستاده بود بمرد به زمین بلخ از پس آنکه لهراسب صدوسی سال اندر نشسته بود. و پسر او گشتاسب بنشست - انتهی.
جهشیاری در الوزراء و الکتاب (ص1) گوید: و کان لهراسیب بن کنافرخان بن کیموس اول من دون الدواوین و حصن الاعمال و الحسبانات و انتخب الجنود و جد فی عمارة الارضین و جبایة الخراج لارزاق الجیش و بنی مدینة بلخ. ابن البلخی در فارسنامه گوید: لهراسب بن فنوخی بن کیمنش. وی از سوم بطن است از فرزندان برادر کیکاوس و نسب او این است: لهراسب بن فنوخی بن کیمنش بن کیفاشین بن کیابنه بن کیقباد و مدت سلطنت او را صدوبیست سال ذکر کرده است. (فارسنامهء ابن البلخی ص14). و هم او گوید: چون لهراسب بنشست همگان به موجب وصیت کیخسرو متابعت او نمودند و طاعت داشتند و او سیرتی سپرد سخت پسندیده و قاعده های نیکو نهاد و از آثار او آن است که اول کسی که سرای پرده ساخت او بود و دیوان لشکر نهاد که ما آن را دیوان عرض خوانیم و تخت زرین مرصع به جواهر ساخت و شهر بلخ را دیوار کشید و عمارتها کرد و مقام او بیشتر آنجا بود و همهء جهان را عمارت کرد و اساوره را دستینه های زر در دست راست کرد بر سبیل اکرام و همتی بلند داشت و ملوک جهان را چنان مسخر گردانید که از روم و صین و هند خراج بدو میفرستادند و بخت نصربن گیوبن گودرز اصفهبد او بود از عراق تا روم واصل نام بخت نصر بخت نرسی است و مردی بوده است بارای و داهی و مردانه و او بود که قصد بیت المقدس کرد و جهودان را مستأصل گردانید به سبب آنکه پیغمبری را بکشتند و این قصه در اول این کتاب یاد کرده آمده است و به تکرار حاجت نیاید و غنیمتهای بی اندازه آورد به نزدیک لهراسب و چون مدت صدوبیست سال از ملک لهراسب گذشته بود و ضعف پیری در وی راه یافته پادشاهی در حیات خویش به پسرش وشتاسف سپرد و خود منزوی گشت. و الله اعلم. (فارسنامهء ابن البلخی صص47-48).
پورداود در تفسیر اوستای خود (یشتها ج 2 صص264-267) مینویسند:
کنون تاج و اورنگ لهراسب شاه
بیارایم و برنشانم به گاه
کی لهراسب پس از کیخسرو به تخت نشست و گفته ایم به قول شاهنامه لهراسب از خانوادهء کیانیان و از پشت پشین و کیقباد است. در تاریخ بلعمی مندرج است که کیخسرو پیش از غیبت همهء سپاه و رعیت را گرد کرد و گفت این مملکت و حکومت هرکه را خواهید بدهید «گفتند پس ما را مردی نامزد کن تا این مملکت بدو دهیم لهراسب آنجا نشسته بود از اهل البیت ملک بود و کیخسرو انگشت به سوی او فرازکرد و خاموش گشت» حمزهء اصفهانی مینویسد: کیلهراسب پسر عموی کیخسرو بوده، زیرا که لهراسب بن کیاوجان بن کیمنش بن کیفشین بن کیافو بوده است. ابوریحان مینویسد: کیلهراسب بن کی وجی بن کیمنش بن کیقباد بوده است. مسعودی نیز سلسلهء نسب لهراسب را مثل حمزه نوشته است همچنین در مجمل التواریخ، جز اینکه در این کتاب اخیر کیاوجان یا کیوجی افتاده است. ابن الاثیر مثل حمزهء اصفهانی لهراسب را پسر عموی کیخسرو نوشته است. محمد بن جریر طبری در آغاز تاریخ ساسانیان نسب ساسانیان را به پادشاهان کیانی رسانده در سلسلهء نسب اردشیر بابکان مینویسد: «اردشیر پسر بابک پسر ساسان پسر بابک پسر ساسان پسر بابک پسر مهرمس(21) پسر ساسان پسر بهمن پسر اسفندیار پسر بشتاسب پسر لهراسب پسر کی اوگی پسر کی مانوش(22) بوده است. در بندهش فصل 31 فقرهء 28 مندرج است: «لهراسب پسر اوزاو (زاو) پسر مانوش پسر کی پیشین پسر کی اپیوه پسر کی کواد بود».
چنانکه ملاحظه میشود لهراسب از خاندان قباد است پسر یا نوه و نبیرهء کیخسرو نیست. در فروردین یشت فقرهء 137 از آخرور Axrura نامی اسم برده شده که از خاندان یا پسر خسرو است. با بودن چنین پسری وجه مناسبت به پادشاهی رسیدن لهراسب معلوم نیست جز اینکه تصور کنیم که این پسر پیش از غیبت کیخسرو مرده بود یا اینکه این خسرو در فقرهء مذکور غیر از کیخسرو پادشاه است و این شق اخیر بیشتر احتمال دارد، از لهراسب به بعد اوضاع کیانیان رنگ و روی دیگری به خود گرفته دیگر صحبت از پایتخت استخر نیست، بلکه پایتخت ایران است و در آثارالباقیه به همین مناسبت لقب لهراسب بلخی ضبط شده است. دیگر اینکه در عهد او دین یکتاپرستی در ایران رواج گرفت، جنگهایی که میان ایرانیان و تورانیان واقع شده جنگهای دینی است بر خلاف جنگهای پیش که از برای خونخواهی بود مثل جنگ کین خواهی ایرج در عهد پیشدادیان و جنگ کیخسرو و افراسیاب از برای انتقام خون سیاوش. ره و رسم یکتاپرستی که به واسطهء پیغمبر زرتشت اسپنتمان در میان ایرانیان رواج گرفته بود سبب ناخوشنودی تورانیان دیویسنا گشته جنگهای سخت برانگیخت. فردوسی میگوید که لهراسب در بلخ آتشکدهء برزین ساخت و در شاهنامه دو پسر منسوب به اوست: یکی گشتاسب و دیگری زریر. مدت پادشاهی او 120 سال بود. بندهش در فصل 31 فقرهء 29 مینویسد: «از لهراسب گشتاسب و زریر و برادران دیگر به وجود آمدند» در فصل 34 بندهش فقرهء 7 مدت پادشاهی او نیز 120 سال معین شده و کلیه مورخین هم همین مدت را ذکر کرده اند. به قول دقیقی در شاهنامه لهراسب از تاج و تخت چشم پوشیده در آتشکدهء نوبهار جای گزید و در آنجا به ستایش و پرستش خدای پرداخت(23) و پسرش گشتاسب را جانشین خود گردانید. در فقرهء 132 فروردین یشت که از کلیهء پادشاهان و شاهزادگان کیانی یاد شده، از لهراسب اسمی نیست همچنین در فقرهء 71 زامیادیشت در جزو پادشاهان و شاهزادگان کیانی اسم او ذکر نشده پس از ذکر اسم کیخسرو در فقرات 74-77 در زامیادیشت از زرتشت در فقرات 79-82 یاد شده و پس از آن از کی گشتاسب در فقرات 83-87 سخن رفته بدون اینکه در میان کیخسرو و کی گشتاسب ذکری از لهراسب شده باشد عجب در این است که در فهرست بسیار بلند فروردین یشت که از کلیهء پادشاهان پیشدادی و کیانی و گروهی از ناموران و دلیران و بزرگان و پارسایان اسم برده شده از لهراسب سخنی نیست فقط در یک فقرهء اوستا اسم او موجود است. آن هم به واسطهء پسرش گشتاسب از او اسم برده شده و آن هم بدون عنوان کی و آن فقرهء 105 آبان یشت است از این قرار: «زرتشت در آریاویچ در کنار رود دایتیا با هوم و برسم و باپندار و گفتار و کردار و با آب زَوْر فرشتهء آب ناهید را ستوده از او درخواست: این کامیابی را به من ده ای اردویسور ناهید که من کی گشتاسب دلیر پسر لهراسب را هماره بر آن دارم که به حسب دین بیندیشد، به حسب دین سخن گوید، به حسب دین رفتار کند، نذر و ستایش زرتشت پذیرفته شده کامروا گردید» لهراسب در اوستا آاُوْروت اسپ(24) آمده لفظاً یعنی تیزاسب، تنداسب مکرراً همین کلمه صفت از برای خورشید استعمال گردیده خورشید تیزاسب گفته شده است(25) و بسا هم این صفت از برای اپم نپات که یکی از ایزدان آب است آمده(26) از کی لهراسب اطلاعات بسیاری در دست نداریم بیشتر وقایع عهد او متعلق است به عهد کی گشتاسب... و در مینوخرد فصل 27 فقرات 64-67 مندرج است و از کی لهراسب سوذ این بود: کوش خدائی خوب کرد و اندر یزدان سپاسدار بود و دین پذیرفتار. کی گشتاسب از تن او برهینیهست (پیدا شد). (ادبیات مزدیسنا یشتها ج 2 صص264-267). و نیز علاوه بر منابع فوق رجوع به تاریخ گزیده و محاسن اصفهان مافروخی و نزهة القلوب و قاموس الاعلام ترکی شود. فردوسی داستان پادشاهی دادن کیخسرو، لهراسب را پس از منشور دادن به سران سپاه، چون طوس و گیو و غیره چنین آرد:
ز کار بزرگان چو پردخت شد
شهنشاه از آن پس سوی تخت شد
از آن مهتران نام لهراسب ماند
که از دفتر شاه کس برنخواند
به بیژن بفرمود تا با کلاه
بیاورد لهراسب را نزد شاه
چو دیدش جهاندار برپای جست
بر او آفرین کرد و بگشاد دست
فرودآمد از نامور تخت عاج
ز سر برگرفت آن دل افروز تاج
به لهراسب بسپرد و کرد آفرین
همه پادشاهی ایران زمین
که این تاج تو بر تو فرخنده باد
جهان سربه سر پیش تو بنده باد
سپردم ترا تاج شاهی و گنج
از آن پس که بردم بسی درد و رنج
مگردان زبان زین سپس جز به داد
که از داد باشی تو پیروز و شاد
مکن دیو را آشنا با روان
چو خواهی که بختت بماند جوان
خردمند باش و بی آزار باش
همیشه زبان را نگهدار باش
به ایرانیان گفت کز بخت اوی
بباشید شادان دل از تخت اوی
شگفت اندر او مانده ایرانیان
برآشفت هر یک چو شیر ژیان
همی هر کسی در شگفتی بماند
که لهراسپ را شاه بایست خواند
از ایرانیان زال برپای خاست
بگفت آنچه بودش به دل رای راست
چنین گفت: کای شهریار بلند!
سزد گر کنی خاک را ارجمند
سر بخت آن کس پر از خاک باد
دهان ورا زهر تریاک باد
که لهراسپ را شاه خواند به داد
ز بیداد هرگز نگیریم یاد
به ایران چو آمد به نزد زرسپ
فرومایه ای دیدمش با یک اسپ
به جنگ الانان فرستادیش
سپاه و درفش و کمر دادیش
نژادش ندانم ندیدم هنر
از این گونه نشنیده ام تاجور
ز چندین بزرگان خسرونژاد
نیامد کسی بر دل شاه یاد
چو دستان سام این سخنها بگفت
شدند انجمن با سخنگوی جفت
خروشی برآمد از ایرانیان
کز این پس نبندیم شاها میان
نجوئیم کس رزم در کارزار
چو لهراسب را برکشد شهریار
چو بشنید خسرو ز دستان سخن
بدو گفت مشتاب و تندی مکن
که هر کس که بیداد گوید همی
بجز دود از آتش نجوید همی
که نپسندد از ما بدی کردگار
بپیچد بد از گردش روزگار
که یزدان کسی را کند نیکبخت
سزاوار شاهی و زیبای تخت
که دین دارد و شرم و فرّ و نژاد
بود راد و پیروز و از داد شاد
جهان آفرین بر زبانم گواست
که گشت این هنرها به لهراسب راست
نبیره یْ جهان دار هوشنگ هست
همان راد و بینادل و پاکدست
ز تخم پشین است و از کیقباد
دلی پر ز دانش سری پر ز داد
پی جادوان بگسلاند ز خاک
پدید آورد راه یزدان پاک
زمانه جوان گردد از پند اوی
بر این هم بود پاک فرزند اوی
مرا گفت یزدان بدو کن تو روی
نکردم من این جز به فرمان اوی
به شاهی بر او آفرین گسترید
وزین پند با مهر من مگذرید
هر آن کس کز اندرز من درگذشت
همه رنج او پیش من باد گشت
چنین هم ز یزدان بود ناسپاس
به دلْشْ اندرآید ز هر سو هراس
چو بشنید زال این سخنهای پاک
بیازید و انگشت برزد به خاک
بیالود لب را به خاک سیاه
به آواز لهراسب را خواند شاه
به شاه جهان گفت خرم بدی
همیشه ز تو دور دست بدی
که دانست جز شاه پیروز و راد
که لهراسب دارد ز شاهان نژاد
چو سوگند خوردم به خاک سیاه
لب آلوده شد مشمر آن از گناه
بزرگانش گوهر برافشاندند
به شاهی بر او آفرین خواندند...
آگاهی یافتن لهراسب از ناپدید شدن کیخسرو:
چو لهراسب آگه شد از کار شاه
ز لشکر که بودند با او به راه
نشست از بر تخت با تاج زر
برفتند گردان زرین کمر
نشستند هر کس که پرمایه بود
وز آن نامداران گران سایه بود
نگه کرد لهراسب برپای خاست
به خوبی بیاراست گفتار راست
به آواز گفت: ای سران سپاه!
شنیده همه پند و اندرز شاه
هر آن کس که از تخت من نیست شاد
ندارد همی پند خسرو به یاد
به ما هرچه فرمود و گفت آن کنم
بکوشم به نیکی و فرمان کنم
شما نیز از اندرز او دست باز
مدارید و از من مپوشید راز
گنهکار باشد به یزدان کسی
که اندرز شاهان نخواند بسی
بد و نیک از این هرچه دارید یاد
سراسر به من بر بباید گشاد
چنین داد پاسخ ورا پور سام
که خسرو ترا شاه برده ست نام
پذیرفته ام پند و اندرز اوی
نیابد گذر پای از مرز اوی
تو شاهی و ما یکسره کهتریم
ز رای و ز فرمان تو نگذریم
من و رستم و زابلی هرکه هست
ز مهر تو هرگز نشوئیم دست
هر آن کس که او جز بر این ره بود
ز نیکی ورا دست کوته بود
چو لهراسب گفتار دستان شنید
بر او آفرین کرد و در بر کشید
چنین گفت کز داد وز راستی
مبادا شما را کم و کاستی
که یزدان شما را بدان آفرید
که رنج و بدیها شود ناپدید
جهاندار نیک اختر نیک روز
شما را سپرد آن زمان نیمروز
کنون پادشاهی جز آن هرچه هست
بگیرید چندانکه باید به دست
مرا با شما گنج بخشیده نیست
تن و دوده و پادشاهی یکیست...
به آزادگان پیر گودرز گفت
که فرخ کسی کش بود خاک جفت
بر آنم سراسر که دستان بگفت
از او من ندارم سخن در نهفت
توئی شاه و ما سربه سر کهتریم
ز پیمان و فرمان تو نگذریم
همه مهتران خواندند آفرین
به فرمان نهادند سر بر زمین
ز گفتار ایشان دلش تازه گشت
ببالید و بر دیگر اندازه گشت
گزیدش یکی روز فرخنده تر
که تا برنهد تاج شاهی به سر
چنانچون فریدون فرخ نژاد
مه مهرگان تاج بر سر نهاد
بدان مهر ماه گزین روز مهر
که زی راستی رفت مهر سپهر
بیاراست ایوان کیخسروی
برافروخت ایران بدو از نوی.
سپس فردوسی داستان لهراسب را در شاهنامه چنین آورده است:
چو لهراسب بنشست بر تخت عاج
به سر برنهاد آن دل افروز تاج
جهان آفرین را ستایش گرفت
نیایش ورا در فزایش گرفت
چنین گفت کز داور داد پاک
پرامید باشید و با ترس و باک
نگارندهء چرخ گردنده اوست
فزایندهء فرهء بنده اوست
چو دریا و کوه و زمین آفرید
بلند آسمان از برش برکشید
یکی تیز گردان و دیگر بجای
به جنبش ندادش نگارنده پای
چو چوگان فلک ما چو گو در میان
برنجیم از دست سود و زیان
تو شادان دل و مرگ چنگال تیز
نشسته چو شیر ژیان پرستیز
ز آز و فزونی به یک سو شویم
به نادانی خویش خستو شویم
از این تاج شاهی و تخت بلند
نجویم جز از داد و آرام و پند
مگر بهره مان زین سرای سپنج
نیاید همی کین و نفرین و رنج
من از پند کیخسرو افزون کنم
ز دل کینه و آز بیرون کنم
بسازید وز داد باشید شاد
تن آسان و از کین مگیرید یاد
مهان جهان آفرین خواندند
ورا شهریار زمین خواندند
گرانمایه لهراسپ آرام یافت
خرد مایه و کام پدرام یافت
وز آن پس فرستاد کسها به روم
به هند و به چین و به آباد بوم
ز هر مرز هر کس که دانا بدند
به هر کار نیکو توانا بدند
ز هر کشوری برگرفتند راه
رسیدند یکسر به درگاه شاه
ببودند بیکار چندی به بلخ
ز دانش چشیدند هر شور و تلخ
یکی شارسانی برآورد شاه
پر از برزن و کوی و بازارگاه
بهر برزنی جای جشن سده
همه گرد بر گرد آتشکده
یکی آذری ساخت برزین به نام
که بد با بزرگی و با فر و کام
دو فرزند بودش به سان دو ماه
سزاوار شاهی تخت و کلاه
یکی نام گشتاسب دیگر زریر
که زیر آوریدی سر نره شیر
گذشته به هر دانشی از پدر
ز لشکر به مردی برآورده سر
دو شاه سرافراز و دو نیک پی
نبیره یْ جهاندار کاووس کی
بدیشان بدی جان لهراسپ شاد
وزیشان نکردی ز گشتاسپ یاد
از آن کار گشتاسب ناشاد بود
که لهراسب را سر پر از باد بود
چنین تا برآمد بر این روزگار
پر از درد گشتاسب از شهریار
چنان بد که در پارس یک روز تخت
نهادند زیر گل افشان درخت
بفرمود لهراسب تا مهتران
برفتند چندی ز لشکر سران
بخوان بر یکی جام می خواستند
دل شاه گیتی بیاراستند
چو گشتاسب می خورد بر پای خاست
چنین گفت: کای شاه با داد و راست!
به شاهی نشست تو فرخنده باد
همان جاودان نام تو زنده باد
ترا داد یزدان کلاه و کمر
دگر تاج کیخسرو دادگر
کنون من یکی بنده ام بر درت
پرستندهء افسر و اخترت
ندارم کسی را ز مردان به مرد
که پیش من آید به روز نبرد
مگر رستم زال سام سوار
که با او نسازد کسی کارزار
چو خسرو ز گیتی پراندیشه گشت
ترا داد تاج و خود اندرگذشت
گر ایدون که هستم ز آزادگان
مرا نام کن تاج و تخت کیان
چنین هم بوم پیش تو بنده وار
همی باشم و خوانَمَت شهریار
به گشتاسب گفت: ای پسر گوش دار
که تندی نه خوب آید از نامدار
چو اندرز کیخسرو آرم به یاد
تو بشنو مگر سر نپیچی ز داد
مرا گفت آن دادگر شهریار
که گر خو بود پیش باغ بهار
اگر آب یابد به نیرو شود
همه باغ از او پر ز آهو شود
جوانی هنوز این بلندی مجوی
سخن را بسنج و به اندازه گوی
چو گشتاسب بشنید دل پر ز درد
بیامد ز پیش پدر روی زرد
همی گفت بیگانگان را نواز
چنین باش و با زاده هرگز مساز
ز لشکر ورا بود سیصد سوار
همه گرد و شایستهء کارزار
فرودآمد و کهتران را بخواند
همه راز دل پیش ایشان براند
که امشب همه ساز رفتن کنید
دل و دیده زین بارگه برکنید...
چو شب تیره شد با سپه برنشست
همی رفت جوشان و گرزی به دست
به شبگیر لهراسپ آگاه شد
غمی گشت و شادیش کوتاه شد
ز لشکر جهاندیدگان را بخواند
همه گفتنی پیش ایشان براند
ببینید گفت این که گشتاسب کرد
دلم کرد پر درد و سر پر ز گرد
بپروردمش تا برآورد یال
شد اندر جهان سربه سر بی همال
بدانگه که گفتم که آمد به بار
ز باغ من آواره شد میوه دار...
آنگاه پس از رفتن گشتاسپ به روم و هنرنمائی های وی آنجا و به زنی کردن سه دختر قیصر، در شرح باژ خواستن قیصر از لهراسب چنین آرد:
بر این نیز بگذشت چندی سپهر
بدل در همی داشت ننمود چهر
به گشتاسب قیصر چنین گفت باز
که این نامور مهتر سرفراز
براندیش با این سخن در خرد
که اندیشه از این سخن نگذرد
به ایران فرستم فرستاده ای
جهاندیده ای پاک آزاده ای
به لهراسپ گوید که نیمی جهان
تو داری به آرام و گنج مهان
اگر باژ بفرستی از مرز خویش
ببینی سر مایه و ارز خویش
وگرنه سپاهی فرستم ز روم
که از نعل پیدا نبینی تو بوم
چنین گفت گشتاسپ کاین رای توست
زمانه به زیر کف پای توست
یکی نامور بود قالوس نام
خردمند و با دانش و رای و کام
بخواند آن خردمند را نامدار
کز ایدر برو تا در شهریار
بگویش که گر باژ ایران دهی
به فرمان گرایی و گردن نهی
به ایران بمانم به تو تاج و تخت
جهاندار باشی و پیروزبخت
وگرنه هم اکنون سپاهی گران
هم از روم و از دشت نیزه وران
نگه کن که برخیزد از دشت غو
فرخ زاد پیروزشان پیشرو
همه بومتان پاک ویران کنم
کنام پلنگان و شیران کنم
فرستاده آمد به کردار باد
سرش پر خرد بود و دل پر ز داد...
چو آگاهی آمد به سالار بار
خرامان بیامد بر شهریار
که پیری جهاندیده ای بر در است
همانا فرستادهء قیصر است...
چو بشنید بنشست بر تخت عاج
به سر برنهاد آن دل آرای تاج
بزرگان ایران همه زیر تخت
نشستند شادان دل و نیکبخت
بفرمود تا پرده برداشتند
فرستاده را شاد بگذاشتند
چو آمد به نزدیک تختش فراز
بر او آفرین کرد و بردش نماز
پیام گرانمایه قیصر بداد
فرستاده خود با خرد بود و داد
غمی شد ز گفتار او شهریار
برآشفت با گردش روزگار...
بفرمود تا رفت پیشش زریر
سخن گفت هر گونه با شاه دیر
به شبگیر قالوس را پیش خواند
ز قیصر فراوان سخنها براند
ز بیگانه ایوان بپرداختند
فرستاده را پیش بنشاختند
بدو گفت لهراسب کی پرخرد
مبادا که جان جز خرد پرورد
بپرسم ترا راست پاسخ گزار
اگر بخردی کام کژی مخار
نبود این هنرها به روم اندرون
بدی قیصر از دست شاهان زبون
کنون او به هر کشوری باژخواه
فرستاد و خواهد همی تخت و گاه...
بگیرد ببندد همی با سپاه
بدین نام جستن که بنمود راه
فرستاده گفت: ای خردمند شاه!
به مرز خزر من شدم باژخواه...
سواری به نزدیک او آمده ست
که از بیشه ها شیر گیرد به دست...
به رزم و به بزم و به روز شکار
جهان بین ندیده ست چون او سوار...
بدو گفت لهراسب: کای راست گوی!
کرا ماند آن مرد پرخاشجوی
چنین داد پاسخ که باری نخست
به چهر زریر است گویی درست...
چو بشنید لهراسب بگشاد چهر
بدان مرد رومی بگسترد مهر
فراوان ورا برده و بدره داد
ز درگاه برگشت پیروز و شاد
بدو گفت اکنون به قیصر بگوی
که من با سپاه آمدم جنگجوی
پراندیشه بنشست لهراسب دیر
بفرمود تا پیش او شد زریر
بدو گفت کاین جز برادَرْتْ نیست
بدین چاره بشتاب و ایدر مایست
درنگ آوری کار گردد تباه
میاسای و اسپ درنگی مخواه
ببر تخت و بالای و زرینه کفش
همان تاج با کاویانی درفش
من این پادشاهی مر او را دهم
نه زین بر سرش بر سپاسی نهم
تو ز ایدر برو تا حلب چاره جوی
سپه را جز از جنگ چیزی مگوی
زریر ستوده به لهراسب گفت
که این راز بیرون کنم از نهفت
گر اوی است فرمان بر او مهتر است
ورا هرکه مهتر بود کهتر است
بگفت این سخن را و برساخت کار
گزیده یکی لشکر نامدار...
چو نزدیک درگاه قیصر رسید
ز درگاه سالار بارش بدید
به کاخ اندرون بود قیصر دژم
خردمند گشتاسب با او به هم
چو قیصر شنید این سخن بار داد
از آن آمدن گشت گشتاسپ شاد
زریر اندرآمد چو سرو بلند
نشست از بر تخت آن ارجمند
ز قیصر بپرسید و پوزش گرفت
بر آن رومیان بر فروزش گرفت
بدو گفت قیصر فرخ زاد را
نپرسی نداری به دل داد را
به قیصر چنین گفت فرخ زریر
که این بنده از بندگی گشت سیر
گریزان بیامد ز درگاه شاه
کنون یافته ست اندر(27) این پایگاه
چو گشتاسپ بشنید پاسخ نداد
همانا بیامدش ایران به یاد
چو قیصر شنید این سخن زآن جوان
پراندیشه شد مرد روشن روان
که شاید بدن کاین سخن کو بگفت
بجز راستی نیست اندر نهفت
به قیصر ز لهراسپ پیغام داد
که گر دادگر سر بپیچد ز داد
نشستنگه من به روم است و بس
به ایران نمانیم بسیار کس
تو ز ایدر برو گو بیارای جنگ
سخن چون شنیدی نباید درنگ
چنین داد پاسخ که من جنگ را
بیازم همی هر زمان چنگ را
تو اکنون فرستاده ای باز گرد
بسازیم ما نیز جای نبرد
ز قیصر چو بشنید فرخ زریر
غمی شد ز پاسخ نیاسود دیر
چو برخاست قیصر به گشتاسپ گفت
که پاسخ چرا ماندی اندر نهفت
بدو گفت گشتاسپ من پیش از این
که بودم بر شاه ایران زمین
همه لشکر و شاه آن انجمن
همه آگهند از هنرهای من
همان به که من سوی ایشان شوم
بگویم همه گفته ها بشنوم
برآرم از ایشان همه کام تو
درفشان کنم در جهان نام تو
بدو گفت قیصر تو داناتری
بر این آرزوها تواناتری
چو بشنید گشتاسپ گفتار اوی
نشست از بر بارهء راهجوی
بیامد به نزد برادر زریر
به سر افسر و بادپایی به زیر
چو لشکر بدیدند گشتاسپ را
سرافرازتر پور لهراسپ را
پیاده همه پیش او آمدند
پر از درد و پرآب رو آمدند...
همانگه بیامد به پیشش زریر
پیاده ببود و شد از رزم سیر
نشستند بر تخت با مهتران
بزرگان ایران و کندآوران
زریر خجسته به گشتاسپ گفت
که بادی همه سال با تخت جفت
پدر پیره سر شد تو برنادلی
ز دیدار پیران چرا بگسلی
به پیری بر آن تخت بریان شده ست
پرستندهء پاک یزدان شده ست
فرستاد نزدیک تو تاج و گنج
سزد گر نداری کنون تن به رنج
چنین گفت کایران سراسر تراست
سر تخت با تاج و لشکر تراست
ز گیتی یکی گنج ما را بس است
که تخت مهی را جز از ما کس است
برادر بیاورد پرمایه تاج
همان یاره و طوق با تخت عاج
چو گشتاسپ تخت پدر دید شاد
نشست از برش تاج و بر سر نهاد...
همی راند تا سوی ایران رسید
به نزدیک شاه دلیران رسید
چو لهراسپ بشنید کآمد زریر
برادرْشْ گشتاسپ آن نره شیر
پذیره شدش با همه مهتران
بزرگان ایران و کندآوران
فرودآمد از اسب گشتاسپ زود
بر او آفرین کرد و شادی نمود
چو دیدش پسر را به بر درگرفت
ز جور فلک دست بر سر گرفت
ز ره چون به ایوان شاهی شدند
چو خورشید در برج ماهی شدند
بدو گفت لهراسب از من مبین
چنین بود رای جهان آفرین
نبشته چنین بد مگر بر سرت
که پردخت ماند ز تو کشورت
ببوسید و تاجش به سر برنهاد
همی آفرین کرد و زو گشت شاد
بدو گفت گشتاسب: کای شهریار!
مبیناد بی تو مرا روزگار
تویی شهریار و منت کهترم
سر بخت دشمن همی بسپرم
همه نیک بادا سرانجام تو
مبادا که باشیم بی نام تو
که گیتی نماند همی بر کسی
چو ماند به تن رنج یابد بسی
چو گشتاسب را داد لهراسب تخت
فرودآمد از تخت و بربست رخت
به بلخ گزین شد بران نوبهار
که یزدان پرستان بدان روزگار
مر آن خانه را داشتندی چنان
که مر مکه را تازیان این زمان
بدان خانه شد شاه یزدان پرست
فرودآمد آنجا و هیکل ببست
ببست آن در بافرین خانه را
نهشت اندر آن خانه بیگانه را
بپوشید جامه یْ پرستش پلاس
خرد را بر این گونه باید سپاس
بیفگند یاره، فروهشت موی
سوی داور دادگر کرد روی
همی بود سی سال پیشش به پای
بدینسان پرستید باید خدای
نیایش همی کرد خورشید را
چنانچون که بد راه جمشید را...(28)
(1) - Aurvat-aspa. (2) - کیانیان ص92.
(3) - دینکرت کتاب 8 فصل 13 فقرهء 15.
(4) - زند اوستای دارمستتر ج2 ص392.
(5) - ohrvdasp.
(6) - ohrdasp.
(7) - ohrlasp.
(8) - oz.
(9) - Boxt-Narseh.
(10) - Nabuchodonosor. (11) - کیانیان ص 93.
(12) - الاَثار الباقیة ص104.
(13) - تاریخ طبری ج2 ص598، 617 و 645.
(14) - تاریخ سنی ملوک الارض ص36.
(15) - مروج الذهب ج2 ص121.
(16) - اخبارالطوال ص26.
(17) - تاریخ حمزه ص36، مجمل التواریخ ص50، اخبار الطوال ص26، مروج الذهب ج2 صص121-122، و غرر اخبار ملوک الفرس ص244.
(18) - ظ: نرسه، نرسی.
(19) - کذا، و ظ: وی بن.
(20) - ظ: او.
(21) - در متن تاریخ طبری مهرمس آمده، نولدکه Noldeke احتمال میدهد که تلفظ درست این اسم مهرسان باشد. به نظر نگارنده (گذشته از اینکه چنین اسمی در جای دیگر در جزو سلسلهء ساسانیان دیده نشده) این اسم تحریف شده نیست؛ مس در پهلوی که اکنون در فارسی مه گوئیم، به معنی بزرگ است، مثل مسمغان در لهجهء دری که مصطلح زرتشتیان ایران است، مامس یعنی مادر بزرگ و بامس یعنی پدربزرگ؛ بنابراین مهرمس درست اسمی است مثل بزرگمهر و بزرجمهر معرب از وچورگ-متر Vacurgmitrپهلوی است که وزیر خسرو انوشیروان بوده است.
(22) - کیاوجان و کیوجی و اوگی هر سه یک اسم است که تحریف شده و با همدیگر فرقی پیدا کرده است، ترکیب اصلی و قدیم این اسم معلوم نیست، ولی احتمال برده میشود که همان اسم زاو یا اوزَوَ Uzava باشد که به این هیئتها درآمده است. رجوع شود به:
و Tabari ubersetzt, von Noldeke S.2.
Irani. Namenbuch, von Justi, S. 231.
(23) - رجوع به مقالهء گئوتم در یشتها ج 2 صص32-34 شود.
(24) - Aurvataspa. (25) - رجوع به خورشیدیشت فقرات 1 و 6 و مهریشت فقرات 13 و 90 و فروردین یشت فقرهء 81 و یسنا 16 فقرهء 4 و وندیداد فرگرد 21 فقرهء 5 و غیره شود.
(26) - رجوع به زامیادیشت فقره 51 و یسنا 2 فقرهء 5 و یسنا 65 فقرهء 12 و غیره شود.
(27) - ظ: ایدر.
(28) - از شاهنامهء چ بروخیم ج 5 و 6 صص 1431 - 1494.

لهراسب.

[لُ] (اِخ) ابن حسین بن اسکندر. حاکم طالقان از 795 تا 805 ه . ق. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص 142).

لهراسبی.

[لُ] (ص نسبی) منسوب به لهراسب. متعلق به لهراسب.

لهراسبیه.

[لُ سِ بی یِ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد، واقع در 8500گزی جنوب باختر فیروزآباد و پنج هزارگزی خاور راه مالرو عمومی حومه. جلگه، معتدل و مالاریائی. دارای 301 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لهراسپ.

[لُ] (اِخ) لهراسب. رجوع به لهراسب پادشاه کیانی شود.

لهراسف.

[لُ] (اِخ) لهراسب. رجوع به لهراسب پادشاه کیانی شود.

لهراسف.

[لُ] (اِخ) نام برادر مولانا ارجاسف امیدی شاعر، از جملهء بزرگزادگان ری. (مجالس النفائس ص399).

لهران.

[] (اِخ) نام دهی جزء دهستان پائین بخش طالقان شهرستان تهران واقع در 19هزارگزی باختر شهرک، سر راه عمومی مالروی قزوین. کوهستانی و سردسیر. دارای 326 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و گردو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس و گلیم و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. مزرعهء دیمی زار مشهور به رزگره شسته جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لهرگین.

[لَ هَ] (اِخ) دهی جزء بلوک قره پشلو از دهستان زنجان رود بخش مرکزی شهرستان زنجان، واقع در 79هزارگزی شمال باختری زنجان و 33هزارگزی راه عمومی. دامنه و سردسیر. دارای 158 تن سکنه. آب آن از زه آب رودخانهء محلی. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لهز.

[لَ] (ع مص) درآمیختن با قوم. در میان قوم شدن. (منتهی الارب) (منتخب اللغات). || لگد زدن بر سینه. مشت بر سینه زدن. لکز. مشت بر تندی زیر بناگوش و بر گردن زدن. (منتهی الارب). مشت بر گردن زدن. (از زوزنی). || نیزه بر سینه زدن. (منتهی الارب). مشت و نیزه بر سینه زدن. (منتخب اللغات). || به سر زدن شتربچه و بره پستان مادر را وقت شیر مکیدن. (منتهی الارب). || بازداشتن. (زوزنی). || دوموی شدن. (منتهی الارب). آمیختن سپیدی موی با سیاهی. (منتهی الارب) (منتخب اللغات).

لهزمتان.

[لِ زِ مَ] (ع اِ) تثنیهء لهزمة. جای فراهم آمدن گوشت میان زفر و گوشت. ج، لهازم. نکفتان. (مهذب الاسماء). در صحاح گوید: لهزمتان دو استخوان است برآمده در لحیین زیر دو گوش. (بحر الجواهر). لهزة. و رجوع به لهزمة شود.

لهزمة.

[لَ زَ مَ] (ع مص) بریدن تندی زیر بناگوش. || دوموی شدن رخسار. || درآمیختن سپیدی با سیاهی موی. (منتهی الارب).

لهزمة.

[لِ زِ مَ] (ع اِ) تندی زیر بناگوش که استخوانی است برآمده. و هما لهزمتان. ج، لهازم. (منتهی الارب). جایگاه به هم آمدن گوشت میان دو استخوان و زنخ و گوش. تثنیهء آن لهزمتان. ج، لهازم. (از تاج العروس).

لهزة.

[لَ هَ زَ] (ع اِ) تندی زیر بناگوش. (منتهی الارب). لهزمة.

لهزة.

[لَ هِ زَ] (ع ص) زن فربه برآمده کنج دهان. (منتهی الارب).

لهس.

[لَ] (ع مص) لیسیدن. لحس. || پستان لیسیدن کودک بی مکیدن. || انبوهی کردن بر طعام از حرص و آز. (منتهی الارب).

لهستان.

[لِ یا لَ هِ] (اِخ) پُلُنی(1). کشوری به اروپا، محدود از شمال به دریای بالتیک، از جانب مشرق به روسیه و از جانب جنوب به رومانی و از مغرب به آلمان. دارای 388328 گز مربع مساحت و بر حسب سرشماری 14 فوریهء 1949 م. دارای 24 میلیون تن سکنه. پایتخت آن ورشو و شهرهای عمدهء وی لُدز، لوُوّ، لِمبِرگ، کُراکوی و پُزنان، است. این کشور تا جنگ بین الملل اول در تصرف روسیه بود و پس از آن جنگ استقلال یافت و در جنگ بین الملل دوم نخست از طرف کشور آلمان اشغال شد و پس از شکست یافتن آلمان بار دیگر به تصرف روسیه درآمد و اکنون جمهوری مذکور جزو کشورهای کمونیست اروپای شرقی است.
(1) - Pologne.

لهسم.

[لُ سُ] (ع اِ) آبراههء رودبار تنگ. ج، لهاسم. (منتهی الارب).

لهسة.

[لُ سَ] (ع اِ) ما لک عندی لهسة؛ یعنی برای تو نزد من چیزی نیست. (منتهی الارب).

له شدن.

[لِهْ شُ دَ] (مص مرکب) لهیدن. متلاشی شدن چنانکه آلوئی در زیر پای.

لهط.

[لَ] (ع مص) طپانچه زدن کسی را. || تیر انداختن بر کسی. || دوختن جامه. || بر زمین زدن کسی را. || زادن مادر فرزند را. || آب زدن زن شرم خود را. (منتهی الارب). || لهط الشی ءَ؛ ای اکله بسرعة و شراهة. (دزی).

لهطة.

[لَ طَ] (ع اِ) چیزی که بشنوی و نه راست شماری آن را و نه دروغ. (منتهی الارب).

لهع.

[لَ هَ] (ع مص) به هر یک انس گرفتن. || گستاخ شدن. || به تکلف فصیح شدن. || لب پیچیدن در سخن. (منتهی الارب).

لهع.

[لَ هِ] (ع ص) مرد به هر یک انس گیرنده. || مرد گستاخ. (منتهی الارب).

لهف.

[لَ هَ] (ع مص) اندوهگین گردیدن. || دریغ خوردن. (منتهی الارب). حسرت خوردن. (تاج المصادر). ارمان خوردن. (زوزنی) (دهار).

لهف.

[لَ] (ع اِ) دریغ و آن کلمه ای است که بدان حسرت خورند بر گذشته و فوت شده. لهفة. (منتهی الارب). حزن و تحیر. (بحر الجواهر). حزن. اندوه. (از حاشیهء مثنوی) :
او سگ فرّخ رخ کهف من است
بلکه او هم درد و هم لهف من است.مولوی.
سیصدونه سال آن اصحاف کهف
پیشتان یک روز بی اندوه و لهف.مولوی.

لهفان.

[لَ] (ع ص) به معنی ملهوف است. ستمدیدهء مضطر دادخواه. حسرت خورنده. (منتهی الارب). اندوهگن. (مهذب الاسماء). اندوهناک. (دهار).

لهفت.

[لُ فَ / لِ هُ] (از ع، اِ) به معنی لعبت و آن صورتی باشد که دخترکان از پارچه سازند و با آن بازی کنند. (از برهان). صورتی است که دخترکان از جامه و جز آن سازند و در هند او را کودیه خوانند. (جهانگیری). به معنی لعبت است که طفلان و دختران بدان بازی کنند و آن صورتی است سایه دار و فارسیان عین را به هاء بدل کنند [ لعبت = لهفت ]، چنانکه عفعف سگ را هف هف گویند. (آنندراج) (انجمن آرا).

لهفتان.

[لُ فَ] (اِ) به معنی لعبتان است که جمع لعبت باشد، یعنی صورت بازیچهء دخترکان که از جامه سازند و لحبتان هم به نظر رسیده است. (از برهان).

لهفة.

[لَ فَ] (ع اِ) لهف. دریغ. و رجوع به لهف شود. (منتهی الارب).

لهفی.

[لَ فا] (ع ص) زن ستم دیدهء پریشان روزگار فریادخواه دریغ خورنده. ج، لهافی، لِهاف. (منتهی الارب).

لهق.

[لَ / لَ هَ] (ع مص) سخت سپید گردیدن و سپید شدن. (منتهی الارب). سفید شدن. (بحر الجواهر). سخت سپید شدن. (تاج المصادر).

لهق.

[لَ هِ] (ع ص) نعت از لهق. (منتهی الارب). سپید. (منتخب اللغات).

لهق.

[لَ هَ / هِ] (ع ص، اِ) شتر خاکسترگون. ج، لهاق، لهقات. || گاو نر سپید. (منتهی الارب). گاو دشتی. (مهذب الاسماء). || هر چیز سپید. و ابیض لهقٌ؛ سخت سپید. (منتهی الارب). سخت سفید. (مهذب الاسماء).

لهق.

[لَ هِ] (ع ص) سپید بی فروغ و بی تابانی، وصف است در کار و جامه و شیب. (منتهی الارب).

لهقات.

[لَ هَ] (ع ص، اِ) جِ لَهقة و لَهَق. (منتهی الارب).

لهقة.

[لَ هَ قَ] (ع ص، اِ) تأنیث لَهَق. (منتهی الارب). ج، لهقات.

لهک.

[لَ هَ] (ع ص، اِ) ناخوش بوی خوی و عَرَق.

لهک.

[] (اِخ) نام ده کوچکی از بخش ری شهرستان تهران. دارای 60 تن سکنه و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

له کردن.

[لِهْ کَ دَ] (مص مرکب) خُرد و نرم سائیدن چنانکه گوشت را در هاون.
-دک و پوزش را له کردن؛ خرد و خاکشی ساختن.
-له و لورده کردن؛ خرد و خاکشی کردن.

له کلک.

[لَ کِ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون، واقع در 67هزارگزی جنوب خاوری فهلیان و سه هزارگزی راه فرعی هرایجان به اردکان. کوهستانی، معتدل و مالاریائی. دارای 56 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

له لورده.

[لِ هِ لَ وَ دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع) له و لورده. سخت خرد و درهم شکسته و رجوع به له و نیز له و لورده شود.

له له.

[لَهْ لَهْ] (اِ صوت) آواز نفس پیاپی سگ با بیرون کردن زبان گاه تشنگی. رجوع به له له زدن شود.

لهله.

[لَ لَ] (ع ص) جامه سست بافته. || سخن و شعر رکیک بلایه. (منتهی الارب).

لهله.

[لُ لُهْ] (ع اِ) لُهلهة. زمین فراخ که در وی سراب بسیار باشد. ج، لَهاله. (منتهی الارب).

لهلهان.

[لَ لَ] (اِ) تخمی است دوائی که آن را فرنجمشک خوانند. (برهان).

له له زدن.

[لَهْ لَهْ زَ دَ] (مص مرکب) از تشنگی زبان را پی درپی و سریع از دهان برآوردن، چنانکه سگان. لُهاث. نفس پیاپی کشیدن با بیرون کردن زبان پیاپی، چنانکه سگ از گرمای هوا یا پیمودن راه دور. بیرون کردن و درون بردن زبان پیاپی با دم زدن، چنانکه سگ گاه تشنگی سخت. پیوسته و پیاپی بیرون کردن سگ و جز آن قسمتی از زبان را از دهان. بسیار تشنه بودن: از تشنگی له له زدن؛ چون سگ تشنه یا بسیار دویده زبان پیاپی از دهان بیرون کردن و فروبردن و نفسهای پیاپی کشیدن.

لهلهة.

[لُ لُ هَ] (ع اِ) لُهله. رجوع به لهله شود.

لهلهة.

[لَ لَ هَ] (ع مص) تُنک بافتن جامه را. (منتهی الارب).

لهم.

[لَ] (ع ص) مرد بسیارخیر. (منتهی الارب).

لهم.

[لَ / لَ هَ] (ع مص) به یک بار فروخوردن چیزی را. (منتهی الارب). فروخوردن. (منتخب اللغات). || فروواریدن. (زوزنی) (تاج المصادر).

لهم.

[لِ] (ع ص، اِ) گاو نر کلان سال. || سالخورده از هر چیزی. ج، لهوم. (منتهی الارب).

لهم.

[لَ هِ / لُ هَ] (ع ص) رجلٌ لهم؛ مرد بسیارخوار. (منتهی الارب).

لهم.

[لِ هَم م] (ع ص) مرد روشن رای جوان مرد نیک کارگذار بسیارعطا. ج، لهمون. || دریای بزرگ. || مرد سبقت گیرنده. || اسب نجیب نیکو درگذرنده از اسبان. (منتهی الارب).

لهم.

[لِ هَم م] (اِخ) ابن جلجب از بنی جدیس است. (منتهی الارب).

لهمال.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان نوکندکا از بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 6500گزی شمال شاهی، کنار رودخانهء سیاهرود. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 280 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سیاهرود. محصول آنجا برنج، غلات، پنبه، کنف، کنجد و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لهمم.

[لِ مِ / لُ مُ] (ع ص) مرد سخت پیشی گیرنده. || اسب سابق نیکو و نجیب. (منتهی الارب). لهمیم.

لهموم.

[لُ] (ع ص، اِ) ناقهء بسیارشیر. اشتر بسیارشیر. || زخم فراخ و فی بعض النسخ، و الخرج الواسع؛ یعنی خرجین فراخ. || شرم زن. || ابر بزرگ قطره. || عدد بسیار. || لشکر گران. || مرد بسیار خیر و نیکوئی. (منتهی الارب). ج، لهامیم.

لهمون.

[لِ هَمْ مو] (ع ص، اِ) جِ لهمّ. (منتهی الارب). رجوع به لِهَمّ شود.

لهمة.

[لُ مَ] (ع اِ) یک مشت از پِسْت. (منتهی الارب).

لهمیم.

[لِ] (ع ص) لهمم. مرد سخت پیشی گیرنده. || اسب سابق نیکو و نجیب. (منتهی الارب).

لهن.

[لُ هَ] (ع اِ) جِ لهنة.

لهنج.

[لَ هَ] (اِ) صاحب برهان گوید: سنگ گازری باشد، یعنی سنگی که گازران جامه بر آن زنند و شویند و به معنی سنگ کارد هم گفته اند که فسان باشد و به معنی ساز گازر و ساز گاری هم به نظر آمده است و جای دیگر ساز گازر و ساز گازری نوشته بودند و این به معنی اول مناسبتی دارد و ظاهراً که میان این دو کس خلط شده باشد چه یکی ساز گاری و دیگر ساز گازری نوشته است. و الله اعلم - انتهی. صاحب انجمن آرا گوید: سنگ کارد که فسان گویند و در این لغت تصحیف خوانی کرده اند و اختلاف شد چنانکه سنگ گازر و غیره. صاحب جهانگیری گوید: دو معنی دارد اول سنگ کارد باشد و آن را فسان نیز گویند و دوم به معنی سازگاری آمده است - انتهی.

لهندگی.

[لِ هَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لهنده.

لهنده.

[لِ هَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لهیدن. له شونده.

لهنک.

[لَ هِنْ نَ] (ع ق) هرآینه و هی کلمةٌ تستعمل تأکیداً اصلها لانک فابدلت الهمزة هاءً کایاک و هیاک... (منتهی الارب).

لهنة.

[لُ نَ] (ع اِ) ناشتاشکن. (منتهی الارب). نهاری. (زوزنی). نیم چاشت. چاشتی بامداد. (زمخشری). لقمة الصباح. زیرقلیانی. دهان گیره. دهن گیره. ناشتائی. صبحانه. ماحضر. صاحب آنندراج از شرح مقامات حریری نقل کند به معنی طعام قلیل که به زودی پیش مهمان نهند تا بدان شغل کند قبل از غذای ضیافت. || هدیه ای که مسافر آورد. سوغات. ره آورد. راه آورد. ارمغان. ج، لهن.

لهنه.

[لَ نَ / نِ] (ص) ابله. احمق. نادان. (از برهان). گول. همان لهبله است. (انجمن آرا). || (اِ) سنگ. (برهان). حجر.

لهنه.

[لُ نِ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان واقع در 33هزارگزی شمال باختری سیردان و نه هزارگزی راه عمومی طارم. کوهستانی و سردسیر. دارای 154 تن سکنه. آب آن از فاضلاب رود زرده. محصول آنجا غلات، فندق و گردو. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لهنهء جانگزا.

[لَ نَ / نِ یِ گَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) سنگی است در موجگاه دریای اعظم و آب آن دریا همچو سیماب است و آفتاب هم به آن دریا غروب میکند. گویند هرکه آن سنگ را ببیند چندان بخندد که بمیرد و آن را لهنهء جانگزای هم گویند و به عربی حجرالضحک خوانند. (برهان). در عجایب المخلوقات آورده که سنگی است در موجگاه دریای اعظم که هرکه آن را بیند چندان خنده کند که بمیرد. (جهانگیری).

لهو.

[لَ] (هندی، اِ) اسم هندی خون است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لهو.

[لَ هُوو] (ع ص) رجلٌ لهو؛ مرد بازنده. مرد بسیار غفلت کننده و اعراض نماینده. (منتهی الارب). مرد بسیار بازی و غفلت. (مهذب الاسماء).

لهو.

[لَهْوْ] (ع مص) بازی کردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر) (زوزنی). || انس گرفتن زن به سخن کسی و به شگفت آمدن وی. || جماع کردن. (منتهی الارب).

لهو.

[لَهْوْ] (ع اِ) زن که بدان بازی کنند یا فرزند. (منتهی الارب). بازی. طرب. لعب. ملهی. آنچه مشغول کند مردم را. چیزی که از عمل خیر بازدارد. (منتخب اللغات). آنچه مایهء اشتغال باشد. اشتغال به عیش و طرب و امثال آن. آنچه انسان را محظوظ کند و مشغول دارد. زنی که مایهء سرور و خوشی باشد. سرگرم کن. و در این قول خدای تعالی: «لو أَردنا أَن نتخذ لهواً(1)» کنایه است از زن و فرزند. ج، ملاهی (بغیر قیاس). هو الشی ء الذی یتلذذ به الانسان فیلهیه ثم ینقص. (تعریفات) :
دو صد منده سبو آبکش به روز
شبانگاه لهو کن به منده بر.ابوشکور.
تا بمیری به لهو باش و نشاط
تا نگیرد ابر تو گرم خبک.خسروی.
بدو گفت کایدر نه جای لهوست(2)
همانا ترا شیر مرغ آرزوست.فردوسی.
دل تو باد سوی لهو و چشم سوی نگار
دو گوش سوی سماع و دو دست سوی مدام.
فرخی.
زین عید عدو را غم و اندوه و تو را لهو
تو با رخ چون لاله و او با رخ پرچین.
فرخی.
کش و بند و بر و آر و کن و کار و خور و پوش
کین و مهر و غم و لهو و بد و نیک و می و راز.
منوچهری.
امیری شدم آن زمان زآن سبیل
ز لهو و طرب گرد من لشکری.منوچهری.
بچه نداند از لهو(3) مادر نداند از عدو
آید ببردشان گلو با اهل بیت و حاشیه.
منوچهری.
از این خداوند ما هیچ کاری نیاید جز لهو. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص248). چون از خدمت فارغ شدی به لهو و نشاط خویش مشغول بودی. (تاریخ بیهقی ص247). قائد به خشم جواب داد که نعمت تو سخت بر من بسیار است تا به لهو و شراب می پردازم. (تاریخ بیهقی ص323). دیگران در لهو و طرب بدو اقتدا میکنند. (تاریخ بیهقی ص394). کدخدای ری و آن نواحی به لهو و نشاط و آداب آن مشغول میباشد. (تاریخ بیهقی ص393).
بیت و غزل بر طلب فحش و لهو
بی هنران را بدل آیت است.
ناصرخسرو.
ایا به دولت دنیا فریفته دل خویش
به شادکامی تاز و به کام و لهو و خطر.
ناصرخسرو.
جان تو هرگز نیابد لذت از دین نبی
تا دلت پرلهو و مغزت پرخمار است از نبید.
ناصرخسرو.
نباید که جز لهو فردا ز تو
نشانی بماند چو از باربد.ناصرخسرو.
پرهیز کن از لهو از آنکه هرگز
سرمایه نکرده ست هیچ لاهی.ناصرخسرو.
زنده شد لهو و شادی از پی آنک
نعرهء رعد و نفخهء صور است.مسعودسعد.
ز لهو آمده رنج وز وصل دیده فراق
به سان خویش کند پر ز خنده دیده پرآب.
مسعودسعد.
شادمان گشت و اهتزاز نمود
روی او سرخ شد ز لهو و بطر.مسعودسعد.
و دیگر آنکه پند و حکمت و لهو و هزل به هم پیوستند. (کلیله و دمنه).
دل افسرده مانده ست چون نفس و دل
که از آتش لهو تابی نبیند.خاقانی.
سر دولت، غرور است و میان لهو
به پایانش زوال روزگار است.خاقانی.
لهو یک جزو و غم هزار ورق
غصه مجموع و قصه مختصر است.
خاقانی.
غم بیخ عمر می برد و من به برگ آنک
دستی به شاخ لهو به صد فن درآورم.
خاقانی.
نزنم باز در لهو و در کام که من
سر به دیوار غم آرم چو بصر بازکنم.
خاقانی.
نیست کسم غمگسار خوش به که باشم
هست غمم بی کنار لهو چه جویم؟خاقانی.
تا به هم اسرار لهو شاه بگویند
مرغ صراحی به گوش جام سر آورد.
خاقانی.
لهو و لذت دو مار ضحاکند
هر دو خونخوار و بیگناه آزار.خاقانی.
بیست ویک نوع قران است به میزان همه را
من همه لهو ز میزان به خراسان یابم.
خاقانی.
مدت لهو را غم است انجام
بادهء نیک را بد است خمار.خاقانی.
همان لهو و نشاط اندیشه کردند
همان بازار پیشین پیشه کردند.نظامی.
برآسود روزی دو در لهو و ناز
ز مشکوی دارا خبر جست باز.نظامی.
گر بکشتم من عوانی را به سهو
نی برای نفس کشتم نی به لهو.مولوی.
عقل و ادب پیش گیر و لهو و لعب بگذار. (سعدی). و دیگر خدمتکاران به لهو و لعب مشغولند. (سعدی).
اگر مرد لهو است و بازی و لاغ
قویتر شود دیوش اندر دماغ.سعدی.
تو در لهو و تماشائی کجا بر من ببخشائی
نبخشاید مگر یاری که از یاری جدا ماند.
سعدی.
تا دولت است و نعمت با بخت تو به هم
از لهو و از نشاط مشو ساعتی جدا.؟
|| سهو. (منتهی الارب).
(1) - قرآن 21/17.
(2) - در این شاهد «لهو» بر وزن «عَدو» آمده است.
(3) - در این شاهد «لهو» بر وزن «عَدو» آمده است.

لهواء .

[لَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). جایگاهی است. (از معجم البلدان).

لهوات.

[لَ هَ] (ع اِ) جِ لهاة. (منتهی الارب).

لهواط.

[] (اِخ) پور ارجاسب پور فیروز هفدهمین سلاطین ساسانیه. رجوع به حبیب السیر چ 1 تهران ج1 ص340 شود. و کلمه ظاهراً مصحف «کوات» (کواط) اول جاماسب پسر فیروز بیست ودومین پادشاه ساسانی است.

لهوالحدیث.

[لَ وُلْ حَ] (ع اِ مرکب)افسانه ها. حکایات. سرود و غنا و مانند آن. (منتخب اللغات).

لهواللسان.

[لَ وُلْ لِ] (ع اِ مرکب)(1)سهواللسان.
(1) - Lapsus languit.

لهوب.

[لُ] (ع اِ) جِ لِهب و لَهِب. (منتهی الارب).

له و پـه.

[لِ هُ پِهْ] (ص مرکب، از اتباع)لِه و لورده. خرد و خاکشی. سخت لِه. سخت کوفته و سوده.

له و په شدن.

[لِ هُ پِهْ شُ دَ] (مص مرکب) له و لورده شدن. خرد و خاکشی شدن. سخت لِه شدن، چنانکه گوشت کوفته در هاون.

له و په کردن.

[لِ هُ پِهْ کَ دَ] (مص مرکب) له و لورده کردن. خرد و خاکشی کردن. سخت لِه کردن چنانکه گوشت کوفته در هاون.

لهوتن.

[لَهْوْ تَ] (ص مرکب) که بلهو پردازد :
گاه نظم و گاه نثر و گاه مدح و گاه هجو
روز جد و روز هزل و روز کلک و روز دَن
درّبار و مشکریز و نوش طبع و زهرفعل
جان فروز و دلگشا و غمزدا و لهوتن.
منوچهری.

لهوجة.

[لَهْ وَ جَ] (ع مص) ناتمام و خام گذاشتن کار را. || نیم پخت ماندن بریان را. (منتهی الارب).

لهوخانه.

[لَهْوْ نَ / نِ] (اِ مرکب) جای لهو. خانهء لهو. آنجا که به لهو پردازند :
بس خراب است لهوخانهء دهر
بنگه عمر ز آسمان برگیر.خاقانی.

لهور.

[لَ] (اِخ) لاهور. لاوهور. لوهر. لهاوور. لهاور. نام شهری است [ به هندوستان ] با ناحیت بسیار و سلطانش از دست امیر ملتان است و اندر او بازارها و بتخانه هاست و اندر او درخت چلغوزه و بادام و جوز هندی بسیار است و همه بت پرستند و اندر وی هیچ مسلمان نیست. (حدود العالم). و رجوع به لاهور و لاوهور و لوهر شود.

لهور.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان نهبندان بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع در 92هزارگزی جنوب باختری شوسف و 26هزارگزی جنوب میغان. کوهستانی و گرمسیر. دارای 14 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در بهار مالداران به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

له و علیه.

[لَ هُ عَ لَیْهْ] (ترکیب عطفی، ق مرکب)(1) بسود و بزیان کسی. برای او و بر او. به او و بر او.
(1) - Pour et contre.

لهوف.

[لُ] (ع اِ) جِ لهف. رجوع به لهف شود.

لهوق.

[لَهْ وَ] (ع ص) رجلٌ لَهْوَقٌ؛ مرد ناآزموده کار. || آنکه بگوید و نکند. مرد لافی نازنده به چیزی که ندارد. (منتهی الارب).

لهوقوعراقیس.

[] (معرب، اِ)(1) شجر مصری است که گازران استعمال میکنند و در آب زود نرم میشود و سرد و خشک و مجفف بی لدغ و قابض و مانع سیلان مواد و جهت جراحات تازه و کهنه و نزف الدم و اسهال و درد مثانه و نفث الدم نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - بیرونی در صیدنه لوفقراقس آورده است. (صیدنه چ زریاب خویی ص562). و مخزن الادویه لهولوقوغراقیس ضبط کرده است. (مخزن الادویه چ انتشارات انقلاب اسلامی ص799).

لهوقة.

[لَهْ وَ قَ] (ع مص) ترک مبالغه کردن در کار و سخن. || آراستن و نیکو کردن خود را به چیزی که ندارد. || آنچه در وی مبالغه نکرده شود از سخن و کار. (منتهی الارب).

لهوکر.

[] (اِخ) موضعی به غزنین: سجاوند از مضافات لهوکر غزنین است. رجوع به حواشی لباب الالباب ج1 ص362 شود.

لهو کردن.

[لَهْوْ کَ دَ] (مص مرکب) بازی کردن. لعب کردن. (منتهی الارب). لهو. و رجوع به لهو شود.

لهوکننده.

[لَهْوْ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)نعت فاعلی از لهو کردن. آنکه لهو کند. سامد. (منتهی الارب).

له و لورده.

[لِ هُ لَ وَ دَ / دِ] (ص مرکب، از اتباع) له و په. سخت کوبیده. سخت له. خرد و خاکشی. و رجوع به له و نیز له لورده شود.

له و لورده شدن.

[لِ هُ لَ وَ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) سخت له شدن. خرد و خاکشی شدن. له و په شدن.

له و لورده کردن.

[لِ هُ لَ وَ دَ / دِ کَ دَ](مص مرکب) سخت له کردن. خرد و خاکشی کردن. له و په کردن.

لهوم.

[لُ] (ع ص، اِ) جِ لهم. (منتهی الارب).

لهوم.

[لَ] (ع ص) مرد بسیارخوار. || سخی. || ناقهء شیرناک. اشتر بسیارشیر. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || اسب نیکو. (منتهی الارب). اسب نیکرو. (مهذب الاسماء).

لهون.

[] (هندی، اِ) به هندی جاورس است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لهو و لعب.

[لَهْ وُ لَ عِ / لَهْ وُ لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) طرب و بازی و عشرت و شادی و سرگرمی. رجوع به لهو و نیز لعب شود :
حاصل لهو و لعب دنیا چیست
نام زشت و خمار و جنگ و جدل.سعدی.
دریغا که فصل(1) جوانی برفت
به لهو و لعب زندگانی برفت.
سعدی.
(1) - ن ل: مرا دستگاه.

لهوة.

[لُهْ وَ / لَهْ وَ] (ع اِ) خورش دستاس یعنی یک مشت از دانه و جز آن که به آسیا دهند. ج، لهی. آنچه به دست در دهن آس افکنند تا آرد کند. (مهذب الاسماء). خورهء آسیا. || عطیة. (منتهی الارب). عطاء. (مهذب الاسماء). || بهترین از عطایا و سترگ ترین آن. || یک یا دو مشت از مال. || هزار دینار و هزار درهم و غیر آن. || زن. || (اِخ) نام زنی. (منتهی الارب).

لهه.

[لِ هِ] (اِخ) دهی از بخش بندپی شهرستان بابل واقع در چهل هزارگزی جنوب بابل. کوهستانی و سردسیر. دارای 220 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت دیمی و گله داری و راه آن مالرو است و زمستان اهالی عموماً در قشلاقات بندپی به زراعت مشغولند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لهی.

[لُ هی ی] (ع اِ) جِ لهاة. (منتهی الارب). رجوع به لهاة شود.

لهی.

[لُ ها] (ع اِ) جِ لهوة. (منتهی الارب). رجوع به لهوة شود: فان اللها تفتح باللهی. (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص281).

لهی.

[لِ] (اِ) رخصت. اجازه. (از برهان) :
گر زنش را به لفظ بخارائی عادتی
گویم لهی کنی که بگایم لهی کند.
سوزنی (از جهانگیری).
(شاید از لهیدن، مقلوب هلیدن باشد؟).

لهی.

[لُ هی ی] (ع مص) لهیان. دوست داشتن چیزی را و شگفتی از آن. || فراموش کردن چیزی را. (منتهی الارب). مشغول شدن از چیزی و دست بداشتن از آن. (زوزنی). || تسلی یافتن. || روی گردانیدن. || غفلت ورزیدن از چیزی. || گذاشتن و ترک دادن ذکر چیزی را. (منتهی الارب).

لهیا.

[لَ] (اِخ) نام موضعی است به باب دمشق. (منتهی الارب). جایگاهی به باب دمشق و بدان بیت لهیا گویند. (از معجم البلدان).

لهیات.

[لَ هَ] (ع اِ) جِ لهاة. (منتهی الارب).

لهیان.

[لُهْ] (ع مص) لهیّ. مشغول از چیزی شدن و دست بداشتن از آن. (زوزنی). روی گردانیدن. || غافل شدن. || دوست داشتن چیزی را و شگفتی از آن. (منتهی الارب).

لهیب.

[لَ] (ع اِ)(1) گرمی آتش یا شعلهء آن خالص از دود. (منتهی الارب). زبانهء آتش. (مهذب الاسماء). گرازهء آتش (در تداول مردم قزوین). آتش شعله زن. (غیاث). زبانه زدن آتش. افروختن آتش. لَهب :
خاطر از آب خضر و آتش موسی است زآنک
هم ز آب الطاف و هم ز آتش لهیبش یافتم.
خاقانی.
بر امید آتش موسی بخت
کز لهیبش سبز و تر گردد درخت.
مولوی.
و در هیچ بقعت روشنی و احراق و لهیب او [آتش] تغییر و تبدیل نپذیرد. (تاریخ بیهقی چ تهران ص33). || سوز. سوزش. التهاب : و قد یوضع [ ضمادالبنفسج ] علی فم المعدة اذا کان فیه لهیب. (ابن البیطار).
(1) - Ardeur.

لهیب.

[لَ] (اِخ) جایگاهی است در شعر افوه الاودی :
و جرّد جمعها بیضٌ خفاف
علی جنبی بضارع فاللهیب.
(از معجم البلدان).

لهیب.

[لُ هَ] (اِخ) ابن مالک اللهبی... قاله ابن مندة و حکی فیه ابوعمر لهب مکبرا و به جزم الرشاطی قال ابن مندة له خبر رواه عبدالله بن محمد العدوی باسناد لایثبت و قال ابوعمر روی خبراً عجیباً فی الکهانة و اعلام النبوة و اورد العقیلی حدیثه قال اخبرنا عبدالله بن احمد البلوی اخبرنی عمارة بن زید حدثنی عبدالله بن العلا عن ابی الشعشاع بن بیاع بن الشعشاع حدثنی ابی عن لهیب بن مالک اللهبی قال حضرت عندرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فذکرت عنده الکهانة قال فقلت له بابی انت و امی نحن اول من عرف حراسة السماء و خبر الشیاطین و منعهم من استراق السمع عند قذف النجوم و ذلک انا اجتمعنا الی کاهن لنا یقال له خطربن مالک و کان شیخاً کبیراً قداتت علیه مائتا سنة و ثمانون سنة و کان من اعلم کهاننا فقلنا له یا خطر هل عندک علم من هذه النجوم التی یرمی بها فانا قد فزعنا و خفنا سوء عاقبتنا فقال:
عودوا الی السحرایتونی بسحر
اخبرکم الخبرالخیر ام ضرر
ام لافق ام حدر
قال فاتیناه فی وجه السحر فاذا هو قائم شاخص نحو السماء فنادینا یا خطر یا خطر فاوما الینا ان امسکوا فانقض نجم عظیم من السماء فصرخ الکاهن رافعاً صوته:
اصابه اصابهخامره عقابه
عاجله عذابهاحرقه شهابه
زایله جوابه
الابیات. و ذکر بقیة رجزه و شعره و من جملته:
اقسمت بالکعبة و الارکان
قد منع السمع عتاة الجان
بثاقب بکف ذی سلطان
من اجل مبعوث عظیم الشأن
یبعث بالتنزیل والفرقان.
و فیه قال فقلنا له ویحک یا خطر انک لتذکر امراً عظیماً فماذا تری لقومک قال اری لقومی مالااری لنفسی: ان یتبعوا خیر نبی الانس شهابه مثل شعاع الشمس. فذکر القصة و فی آخرها فما افاق خطر الابعد ثلاثة و هو یقول لا اله الا الله. فقال النبی لقد نطق عن مثل نبوة و انه لیبعث یوم القیامة امة واحدة و اخرجه ابوسعد فی شرف المصطفی من هذا الوجه قال ابوعمر اسناده ضعیف لو کان فیه حکم لا ذکره لان رواته مجهولون و عمارة بن زید اتهموه بوضع الحدیث و لکنه فی علم من اعلام النبوة و اصول لاتدفعه بل تشهد و تصححه. قلت یستفاد من هذا انه تجوز روایة الحدیث الموضوع اذا کان بهذین الشرطین ان لایکون فیه حکم و ان یشهد له الاصول و هو خلاف مانقلوه من الاتفاق علی عدم جواز ذلک و یمکن ان یقال ذکر هذا الشرط من جملة البیان. (الاصابة ج6 صص9-10).

لهیجی.

[لَ] (اِخ) عبدالرزاق. رجوع به لاهیجی شود.

لهید.

[لَ] (ع ص) ستور مانده شده. (منتهی الارب).

لهیدگی.

[لِ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لهیده. رجوع به لهیده شود.

لهیدن.

[لِ دَ] (مص) له شدن. (یک مصدر بیشتر ندارد و گویا امر هم ندارد). خرد و خاکشی شدن. له و په شدن. له و لورده شدن.

لهیدنی.

[لِ دَ] (ص لیاقت) درخور لهیدن. که له شود. که لهیدن تواند.

لهیدة.

[لَ دَ] (ع اِ) بتابه نرم و سست. (منتهی الارب). طعامی است. (مهذب الاسماء). طبیخی میان عصیدة و سخینه.

لهیده.

[لِ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لهیدن. له شده.

لهیر.

[لَ] (اِخ) نام موضعی به دیلارستاق لاریجان مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص115).

لهیع.

[لَ] (اِخ) ابن مجمربن نعیم بن سلامة الیحصبی من الافیوش مطربن یحصب، له ادراک قال ابن یونس شهد فتح مصر. (الاصابة ج6 ص12).

لهیعة.

[لَ عَ] (اِخ) الحضرمی. ذکره ابوموسی فی الذیل و قال یقال ان ابازرعة الرازی ذکر فی الصحابة و روی من طریق محمد بن عبیدالله التمیمی عنه و قال انه مات سنة مائة و تکلم فیه الازدی و وثقه ابن حبان. (الاصابة ج6 ص13). صاحب منتهی الارب عبدالله بن لهیعة حضرمی را قاضی مصر و محدثی موثوق گفته است. و رجوع به عبدالله و حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ج 1 ص132 شود.

لهیعة.

[لَ عَ] (ع اِمص) بی خبری و فروگذاشت. لهاعة. || کاهلی و سستی در خرید و فروخت چندانکه مغبون گردد. (منتهی الارب).

لهیف.

[لَ] (ع ص) درازقامت درشت. || بیچارهء ستم رسیدهء پریشان روزگار فریادخواه و دریغ خورنده. (منتهی الارب). درمانده. (دهار) (مهذب الاسماء). || لهیف القلب؛ سوخته دل. (منتهی الارب). || (اِ) بادی که میان جنوب و دبور جهد.

لهیم.

[لُ هَ] (ع اِ) سختی و بلا. || مرگ. || تب. اُمّ اللهیم مثله فی الکلّ. || دیگ فراخ. (منتهی الارب).

لهیم.

[لِ یَ / لُ یِ] (ع ص) مرد سخت پیشی گیرنده. || اسب سابق نیکو و نجیب. لِهمیم. (منتهی الارب).

لهیم.

[لُ هَ] (اِخ) بطنی است از ارض به جزیره ای در مغرب تکریت. و آن آبی است نمربن قاسط را. (از معجم البلدان).

لهیماء .

[لُ هَ] (اِخ) موضعی است به نعمان الاراک. میان طائف و مکه گویند نام آن الهیماء است به مناسبت نام مردی موسوم به الهیماء که بدانجا کشته شد. (از معجم البلدان). || یوم اللهیماء؛ جنگی میان عمروبن الحرث بن تمیم بن سعدبن هذیل و عمروبن عدی بن الدُئل بن بکربن عبدمناة. رجوع به عقد الفرید ج6 صص95-97 شود.

لهیة.

[لُ یَ] (ع اِ) دهش و عطای سترگ و بهتر. (منتهی الارب).

لی.

(پسوند) مزید مؤخر امکنه: اسملی.

لی.

(ع حرف جر + ضمیر) (از: ل + ی) مرا. برای من.

لی.

(اِ) درختی است که در جنگلهای ایران یافت میشود و در نجاری به کار رود. قسمی نارون. نامی که در رامسر و دیلمان و لاهیجان به اوجا دهند. ملج. شلدار. قره آقاج. لروت. سمد. سمت. له. و رجوع به اوجا و نارون شود. (جنگل شناسی ساعی ج1 ص210).

لی.

(اِ)(1) پیمانه ای است مردم چین را از زمین مانند جریب ما معادل 576 گز تقریبی. || مقیاس طول، تقریباً معادل پانصدوپنجاه گز. (ایران باستان ج3 ص2263).
(1) - Li.

لی.

[لُی ی] (ع ص، اِ) جِ الوی. (منتهی الارب). رجوع به الوی شود.

لی.

[لَی ی] (ع مص) لُویّ. تافتن رسن را و دوتاه کردن. (منتهی الارب). تافتن رسن و جز آن. ریسمان تابیدن. (منتخب اللغات). تافتن رسن. (تاج المصادر). || مایل گردانیدن سر. (منتهی الارب). پیچانیدن سر. (تاج المصادر). سر پیچانیدن. || بگردانیدن زبان در دهان. (ترجمان القرآن). گردانیدن زبان در دهان. (تاج المصادر). || اعراض کردن. || به بیست سالگی رسیدن کودک. || کاهلی کردن و سستی کردن. (منتهی الارب). || رغبت کردن به چیزی. || دنبال جنبانیدن شتر. (تاج المصادر). دم جنبانیدن. (منتخب اللغات). || مدافعت کردن. لیان. (تاج المصادر). مطل. (منتهی الارب). مدافعت کردن در وام. (منتخب اللغات). دیر داشتن وام و ناگزاردن و داردار کردن. (منتهی الارب). روی واپس نگه کردن. || گردانیدن. || گردانیدن زبان در گواهی و غیر آن. (منتخب اللغات). چشم داشتن. || برگزیدن کسی را و گرامی داشتن. منکر حق کسی گردیدن. (منتهی الارب). || (ص) کلامی لی؛ گفتاری باطل و مخفی.

لی.

(اِخ)(1) نام رودی به فرانسه و بلژیک.
(1) - Lys.

لی.

(اِخ)(1) ماریوس سوفوز. ریاضی دان نروژی (1842-1899 م.).
(1) - Lis.

لیا.

[لِیْ یا] (اِخ)(1) نام یکی از دو دختر شعیب، زن یعقوب. نام دختر مهتر لیان که یعقوب او را تزویج کرد و یعقوب را شش فرزند از بطن وی در وجود آمد: روبیل، شمعون، لاوی، یهودا، زبالون (زابلون، قاموس الاعلام ترکی)، یشجر یا بشناجر (اساحر، قاموس الاعلام ترکی). (حبیب السیر ج1 ص23 و قاموس الاعلام ترکی) :
یکی بود از آن هر دو لیّا به نام
چو سرو روان و چو ماه تمام.
شمسی (یوسف و زلیخا).
و رجوع به لیئة شود.
(1) - Lia.

لیا.

[لِ] (ع اِ) لیاء. لیّاء. زمین دور از آب. (منتهی الارب).

لیاء .

[لِ] (ع اِ) لوبیا. (فهرست مخزن الادویه). دانه ای است شبیه به نخود که بخورند آنرا. (منتهی الارب). چیزی است مثال نخود بخورند آنرا. (مهذب الاسماء). نوعی از حبوبات مانند نخود نیک سپید و بدان زنان را صفت کنند به سپیدی. فیقال: کانها لیاة. و رجوع به لوبیا شود. || نوعی از ماهی که از پوست آن سپر نهایت محکم و نیکو باشد. || زمین دور از آب. لیا (مقصوراً). لَیّاء. (منتهی الارب).

لیاء .

[لَیْ یا] (ع اِ) لیا. لیاء. زمین دور از آب. (منتهی الارب).

لیائوتونگ.

[ءُ] (اِخ)(1) نام شهری به چین.
(1) - Liao-Toung.

لیائویانگ.

[ءُ] (اِخ)(1) نام شهری به چین.
(1) - Liao-yang.

لیاب.

[لَ] (ع اِ) طعام کم از پری دهان. به اندازه لیسیدن از طعام خائیده. (منتهی الارب). اقل من مل ء الفم من الطعام و قیل قدر لعقة منه تلاک. (اقرب الموارد).

لیاح.

[لَ / لِ] (ع اِ) بامداد. || گاو نر دشتی. (منتهی الارب). گاو دشتی. (منتخب اللغات). گاو سپید دشتی. (مهذب الاسماء). || (ص) سپید. (منتخب اللغات). هر چیز سپید. و ابیض لیاح؛ سپید خالص بی آمیغ. (منتهی الارب). || ریگ سخت. (مهذب الاسماء). || (اِخ) نام تیغ حمزه رضی الله عنه. (منتهی الارب).

لیاخف.

[خُ] (اِخ) صاحب منصب قزاق که مجلس شورا را او بمباران کرد به امر محمد علی شاه، و عده ای از آزادی خواهان را بکشت.

لیاخو.

[خُ] (اِخ)(1) نام گنگباری (مجمع الجزایری) در اقیانوس منجمد شمالی نزدیک سواحل سیبری شرقی.
(1) - Liakhov.

لیاخة.

[لِ خَ] (ع اِ) مسکهء گداخته با شیر. لواخة. (منتهی الارب).

لیاد.

[لَ] (ع اِ) چیزی اندک و حقیر. یقال: ماترکت له لیاداً؛ ای شیئاً. (منتهی الارب).

لیاذ.

[لِ] (ع مص) پناه گرفتن به چیزی و پوشیده شدن بوی. لواذ. لوذ. (منتهی الارب). پناه گرفتن به کسی یا به چیزی یا به جائی. (ترجمان القرآن) (زوزنی). پناه گرفتن به کسی. (ترجمان القرآن) (دهار). پناه گرفتن. (غیاث).

لیارج دمه.

[رَ دَ مِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در ده هزارگزی جنوب لنگرود. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 295 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا لبنیات، چای و عسل. شغل اهالی گله داری و زراعت و صنایع دستی آنان شال و جوراب بافی و راه آن مالرو است و نصف اهالی برای تهیهء علوفهء زمستان، در تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیارد.

[لَ] (اِخ)(1) از علمای انگلیسی علم آثار قدیمه. وی در تپهء نمرود، محل کالاه یا کالح توریة پایتخت قدیم آسور، به حفریات پرداخت. مقر آسوربانی پال پادشاه آسور و حجاریهای برجستهء بسیار کشف کرد (1845 م.). و نیز آثار قصر نینوا و آثار قصر «سناخریب» و «تیگلات پی لیسر» پادشاهان آسور را یافت و آنجا کتابخانهء درباری آسوربانی پال که بسیار مهم است یافته شد، این کتابخانه که منبع تمام نشدنی آگاهی به احوال آسور میباشد، اکنون در موزهء بریتانیاست. (ایران باستان ج1 ص52). از روی اکتشافات وی در نینوا آسوری و بابلی بودن خط سوم کتیبه های هخامنشی ثابت گشته است. (ایران باستان ج1 ص47).
(1) - Layard.

لیارستان.

[رِ] (اِخ) محلی در راه رامسر به رشت. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص17). رجوع به لیالستان شود.

لیارو.

(اِ) به لغت دیلمی اسم اماریطن است. (فهرست مخزن الادویه).

لیاس.

[لِ] (ع ص) زن جلب که پیوسته در خانه باشد. (منتهی الارب).

لیاسر.

[سَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوشیان بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 28هزارگزی جنوب خاوری رودسر و یکهزارگزی شوسهء لاهیجان به شهسوار. جلگه، معتدل و مرطوب. دارای 175 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا برنج، چای و به. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیاسی.

(اِخ) دهی جزء دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در شصت هزارگزی جنوب رودسر و 24هزارگزی جنوب خاوری سی پل. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی دارای 320 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو و صعب العبور است. این ده ییلاق مالکین عمدهء دهستان اشکور وسطی و سیاهکل رود می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیاط.

[لِ] (ع اِ) جِ لیطة. (منتهی الارب).

لیاط.

[لِ] (ع اِ) آهک و گچ. || حدث. || سرگین. (منتهی الارب).

لیاط.

[لِ] (ع اِ) ربا. (منتهی الارب). || سریش. (مهذب الاسماء) (بحرالجواهر). || پوست. (بحر الجواهر). || آب دهن.

لیاع.

[لِ] (ع ص) ریحٌ لیاع؛ باد تند سخت. (منتهی الارب).

لیاغة.

[لِ غَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب).

لیاف.

[لَ] (ع اِ) لشکر. (مهذب الاسماء)(1).
(1) - در یک نسخهء خطی مهذب الاسماء بجای لشکر، لنگر و در نسخهء دیگر بجای لیاف «لیاق»؟ آمده است.

لیافو.

(اِخ) دهی جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در 48هزارگزی باختری رودبار و دوازده هزارگزی امامزاده هاشم، در خاور سفیدرود. کوهستانی، معتدل و مالاریائی. دارای 397 تن سکنه. آب آن از سفیدرود و چشمه. محصول آنجا برنج، چای، ابریشم، لبنیات و زغال. شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری و راه آن مالرو است. قریهء کوچک دولایم جزء این ده منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیاق.

[لِ] (ع اِ) شعلهء آتش. (منتهی الارب). || آب دوات. (مهذب الاسماء).

لیاق.

[لَ] (ع اِمص) پایداری و ثبات در امور و همیشگی بودن در آن. || (اِ) چراگاه و منه: ما بالارض لیاقٌ؛ یعنی چراگاهی نیست در آن. (منتهی الارب). مرتع. (مهذب الاسماء).

لیاقت.

[قَ] (ع اِمص) لیاقة. سزاواری. شایستگی. زیبائی. برازندگی(1). موافق و درخور آمدن. اندرخوری. قابلیت : برداشت کنم آن کسان را که در باب ایشان سیاست فرموده باشم اگر لیاقت دارند برداشتن را. (تاریخ بیهقی). || فضل و دستگاه. (آنندراج).
(1) - Merite. Capacite.

لیاقت علی خان.

[قَ عَ] (اِخ)سیاستمدار پاکستانی از مردم پنجاب و از خاندانی مدعی فرزندی انوشیروان عادل. وزیر دارائی اولین کابینهء هندوستان از یاران نزدیک محمدعلی جناح و رئیس الوزراء پاکستان پس از تجزیهء هند به دو کشور. متولد 1279 و مقتول به سال 1331 ه . ش.

لیال.

[لَ] (ع اِ) مخفف لیالی. جِ لیل. و رجوع به لیالی شود :
نی نی نه هلالی تو که بر چرخ فضایل
چون شمس و قمر زینت ایام و لیالی.
سوزنی.
|| فارسیان جمع لولو هم لیال آورده اند و این خلاف قیاس است. (آنندراج).

لیالستان.

[لیا لِ] (اِخ) قصبهء جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، واقع در چهارهزارگزی خاور لاهیجان، کنار راه شوسهء لاهیجان به لنگرود. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 1005 تن سکنه. آب آن از استخر و چشمه. محصول آنجا برنج، چای، ابریشم و صیفی. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان پارچه بافی است. کارخانهء چای خشک کنی و ده باب دکان مختلف کنار راه شوسه دارد و آب چشمهء آن دارای خواص طبی است. در تابستان مردم برای هواخوری از لاهیجان به این قصبه میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیالمان.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لاهیجان، واقع در سه هزارگزی جنوب باختری لاهیجان. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 355 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا برنج و زغال. شغل اهالی زراعت و زغال فروشی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیاله کل.

[لِ کُ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در هفت هزارگزی جنوب سیاهکل. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 170 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا لبنیات، چای و عسل. شغل اهالی گله داری و زراعت و راه آن مالرو است. عموم اهالی برای تعلیف اغنام، احشام و ییلاق به دیلمان میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیالی.

[لَ] (ع اِ) جِ لیل. او هو جمع لیلاة و هی اصل اللیل. (منتهی الارب). شبها :
تا به چشم شه نماید خوب روی روزگار
از لیالی بر رخ ایام زلف و خال باد.سوزنی.
|| جِ لیلة. || جِ لیلی، نام زنی. (منتهی الارب).

لیام.

(ع ص، اِ) جِ لئیم. فرومایگان. ناکسان. بخیلان. (آنندراج). و رجوع به لئام شود.

لیامت.

[مَ] (ع مص) ملامت کردن، از لوم. (غیاث). و رجوع به لئامت شود.

لیان.

(ع اِ) جِ لین. (منتهی الارب).

لیان.

[لَ] (ع مص) لَین. لینة. نرم گردیدن. || (اِمص) فراخی و تازگی زندگانی. یقال: هو فی لیان من العیش؛ ای فی خفض و دعة. (منتهی الارب).

لیان.

[لِ] (ع مص) ملاینة. نرمی کردن با هم. نرم شدن. (منتهی الارب) (تاج المصادر).

لیان.

[لَ] (ع مص) لیّ. (زوزنی) (تاج المصادر). مدافعت کردن. (تاج المصادر). مداومت کردن وام. (زوزنی).

لیان.

[لَ / لِ] (ص) درخشان و تابان. (برهان). تابش دهنده و درخشان و بافروغ بود. (صحاح الفرس). مُضی ء. روشنائی و فروغی که از پی یکدیگر بدرخشد. (برهان). فروغ آینه بود و تیغ و چیزهای روشن. آتش دمنده و فروزان، چنانکه از پس یکدیگر همی درخشد با روشنائی. (نسخه ای از لغت نامهء اسدی) :
جمشید کیانی نه که خورشید لیانی
کز نور عیانی همه رخ عین سنائی.خاقانی.
-لیان لیان؛ مشعشع.
و رجوع به مدخل های لی لی زدن و لیان لیان و لپان لپان شود.

لیان.

(اِخ) نام خال یعقوب پیغمبر. رجوع به حبیب السیر ج1 صص22-23 شود.

لیانجل.

[لَ ج] (اِخ) این کلمه بدون شرح در معجم البلدان چ مصر آمده و ظاهراً نام موضعی باشد.

لیانکورت.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش دراواز از ولایت کلرمنت به فرانسه. دارای راه آهن و 3327 تن سکنه.
(1) - Liancourt.

لیانگ چئو.

[چِ] (اِخ) نام شهری در یکی از ایالات شمال شرقی چین. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لیان لیان.

[لَ لَ] (ص مرکب) مشعشع :
گردون ز برق تیغ چو آتش لیان لیان
کوه از غریو کوس چو کشتی نوان نوان.
این کلمه را فرهنگ سروری لپان لپان ضبط کرده است با «پ» فارسی بجای یاء. و رجوع به لیان و به لپان لپان شود.

لیانو.

[] (اِ) لندر. (از فهرست مخزن الادویه). رجوع به لیبانو شود.

لیاول بالا.

[لِ وُ لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان عمارلو از بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در 34هزارگزی خاور رودبار و 22هزارگزی رستم آباد. کوهستانی و سردسیر. دارای 850 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری و صنایع دستی آنان جوراب بافی و راه آن مالرو است و ده باب دکان دارد. اکثر اهالی در تابستان به ییلاق برین میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیاول پائین.

[لِ وُ لِ] (اِخ) دهی جزء بلوک خورگام دهستان عمارلو از بخش رودبار شهرستان رشت واقع در 33هزارگزی خاور رودبار و 21هزارگزی رستم آباد. کوهستانی و سردسیر. دارای 510 تن سکنه. آب آن از نهر کیاش و چشمه سار. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات و گردو. شغل اهالی زراعت و گله داری و مکاری و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو است. اهالی برای تهیهء علیق در تابستان به ییلاق برک سر میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیایل.

[لَ یِ] (ع اِ) جِ لیل. (منتهی الارب). رجوع به لیل شود.

لیئة.

[] (اِخ) (به معنی خسته) دخت بزرگ لابان که به طور خدعه به یعقوب داده شد. (سفر پیدایش 29:16). و از برای یعقوب شش پسر و یک دختر آورد و پس از ورود به مصر جهان را وداع گفت و خود لیئة میدانست که یعقوب راحیل را بیش از وی دوست می دارد. (سفر پیدایش 29:21-25 و 30:25). و با وجود آن به یعقوب بسیار محبت میکرد. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به لیا شود.

لیب.

[] (ع اِ) هو فعل الصبیان یعقب التعب من غیر فائدة. (تعریفات).

لیبا.

(اِخ) نام نهری در مرکز آفریقای جنوبی. (قاموس الاعلام ترکی).

لیبائو.

(اِخ) رجوع به لیباوه شود.

لیبارا.

(اِ) نام نوعی مرهم(1).
(1) - Lipara.

لیبان.

(اِخ)(1) رجوع به لبنان شود.
(1) - Liban.

لیبانو.

(اِ) کندر(1). (از تحفهء حکیم مؤمن).
(1) - در نسخهء خطی تحفه لیبانوا ضبطست و در فهرست مخزن الادویه آمده: لیانو، لندر است.

لیبانوطس.

[طِ] (معرب، اِ)(1) شجرهء مریم. گیاهی است طبی. (مفردات ابن البیطار ج1 ص51)(2). گیاهی که ساق آن به ساق رعی الابل شبیه است.
(1) - Libanotis. (2) - در این طبع شابوطس چاپ شده است، و صحیح کلمه ضبط متن است.

لیبانیوس.

(اِخ) از علمای مشهور یونان قدیم، مولد 314 م. به انطاکیه و وفات به سال 390 م. در همانجا. (قاموس الاعلام ترکی).

لیباوه.

[وَ] (اِخ) نام قصبه ای در 165هزارگزی غربی میتاوه، کنار خلیج بالتیک به روسیه. لیبائو. (قاموس الاعلام ترکی).

لیبتره.

[بِ رَ] (اِخ)(1) نام قصبه ای به مقدونیه. مدفن اورفیوس شاعر معروف. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Libethra.

لیبر.

[بِ] (اِخ)(1) پاپ مسیحی از 352 تا سال 366 م. ، مولد رم.
(1) - Libere.

لیبرا.

(اِ) (... طلا) مسکوکی وزن آن معادل 328 گرم یا قریب 65 مثقال. (ایران باستان ج3 ص2683).

لیبرال.

[بِ] (فرانسوی، ص)(1) آزادیخواه.
(1) - Liberal.

لیبرتینیون.

[بِ] (اِخ) (اعمال رسولان 6:9) یهودیانی بودند که اسیر شده و از آن پس همچو غلام به روم برده شدند. سپس عدد بسیاری از ایشان آزاد گشتند، چنانکه گمان دارند چهارهزار از ایشان در سال 19 م. از روم نفی بلد شده و ایشان را در اورشلیم مجمع مخصوصی بود. اینان از جملهء کسانی هستند که با استیفان شهید اول مقاومت میکردند. (قاموس کتاب مقدس).

لیبرویل.

[رِ وی] (اِخ)(1) نام کرسی کلنی فرانسه از گابن به آفریقا. دارای 4325 تن سکنه و آن در سال 1849 م. به وسیلهء غلامان آزاد شده بنیاد شد.
(1) - Libreville.

لیبری.

[بِ] (اِخ)(1) پیترو. نقاش و رسام ایتالیائی، مولد پادو (1605-1687).
(1) - Liberi.

لیبریا.

[بِ] (اِخ)(1) (کشور...) نام جمهوری کنار گینه به آفریقا مؤسس به سال 1822 م. به مساحت 94500هزار گز مربع و دارای حدود 2میلیون تن سکنه. مرکز آن مُنرویا و محصول آن قهوه است.
(1) - Liberia.

لیبری پنس.

[پِ] (اِخ)(1) عنوان حاکمی در قدیم که فروش املاک به موجب قانون با آداب و مراسم خاص در حضور وی انجام میگرفت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص503).
(1) - Libripens.

لیبریوس ماکسی موس.

[بِ] (اِخ)(1)نام مردی رومی به روزگار اشکانیان. رجوع به ایران باستان ج3 ص2466 شود.
(1) - Liberius-Maximus.

لیبلون.

[لَ بَ] (اِخ) رجوع به ثاؤن ازمیری شود. (تاریخ الحکماء قفطی).

لیبنیز.

[لَ] (اِخ) رجوع به لایبنیتس شود.

لیبورن.

(اِخ)(1) نام کرسی بخش در ولایت ژیرند به فرانسه. دارای راه آهن و 1913 تن سکنه.
(1) - Libourne.

لیبورنی.

(اِخ)(1) قسمت باستانی ایلری، در طول آدریاتیک.
(1) - Liburnie.

لیبوم.

(اِخ) نام حاکم انشان در قرن 23 ق.م. (از کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص35).

لیبوی.

[بَ وی ی] (ص نسبی) منسوب به لیبیا و لوبیه(1).
(1) - Libye.

لیبویا.

(اِخ)(1) رجوع به لیبی شود.
(1) - Libye.

لیبویه.

[یَ] (اِخ) لیبی. لیبیه(1). رجوع به لیبی شود.
(1) - Libye.

لیبی.

(اِخ)(1) (کشور...) لوبیه. لیبیا. لیبویا. لیبویه. کلنی سابق ایتالیا به آفریقای شمالی، شامل تری پولتین و سیرنائیک. دارای 1484000هزار گز مربع مساحت و 801هزار تن سکنه. مرکز آن طرابلس (تریپولی) است و آن پس از جنگ دوم جهانی مستقل گردید. || نام صحرائی وسیع به شمال آفریقا.
(1) - Libye.

لیبیا.

(اِخ) لیبی. رجوع به لیبی شود. (ایران باستان ج3 ص1971 و 2043).

لیبیائی.

(ص نسبی) منسوب به لیبیا.

لیبیق.

(اِخ)(1) ژوستوس دو. شیمیدان آلمانی، مولد دارمستادت (1803-1873 م.).
]. libigh ]
(1) - Liebig

لیبیه.

[بی یَ] (اِخ)(1) لوبیه. لیبی. و رجوع به لیبی شود.
(1) - Libye.

لیپا.

(اِخ) دهی جزء دهستان ماسال بخش ماسال شاندرمن شهرستان طوالش، واقع در دوهزارگزی جنوب باختری بازار ماسال. دامنه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 167 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماسال. محصول آنجا برنج، ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو و اتومبیل رو است و بیشتر سکنه در تابستان به ییلاق سرچشمهء رود ماسال میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیپا.

(اِ) شیردان. (شعوری). لیپان. ظاهراً مصحف «کیپا».

لیپاری.

(اِخ) گنگباری (مجمع الجزایری) در شمال سیسیل (صقلیه) ازآن ایتالیا. دارای بیست هزار تن سکنه. کرسی آن لیپاری و دارای پنج هزار تن سکنه است. || نام کرسی مجمع الجزایر لیپاری.

لیپان.

(اِ) لیپا. کیپا. شیردان. (شعوری). ظاهراً مصحف «کیپان».

لیپتسیگ.

[لَ] (اِخ)(1) لیپزیگ. رجوع به لیپزیگ شود.
(1) - Leipzig.

لیپزیگ.

[لَ] (اِخ) نام شهری به کشور آلمان (ساکس) نزدیک الستر. دارای 707300 تن سکنه. لیپتسیگ. لایپزیگ.

لیپمان.

(اِخ)(1) گابریل. فیزیکدان فرانسوی، مولد هلریش (لوکزامبورگ) (1845-1921 م.). وی را در الکتریسیته و عکاسی رنگین تحقیقات مفیدی است.
(1) - Lippman

لی پودروس.

[دُ] (اِخ) یکی از یاغیان یونانی به عصر اسکندر. رجوع به ایران باستان ج3 ص1974 شود.

لی په.

[پِ] (اِخ)(1) نام کشوری آزاد و باستانی از آلمان، عضو رایش. دارای 1215هزار گز مساحت و 165هزار تن سکنه. کرسی آن دِت مُلد.
]. pe ]
(1) - Lippe

لی په.

[پِ] (اِخ)(1) (لا) نام نهری به آلمان نزدیک وِزل. دارای 220هزار گز درازاست و به رود رن ریزد.
]. pe ]
(1) - Lippe

لی پهه.

[پَ هِ] (اِخ) دهی از دهستان شبانکارهء بخش برازجان شهرستان بوشهر واقع در 36هزارگزی شمال باختر برازجان و یک هزارگزی راه فرعی برازجان به گناوه. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لیپی.

[لی پْ پی] (اِخ)(1) فرا فیلی پو. نقاش ایتالیائی، مولد فلورانس (1406-1469 م.).
(1) - Lippi.

لیت.

(ص) لِه، چنانکه دانهء انگوری بر اثر فشار یا بادنجان و کدو و بامیه بر اثر پختن بسیار.

لیت.

(ع اِ) یک سوی گردن و یک سوی روی و هما لیتان. (منتهی الارب). صفحهء عنق. آنجا که دو گوش بدان رسد از گردن. (مهذب الاسماء).

لیت.

[لَ تَ] (ع ق) کاشکی. (منتهی الارب). کاچکی. (ترجمان القرآن). کاش. ای کاش. کلمه ای است که به وقت آرزوی چیزی گویند. به فارسی ترجمهء آن کاشکی باشد و بعضی نوشته اند که لیت برای آرزوی چیزی است که حصول آن ناممکن باشد بخلاف لعل که برای آرزوی چیزی است که حصول آن ممکن باشد. (غیاث).
-با هزار لیت و لعل؛ با اگر مگر بسیار.

لیت.

[لَ] (ع مص) بازداشتن کسی را. برگردانیدن از آهنگ وی. (منتهی الارب). بازداشتن. (زوزنی) (تاج المصادر). || کم کردن. (زوزنی) (تاج المصادر) (ترجمان القرآن).

لیتا.

(اِخ) ده کوچکی از بخش افجهء شهرستان تهران. دارای 42 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لیتان.

(ع اِ) تثنیهء لیت. (منتهی الارب).

لیتر.

[] (اِ) و طعام همهء این ناحیت [گیلان]لیتر است و برنج و ماهی. (حدود العالم چ تهران ص88). و رجوع به حدود العالم ترجمهء مینورسکی ص137 شود.

لیتر.

(فرانسوی، اِ)(1) واحد حجم و اندازه گرفتن مایعات و آن معادل هزار گرم آب خالص چهار درجه حرارت است و هم معادل است با سه گره مکعب و نصف.
(1) - Litre.

لیتره.

[رِ] (اِخ)(1) اِمیل. زبان شناس و فیلسوف فرانسوی، مولد پاریس (1801-1881 م.). مؤلف لغت نامهء مشهور فرانسه.
(1) - Littre.

لیت شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) له شدن. آب افتادن میوه ای بر اثر فشار، چنانکه به حد اضمحلال برسد. به لزجی گرائیدن بر اثر فشار یا پختن.

لیت شعری.

[لَ تَ شِ] (ع جملهء اسمیه)کاش میدانستم. کاشکی دانستمی. ای کاش دانستمی :
الا لیت شعری و لیت الطیر تخبرنی
ما کان بین علی و ابن عفانا.

لیتک.

[تَ] (اِ) قسمی ترشی. لیته. ترشی نرم سائیده و مخلوط از انواع.

لیتک.

[تَ] (ص) مفلس و بی سر و بی پا و بی خبر و پریشان. (برهان). شاید امالهء لات و لوت است که با کاف تصغیر جمع کرده باشند. (انجمن آرا). || پسر ساده و غلام و کنیز مقبول و فربه و بداصل. (برهان). شاهد :
بی خرد لیتکی و بدخصلت
بی ادب مردکی و بی سامان.سنائی.
آخر این لیتک کتابفروش
برسانید کار بنده به جان
بر همه مهتران فکنده رکاب
وز همه لیتکان کشیده سنان.سنائی.
|| (اِ) فضلهء هر چیز را نیز گویند. (برهان).

لیت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) له کردن. با دست فشار دادن میوه ای را تا له شود و آب افتد چون دانهء انگوری. بسیار پختن موادی چون بادنجان و کدو و بامیه چنانکه به لزجی گراید.

لیتکوه.

(اِخ) نام دو دهستان، مشهور به بالاخیابان و پائین خیابان از بخش مرکزی شهرستان آمل. رجوع به بالاخیابان و پایین خیابان در فرهنگ جغرافیائی ایران ج3 شود.

لیتمان.

(اِخ) پرفسور و دانشمند خاورشناس آلمانی، خوانندهء کتیبه زبد (خرابه ای بین قنسرین و نهر فرات) مورخ به تاریخ 511 م.

لیتن.

(اِخ)(1) ادوارد بولورلرد. رمان نویس و شاعر و سیاستمدار انگلیسی، مولد لندن (1803-1873 م.).
]. Lit n ]
(1) - Littno

لیتوانی.

(اِخ)(1) از ممالک ساحل شرقی بالتیک به اروپا، محدود از شمال به لتونی و از جنوب و مشرق به لهستان و از مغرب به آلمان شرقی و بحر بالتیک. دارای 53342 هزارگز مربع مساحت و 2500000 تن سکنه. کرسی آن ویل نیوس. لیتوانی امروزی کشوری است زیر نظر اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی. || لیتوانی و اسلاوی نام یکی از شعب هشتگانهء مردمان آریائی به معنی اعم هند و اروپائی، یعنی لیتوانی ها و نیز اسلاوهای غربی و شرقی و جنوبی اروپا. (ایران باستان ج1 ص9).
(1) - Lituanie.

لیت و لعل.

[لَ تَ وُ لَ عَ ل لَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اگر مگر. کاشکی و شاید: با هزار لیت و لعل فلان کار بکرد؛ با اگر مگر بسیار...
-به لیت و لعل؛ به کاشکی و شاید.
-به لیت و لعل گذرانیدن؛ با اظهار شک و تردید دفع الوقت کردن.

لیت و لیوه.

[تُ لی وَ / وِ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول مردم قزوین، لوس. ننر.

لیتووا.

(اِخ)(1) نام کشور لیتوانی در تلفظ مردم لیتوانی. رجوع به لیتوانی شود.
(1) - Lituva.

لیته.

[تَ / تِ] (اِ) پخته و سپس کوفته. ترشی بادنجان پخته و سپس کوفته. ترشی است که از بادنجان پختهء کوفته و سرکه میسازند. لیته ترشی. لیتهء بادنجان. ترشیی که از بادنجان پخته و له کرده و پاره ای ابزارها کنند.

لیته ترشی.

[تَ / تِ تُ] (اِ مرکب) ترشی بادنجان که بادنجان آن را کوبیده و له کرده باشند. لیته. و رجوع به لیته شود.

لیته رود.

[تِ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشکور پائین بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در 56هزارگزی جنوب رودسر و بیست هزارگزی جنوب خاوری سی پل. کوهستانی و سردسیر. دارای 111 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان کرباس و جاجیم بافی و راه آن مالرو و صعب العبور است و اکثر سکنه در زمستان جهت تأمین معاش به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیث.

[لَ] (ع اِ) شیر. (منتهی الارب). اسد. شیر درنده. (غیاث). ج، لیوث. || نوعی عنکبوت که به جستن گیرد مگس را(1). (منتهی الارب). مگس گیر. ج، لیوث. (مهذب الاسماء). || لیث عفرین؛ شیر بیشه. || بیشهء شیر. || جانورکی که در بن دیوار ماند. || جانورکی شبیه کربسه که بر سوار عارض شود و به دُم زند منسوب به عفرین که شهری است. (منتهی الارب). گوش خزک. (مهذب الاسماء). || گیاهی است. || گیاه انبوه. (منتهی الارب). || (ص) مرد تمام اندام. || مرد ضابط و توانا و زیرک. || به غایت رسانندهء امور. || زبان آور. بلیغ. || (اِخ) پدر حی است. || نام شهری. (منتهی الارب). || نام برجی از بروج دوازده گانه که آن را شیر فلک خوانند و عرب آن را اسد نیز گویند. (مفاتیح).
(1) - Araignee a mouches.

لیث.

[لَیْ یِ] (ع ص) نباتٌ لیث؛ گیاه درهم پیچیده و انبوه. (منتهی الارب).

لیث.

(ع ص، اِ) جِ الیث. (منتهی الارب).

لیث.

[لَ] (اِخ) قبیلة من بکربن عبد مناة بن کنانة و هم بنولیث بن بکربن عبد مناة. منهم الصعب بن جثامة اللیثی الصحابی رضی الله عنه و قد ذکر الحمدانی: ان منهم طائفة بساقیة قلته بالاخمیمیة من صعید مصر. (صبح الاعشی ج1 ص350). و رجوع به لیث بن بکر شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) موضعی است میان سرین و مکه و آنجا را وقعه ای است. (از منتهی الارب). رودباری است پائین سراة که به دریا یا موضعی از حجاز ریزد. لیث گوید: موضعی است در دیار هذیل. (از معجم البلدان).

لیث.

[لَ] (اِخ) هو احد ماقیل فی اسم ابی هند الداری. و تأتی ترجمته فی الکنی. (الاصابة ج6 ص11).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن ابی رقیة. وزیر ولیدبن عبدالملک و سلیمان بن عبدالملک. (مجمل التواریخ و القصص صص306-307)(1). و کان یکتب لسلیمان [سلیمان بن عبدالملک]علی دیوان الرسائل لیث بن ابی رقیة.. (الوزراء و الکتاب ص29). و کان یکتب لعمر [عمربن عبدالعزیز] اللیث بن ابی رقیة مولی ام الحکم بنت ابی سفیان. (الوزراء ص33). لیث بن ابی رقیة در عهد سلیمان بن عبدالملک به سرانجام مهام وزارت مشغولی میکرد. (دستورالوزراء ص20). و رجوع به عقدالفرید ج4 شود.
(1) - در متن مجمل التواریخ چاپی اینجا رقبة (با باء یک نقطه) آمده و در مورد دوم نیز لیث بن رقبة الثقفی قید شده است.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن ابی سلم. در اول خلافت ابودوانق درگذشت. (تاریخ گزیده ص252).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن ابی سلیم. معاصر عبدالکریم بن ابی العوجاء. محدث است و از نافع روایت کند و هم از واصل بن حیان. وی را از ثقلاء شمرده اند. رجوع به عیون الاخبار ج1 ص279 و 309 و ج2 ص131 و تاریخ الخلفاء سیوطی ج6 و المصاحف ص182 شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن بکربن عبدمناف بن کنانة مولای بسام. و بسام از بزرگی درجات علم بدان جایگاه برسید که خویشتن را به صدهزار دینار بازخرید از مولای خویش. گفتند چیزی حط (یعنی وضع و تخفیف) نخواهی، گفت نه که من خویشتن را بیش از این ارزم و نیک نقد برکشید و بداد. (تاریخ سیستان ص18 در فصل یاد کردن نام کسانی که پس از اسلام بزرگ گشتند و مردمان ایشان را بدانستند به فعل). زرکلی در اعلام گوید: لیث بن بکربن عبد مناة. از کنانة جدی جاهلی است و از نسل وی است صعب بن جثامة الصحابی. (الاعلام زرکلی ج3).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن ادریس محدث است. رجوع شود به فهرست کتابخانهء سپهسالار ج2 ص290.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن ترسل. از کسان هارون خلیفه مأمور مصر و نامزد حکومت سیستان :... سخن سیستان رفت به حضرت امیرالمؤمنین هارون الرشید که لیث بن ترسل روزی امیرالمؤمنین را که از شکار بازگشته بود خدمتی کرد و به موقع افتاد، پس او را بخواند و گفتا ترا به مصر همی فرستم اگر کار بر آن جمله کنی که ایزد تعالی و تقدس فرموده است، به سیستان ترا مسما کنم تا کارت بزرگ گردد، پس مردمان مجلس گفتند که مصر، بزرگوار شهری بود تا امروز که امیرالمؤمنین حدیث سیستان یاد کرد... (تاریخ سیستان ص153). و رجوع به لیث بن فضل شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن جثامة الکنانی اللیثی اخوالصعب بن جثامة. تقدم نسبه فی اخیه قال المرزبانی فی معجم الشعرا، مخضرم و قرأت بخط العلامة رضی الدین الشاطبی فی هامش الترجمة انه قرأ فی انساب مصر لیحیی بن ثوبان الیشکری مانصه: و ولد جثامة بن قیس صعبا و لیثا محلما و امهم فاخته بنت حرب اخت ابی سفیان شهدوا مع النبی صلی الله علیه و آله و سلم وقعة خیبر. (الاصابة ج6 ص11).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن حَبرویَه. محدث است.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن خالد. ابوالحارث یکی از روات قرائت کسائی. (ابن الندیم). و رجوع به ابوالحارث ... شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن ضمام. شاعری است از عرب.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن عاصم بن کلیب القتبانی ابوزرادة المصری. محدث است. وی از ابن جریح و ابن یونس بن عبد الاعلی از وی روایت کند. ابن یونس گوید: وی مردی صالح بود و به سال 211 ه . ق. درگذشت. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ج1 ص126).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن عاصم الخولانی المصری. امام جامع مصر به عهد رشید. محدث است. وی از حسن بن ثوبان و ابن وهب از وی روایت کند و ابن حبان توثیق او کرده است. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ج1 ص126).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن عبدالله شاشی، مکنی به ابونصر. محدث و تابعی است. رجوع به ابونصر شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن عبدة البصری. ابوالحارث. تابعی است.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن فرقة بن سلیم بن ماهان. نیای پنجم امیر خلف بن ابی جعفر احمدبن ابی اللیث بن خلف بن اللیث. فرمانروای سیستان. (تاریخ سیستان ص342).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن فضل، مکنی به ابن ترسل. والی قهستان و حاکم سیستان از جانب مأمون عباسی به سال 199 ه . ق. صاحب تاریخ سیستان گوید: مأمون لیث بن فضل را که او را ابن ترسل گفتندی سیستان داد و او والی قهستان بود برادر خویش احمدبن الفضل را اینجا فرستاد و اندرآمد [احمد] به سیستان یازده روز گذشته از ماه رمضان سنهء تسع و تسعین و مائة و محمد بن الاشعث اندر این میانه برنهاد (ظ: به زنهار) حرب بن عبیده آمده بود و با او یکی گشته از جملهء سرهنگان او. احمدبن العقل برای محمد بن الاشعث فرودآمد و مال و ستوران او غارت کرد... و شهر فروگرفت [ چون ] ایشان بیامدند ایشان را به شهر اندر نگذاشتند. باز لیث بن الفضل به نفس خویش به شهر آمد اندر جمادی الاولی سنهء مأتی و به طلب حرب بن عبیده و سپاه وی [ بشد ] با سپاه خویش و بعضی تغل [ ظ: ثقل ] و بنهء او بگرفت و بازگشت که قوت حرب نداشت که با لیث چهارصد سوار بود و با حرب بن عبیده سی هزار سوار و مرد پیاده بود همه ساخته و کاری و قوی گشته، لیث به شهر اندر آمد و شیعت حرب (یعنی دوستان حرب) را همی گرفت و همی کشت، باز حمزة الخارجی از راه مکران به سیستان آمد و لیث بن الفضل پیش او رسولان فرستاد و با او صلح کرد و گفت تو غزوهای بزرگ کردی و خواهیم که با تو مخالطت کنیم تا به مزد آن رسیم و این مردی برخاسته نامش حرب بن عبیده و چنین میگوید که حرب حمزه را برخاستم و خویشتن را بدان بازاری نهاده و تو حاضر نبودی، اکنون از تو همی استعانت خواهیم که شرّ او از مسلمانان دفع کنی که او را سلاح و شوکت قوی گشته است. حمزه نامهء او جواب کرد... پس به تاختن حرب بن عبیده رفت... و محمد بن الاشعث به هزیمت به شهر آمد، لیث بن فضل او را بگرفت و دو دست و دو پای او بیرون کرد و سوی در پارس پاره ای برآویخت و لیث هرچه در سیستان به دست کردی طعام ساختی و عیاران سیستان را مهمان کردی و خلعت دادی و به روزگار او خوارج اندر شهر آمدی... و صلح بود او را بر حمزة الخارجی و یاران او و با ایشان بسیار نیکوئی کردی. چهار سال اینجا بر این جمله بماند و بسیار بناها کرد و مستغلات و ضیاع خرید به هر جای. (تاریخ سیستان صص174-76). و رجوع به لیث بن ترسل شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن سعد، مکنی به ابی الحارث. از اصحاب مالک بن انس و از رواة او. او راست: کتاب التاریخ و کتاب مسائل فقه. وی از معاویة بن صالح و عبدالعزیزبن ابی سلمة و اباالنضر روایت کند. و به روزگار هارون الرشید درگذشته است. ابن جوزی در سیرة عمر بن عبدالعزیز آرد: و عن اللیث من بعد انه قال استشهد رجل من اهل الشام فکان یأتی الی ربه کل لیلة جمعة فی المنام فیحدثه و یستأنس به قال فغاب عنه جمعة ثم جاؤه فی الجمعة الاخری فقال له یا بنی لقدا حزننی و شق علی تخلفک فقال انما شغلنی عنک ان الشهداء امروا ان یتلقوا عمر بن عبدالعزیز و ذلک عند وفاة عمر بن عبدالعزیز رضی الله عنه. رجوع شود به سیرة عمر بن عبدالعزیز ص 37، 103، 121، 174، 256 و الوزراء و الکتاب ص33 و تاریخ الخلفا ص 19، 20، 154، 173، 190 و عیون الاخبار ج2 ص294 و قاموس الاعلام ترکی شود. زرکلی در الاعلام آرد: اللیث بن سعد (94-175 ه . ق.) ابن عبدالرحمن الفهمی، ابوالحارث. امام اهل مصرفی عصره حدیثاً و فقهاً. اصله من خراسان و مولده فی قلقشنده و وفاته فی القاهرة و کان من الکرماء الاجواد قال الامام الشافعی اللیث افقه من مالک الا ان اصحابه لم یقوموا به. اخباره کثیرة و له تصانیف. (الاعلام زرکلی ج3). ابن جوزی در صفة الصفوة آرد: لیث بن سعد، مکنی به ابی الحارث مولی لقیس. ولد سنة ثلاث و تسعین و استقل بالفتوی و الکرم بمصر.
ابوصالح قال: کنا علی باب مالک بن انس فامتنع علینا فقلنا لیس یشبه صاحبنا قال فسمع مالک کلامنا فادخلنا علیه فقال لنا من صاحبکم؟ فقلنا اللیث بن سعد فقال تشبهونی برجل کتمنا الیه فی قلیل عصفر نصبغ به ثیاب صبیاننا و ثیاب جیراننا فانفذ الینا ما صبغنابه ثیابنا و ثیاب صبیاننا و ثیاب جیراننا و بعناالفضلة بالف دینار. محمد بن موسی الصائغ قال سمعت منصوربن عمار یقول تکلمت فی جامع مصر یوما فاذا رجلان قد وفقا علی الحلقة فقالا اجب اللیث فدخلت علیه فقال انت المتکلم فی المسجد؟ قلت نعم، قال رد علی الکلام الذی تکلمت به فاخذت فی ذلک المجلس بعینه فرة و بکی حتی رحمته ثم قال ما اسمک؟ قلت منصور قال ابن من؟ قلت ابن عمار قال انت ابوالسری قلت نعم، قال الحمدلله الذی لم یمتنی حتی رأیتک ثم قال یا جاریة فجاءت فوقفت بین یدیه فقال لهاجئی بکیس کذا و کذا فجاءت بکیس فیه الف دینار فقال یا اباالسری خذ هذا الیک و صن هذا الکلام ان تقف به علی ابواب السلاطین و لاتمدحن احدا من المخلوقین بعد مدحتک لرب العالمین و لک علی فی کل سنة مثلها فقلت رحمک الله ان الله قد احسن الی و انعم قال لاترد علی شیئاً اصلک به فقبضتها و خرجت قال لاتبطئی علی فلماکان فی الجمعة الثانیة اتیته فقال لی اذکر شیئاً فتکلمت فبکا و کثر بکاؤه فلما اردت ان اقوم قال انظر ما فی ثنی هذه الوسادة و اذا خمسمائة دینار فقلت عهدی بصلتک بالامس قال لاتردن علی شیئاً اصلک به. متی رأیک ء؟ قلت الجمعة الداخلة قال کانک فتت عضوا من اعضائی فلما کنت الجمعة الداخلة اتیته مودعاً فقال لی خذفی شیئی اذ کرک به فتکلمت فبکی و کثر بکاؤه ثم قال لی یا منصور انظر ما فی ثنی الوسادة فاذا ثلثمائة دینار قد اعدها للحج ثم قال یا جاریة هاتی ثیاب احرام منصور فجاءت بازار فیه اربعون ثوبا قلت رحمک الله اکتفی بثوبین فقال لی انت رجل کریم و یصحبک قوم فاعطهم و قال للجاریة التی تحمل الثیاب معه و هذه الجاریة لک. سلیم بن منصور قال سمعت ابی یقول دخلت علی اللیث بن سعد یوما فاذا علی رأسه خادم فغمزه فخرج ثم ضرب اللیث بیده الی مصلاه فاستخرج من تحته کیسافیه الف دینار ثم رمی بها الی ثم قال یا اباالسری لاتعلم ابنی فتهون علیه. الحسن بن عبدالعزیز قال الی الحارث بن مسکین اشتری قوم من اللیث بن سعد ثمرة فاستقلوها فاستقالوه فأقالهم ثم دعا بخریطة فیها اکیاس فامر لهم بخمسین دیناراً فقال له الحارث ابنه فی ذلک، فقال: اللهم غفرا انهم کانوا قداملوا فی ذلک املا فاحببت ان اعوضهم عن املهم بهذا. سعیدالاَدم قال مررت باللیث بن سعد فتنحنح لی فرجعت الیه فقال لی یا سعید خذ هذا القیذاق فاکتب لی فیه من یلزم المسجد ممن لابضاعة له و لاغلة قال فقلت جزاک الله خیراً یا ابالحارث و اخذت منه القیذاق ثم صرت الی المنزل فلما صلیت اوقدت السراج و کتبت بسم الله الرحمن الرحیم ثم قلت فلان بن فلان ثم قلت فلان فبینا انا علی ذلک اذ اتانی آت فقال والله یا سعید تأتی الی قوم عاملوا الله سرافتکشفهم لادمی مات اللیث و مات شعیب بن اللیث ا لیس مرجعهم الی الله الذی عاملوه قال فقمت و لم اکتب شیئا فلما اصبحت اتیت اللیث بن سعد فلما رآنی تهلل وجهه فناولته فنشره فاصاب فیه بسم الله الرحمن الرحیم ثم ذهب بنشره فقلت له ما فیه غیر ما کتبت فقال لی یا سعید و ما الخبر؟ فاخبرته بصدق عماکان فصاح صیحة فاجتمع علیه الخلق فقالوا یا اباالحارث الیس خیراً؟ فقال لیس الاخیر ثم اقبل علی فقال یا سعید بینتها و حرمتها صدقت مات اللیث الیس مرجعهم الی الله قال علی بن محمد سمعت مقدام بن داود یقول سعید الادم هذا یقال انه من الابدال و قد کان رآه مقدام. عبدالملک بن یحیی بن بکیر قال سمعت ابی یقول وصل اللیث بن سعد ثلاثة انفس بثلاثة آلاف دینار احترقت دار ابن لهیعة فبعث الیه بالف دینار و حج فاهدی الیه مالک بن انس رطبا علی طبق فرد الیه علی الطبق الف دینار و وصل منصوربن عمار بالف دینار و قال لایسمع بهذا ابنی فتهون علیه فبلغ ذلک شعیب بن اللیث فوصله بالف دینار الادینارا و قال انما نقصتک هذا الدینار لئلااساوی الشیخ فی العطیة. محمد بن رمح قال کان دخل اللیث بن سعد فی کل سنة ثمانین الف دینار و ما وجب لله تعالی علیه زکاة قط. سلیم بن منصور قال سمعت ابی یقول کان اللیث بن سعد یستغل فی کل سنة خمسین الف دینار فیحول علیه الحول و علیه دین. اسند اللیث عن کثیر من التابعین کعطاء و نافع و ابی الزبیر و الزهری و قیل انه ادرک نیفا و خمسین تابعیا. و توفی یوم الجمعة الاربع عشرة لیلة بقیت من شعبان من سنة خمس و سبعین و مائة و دُفن بعد الجمعة. (صفة الصفوة ج4 صص281-285). حافظ ابی نعیم در ذکر اخبار اصفهان آرد: لیث بن سعدبن عبدالرحمن ابوالحارث الفهمی سکن مصر. اصبهانی الاصل احدالائمة توفی سنة خمس و قیل ست او سبع و سبعین و مائة روی عنه من الاصبهانین قُتیبة بن مهران الاَزادانی. حدثنا عبدالله بن محمد بن جعفر حدثنی ابن صُبیح ثنا اسماعیل بن یزید قال سمعت بعض اصحابنا یقول کان لیث بن سعد من اهل اصبهان من ماربین. حدثنا عبدالله بن محمد قال سمعت اباالحسن الطحان قال سمعت ابن زُغبة یقول سمعت اللیث بن سعد یقول نحن من اهل اصبهان فاستو صوابهم خیرا. حدثنا عبدالرحمن بن جعفر ثنا اسحاق بن اسماعیل الرملی سمعت محمد بن رُمح یقول کان دخل اللیث بن سعد فی کل سنة ثمانین الف دینار ما اوجب الله علیه زکاة درهم قطّ. حدثنا ابوبکربن خلاّد ثنا احمدبن ابراهیم بن ابراهیم بن ملحان ثنا یحیی بن بُکیر حدثنی اللیث بن سعد عن یزیدبن ابی حبیب عن عمارة بن ابی فروة عن محمد بن مسلم الزهُری حدّثه ان عُروة حدثه ان عمرة بنت عبدالرحمن حدثته ان عائشة حدثتها ان رسول الله (ص) قال اذا زنت الامة فاجلدوها ثم ان زنت فاجلدوها فان زنت فاجلدوها ثم بیعوها ولو بقفیر و القفیر الحبل. (ذکر اخبار اصفهان ج2 ص168). صاحب عقدالفرید آرد: اللیث بن سعد قال: بلغنی ان ابلیس لقی نوحا صلی الله علیه و سلم فقال له ابلیس: اتق الحسد و الشح، فانی حسدت آدم فخرجت من الجنة و شحَ آدم علی شجرة واحدةُ منع منها حتی خرج من الجنة. ج2 ص154). قال اللیث بن سعد: کان عمر اول من جنّدالاجناد و دوّن الدواوین و جعل الخلافة شوری بین ستة من المسلمین و هم علی و عثمان و طلحة و الزبیر و سعدبن ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف لیختاروا منهم رج یولونه امرالمسلمین و اوصی ان یحضر عبدالله بن عمر معهم و لیس له من امر الشوری شیئی. (ج5 ص28). و من حدیث اللیث بن سعد قال: مر عبدالله بن عمر بحذیفة فقال: لقد اختلف الناس بعد نبیّهم، فما منهم احد الا اعطی دینه ماعدا هذا الرجل. (ج5 ص64). و رجوع به ج5 ص18 و 26 و ج7 ص 312 و 264 و المصاحف ص183 و تاریخ الخلفاء سیوطی ص19، 20، 154، 173 و 190 شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن سودبن اسلم بن الحافی. از قضاعة، از حمیر. جدی جاهلی است قبائل بسیار از فرزندان وی متفرع شده اند، از پسرش زید. رجوع به وفیات الاعیان و سبائک الذهب ص23 شود. (الاعلام زرکلی ج3).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن علی بن اللیث الصفار. یکی از ملوک سلسلهء صفاریه در سیستان. وی پس از پسرعم خویش طاهربن محمد (296 ه . ق.) به ولایت رسید و بلاد فارس را نیز ضمیمهء ملک خویش گردانید و قصد ارجان کرد، اما مونس خادم مقتدر عباسی بر وی غلبه یافت و او را بندی ساخت و به بغداد ببرد و به روایت ارجح آنجا کشته شد. (زرکلی ج3 ص823). لیث بن علی بن لیث برادرزادهء یعقوب و عمرو است.
صاحب تاریخ سیستان آرد: نشستن لیث علی به امیری که او را شیر لباده گفتندی و روز آدینه او را خطبه کردند به سیستان و به فراه و به کش و به بست* بوی التماس و نامه او *(1). او را خطبه کردند و خطبه به بُست او را محمد بن زهیر شهمرد کرد که آنجا عامل بود از جهت طاهر و فورجه بن الحسن با مالی بزرگ و جواهر بسیار از طاهر بازگشت و نامه نبشت و جمازه فرستاد به طاهر و به خدای تعالی به چند جای او را سوگند داد که نزدیک سبکری مرو [ و ] بر او اعتماد مکن که او ترا وفا ندارد و کار خویش زی امیرالمؤمنین ساخته است و ضمان کرده که ترا بند کند و زی او فرستد و خود برفت و به رُخد شد و احمدبن سمن(2) هم بازگشت و به زمین داور شد. پس طاهر و [ یعقوب ] را آن سخن حقیقت شد تا تدبیر کردند که با سبکری حرب کنند [ و ] سرهنگان گروهی با ایشان و طاهر برفت به حرب سبکری و لیث علی مالها جبایت کرد اینجا به سیستان و [ عمال هر سو ]فرستادن گرفت. سبکری نیز خبر یافت سپاهی بفرستاد روز شنبه یازده روز گذشته از ماه رمضان سنهء ست و تسعین و مائتی لشکرها فراهم رسیدند و سبکری مالی بزرگ فرستاده بود و نامهای نهان سوی سرهنگان و گفته بود که ایشان خداوندزادگان منند و هیچ کسی سزاتر نیست که ایشان را بندگی کند که من، اما ایشان پادشاهی نخواهند کرد و همت آن ندارند و خزینه و مال جمع کردهء یعقوب و عمرو همه به باد دادند، اکنون ایشان را و ما را جان ماند(3) همی کند. یا نه(4) ایما ماند و نه ایشان و می بینید که سیستان خانهء خویش و اهل و فرزندان بگذاشتند از پیش چاکری از آن خویش و برفتند کنون از ایشان که شکوه ای دارد؟ من صواب آن دانم که ایشان را هم با جای بنشانیم و شمشیر به گردن برنهیم و نان خویش و آن ایشان به دست همی داریم تا وهن آن بی خردی که ایشان همی کنند بر ما بیش نباشد و نیز اگر کسی ایشان را بگیرد و خوار کند سستی بر ما باشد چه(5) سپاه سست کاری ایشان همی دیدند و دینار بیعتی بدیشان رسید خاموشی کردند تا ایشان را بند نهادند و سبکری هر دو را به بغداد فرستاد پس خبر به سیستان آمد مردمان همه خاص و عام غمین گشتند و تأسف خوردند و لیث علی همچنان بسیار بگریست و گفت قضا را چیزی نتوان کرد ایزدتعالی داند که من اندر این بی گناهم بر من اعتماد نکردند و خویشتن عرضه کردم و نپذیرفتند، پس محمد وصیف سجزی این بیتها یاد کرد:
مملکتی بود شده بی قیاس
عمرو بر آن ملک شده بود راس
از حد هند تا به حد چین و ترک
از حد زنگ تا به حد روم و گاس(6)
رأس ذنب گشت و بسد(7) مملکت
زرّ زده شد ز نحوست نحاس
دولت یعقوب دریغا برفت
ماند عقوبت به عقب بر حواس
عمرو عمر رفت وز او ماند بار(8)
مذهب روباه به نسل و نواس(9)
ای غَما(10) کآمد و شادی گذشت
بود دلم دایم از این پرهراس
هرچه بکردیم بخواهیم دید
سود ندارد ز قضا احتراس
ناس شدند نسناس آنگه همه
واز(11) همه نسناس گشتند ناس
دور فلک کردن چون آسیا
لاجرم این اس همه کرد آس
ملک اباهزل نکرد انتساب
نور ز ظلمت نکند اقتباس
جهد و جد(12) یعقوب باید همی
تا که ز جده بدرآید ایاس(13)
باز چون خبر به زابلستان شد آنجا اضطراب افتاد که ایشان گفتند که ما بر عهد طاهریم مخالفان او را فرمان نداریم باز لیث علی، معدل را برادر خویش را آنجا فرستاد به طلب غالب برادر سبکری تا حیلت کرد و غالب را بگرفت و بند کرد و زی لیث فرستاد به سیستان وز آنجا به غزنین آمد و منحجک (؟) را بکشت و مال او برگرفت و سپاه منحجک جمع شدند و معدل را به غزنین نیافتند تا خبر نزدیک علی آمد علی بن الحسن را و فورجه بن الحسن را و احمدبن سمن(14) را با لشکری انبوه کاری آنجا فرستاد تا برفتند و آن کار به صلح راست کردند و معدل و علی بن الحسن الدرهمی به سیستان بازآمدند اندر شهر ربیع الاول سنة سبع و تسعین و مائتی و مالهاء از بُست و رُخد و کابل گشاده گشت بر لیث علی و لیث بیستگانی و عطا همی داد و سپاه بر او جمع شد و خلاف سبکری پیدا کرد و همی گفت و فرمان داد تا بر منبرها یاد همی کردند فعل بد و بی وفائی سبکری که بر خداوندزادگان خویش کرده بود و حجت خویش زی خاص و عام پیدا همی کرد حرب کردن را با او و پسر لیث اندر دست سبکری بود نیز میخواست که او را رها گرداند سپاه جمع کرد و قصد پارس کرد.
رفتن شیر لباده به حرب سبکری به فارس: برفت روز چهارشنبه نیمهء جمادی الاَخر سنهء سبع و تسعین و مأتی با هفت هزار سوار و محمد بن علی را برادر خویش را بر سیستان خلیفت کرد. چون به بم(15) برسید سپاه عبدالله بن محمد القتال همه نزدیک او آمدند و عبدالله بن محمد خود به نفس خویش زی سبکری شد و او والی بم بود از دست سبکری. لیث علی یازده روز به بم بود وز آنجا به حناب(16) شد و سبکری لشکرگاه برنده(17) آورد و لیث از حناب برنده(18) شد و هر دو برابر افتادند روز شنبه هفت روز گذشته از شعبان و روز دوشنبه حرب کردند و حربی سخت بود و سبکری به هزیمت شد و لیث علی به اصطخر شد. روز یکشنبه سیزده روز گذشته از رمضان و پسر لیث آنجا به قلعهء محمد بن واصل بازداشته بود، کوتوال پسرش را نزدیک لیث فرستاد و لیث از آنجا به شیراز شد پنج روز مانده از ماه رمضان و لشکر آراسته کرد نزدیک آسیا[ ی ] محمد بن اللیث و دیوان بنهاد و مالها و خراج جبایت کرد و معدل برادر خویش را بنوبندجان فرستاد(19). وزیر مقتدر آنگاه علی بن محمد الفرات بود. لیث زی وزیر نامه کرد که من به طلب ولایت نیامدم، اما به طلب سبکری آمدم. وزیر، نامه جواب کرد که سبکری بندهء شماست، اما ولایت سلطان خراب کردن نشاید تا تو به طلب بندهء خویش آیی. لیث از شیراز برفت روز شنبه شش روز گذشته از شوال و محمد زهیر را آنجا خلیفت کرد وز آنجا به سرجان(20) شد روز پنجشنبه پنج روز باقی از شوال و مونس خادم آنجا بود با سپاهی بزرگ از آن مقتدر و سبکری با او یکی گشته بود و بدرالصغیر به سپاهان بود و نامهء مقتدر زی بدر رسیده بود که به شیراز رو. خبر زی علی رسید، احمدبن سمن را به مدد محمد بن زهیر فرستاد به شیراز و نامه پیوسته گشت به میان لیث و مونس، و بدر به اصطخر آمد و محمد بن زهیر به حرب او بیرون شد و حرب کردند و محمد بن زهیر هزیمت کرد یک روز مانده از ذی القعده والسلام(21) باز میان لیث علی و مونس، عبدالله بن ابراهیم المسمعی صلح کرد بر آن جمله که لیث علی سوی فارس(22) بازگردد سُبکری را خوش نیامد، گفت: من این حرب به نفس خویش بکنم و از شما یاری نخواهم [ و ] صلح بازافتاد. چون لیث خبر محمد بن زهیر بشنید بر راهی تنگ [ و ] درشت میان کوهها بازگشت و سپاه او را رنجها بسیار رسید اندر آن راه و عبدالله بن محمد القتال با سپاهی اندک و بوق و طبل بسیار بر پی ایشان بیامد وز آن بانگ طبلها و بوقهای بسیار یاران لیث علی همی بگریختند، گفتند: مگر سپاه بسیار است؛ و مونس بر راه راست بیامد و سبکری بر مقدمهء او تا روز یکشنبه غرهء محرم سنهء ثمان و تسعین و مأتی برابر افتادند هر دو سپاه و حربی صعب بکردند و بسیار مردم از هر دو گروه کشته شد و یاران لیث علی هزیمت کردند و او هزیمت نکرد و حرب کرد و بسی مبارزان کشت تا هیچ سلاح به دست او نماند [ و ] اسیر ماند(23) علی بن حمویه او را بگرفت و سرهنگی چند از سپاه او گرفت و مال و بنهء او غارت کردند و معدل برادر او با فوجی سپاه به نشابور افتادند و احمدبن سمن نزدیک سبکری شد و لیث بن علی را به بغداد برد[ ند ]و آنجا محبوس ماند و سبکری بازآمد به شیراز و بیشتری سپاه لیث علی با او و معدل باز از نیشابور به کرمان شد و مالی از کرمان برگرفت. پس چون خبر گرفتن لیث علی به سیستان آمد، مردمان سیستان را محمد بن اللیث بخواند و نیکویی گفت و گفت: قضا کار کرد اکنون چون صواب بینید؟ و ابوعلی محمد بن اللیث، مردی بود کافی و سخی و وافی چنانکه گفتندی که جود حاتم و وفای سموئل بن عاد و شجاعت عمروبن معدی کرب در او موجود است و از هر ادبی و فضلی که می باشد در او موجود بود. (تاریخ سیستان صص 285-290 با حواشی).
(1) - جملهء بین دو ستاره در اینجا زاید می نماید و ظاهراً مربوط به سطور بعد است.
(2) - جای دیگر: سمی.
(3) - کذا و شاید: «جان باید همی کند»؟
(4) - ظاهراً در این بین چیزی افتاده و به هر تقدیر عبارت یکی از این دو طریق است: «تا نه ایما ماند و نه ایشان » و یا «یا نه ایما ماند و نه ایشان» و «ایما» در زبان پهلوی به معنی «ما» است و به قاعدهء موازنهء عبارتی که در فارسی از قدیم مطلوب بوده در ردیف «ایشان» «ایما» بی لطف نیست.
(5) - تا اینجا سخن سبکری تمام می شود و این «چه» به معنی «چون» است و مکرر چه به معنی چون در تاریخ سیستان آمده است و مراد این است که «چون سپاه سست کاری طاهر و یعقوب دیدند و دینار بیعتی سبکری بدیشان رسید خاموش شدند... الخ».
(6) - گاس پهلوی (گاه) است به معنی تخت و سریر و مراد «مملکت السریر» است که دولت مستقلی بوده در قفقاز شمالی و مقابلهء آن با زنگ و مترادف بودن با روم هم مناسب است.
(7) - کذا و ظ: «بشد».
(8) - کذا و ظ: «باز».
(9) - نواس همان نپسه و نپاسه و نواسه است که نواده گویند و خراسانیان نوسه.
(10) - ای غما با تشدید میم (غم) میشود خواند و نیز ممکن است تشدید را به یاء «ای» داد و نظیر شق اخیر شعری است که سنائی در دیباچهء دیوان خود از قول (استاد) نقل کرده و این است شعر:
ای دریغا که خردمند را
باشد فرزند و خردمند نی
ورچ ادب دارد و دانش پدر
حاصل میراث بفرزند نی.
«ای» را «آی» نیز می توان خواند.
(11) - واز، باز.
(12) - در اصل «حد» و باید «جد» را با سکون دال خواند.
(13) - ظاهراً مراد ایاس بن عبدالله مهتر عرب باشد که یعقوب و عمرو را خدمت کرده بود و از طاهر کناره گرفت. (تاریخ سیستان ص279).
(14) - جای دیگر: سمی.
(15) - در اصل: بهم.
(16) - اصطخری «خنّاب» ضبط کرده و گوید: بین خنّاب و سیرجان سه مرحله و بین خنّاب و بم چهار مرحله است و غالب این مراحل خفیف است. (چ لیدن صص166-168).
(17) - در اول بی نقطه و در ثانی «رنده؟، زنده؟» ضبط کرده است. (؟).
(18) - در اول بی نقطه و در ثانی «رنده؟، زنده؟» ضبط کرده است. (؟).
(19) - نوبندجان مرکز کورهء شاپور بوده و کازرون هم از آن کوره است. (ابن خردادبه ص45).
(20) - کذا و ظ: «برجان».
(21) - اینجا در اصل: (هزیمت کردن محمد بن زهیر) با مرکب سرخ نوشته شده است.
(22) - باید سوی کرمان باشد، زیرا این جنگ ها در فارس بوده است و یا عبارت چنین باید باشد: «از فارس بازگردد».
(23) - کامل (ج8 صص18-19) این واقعه را در 297 ه . ق. دانسته و گوید: «سبکری و مونس در ارجان (بهبهان حالیه) لشکر زدند و لیث خواست به حرب آنان رود، خبر آمد حسین بن حمدان از قم به قصد او وارد بیضای فارس شد و لیث به طلب وی از راهی صعب برفت و اکثر چارپایان او سقط شد و ناگاه به سپاه مونس برخورد و در آن حرب لیث اسیر ماند... الخ» و تفاصیل این کتاب را ندارد.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن مظفربن نصربن سیار. صاحب خلیل و مؤلف کتاب العین و آنگاه که لغویین لیث مطلق گویند مراد همین کس است، چنانکه جوالیقی در المعرب و جز آن. یاقوت گوید: اللیث بن المظفر کذا قال الازهری فی مقدمة کتابه اللیث بن المظفر و قال ابن المعتز فی کتاب الشعراء من تصنیفه اللیث بن رافع بن نصربن سیار قال الازهری: و من المتقدمین اللیث بن المظفر الذی نحل الخلیل بن احمد تألیف کتاب العین جملة لینفق کتابه باسمه و یرغب فیه من حوله و اثبت لنا عن اسحاق بن ابراهیم الحنظلی الفقیه انه قال کان اللیث رج صالحاً و مات الخلیل و لم یفرغ من کتاب العین فاحب اللیث ان ینفق الکتاب کله فسمی لسانه الخلیل فاذا رأیت فی الکتاب «سألت الخلیل» أو «اخبرنی الخلیل» فانه یعنی الخلیل نفسه قال و اذا قال «قال الخلیل» فانه یعنی لسان نفسه. قال و انّما وقع الاضطراب فیه (ای فی الکتاب) من خلیل اللیث(1) قال و اخبرنی المنذری انه سأل ثعلباً عن کتاب العین فقال ذاک کتاب ملی ءَ غدد قال و هذا لفظ ابی العباس و حقه عند النحویین ملاَن غدداً ولکن کان ابوالعباس یخاطب العامة علی قدر فهمم. قلت لیس هذا بعذر لابی العباس فانه لو قال ملاَن غدداً لم یخف معنی الکلام علی صغار العامة فکیف و فی مجلسه الائمة من اهل العلم ثم سائله الذی اجابه لیس بتلک الصورة و انما عذره انه کان لایتکلف الاعراب فی المفاوضة و هی سنة جلة العلماء و اراد فی جراب العین حروفاً کثیرة قد ازیلت عن صورها و معانیها بالتصحیف و التغییر فهی تضر حافظها کما تضر الغدد آکلها. قال ابوالطیب اللغوی مصنف کتاب العین اللیث بن المظفربن نصربن سیار روی ذلک عن ابی عمر الزاهد قال حدثنی فتی قدم علینا من خراسان و کان یقرأ علی کتاب العین قال اخبرنی ابی عن اسحاق بن راهویة قال کان اللیث بن المظفربن نصربن سیار صاحب الخلیل رج صالحاً و کان الخلیل قد عمل من کتاب العین باب العین فاحب اللیث ان ینفق سوق الخیل ثم ذکر کما ذکر الازهری. و حدث عبدالله بن المعتز فی کتاب الشعراء عن الحسن بن علی المهلبی قال کان الخلیل منقطعاً الی اللیث بن رافع بن نصربن سیار و کان اللیث من اکتب الناس فی زمانه بارع الادب بصیراً بالشعر و الغریب و النحو و کان کاتباً للبرامکة و کانوا معجبین به فارتحل الیه الخلیل و عاشره فوجده بحراً فاغناه و احب الخلیل ان یهدی الیه هدیة تشبهه فاجتهد الخلیل فی تصنیف کتاب العین فصنفه له و خصه به دون الناس و حبره و اهداه الیه فوقع منه موقعاً عظیماً و سر به و عوضه عنه مائة الف درهم و اعتذر الیه و اقبل اللیث ینظر فیه لی و نهاراً لایمل النظر فیه حتی حفظ نصفه و کانت ابنة عمه تحته فاشتری اللیث جاریة نفیسة بمال جلیل فبلغها ذلک فغارت غیرة شدیدة فقالت والله لاغیظنه و لاابقی غایة فقالت ان غظته فی المال فذاک ما لایبالی به ولکنی اراه مکباً لیله و نهاره علی هذا الدفتر والله لافجعنه به فاخذت الکتاب و اضرمت ناراً و القته فیها و اقبل اللیث الی منزله و دخل الی البیت الذی کان فیه الکتاب فصاح بخدمه و سألهم عن الکتاب فقالوا اخذته الحرة فبادر الیها و قد علم من أین اتی فلما دخل علیها ضحک فی وجهها و قال لها ردی الکتاب فقد وهبت لک الجاریة و حرمتها علی نفسی و کانت غضبی فاخذت بیده و ادخلته رماده فسقط فی ید اللیث فکتب نصفه من حفظه و جمع علی الباقی ادباء زمانه و قال لهم مثلوا علیه و اجتهدوا فعملوا هذا النصف الذی بأیدی الناس فهو لیس من تصنیف الخلیل و لایشق غباره و کان الخلیل قد مات. وجدت علی ظهر جزء من کتاب التهذیب لابی منصور الازهری:
ابن درید بقره و فیه عجب و شره
و یدعی بجهله وضع کتاب الجمهره
و هو کتاب العین ال لا انه قد غیره
الازهری وزغه و حمقه حمق دُغه(2)
و یدعی بجهله کتاب تهذیب اللغه
و هو کتاب العین ال لا انه قد صبغه
فی الخارزنجی بله و فیه حمق و وله
و یدعی بجهله وضع کتاب التکمله
و هو کتاب العین ال لا انه قد نقله.
قرأت بخط ابی منصور الازهری فی کتاب نظم الجمان تصنیف ابی الفضل المنذری: نصربن سیار کان والی خراسان و اللیث بن المظفربن نصر صاحب العربیة و صاحب الخلیل بن احمد هو ابنه حدث عنه قتیبة بن سعید سمعت محمد بن ابراهیم العبدی یقول سمعت قتیبة یقول کنت عند لیث بن نصربن سیار فقال ماترکت شیئاً من فنون العلم الا نظرت فیه الا هذا الفن و ماعجزت الی انی رأیت العلماء یکرهونه یعنی النجوم. سمعت محمد بن سعید القزاز قال: نصربن سیار والی خراسان المحمول الیه رأس جهم و کان نصر من تحت یدی هشام بن عبدالملک و کان بمرو و کان سلم بن احوز والی بلخ و الجوزجان من یده(3) و هو الذی قتل یحیی بن زیدبن علی بن الحسین و جهم بن صفوان الذی ینسب الیه مذهب جهم و وجه برأسیهما الی مرو الی نصربن سیار فنصبا علی باب قهندز مرو فکان سلم بن احوز یقول قتلت خیرالناس و شرالناس. قال المنذری و سمعت محمد بن ابراهیم العبدی قال: سمعت ابارجا قتیبة یقول دخل اللیث بن نصربن سیار علی علی بن عیسی بن ماهان و عنده رجل یقال له حماد الخزربک فجاءه رجل فقص رؤیا رآها لعلی بن عیسی فهم حماد ان یعبرها فقال لیث کف فلست هناک. فقال علی یا اباهشام و تعبرها. قال نعم و انا اعبر اهل خراسان. فکانت الرؤیا کان علی بن عیسی مات و حمل علی جنازة و اهل خراسان یتبعونه ثم انقض غراب من السماء لیحمله فکسروا رجل الغراب. فقال اللیث اما الموت فبقاء و اما الجنازة فهو سریر و ملک و اما ما حملوک فهو ما علوتهم و کنت علی رقابهم و اما الغراب فهو رسول قال الله تعالی: «فبعث الله غراباً یبحث فی الارض(4)» یقدم فلاینفذ امره. فمامکثوا الا یومین أو ثلاثة حتی قدم رسول من عند الخلیفة فی حمل علی بن عیسی فاجتمع قواد خراسان فاثنوا علیه خیراً و لم یترکوه یحمل و قالوا یُخشی انتقاض البلاد فبقی. قال المنذری هو اللیث بن المظفربن نصربن سیار صاحب العربیة و کان له ابن یقال له دافع. سمعت بعض صحابی قال سمعت محمد بن اسحاق السراج قال سمعت اسحاق بن راهویه قال سألت رافع بن اللیث بن المظفر عن قول النبی صلی الله علیه و سلم کل مسکر(5) حرام أ یقع علی جمیع المسکر، یعنی جمیع ما یسکر منه من قلیله و کثیره أم علی الشربة التی تسکرک. فقال بل علی جمیع ما یسکر منه من قلیله و کثیره اذا اسکر کثیره فقلیله بمنزلته و لو کان عنی الشربة التی تسکرک لقال کل مسکر حرام. قال ابن المنذری و بلغنی ان المظفربن نصر مر به عناق و ابنه اللیث قد حضره فقال له واراران یخبره ما هذا فقال بُز بالفارسیة. فقال لاسیرنک الی حیث لاتعرف بز فسیره الی البادیة فمکث فیها قریباً من عشر سنین أو اکثر ففیها تأدب ثم رجع فعجب أهله من کثرة ادبه. هذا آخر ما کتبته من خط الازهری و کتاب المنذری. و حدث الحاکم ابوعبدالله بن البیع فی کتاب نیشابور عن العباس بن مصعب قال سئل النضربن شمیل عن الکتاب الذی ینسب الی الخلیل بن احمد و یقال له کتاب العین فانکره فقیل له لعله الفه بعدک فقال أو خرجت من البصرة حتی دفنت الخلیل بن احمد. و حدث ابوالحسن علی بن مهدی الکسروی حدثنی محمد بن منصور المعروف بالراح المحدث قال قال اللیث بن المظفربن نصربن سیار کنت اصیر الی الخلیل بن احمد فقال لی یوماً لو ان انساناً قصد و الف حرف ا ب ث ت علی ما امثله لا مستوعب فی ذلک جمیع کلام العرب و تهیأ له اصل لایخرج منه شی ء البتة فقلت له و کیف یکون ذلک. قال یؤلفه علی الثنائی و الثلاثی و الرباعی و الخماسی فانه لیس یعرف فی کلام العرب اکثر منه. قال اللیث فجعلت استفهمه و یصف لی و لااقف علی ما یصف فاختلفت الیه فی هذا المعنی ایاماً ثم اعتل و حججت فمازلت مشفقاً علیه و خشیت ان یموت فی علته فیبطل ماکان یشرحه لی فرجعت من الحج و حسرت الیه فاذا هو قد الف الحروف کلها علی ما هی فی الکتاب و کان یملی علیّ ما یحفظ و ما شک فیه یقول لی سل عنه فاذا صح فاثبته الی ان عملت الکتاب. (معجم الادباء مارگلیوث چ 2 ج6 صص 222-227).
سیوطی در کتاب المزهر در فصل «اول من صنف فی جمع اللغة» گوید: اول من صنف فی جمع اللغة الخلیل بن احمد الف فی ذلک کتاب العین المشهور قال الامام فخرالدین فی المحصول اصل الکتب المصنفة فی اللغة کتاب العین و قد اطبق الجمهور من اهل اللغة علی القدح فیه و قال السیرافی فی طبقات النحاة فی ترجمة الخلیل عمل اول کتاب العین المعروف المشهور الذی به یتهیأ ضبط اللغة و هذه العبارة من السیرافی صریحة فی ان الخلیل لم یکمل کتاب العین و هو الظاهر لما سیأتی من نقل کلام الناس فی الطعن فیه بل اکثرالناس انکروا کونه من تصنیف الخلیل قال بعضهم لیس کتاب العین للخلیل و انما هو للیث بن نصربن سیار الخراسانی و قال الازهری کان اللیث رج صالحاً عمل کتاب العین و نسبه الی الخلیل لینفق کتابه باسمه و یرغب فیه و قال بعضهم عمل الخلیل من کتاب العین قطعة من اوله الی حرف الغین و کمله اللیث و لهذا لایشبه اوله و آخره و قال ابن المعتز: کان الخلیل منقطعاً الی اللیث فلما صنف کتابه العین خصه به فحظی عنده جداً وقع منه موقعاً عظیماً و وهب له مائة الف و اقبل علی حفظه و ملازمته فحفظ منه النصف و اتفق انه اشتری جاریة نفیسة فغارت ابنة عمه و قالت والله لاغیظنه و ان غظته فی المال لایبالی ولکنی اراه مکباً لیله و نهاره علی هذا الکتاب والله لافجعنه به فاحرقته فلما علم اشتد اسفه و لم یکن عند غیره منه نسخة و کان الخلیل قد مات فاملی النصف من حفظه و جمع علماء عصره و امرهم ان یکملوه علی نمطه و قال لهم مثلوا و اجتهدوا فعملوا هذا التصنیف الذی بأیدی الناس. اورد ذلک یاقوت الحموی فی معجم الادباء. و قال ابوالطیب عبدالواحدبن علی اللغوی فی کتاب مراتب النحویین ابدع الخلیل بدائع لم یبق الیها فمن ذلک تألیفه کلام العرب علی الحروف فی کتابه المسمی کتاب العین فانه هو الذی رتب ابوابه و توفی من قبل ان یحشوه. اخبرنا محمد بن یحیی قال سمعت احمدبن یحیی ثعلب یقول انما وقع الغلط فی کتاب العین لان الخلیل رسمه و لم یحشه و لو کان هو حشاه مابقی فیه شی ء لان الخلیل رجل لم یر مثله و قد حشا الکتاب ایضاً قوم علماء الا انه لم یؤخذ منهم روایة و انما وجه بنقل الوراقین فاختل الکتاب لهذه الجهة و قال محمد بن عبدالواحد الزاهد قال حدثنی فتی قدم علینا من خراسان و کان یقرأ علی کتاب العین قال اخبرنی ابی عن اسحاق بن راهویه قال کان اللیث صاحب الخلیل بن احمد رج صالحاً و کان الخلیل عمل من کتاب العین باب العین وحده و احب اللیث ان ینفق سوق الخلیل فصنف باقی الکتاب و سمی نفسه الخلیل و قال لی مرأة اخری فسمی لسانه الخلیل من حبه للخلیل بن احمد فهو اذا قال فی الکتاب قال الخلیل بن احمد فهو الخلیل و اذا قال و قال الخلیل مطلقاً فهو یحکی عن نفسه فکل ما فی الکتاب من خلل فانه منه لا من الخلیل - انتهی. و قال النووی فی تحریر التنبیه کتاب العین المنسوب الی الخلیل انما هو من جمع اللیث عن الخلیل... (المزهر سیوطی چ مصر صص47-48).
(1) - ای من اللیث الذی وصف نفسه بالخلیل و روایة القفطی فی انباءالرواة (جزء 2 ص29) هکذا: فجاء فی الکتاب خلل من جهة خلیله.
(2) - دُغَة؛ بنت مغنج یضرب بها المثل فی الحمق.
(3) - لعله سقط: «تحت».
(4) - قرآن 5/31.
(5) - الصواب: سکر.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن معاذ. ذکره بعضهم و لایصح انما هو تابعی ارسل حدیثاً قال الفاکهی فی کتاب مکة حدثنی عبدالله بن عمر،یعنی ابن ابان حدثنا سعیدبن سالم عن عثمان بن ساج عن ابن کثیر عن لیث بن معاذ قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: ان هذا البیت خامس عشر بیتاً سبعة منها فی السماء الی العرش و سبعة منها الی تخوم الارض السفلی و اعلاها الذی یلی العرش البیت المعمور لکل بیت منها حرمة هذا البیت لو سقط منها بیت لسقط بعضها علی بعض لکل بیت منها من یعمره کما یعمر هذا البیت. (الاصابة ج6 ص13).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن معدل بن حاتم بن ماهان بن کیخسروبن اردشیربن قبادبن خسرو ابرویزبن هرمزدبن خسرو انوشروان بن قبادبن فیروزبن یزدجردبن بهرام جور... نام پدر یعقوب مؤسس سلسلهء صفاری است. (تاریخ سیستان ص200). نام پدر عمرو و یعقوب صفاری از مردم شهر قرنی است. (از حدود العالم).

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن نصر. رجوع به لیث بن مظفر... شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) ابن یحیی بن مسعد. محدث است و گوید: ان عمر بن عبدالعزیز قدم علیه بعض اهل المدینة فجعل یسأله عن اهل المدینة فقال ما فعل المساکین الذین کانوا یجلسون فی مکان کذا و کذا قال قد قاموا منه یا امیرالمؤمنین و اغناهم الله و کان من اولئک المساکین من یبیع الحبط للمسافرین فالتمس ذلک منهم بعد فقالوا قد اغنانا الله عن بیعه بما یعطینا عمر. (سیرة عمر بن عبدالعزیز ص76).

لیث.

[لَ] (اِخ) محدث است. رجوع به سیرة عمر بن عبدالعزیز ص 17، 28، 38، 40، 164، 273 و 285 شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) محدث است و از مجاهد و حماد و نافع و سالم الافطس روایت کند. رجوع به المصاحف ص132، 134، 135، 152، 153، 160، 161، 172، 174، 179، 181، 182 و 190 و عیون الاخبار ج1 ص75 و ج2 ص109 و ج3 ص9 شود.

لیث.

[لَ] (اِخ) محدث است و از هشام بن عروة و یزیدبن الهاد و ابی عثمان الولیدبن ابی الولید روایت کند. و رجوع به المصاحف ص3، 97، 154 و 166 شود.

لیث الله.

[لَ ثُلْ لاه] (اِخ) هو حمزة بن عبدالمطلب. وقع ذلک فی شعر ابی سفیان بن حریث کما سیأتی فی الکنی و المشهور انه اسدالله. (الاصابة ج6 ص10).

لیث المرادی.

[لَ ثُلْ مُ] (اِخ) رجوع به ابویحیی لیث المرادی شود. (فهرست ابن الندیم).

لیثرغس.

[ثَ غُ] (معرب، اِ)(1) نسیان و فراموشی. (برهان). لیثرغس سرسام سرد را گویند و این لفظ یونانی است و ترجمهء او به تازی نسیان است و نسیان فرامشت کاری است و اهل یونان این علت را این نام از بهر آن کردند که نسیان از لوازم این علت است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). کلمهء یونانی به معنی نسیان و فراموشی و آن ورمی است از بلغم گنده در مجاری زوج دماغی (؟) و گاه در حجب و یا جرم دماغ عارض شود و لازمهء این مرض نسیان است. (از بحرالجواهر). سرسام بلغمی. (غیاث از حدودالامراض). تب سرد. (ذخیره خوارزمشاهی). سرسام بارد. (ابوعلی سینا).
(1) - Lethargie. (از: یونانی عاطل = lethe فراموشی + =argos)

لیث صفار.

[لَ ثِ صَفْ فا] (اِخ) رجوع به لیث بن معدل شود.

لیثص فروغیوس.

[] (معرب، اِ مرکب)حجر افروغی.

لیث عفرین.

[لَ ثُ عِ فِرْ ری] (ع اِ مرکب) رجوع به عِفِرّین شود.

لیثم دیلمی.

[لَ ثَ مِ دَ لَ] (اِخ) بانی پلی بر فراز شمرود، موسوم به پل لیثم. (مازندران و استرآباد رابینو بخش انگلیسی ص111).

لیثمی السمرقندی.

[لَ ثَ می یُسْ سَ مَ قَ] (اِخ) رجوع به نصربن محمد شود. (الاعلام زرکلی ج3).

لیث واسطی.

[لَ ثِ سِ] (اِخ) مکنی به ابوالمشرفی. تابعی است و از شریک روایت کند.

لیثوقلا.

[قَ] (معرب، اِ)(1) صمغ البلاط.
(1) - Lithocolle.

لیثة.

[لَ ثَ] (ع اِ) شتر استوار درشت اندام. (منتهی الارب).

لیثة.

[لَیْ یِ ثَ] (ع ص) لِحْیَةٌ لَیِّثَةٌ؛ ریش سیه سپید. (منتهی الارب).

لیثی.

[لَثی ی] (ص نسبی) منسوب به لیث بن کنانة. (سمعانی).

لیثی.

[لَ] (اِخ) علی. رجوع به علی اللیثی در الاعلام زرکلی ج3 شود.

لیثی.

[لَ] (اِخ) ابوالقاسم. رجوع به ابوالقاسم لیثی سمرقندی شود.

لیثی.

[لَ] (اِخ) ابن قمیة. رجوع به ابن قمیة شود. (تاریخ گزیده ص215).

لیثی.

[لَ] (اِخ) شدادبن الهاد. (تاریخ گزیده ص228).

لیثی.

[لَ] (اِخ) عطاءبن یزید. رجوع به عطاءبن یزید و ابویزید عطا شود. (تاریخ گزیده ص250).

لیثی.

[لَ] (اِخ) غالب بن عبدالله. رجوع به غالب بن عبدالله و غالب لیثی شود. (تاریخ گزیده ص149 و 237).

لیج.

(اِخ) دهی از دهستان شهردیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 16500گزی شمال خاوری مهاباد و پنج هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به ارومیه. جلگه، معتدل و مالاریائی. دارای 510 تن سکنه. آب آن از رودخانهء مهاباد و چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، چغندر، حبوبات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. دبستانی نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیجا.

(اِخ) از قرای ناحیهء لشت نشا در ولایت گیلان.

لیجارکی.

[رَ] (اِخ) دهی از دهستان چهارفریضهء بخش مرکزی شهرستان بندر انزلی، واقع در ده هزارگزی خاور غازیان، کنار شوسهء غازیان به رشت. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 149 تن سکنه. آب آن از حسن رود از سفیدرود. محصول آنجا برنج و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیجور.

[لَ] (اِ) کناره و لب رودخانه. || صعوه. (آنندراج).

لیجوریا.

(اِخ) یکون فی جبال البلاد التی یقال لها لنجوریا(1) و یسمونه اهل تلک البلاد البی لیفقا و قد یکون ایضاً بسوریا. (ابن البیطار ج2 ص37 ذیل کلمهء سنبل)(2).
(1) - Ligurie (2) - در متن عربی لنجوریا و در ترجمهء فرانسهء آن لیجوریاست چنین:
On le rencontre dans Ie pays appele
Ligurie.

لیچ.

(اِ) لچ. حالتی از ریمناکی و چرکینی جراحت. و رجوع به لیچ افتادن و لچ افتادن شود.

لیچا.

(اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لشت نشا شهرستان رشت واقع در سه هزارگزی شمال خاوری لشت نشا. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 1950 تن سکنه. آب آن از توشاجوب سفیدرود و استخر. محصول آنجا برنج، ابریشم، کنف و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است و بنای بقعهء سیدمحمود قدمتی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیچار.

(اِ) ریچار که مطلق مربا باشد عموماً و مربائی را که از دوشاب سازند خصوصاً و آنچه از شیر و دوغ و ماست بپزند به هر نحو که باشد. (برهان). لیچال :
یکی غرم بریان و نان از برش
نمکدان لیچار گرد اندرش.فردوسی.
ترش دیدم جهانی را من از ترس
از آن دوشاب چون لیچار گشتم.مولوی.

لیچار.

(اِ) گفتار بیهوده و گاهی مضحک و گاهی هرزه. رجوع به مدخل بعد شود.

لیچار گفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) در تداول عوام و زنان، گفتارهای بیهوده و بی معنی و هم کمی بی سامان گفتن. بی معنی گفتن. چرند و مهمل گفتن. بد و بیراه گفتن.

لیچارگو.

(نف مرکب) لیچارگوی. که سخنان بیهوده و یاوه و بی معنی گوید. هرزه گو.

لیچارگویی.

(حامص مرکب) عمل لیچارگو. یاوه گوئی. هرزه گوئی.

لیچال.

(اِ) ریچار. لیچار. مربای دوشابی و آنچه از شیر و دوغ و ماست پزند. (برهان).

لیچ افتادن.

[اُ دَ] (مص مرکب) لچ افتادن. جراحت. و رجوع به لچ افتادن شود.

لیچم.

[چَ] (اِخ) نام موضعی در حدود آمل. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص130).

لیخاس.

(اِخ)(1) نام سردار اسپارتی به عهد داریوش دوم هخامنشی. رجوع به ایران باستان ج2 ص973، 974 و 975 شود.
(1) - Lichas.

لیخنس.

[نِ] (معرب، اِ)(1) از دستهء میخکها و از تیرهء قرنفلیان. در مزارع گندم روید و دانه های آن مادهء سمی آگرستم نین(2) دارد که اگر با دانه های گندم مخلوط شود نان آن را سمی و خطرناک کند. (گیاه شناسی گل گلاب ص214).
.(گل گلاب)
(1) - Lychnis.
(2) - Agrostemnine.

لیدر.

[دِ] (انگلیسی، اِ)(1) قائد. رهبر. سائس. پیشوا. پیشوای فرقه: لیدر حزب؛ رهبر حزب.
(1) - Leader.

لیدر.

[لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 18هزارگزی جنوب باختری بیرجند. کوهستانی و معتدل و دارای 6 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا پنبه و غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لیدن.

[لَ دِ] (اِخ)(1) شهری به کشور هلند و به زبان فرانسه لید خوانده شود. دارای 27000 تن سکنه و شهری بسیار صنعتی و دارای دانشگاهی مشهور و کتابخانهء معتبر و کلکسیونهای علمی و باستانی بسیار و آن موطن ژرار دو(2) و رامبران(3) و ژان استین(4) و دزی(5) است و بدانجا کتب فارسی بسیار توسط مستشرقین طبع و نشر شده است.
]. Laiden ] ], Leiden le d ]
(1) - Leyde
(2) - Gerard Dou.
(3) - Rembrandt.
(4) - Jean Steen.
(5) - Dozy.

لیدو.

[دُ] (اِخ)(1) نام جزائری نزدیک ونیز ایتالیا.
(1) - Lido.

لیدوس.

[] (اِخ) پسر اتیس. (ایران باستان ج1 ص735).

لیدی.

(اِخ)(1) کشوری در آسیای صغیر. ایالتی از ایران قدیم. رجوع به لیدیا و لیدیه شود.
(1) - Lydie.

لیدیا.

(اِخ)(1) رجوع به لیدی و لیدیه شود.
(1) - Lydia.

لیدیاس.

(اِخ) نام رودی در یونان شمالی. (ایران باستان ج1 ص752).

لیدیان.

(اِخ) ناحیتی به آسیای صغیر. (ایران باستان ج2 ص1472).

لیدیانی.

(ص نسبی) منسوب به لیدیان. از مردم لیدیان. (ایران باستان ج2 ص1145).

لیدیه.

[یَ] (اِخ) (اعمال رسولان 16:14). زن مسیحیهء یهودیی بود از تیاتیرادر لیدیه که در ارغوان تجارت میکرد و زنی صاحب دولت و مکنت بوده در فیلیپی موقت سکونت میداشت و در آنجا به فیض بشارت پولس را ضیافت کرد. (قاموس کتاب مقدس).

لیدیه.

[دی یَ] (معرب، اِ) لیدی. ناحیتی به آسیای صغیر. ایالتی از ایران به عهد هخامنشیان. کورش کبیر، اول بار آنجا را گشود. و رجوع به ایران باستان شود.

لیذیون.

[] (معرب، اِ) به لغت یونانی رستنیی باشد دوائی که آن را شیتره گویند و شیطرج معرب آن است. (برهان). رجوع به لبیذیون شود.

لیر.

(اِخ) دهی از دهستان طیبی گرمسیری بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان، واقع در 9000گزی جنوب خاوری لنده مرکز دهستان و 54000گزی شمال شوسهء بهبهان به آغاجاری. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی. دارای 700 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، برنج، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی قالی و قالیچه بافی و راه آن مالرو است و ساکنین از طایفهء طیبی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیر.

(اِخ) دهی از دهستان دهدز بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 18000گزی خاوری دهدز. کوهستانی و گرمسیر. دارای 60 تن سکنه. آب آن از کارون و چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیر.

(اِ) آب غلیظی باشد که از دهان و گوشه های لب فروریزد و بیرون آید. (برهان) :
کوری که بود کثافتش صد مسلخ
پیداست کمند (؟) لیرش از یک فرسخ.
ملا طارمی.

لیر.

(اِ) مسکوکی در ایتالی. الفرنک الایطالی و هو اللیرة ایضاً. انما استعمل بعض کتاب العصر اللیر لکی لاتلتبس باللیرة التی اغلبها یکون ذهباً و اللیر فضة و کانت اللیرة تساوی فی اول الامر عشرین لیراً و اللیر عشرین قرشاً رائجاً. (النقود العربیة ص229).

لیر.

(اِخ)(1) نام کمونی از نرد. آرندیسمان لیل به فرانسه. دارای 4627 تن سکنه است.
(1) - Leers.

لیر.

[یِ] (اِخ)(1) نام کمونی از بلژیک (آنورس). دارای 25400 تن سکنه.
(1) - Lierre.

لیراوی.

(اِخ) رجوع به دیلم شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). || شعبهء دوم از ایل جاکی (از طوایف کوه گیلویهء فارس). (از جغرافیای سیاسی کیهان ص88 و 89). طایفهء جاکی یکی از سه شعبهء عمدهء طوایف کهگیلویه است و خود به دو شعبه تقسیم شود: بنیجه و لیراوی. لیراوی نیز به دو دسته لیراوی کوه و لیراوی دشت منقسم گردد. و لیراوی کوه دارای تقسیمات کوچکی چون: طیبی، یوسفی، بهمنی، شیرعلی و جز آن باشد. (از جغرافیای تاریخی غرب ایران ص183). || یکی از طوایف ایل قشقائی ایران، مرکب از چهل خانوار که در جره و فاسو سکونت دارند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص84).

لیرت.

[رَ / رْ] (اِ) کلاه آهنی باشد که در روز جنگ سپاهیان بر سر نهند و آن را ترک و خود خوانند. (جهانگیری). خود آهنی را گویند که در روزهای جنگ بر سر گذارند و به ترکی دولغه گویندش و عربان مغفر خوانند. (برهان). مغفر. خود. || در لسان شعرا، به معنی غراره مرقوم است و آن نوعی باشد از سلاح که در روز جنگ پوشند. (جهانگیری). جوشن. و رجوع به لیرد شود.

لیرترک.

[تَ رَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد سردسیر بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 47000گزی شمال خاوری بهبهان و 25000گزی شمال شوسهء آرو به بهبهان. کوهستانی، معتدل و مالاریائی. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی قالیچه و جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرد.

(اِ) غراره باشد و آن نوعی از سلاح است که در روز جنگ پوشند. (برهان). غراره. (المعجم). لیرت. و رجوع به لیرت شود.

لیرزرد.

[زَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 18000گزی خاوری دهدز، کنار راه مالرو لیرسیاه برا که. دارای 39 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرستان.

[رَ] (اِخ) نام دهی چهار فرسخ میانهء شمال و مغرب باشت. (فارسنامهء ناصری).

لیرسر.

[سَ] (اِخ) دهی از دهستان خرم آباد شهرستان شهسوار واقع در 18هزارگزی جنوب شهسوار. کوهستانی، جنگلی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 350 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سه هزار. محصول آنجا لبنیات و محصولات دامی. شغل اهالی چوب بری و تهیهء زغال و گله داری و راه آن مالرو است. اهالی در تابستان به ییلاق سه هزار و دوهزار میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیرسیاه.

(اِخ) دهی از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 24000گزی خاوری دهدز، کنار راه مالرو کهنه به لیر زرد. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرک.

[رُ] (اِخ) دهی از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 70000گزی جنوب الیگودرز، کنار راه مالرو دره شگفت به ایلرد. کوهستانی و سردسیر. دارای 301 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، لبنیات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرکک.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان دشمن زیاری بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان واقع در 11000گزی باختری قلعهء کلات مرکز دهستان و 50000گزی شمال شوسهء بهبهان به آرو. کوهستانی، سردسیر مالاریائی. دارای 170 تن سکنه. آب آن از رودخانه. محصول آنجا غلات، برنج، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی قالی و قالیچه بافی و راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء دشمن زیاری هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرکک.

[کَ] (اِخ) رجوع به لک لک شود. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرگشتاست.

[گُ] (اِخ) دهی از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 12000گزی شمال باختری دهدز، کنار راه مالرو خواجه زنگ به ده کهنه. کوهستانی و معتدل. دارای 135 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات و صیفی. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیرمنگان.

[مَ] (اِخ) دهی از دهستان کامفیروز بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 42هزارگزی خاور اردکان و 6هزارگزی راه فرعی پل خان به خانی من. جلگه، معتدل و مالاریائی. دارای 203 تن سکنه. آب آن از رودخانهء شول. محصول آنجا غلات، برنج و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). دهی دو فرسخ میانهء جنوب و مغرب پالنگری. (فارسنامهء ناصری).

لیرو.

(اِخ) دهی از دهستان کوهسارات بخش مینودشت شهرستان گرگان واقع در 36هزارگزی جنوب خاوری مینودشت. کوهستانی و سردسیر. دارای 150 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و ابریشم. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و چادرشب است. زیارتگاهی به نام باباطقه دارد و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیرود.

(اِخ)(1) نام موضعی به فندرسک مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص128).
(1) - در متن فارسی لیرود و در متن انگلیسی لیرو (بدون دال آخر) آمده است.

لیرون.

(اِ) اسلیخ. طفشون(1). رجوع به بَلیحاء شود.
(1) - Reseda.

لیره.

[رَ / رِ] (اِ) مسکوک زرین انگلیسی. پولی از انگلیس و ترک: لیرهء ترک. لیرهء استرلینگ. لیرهء عثمانی. رجوع به کتاب النقود العربیة ص229 و فهرست آن شود. صاحب فرهنگ نظام گوید: اصل کلمه از لیبر یونانی است.

لیرهارون.

(اِخ) ده کوچکی از بخش دهدز شهرستان اهواز واقع در 12000گزی شمال باختری دهدز، کنار راه مالرو تک اولاد به موریه. دارای 37 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیریائی.

[رِ] (اِخ) نام یکی از دهستان های بخش پاپی شهرستان خرم آباد. این دهستان در شمال بخش واقع و محدود است از شمال به دهستان سرکانه، از جنوب به دهستان کشور، از خاور به رودخانهء هزار و از باختر به دهستان کشور. کوهستانی، گرمسیر و مالاریائی. آب آن از رودخانهء سیمرود و چشمه سارهای مختلف. مرتفع ترین قلهء جبال دهستان کوه کلاست. از 7 آبادی تشکیل گردیده و جمعیت آن در حدود 500 تن و قرای مهم آن نای انگیز، خانگاه و صیدنر است و ساکنین از طوایف پاپی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیز.

(ص) نسو. لغزان(1). املس. لغزناک. سخت هموار. مانند مرمری تراشیده و بر زمین نصب کرده که پای رونده بر آن لغزد. لغزاننده، چنانکه زمین یخ بسته. لغزنده و نرم را گویند و هر چیز که با او لغزندگی و نرمی باشد. (برهان). لغزنده: معدهء لیز و آب هندوانه.
- لیز شدن معده؛ کم شدن ماسکهء آن.
|| لزج. لزجه. چسبنده(2). بالعاب. || آمیخته. || (اِ) دست افزار کشیدن بر چیزی. (برهان). || (پسوند) مزید مؤخر کلماتی است، چون: پالیز. کفچلیز. دهلیز. جالیز. فالیز.
(1) - با کلمهء Lisse فرانسه مقایسه شود.
(2) - Visqueuse. Gluant. Glissant.

لیز.

[لَ] (ع مص) پناه گرفتن به کسی. (منتهی الارب).

لیزآب.

(اِ مرکب) لیزابه. رجوع به لیزابه شود.

لیزآبه.

[بَ / بِ] (اِ مرکب) لیزاب. لعاب. آب لزج که از دهان یا بینی آدمی و مرغان و گاو و سگ و امثال آن برآید. آب لعابی و لزج چون آب دهان طفل و بعض بیماران و آب دهان گاو. آبی لزج چنانکه آب هندوانهء زمستان بر او گذشته.

لیزار.

(اِخ)(1) نام دماغه ای در انتهای جنوب غربی انگلستان.
(1) - Lizard.

لیزاندر.

(اِخ)(1) امیرالبحر اسپارت، معاصر کورش کبیر پادشاه هخامنشی. رجوع به فهرست ایران باستان شود.
(1) - Lysandre.

لیزاندن.

[دَ] (مص) لیز دادن. لیزانیدن. لغزاندن. سراندن. شخشانیدن.

لیزاندنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لیزاندن.

لیزانده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لیزاندن.

لیزان شاه.

(اِخ) لقب پادشاهان شروان (به اران) که آنان را خرسان شاه و شروان شاه نیز میخوانده اند. (از حدود العالم).

لیزانیاس.

(اِخ)(1) نام امیر ناحیهء ای توره آ(2)در آسیای صغیر به عهد ارد اول پادشاه اشکانی. (ایران باستان ج3 ص2346).
(1) - Lisanias.
(2) - Iturea.

لیزانیدن.

[دَ] (مص) لیزاندن. لیز دادن. به حرکت آوردن چیزی در سطحی لیز و لغزان. سراندن. شخشانیدن.

لیزانیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لیزاندن.

لیزانیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لیزاندن. سرانیده.

لیز خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب)سُر خوردن. تزلق. لیزیدن. لغزیدن پای در جائی نسو و لغزان. لغزیدن و لغزانیدن. سریدن. در سطحی لغزان سریدن پای و جز آن.

لیز دادن.

[دَ] (مص مرکب) لیزانیدن. سرانیدن. به حرکت درآوردن چیزی لغزان در جائی لغزان. لغزاندن. چیزی در سطحی لغزان بحرکت آوردن بسوی کسی.

لیز رفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) لیز خوردن.

لیز شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) نسو شدن. حالت لغزانی یافتن. || لزج شدن. از حالت طبیعی بگشتن، چنانکه هندوانهء مانده به زمستان یا بامیهء بسیار پخته.

لیزم.

[زُ] (اِ) کباده را گویند و آن کمانی باشد نرم و سست که بدان مشق کمان کشیدن کنند. (برهان).

لیزن.

[زَ] (اِخ) دهی از بخش صالح آباد شهرستان ایلام واقع در 15هزارگزی باختری صالح آباد و هشت هزارگزی باختری راه شوسهء ایلام به همدان. کوهستانی و گرمسیر. دارای 85 تن سکنه. آب آن از چشمهء شور. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. اهالی زمستان برای تعلیف احشام خود به حدود کولک نزدیک مرز عراق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لیزندگی.

[زَ دَ / دِ] (حامص) صفت لیزنده. حالت و چگونگی لیزنده.

لیزنده.

[زَ دَ / دِ] (نف) لیزخورنده. سُرخورنده. که لغزد. لغزنده بر چیزی.

لیز و ویلیز.

[زُ] (ص مرکب، از اتباع)بسیار لزج. سخت لزج، چنانکه هندوانهء زمستان بر او گذشته. لزج کریه منظر مانند درون هندوانهء فاسد شده در آخر زمستان.

لیزه.

[زَ / زِ] (ص) لیز. آمیخته. || (اِ) دست افزار کشیدن بر چیزی. (برهان). || (پسوند) مزید مؤخر برخی کلمات، چون: کفچلیزه.

لیزی.

(حامص) صفت لیز. نسوئی. لغزانی. ملاست. لغزندگی. || لزوجت. لزجی. || چسبندگی. لعابداری.

لیزیاس.

(اِخ)(1) یکی از خطبای یونان که در 459 ق . م. در آتن متولد شد و در 308 ق . م. درگذشت. او را بیش از دویست خطابه بوده است و اکنون از آن جمله سی وسه خطابه به دست است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص503).
(1) - Lysias.

لیزیاس.

(اِخ)(1) نام نایب السلطنهء دوران کودکی آن تیوخوس پنجم اوپاتر پادشاه سلوکی. (ایران باستان ج3 ص222 و 225 و 229).
(1) - Lysias.

لیزیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لیزیده. رجوع به لیزیده شود.

لیزیدن.

[دَ] (مص) لیز خوردن. لغزیدن. سُر خوردن. سریدن. تزلق. شخشیدن. خیزیدن. فروخزیدن. || آمیختن. (برهان). درهم کردن.

لیزیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لیزیدن. که لیز خوردن تواند.

لیزیده.

[دَ / دِ] (ن مف / نف) نعت مفعولی از لیزیدن. لغزیده. سریده. شخشیده. خیزیده. سرخورده.

لیزیماخ.

(اِخ) لیزیماخوس. صاحب تراکیه. معاصر بطلمیوس از جانشینان اسکندر. (ایران باستان ج3 ص 2003).

لیزی ماخوس.

(اِخ) یکی از مریدان کالانوس حکیم هندی از ملتزمین رکاب اسکندر مقدونی. (ایران باستان ج3 ص 1877). || و رجوع به مدخل قبل شود.

لیزیماخیا.

(اِخ)(1) نام شهری بناکردهء لیزیماک به یونان. (ایران باستان ج3 ص2063).
(1) - Lysimaque.

لیزیماک.

(اِخ)(1) پسر آریستید. سردار آتنی ها در جدال پلاته. (ایران باستان ج1 ص845).
(1) - Lysimaque.

لیزیماک.

(اِخ)(1) از سرداران اسکندر مقدونی. رجوع به فهرست ایران باستان ج2 و 3 شود.
(1) - Lysimaque.

لیزیو.

[یُ] (اِخ)(1) نام کرسی ناحیتی در ایالت (کالوادس)، کنار توک به فرانسه. دارای راه آهن و 15362 تن سکنه است.
(1) - Lisieux.

لیژ.

[یِ] (اِخ)(1) نام بندری از بلژیک کرسی ایالت لیژ. دارای 565هزار تن سکنه است.
(1) - Liege.

لیژ.

[یِ] (اِخ)(1) نام ایالتی از بلژیک. مرکز آن بندر لیژ است و دارای 973700 تن سکنه میباشد.
(1) - Liege.

لیس.

[لَ سَ] (ع فعل) نیست. فعلی است غیرمنصرف نافی حال. خلیل میگوید: این کلمه مرکب از لا و «ایس» باشد. و رجوع به ایس شود. مقابل ایس: لیس فی جبتی سوی الله. لیس فی الدار غیره دیار.

لیس.

[لَ یَ] (ع اِمص) دلیری. || بی خبری. || فروگذاشت. (منتهی الارب).

لیس.

(ع ص، اِ) جِ الیس. (منتهی الارب).

لیس.

(اِ) قسمی بازی و قمار با پول. || در اصطلاح و تداول مردم قزوین، سنگی صاف و نازک قدر بدستی که اطفال در بازی جوز، جوزها را از درون خطی دایره شکل با پرتاب کردن آن بیرون کنند و گاه بدون جوز با دو لیس بازی آغازند و این اخیر را «لیس پشت لیس» نامند.

لیس.

(اِمص) اسم و ریشه از لیسیدن.
ترکیب ها:
- کاسه لیس.؛ کون لیس. لفت و لیس.
|| (اِ) لیس پرده(1). رجوع به لیس پرده شود. || (پسوند) مزید مؤخر امکنه، چون: تفلیس. بدلیس. الیس.
(1) - Tablier de voiture.

لیس.

(اِخ) (یوم ال ...) و یوم فسّالناطف علی الفرس از جنگهای عصر اسلام. (مجمع الامثال میدانی).

لیس.

(اِخ)(1) ویلیام ناسو. مستشرق ایرلندی. کتب ذیل به سعی وی نشر یافته است: تاریخ الخلفاء سیوطی. نوادر قلیوبی. قرآن با تفسیر. کشاف عن حقایق التنزیل زمخشری. فتوح الشام واقدی. فتوح الشام ازدی بصری. کشاف اصطلاحات الفنون تهانوی. نخبة الفکر فی مصطلح اهل الاثر از ابن حجر عسقلانی. (معجم المطبوعات ج2).
(1) - Lees (William Nassau).

لیسا.

(اِخ)(1) نام جزیره ای از یوگسلاوی در دریای آدریاتیک. دارای ده هزار تن سکنه است.
(1) - Lissa.

لیسار.

(اِخ) دهی جزء دهستان لیسار و هره دشت بخش مرکزی شهرستان طوالش واقع در 18هزارگزی شمال هشتپر، بین شوسهء انزلی به آستارا و دریا. جلگه، معتدل و مرطوب. دارای 894 تن سکنه. آب آن از رودخانهء هره دشت و چشمه. محصول عمده آنجا غلات، برنج، لبنیات و مرکبات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. دبستان و شعبهء شیلات، پاسگاه ژاندارمری و یکصد باب دکان دارد و در تابستان اغلب سکنه آن به سردسیر میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیسار و هره دشت.

[رُ هَ رِ دَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان طوالش و هم نام دو آبادی بدانجا. این دهستان بین هشتپر و خطبه سرا واقع و از خاور به دریای خزر و از باختر به ارتفاعات طالش محدود است و از 7 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن در حدود چهارهزار و قراء مهم آن هره دشت لیشار، قلعه و قلعه بین است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیساژو.

(اِخ)(1) ژول آنتوان. فیزیکدان فرانسوی، مولد ورسای (1822-1880 م.).
(1) - Lissajous.

لیسان.

(نف، ق) در حال لیسیدن.

لیسانس.

(فرانسوی، اِ)(1) پروانه. || درجهء عالی که معمو شامل سه سال تحصیل پس از پایان دورهء کامل متوسطه است. || شهادت نامهء درجهء مزبور.
(1) - Licence.

لیسانسیه.

[یِ] (فرانسوی، ص)(1) آنکه دورهء تحصیلات لیسانس را به پایان رسانیده است و حائز درجهء لیسانس میباشد.
(1) - Licencie.

لیسانیدن.

[دَ] (مص) بلیسیدن واداشتن. واداشتن که بلیسد.

لیسانیوس.

(اِخ) رئیس ربع آبلیه بود (لوقا 3:1). (قاموس کتاب مقدس).

لیس باز.

(نف مرکب) لیس بازی کننده. که با لیس بازی کند.

لیس بازی.

(حامص مرکب) قسمی بازی افکندن با سکه(1). بازی که با مسکوکات کنند با فکندن آن به فاصله و سپس با مسکوکی دیگر آن را هدف کردن. (در قزوین، با سنگ صاف نازک قدر بدستی بازی کنند و آن سنگ را لیس گویند). || شیر یا خط بازی.
(1) - Jeu de polet.

لیسبن.

[بُ] (اِخ)(1) پایتخت کشور پرتقال. دارای 489هزار تن سکنه. اشبونه. لشبونه. لیشبونه.
(1) - Lisbonne.

لیس پرده.

[پَ دَ / دِ] (اِ مرکب)(1) (در درشکه) لیس. پردهء چرمین درشکه و جز آن که بر روی پایها کشند حفظ از سرما یا برف و باران را.
(1) - Tablier de voiture.

لیست.

(اِخ)(1) فردریک. عالم اقتصادی آلمانی (1789-1846 م.).
(1) - List.

لیست.

(فرانسوی، اِ)(1) جریده. سیاهه. دفتر. قائمه.
-لیست حقوق؛ صورتی متضمن نام گیرندگان حقوق.
(1) - Liste.

لیستر.

[تِ] (اِخ)(1) ژزف. جراح انگلیسی، مولد اوپتون (1872-1912 م.).
(1) - Lister.

لیسع.

[] (اِخ) یسع پیغمبر است. (ترجمان القرآن جرجانی). رجوع به یسع و الیسع شود.

لیسفران.

(اِخ)(1) (ژاک) جراح فرانسوی، مولد سن پل آن ژارت (لوآر) (1790-1847 م.).
]. lissfran ]
(1) - Lisfranc

لیسک.

[سَ] (اِ)(1) حلزون. قسمی حلزون. راب. شنج. خف الغراب. فرحولیا. (تذکرهء ضریر انطاکی ذیل کلمهء حلزون) :
لیسک را بین ز بر لاله برگ
یازان هر سو کشف آسا سرا
تنش ز بلور مُذاب و دو چشم
هوری قلیائی دو گوهرا
شاخ دو افراشته بر سرش بر
بر سر هر شاخ یکی اخترا
همچو یکی واعظک گوژپشت
دست دو برداشته بر منبرا
یا که به شب کرده رها ماکیان
پیش چراغ اندر یا آذرا
یا چو یکی لولی در راه کوچ
درد زهش مانده بجای ایدرا
کودککی بی مدد مام ناف
زاده، کنون بسته به پشت اندرا
تا مگر از کوچ بیابد نشان
مینگرد در که و در کردرا
یا چو یکی دیده ابر دیده گاه
از سپه ایران در لوهرا
گریهء شادی شکنان در گلو
خواهد گفتن ظفر لشکرا.علی اکبر دهخدا.
(1) - Limace. Limacon. Escargot. Colimacon.

لیسکی.

(اِخ) دهی از دهستان عربخانهء بخش شوسف شهرستان بیرجند واقع در 75هزارگزی شمال باختری شوسف و 12هزارگزی جنوب جادهء شوسهء عمومی مشهد به زاهدان. کوهستانی و معتدل. دارای 99 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

لیسندگی.

[سَ دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لیسنده. عمل لیسنده.

لیسنده.

[سَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از لیسیدن. باطخ. لاعی. (منتهی الارب).

لیسنه.

[سَ نَ / نِ] (اِ) ماشوره را گویند. (جهانگیری). لوله و ماشوره باشد. لیسپنه. (برهان).

لیسه.

[سَ / سِ] (اِ) قسمی کرم انگل درخت سیب و گوجه. حشره ای است آفت درخت سیب و گوجه که درخت را با تنیدهء چون تار عنکبوت پوشد و پروانهء آن سفید و خالدار است. کرمی که بر روی برگها نشیند و از تار بسیار نازکی خود را پوشد و برگ را خورد. بعض موارد آن را غنج گویند. آفتی است درخت سیب و گوجه را، در اول کرمی است و چون کامل شود پیلهء سفیدرنگ تند و در میان آن تبدیل به عروسک گردد و سپس به پروانهء خود مسخ شود. || سنگی در آغل که بر سر آن نمک نهند لیسیدن دواب را. جائی که ستور را نمک گذارند تا بلیسد بجای نمک گاو و گوسفند و غیره. || (ص) احمق به لهجهء اصفهان. (محاسن اصفهان ص90).

لیسه.

[سِ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان واقع در هزارگزی جنوب مینودشت. کوهستانی و معتدل. دارای 210 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، ابریشم، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچهء ابریشمی و کرباس و شال و چادرشب و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیسه رود.

[سِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان واقع در 7هزارگزی جنوب لنگرود و چهارهزارگزی جنوب شوسهء لنگرود به لاهیجان. کوهستانی و سردسیر. دارای 120 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است و نصف اهالی در تابستان به ییلاق سمام میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیسه گو.

[سَ] (اِخ) موضعی به شاهکوه مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص126).

لیسی.

(اِخ)(1) نام قدیم ناحیتی از آسیای صغیر بین کاری و پامفیلیه.
(1) - Lycie.

لیسیاس.

(اِخ) کلودیوس. رئیس فوجی از عساکر رومانی بود که به حراست هیکل اشتغال داشت. وی پولس را از دست مردم ربود و با دسته ای از سربازان به نزد فیلکس والی گسیل فرمود. (اعمال رسولان 21:22 و23). (قاموس کتاب مقدس).

لیسیپ.

(اِخ)(1) نام مجسمه سازی به عهد اسکندر مقدونی. (ایران باستان ج2 ص1221 و 1257).
(1) - Lycippe.

لیسیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) حالت و چگونگی لیسیده. رجوع به لیسیدن شود.

لیسیدن.

[دَ] (مص) خائیدن و در عرف چیزی را به انگشت یا زبان گرفتن و خوردن. (غیاث). لسّ. لطع. (منتهی الارب) (تاج المصادر). التطاع. لهس. تلمک. تمظع. طع. (منتهی الارب). لحس. به زبان خوردن. لعق. (تاج المصادر). ستردن بقیهء طعام مالیدهء بر ظرفی یا هر چیزی دیگری با زبان. جرس. با زبان روفتن مایع یا مایع گونه را از ظرفی و جز آن. بطخ. لحف. لجن. لدس. لسد. لسب. لعقة. تلعی. (منتهی الارب) :
چرخ ارچه گردن است ببوسد ترا رکاب
دهر ارچه توسن است بلیسد لجام تو.
ابوالفرج رونی.
لیسیدم(1) آستان بزرگان و مهتران
چون یوز پیر لشته به لب کاسهء پنیر.سوزنی.
چون قطرهء انگبین بدید بدوید و به زبان بلیسید. (سندبادنامه ص202).
به کنجی کند بی علف جای خویش
نلیسد مگر دست یا پای خویش.نظامی.
خاک دیوار خویش لیسی به
که ز پالودهء کسان انگشت.نظامی.
لعز؛ لیسیدن ناقه بچهء خود را. لمظ؛ لیسیدن لب. لجذ؛ لیسیدن سگ خنور را. لسب؛ لیسیدن انگبین و روغن. (تاج المصادر). لحک؛ لیسیدن انگبین را. تدلس؛ لیسیدن شتران اندک چیز را در چراگاه. (منتهی الارب). مرس؛ لیسیدن کودک. (تاج المصادر).
-امثال: با خوردن سیر نشدی از لیسیدن سیر نمی شوی.
هرکه کاوش عسل کند انگشتی لیسد. (جامع التمثیل).
|| پیوند کردن (؟). لحیم کردن (؟): اطره؛ خاکستر مخلوط به خون که بدان دیگ شکسته را لیسند. (منتهی الارب).
(1) - ن ل: لشتند آستانت.

لیسیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور لیسیدن. لعوق. (منتهی الارب).

لیسیده.

[دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لیسیدن. لشته.

لی سیکلس.

[لِ] (اِخ)(1) یکی از سرداران آتن معاصر فیلیپ مقدونی. (ایران باستان ج2 ص1202، 1204 و 1205).
(1) - Lysicles.

لی سی نیوس استولو.

[اِ تُ لُ] (اِخ)(1)نام یکی از توانگران طبقهء پلبس روم که با دختر فابیوس آمبوستوس ازدواج کرد و چون مردم روم شوهرخواهر زنش را به واسطهء اینکه از طبقهء پاتریسیوس بود از او محترمتر میداشتند با پاتریسیوس ها از در مخالفت درآمد و بر آن شد که امتیازات آنان را براندازد، پس چون در سال 376 ق . م. به مقام تری بونوس نائل گشت، به صلاح طبقهء پلبس در قوانین مدنی تغییراتی پدید آورد و مقداری از اراضی روم را بین فقیران قسمت کرد و مدیونین را از دادن منافع به طلبکاران طبقهء پاتریسیوس بازداشت و سرانجام افراد طبقهء پلبس را نیز به مقام کنسولی نائل ساخت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص503).
(1) - Licinius Stolon.

لیسیوس.

(اِخ)(1) آتنی. رئیس یک دسته از سواره نظام یونانی تحت سرداری کزنفون به عهد اردشیر دوم هخامنشی. (ایران باستان ج2 ص1064 و 1986).
(1) - Lycius d' Athenes.

لیش.

(اِ) نوعی ماهی خوراکی که در استرآباد صید شود.

لیش.

[لَ] (ع ق مرکب) مخفف لایّ شی ء، برای چه. چرا. (از دزی).

لیش.

(اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل دیلمان شهرستان لاهیجان، واقع در 3هزارگزی جنوب سیاهکل، سر راه دیلمان. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 400 تن سکنه. گیلکی و فارسی زبان. آب آن از شمرود. محصول آن برنج، چای و ابریشم. شغل اهالی زراعت و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیشاوندان.

[وَ] (اِخ) قسمتی است از ناحیهء فومن در گیلان.

لیشبونة.

[نَ] (اِخ) نام شهری به اندلس. رجوع به لشبونه و لیسبن شود.

لیشتر.

[تَ] (اِخ) شهرکی است (از جبال) با هوای درست و بسیارکشت و از وی بندق خیزد. (حدود العالم). || نام محلی کنار راه کازرون به بهبهان، میان کج سنبلی و خیرآباد و در 187775گزی کازرون و 13فرسنگی مغرب باشت در مشرق کوه گیلویه.

لیشتر بالا.

[تَ] (اِخ) دهی از دهستان بویراحمد گرمسیری بخش کهگیلویهء شهرستان بهبهان، کنار شوسهء گچساران به بهبهان. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 641 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، برنج، کنجد، پشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و حشم داری و صنایع دستی زنان، قالیچه و جوال و جاجیم بافی و راه آن اتومبیل رو است. ساکنین از طایفهء بویراحمد گرمسیری هستند. لیشتر پائین جزء این آبادی منظور شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیشتگی.

[تَ / تِ] (حامص) حالت و چگونگی لیشته. رجوع به لیشته شود.

لیشتن.

[تَ] (مص) لشتن. لیسیدن.

لیشتنی.

[تَ] (ص لیاقت) درخور لیشتن. که لیسیدن توان.

لیشته.

[تَ / تِ] (ن مف) لیسیده: مثل انگشت لیشته، سخت بی چیز، کام عور. کام بی چیز که هیچ چیز او برجای نمانده است.

لیشرح.

[شَ رَ] (اِخ) ابن یحیی بن محمد ابومحمد الرعینی. قال ابن یونس شهد فتح مصر و لایعرف له روایة و نقل ابن مندة عن ابن یونس انه قال له ذکر فی الصحابة. (الاصابة ج6 ص11). صاحب حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهره آرد: ابن یحیی ابومحمدالرعینی قال الذهبی مکتوب فی الصحابة شهد فتح مصر. (ص104).

لیشک.

[شَ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سیاهکل دیلمان شهرستان طوالش، واقع در 7هزارگزی جنوب باختری سیاهکل. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 78 تن سکنه. آب آن از نهر ولیسم. محصول آنجا لبنیات. شغل اهالی گله داری و راه آن مالرو است. تابستان عموم اهالی برای نگاهداری گله های خود به دیلمان میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیشکا.

(اِخ) نام دهی جزء دهستان بخش آستانهء شهرستان لاهیجان، واقع در 16هزارگزی شمال خاوری آستانه. دارای 860 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیشکان.

(اِخ) دهی واقع در دوفرسنگی میانهء جنوب و مشرق گله دار.

لیشمونة.

[نَ] (اِخ) لیسبن. نام شهری به اندلس. و رجوع به لشبونه و لیسبن شود.

لیشه.

[] (اِخ) (اشعیا10:30) قریه «دان» نیست، بلکه قریهء کوچکی است که در میان جنیم و عناتوث واقع و ولتر گمان دارد همان عیسویه است که به مسافت دو میل به شمال اورشلیم واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

لیشی.

(اِ) درختی است که در جنگلهای ایران یافت میشود و برای حیوانات شیرده غذای مقوی است.

لیص.

[لَ] (ع مص) خمیدن. کج شدن. (منتهی الارب).

لیط.

(ع اِ) جِ لیطة. (منتهی الارب). پوست. پوست نی. پوست بیرون شکم مردم. (مهذب الاسماء). لیطة. || گونهء هر چیزی. || خوی و عادت. لیطة. (منتهی الارب).

لیط.

[لَ] (ع اِ) رنگ و گونهء چیزی. (منتهی الارب).

لیط.

[لَ] (ع مص) برچسبیدن به دل و دوست گردیدن. (منتهی الارب). وادوسیدن دوستی به دل. (تاج المصادر). || تیر یا چشم زخم رساندن. || لعنت کردن. || سزاوار شدن چیزی را. یقال: مایلیط به النعیم؛ ای مایلیق به. || نهان داشتن چیزی را. || لاحق گردانیدن کسی را به دیگری. (منتهی الارب).

لیط.

(اِخ) محلی است در پائین مکه... (از معجم البلدان).

لیطان.

[لَ] (ع ص) شیطانٌ لیطان؛ دیو لعنت کرده. از اتباع است. (منتهی الارب).

لیطانی.

(اِخ) نام قسمت علیای نهری به شام که از جبل لبنان سرچشمه گیرد، قسمت سفلای آن قاسمیة نام دارد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لیطة.

[طَ] (ع اِ) پوست نی و کمان و نیزه و پوست هر چیزی. ج، لیط، لیاط، الیاط. || پوست شکم. || گونهء هر چیزی. || خوی و عادت. لیط. (منتهی الارب).

لیطة.

[] (اِ) بخوری که در هیاکل قدیم مستعمل بود. (فهرست مخزن الادویه).

لیطی.

(اِخ) نام نیای هفتم اسکندر بنابه روایت ابن البلخی در فارسنامه. (فارسنامه چ اروپا ص16).

لیطیط.

[لَ] (اِخ) شهری به اندلس. صاحب روضات آرد: قال فی القاموس انه کزنبیل بلد بالجزیرة الخضراء الاندلیسة... (روضات الجنات ص65).

لیع.

(اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

لیع.

[لَ] (ع مص) بددل شدن. (تاج المصادر). ترسیدن. (منتخب اللغات).

لیعان.

[لَ یَ] (ع مص) نالیدن و تپیدن و تفته گردیدن از اندوه و تنگدل شدن. (منتهی الارب).

لیعة.

[لَ عَ] (ع اِ) لیعة الجوع؛ تیزی گرسنگی و سوزش آن. (منتهی الارب).

لیغ.

[لَ یَ] (ع اِمص) گولی تام. (منتهی الارب).

لیغ.

[لَ] (ع مص) چیزی از کسی خواستن. (منتهی الارب). لاغه؛ راوده عنه. (اقرب الموارد). راوده لینتزعه. (اقرب الموارد از لسان).

لیغ.

(اِ) برگ نی (در رشت متداول است).

لیغ.

(ع ص) بددل. (غیاث).

لیغ.

[لَیْ یِ] (ع ص) طعامٌ سَیِّغٌ لَیِّغٌ؛ یَسوغ فی الحلق. (اقرب الموارد).

لیغوریا.

(اِخ)(1) ناحیه ای به شمال ایتالیا در ساحل خلیج جنوه.
(1) - Ligurie.

لیغ و لاغ.

[غُ] (اِ مرکب، از اتباع) رجوع به لاغ شود :
گه خیال آسیا و باغ و راغ
گه خیال میغ و ماغ و لیغ و لاغ.مولوی.

لیف.

[لَ] (ع مص) خوردن چیزی را. (منتهی الارب).

لیف.

(اِ) کیسهء صابون. کیسه ای از پارچه نازک که صابون در آن نهند و تن شویند با آن. کیسه ای از ململ یا چلوار و امثال آن که صابون در آن نهاده و بدن را بدان شویند. هر کیسهء از چلوار و مانند آن را گویند که در حمام به صابون آلایند و بردن شوخ را بر تن مالند. || قسمی کدو که چون خشک شود گوشت آن فروریزد و الیاف آن چون کیسه ای برجای ماند و با آن در حمام چرک تن گیرند. قسمی کدو یا الیاف دیگر که بدان در حمام شوخ از تن سترند. قسمی کدو که چون خشک شود و گوشت آن به مالیدن فروریزد الیاف درهم پیوستهء آن چون کیسه ای شود که در حمام بجای کیسه به کار برند. قسمی کدو که چون بخشکد آن را به دست بمالند تا فضول آن بریزد و از زیر آن کیسه مانندی از الیاف بهم تافته پیدا آید و آن را بجای کیسهء پشمین در حمام ها به کار برند. ج، الیاف. || طوری(1). || در لوترا، ریش را لیف گویند. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
کفشگر دید مرد داور تفت
لیف در کون او نهاد و برفت.فرالاوی.
گفت: خود ریش این شخص لیف حمام بوده است [ چه او در حمام دست و پای همه را میبوسیده ] . (بهاءالدین ولد). اگر تواضعها با همه یکسان باشد آن را لیف حمام خوانند. (بهاءالدین ولد). || چیزی نرم که از درخت خرما حاصل شود. (غیاث). || خُلب. پوست درخت خرما: هذب؛ پاک کردن نخله را از پوست و لیف. سیف؛ آنچه در بن شاخهای درخت چفسیده باشد مانند لیف و آن ردی تر از لیف است. (منتهی الارب).
به لیف خرما پیچیده خواهمت همه تن
فشرده خایه به انبر بریده کیر به گاز.
منجیک.
لیف خرما و پوست گوسفندی بالین کرده. (کلیات سعدی مجلس چهارم). || چیزی باشد که از پوست خرما سازند به جهت کفش و موزهء ساغری و چیزهای دیگر پاک کردن و آن را از موی دم اسب نیز سازند. (برهان). مَسد؛ لیف سخت تافته. (منتهی الارب). || گیاهی است. (اوبهی). دستهء گیاهی که جولاه پیشکار خود را بدان تر کند و آب زند. (آنندراج). || ریشهای پی و رباط (طب). ج، الیاف. || آنچه از اصول و لحاء نباتات روید و باریکتر از لحا باشد. اسم خیوطی است شجری محیط بر نخل و نارجیل و مقل و امثال آن و از مطلق او مراد لیف خرماست و بهترین او از نارجیل و نخل حجازی و زبون ترین از مقل است. در اول دوم گرم و خشک، فرش و لباس او جهت استسقا و ترهل و اورام و از نارجیل که سوزانیده باشند جهت خزاز و حکه و جریب و شرب او جهت اخراج حصاة. و لیف مقل جهت تسکین بواسیر مفید و خاکستر انواع او منقی دندان و جهت امراض لثه و التیام جراحات و رفع بهق و برص و بیاض چشم نافع است. (تحفهء حکیم مؤمن). اصله ورق غلیظ یحیط بالنخل و ماشاکله کالمقل و النارجیل ینتسج بین جریده و کلما بد عنه الجرائد کمل و اجوده لیف النارجیل ثم النخل الحجازی واردؤه المقل و المستعمل منه الابیض المخلص الخیوط الدقیق و هو حار یابس من النارجیل فی الثالثة و المقل النارجیل ینفع من القراع و الحکة و الجرب طلاء و محروقه یفتت الحصی شرباً و لیف المقل یسکن البواسیر و رماد کل انواعه شدید التنقیة للاسنان و امراض اللثة مدمل للجراحات جال للبهق و البرص. (تذکرهء ضریر انطاکی). کنبار، لیف نارجیل.
جان تو درختی است خرد بار و سخن برگ
وین تیره جسد لیف درشت خس و خار است.
ناصرخسرو.
به راه مرکب او بود پیر لاشه خری
ز چوب کرده رکاب و ز لیف کرده عنان.
مسعودسعد.
حنظل؛ نر و ماده باشد و ماده نرم و سپید و بی لیف بود و نر لیف ناک باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || بیش. (مهذب الاسماء). || در مجمل التواریخ لیف، مصحف ریف به معنی بیابان آمده است در عبارت ذیل: آنچه متصل لیف است از حیره تا حدود بحرین و عرب او را جبارین (خنابرزین - حمزهء اصفهانی) خوانند. (از مجمل التواریخ و القصص ص 179). و حمزه در این مورد گوید: متولیاً علی مایلی الریف من البادیة. (ایضاً ح 10).
(1) - Luffa acutangula. Fibre. Filament.

لیف البحر.

[فُلْ بَ] (ع اِ مرکب) رجوع به اُکرالبحر شود. بیخی است شبیه به سعد و بزرگتر از آن و ظاهر و باطن او سیاه و برگش شبیه به برگ سریش و ریشهای او باریک و بهم پیچیده و مدور و سیاه و کوچک و به قدر گردکان و بزرگ به قدر نارنج و با خشونت گویا پشمی است که مدور کرده اند و از بحر مغرب خیزد و موج به ساحل می اندازد. در دوم گرم و خشک و به غایت جالی آثار و سوختهء او بهترین ادویهء قروح خبیثه و سنون او مقوی لثه و جالی دندان و مغسول او جهت بیاض و ناخنهء چشم مفید است. (تحفهء حکیم مؤمن). لیف البحر، اصل اسود اغلظ من السعد له ورق کالاشراس یوجد فی البحر خصوصاً المغربی حار یابس فی الثانیة یجلو الاَثار بقوه. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لیف الکرم.

[فُلْ کَ] (ع اِ مرکب) عسالیجه الطریة. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لیف خز.

[فِ خَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)پرز پوست خز :
همان گردهء نرم چون لیف خز
کز او پخته شد گردهء گرده پز.نظامی.

لیف دان.

(اِ مرکب) دوات مرکب خوش نویسان را گویند و دوات شنجرف و صدف را نیز گفته اند. (آنندراج). لیفه دان. و رجوع به لیقه، لیفه دان و لیقه دان شود.

لیفرجان.

[فَ] (اِخ) دهی از دهستان بخش قیروکارزین شهرستان فیروزآباد، واقع در ده هزارگزی خاور قیر و ساحل باختری رودخانهء قره آغاج. جلگه، گرمسیر و مالاریائی. دارای 395 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قره آغاج. محصول آن غلات و برنج. شغل اهالی زراعت و باغبانی و راه آنجا مالرو است. این ده را نفرقون نیز گویند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لیف زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) با لیف و صابون خود را شستن. لیف و صابون زدن. با لیف شوخ ستردن از تن در حمام و توسعاً با کیسهء از چلوار و صابون تمام تن را در حمام شستن. شستن تن به حمام با لیف و صابون. سبک شستن خود در حمام.

لیفس.

[لِ یَ] (ع ص) اتباع است حیفس را یعنی دلاور. (منتهی الارب).

لیف ساختن.

[تَ] (مص مرکب) تلییف.

لیف ساز.

(نف مرکب) آنکه لیف سازد.

لیف سازی.

(حامص مرکب) عمل لیف ساز.

لیفس تیقون.

[] (معرب، اِ) کاشم است. (فهرست مخزن الادویه).

لیف شاگرد.

[گِ] (اِخ) دهی جزء دهستان تولم بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در یازده هزارگزی شمال فومن، کنار راه فرعی جمعه بازار به هنده خاله. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 1046 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قلعه رودخان. محصول آنجا برنج، توتون سیگار، چای و صیفی. شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن مالرو است و تابستان در آن اتومبیل میرود. چهار دکان دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیفکوه.

(اِخ) دهی جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن واقع در 18هزارگزی فومن و نه هزارگزی خاور بازار شفت. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 567 تن سکنه. آب آن از امامزاده ابراهیم. محصول آنجا برنج، ابریشم و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیف گیر.

(نف مرکب) که لیف گیرد چون ماشین لیف گیری برای استخراج لیف های موز و مانند آن(1).
(1) - Defibreur.

لیف گیری.

(حامص مرکب) عمل لیف گیر. || استخراج لیف موز و جز آن.

لیف ناک.

(ص مرکب) دارای لیف. رجوع به لیف شود: حنظل؛ نر و ماده باشد و ماده نرم و سپید و بی لیف بود و نر لیف ناک باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

لیفوریا.

(اِ) تبی که حرارت آن مخفی و برودتش آشکار باشد.

لیف و صابون.

[فُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) مجازاً اختلاط نانواخت :
ربط اغیار و ناصحان فرخ
همچو تألیف لیف و صابون است.
محسن تأثیر (از آنندراج).

لیفون.

(اِخ) لئون. فرزند هیتوم و هیتوم پادشاه ارمنستان صغیر معاصر اباقاخان و الملک الظاهر بیبرس بود و لیفون در جملهء قشون بیبرس به ولایت پدرش اسیر گردید و برادر دیگر وی تورُس کشته شد. اما چون در سال 669 هیتوم و بیبرس صلح کردند، لئون آزاد گردید و با پدر روانهء بغداد شد که از خان مغول به مناسبت مساعدتی که کرده بود سپاسگزاری کند و ضمناً از وی بخواهد که به علت پیری و فرسودگی هیتوم به مقام سلطنت ارمنستان برسد و خان مغول نیز چنین کرد و لیفون جانشین پدر گردید. بعدها عساکر بیبرس بار دیگر به بلاد ارامنه تاختند، اما خبر حملهء اباقاخان را شنیدند و بیبرس در 673 به شام آمد و به شهر سیس پایتخت لئون رفت و مقداری غنیمت گرفت و به دمشق بازگردید. رجوع به تاریخ مغول اقبال صص 208-213 شود.

لیفة.

[فَ] (ع اِ) یکی لیف. پاره ای از پوست درخت خرما و آن اخص است از لیف. (منتهی الارب). || انطاکی گوید: گیاهی است سرخ و خاردار و به شکل خیار کوچکی و نائب مناب قثاءالحمار در افعال و در نواحی مصر کثیرالوجود و زیاده از یک درهم قتال است.

لیفه.

[فَ یا فِ] (اِ) در تداول فارسی نیفه. حزة. حجزة. || پشم یا ابریشم که در دوات بود. (مهذب الاسماء). || آنچه بر چیزی پیچند.

لیفه دان.

[فَ / فِ] (اِ مرکب) دوات مرکب خوش نویسان را گویند و دوات شنجرف و صدف شنجرف را نیز گفته اند. (برهان). لیف دان. و ظاهراً کلمه مصحف لیقه دان است.

لیفی.

(ص نسبی) منسوب به لیف(1). از لیف: کنف و کتان از گیاهان لیفی است.
- نسج لیفی؛ غضاریف سطوح مفصلیه هیچ نسج لیفی ندارند و هرگز استخوان نمیشوند. (تشریح میرزا علی ص165).
(1) - Fibreux.

لیفی.

(اِخ) منسوب به ابی عبدالله محمد بن العباس المؤدب اللیفی مولی بنی هاشم یعرف بلحیة اللیف من اهل بغداد سمع هودة بن خلیفه و شریح بن النعمان و عثمان بن مسلم و ابراهیم بن ابی اللیث روی عنه ابوبکر احمدبن سلمان النجار و ابوبکر محمد بن عبدالله الشافعی و عبدالباقی قانع و اسماعیل بن علی الخطیبی و غیر هم و کان ثقة صدوقاً صالحاً و قال ابن الرومی فی حقه :
انت الحی معلم و طویل
حسبنا بعض ذا و نعم الوکیل.
مات لحیة اللیف فی شهر ربیع الاول سنة تسعین و مأتین. (انساب سمعانی ورق 498).

لیق.

(ع اِ) چیزی است سیاه که در سرمه آمیزند. (منتهی الارب). || صوف دوات. (غیاث). لیقه :
مگر که لیق دواتت شود در این سودا
همی بپیچد بر خویش زلف حورالعین.
خلاق المعانی.

لیق.

[یَ] (ع اِ) پاره ای ابر تنک. (منتهی الارب). || جِ لیقه. قلقشندی در صبح الاعشی آرد: لیق افتتاحات، چیزهائی است که با آن سر لوح ها، در آغاز بابها و فصلها و هر سرآغاز دیگر را رنگ آمیزی کنند و در نامه نگاری از آن به کار نبرند مگر زر که برای نوشتن طغرا و نامهای محترم نیز به کار رود و اقسام دیگر را فقط کتاب نویسان به کار برند، و آن را اقسامی است: زر؛ و راه نوشتن بدان چنین است که ورق نازک زر را در آب لیموی پاکیزه در ظرف چینی میسایند تا حل شود، سپس آب پاکیزه بر آن ریزند و بگذارند تا ته نشین شود و ته نشین شده را در دواتی ته تنگ بریزند و لیقه در آن نهند و اندکی زعفران آنقدر که رنگ زر تغییر ندهد و اندکی صمغ آب شده در آن ریزند و بنویسند و چون خشک شود با مصقلهء از جزع آن را صیقل دهند و سپس اطراف حروف را با حبر فرا گیرند. لاژورد؛ و آن چند قسم است و بهترین آن معدنی و طبعی باشد و لاژوردهای صنعتی برای نوشتن به کار نبرند، بلکه فقط در نقاشی و رنگرزی به کار رود. راه نوشتن با لاژورد چنین است که آن را در آب حل کنند و اندکی صمغ عربی بیفزایند و در دواتی مانند دوات زر بنهند که یاد شد و چون ته نشین گردد با قلم آن را درآمیزند و صمغ آن زیاد نکنند که سیاه و فاسد شود. زُنجُفر(1)، و بهترین آن مغربی باشد و راه نوشتن با آن، آن است که در آب بسایند تا نرم شود و اگر در آب انار ترش بسایند بهتر شود، سپس صمغ بدان افزایند و با لیقه ای چون لیقهء حبر در دوات نهند و بنویسند. مغرهء عراقی، و به آن کتب نفیس را بنویسند و گاهی نامه های پادشاهان بدان نویسند و راه نوشتن با آن همان راه زنجفر باشد. (صبح الاعشی ج2 صص466-468).
(1) - مقصود همان شنگرف است.

لیق.

[لَ] (ع مص) لیقه. لیقه انداختن در دوات. || نیکو کردن سیاهی دوات و برچفسانیدن. (منتهی الارب). اصلاح دادن سیاهی و جز آن. (منتخب اللغات). || برچفسیدن سیاهی دوات در لیقه و نیکو گردیدن. (منتهی الارب). سیاه کردن دوات و شدن آن. (تاج المصادر). || یقال: ماعاقت المراة عند زوجها و لالاقت؛ ای مالصقت بقلبه. برچسبیدن سیاهی بر دوات. (منتخب اللغات). || پناه گرفتن به چیزی. || برچفسیدن و درست آمدن جامه بر کسی. (منتهی الارب). درخور آمدن چیزی با چیزی. (تاج المصادر) (دهار). هذا لایلیق بک؛ این امر درنمی خورد به تو و درنمی آویزد. || لایلیق درهماً من جوده؛ درهمی نگیرد از جود خود. (منتهی الارب).

لیقدان.

(اِ مرکب) دوات که مرکب و گاهی شنجرف در آن کرده نویسند :
صحف مینا را ده آیتها گزارش کرده شب
از شفق شنگرف و از مه لیقدان انگیخته.
خاقانی.

لیقس.

[] (اِ) پنج انگشت. رجوع به پنج انگشت شود.

لیق علی.

[عَ] (اِخ) از یاران امیر تیمور در جنگ با شاه منصور. رجوع به تاریخ عصر حافظ ج1 ص 434 شود.

لیقناب.

(اِخ) دهی از دهستان دره صیدی بخش اشترینان شهرستان بروجرد، واقع در 15000گزی شمال خاوری اشترینان، کنار راه دره گرگ به دره میان. کوهستانی و سردسیر. دارای 293 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لیقوان.

[لی قْ] (اِخ) دهی جزء دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در 34هزارگزی بستان آباد و 22هزارگزی شوسهء تبریز به بستان آباد. کوهستانی و سردسیر. دارای 175 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است و دارای خاک قرمز خاص کوزه گری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4). کره و پنیر آنجا به خوبی مشهور است.

لیقة.

[قَ] (ع اِ) آنچه در دوات نهند از لاس و موی و جز آن. (منتهی الارب). ریقه. صوف و مانند آن که در دوات کنند. پشم یا ابریشم که در دوات بود. (السامی فی الاسامی). سفت. صوف دویت. (زمخشری). آنچه از نخ یا ابریشم و جز آن در دوات نهند و بر آن مرکب ریزند. کرسف. صوف دوات که در سیاهی تر کنند. (غیاث). پرز. (منتهی الارب). پرزه. لیق. (آنندراج) (غیاث) :
چون لیقهء دوات کهن گشته
پوسیده گشت در تن مردارش.خاقانی.
هرشفة؛ لیقهء دوات که خشک گردد. الاقة؛ لیقه انداختن در دوات. (منتهی الارب). || صوف یا نخ که در چراغ های روغن گذارند. علامی فهامی در آئین اکبری در بیان ضوابط شمع و چراغ خانه نویسد: در هر فتیله یک سیر روغن و نیم سیر لیقه به کار رود. (از آنندراج). || گل چسبنده که بر دیوار اندازند و بچسبد. (منتهی الارب). || جامهء کهنه به آب مستعمل. (آنندراج). || چیزی سیاه که در کحل کنند. (منتخب اللغات). لیق.

لیقة.

[لَ قَ] (ع مص) لیق. لیقه انداختن در دوات و نیکو کردن سیاهی آن را. (منتهی الارب). صوف و مانند آن در دوات کردن. (منتخب اللغات). رجوع به لیق شود.

لیقه دان.

[قَ / قِ] (اِ مرکب) دوات. لیق دان.

لیک.

(از ع، حرف ربط) صورتی از لکن عربی است که آن را لیکن، ولیک و ولی نیز گویند. مخفف لیکن است. لکن. امّا. بیک. ولیکن. پن. صاحب المعجم گوید: «در پارسی قدیم بیک استعمال کرده اند به امالت کسرهء باء و اکنون آن لفظ از زبانها افتاده است و مهجورالاستعمال شده و باء را به لام بدل کرده اند و لیک میگویند». بنابراین، لیک مخفف لکن عربی نیست و بی شبهه اصل آن بیک فارسی است و به همان معنی :
هر دو یک گوهرند لیک به طبع
این بیفسرد وآن دگر بگداخت.رودکی.
بهایم... با وی [ مردم ] یکسان است، لیک مردم را که ایزد... این دو نعمت عطا داده است از بهایم جداست. (تاریخ بیهقی).
لیک اندر دل خسان آسان
چون به خس مار درخزد خناس.
ناصرخسرو.
دندانهء کلید در دعویند لیک
همچون زبان قفل گه معنی الکنند.سنائی.
کنم سرکشی لیک با سرکشان.نظامی.
مرا همچنین نام نیک است لیک
ز علت نگوید بداندیش نیک.نظامی.
گرچه دوزخ دور دارد زو نکال
لیک جنت به ورا فی کل حال.مولوی.
پاک بود از شهوت و حرص و هوی
نیک کرد او، لیک نیک بدنما.مولوی.
دید رنج و کشف شد بر وی نهفت
لیک پنهان کرد و با سلطان نگفت.مولوی.
تن ز جان و جان ز تن مستور نیست
لیک کس را دید جان دستور نیست.
مولوی.
در کف او خار و سایه اش نیز نیست
لیکتان از حرص آن تمییز نیست.مولوی.
لیک تا آب از قذر خالی شدن
تنقیه شرط است در جوی بدن.مولوی.
آن یکی میزد یتیمی را به قهر
قند بود آن لیک بنمودی چو زهر.مولوی.
این توانی که نیائی ز در سعدی باز
لیک بیرون شدن از خاطر او نتوانی.
سعدی.
قامت زیبای سرو کاینهمه وصفش کنند
هست به صورت بلند، لیک به معنی قصیر.
سعدی.
نمیکنم گله ای لیک ابر رحمت دوست
به کشتزار جگرتشنگان نداد نمی.حافظ.
لیک با او شمع صحبت درنمی گیرد از آنک
من سخن از آسمان میگویم او از ریسمان.
سبزواری.

لیک.

(ترکی، پسوند) در زبان آذری اداتی است نسبت را، چون: قوم لیک، غیه لیک، داش لیک، ترلیک و امثال آن و صورت دیگر آن لاخ است در سنگلاخ و دیولاخ و غیره و عین آن در پالیک فارسی بجای مانده است :
از خر و پالیک آنجای رسیدم که همی
موزهء چینی میخواهم و اسب تازی.
علی قرط.
و رجوع به لاخ شود.

لیک.

(اِ) خرچال را گویند و آن پرنده ای است که به چرخ و شاهین شکار کنند و خورند. لیکک. || پیمانه را نیز گویند که بدان غله و خرما و غیر آن پیمایند. (برهان).

لیک.

(اِ) ابوریحان در تحقیق ماللهند آرد: و من تعسف فی هذا الباب فانه زعم علی ما ذکر براهمهر فی تقدیر صنعة الاصنام ان کل عشر هباءات و اسمها رین تسمی رج و کل ثمانیة رج تکون بالاک و هو رأس الشعرة و ثمانیة منه لیک و هو الصُّوأبة فی الشعر... (ماللهند ص77).

لیک.

(اِخ) نام پسر پاندیون آتنی. نام لیکی ها که اص از جزیرهء کریت بوده اند مأخوذ از نام این شخص است. رجوع به ایران باستان ج1 ص741 شود.

لیکائون.

[ئُنْ] (اِخ)(1) پادشاهی آرکادی که با پسرانش به سبب پیشنهادی که او به ژوپیتر کرد به صورت گرگ درآمدند.
(1) - Lycaon.

لیکائونی.

[ءُ] (اِخ)(1) نام قدیم ناحیتی از آسیای صغیر در فریژی. رجوع به فهرست ایران باستان ج2 و 3 و لیکائونیه و لیکاونیه شود.
(1) - Lycaonie.

لیکائونیه.

[ءُ یَ] (اِخ) رجوع به لیکائونی شود.

لیکارت.

[رِ] (اِخ)(1) نام کسی که اُتانس او را به حکومت جزیرهء لِم نُس گمارد به عهد داریوش بزرگ، پس از آنکه جزیره را به تصرف آورد. (ایران باستان ج1 ص627).
(1) - Lycarete.

لیکارناس.

(اِخ) نام یکی از قلاع کاریه و آن به واسطهء ارگ محکمی که داشت مرکز کاریه و نامی ترین قلاع آن محسوب میشد. (ایران باستان ج2 ص1138).

لیکاس.

(اِخ)(1) از شخصیتهای اساطیری که به دست هرکول به دریای اژه افکنده شد و آنجا به صورت تخته سنگی درآمد.
]. Kass ]
(1) - Lichas

لیکانی.

(اِخ) نام دشتی به مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص129).

لیکاونیه.

[وُ یَ] (اِخ) لیکائونیه. مستعمره ای در آسیای کوچک که پولس دو مرتبه بدانجا رفت. (اعمال رسولان 14:1-23 و 16:1-6). و از طرف شمال به غلاطیة، از مشرق به کپدوکیه، از جنوب به قلیقیه و از مغرب به پسیدیه و فریجیه محدود بود و دارای دشتها و تل ها و تپه هائی بود که به هیچ وجه حاصلخیز نبود، بلکه از برای چراگاه حیوانات نیکو و بدان واسطه اکثر اهالی لیکاونیه مال و حیوان خصوصاً گوسفند نگاه میداشتند و از جملهء شهرهای معظم و عمدهء آن ایقونیه، دربه و لستره است. بعضی را گمان چنان است که لغت اهالی این مستعمره سریانی مغشوش بوده و خود نیز از جملهء وحشیان بوده اند (اعمال رسولان 14:11). (قاموس کتاب مقدس).

لیکتاس.

[کُ] (اِخ) نام مستعار کسی که مأموریت داشته از جانب مارک آنتوان قیصر روم نزد کانیشکا پادشاه قسمتی از هند برود، باب روابط دوستانه با وی بگشاید. و پروپرس شاعر از وی نام برده است. (احوال و اشعار رودکی ج1 ص159).

لیکتر.

[تُ] (اِ)(1) عنوان صاحب منصبی که در پیشاپیش قضات و حکام یعنی رجال عمدهء روم قدیم میرفت و تبری که بدان نوارها پیچیده شده بود با خود داشت.
(1) - Licteur.

لیکتیو.

[کِ] (اِخ)(1) نام شهری به اندلس به ساحل دریا. دارای چهارهزار تن سکنه و لنگرگاهی بدیع است. (از الحلل السندسیة ج1 ص330).
(1) - Lequeitio.

لیکش.

[کَ] (اِخ) نام موضعی به زندرستاق کجور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص110).

لیکفرن.

[کُ رُ] (اِخ)(1) شاعر یونانی قرن سوم ق . م. مولد شالسی.
(1) - Lycophron.

لیکک.

[کَ] (اِ) به معنی لیک است که خرچال باشد و او پرنده ای است کبودرنگ به سرخی مائل. (برهان).

لیکمد.

[کُ مِ] (اِخ)(1) نام پادشاه دُلپس(2) در جزیرهء سیرس(3). رجوع به لیکومد شود.
(1) - Lycomede.
(2) - Dolopes.
(3) - Scyros.

لیکمید.

[کُ] (اِخ)(1) نام مردی از آتن که در جنگ دریائی آرتمیزیوم و جنگ خشایارشا با یونانیها، اول کسی بود که یک کشتی از کشتیهای ایران گرفت. رجوع به ایران باستان ج1 ص826 شود.
(1) - Lycomide.

لیکن.

[کِ] (از ع، حرف ربط) این کلمه ظاهراً لکنّ عرب است (ممالهء لکنّ) و یا صورتی از بیک فارسی قدیم. در تداول ما بیشتر لیکن و گاهی نیز لکن به کار رود. ولیکن، ولی، لیک نیز گویند. معهذا. پُن. با اینهمه. امّا. و رجوع به لیک و ولیکن شود. شواهد ذیل شامل «لیکن» و «ولیکن» میباشد :
با فراخی است ولیکن بستم تنگ زید
آنچنان شد که چنو هیچ ختنبر نبود.
ابوالعباس.
ولیکن من از بهر بدکامه را
که برخواند این پهلوی نامه را.فردوسی.
ولیکن تو شاهی و فرمان تراست
تراام من و بند و زندان تراست.فردوسی.
از ایران فرّخ به خلخ شدند
ولیکن به خلخ نه فرّخ شدند.فردوسی.
ولیکن ز کردار افراسیاب
شب تیره رفتن نیارم به خواب.فردوسی.
سوی پارس لشکر برون راند زو
کهن بود لیکن جهان کرد نو.فردوسی.
ولیکن نگه کن به روشن روان
که بهرام چوبینه شد پهلوان.فردوسی.
اگرچه سپید است مویش به رنگ
ولیکن به مردی بدرّد نهنگ.فردوسی.
ترا بودن ایدر مرا درخور است
ولیکن ترا آن ازین بهتر است.فردوسی.
ز پندت نبد هیچ مانند چیز
ولیکن مرا خود پرآمد قفیز.فردوسی.
ولیکن چو بهرام راند سپاه
نماید به مرد خردمند راه.فردوسی.
ولیکن من اندر خور رای تو
به توران بجستم همی جای تو.فردوسی.
ولیکن شنیدم یکی داستان
که باشد بدان رای همداستان.فردوسی.
پراکنده نامش به گیتی بدی است
ولیکن جز آن است، مرد ایزدی است.
فردوسی.
ولیکن بترسم که از مهر من
بتابدْتْ روزی ز راه اهرمن.فردوسی.
ولیکن چنین است چرخ از نهاد
زمانه نه بیداد داند نه داد.فردوسی.
هراسان شه از اژدهای دژم
ولیکن نیاورد خود را به دم.فردوسی.
همی دید کش فرّ و بُرز کیی است
ولیکن ندانست از بن که کیست.فردوسی.
به بازی شمردم همه روزگار
ولیکن کنون شد مرا کارزار.فردوسی.
ولیکن چو تو آمدی در جهان
دلم شاد کردی همی در نهان.فردوسی.
ولیکن چو فردا بیاید برم
بگیرَمْش و نزدیک شاه آورم.فردوسی.
ولیکن ترا من یکی بنده ام
به فرمان و رایت سرافکنده ام.فردوسی.
ولیکن ز فرمان شاه جهان
نپیچم روان آشکار و نهان.فردوسی.
که من چند از این جستم آرام شاه
ولیکن همی از تو دیدم گناه.فردوسی.
ولیکن مرا شاه ایران قباد
بسی اندر این پند و اندرز داد.فردوسی.
ولیکن نبیند کس آهوی خویش
ترا روشن آید همی خوی خویش.فردوسی.
ولیکن چه سود است مردی و زور
که شد بخت سازنده را چشم کور.فردوسی.
ولیکن بسی رنج باید کشید
بدان تا بدین کام شاید رسید.فردوسی.
ولیکن مرا او فرستاده است
بگویم پیامی که او داده است.فردوسی.
چو مشک بویا لیکنش نافه بوده ز غژم
چو شیر صافی و پستانش بوده از پاشنگ.
عسجدی.
اخگر هم آتش است ولیکن نه چون چراغ
سوزن هم آهن است ولیکن نه چون تبر.
عسجدی.
گفت مستوجب هر عقوبت هستم، لیکن... خواجه مرا بحل کند. (تاریخ بیهقی). لیکن امیر را بر آن آورده بودند که وی را [آلتونتاش را] فرو باید گرفت. (تاریخ بیهقی). ایشان را نباید زد، لیکن ایشان را به حرس فرستاده آمده است. (تاریخ بیهقی).
مرد دانا گفت نفس تو مثال سوسن است
بی بها امروز لیکن با بها فردا شود.
ناصرخسرو.
به خواب اندرون است میخواره لیکن
سرانجام آگه کند روزگارش.ناصرخسرو.
لیکن چو کرد قصد جفا پیشش
خاقان خطر ندارد و نه قیصر.ناصرخسرو.
کردی تدبیر تو و لیک همه بد
گفتی لیکن سرود یافه و بیکار.ناصرخسرو.
گرچه اندک بیگمان حکمت بود صنع حکیم
لیکن آن بیندش کو را پیش دل دیوار نیست.
ناصرخسرو.
هم پادشاهی هم رهی
بحری بلی لیکن تهی.ناصرخسرو.
تو را روی خوب است لیکن بسی است
به دیوار گرمابه ها بر، نگار.ناصرخسرو.
به خرمابنی ماند از دور لیکن
به نسیه ست خرماش و نقد است خارش.
ناصرخسرو.
گفتا شیخا هر آنچه گویی هستم
لیکن تو چنانکه می نمائی هستی؟خیام.
لیکن از وجه قیاس آن نیکوتر که زیان دیگران را دیده باشد. (کلیله و دمنه). لیکن در آن نگر که اگر توفیق باشد... آمرزش بر اطلاق مستحکم شود. (کلیله و دمنه). و چون خمرهء شهد که چشیدن آن کامرا خوش کند، لیکن عاقبت به هلاکت کشد. (کلیله و دمنه). طیطوی نر گفت شنیدم ولیکن مترس و جای نگه دار. (کلیله و دمنه). شنیدم آنچه بیان کردی، لیکن به عقل خود رجوع کن. (کلیله و دمنه). لیکن تو به یک اشارت بر کلیات و جزویات فکرت واقف گشتی. (کلیله و دمنه). لیکن تو از نزدیکان و پیوستگان و یاران می اندیشی که اگر وقوف یابند، ترا در خشم ملک افکند. (کلیله و دمنه). لیکن همگان را بندهء دینار و درم می بینم. (کلیله و دمنه). لیکن می نماید که مراد ایشان تقریر سمر و تحریر حکایت بوده است. (کلیله و دمنه).
کوزه می بینی و لیکن آن شراب
روی ننماید به چشم ناصواب.مولوی.
شیر گفت آری ولیکن هم ببین
جهدهای انبیا و مرسلین.مولوی.
گفتم عنان مرکب تازی بگیرمش
لیکن وصول نیست به گرد سمند او.سعدی.
فراقت سخت می آید ولیکن صبر می باید
که گر بگریزم از سختی رفیق سست پیمانم.
سعدی.
همی دانم که فریادم به گوشش میرسد لیکن
چه غم آسوده خاطر را ز حال ناشکیبایی.
سعدی.
شرط عشق است که از دوست شکایت نکنند
لیکن از شوق حکایت به زبان می آید.
سعدی.
در گریز نبسته ست لیکن از نظرش
کجا روند اسیران که بند بر پایند؟سعدی.
خدمتت را هرکه فرمایی کمر بندد به طوع
لیکن آن بهتر که فرمایی به خدمتکار خویش.
سعدی.
سرو آزاد به بالای تو میماند راست
لیکنش با تو میسر نشود رفتاری.سعدی.
پندارم آهوان تتارند مشکریز
لیکن به زیر سایهء طوبی چریده اند.سعدی.
بحر سخنم در همه آفاق برفته ست
لیکن چه کند با ید بیضا که تو داری.
سعدی.
شاید پس کار خویشتن بنشستن
لیکن نتوان زبان مردم بستن.سعدی.
ز فرّ سایه گریزند بیدلان لیکن
که در مصاف ز افراسیاب نگریزند.
مسیح کاشی.

لیکوپردن.

[کُ پِ دُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از قارچ که در فصول تابستان و پائیز در جنگلها و بیشه ها میروید. دارای کلاهکی گلابی شکل با حاشیه سفید است و از گروه گاسترومیست ها میباشد. در تداول عامه، چُس گرگ نامیده میشود.
(1) - Lycoperdon.

لیکوپود.

[کُ پُدْ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی گیاه نهانزاد از تیره لیکوپودیاسه(2). گیاه پای گرگ. پنجهء گرگ.
(1) - Lycopode.
(2) - Lycopodiacees.

لیکور.

[کُرْ] (فرانسوی، اِ)(1) مشروب شیرین کرده. عرق عنبری. نوعی عرق شیرین کرده.
(1) - Liqueur.

لیکورخوری.

[کُرْ خوَ / خُ] (حامص مرکب) (گیلاسِ ...) ظرف خاص آشامیدن لیکور.

لیکورگ.

(اِخ)(1) مقنن اسپارطه. قانونگذار اسپارتی و رواج دهندهء مجدد بازیهای المپ. خطیب آتنی و پس از دموستن مشهورترین آنان (حدود 396 - حدود 324 ق . م.). و رجوع به لیکورگوس شود.
(1) - Lycurgue.

لیکورگوس.

(اِخ) قانونگذار اسپارت. وی پس از مرگ برادر خود پلی دکت پادشاه اسپارتا فرمانروای شهر گشت. زن برادر او هنگام مرگ شوی آبستن بود و به لیکورگوس پیغام داد که حاضر است طفل خویش را هلاک سازد و سلطنت اسپارتا را بدو سپارد مشروط بدانکه لیکورگوس با وی مزاوجت کند. لیکن لیکورگوس بدین امر تن نداد و چون برادرزاده اش تولد یافت، او را شاریلائوس یعنی «سرور ملت» نام نهاده و خود را نائب و قیم وی شمرد. پس از آن سفری به کرتا و مصر و آسیا کرد و چون در اسپارتا انقلابی روی داد مجدداً به وطن بازآمد و در 884 به دستیاری شاریلائوس و سی تن از دوستان خویش به تغییر قوانین اسپارتا همت گماشت، لکن باز دچار مخالفت مردم گشت و روزی در میدان شهر جوانی موسوم به «آلکاندر» یک چشم او را کور کرد. پس از وضع قوانین جدید باز از وطن دوری گرفت و سرانجام چنانکه مورخین قدیم نگاشته اند در ممالک بیگانه از گرسنگی بمرد. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ صص503-504).

لیکورگوس.

(اِخ)(1) پادشاه اسپارت که از غیر خانوادهء سلطنتی بود و دو بار نیز از سلطنت معزول گشت. یک بار از جانب ملت برای آنکه به تقسیم اراضی تن نمی داد و بار دیگر از جانب حکومت اشرافی از آنکه گمان بردند که به تقسیم اراضی مایل است. سرانجام حیات وی مجهول است و پس از وی جباری ماکانیداس نام بر اسپارتا حکومت کرده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص372).
(1) - Lycurgus.

لیکوس.

(اِخ)(1) (رود...) نام دیگر رود زاب علیا به ایران. لیکوس را با زاب بزرگ یا علیا تطبیق داده اند. (ایران باستان ج2 ص2122). قول دیگر آنکه این رود را با زهاب سفلی تطبیق میکنند و بعضی آن را زهاب کوچک نامیده اند. (ایران باستان ج2 ص1392).
(1) - Lycus.

لیکومد.

[کُ مِ] (اِخ)(1) پادشاه جزیرهء سیرس. وی بنابر افسانه های قدیم آشیلس را در دربار خویش بپذیرفت و تزس را به حیله بکشت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دکولانژ ص504). رجوع به لیکمد شود.
(1) - Lycomede.

لیکومد.

[کُ مِ] (اِخ)(1) از مردم ردس که بعهد داریوش سوم از جانب ایرانیان پس از تسخیر شهر نامی می می لن واقع در جزیرهء لس بس به فرماندهی آنجا گمارده شد. (ایران باستان ج2 ص1281).
(1) - Lycomede.

لیکون.

[کُنْ] (اِخ)(1) از مردم آتن که اجیر پی سوت نس والی لیدیه گشت و بر ضد داریوش دوم کمک کرد. (ایران باستان ج2 ص959 و 965).
(1) - Lycon.

لیکة.

[لَ کَ] (اِخ) نام دیه شعیب پیغمبر (ص). (مهذب الاسماء). نام دهی است مر اصحاب حجر را. (منتهی الارب).

لیکی.

(اِخ) منسوب به لیک پسر پاندیون آتنی. نام گروهی که اص از جزیرهء کریت بوده اند و قبل از گرفتن این اسم ترمیل نام داشته اند. (ایران باستان ج1 ص741).

لیکی.

(اِخ) شمس الدین الیاس لیکی. رجوع به الیاس... شود. (تاریخ گزیده ص555).

لیکیه.

[کی یَ] (اِخ) از نواحی تاریخی آسیای صغیر. یکی از مقاطعات آسیای صغیر است که در برابر جزیرهء ردس فیمابین کارس و پمفلیه واقع است و دو شهر معظم داشته یکی را پاترا و دیگری را میرا میگفتند. (قاموس کتاب مقدس). و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لیگاریوس.

(اِخ)(1) نام مردی رومی که با سزار جنگید و بسبت بلاغت و فصاحت سیسرون نجات یافت. (وفات حدود 43 ق . م.).
]. uss ]
(1) - Ligarius

لیگ دامیس.

(اِخ) نام پدر آرت میز. آرت میز که بر اهالی هالیکارناس و گس و نی سی رُس و کاسیدن حکومت داشت، هنگام لشکرکشی خشایارشا به جنگ یونان، خود با آنکه زن بود برای رفتن به جنگ یونان حاضر شد. (ایران باستان ج1 ص3 و 743).

لیگری.

[گُ] (اِخ)(1) سن آلفونس دو. مرد مذهبی ناپلی، مولد ماریانلا (1696-1787 م.). ذکران او دوم اوت است.
]. go ]
(1) - Ligurie

لیگنیتس.

(اِخ)(1) نام شهری از پروس (سیلزی) نزدیک کاتس باخ. دارای 70000 تن سکنه. آنجا فردریک کبیر در 1760 بر اتریشیان پیروزی یافت.
]. lighnits ]
(1) - Liegnitz

لیگوری.

(اِخ)(1) نام ناحیه ای در شمال ایتالیا، کنار خلیج ژن.
(1) - Ligurie.

لیگورین.

[یِنْ] (اِخ)(1) جمهوری متشکل در 1797 م. از قلمرو ژن به ایتالیا. آنجا از 1805 تا 1814 م. در تصرف فرانسه بود.
(1) - Ligurienne.

لیگوش.

(اِخ) دهی از دهستان توابع کجور بخش مرکزی شهرستان نوشهر واقع در 3000گزی جنوب کجور. کوهستانی و سردسیر. دارای 70 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء محلی. محصول آنجا غلات و ارزن. شغل اهالی زراعت است و عده ای از سکنه زمستان به حدود قشلاق کجور میروند و به حفر چاه اشتغال میورزند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیل.

[لَ] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان مرکزی شهرستان لاهیجان، واقع در 24000گزی جنوب خاوری لاهیجان. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 1608 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا لبنیات، عسل و برنج. شغل اهالی گله داری و زراعت و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو است. اغلب سکنه تابستان به ییلاق میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیل.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان بوشهر، واقع در شش هزارگزی جنوب بوشهر و هزارگزی شوسهء شیراز به بوشهر. جلگه، گرمسیر، مرطوب و مالاریائی. دارای 574 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آنجا غلات و سبزیجات. شغل اهالی زراعت و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

لیل.

[لَ] (ع اِ) شب. لیلاة. هو واحد بمعنی جمع، واحدها لیلة. ج، لیالی، لیایل. (منتهی الارب). عشیة. شام. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لیل در لغت شب را گویند و بیان آن از حیث اصطلاح علم هیئت ضمن بیان و تفسیر لفظ یوم به طریق مستوفی بیاید - انتهی :
تا در بر هر پستی پیوسته بلندی است
تا در پس هر لیلی آینده نهاری است.
فرخی.
کی بود کردار ایشان همسر کردار او؟
کی تواند بود تاری لیل، چون روشن نهار؟
فرخی.
که اوستاد نیابی به از پدر ز فلک
پدر چه کرد همان پیشه کن به لیل و نهار.
ابوحنیفهء اسکافی.
او بر دوشنبه و تو بر آدینه(1)
تو لیل قدر داری و او یلدا.ناصرخسرو.
اگر دهر منکر شود فضل او را
شود دشمن دهر لیل و نهارش.ناصرخسرو.
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده ست
گردنده فلک ز بهر کاری بوده ست.خیام.
خاصه که مهر سپهر گوشهء خوشه گذاشت
و آتش گردون گرفت پلهء لیل و نهار.
خاقانی.
اگر نه واسطهء روی و موی او بودی
خدای خلق نگفتی قسم به لیل و نهار.
سعدی.
هر آن شب در فراق روی لیلی
که بر مجنون رود لیلی طویل است.سعدی.
- لیلٌ الیل؛ شب نیک تاریک. لیل لائل؛ شب نیک تاریک. (منتهی الارب).
- لیلٌ اغضف؛ شبی دو چند شبی به درازی. شب تاریک. (منتهی الارب).
- لیلٌ اقعس؛ شبی که روز نداند شد از درازی. شب دراز سخت. (منتهی الارب).
- لیلٌ دامج؛ شب تاریک. (منتهی الارب).
- لیل التمام؛ درازترین شبهای سال. (منتهی الارب).
- لیلٌ دامس؛ شبی سخت تاریک. (منتهی الارب).
- لیل السرار؛ شب بیست ونهم ماه. (السامی).
- میان لیل و نهار بزرگ شدن؛ بسیار معاشرت و صحبتها کرده بودن.
البس لیلٌ لیلا؛ برچفسید بعض آن بر بعض. (منتهی الارب).
|| شوات. چوزهء شوات. چوزهء کروان. (منتهی الارب). بچهء مرغی است که آن را کروان گویند. (منتخب اللغات). و فی المثل هو اجبن من لیل و قال ابن فارس ان بعض الطیر یسمی لیلا و لااعرفه الا ان النهار و لدالحباری. (منتهی الارب). || مجازاً سیاه. سیاهی :
جهاندیده پیری ز ما بر کنار
ز دور فلک لیل مویش نهار.سعدی.
(1) - ظ: یکشنبه از او وز تو آدینه.

لیل.

[لَ] (اِخ) نام تیغ عرفجة بن سلامت کندی. (منتهی الارب).

لیل.

[لَ] (اِخ) سورهء نودودومین از قرآن، مکیة و آن بیست ویک آیت است، پس از شمس و پیش از ضحی.

لیل.

(اِخ)(1) نام شهری معروف به فرانسه، کرسی دپارتمان نرد، کنار رود دُل. دارای 200575 تن سکنه و راه آهن، واقع در 250هزارگزی شمال پاریس.
(1) - Lille.

لیل آقا.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان گورک بخش حومهء شهرستان مهاباد، واقع در هفتادهزارگزی جنوب خاوری مهاباد و 33هزارگزی خاور شوسهء مهاباد به سردشت. کوهستانی، معتدل و سالم. دارای 166 تن سکنه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیلا.

[لَ] (اِخ) بنت مسروق(1) و همسر امیرالمؤمنین علی علیه السلام که ابوبکر و عبدالله از بطن ویند. (مجمل التواریخ و القصص ص455). رجوع به لیلی بنت مسعود شود.
(1) - در کامل ابن اثیر ج3 ص158: بنت مسعودبن خالد النهشلیة التمیمیة.

لی.

[لَ لَنْ] (ع ق) شب هنگام.

لیلاء .

[لَ] (ع ص) تأنیث اَلْیَل (لیلةٌ لیلاء و لیلةٌ لیلی)؛ شب دراز سخت یا شب سخت تاریک از ماه یا شب سی ام ماه. (منتهی الارب).

لیلاب.

(اِخ) دهی جزء دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 41هزارگزی شمال باختری ورزقان و 30500گزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل. دارای 635 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیلاج.

[لَ] (اِخ) لجلاج. مقامری مَثلی. مصحف لجلاج. بنابر مشهور نام واضع شطرنج و صحیح واضع نرد. (آنندراج) :
همچو فرزین کجرو است و رخ سیه بر نطع شاه
آنکه تلقین میکند شطرنج مر لیلاج را.
مولوی.
کاتبی بازی از آن رخ نگر و حاضر باش
که شود مات در این عرصه هزاران لیلاج.
کاتبی.
گر تخته نرد سازد تابوت سرکشم را
لیلاج هم نیارد زآن تخته برد کردن.
مسیح کاشی.
ردای شید قناعت به دوش دارم لیک
زنم به نرد طمع تخته بر سر لیلاج.
ظهوری.
و رجوع به لجلاج شود.

لیلاس.

(اِخ) دهی از دهستان سلگی شهرستان نهاوند واقع در 18هزارگزی باختر شهر نهاوند، بین رودخانهء گاماسیاب و رودخانهء سراب گیلان. دشت و سردسیر. دارای 640 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون و حبوبات. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لیلاس.

(اِخ)(1) (لِه...) کمونی از سِن، آرندیسمان سن دنیس به فرانسه. دارای 19500 تن سکنه.
(1) - Lilas (les).

لیلاسر.

[سَ] (اِخ) نام موضعی به شاهکوه و ساور مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص126).

لیل التمام.

[لَ لُتْ تَ] (ع اِ مرکب)درازترین شبها در سال. اطول لیالی الشتاء. درازترین شب زمستان : و اجلت نظری لیل التمام و الحجور. (مقدمهء ابن خلدون چ مطبعهء دلگشا ص7).

لیل السرار.

[لَ لُسْ سِ] (ع اِ مرکب) شب آخر ماه. شب بیست ونهم ماه. (میدانی در السامی). و منه قولهم استسر بمعنی خفی و استسر القمر بمعنی خفی. لیلة السرار :
بر جان من چو نور امام زمان بتافت
لیل السرار بودم و شمس الضحی شدم.
ناصرخسرو.

لیلام.

(اِخ) موضعی به لرستان محل سکنای شعب ایل دیر کوند. (جغرافیای تاریخی غرب ایران ص166).

لیلان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان سلگی شهرستان نهاوند واقع در 16هزارگزی باختر شهر نهاوند، کنار رودخانهء سراب گیلان. جلگه و سردسیر. دارای 655 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، توتون، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لیلان.

[لَ] (اِخ) از کوههای دوهزار مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص153).

لیلان.

[لَ] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه واقع در 44هزارگزی جنوب مراغه و پنج هزارگزی شوسهء مراغه به میاندوآب. جلگه، معتدل و مالاریائی. دارای 1894 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لیلان و چاه. محصول آنجا غلات، نخود، چغندر، توتون، کشمش، بادام و زردآلو. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی گلیم و جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیلان.

[لَ] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان دالائی بخش خمین شهرستان محلات واقع در پانزده هزارگزی خمین و 8هزارگزی جنوب راه خمین به اراک. جلگه و معتدل. دارای 1674 تن سکنه. آب آن از قنات. محصول آنجا غلات، چغندر، پنبه و باغات بادام. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و ژاکت بافی است و از راه شوسهء خمین به اراک راه فرعی به آبادی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لیلانه.

[لَ نَ] (اِخ) دهی از دهستان کلاس بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 11500گزی شمال خاوری سردشت و 3500گزی خاور شوسهء سردشت به مهاباد. معتدل، کوهستانی و جنگلی. دارای 279 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لی و نهاراً.

[لَ لَنْ وَ نَ رَنْ] (ع ق مرکب)(1)شبانه روز.
(1) - De jour et de nuit.

لیلاوی.

[لَ] (اِخ) نام یکی از ایلات ایران. رجوع به مجمل التواریخ گلستانه ص274، 275 و 281 شود.

لیلاة.

[لَ] (ع اِ) شب. لیل. (منتهی الارب). رجوع به لیل شود.

لیلتئذ.

[لَ لَ تَ ءِ ذِنْ] (ع ق مرکب) آن شب. (مهذب الاسماء).

لیلتین.

[لَ لَ تَ] (اِخ) دهی از دهستان لیراوی بخش دیلم شهرستان بوشهر، واقع در 18هزارگزی جنوب دیلم، کنار راه ساحلی دیلم به ریگ. جلگه، گرمسیر، مرطوب و مالاریائی. دارای 350 تن سکنه. آب آن از چاه. محصول آن غلات و خرما. شغل اهالی زراعت است. بدانجا دبستان و گارد مسلح گمرک باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7). سه فرسخ کمتر میانهء شمال و مغرب احمدحسین است. (فارسنامهء ناصری).

لیلج.

[لی لَ] (اِ) به معنی نیلج است که به فارسی نیله گویند و آن عصارهء نیل است که بدان چیزها رنگ کنند. (برهان). لیلنج. (آنندراج). صاحب ذخیرهء خوارزمشاهی گوید: از داروهای چشم است، سرد و خشک است به درجهء اول و در وی قبضی است و قوی کننده است. آماس نرم را تحلیل کند و با همهء اسباب بد، بازکوشد و مضرتها بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

لیلجی.

[لی لَ] (ص نسبی) منسوب به لیلج. نیلی. نیلی رنگ.

لیلر.

[لی لِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش از پا - دُکاله از ولایت بتون به فرانسه. دارای راه آهن و 8364 تن سکنه است.
(1) - Lillers.

لیلستان.

[لی لَ] (اِخ) نام دهی جزء دهستان ارنگهء بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 49هزارگزی شمال خاوری کرج و 11هزارگزی راه شوسهء کرج به چالوس. کوهستان و سردسیر. دارای 208 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان کرباس و جاجیم بافی است. چند درخت کهنسال دارد و راه آن نیز مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

لیلش.

[] (اِخ) دهی است در لحف از اعمال شرقی موصل. شیخ عدی بن مسافر الشافعی شیخ اکراد و امام ایشان از آنجاست. (از معجم البلدان).

لیلک.

[لی لَ] (اِ) رجوع به کرات و جنگل شناسی ساعی ج2 ص200 شود. || به ترکی لکلک را گویند. (آنندراج).

لیلکی.

[لی لَ] (اِ) رجوع به کرات، للک و جنگل شناسی ساعی ج2 ص115، 118، 119، 121، 122، 124 و 200 شود. (در این کلمه شلیمر اشتباه کرده است).

لیل لیلاء .

[لَ لُنْ لَ] (ع اِ مرکب) لیلة لیلی. لیل لایل. لیلٌ الیل. رجوع به لیلة لیلاء و رجوع به لیل شود.

لیلم.

[لِ لُ] (اِخ) دهی از بخش مینودشت شهرستان گرگان، واقع در 12000گزی جنوب خاوری مینودشت. کوهستانی و معتدل. دارای 110 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، ابریشم، حبوبات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی، کرباس، شال و چادرشب و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیلم.

[لی لَ] (اِخ) ده کوچکی از بخش رامیان شهرستان گرگان. دارای 65 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیلمانج.

[نَ] (اِخ) دهی از دهستان فعله کوی بخش سنقر کلیائی شهرستان کرمانشاهان، واقع در 8هزارگزی جنوب خاوری سنقر و دوهزارگزی جنوب راه فرعی سنقر به قره تپه. کوهستانی و سردسیر. دارای 740 تن سکنه. آب آن از چشمه، قنات و رودخانه. محصول آنجا غلات، حبوبات، زیتون و انگور. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیچه و جاجیم و پلاس بافی است. قلعهء بزرگ و قابل توجه و آسیای مهمی دارد. باغستان این آبادی معروف به قلعه جوق است و در اراضی این ده بوته های گوناگون وجود دارد و از آنها هر دو سال یک بار کتیرا گیرند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لیلم دشت.

[لی لَ دَ] (اِخ) دهی از دهستان بیشهء بخش مرکزی شهرستان بابل، واقع در 6000گزی جنوب خاوری بابل و 1000گزی خاور راه شوسهء بابل به گنج افروز. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 20 تن سکنه. آب آن از رود بابل و محصول آنجا برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3) (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص118).

لیلنج.

[لی لَ] (اِ) لیلج. نیلج. نیله. لیلنگ. به معنی لیج است که نیل باشد و به آن چیزها رنگ کنند. (برهان). ابوریحان در صیدنه آرد: «لس» گوید نیل را گویند و آن بستانی دشتی باشد. اورباسیوس او را اساطوس نام کرده است. و خواص و افعال نیل در حرف نون گفته شود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان). و رجوع به نیل و نیله و نیلج شود.

لیلنگ.

[لی لَ] (اِ) لیلنج. نیلج. لیلج. نیله. نیل. صاحب آنندراج گوید: اصل در آن نیل رنگ بوده، لام و جیم تبدیل یافته اند، چنانچه لیلوپل. (آنندراج). رجوع به لینج شود.

لیلو.

(اِ) تالاب و استخر و آبگیر را گویند. (برهان).

لیلوپر.

[پَ] (اِ) نیلوفر. لیلوپل بدل آن است. (آنندراج). گلی باشد کبود که از میان آب روید و گاه سرخ و سفید نیز شود و اندرون او زرد بود و شکفتن او گاه سر زدن آفتاب باشد. (از جهانگیری) (برهان) :
بتی دارم چو ماه نو به زیر میغ گرد اندر
دلی دارم چو لیلوپر میان آب سرد اندر.
قطران.
و رجوع به نیلوفر شود.

لیلوپل.

[پَ] (اِ) نیلوفر. لیلوپر. و رجوع به لیلوپر و نیلوفر شود.

لیلوس.

[لِ لو] (اِخ) دهی از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی، واقع در 19هزارگزی جنوب باختری سلماس و 4500گزی جنوب راه ارابه رو علی بلاغی به سلماس. دامنه و سردسیر. دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیلوفر.

[فَ] (اِ) نیلوفر. لیلوپر. لیلوپل. و رجوع به لیلوپر و نیلوفر شود.

لیلول.

(اِخ) رجوع به لیلون شود.

لیلون.

(اِخ) لیلول. کوهی مشرف بر حلب میان حلب و انطاکیه و بر فراز آن دیده بان بیت لاهاست و هم در آن دهها و مزارعی است. عیسی بن سعدان الحلبی ذکر آن کند و گوید :
و یا قری الشام من لیلون لابخلت
علی بلاد کم هطالة السحب
مامرّ بر قک مجتازاً علی بصری
الاوذکرنی الدارین من حلب.
(معجم البلدان).

لیل و نهار.

[لَ / لِ لُ نَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) از اتباع است. شب و روز :
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده ست
گردنده فلک نیز به کاری بوده ست.خیام.
-لیل و نهار دیده؛ مجرّب.
- میان لیل و نهار گشته بودن؛ آداب و رسوم دانسته بودن: میان لیل و نهار گشته است؛ رسم دان است.

لیلة.

[لَ لَ] (ع اِ) یکشب. || شب.
-لیلة الاثنین؛ شب دوشنبه.
-لیلة الرقائب؛ شب رقائب.
-لیلة القدر؛ شب قدر.
-لیلة الهریر؛ شب بانگ سگ. اشارت است به شب وقعهء صفین و نیز به شب سوم جنگ قادسیه.
و رجوع به هر یک از مدخل ها در ردیف خود شود.

لیلة.

[لَ لَ] (اِخ) شهری است به اندلس. جایی با نعمت بسیار و آبادانی و تجارت و هوای معتدل. (حدود العالم).

لیلة اسری.

[لَ لَ تُ اَ را] (اِخ) لیلهء اسری. شب معراج. (آنندراج) (غیاث). لیلهء اسری :
وعدهء دیدار هر کسی به قیامت
لیلهء اسری شب وصال محمد.سعدی.

لیلة البدر.

[لَ لَ تُلْ بَ] (ع اِ مرکب) شب چهاردهم که در آن قرص و نور ماه به کمال رسد. (غیاث).

لیلة البرات.

[لَ لَ تُلْ بَ] (ع اِ مرکب) شب برات. رجوع به برات و کتاب دُکری ج1 ص 37 شود.

لیلة الرقائب.

[لَ لَ تُرْ رَ ءِ] (ع اِ مرکب)شب رقائب. رجوع به رقائب شود.

لیلة الزفاف.

[لَ لَ تُزْ زِ] (ع اِ مرکب) شب زفاف. رجوع به زفاف شود.

لیلة السذق.

[لَ لَ تُسْ سَ ذَ] (ع اِ مرکب)شب سده. شب دهم بهمن ماه که به روز آن جشن سده کنند. رجوع به سده شود.

لیلة السرح.

[لَ لَ تُسْ سَ] (ع اِ مرکب)رجوع به سرح و غزوهء غابة در امتاع الاسماع ص258 شود.

لیلة السواء .

[لَ لَ تُسْ سِ] (ع اِ مرکب)شب سیزدهم یا چهاردهم از هر ماه قمری. (از منتهی الارب). شب نیمهء ماه. (مهذب الاسماء).

لیلة الفطر.

[لَ لَ تُلْ فِ] (ع اِ مرکب) شب عید روزه گشادن. شب عید فطر :
بخمسین و بدنح و لیلة الفطر
بعیدالهیکل و صوم العذارا.خاقانی.

لیلة القدر.

[لَ لَ تُلْ قَ] (ع اِ مرکب) شب اندازه کردن کارها. (ترجمان القرآن جرجانی). شبی که در آن تقدیر چیزها کرده شود. شبی است در سال یکبار و در تعیین آن اختلاف روایات است مگر نزدیک اکثر، شب بیست وهفتم رمضان است و عبادت این شب بهتر از عبادت هزار ماه است. (غیاث). در این شب تقدیر امور سال می شود و روح و ملائکه به زمین نازل میشوند و آن شب نوزدهم یا بیست ویکم یا بیست وسوم رمضان یا یکی دیگر از شبهای سال است. صاحب کشاف اصطلاحات الفنون آرد: لیله قدر، شبی است با عزت و شرف که هرکه در آن طاعت کند عزیز و مشرف گردد. و در اصطلاح سالکان، شبی که سالک را به تجلی خاص مشرف گرداند تا بدان تجلی بشناسد قدر و رتبهء خود را به نسبت با محبوب و آن وقت ابتداء وصول سالک باشد، یعنی جمع و مقام اهل کمال در معرفت:
در شب قدر قدر خود را دان
روز در معرفت سخن میران.
کذا فی کشف اللغات - انتهی :
شب عاشقت لیلة القدر است
چون تو بیرون کنی رخ از جلبیب.رودکی.
با رنگ و نگار جنت العدنی
با نور و ضیاء لیلة القدری.منوچهری.
و اندر ماه رمضان لیلة القدر است، آنک جلالت او اندر قرآن پیدا آمده است و گفتند که او را بدههء پسین جویند و نیز گفتند به طاقهای این دهه و چون مجهول بود بیشتر گمانی بر شب بیست وهفتم افتاده است اندر باب او. (التفهیم بیرونی ص252).

لیلة القضاء .

[لَ لَ تُلْ قَ] (ع اِ مرکب) شب برات. شب حکم. و رجوع به برات شود.

لیلة المبارکة.

[لَ لَ تُلْ مُ رَ کَ] (ع اِ مرکب)شب نیمهء شعبان. شب براة. لیلهء مبارکه.

لیلة المعراج.

[لَ لَ تُلْ مِ] (اِخ) شب معراج. لیلة الاسری. و رجوع به معراج شود.

لیلة المقبلة.

[لَ لَ تُلْ مُ بِ لَ] (ع اِ مرکب)فردا شب. (مهذب الاسماء).

لیلة النفران.

[لَ لَ تُنْ نَ] (ع اِ مرکب) شب که واگردند از منا.

لیلة الوتدة.

[لَ لَ تُلْ وَ تِ دَ] (اِخ) شبی است مربوط به جنگی که میان بنی تمیم و بنی عامربن صعصعة بوده است. (از معجم البلدان). رجوع به وتدة و یوم الوتدة در مجمع الامثال میدانی شود.

لیلة الهریر.

[لَ لَ تُلْ هَ] (اِخ) شب سوم از جنگ قادسیه که در آن شب اعراب به لشکر ایران حمله بردند و در تمام شب جنگ جریان داشت و آن را لیلة الهریر بدان سبب گفتند که در تمام شب از طرفین بانگ و آوازی شبیه بانگ سگ فضا را پر کرده بود. || شب جنگ صفین.

لیلة بعضة.

[لَ لَ تُنْ بَ عِ ضَ] (ع اِ مرکب)شب پشه ناک. لیلة مبعوضة.

لیلة دامج.

[لَ لَ تُنْ مِ] (ع اِ مرکب) شبی تاریک. (مهذب الاسماء). لیلٌ دامج. (منتهی الارب).

لیلة دامس.

[لَ لَ تُنْ مِ] (ع اِ مرکب) شبی تاریک. (مهذب الاسماء). لیلٌ دامس. (منتهی الارب).

لیلة قمراء .

[لَ لَ تُنْ قَ] (ع اِ مرکب) لیلة مقمر. شب مهتابی. مهتاب شب. و رجوع به حکمت اشراق ص 280 شود.

لیله کوه.

[لِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لنگرود شهرستان لاهیجان، واقع در 3000گزی جنوب لنگرود. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 450 تن سکنه. آب آن از چشمه و استخر. محصول آنجا برنج، چای، ابریشم و لبنیات، شغل اهالی زراعت و گله داری. راه آن مالرو است و اتومبیل نیز میرود. آب چشمهء آن به خوبی معروف است و آب آشامیدنی برخی از سکنهء لنگرود از آنجا تأمین میگردد. کارخانهء چای خشک کنی به صورت شرکت سهامی تشکیل شده است. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج2 و سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص17 شود.

لیلة لیلاء .

[لَ لَ تُنْ لَ] (ع اِ مرکب) شبی تاریک. (مهذب الاسماء). شب دراز سخت یا شب سخت تاریک از ماه یا شب سی ام ماه. لیلة لیلی. (منتهی الارب).

لی لی.

[لَ لَ / لِ لِ] (اِ) تعتاب. نام بازیی است. و آن یکپا برداشته و با پای دیگر جهیدن. یک لنگه (در تداول مردم قزوین). و رجوع به لی لی کردن شود.

لی لی.

(اِ) مترادف لالا. لفظی که در عروسیها و جشنها زنان در ابراز شادی و انبساط خاطر ادا کنند و غالباً مکرر آرند لی لی لی لی.
- لی لی به لالای کسی دادن یا گذاردن؛ با او هماهنگی کردن یا به خواهشهای بی اساس او اهمیت دادن.

لیلی.

[لَ / لِ] (ص نسبی)(1) منسوب به لیل. شبی. شبانه. || پردهء لیلی؛ نوائی از موسیقی :
یکی نی بر سر کسری دوم نی بر سر شیشم
سدیگر پردهء سرکش چهارم پردهء لیلی.
منوچهری.
(1) - Nocturne.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) کوهی و گویند پشته ای است و نیز گفته اند قارّتی است. مکیث الکلبی گوید:
الی هَزْمتی لیلی فماسال فیهما
و روضیهما و الروض روض الممالح.
و بدربن حزان الفزاری گوید:
مااضطرکّ الحرزُ من لیلی الی بَرد
تختاره معقلا من جُش اعیار.
(معجم البلدان).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) الاخیلیة بنت عبدالله بن الرحال بن شداد الاخیلیة یا رحّالة. از شاعرات مولدات عرب صدر اسلام است و او را دیوانی است مشروح. توبة بن الحمیر دلباختهء او بود و دربارهء وی شعر میگفت و او را از پدرش خواستگاری کرد. پدر امتناع ورزید و دختر را به یکی از بنی الادلع تزویج کرد. روزی توبة به دیدار لیلی شد و لیلی را به خلاف گذشته بی حجاب و محزون یافت. دانست که خطری متوجه اوست، پس بازگشت و سواره برون رفت. و چون بنی ادلع خبر یافتند به دنبالش شتافتند. توبة در این باره گوید:
نأتک بلیلی دارها لاتزورها
و شطت نواها و استمر مریرها.
این قصیده دراز است و در آن گوید:
و کنت اذا ما جئت لیلی تبرقعت
فقد رابنی منها الغداة سفورها.
توبة به دیدن لیلی بسیار رفتی. برادر لیلی و خویشان دیگر با او پرخاش کردند، اما سودمند نیفتاد از این روی، شکایت او به حاکم بردند. حاکم دستور داد اگر بار دیگر آید خونش هدر باشد. لیلی از این حکم خبر یافت و شوهر وی که مردی غیور بود به لیلی گفت: اگر از آمدن توبة مرا خبردار نکنی یا خبر دستور قتلش را به او برسانی تو را خواهم کشت. چون لیلی خبر آمدن توبة شنید بی حجاب در راه او بنشست و روی ترش کرد. پس چون توبة این بدید دانست دامی برای او گسترده اند، بگریخت. توبة را بنی عوف در پیرامون سال 80 ه . ق. بکشتند و لیلی در رثاء او این چکامه بسرود:
نظرت و دونی من غمامة منکب
و بطن الردی من ای نظرة ناظر
و توبة احیی من فتاة حییة
و أجرأ من لیث بخفان خادر
و نعم فتی الدنیا و ان کان فاجراً
و نعم الفتی ان کان لیس بفاجر.
و در آن گوید:
اآلیت ابکی بعد توبة هالکا
و احفل من دارت علیه الدوائر
لعمرک ما بالموت عار علی الفتی
اذا لم تصبه فی الحیاة المعایر
فلا یبعدنک الله یا توب انما
لقاء المنایا دارعاً مثل حاسر.
و نیز در رثاء او گوید:
اعینی الا فابکی علی ابن حمیر
بدمع کغیض الجدول المتفجر
لتبک علیه من خفاجة نسوة
بماء شؤون العبرة المتحدر
سمعن بهیجا از حفت فذکرنه
و قد یبعث الاحزان طول التذکر
کان فتی الفتیان توبة لم ینح
بنجد و لم یطلع من المتغور
و لم یرد الماء السدام اذابدا
سناالصبح فی اعقاب اخضر مدبر
و لم یقدع الخصم الا لد و یملا
الجفان سدیفاً یوم نکباء صرصر
الارب مکروب اجبت و خائف
اجرت و معروف لدیک و منکر
فیاتوب للمولی و یا توب للندی
و یا توب للمستنبح المتنور.
معاویة بن ابی سفیان نظر لیلی را دربارهء توبة خواست و گفت: وای بر تو لیلی، آیا توبة همانگونه است که مردم میگویند؟ لیلی پاسخ داد: یا امیرالمؤمنین! سبط البنان حدیداللسان شجاللاقران کریم المختبر عفیف المئزر، جمیل المنظر. ای امیرالمؤمنین! او چنان است که من گفته ام. معاویة گفت: چه گفته ای؟ لیلی گفت: گفته ام و از حق درنگذشته ام:
بعید الثری لایبلغ القوم قفره
الدملد یغلب الحق باطله
اذا حل رکب فی ذراه و ظله
لیمنعهم مما تخاف نوازله
حماهم بنصل السیف من کل قادح
یخافونه حتی تموت خصائله.
معاویة گفت: وای بر تو میگویند: او عاهر بود. لیلی گفت:
معاذ الهی کان والله سیداً
جواداً علی العلات جماً نوافله
اغر خفا جیاً یری البخل سبة
نحلت کفا الندی و أنامله
عفیفاً بعید الهم صلباً قناته
جمی محیاه قلی غوائله
و قد علم الجوع الذی بات ساریاً
علی الضیف و الجیران انک قاتله
و انک رحب الباع یا توب بالقری
اذا مالئیمُ القوم ضاقت منازله
یبیت قریر العین من بات جاره
و یضحی بخیر ضیفه و منازله.
معاویة گفت: وای بر تو دربارهء توبة از حق گذشتی. لیلی گفت: ای امیرالمؤمنین! بخدا اگر او را میدیدی و می آزمودی درمی یافتی که هنوز حق وی به واجبی نگذارده ام. معاویة گفت: توبه را چگونه مردی یافتی؟ لیلی گفت:
اتته المنایا حین تم تمامه
و اقصر عنه کل قرن یصاوله
و کان کلیث الغاب یحمی عرینه
و ترض به اشباله و حلائله
غضوب حلیم حین یطلب حلمه
وسم زعاق لاتصاب مقاتله.
معاویة بدو جایزهء بزرگ بخشید و گفت: بهتر شعری که برای وی سرودی برایم بخوان. لیلی گفت: ای امیر! به صفتی نیک او را نستودمش مگر آنکه او برتر از آن بود و چه خوب سروده ام:
جزی الله خیراً و الجزاء بکفه
فتی من عقیل ساد غیر مکلف
فتی کانت الدنیا تهون باسرها
علیه و لاینفک جم التصرف
ینال علیات الامور بهونة
اذا هی اعیت کل خرق مشرف
هو الذوب بل اسدی الخلا یا شبیهة
بدریاقة من خمر بیسان قرقف
فیاتوب ما فی العیش خیر و لاندی
یعد و قد امسیت فی ترب نفنف
و مانلت منک النصف حتی ارتمت
بک المنایا بسهم صائب الوقع اعجف
فیاألف الف کنت حیاً مسلماً
لا لقاک مثل القسور المتطرف
کماکنت اذ کنت المنجی من الردی
اذا الخیل جالت بالقنا المتقصف
و کم من لهیف عمر قد اجبته
بابیض قطاع الضریبة مرهف
فانفذته و الموت یحرق نابه
علیه و لم یطعن و لم یتنسف.
لیلی در حق عثمان بن عفان چنین سروده است:
ابعد عثمان ترجوا لخیر أمته
و کان آمن من یمشی علی ساق
خلیفة الله أعطاهم و خولهم
ماکان من ذهب جم و اوراق
فلاتکذب بوعدالله و ارض به
و لاتوکل علی شیئی باشفاق
و لاتقولن لشیی ء سوف افعله
قد قدرالله ماکل امری لاق.
وقتی میان لیلی اخیلیة و نابغهء جعدی مهاجاتی رفت و سبب آن بود که مردی از بنی قشیر به نام «ابن الحیا» را اخوال او که از بنی ازد بودند بر اثر نزاعی که میان بنی ازد و بنی جعده بود، هجا گفتند، پس نابغهء جعدی قصیده ای به نام «الفاضحة» در جواب ایشان گفت و در آن بنی قشیر و بنی عقیل را سخت بنکوهید و از قوم خود و دیگر بطنهای بنی عامر بجز دو بطن بنی قشیر و بنی عقیل ستایش کرد، و در آن چنین گفت:
جهلت علی ابن الحیا و ظلمتنی
و جمعت قو جاء بیتاً مضللا
و نیز قصیدهء دیگر در این باره سرود که آغازش چنین است:
اماتری ظلل الایام قد حسرت
عنی و شمرت ذیلا کان ذیالا
و این قصیده دراز است و در آن گوید:
و یوم مکة اذا ماجدتم نفراً
حاسوا علی عقد الاحساب از والا
عند النجاشی اذا تعطون ایدیکم
مقرنین و لاترجون ارسالا
اذ تستحقون عند الخذ ان لکم
من آل جعدة اعماماً و اخوالا
لو تستطیعون ان تلقوا جلود کم
و تجعلوا جلد عبدالله(1) سربالا
اذا تسر بلتم فیه لینجیکم
ممایقول ابن ذی الجدین اذ قالا
تلک المکارم لا قعبا من لبن
شیبا بماء فعادا بعد ابوالا.
پس لیلی اخیلیه خود را به میان انداخت و گفت:
و ماکنت لو فارقت جل عشیرتی
لاذکر قعبی خازر قد تثملا.
چون این به گوش نابغه رسید، گفت:
الا حییا لیلی و قولا لها هلا
فقد رکبت امراً اغر محجلا
و قد اکلت بقلا و خیما نباته
و شربت من آخر الصیف ابلا... الخ.
و لیلی او را در جواب گفت:
احقاً بما انبأت ان عشیرتی
بشوران یزجون المطی المذللا
یروح و یغدو وَفدهم بصحیفة
لیستجلدوا لی ساء ذلک معملا
انابغ لم تنبغ و لم تک اولا
و کنت صنیا بین صنیین مجهلا
انابغ لم تنبغ بلومک لاتجد
للومک الا وسط جعدة مجعلا
تسابق سوار الی المجد و العلا
و اقسم حقا ان فعلت لیفعلا
بمجد اذا المجد اللئیم اراده
هوی دونه فی مهبل ثم عصلا
لناتامک دون السماء و اصله
مقیم طوال الدهر لم یتحلحلا
و ماکان مجد فی اناس علمته
من الناس الا مجدنا کان اولا
و عیرتنی داء باملک مثله
و أیّ جواد لایقال له هلا.
پس لیلی بر نابغه پیروز گشت، و چون سخن او به بنی جعدة رسید عده ای از آنان گرد آمدند و گفتند از امیر مدینه و یا از امیرالمؤمنین خلیفه میخواهم تا داد ما از این حبیشه بازستاند، او به اعراض ما ناسزا گفته و بر ما افترا بسته است. وقتی حمیدبن ثور و عجیر سلولی و مزاحم عقلی و اوس بن غلفاء هجیمی شعری دربارهء قطاة (کبک) سرودند و برای تشخیص شعر نیکوتر لیلی را به داوری پذیرفتند. لیلی چنین گفت:
الا کل ما قاله الرواة و انشدوا
بها غیر ما قال السلولی بهرج.
و بنفع سلولی حکم داد. پس حمیدبن ثور در هجو لیلی گفت:
کأنک ورهاء العنانین بغلة
رأت حصنا فعارصتهن تشحج.
وقتی عبدالملک بن مروان بر زوجهء خویش عاتکه دختر یزیدبن معاویه وارد شد، دید زنی بدوی نزد اوست، پرسید کیستی؟ گفت: انا الوالهة الحری لیلی الاخیلیة. عبدالملک گفت: توئی که گفته ای:
اریقت جفان ابن الخلیع فاصبحت
حیاض الندی زلت بهن المراتب
فلهی و عفی بطن قود و حوله
کما انقض عرض البئر و الورد غاصب.
لیلی گفت: آری. عبدالملک گفت: برای ما چه بر جای نهاده ای؟ لیلی گفت: آنچه خدا به شما داده است. عبدالملک گفت: آن چیست؟ لیلی گفت: نسب قرشی، زندگی مرفه و زن مطیع. عبدالملک گفت: تو کرم را به ابن خلیع مقصور کردی. لیلی گفت: من مقصور نساختم خداوند ساخته است. عاتکه گفت: این زن بدین قصد اینجا آمده که من نزد تو شفاعت کنم تا چشمهء آبی بدو دهی. من دخت یزید نباشم اگر حاجت او برآورم او عربی بی سر و پا را بر امیرالمؤمنین مقدم شمرده است. لیلی از جای برخاست و گفت:
ستحملنی و رحلی ذات رحل
علیها بنت آباء کرام
اذا جعلت سوادالشام جبنا
و غلق دونها باب اللئام
فلیس بعائد ابداً الیهم
ذووالحاجات فی غلس الظلام
أ عاتک لو رأیت غداة بنا
عزاء النفس عنکم و اعتزامی
اذا لعلمت و استیقنت انی
مشیعة و لم ترعی ذمامی
ا اجعل مثل توبة فی نداه
ابا الذبان فوه الدهر دامی
معاذالله ما عسفت برحلی
تعد السیر للبلد التهامی
اقلت خلیفة فسواه احجی
بامرته و اولی باللثام
لثام الملک حین تعد بکر
ذووالاخطار و الخطی الحسام.
به او گفتند: کدام کعب را در نظر داشتی؟ جواب گفت: گمان ندارم کعبی چون کعب من باشد. وقتی لیلی در روزگار پیری بر عبدالملک بن مروان درآمد. عبدالملک گفت: وقتی توبة عاشق تو شد تو را چگونه می پنداشت؟ گفت: همانطور که مردم در روز بیعت تو را می پنداشتند. عبدالملک چنان خندید که یک دندان سیاه او که پنهانش میکرد هویدا گشت. وقتی عبدالملک از لیلی پرسید: بالله هل کان بینک و بین توبة سوء قط؟ لیلی جواب گفت: و الذی ذهب بنفسه و هو قادر علی ذهاب نفسی ماکان بینی و بینه سوء قط، الا انه قدم من سفر فصافحته فعمز یدی فظننت انه یخنع لبعض الامر. سپس گفت: لا و الذی ذهب بنفسه ماکلمنی بسوء قط حتی فرقت بینی و بینه الموت. روزی لیلی بر حجاج درآمد و سلام گفت. حجاج جواب داد و مرحبا گفت و پرسید: چه بر سر تو آمده است؟ لیلی گفت: اخلاف النجوم و قلة الغیوم و کلب البرد و شدة الجهد و کنت لنا بعده الله الرفد. حجاج گفت: فجاج را برای ما توصیف نما. لیلی گفت: الفجاج مغیرة و الارض مقشعرة و المبرک معتل و ذوالعیال مختل، و الهالک للقل و الناس مسنتون رحمة الله یرجون و اصابتنا سنون مجحفة مبطلة لم تدع لنا هبعاً و لا عافطة و لا نافطة. اذهبت الاموال و مزقت الرجال و اهلکت العیال. ابوعلی قالی این جمله ها را شرح کرده گوید: اخلاف النجوم، یعنی ستاره ها که خداوند باران هستند، از بارش خودداری کرده اند. کلب البرد، سختی سرماست، چه کلب بیماریی است سگان و گرگان را. رفد، معونت و یاری باشد. فجاج، جمع فج، هر شکاف و فاصله میان دو بلندی است. و المبرک معتل، شتران را خواسته، و ذوالعیال مختل، یعنی نیازمند است. و الهالک للقل، یعنی بسبب کمیابی. مسنتون، یعنی قحطی زدگان. هبع، آنچه تابستان بروید. ربع، آنچه در بهار روید. و اینکه گفته است: لا عافطة و لا نافطة، یعنی نه میش برای ما بجا گذارده و نه بز. گویند روزی حجاج نشسته بود لیلی را خواستند. حجاج گفت: کدام لیلی؟ گفتند اخیلیه صاحبهء توبة، حجاج اجازه داد، زنی بلندقامت سیاه چشم خوش خرام سلام داد و جواب شنید و نزدیک آمد. حجاج به غلام دستور داد بالشی نهادند. بنشست. حجاج پرسید: تو را چه به سوی ما کشانید؟ لیلی گفت: سلام به امیر و ادای وظیفه، حجاج گفت: قوم خود را چون ماندی؟ جواب داد در خصب و امن و دعت خصب در اموال و امنیت از خدا و دعت از آنجا که از ترس تو با خود صلح میکنند، سپس اجازت خواست تا شعری بگوید. حجاج اجازت داد. لیلی گفت:
أ حجاج لایغلل سلاحک انما ال
منایا بکف الله حیث تراها
اذا هبط الحجاج ارضاً مریضة
تتبع اقصی دائها فشفاها
شفاها من الداء العضال الذی بها
غلام اذا هزّ القناة سقاها
سقاها دماء المارقین و علها
اذا جمحت یوماً و خیف أذاها
اذا سمع الحجاج صوت کتیبة
اعد لها قبل النزول قراها
اعد لها مصقولة قارسیة
بایدی رجال یحسنون غذاها
أ حجاج لاتعط العصاة مناهم
ولا الله یعطی للعصاة مناها
ولا کل حلاف تقلد بیعة
فاعظم عهدالله ثم شراها.
حجاج به یحیی بن منقذ گفت: لله بلادها چه نیکو شاعری است. گفت: مرا از شعر او خبری نیست. پس حجاج عبیدة بن وهب دربان را بخواست، پس به لیلی دستور داد تا شعر را بر او از نو بخواند. عبیدة گفت: ادای حق این شاعره کریمه واجب است. حجاج گفت: از شفاعت تو بی نیاز میباشد. دستور داد پانصد درم و پنج دست جامه که یکی خز باشد به او برسانند و گفت او را به نزد دخترعمش هند بنت اسماء ببرند و بگویند به او جایزه دهد. لیلی گفت: اصلح الله الامیر مأمور صدقات به ما ستم میکند، شهرهای ما ویران کرده و دلهای ما شکسته است و بهترین اموال ما را می برد. حجاج دستور داد به حکم بن ایوب بنوشتند که پنج شتر که یکی نجیب باشد برای وی بخرد و به حاکم یمامه نوشت که مأمور صدقات ایشان را که از وی شکایتی رسیده بود عزل کنند. ابن گفت: ای امیر! آیا من هم بدو صلت دهم؟ حجاج گفت: آری. پس او نیز چهارصد درم و هند سیصد درم و محمد بن الحجاج دو کنیزک به او بخشیدند. و چون لیلی شعر را به پایان رسانید حجاج به حضار گفت: میدانید این زن کیست؟ گفتند: نه به خدا ما زنی به این فصاحت و بلاغت و خوش بیانی ندیده ایم. گفت: این لیلی صاحبهء توبة است. سپس روی به لیلی کرد و گفت: تو را به خدا آیا از توبة به چیزی نیازردی؟ یا چیزی ناشایست از تو نخواست؟ لیلی گفت: نه به خدائی که از او آمرزش میطلبم هیچ چیز از وی ندیدم. حجاج گفت: اگر چنان است پس خدا ما را و او را رحمت کناد. سپس حجاج به سوی لیلی آمد و گفت: اکنون تو پیر شده ای و توبه نیز از یادها بشده است تو را به خدای سوگند آیا میان شما هیچگاه ریبتی واقع گشت؟ یا چیزی در این باره با تو گفت؟ لیلی گفت نه والله ای امیر مگر در شبی که تنها بودیم سخنی با من گفت که من گمان بردم نظری دارد، پس این بیت بر او خواندم:
و ذی حاجة قلنا له لاتبح بها
فلیس الیها ما حییت سبیل
لنا صاحب لاینبغی ان نخونه
و انت لاُخری صاحبٌ و خلیل.
و به خدا که پس از آن سخن ریبت آمیز از او نشنیدم تا مرگمان جدا کرد. حجاج گفت: توبة چون شعر تو شنید چه کرد؟ لیلی گفت: توبة کسی به طایفهء ما فرستاد و دستور داد: چون به سرزمین بنی عبادة بن عقیل درآید بر بلندی رود و این بیت به آواز بلند بخواند:
عفا الله عنها هل ابیتن لیلة
من الدهر لایسری الی خیالها.
پس چون چنان کرد من غرض وی بدانستم و گفتم:
و عنه عفا ربی و احسن حاله
فعزت علینا حاجة لاینالها.
سپس این اشعار را برای حجاج بخواند:
لعمرک ما بالموت عار علی الفتی
اذا لم تصبه فی الحیاة المعایر
و ما احد حیّ و ان عاش سالماً
باخلد ممن غیبته المقابر
فلا الحی مما احدث الدهر معتب
و لا المیت ان لم یصبر الحی ناشر
و کل جدید او شباب الی بلی
و کل امری ء یوماً الی الموت صائر
قتیل بنی عوف فیا لهفتا له
و ماکنت ایاهم علیه احاذر
ولکننی اخشی علیه قبیلة
لها بدروب الشام بادٍ و حاضر.
پس حجاج به دربان گفت: او را ببر و زبانش ببر. حجام وی را ببرد تا زبانش ببرد. لیلی گفت: وای بر تو، امیر دستور داد که با صلت و عطا زبان مرا قطع کنی بازگرد و بپرس! دربان نزد حجاج شد و بپرسید! حجاج در خشم شد و خواست زبان حاجب را ببرد، لیلی را نزد خود بخواند. لیلی گفت: ای امیر! بخدا نزدیک بود زبان مرا ببرد، و این شعر بخواند:
حجاج انت الذی ما فوقه احد
الا الخلیفة و المستغفر الصمد
حجاج انت سنان الحرب ان لقحت
و انت للناس نور فی الدجی یقد.
پس حجاج دستور داد ده هزار درم دادندش. گویند هیچگاه حجاج خوش روی و بشاش دیده نشد مگر روزی که لیلی اخیلیه بر او وارد شد، پس حجاج به او گفت: شنیده ام روزی از قبر توبة بن الحمیر میگذشتی راه بگردانیدی و از گور وی نگذشتی. بخدا این بی وفائی است که نسبت به او روا داشتی! اگر او بجای تو بودی و تو بجای او این کار نکردی. لیلی گفت: اصلح الله الامیر من معذورم. گفت: چه عذری داری؟ گفت: وقتی توبة را شنیده بودم که گفتی:
و لو ان لیلی الاخیلیة سلمت
علی و فوقی جذل و صفائح
لسلمت تسلیم البشاشة اوزقا
الیها صدی من جانب القبر صائح.
و چون به همراه من زنانی بودند که این شعر او را شنیده بودند، نخواستم عم توبة را تکذیب کرده باشم! حجاج بس خشنود شد و دستور داد حاجتش برآورند. در اینکه آیا لیلی اشعر است یا خنساء اختلاف شده است. اصمعی گوید: لیلی اشعر از خنسا بود(2). و ابومسلم عبدالله بنی مسلم از پدر آرد که گفت: در مجلسی بودم که اشراف قریش آنجا گرد بودند و سخن از خنساء و لیلی اخیلیه رفت همگان لیلی را فصیحتر دانستند(3). ابوزید گفته است: لیلی اکثر تصرفاً و اغزر بحراً و اقوی لفظاً و الخنساء اذهب عموداً فی الثراء(4). و لیلی را بر نابغهء جعدی نیز برتری داده اند(5). ابن الخصیب کاتب گفته است: لیلی از سفری با شوی آمدی و چون به قبر توبة رسید، گفت: از اینجای نروم تا سلامی به قبر توبة نکنم، شوهر آنچه خواست مانع آید لیلی نپذیرفت، پس لیلی بر بلندی برآمد و به توبه سلام فرستاد سپس روی به قوم خود کرد و گفت: نخستین دروغ است از توبة مگر او نگفته است:
و لو ان لیلی الاخیلیة سلمت
علی و دونی تربة و صفائح
لسلمت تسلیم البشاشة اوزقی
الیها صدی من جانب القبر صائح
و اغبط من لیلی بما لااناله
الا کل ما قرت به العین صالح.
پس چون که پاسخ من نمیدهد؟ نزدیک قبر جغدی نشسته، چون هودج بدید بهراسید بر تارک شتر پرید، اشتر برمید و لیلی را به زمین افکند و لیلی همانجا بمرد و نزدیک توبة دفن شد و این خبر مرگ او درست تر است، اما صاحب اغانی از اصمعی آرد که چون حجاج به لیلی صله داد، او را گفت: حاجتی بطلب. لیلی گفت: مرا به نزد پسرعم من قتیبة بن مسلم باهلی امیر خراسان فرست. چون بدانجا رفت و خواست به بادیه بازگردد به شهر ری درآمد و آنجا بدرود زندگی گفت و همانجا مدفون شد. رجوع به اغانی ابوالفرج اصفهانی و امالی قالی و مروج الذهب مسعودی و عقدالفرید ابن عبدربه و مجمع الامثال میدانی و روضة المحبین ابن قیم و حماسهء بحتری و کامل مبرد و عیون التواریخ ابن شاکر (خطی) و حماسهء ابوتمام و محاضرات راغب و بلاغات النساء ابن طیفور و اللباب ابن اثیر (خطی) و زهرالاَداب حصری و تاریخ ابن عساکر و الموشح مرزبانی و فتوح البلدان بلاذری و المستطرف أبشهی و البیان و التبیین جاحظ و الفائق زمخشری و اعلام النساء عمر رضا کحاله چ دمشق ج3 صص1385-1397 شود. زرکلی در اعلام آورده: لیلی اخیلیة شاعرة فصیحة ذکیة جمیلة، اشتهرت باخبارها مع توبة بن الحمیر، و وفدت علی الحجاج مرات فکان یکرمها و یقربها و طبقتها فی الشعر تلی طبقة الخنساء. (الاعلام زرکلی ج3). جاحظ آرد: کانت من افصح الشواعر و ابلغهن و لها مع الحجاج حدیث طریف. و لها:
حتی اذا رُفعَ اللواء رأیته
تحت اللواء علی الخمیس زعیما.
و لها:
نحن الاخایل لایزال غلامنا
حتی یدب علی العصا مذکورا.
(البیان و التبیین ج1 ص196 و ج3 ص62).
و لها ایضاً:
و مقدر عنه القمیص تخاله
وسط البیوت من الحیاء سقیما
حتی اذا رفع اللواء رأیته
تحت اللواء علی الخمیس زعیما.
(عیون الاخبار ج1 ص278).
صاحب فوات الوفیات آرد: کانت من اشعرالنساء لایتقدم علیها الا الخنساء توفیت فی عشر الثمانین من الهجرة و کان توبة بن الحمیر یهواها و قد تقدم ذکره. خطبها فابی ابوها فکان یزورها. قال لها الحجاج ان شبابک قد مضی و اضمحل امرک فاقسم علیک الا صدفتنی هل کانت بینکما ریبة قط او خالبک فی ذلک قالت لا والله ایها الامیر الا انه قد قال لی لیلة و قد خلونا کلمة ظننت انه قد خضع فیها لبعض الامر فقلت له:
و ذی حاجة قلنا له لاتبح بها
فلیس الیها ما حییت سبیل
لنا صاحب لاینبغی ان نخونه
و انت لاخری صاحب و خلیل.
فلا والله ماسمعت بعدها منه ریبة حتی فرق بیننا. فقال لها الحجاج فما کان منه بعد ذلک قالت وجه صاحباً له الی حاضرنا و قال له آعل شرفا و اهتف بهذا البیت بین اهله:
عفا الله عنها هل ابیتن لیلة
من الدهر لایسری الی خیالها.
فلما فعل ذلک عرفت المعنی فقلت:
و عنه عفا ربی و احسن حفظه
یعز علینا حاجة لاینالها.
و عن محمد بن الححاج بن یوسف قال بینما الامیر جالس اذ استوذن للیلی فاذن لها فدخلت امرأة طویلة دعجاءالعین حسنة المشیة حسنة الثغر فسلمت علیه فرحب بها الحجاج و قال لها ماوراء لما صنع لها وسادة یا غلام فجلست فقال لها ما اقدمک الینا فقالت السلام علی الامیر و القضاء لحقه و التعرض لمعروفه فقال کیف خلفت قومک قالت فی حال خصب و امن و دعة اما الخصب ففی الاموال و الکلا و اما الامن فقد امنهم الله عز و جل و اما الدعة فقد خامرهم من خوفک ما اصلح بینهم ثم قالت الا انشدک ایها الامیر قال اذا شئت فقالت:
أحجاج لایقلل سلاحک انما ال
منایا بکف الله حیث یراها
اذا هبط الحجاج ارضاً مریضة
تتبع اقصی دائها فشفاها
شفاها من الداء العضان الذی بها
غلام اذا هز القناة سقاها
سقاها دماء المارقین و علها
اذا جمعت یوماً و خیف اذاها
اعد لها مصقولة فارسیة
بایدی رجال یحلبون صراها
أ حجاج لاتعط العداة مناهم
ابی الله یعطی للعداة مناها
ولا کل خلاف تقلد بیعة
باعظم عهدالله ثم شراها.
فامر وکیله ان یعطیها خمسمائة درهم و یکسوها خمسة اثواب کساء خز و فی خبر آخر انها وفدت علیه فقال لها انشدینی بعض شعرک فی توبة (فانشدته):
لعمرک ما بالموت عار علی الفتی
اذا لم تصبه فی الحیاة المعایر
و ما احد حی و ان عاش سالماً
باخلد ممن غیبته المقابر
و لا الحی مما احدث الدهر معتب
و لا المیت ان لم یصبر الحی ناشر
و کل جدید او شباب الی بلی
و کل امری ء یوماً الی الله صائر
قتیل بنی عوف فیا لهفا له
و ماکنت ایاهم علیه احاذر
ولکننی اخشی علیه قبیلة
لها بدروب الشام بادٍ و حاضر.
فقال الحجاج لحاجبه اذهب فاقطع عنی لسانها فدعی بالحجام لیقطع لسانها فقالت ویحک انما قال الامیر اقطع لسانها بالعطاء و الصلة فارجع الیه فاستأذنه فرجع الیه فاستأذنه فاستشاط غیظاً و هم بقطع لسانه ثم امر بها فادخلت علیه فقالت کاد و عهدالله یقطع ایها الامیر مقولی (و انشدته):
حجاج انت الذی ما فوقه احد
الا الخلیفة و المستعظم الصمد
حجاج انت شهاب الحرب اذ نهجت
و انت للناس نور فی الدجی یقد.
(فوات الوفیات ج2 ص141).
و رجوع به عقدالفرید ج1 ص251 و ج3 ص2 و 3 و ج4 ص33 و ج6 ص6 و ج7 ص4 و 129 و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - یعنی عبدالله بن جعدة بن کعب.
(2) - الموشح.
(3) - تاریخ ابن عساکر.
(4) - زهرالاَداب.
(5) - الموشح.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) الانصاریة. راویة من راویات الحدیث روت عن ام عمارة بنت کعب. و روی عنها حبیب بن زید الانصاری. (اعلام النساء ج3 ص1365).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) السدوسیة. امرأة بشیربن الخصاصیة یقال لها الجهدیة و یقال هی غیرها. و قد تقدم بیان ذلک فی الجهدیة. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) العامریة. رجوع به بنت سعدبن ربیعة شود.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) الغفاریة. قال ابوعمر کانت تخرج مع النبی(ص) فی مغازیه تداوی الجرحی و تقوم علی المرضی حدیثها ان النبی(ص) قال لعائشة هذا علی اول الناس ایمانا روی عنها محمد بن القاسم الطائی. قلت اما الخبر الاول فتقدم التنبیه علیه فی القسم الاخیر من حرف الالف فی امامة بنت ابی الحکم و قد اخرجه العقیلی فی ترجمة موسی بن القاسم من الضعفاء و ابن منده من روایة علی بن هاشم البرید حدثنی لیلی الغفاریة قالت کنت اغزو مع النبی صلی الله علیه و سلم فاداوی الجرحی و اقوم علی المرضی فلما خرج علی الی البصرة خرجت معه فلما رأیت عائشة اتیتها فقلت هل سمعت من رسول الله صلی الله علیه و سلم فضیلة فی علی؟ قالت نعم دخل علی رسول الله(ص) و هو معی و علیه جرد قطیفة فجلس بیننا فقلت اما وجدت مکاناً هو اوسع لک من هذا فقال النبی(ص) یا عائشة دعی لی اخی فانه اول الناس اسلاماً و آخر الناس بی عهداً و اول الناس لی لقیاً یوم القیامة قال العقیلی لایعرف الا لموسی بن القاسم قال البخاری لایتابع علیه - انتهی. و فی سنده عبدالسلام بن صالح ابوالصلت و قد کذبوه و اما الخبر الاخیر فقال لی فی التجرید هو باطل. قلت و محمد بن القاسم هو الطایکانی لا الطائی و هو متروک و هو غیر موسی بن القاسم و قد جاء نحوه لمعاذة ففی تفسیر ابن مردویه و اخرجه ابوموسی من طریقه ثم من روایة یعلی بن عبید عن حارثة بن ابی الرجال عن عمرة قالت قالت معاذة الغفاریة کنت انیساً لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بیت عائشة و علی خارج من عندها فسمعته یقول لعائشة ان هذا احب الرجال الی و اکرمهم علی فاعرفی لی حقه و اکرمی مثواه الحدیث و فیه النظر الی عبادة. قلت و حارثة ضعیف و هذا هو الحدیث الذی اشار الیه ابوعمر. (الاصابة چ مصر ج8 ص183). صاحب اعلام النساء آرد: لیلی الغفاریة، مجاهدة غازیة کانت تخرج مع النبی(ص) فی مغازیه فتداوی الجرحی و تقوم علی المرضی. و لما خرج علی بن ابیطالب الی البصرة خرجت معه و اتت عائشة ام المؤمنین فقالت: هل سمعت من رسول الله(ص) فضیلة فی علی؟ قالت نعم دخل علی رسول الله(ص) و هو معی و علیه جرد قطیفة فجلس بیننا فقلت اما وجدت مکاناً هو اوسع لک من هذا قال النبی(ص): یا عائشة! دعی لی اخی فانه اول الناس اسلاماً و آخر الناس بی عهداً و اول الناس لی لقیاً یوم القیامة و حدثت عن النبی(ص) و روی عنها محمد بن قاسم الطائی. (اعلام النساء ج3 صص1398-1399).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) الناعطیة. من ربات النسک و الزهد و الفصاحة و البلاغة کانت تعتنق الغالیة (فرقة من الشیعة). (اعلام النساء ج3 ص1401). من نساء الغالیة. (البیان و التبیین ج1 ص283). و لها ریاسة فی الغالیة (الفرقة الرابعة من مذاهب الشیعة) و الغالیة هم الذین غلوا حق ائمتهم حتی اخرجوهم من حدود الخلقیة و حکموا فیهم باحکام الالهیة. (عیون الاخبار ج2 ص147).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) امرأة سالم بن قُحفان العنبری. شاعرة من شواعر العرب. قالت ترد علی زوجها سالم بن قحفان:
حلفت یمیناً یا ابن قحفان بالذی
تکفل بالارزاق فی السهل و الجبل
تزال حبالٌ محصدات اعدها
لها ما مشی علی خفه جمل
فاعط و لاتبخل لمن جاء طالباً
فعندی لها خُطم و قد زاحت العلل.
(اعلام النساء ج3 ص1371).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت ابی حثمة بن حذیفة بن غانم بن عامربن عبدالله بن عبدالله بن عبیدبن عویج بن کعب بن لؤی القرشیة العدویة اخت سلیمان و کانت زوج عامربن ربیعة العنبری فولدت له عبیدالله. و قال ابن سعد اسلمت قدیماً و بایعت. کانت من المهاجرات الاول هاجرت الهجرتین الی الحبشة ثم الی المدینة، یقال انها اول ظعینة دخلت المدینة فی الهجرة و یقال ام سلمة و ذکربن اسحاق فی روایة یونس بن بکیر و غیره عنه عن عبدالرحمن بن الحارث عن عبدالعزیزبن عبدالله بن عامربن ربیعة عن امه لیلی قالت کان عمر بن الخطاب من اشد الناس علینا فی اسلامنا فلما تهیأنا للخروج الی ارض الحبشة جائنی عمر و انا علی بعیری فقال این ام عبدالله فقلت آذیتمونا فی دیننا فنذهب فی ارض الله قال صبحکم الله ثم ذهب فجاءنی زوجی عامربن ربیعة فقال لما اخبرته خدیجة ترجین ان یسلم فذکر القصة و روی اللیث بن سعد عن محمد بن عجلان ان رج من موالی عبدالله بن عامر حدثه عن عبدالله بن عامر قال دعتنی امی یوماً و رسول الله قاعد فی بیتنا فقالت هاک تعالی اعطیک شیئاً فقال لها رسول الله ماذا اردت ان تعطیه فقالت اعطیه تمراً فقال اما انک لو لم تعطیه شیئاً کتب علیک کذبة. رواه السراج عن قتیبة عنه و تابع اللیث حیوة بن شریح و یحیی بن ایوب المولی زیاداً و هو عند ابن مندة من طریقه. (الاصابة ج8 صص180-181).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت ابی سفیان بن الحارث بن قیس بن زیدبن امیة الانصاریة الاسهلیة. ذکرها ابن حبیب فی المبایعات قریباً. (الاصابة ج8 ص182). و رجوع به لیلی بنت حطیم شود.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت ابی مرة بن عروة بن مسعود. من فواضل نساء عصرها. رآها الحارث بن خالد فقال فیها:
اطافت بنا شمس النهار و من رأی
من الناس شمساً بالعشاء تطوف
ابو امها اوفی قریش بذمة
و اعمامها اما سألت ثقیف.
و فیها یقول:
أ من طلل بالجزع من مکة السدر
عفا بین اکناف المشقر فالحضر
ظللت و ظل القوم من غیر حاجة
لدی غدوة حتی دنت حزّة العصر
یبکون من لیلی عهوداً قدیمة
و ماذا یبکی القوم من منزل قفر.
(اعلام النساء ج3 ص1400).
از زوجات سیدالشهداء. (حبیب السیر ج1 ص218).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت احمدبن مسلم بن شعیب الولادی المدینی ام البهاء. روت عن ابیها و عن الطبرانی. حدثت لیلی بنت احمدبن مسلم قالت ثنا ابی ثنا علی بن سعیدبن عبدالله العسکری حدثنی عبدالرحیم بن سلام بن المبارک الرزاز الواسطی. ثنا قرة بن عیسی العبدی عن سواربن مصعب عن غیاث بن عبدالحمید عن الشعبی عن النعمان بن بشیر قال: قال رسول الله(ص) رأیت فی منامی غنماً سوداً تتبعها غنم غفر فاولتها فی منامی انها العرب و من تبعها من الاعاجم و من دخل فی هذا الدین فهو عربی. (ذکر اخبار اصفهان ج2 ص367).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت اسماعیل یاشا. شاعرة ادیبة من شواعر و ادیبات الاَستانة اتقنت اللغتین الرومیة و الفرنسیة قراءة و تحریراً و اشتهرت بجودة شعرها و طول باعها فی فنون الادب و الکتابة. (اعلام النساء ج3 ص1365).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت الاطنابة بن منصوربن معیص بمهملتین الانصاریة من بنی الحبلی. ذکرها ابن حبیب فی المبایعات. (الاصابة ج8 ص180).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت بلال او بلیل الانصاریة. اخت ابی لیلی و هی عمة عبدالرحمن بن ابی لیلی. قال ابوعمر بایعت النبی و روت عنه. (الاصابة ج8 ص180).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت ثابت بن المنذربن عمروبن حزام. اخت لسان ذکرها ابن حبیب ایضاً. (الاصابة ج8 ص180).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت الجودی بن عدی بن عمرو الغسانی. من فواضل نساء عصرها کان یهواها عبدالرحمن بن ابی بکر الصدیق و ذلک انه قدم فی تجارة فرآها فی جوار و نساء یتهادین فاذا عثرت احداهن قالت: یا ابنة الجودی فاذا حلفت احداهن حلفت بابنة الجودی فاعجبته و هام بها. فلما غزوا الشام کتب عمر الی صاحب الثغر الذی هی به اذا فتح الله علیکم دمشق فقد غنمت عبدالرحمن بن ابی بکر لیلی بنت الجودی فلما فتح الله علیهم غنموه ایاها و کانت ابنة ملک دمشق و کانت عائشة ام المؤمنین تکلم اخاها عبدالرحمن فیما یصنع بها فیقول یا اخیه دعینی فوالله لکانی ارشف من ثنایاها حب الرمان ثم ملها و هانت علیه فکانت عائشة تکلمه فیما یسی ء الیها کما کانت تکلمه فی الاحسان الیها فقالت عائشة: یا عبدالرحمن لقد احببت لیلی فافرطت و ابغضت لیلی فافرطت فاما ان تنصفها و اما ان تجهزها الی اهلها. فجهزها الی اهلها و کان عبدالرحمن اذا خرج من عندها ثم رجع الیها رأی فی عینها اثر البکاء فیقول: ما یبکیک؟ اختاری خصا ایها شئت فعلت بک اما ان اعتقک و انکحک فتقول: لااشتهیه و ان شئت رددتک علی قومک؟ قالت و لاأرید و ان احببت رددتک علی المسلمین قالت لاأرید قال: فاخبرینی ما یبکیک. قالت ابکی الملک من یوم البؤس. و من شعر عبدالرحمن فی لیلی:
تذکرت لیلی و السماوة دونها
و ما لابنة الجودی لیلی و مالیا
و انی تعاطی قلبه حارثیة
تحل ببصری او تحل الحوانیا
و کیف یلاقیها بلی و لعلها
اذ الناس حجوا قابلا ان تلاقیا.
و قال فیها:
یا ابنة الجودی قلبی کئیب
مستهام عندها ما ینیب
جاورت اخوالها حی عکل
فلعکل من فؤادی نصیب.
(اعلام النساء ج3 ص1365-1366).
صاحب الاصابة آرد: لیلی بنت الجودی بن عدی بن عمروبن ابی عمرو الغسانی زوج عبدالرحمن بن ابی بکر الصدیق لها ادراک و کان رآها فی الجاهلیة فاحبها فلما افتتحت دمشق صارت الیه فشغف بها فی قصة طویلة ذکرها الزبیربن بکار فی ترجمته فقال کان قدم دمشق فی تجارة فرآها علی طنفسة حولها و لابد فلما غزوا الشام کتب عمر لهم انی غنمت عبدالرحمن بن ابی بکر لیلی بنت الجودی فلما سبوها اعطوها له فقدم بها المدینة فقالت عائشة فشغف بها فکنت الومه فیقول یا اختیه دعینی فکانت ارشف من ثنایاها حب الرمان ثم تمادی الزمان فکنت اکلمه فیها فکان احسانه الیها ان ردها الی اهلها فکنت اقول له لقد احببتها فافرطت و ابغضتها فافرطت و فیها یقول عبدالرحمن الابیات المشهورة:
تذکرت لیلی و السماوة بیننا
فما لابنة الکودی لیلی و مالیا.
کذا فی خبر الزبیر و فی روایة عمر بن شبة عن الصلت بن مسعود عن احمدبن سیبویه عن سلیمان بن صالح عن ابن المبارک عن مصعب بن ثابت عن عروة بن الزبیر ان ابابکر هو الذی نقله ایاها و روینا فی آخر التاسع من امالی المحاملی روایة اهل بغداد عنه بسند له الی ابن ابی الزیاد عن هشام بن عروة عن ابیه عن عبدالرحمن بن ابی بکر قدم دمشق فی اول الاسلام فی اواخر ایام ابیه فنظر الی لیلی بنت الجودی فلم یر اجمل منها فقال فیها: تذکرت لیلی... الابیات. فکتب عمر الی عامله ان فتح الله علیکم دمشق فاسلموا ابنة الجودی لعبدالرحمن فاسلموها له فقدم بها فانزلها علی نسائه فذکر الخبر و فیه قوله: فکانی ارشف من ثنایاها حب الرمان. قالت فعمل لها شی ء حتی سقطت اسنانها فهجرها ثم ردها الی اهلها و هذا آخر شی ء فی الخبر المذکور و هو آخر مجلس املاه المحاملی. (الاصابة ج8 ص184).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حابس التمیمیة. اخت الاقرع بن حابس الصحابی المشهور هی ام غالب بن صعصعة بن معاویة والد الفرزدق الشاعر المشهور. له ادراک و قد ذکرها الفرزدق فی مرثیة ابیه حیث یقول:
ابی الصبر انی لااری البدر طالعا
و لا الشمس الا ذکرتنی بغالب
شبیهین کانا لابن لیلی و من یکن
شبیه ابن لیلی یلج ضوءالکواکب.
(الاصابة ج8 ص184).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت الحارث بن عوف المری. کان عمر بن ابی ربیعة یشبب بها فلقیها و هو یسیر علی بغلة. فقال لها: قفی اسمعک بعض ما قلت فیک فوقفت. فقال:
الا یا لیل ان شفاء نفسی
نوالک ان بخلت فنولینا.
فمضت و لم ترد علیه شیئاً. (اعلام النساء ج3 ص1367).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حارث بن تمیم بن سعد. مادر غالب نیای دهم رسول اکرم. (مجمل التواریخ و القصص حاشیهء ص 227 از طبری و ابن اثیر). در متن مجمل التواریخ مادر غالب، سلمی بنت سعد مذکور است.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حامد الموره لی. شاعرة من شواعر الترک المجیدات. قالت کثیراً من الشعر و قد جمع شعرها فی دیوان و توفیت سنة 1264 ه . ق. (اعلام النساء ج3 ص1367).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حسان بن ثابت. (الموشح ص262 و 263) (قاموس الاعلام ترکی).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حطیم. از زوجات پیغمبر(ص) اما پیش از ملاقات چون شنید که برص دارد وی را طلاق داد. (تاریخ گزیده ص161). صاحب الاصابة آرد: لیلی بنت الحطیم بن عدی بن عمروبن سوادبن ظفر الانصاریة الاوسیة ثم الظفریة. استدرکها ابوعلی الحیانی علی الاستیعاب و قال ذکرها ابن ابی حیثمة و قال اقبلت علی النبی(ص) فقالت: انا لیلی بنت الحطیم جئتک اعرض نفسی علیک فتزوجنی قال قد فعلت و رجعت الی قومها فقالوا بئس ما صنعت انت امرأة غیری و هو صاحب نساء ارجعی فاستقیلیه فرجعت فقالت اقلنی فقال قد فعلت. قلت ذکر ذلک ابن سعد عن ابن عباس بسند فیه الکلبی فذکروا اتم منه و اوله اقبلت لیلی بنت الحطیم الی النبی(ص) و هو مولی ظهره الشمس فضربت علی منکبه فقال من هذا اکله الاسد کثیراً ما یقولها و فی آخره فقال قد اقلتک قال و تزوجها مسعودبن اوس بن سوادبن ظفر فولدت له فبینا هی فی حائط من حیطان المدینة تقتل اذ وثب علیها ذئب فاکل بعضها فادرکت فماتت ثم اسند عن الواقدی عن محمد بن صالح بن دینار عن عاصم بن عمر بن قتادة قال کانت لیلی بنت الحطیم و هبت نفسها للنبی(ص) فقبلها و کانت ترکت بعولتها رکوباً منکراً و کانت سیئة الخلق فذکر نحو القصة دون ما فی آخرها و قال فی روایة فقال انک نبی الله و قد احل الله لک النساء و انا اِمرأة طویلة اللسان لا صبر لی علی الضرائر و استقالته و من طریق ابن ابی عون ان لیلی وهبت نفسها للنبی(ص) و وهبن نساء انفسهن فلم یسمع ان النبی(ص) قبل منهن احداً قال و امها مشرفة الدار (کذا) بن هیشة بن الحارث و اخرج ابن سعد عن الواقدی حسبته عن عاصم بن عمر بن عبادة قال اول من بایع النبی ام سعدبن معاذ و هی کبشة بنت رافع بن عبید و من بنی ظفر لیلی بنت الحطیم و من بنی عمروبن عوف لیلی و مریم و سهیمة بنات ابی سفیان اللیثی یقال له ابوالبنات الحدیث و ذکر ابن سعد ایضاً ان مسعودبن اوس تزوجها فی الجاهلیة فولدت له عمرة و عمیرة و کان یقال لها اکلة الاسد و کانت اول اِمرأة بایعت النبی و معها ابنتاها و ابنتان لابنتها و وهبت نفسها له ثم استقاله بنوظفر فاقالها. (الاصابة ج8 ص181). صاحب اعلام النساء آرد(1): من فواضل نساء عصرها فهی اول امرأة بایعها النبی(ص) لما قدم المدینة. ثم اقبلت الی النبی(ص) و هو مولی ظهره الشمس فضربت علی منکبه. فقال: من هذا اکله الاسود و کان کثیراً ما یقولها. فقالت: انا ابنة مطعم الطیب و مباری الریح انا لیلی بنت الخطیم جئتک لاعرض علیک نفسی تزوجنی. قال: قد فعلت فرجعت الی قومها فقالت: قد تزوجنی النبی(ص) فقالوا: بئس ما صنعت انت امرأة غیری و النبی صاحب نساء تغارین علیه فیدعوا الله علیک فاستقیلیه نفسک فرجعت فقالت: یا رسول الله! اقلنی. قال: قد اقلتک. فتزوجها مسعودبن اوس بن سواد. و مر حسان بن ثابت بلیلی بنت الخطیم و قیس بن الخطیم اخوها بمکة حین خرجوا یطلبون الحلف فی قریش فقال لها حسان: اظعنی فالحقی بالحی فقد ظعنوا و لیت شعری ما خلفک و ما شأنک اقل ناصرک ام راث رافدک. فلم تکلمه و شتمه نساؤها فذکرها فی شعره فی یوم الربیع الذی یقول فیه:
لقد هاج نفسک اشجانها
و عاودها الیوم ادیانها
تذکرت لیلی و انی بها
اذا قطعت منک اقرانها
و جحل فی الدار غربانها
و خف من الدار سکانها
و غیرها معصرات الریاح
و سح الجنوب و تهتانها
مهاة من العین تمشی بها
و تتبعها ثم غزلانها
وقفت علیها فسألتها
و قد ظعن الحی ما شانها
فعیت و جاوبنی دونها
بما راع قلبی اعوانها.
و هی طویلة. فاجابه قیس بن الخطیم بقصیدة اولها: اجد بعمرة غنیانها. و فخر فیها بیوم الربیع و کان لهم فقال:
و نحن الفوارس یوم الربی
ع قد علموا کیف فرسانها
حسان الوجوه سوادالسیو-
ف یبتدر المجد شبانها.
و هی ایضاً طویلة. (اعلام النساء ج3 صص1368-1369).
(1) - در اعلام النساء همه جا خطیم با خاء آمده است.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حکیم الانصاریة الاوسیة. قال ابوعمر ذکرها ابواحمدبن صالح المعری فی ازواج النبی و لم یذکرها غیره و جوز ابن الاثیر ان تکون هی لیلی بنت الحطیم لان الحکیم یشبه بالحطیم. (از الاصابة ج8 ص181). صاحب اعلام النساء آرد: لیلی بنت حکیم الانصاریة الاوسیة من فواضل نساء عصرها وهبت نفسها للنبی(ص) فذکرها احمدبن صالح المصری فی ازواج النبی(ص) و قال ابوعمر و لم یذکرها غیره فیما علمت. (اعلام النساء ج3 ص1368).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت حلوان بن عمران القضاعیة. ام جاهلیة ینسب الیها بطن من مضر من العدنانیة و هم بنوالیاس بن مضر. (اعلام النساء ج6 ص1368). صاحب مجمل التواریخ و القصص آرد: لیلی بنت حلوان مادر مدرکة نیای شانزدهم حضرت رسول است. (مجمل التواریخ و القصص ص228). صاحب تاریخ سیستان نام مادر مدرکة را مخه گوید و طبری لیلی بنت حلوان و هی خندف آورده است. (تاریخ سیستان ص49 و حاشیهء آن). صاحب عقدالفرید گوید: خندف هی لیلی بنت حلوان بن عمران بن الحاف بن قضاعة فجمیع ولد الیاس [ بن ] مضربن نزار من خندف و لذلک یقال لهم خندف لانها امهم و الیها ینسبون. (عقدالفرید ج3 ص287). لیلی بنت حلوان بن عمران، ملقب به خندف. از قضاعة و امی جاهلی است. (الاعلام زرکلی ج3).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت رافع بن عمرو الانصاریة. والدة ابی عبس بن حرب. ذکرها ابن سعد فی المبایعات و قال امها ام البراء بنت سلمة بن عرفطة. (الاصابة ج8 ص 181).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت رباب بن حنیف الانصاریة. من بنی عوف بن الخزرج. ذکرها ابن حبیب ایضاً و کانت زوج عتبان بن مالک. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت ربعی بن عامربن خالدة الانصاریة من بنی بیاضة. ذکرها ابن حبیب فی المبایعات. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت زهیربن یزید النهدیة. کان یهواها ابن عم لها یقال له مرة بن عبدالله بن هلیل اشتد به شغفه بها فخطبها فابوا ان یزوجوه و کان لایخطبها غیره الا هجاه ثم تزوجها المنجاب بن عبدالله بن مسروق بن سلمة بن سعد فخرج الی البعث براذان(1) و هی اذ ذاک مسلحة لاهل الکوفة فخرج بها معه فماتت براذان و دفنت هناک فقدم رجلان من بجیلة من مکتبهما براذان من بنی نهد فمرا علی مجلسهم فسألوهما عمن براذان من بنی نهد. فاخبراهم بسلامتهم فنعیا الیهم لیلی و مرة فی القوم فانشأ یقول:
ایا ناعی لیلی اما کان واحد
من الناس ینعاها الی سواکما
و یا ناعی لیلی أ لم تک جیرة
ندامی ذوی حق فالا نهاکما
و یا ناعی لیلی بقد هجتما لنا
تجاوب نوع فی الدیار کلاکما
و یا ناعی لیلی لجلت مصیبة
بنا فقد لیلی لاامرت قواکما
و لا عشتما الا حلیفی بلیه
و لامت حتی یشتری کفناکما
فاشمت و الایام فیها بوائق
بموتکما ابی احب رداکما.
و قال فیها:
کأنک لم تفجع بشی ء تعده
و لم تصطبر للنائبات من الدهر
و لم تر بؤساً بعد طول غضارة
و لم ترمک الایام من حیث لاتدری
سقی جانبی راذان و الساحة التی
بها دفنوا لیلی ملث من القطر
و لازال خصب حیث حلت عظامها
براذان یسقی الغیث من هطل غمر
و ان لم تکلمنا عظام دهامة
هناک و اصداء بقین مع الصخر.
و قال فیها:
ایا قبر لیلی لایبست و لاتزل
بلادک تسقیها من الواکف الدیم
و یا قبر لیلی غیبت عنک امها
و خالتها و الناصحون ذووالامم
و یا قبر لیلی کم جمال تکنه
و کم ضم فیک من عفاف او من کرم.
(اعلام النساء ج3 صص1369-1370).
(1) - راذان، قریة من قری اصبهان.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سعد. راویة من راویات الحدیث رأت عائشة ام المؤمنین و روت عنها. (اعلام النساء ج3 ص1371).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سعدبن ربیعة. معشوقهء قیس بن ملوح بن مزاحم، معروف به مجنون لیلی :
بلبل به غزل طیره کند اعشی را
صلصل به نوا سخره کند لیلی را.
منوچهری.
در میان شکستگیها حصارکی خراب به من نمودند. اعراب گفتند: این خانهء لیلی بوده است و قصهء ایشان عجیب است. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص141).
کجاست مجنون تا عرض داده دریابد
نگارخانهء حسن و جمال لیلی را.انوری.
گفت با لیلی خلیفه کاین تویی
کز تو شد مجنون پریشان و غوی
از دگر خوبان تو افزون نیستی
گفت خامش چون تو مجنون نیستی.
مولوی.
ما هیچ ندیدیم و همه شهر بگفتند
افسانهء مجنون به لیلی نرسیده.سعدی.
قصهء لیلی مخوان و قصهء مجنون
عشق تو منسوخ کرد رسم اوایل.سعدی.
به بوی صبح چو مجنون صبا ز جای بجست
مگر گشاد دم صبح زلف لیلی را.
سلمان ساوجی.
داستان لیلی و مجنون از همان روزگار نخست در افواه ساکنان ایران زمین زبانزد شعرا و ادبا بوده است. در قرن سوم هجری، ابن قتیبهء دینوری در کتاب الشعر و الشعراء فصلی راجع به قیس عامری و حکایات منسوب به او وارد ساخت و به اختصار از احوال و اشعار او نقل کرد. سپس در اوایل قرن چهارم هجری محقق معروف ابوالفرج علی بن الحسین بن محمد بن احمد القرشی الاصفهانی (284-356 ه . ق.) آن اخبار را به تفصیل تمام جمع آورد و در کتاب نفیس «اغانی» جای داد. مندرجات این کتاب به حمایت و تشویق صاحب کافی اسماعیل بن عباد وزیر دیالمه در سراسر خاک ایران رواجی به سزا حاصل کرد و بالنتیجه اخبار و اشعار قیس و لیلی عامری در تمامی کشور ایران بپراکند و همگان را از آن آگاهی آمد تا آنجا که در اواخر همان قرن چهارم باباطاهر همدانی عارف معروف این داستان عشقی را داستان حب خالص و عشق متبادل قرار داد و فرمود :
چه خوش بی مهربانی هر دو سر بی
که یک سر مهربانی دردسر بی
اگر مجنون دل شوریده ای داشت
دل لیلی از آن شوریده تر بی.
به رابعه بنت کعب قزداری از قدیمترین شعراء آل سبکتکین قطعه ای منسوب است که در آن چشم اشکبار مجنون و رخسار گلگون لیلی مورد تشبیه قرار گرفته چنین :
دگر لاله در باغ مأوی گرفت
چمن رنگ ارتنگ مانی گرفت
مگر چشم مجنون به ابر اندر است
که گل رنگ رخسار لیلی گرفت.
محمد عوفی به مسروربن محمد الطالقانی دو بیت نسبت داده است که در آن به داستان مجنون عامری و معشوقهء وی اشارت رفته است بدین سان :
چنانم که مجنون عامر بود
ز تیمار لیلی به لیل و نهار
وفادار مهر توام تا زیم
تو خواهی وفا دار و خواهی مدار.
منوچهری در اشعار دلکش خویش از لیلی و مجنون یاد کرده است و نیز مسعودسعد یکجا در وصف بیشهء انبوه و پردرخت به بلایا و مصائب مجنون اشاره کرده به شرح ذیل :
در بیشه ای فتادم کاندر زمین او
مالیده خون جانوران و برسته بر
چون سرگذشت مجنون پر فتنه و بلا
چون داستان وامق پر آفت و خطر.
و در قصیدهء دیگر سرگشتگی خود را به بیابانگردی مجنون و جمال معشوق را به حسن لیلی تشبیه میفرماید و میگوید :
با دل پرآتش و دو دیدهء پرخون
رفتم از لاوهور خرم بیرون
گردان از عشقت ای به حسن چو لیلی
گرد بیابان و کوه و دشت چو مجنون.
سنائی در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری در کتاب حدیقة الحقیقة یکی از داستانهای منسوب به قیس عامری را مطابق آنچه ابوالفرج در اغانی آورده است در قطعه ای لطیف منظوم فرموده است بدین مطلع :
آن شنیدی که در عرب مجنون
بود بر لیلی آنچنان مفتون... الخ.
به جهت رعایت اختصار از شعرائی، نظیر: امیرمعزی و ادیب صابر ترمذی و غیره میگذریم که بدین داستان اشارت یا اشارتها دارند. و میرسیم به قرن ششم هجری که در آن شهرت این افسانه به حدی رسیده بوده است که از سلاطین ادب دوست و ادیب پرور زمان، یکی از شاعری شیرین بیان درخواست تا آن داستان را بتمامه در طی مثنوی مستقلی به نظم آورد. این پادشاه ابوالمظفر اخستان بن منوچهر شروان شاه و آن شاعر نظامی گنجوی بود و این مثنوی اولین کتابی است که در آن عشقنامهء لیلی و مجنون به طور کامل و منظم تألیف گشته است. در قرن هفتم هجری شهرت این عشقنامه و انتشار جزئیات آن داستان به حدی رسید که هر جا پارسی زبانی شعر میگفت از آن چاشنی می گرفت. مولانا جلال الدین محمد بلخی و فخرالدین عراقی و سعدی شیرازی در بوستان و گلستان نکات و حکایاتی دلکش و اشاراتی بدان کردند و بعدها امیرخسرو دهلوی داستان لیلی و مجنون را چون حکیم گنجه موضوع یکی از مثنویات پنجگانهء خویش قرارداد. از شاعرانی که از قرن هشتم هجری به بعد چون حافظ و دیگران به لیلی و مجنون اشارت دارند می گذریم و فقط به ذکر کسانی که داستان لیلی و مجنون را به رشتهء نظم کشیده اند بسنده می کنیم. در خاتمه ناگفته نگذاریم که ضمن کتب خطی موزهء بریتانیا، نسخهء منظومی از لیلی و مجنون به لهجهء کردی گورانی وجود دارد که به زعم ریو (جامع فهرست کتب خطی موزهء بریتانیا) در اوایل قرن نوزدهم میلادی گفته شده است، اما گویندهء آن معلوم نیست. اینک فهرستی از مثنویات لیلی و مجنون: لیلی و مجنون نظامی گنجوی، در سال 584 ه . ق. به نظم آمده و به تصریح خود شاعر 4450 بیت است. مجنون و لیلی امیرخسرو دهلوی، در حدود 2660 بیت است و بسال 698 به نظم آمده. لیلی و مجنون عبدالرحمان جامی، در حدود 3860 بیت و در 889 ه . ق. به نظم آمده است. لیلی و مجنون مثالی کاشانی، حدود سال 897 ه . ق. گفته شده است و نسخهء آن در کتابخانهء مجلس شورای اسلامی است. لیلی و مجنون هلالی استرآبادی (ناظم به سال 935 یا 936 وفات یافته) است و نسخهء کتاب در موزهء بریتانیاست. (فهرست ریو ص875). لیلی و مجنون هاتفی (وفات شاعر 927 ه . ق.) و نسخهء کتاب در کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار است و در 1780 م. در هند چاپ شده است. لیلی و مجنون میر حاج، ناظم به سال 906 ه . ق. وفات یافته و معاصر علیشیر نوائی بوده است. لیلی و مجنون قاسمی گنابادی، چند بیت آن در تذکرهء هفت اقلیم نقل گردیده و شاعر معاصر شاه طهماسب (984-930 ه . ق.) بوده است. لیلی و مجنون سهیلی، ناظم امیر نظام الدین احمد است که کاشفی انوار سهیلی را به نام او پرداخته و در 918 ه . ق. وفات یافته است. لیلی و مجنون ضمیری، ناظم معاصر شاه طهماسب بوده است. لیلی و مجنون مقصودبیک شیرازی، چند بیت آن در تذکرهء سامی نقل شده و ناظم معاصر سام میرزا بوده است. نل و دمن فیضی هندی (1004-954 ه . ق.) در حدود 4200 بیت و نسخهء آن در کتابخانهء مدرسهء سپهسالار موجود و مکرر چاپ شده است. لیلی و مجنون مکتبی شیرازی، به سال 886 ه . ق. گفته شده و مکرر به چاپ رسیده است. لیلی و مجنون مهدی، شاعری مهدی تخلص که به سال 924 مرده است، ذکر وی در تحفهء سامی رفته و انتساب لیلی و مجنون به مهدی تخلص از مرحوم تربیت است. لیلی و مجنون چپ نویس، سام میرزا در تحفهء سامی گوید: وی رساله ای در بحر لیلی و مجنون به نام من ساخت. مجنون و لیلی نامی اصفهانی (ناظم به سال 1207 درگذشته)، نسخهء این کتاب در کتابخانه مرحوم تربیت دیده شده است. لیلی و مجنون فوقی یزدی، ناظم معاصر شاه عباس دوم (1077-1052 ه . ق.) بوده و مرحوم آیتی در تاریخ یزد از آن نامبرده است. لیلی و مجنون صبای کاشانی (وفات 1238 ه . ق.) نسخهء آن در کتابخانهء ملی ملک موجود است. لیلی و مجنون عبدی بیک شیرازی (اواخر قرن دهم). رجوع به تذکرهء هفت اقلیم شود. لیلی و مجنون کاتبی، رجوع به فهرست ریو ص637 شود. لیلی و مجنون ثنائی، خواجه حسین ثنائی مشهدی به سال 996 ه . ق. درگذشته و صاحب کشف الظنون بدین نام مثنوی به وی نسبت داده است. لیلی و مجنون هدایت الله رازی، اصطبل دار شاه طهماسب و شاه عباس. لیلی و مجنون اشرف مراغی، تربیت در تقویم بدان شاعر نسبت داشتن مثنویی داده است. لیلی و مجنون تجلی، علیرضا تجلی شیرازی اواخر قرن یازدهم هجری میزیسته است. لیلی و مجنون حکیم شفائی، مرحوم تربیت این مثنوی را به او نسبت داده است (ناظم به سال 1037 ه . ق. درگذشته). لیلی و مجنون سالم ترکمان، رجوع به کتاب «دانشمندان آذربایجان» تألیف تربیت شود. لیلی و مجنون اسیری تربیتی، رجوع به کتاب «دانشمندان آذربایجان» تألیف تربیت شود. لیلی و مجنون کاشف شیرازی، (معاصر شاه عباس اول) در تذکرهء نصرآبادی لیلی و مجنون و عباس نامه و هفت پیکر او مذکور است. لیلی و مجنون نصیبی کرمانشاهی. رجوع به کتاب «دانشمندان آذربایجان» تألیف تربیت شود. لیلی و مجنون موجی. رجوع به کتاب مذکور تألیف تربیت شود. لیلی و مجنون صاعدی، در قاموس الاعلام ترکی صاعدی خبوشانی زین الدین نام از شعرای قرن نهم هجری معرفی شده است. لیلی و مجنون حرفی، در هفت اقلیم ذیل شهر ساوه بدین نام شاعری است و تربیت (در کتاب مذکور) این مثنوی را به حرفی نسبت داده است. لیلی و مجنون ملا مرادبن میرزا جان (قرن یازدهم هجری) صاحب تاریخ قصص الخاقان که در 1077 ه . ق. تألیف شده از این کتاب نام برده است. لیلی و مجنون سیدحسن بن فتح الله، نسخهء آن در ضمن خمسهء او در موزهء بریتانیاست و به سال 1038 ه . ق. گفته شده است. لیلی و مجنون ابوالبرکات لاهوری، در تذکرهء روز روشن خمسهء او نام برده شده است. لیلی و مجنون داود، خمسهء او در موزهء لندن موجود است. چاه وصال شعلهء اصفهانی، (در اواخر قرن یازدهم هجری) داستان لیلی و مجنون را به نام چاه وصال به نظم آورده و نسخهء آن در کتابخانهء مجلس شورا موجود است. لیلی و مجنون هوس، (میرزا محمدتقی) این مثنوی به زبان اردو است و نسخهء آن در کتابخانهء آصفیهء دکن موجود است. لیلی و مجنون ناصر هندو. رجوع به آثار تربیت شود. لیلی و مجنون روح الامین اصفهانی (اوایل قرن یازدهم هجری) نسخهء آن در کتابخانهء ملی ملک در تهران موجود است. لیلی و مجنون امیر علیشیر نوائی (844-906) به ترکی. خمسهء او در کتابخانهء مدرسه عالی سپهسالار موجود است. لیلی و مجنون سودائی به ترکی، نسخهء آن در کتابخانهء کمبریج موجود است و در 920 ه . ق. نظم آن به انجام رسیده. لیلی و مجنون خیالی، (عبدالوهاب) به ترکی این شاعر معاصر سلطان سلیم اول (وفات 926 ه . ق.) بوده و در قاموس الاعلام ترکی نام کتاب برده شده است. لیلی و مجنون عیسی نجاتی به ترکی، (وفات 914 ه . ق.). رجوع به کشف الظنون شود. لیلی و مجنون احمدی به ترکی، مرحوم تربیت در نامهء دانشمندان آذربایجان از آن نام برده است. لیلی و مجنون صالح بن جلال به ترکی، (وفات 973 ه . ق.). رجوع به کشف الظنون و قاموس الاعلام ترکی شود. لیلی و مجنون خلیفه به ترکی، تربیت از آن نام برده و شاید مراد خلیفة بن ابی الفرج بیضاوی باشد که از ادباء شافعی بوده و به سال 1060 ه . ق. درگذشته است. لیلی و مجنون حمداللهبن آقا شمس به ترکی، (وفات 909 ه . ق.). رجوع به کشف الظنون شود. لیلی و مجنون شاهدی ادرنوی که به ترکی به سال 881 ه . ق. گفته شده است. رجوع به کشف الظنون شود. لیلی و مجنون خلیلی برسوی به ترکی، پسر لامعی است که به سال 938 ه . ق. درگذشته. لیلی و مجنون فضولی به ترکی، این کتاب به سال 1264 ه . ق. در آستانه چاپ شده و دو نسخهء خطی آن در کتابخانهء ملی ملک تهران موجود است و با یکدیگر اختلاف دارند. لیلی و مجنون بهشتی (سلیمان چلبی) به ترکی. صاحب قاموس الاعلام گوید هشت مثنوی ساخته و از سلطان بایزید فرار کرده و خدمت امیر علیشیر رسیده است. لیلی و مجنون سنان به ترکی. مؤلف معاصر سلطان بایزیدخان است و صاحب کشف الظنون گوید نخستین کسی است که خمسهء ترکی انشاء کرده است. اینک خلاصه ای از داستان لیلی و مجنون به روایت نظامی: در کشور عربستان قبیلهء بنی عامر را امیری بود به مردی طاق و به هنر شهرهء آفاق، او را فرزندی نبود. به درگاه خداوند بس راز و نیاز کرد تا پسری روشن گوهر دادار داور بدو عطا فرمود، نامش را قیس نهاد. چون ببالید و بالا گرفت به مکتب دادش، آنجا که گروهی از دختران و پسران خردسال همزانوی وی جور استاد میبردند به از مهر پدر، از جملهء دختران دختری بود نه دختر بلکه:
ماه عربی به رخ نمودن
ترک عجمی به دل ربودن
در هر دلی از هواش میلی
گیسوش چو لیل و نام لیلی
قیس را با لیلی دلبستگی و مهر پدید آمد و لیلی هوای قیس در سر می پرورد. چون چندی بر این گذشت، عشق پوشی سودمند نیامد و کار از پرده برون افتاد، سخنان مردم به درازا کشید و میان آن دو جدائی افکندند. مجنون چون از معشوقه دور ماند گرد کوی و برزن برآمد و سرود خواندن گرفت، صبر از دست بداد و بیتاب و بی اختیار پای و سر برهنه روی به دشت و صحرا نهاد. و گاهگاه نیز پنهان به کوی جانان میرفت، در و دیوار می بوسید و از کوی یار به بویی خورسند بود و به چیزی جز نام لیلی تسلی نمی یافت. چون کار آشفتگی او از حد گذشت و داستانش به پدر رسید نصیحت آغازید، اما مفید نیفتاد. ناگزیر بر آن شد که لیلی را برای فرزند خواستگاری کند. پیران قبیله نیز بدین رضا دادند و با گروهی بسیار و شکوهی تمام به قبیلهء لیلی رفت. شیوخ قبیله به ادب پذیرفتندش و حاجتش بازپرسیدند. پدر لیلی را گفت:
من دُرخرم و تو درفروشی
بفروش متاع اگر بهوشی
اما پدر لیلی هم بدان علت که قیس دیوانگیی می نماید و دیوانه، دامادی را نشاید، از قبول تقاضا امتناع جست. عامریان ناچار نومید بازگشتند. و زبان اندرز به مجنون گشودند، اما اندرزشان خس و خاشاکی بود که بر آتش فشانده شود، شور عشق مجنون را شعله ورتر ساخت و بر پریشانیش بیفزود، پیراهن بدرید و به دامن صحرا گریخت.
لیلی جویان به هر مقامی
لیلی گویان به هر دو گامی
چون کار شیفتگی و دیوانگی مجنون بس بالا گرفت، بر آن شدند که وی را به مکه برند و طواف کعبه دهند تا مگر زیارت خانهء خدای گره از کار فروبستهء او بگشاید. پس به موسم حج او را به مکه بردند، چون به خانه درآوردندش، پدر آواز دادش که ای فرزند! آخر دست در حلقهء این درزن و از خداوند خانه بخواه که زنجیر عشق از گردنت بگسلاند. مجنون برجست و گریان دست در حلقهء کعبه زد و بگفت:
یارب به خدائی خدائیت
وآنگه به کمال پادشائیت
کز عشق به غایتی رسانم
کو ماند اگرچه من نمانم
پدر چون این سخن بشنید دانست که درد وی را درمانی نیست. به خانه بازآمد و مجنون را به کار خویش بگذاشت. نشر داستان شیفتگی مجنون، مردم قبیله را بر آن داشت که از بیت و غزل خواندن مجنون در عشق محبوب و پردهء آبرودری مردم قبیله، شکایت به سلطان برند. سلطان چون ماجرا بشنید، خون وی را مباح فرمود. از عامریان کس این سخن به پدر مجنون برد، پدر کسان به جستن گمشده بفرستاد. سرانجام، از قبیلهء بنی سعد مردی بر وی گذشت، با آن خراب عشق سخن گفت، اما جوابی نشنید. ناچار خبر به پدر برد پدر با اهل قبیله به طلب وی رفت، او را دید در غاری تنگ و تاریک سر بر سنگ نهاده و بیت میگوید و شعر سوزناک میسراید. پدر از حال پسر پرسید. گفت: حال اینکه بینی و حساب آنکه دانی، دیگر چه جای پرسش است:
چون کار به اختیار ما نیست
به کردن کار، کار ما نیست
چو آتش گرم پدر در هیزم تر پسر نگرفت بگریست و به خانه بازآمد و مجنون را نیز به خانه برد، اما پس از چندی بگریخت و باز گرد بیابان برآمدن گرفت. از آن سوی، لیلی نیز روزبه روز می بالید و بر جمال و کمال می افزود، اما عشق قیس از دل نمی زدود، پنهان به بام میرفت و از بام تا شام به دشت و دمن می نگریست شاید گمشده بازیابد و یک لحظه روی دلدار بیند. و هرگاه شعری از مجنون می شنید با فصاحت ذاتی که داشت بیتی میگفت و بر ورقی می نوشت و از بام، رهگذریان را می افکند تا مگر به مجنون برسانند و بدین طریق میان آن دو بیت و غزل روان گشت و پیام ها آمد و شد گرفت. و سالی چنین بر هر دو بگذشت تا روزی در فصل گل، لیلی از حجره بدرآمد و به باغ خرامید تا در پناه درختان از فراق محبوب آهی از جگر برآورد. رهگذری غزلی چون درّ مکنون خواندن گرفت و لیلی را از شنیدن آن غزل بیقراری فزود، از همراهان یک تن حال او بدید و راز نهان وی بدانست، به خانه بازآمد و آن راز با مادر لیلی بگفت. مادر بر دختر بیمناک شد، بر مراقبت بیفزود و لیلی چون گنج حصاری گشت. قضا را هم در آن روز مردی از قبیلهء بنی اسد، ابن سلام نام بر لیلی در باغ بگذشت، بدیدش و بپسندید. چون به خانه رفت کسان گماشت تا او را به خواهند. میانجی در میان آمد و پدر و مادر لیلی بدان رضا دادند، اما بدان شرط که خواستار چندان درنگ آرد تا عارضهء نقاهت لیلی برطرف شود. کار به نامزدی لیلی و ابن سلام پایان گرفت و ابن سلام به سوی دیار خود بازگشت. از آن سوی مردی از نیکان دیار، نوفل نام، جنگاور و محتشم به شکار اندر، مجنون را بدید با تن دردمند و چشم گریان با دد و دام انس گرفته و جامه از تن دورکرده، از حال وی بپرسید. گفتندش جوانی است نزار عشق و سوختهء فراق. با وی سخن گفت و گرم بپرسید، جویای لیلی شد، مجنون در پاسخ بالبدیهه بیتی سوزان سرود و قصیده ای عاشقانه انشاء کرد. نوفل از مجنون خواست تا دست از جنون بردارد و با وی به میان قبیله برود تا وی به زر یا به زور دست لیلی در دست وی نهد. گفتگوها رفت تا سرانجام مجنون رام شد، و عهد و پیمان در میان آمد و میثاق مؤکد گشت. مجنون را به جایگاه نوفل بردند و سر و تن بشستند و خورش و پوشش دادند. اندک اندک زردی چهره رنگ به ارغوان داد و قد کمان، سهی بالا شد. ماهی دو سه بر این برآمد، نوفل کسان در میان داشت تا مگر مشایخ قبیلهء لیلی به زناشوئی عاشق و معشوق رضا دهند. اما کار از پیام به حسام کشید. جنگی سخت میانه درگرفت و تا شب هنگام بکشید. اما چون نیروی دو سپاه برابر نبود یاران نوفل در میان آمدند و کار به صلح کشید و دو لشکر عنان کینه برتافتند. اما مجنون دست از تعنت و عتاب برنداشت و نوفل را به عهدشکنی متهم ساخت، ناچار بار دگر نوفل ساز جنگ کرد و در این پیکار ظفر نوفلیان را بود:
بر خصم زدند و برشکستند
کشتند و بریختند و خستند
پیران قبیلهء لیلی خاک بر سر کنان به درگاه نوفل رفتند و از او بخشایش خواستند. نوفل خواستار لیلی گشت پدر لیلی، دست در دامن نوفل زد و از ننگ رسوائی خویش در میان قبایل زاری کرد و او را بیم داد که اگر از این تقاضا نگذرد دختر را بکشد و نزد سگان افکند تا از ننگ وصلت دیوانه ای برهد. نوفل را دل بر وی بسوخت دست از جنگ بداشت و به دیار خود بازگشت... از داستان مجنون با آهوان و مکالمهء او با زاغ میگذریم تا سخن کوتاه شود. چون نوفل دست از جنگ بداشت و پدر لیلی خبر به لیلی برد که از دیوانه رهیدی. لیلی را این خبر آه از نهاد برآورد و نهانی اندوه خوردن گرفت:
میخورد ولی به صد مدارا
پنهان جگر و می آشکارا
خواستاران از هر سوی به طلب آمدند و ابن سلام گنج و گوهر و قاصدی جادوسخن بفرستاد و از کسان لیلی به عروسی رضا گرفت. روز دیگر به رسم عرب عقد آن گوهر گرانبها بستند و حجلهء زفاف بساختند. صبح زفاف محمل آماده شد و لیلی را در عماری به خانهء شوی بردند، اما لیلی از گریه تسکین نمی یافت بر شوی سوگند یاد کرد و گفت:
کز من غرض تو برنخیزد
ور تیغ تو خون من بریزد
ابن سلام ناچار از وی به سلامی بسنده کرد و به تماشائی خرسند گشت. از آن سوی مجنون را راهگذری از شوی کردن لیلی آگاهی داد از شنیدن این خبر دردناک آتش جگر به سر برآمدش و چون مرغ سربریده به خاک درغلطید و چندان ناله و جزع کرد که شتر سوار راهگذر را دل بر او بسوخت و از گفته پشیمان ساخت. ناچار از در چاره برآمد و مجنون را دلداری داد که سخن به مزاح گفته و راه لاغ پیموده است. مجنون بدین سخن اندک تسکین یافت، اما به زبان عتاب معشوق را میگفت:
من مهر ترا به جان خریده
تو مهر کس دگر گزیده
چو عهدهء عهد بازجویند
جز عهدشکن ترا چه گویند؟
از مرگ پدر مجنون و روز گذاردن وی با وحوش صحرا نیز میگذریم. اکتفای بدین حکایت را که روزی بر دیار خود بگذشت بر ورقی بدید که نام لیلی و مجنون نوشته بودند، نام معشوقه به ناخن بخراشید و بسترد. گفتند: چرا چنین کردی؟ گفت: لیلی چنان در من مستغرق است که از این دو تن یک تن بیش نمانده است:
من به که نقاب دوست باشم
یا بر سر مغز پوست باشم
شبی مجنون را به درگاه قادر کارساز راز و نیازی بود و زبان حالش این:
ای هفت فلک فکندهء تو
ای هرکه بجز تو بندهء تو
ای خاک من از تو آب گشته
بنگر به من خراب گشته
بامدادان هم در آن حال که میان دام و دد نشسته بود، ناگهان از کنار دشت گردی برخاست و سواری فرارسید مجنون را گفت: دیروز به فلان جایگاه ماهروئی گونه به زردی داده و اشک از دیده روان دیدم، لیلی نام و مجنون پرست و بدین مباهی که بر معشوق فضیلت کتمان راز دارد و چون او سر عشق با عارف و عامی نگفته و کوس رسوائی بر سر بازار نزده است، من از دردمندی و غم مرگ پدر تو وی را حکایتها گفتم. چون بشنید به درد بگریست و سوگند داد که بر تو بگذرم و نامهء او ترا دهم. آنگاه نامه به مجنون سپرد، مجنون نامهء معشوقه ببوئید و ببوسید و از هوش برفت. آنجا نوشته بود:
این نامه که هست چون پرندی
از غمزده ای به دردمندی
و در آن خطابهای عاشقانه کرده و معشوق را امید داده که اگرچه با جفت در یک وثاق است ولی از او طاق و به دیدار معشوق مشتاق است و چشمی به او از دور میگشاید، چه اختیار پیوستن ندارد. مجنون نیز معشوق را نامه کرد و پیغامهای گرم داد و او را به حفظ عهد بستود و به قاصد سپرد تا به لیلی رساند:
لیلی چو بنامه در نظر کرد
اشکش بدوید و نامه تر کرد
حکایت حال مجنون و مادر او را نیز بجای می گذاریم و به دیدار لیلی و مجنون میپردازیم: لیلی که در فراق یار در تب و تاب بود روزی فرصت نگاه داشت و دزدیده از چشم مراقبان از خانه بدرآمد و دلتنگ در رهگذری بنشست. پیری را از دور بدید و از وی جویای حال مجنون گردید. گفت: بیچاره را از غم، روز از روز بتر است و آشفتگی افزون. از نیک و بد بی خبر است و جز به راه لیلی نظری ندارد، گوهری چند از گوش بازکرد و پایمزد را به پیر داد تا رنجه شود و مجنون را به جایگاهی آرد که نعمت دیدار عاشق و معشوق دست دهد. پیر چنین کرد، عاشق به معشوق پیوست و معشوق به مسافت ده گام دور از وی بنشست بدین عذر که:
زین بیش قدم زدن هلاک است
در مذهب عشق بیمناک است
تا چون که به داوری نشینم
از کرده خجالتی نبینم
مجنون را چون دیده به لیلی افتاد بی هوش شد. پیر آبی بر او زد تا به هوش آمد، آنگاه غزلی سوزناک بسرود و راه صحرا گرفت. لیلی نیز به خرگاه بازآمد... داستان سلام بغدادی را نیز رها میکنیم همان کسی که با شعر بسیار از نزد مجنون به بغداد بازآمد و راوی اشعار آن شاعر عشق پیشه گشت. چون روزی چند از این ماجرا بگذشت، ابن سلام که لیلی را چون درّی شاهوار دور از چشم رقیب پاس میداشت بیمار شد و:
او رفت و رَویم و کس نماند
وامی که جهان دهد ستاند.
لیلی به بهانهء مرگ شوهر به سوگواری بنشست و اشکی از پی دوست بریخت و بر قاعدهء مصبیت زدگان روزی چند جامه سیاه کرد. چون فصل خزان دررسید و برگها بر شاخ به زردی گرائید و آب در آبدان بفسرد، لیلی را نیز از غم و اندوه مزاج از طریق سلامت بگشت بر بستر بیماری افتاد و مادر را پیش خواند و وصیت کرد که چون مرگ فرارسد سرمهء چشم از غبار خاک پای دوست کنند و گیسو از گلاب اشک تر سازند و چون عروسان آراسته به حجلهء خاک برند، آنگاه مجنون دلسوخته را آگاهی دهند و چون به زیارت گور آید و بر خاک نشیند بگذارند تا بگرید و ببوید و از نکوئی در حق وی دریغ نکنند و عزیز لیلی را عزیز دارند و بگویندش که چون لیلی از این جهان بدرمیشد:
در مهر تو تن به خاک میداد
بر یاد تو جان پاک میداد.
چون این وصیتها بکرد جانان طلبید و جان بداد. این داستان به سوگواری کردن مجنون و پیوستن وی از کوه به تربت لیلی و از آنجا به کوه بازگشتن و مردن منتهی میشود و به قول نظامی:
زینسان ورقی سیاه میکرد
عمری به هوی تباه میکرد
آخر چو به کار خویش درماند
او نیز رحیل نامه برخواند.
(از کتاب رومئو و ژولیت و مقایسه با لیلی و مجنون نظامی تألیف علی اصغر حکمت صص56-101 با تصرف در عبارت).
صاحب اعلام النساء آرد: لیلی بنت سعدبن مهدی ربیعة، من فواضل نساء عصرها کان یهیم بها قیس بن ملوح بن مزاحم المعروف بمجنون لیلی و کان سبب عشقه ایاها انه اقبل ذات یوم علی ناقة له کریمة و علیه حلتان من حلل الملوک فمر بامرأة من قومه یقال لها کریمة و عندها جماعة نسوة یتحدثن فیهن لیلی فاعجبهن جماله و کماله فدعونه الی النزول و الحدیث فنزل و جعل یحدثهن و امر عبداً له کان معه فعقر لهن ناقته و ظل یحدثهن بقیة یومه فبینا هو کذلک اذ طلع علیهم فتی علیه بردة من برود الاعراب یقال له منازل یسوق معزی له. فلما رأینه اقبلن علیه و ترکن المجنون و خرج من عندهن و انشأ یقول:
أ اعقر من جرا کریمة ناقتی
و صلی مفروش لوصل منازل
اذا جاء قعقعن الحلی و لم اکن
اذا جئت ارضی صوت تلک الخلاخل
متی انتضلنا بالسهام نضلته
و ان ترم رشقاً عندها فهو ناضلی.
فلما اصبح لبس حلته و رکب ناقة له اخری و مضی متعرضاً لهن فالفی لیلی قاعدة بفناء بیتها و قد علق حبه بقلبها و هویته و عندها جوارٍ یتحدثن معها فوقف بهن و سلم. فدعونه الی النزول و قلن له: هل لک فی محادثة من لایشغله عنک منازل و لا غیره؟ فقال: ای لعمری. فنزل و فعل مثل ما فعله بالامس فارادت ان تعلم هل لها عنده مثل ما له عندها فجعلت تعرض عن حدیثه ساعة بعد ساعة و تحدث غیره و قد کان علق بقلبه مثل حبها ایاه و شغفته و استملحها فبینا هی تحدثه اذ اقبل فتی من الحی فدعته و سارته سراراً طوی ثم قالت له: انصرف و نظرت الی وجه قیس قد تغیر و انتقع لونه و شق علیه فعلها فانشأت تقول:
کلانا مظهر للناس بغضاً
و کل عند صاحبه مکین
تبلغنا العیون بما اردنا
و فی القلبین ثم هوی دفین.
فلما سمع البیتین شهق شهقة شدیدة و اغمی علیه فمکث علی ذلک ساعة و نضخوا الماء علی وجهه و تمکن حب کل واحد منهما فی قلب صاحبه حتی بلغ منه کل مبلغ(1) و دخلت لیلی علی جارة لها من عقیل و فی یدها مسواک تستاک به فتنفست ثم قالت: سقی الله من اهدی لی هذا السواک. فقالت لها جارتها: و من هو؟ قالت: قیس بن الملوح ثم نزعت ثیابها تغتسل فقالت: ویحه لقد علق منی ما اهلکه من غیر ان استحق ذلک فنشدتک الله اصدق فی صفتی ام کذب. فقالت لا والله بل صدق. و بلغ قیس قولها فبکی و قال شعراً. و وعدت لیلی قیساً اذا وجدت فرصة لذلک فمکث مدة یراسلها فی الوفا و هی تعده و تسوفه فاتی اهلها ذات یوم و الحی خلوف فجلس الی نسوة من اهلها حجرة منها بحیث تسمع کلامه فحادثهن طوی ثم قال: الا انشدکن ابیاتاً احدثتها فی هذه الایام؟ قلن: بلی. فانشدهن:
یا للرجال لهم بات یعرونی
مستطرف و قدیم کاد یبلینی
من عاذری من عزیم غیر ذی عسر
یابی فیمطلنی دینی و یلوینی
لایبعد النقد من حقی فینکره
و لایحدثنی ان سوف یقضینی
و ما کشکری شکر لو یوافقنی
و لا منای سواه لو یوافینی
اطعته و عصیت الناس کلهم
فی امره و هواه و هو یعصینی.
فقلن له: ما انصفک هذا الغریم الذی ذکرته و جعلن یتضاحکن و هو یبکی. فاستحیت لیلی منهن و رقت له حتی بکت و قامت فدخلت بیتها و انصرف المجنون. و لما اشهر امر المجنون و لیلی و تناشد الناس شعره فیها اجتمع ابوقیس و امه و رجال عشیرته الی ابی لیلی فوعظوه و ناشدوه الله و الرحم و قالوا له ان هذا الرجل لهالک و قبل ذلک ففی اقبح من الهلاک بذهاب عقله و انک فاجع به اباه و اهله فنشدناک الله و الرحم ان تفعل ذلک فوالله ما هی اشرف منه و لا لک مثل مال ابیه و قد حکمک فی المهر و ان شئت ان یخلع نفسه الیک و ماله فعل. فابی ابوها و حلف بالله و بطلاق امها انه لایزوجه ایاها ابداً و قال: افضح نفسی و عشیرتی و آتی ما لم یأته احد من العرب اسم ابنتی بمیسم فضیحة فانصرفوا عنه و خالفهم لوقته فزوجها رج من قومها فتزوجته لیلی علی کره منها. و بلغ الخبر قیساً فیئس و اشرف علی الهلاک فقال الحی لابیه: احجج به الی مکة و ادع الله عز و جل و مره ان یتعلق باستار الکعبة فیسأل الله ان یعافیه مما به و یبغضها الیه فلعل الله ان یخلصه من هذا البلاء فحج به ابوه فلما صاروا بمنی سمع صائحاً فی اللیل یصیح: یا لیلی فصرخ صرخة ظنوا ان نفسه قد تلفت و سقط مغشیاً علیه فلم یزل کذلک حتی اصبح ثم افاق حائل اللون ذاه فانشأ یقول:
عرضت علی قلبی العزاء فقال لی
من لاَن فایأس لا اعزک من صبر
اذا بان من تهوی و اصبح نائیاً
فلا شی ء اجدی من حلولک فی القبر
و داعٍ دعا اذ نحن بالخیف من منی
فهیج اطراب الفؤاد و مایدری
دعا باسم لیلی غیرها فکأنما
اطار بلیلی طائراً کان فی صدری
دعا باسم لیلی ضلل الله سعیه
و لیلی بارض عنه نازحة قفر.
ثم قال له ابوه: تعلق باستار الکعبة و اسأل الله ان یعافیک من حب لیلی. فتعلق باستار الکعبة و قال: اللهم زدنی للیلی حباً و بها کلفاً و لاتنسنی ذکرها ابداً. و ظل قیس یغشی بیوت اهل لیلی بالرغم من منع ابی لیلی و عشیرتها له فشکوه الی السلطان فاهدر دمه لهم فاخبروه بذلک فلم یرعه و قال: الموت اروح لی فلیتهم قتلونی. فلما علموا بذلک عرفوا انه لایزال یطلب غرة منهم حتی اذا تفرقوا دخل دورهم فارتحلوا عنها و ابعدوا. و جاء قیس عشیة فاشرف علی دورهم فاذا هی منهم بلاقع فقصد منزل لیلی الذی کان بیتها فیه فالصق صدره به و جعل یمرغ خدیه علی ترابه و یبکی ثم انشأ یقول:
ایا حرجات الحی حیث تحملوا
بذی سلم لاجادکن ربیع
و خیماتک اللاتی بمنعرج اللوی
بلین بلی لم تبلهن ربوع
ندمت علی ماکان منی ندامة
کما یندم المغبون حین یبیع
فقدتک من نفس شعاع فاننی
نهیتک عن هذا و انت جمیع
فقربت غیر القریب و اشرفت
الیک ثنایا ما لهن طلوع.
و کان لقیس ابنان یأتیانه فیحدثانه و یسلیانه و یؤانسانه فوقف علیهما یوماً و هما جالسان فقالا له: یا اباالمهدی الا تجلس؟ قال: لا بل امضی الی منزل لیلی فارتسمه و اری آثارها فیه فاشفی بعض ما فی صدری بها فقالا له: فنحن معک. فقال: اذا فعلتما اکرمتما و احسنتما. فقاما معه حتی اتی دار لیلی فوقف بها طوی یتتبع آثارها و یبکی و یقف فی موضع موضع منها و یبکی ثم قال:
یا صاحبی الما بی بمنزلة
قد مر حین علیها ایما حین
انی اری رجعات الحب تقتلنی
و کان فی بدئها ما کان یکفینی
لا خیر فی الحب لیست فیه قارعة
کأن صاحبها فی نزع موتون
ان قال عذاله مه فلان لهم
قال الهوی غیر هذا القول یعنینی
القی من الیأس تارات فتقتلنی
و للرجاء بشاشات فتحیینی.
ثم انصرف اهل قیس یعزونه عنها و یقولون له نزوجک انفس جاریة فی عشیرتک فیأبی الا لیلی و یهذی بها و یذکرها ثم هاج علیه الحزن و الهم فهام بها هیاماً عظیماً فاختلط عقله و هام علی وجهه فی القفار مع البهائم و توحش فکان لایلبس ثوباً الا خرقه و لایمشی الا عاریاً و یلعب بالتراب و یجمع العظام حوله فاذا ذکرت لیلی انشأ یحدث عنها عاق و لایخطی ء حرفاً و ترک الصلاة فاذا قیل له: ما لک لاتصلی لایرد حرفاً و کانوا یحبونه و یقیدوه فکان یعض لسانه و شفته حتی خشی علیه فخلی سبیله. و جلست نسوة الی قیس فقلن له: ما الذی دعاک الی ان احللت بنفسک ما تری فی هوی لیلی و انما هی امرأة من النساء هل لک فی ان تصرف هواک عنها الی احدانا فنساعفک و نجزیک بهواک و یرجع الیک ما عزب من عقلک و جسمک؟ فقال لهن: لو قدرت علی صرف الهوی عنها الیکن لصرفته عنها و عن کل احد بعدها و عشت فی الناس سویاً و مستریحاً، فقلن له ما اعجبک منها؟ فقال: کل شی ء رأیته و شاهدته و سمعته منها اعجبنی والله مارأیت منها قط الا کان فی عینی حسناً و بقلبی علقاً و لقد جهدت ان یقبح منها ما عندی شی ء او یسمج او یعاب لاسلو عنها فلم اجده. فقلن له: فصفها لنا. فانشأ یقول:
بیضاء خالصة البیاض کأنها
قمر توسط جنح لیل مبرد
موسومة بالحسن ذات حواسد
ان الجمال مظنة للحسد
و تری مدامعها ترقرق مقلة
سوداء ترغب عن سواد الاثمد
خود اذا کثر الکام تعوذت
بحمی الحیاء و ان تکلم تقصد.
و لما اختلط عقل قیس و ترک الطعام و الشراب مضت امه الی لیلی فقالت: ان قیساً قد ذهب حبک بعقله و ترک الطعام و الشراب فلو جئته وقتاً لرجوت ان یثوب الیه بعض عقله. فقالت لیلی: اما نهاراً فلا لاننی لاآمن قومی علی نفسی ولکن لی. فاتته لی فقالت له: یا قیس ان امک تزعم انک جننت من اجلی و ترکت المطعم و المشرب فاتق الله و ابق علی نفسک فیبکی و انشأ یقول:
قالت جننت علی ایش فقلت لها
الحب اعظم مما بالمجانین
الحب لیس یفیق الدهر صاحبه
و انما یصرع المجنون فی الحین.
فبکت معه و تحدثا حتی کاد الصبح یسفر ثم ودعته و انصرفت فکان آخر عهده بها. و اختلف فی تسمیته المجنون و هل کانت به جنة حقیقیة؟ فقال ابن عائشة: انما سمی المجنون بقوله:
ما بال قلبک یا مجنون قد خلعا
فی حب من لاتری فی نیله طمعا
الحب و الود نیطا بالفؤاد لها
فاصبحا فی فؤادی ثابتین معا.
و قال الاصمعی: لم یکن المجنون مجنوناً انما جننه العشق و انشد له:
یسموننی المجنون حین یروننی
نعم بی من لیلی الغداة جنون
لیالی یزهی بی شباب و شرة
و اذبی من خفض المعیشة لین.
و عن المدائنی: انه ذکر عنده مجنون بنی عامر فقال: لم یکن مجنوناً و انما قیل له المجنون بقوله:
و انی لمجنون بلیلی موکل
و لست عزوفاً عن هواها و لا جلدا
اذا ذکرت لیلی بکیت صبابة
لتذکارها حتی یبل البکا الخدا.
و قال عون بن عبدالله العامری: ماکان والله المجنون الذی تعزونه الینا مجنوناً و انما کانت به لوثة و سهو احدثهما به حب لیلی و انشد له:
و بی من هوی لیلی الذی لو ابثه
جماعة اعدائی بکت لی عیونها
اری النفس عن لیلی ابت ان تطیعنی
فقد جن من وجدی بلیلی جنونها.
و قال ابن سلام: لو حلفت ان مجنون بن عامر لم یکن مجنوناً لصدقت و لکن توله لما زوجت لیلی و ایقن الیأس منها أ لم تسمع الی قوله:
ایا ویح من امسی تخلس عقله
فاصبح مذهوباً به کل مذهب
خلیعاً من الخلان الا مجاملا
یساعدنی من کان یهوی تجنبی
اذا ذکرت لیلی عقلت و راجعت
عوازب قلبی من هوی متشعب.
و خرج رجل من بنی مرة الی ناحیة الشام و الحجاز و ما یلی تیماء و السراة و ارض نجد فی طلب بغیة له فاذا هو بخیمة قد رفعت له و قد اصابه المطر فعدل الیها و تنحنح فاذا امرأة قد کلمته فقالت: انزل. فنزل. فقالت: سلوا هذا الرجل من این اقبل؟ فقال: من ناحیة تهامة و نجد. فقالت: ادخل ایها الرجل. فدخل الی ناحیة من الخیمته فارخت بینه و بینها ستراً. ثم قالت له: یا عبدالله ای بلاد نجد وطئت؟ فقال: کلها. قالت: فبمن نزلت هناک؟ قال: ببنی عامر. فتنفست الصعداء. ثم قالت: فبای بنی عامر نزلت؟ فقال ببنی الحریش فاستعبرت، ثم قالت: فهل سمعت بذکر فتی منهم یقال له قیس بن الملوح و یلقب بالمجنون؟ فقال: بلی والله و علی ابیه نزلت و اتیته فنظرت الیه یهیم فی تلک الفیافی و یکون مع الوحش لایعقل و لایفهم الا ان تذکر له امرأة یقال لها لیلی فیبکی و ینشد اشعاراً قالها فیها. فرفعت الستر بینه و بینها فاذا فلقة قمر لم تر عینه مثلها فبکت حتی کاد قلبها یتصدع. فقال: ایتها المرأة اتقی الله فماقلت باساً. فمکثت طوی علی تلک الحال من البکاء و النحیب ثم قالت:
ألا لیت شعری و الخطوب کثیرة
متی رحل قیس مستقل فراجع
بنفسی من لایستقل برحله
و من هو ان لم یحفظ الله ضایع.
ثم بکت حتی سقطت مغشیاً علیها. فقال الرجل لها: من انت یا انت یا امة الله؟ و ما قصتک؟ قالت: انا لیلی صاحبته المشؤومة والله علیه غیرالمؤنسة له. فقال الرجل: فمارأیت مثل حزنها و وجدها علیه قط. و لم یزل المجنون علی ندبه و هیامه حتی وافته المنیة فی وادٍ کثیرالحجارة فاحتمله اهله فغسلوه و کفنوه و دفنوه. و لم تبق فتاة من بنی جعدة و لا بنی الحریش الا خرجت حاسرة صارخة علیه تندبه و اجتمع فتیان الحی یبکون علیه احر بکاء و ینشجون علیه اشد نشیج و حضرهم لیلی و ابوها معزین فکانا اشد القوم جزعاً و بکاء علیه و جعل یقول ابولیلی: ماعلمنا ان الامر یبلغ کل هذا و لکنی امرءً عربیاً اخاف من العار و قبیح الاحدوثة ما یخافه مثلی فزوجتها و خرجت عن یدی و لو علمت ان امره یجری علی هذا ما اخرجتها عن یده و لااحتملت ما کان علی فی ذلک و استرجع و علم انه قد شرک فی هلاکه. و بینا هم یقلبون قیساً وجدوا خرقة فیها مکتوب:
الا ایها الشیخ الذی ما بنا یرضی
شقیت و لاهنیت من عیشک الغضا
شقیت کما شقیتنی و ترکتنی
اهیم من الهلال لااطعم الغمضا.
و قالت لیلی فی قیس:
لم یکن المجنون فی حالة
الا و قد کنت کما کانا
لکنه باح بسر الهوی
و اننی قد ذبت کتمانا.
و قیل للیلی: هذا قیس مات لما به من عشقک قالت: و لقد خفت والله ان اموت بذلک فیه قیل لها: فما عندک حیلة تخفف ما به؟ قالت: صبری و صبره او یحکم الله بیننا و هو خیرالحاکمین. (اعلام النساء ج4 صص308-317).
(1) - و فی روایة رباح العامری: ان لیلی بنت مهدی کانت من اجمل النساء و اظرفهن و احسنهن جسماً و عق و افضلهن ادباً و املحهن شک و کان المجنون کلفاً بمحادثة النساء صباً بهن فبلغه خبرهما و نعتت له فصبا الیها و عزم علی زیارتها فتأهب لذلک و لبس افضل ثیابه و رجل جمته و مس طیباً کان عنده و ارتحل ناقة له کریمة برحل حسن و تقلد سیفه و اتاها فسلم فردت علیه السلام و تحفت فی المسألة و جلس الیها فحادثته و حادثها فاکثرا و کل واحد منهما مقبل علی صاحبه معجب به فلم یزالا کذلک حتی امسی ثم انصرف الی اهله فبات باطول من لیلته الاولی و اجتهد ان یغمض فلم یقدر علی ذلک فانشأ یقول:
نهاری نهار الناس حتی اذا بدا
لی اللیل هزتنی الیک المضاجع
اقضی نهاری بالحدیث و بالمنی
و یجمعنی و الهم باللیل جامع
لقد ثبتت فی القلب منک محبة
کما ثبتت فی الراحتین الاصابع.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سعد القضاعیة. کان یهواها صخر الهذلی (و یکنی ام الحکیم) فکانا یتواصلان برهة من دهرهما. ثم تزوجت و رحل بها زوجها الی قومه فقال فی ذلک ابوصخر:
ألمّ خیال طارق متأوب
لام حکیم بعدما نمت موصب
و قد دنت الجوزاء و هی کأنها
و مرزمها بالغور ثور و ربرب
فبات شرابی فی المنام مع المنی
غریض اللمی یشفی جوی الحزن اشنب
قضاعیة ادنی دیار تحلها
قناة و انی من قناة المحصب
سراج الدجی تغتل بالمسک طفلة
فلا هی متفال و لا اللون اکهب
دمیثة ما تحت الثیاب عمیمة
هضیم الحشا بکرالمجسة ثیب
تعلقتها خوداً لذیذاً حدیثها
لیالی لاتحمی و لا هی تحجب
فکان لها ودی و محض علاقتی
ولیدا الی ان رأسی الیوم اشیب
فلم ار مثلی ایأست بعد علمها
بودّی و لا مثلی علی الیأس یطلب
و لو تلتقی اصداؤنا بعد موتنا
و من دون رمسینا من الارض سبسب
لظل صدی رمسی و لو کنت رمة
لصوت صدی لیلی یهش و یطرب.
و قال فیها:
للیلی بذات الجیش دار عرفتها
و اخری بذات البین آیاتها سطر
وقفت برسمیها فلما تنکرا
صدفت و عینی دمعها سرب همر
و فی الدمع ان کذبت بالحب شاهده
یبین ما اخفی کما بین البدر
صبرت فلما غال نفسی و شفها
عجاریف نأی دونها غلب الصبر
اذا لم یکن بین الخلیلین ردة
سوی ذکر شی ء قد مضی درس الذکر.
(اعلام النساء ج4 صص306-307).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سلمة. شاعرة من شواعر العرب. قالت ترثی اخاها:
اقول لنفسی فی خفاء الومها
لک الویل ما هذا التجلد و الصبر
الا تفهمین الخبر ان لست لاقیا
اخی اذ اتی من دون اکفانه القبر
و کنت اری بیناً به بعض لیلة
فکیف ببین دون میعاده الحشر
و هون وجدی اننی سوف اغتدی
علی اثره یوماً و ان طال بی العمر
فتی کان یعطی السیف فی الروع حقه
اذا ثوّب الداعی و تشقی به الجزر
فتی کان یدنیه الغنی من صدیقه
اذا ما هو استغنی و یبعده الفقر
فتی لایعد المال ربّاً و لاتری
له جفوة ان نال ما و لا کبر
فنعم مناخ الرکب کان اذ انبرت
شمال و امست لایعرجها ستر.
و قالت ایضاً ترثیه:
سقی الله قبراً لست زائر اهله
ببیشة اذما ادرکته المقادر
تضمن خرقاً کالهلال و لم یکن
باول خرق ضمنته المقابر
نعاه لنا الناعی فلم نلق عبرة
بلی حسرة تبیض منها الغدائر
کأنی غداة استعلنوا بنعیه
علی النعش یهفو بین جنبی طائر
لعمری لماکان ابن سلمة عاجزاً
و لا فاحشاً یخشی اذاه المجاور
نأتنا به ما ان قلبنا شبابه
صروف اللیالی و الجدود العواثر.
(اعلام النساء ج4 صص317-318).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سماک بن ثابت بن سفیان بن عدی بن عمروبن امری ءالقیس بن مالک الاغر. ذکر ابن سعد عن الواقدی انه قال اسلمت و بایعت قال و لم یذکرها غیره. قلت سیأتی فی ترجمة ام ثابت بنت قیس بن شماس اخت قیس انها ولدت من ثابت بن سفیان ولده سماکاً فعلی هذا تکون لیلی و ابوها سماک و امه ام ثابت ثلاثة من الصحابة فی النسوة. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سماک بن ثابت بن سنان بن جشم بن عمروبن امری ءالقیس الانصاریة من بنی الحارث بن الخزرج. ذکرها ابن حبیب ایضاً. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت سمعان. راویة من راویات الحدیث. روی عنها ابن اخیها عبدالله بن زیادبن سمعان. (اعلام النساء ج4 ص318).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت طباة بن معیص الانصاریة. ذکرها ابن سعد کذا فی التجرید و قال اخشی ان تکون لیلی بنت الاطنابة الذکورة اول من اسمها لیلی. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت طریف التغلبیة. شاعرة من شواعر العرب فی الدولة العباسیة کان اخوها الولیدبن طریف الشیبانی رأس الخوارج و اشدهم بأساً و صولة و اشجعهم فاشتدت شوکته و طالت ایامه فوجه الیه الرشید یزیدبن مزید الشیبانی فجعل یخاتله و یماکره. و کانت البرامکة منحرفة عن یزیدبن مزید فاغروا به امیرالمؤمنین و قالوا: انما یتجافی عنه للرحم و الا فشوکة الولید یسیرة. فوجه الرشید کتاباً مغضباً الی یزید و اقسم بالله لئن اخرت مناجزة الولید لیوجهن الیک من یحمل رأسک الی امیرالمؤمنین. فسار یزید الی الولیدبن طریف فلحق به بعد مسافة بعیدة. فخرج الولید الی یزید و هو یقول:
انا الولیدبن طریف الشاری
قسورة لایصطلی بناری
جورکموا خرجنی من داری.
فاوقع یزید السیف فی اصحاب الولید و اخذ رأسه. فحملت علی الناس اخته لیلی بنت طریف و علیها الدرع و الجوشن. فلما رآها یزید قال: دعوها ثم خرج الیها فضرب بالرمح قطاة فرسها ثم قال: اغربی غرب الله عینیک فقد فضحت العشیرة فاستحیت و انصرفت و هی تقول:
بتلّ تباثا رسمُ قبر کأنه
علی جبل فوق الجبال منیف
تضمن جوداً حاتمیاً و نائ
و سورة مقدام و رأی حصیف
الا قاتل الله الجثی کیف اضمرت
فتی کان للمعروف غیر عیوف
فان لاتجبنی دمنة هی دونه
فقد طال تسلیمی و طال وقوفی
و قد علمت ان لا ضعیفاً تضمنت
اذا عظم المرزی ولا ابن ضعیف
فتی لایلوم السیف عین یهزه
علی ما اختلی من معصم و صلیف
فتی لم یحب الزاد الا من التقی
و لا المال الا من قناً و سیوف
و لا الخیل الا کل جرداء شطبه
و اجود عالی المنسجین غروف
فقدناه فقدان الربیع فلیتنا
فدیناه من دهمائنا بالوف
و مازال حق ازهق الموت نفسه
شجاً لعدو أو لجاً لضعیف
حلیف الندی ان عاش یرضی به الندی
و ان مات لایرضی الندی بحلیف
فان یک ارداه یزیدبن مَزید
فرب زحوف فضها بزحوف
فیا شجرالخابور مالک مورقا
کأنک لم تجزع علی ابن طریف
فلاتجزعا یا ابنی طریف فاننی
اری الموت وقاعاً بکل شریف
الا یا لقوم للنوائب و الرّدی
و دهر مُلح بالکرام عنیف
و للبدر من بین الکواکب اذ هوی
و للشمس همت بعده بکسوف
و للیث فوق النعش اذ یحملونه
الی حفرة ملحودة و سقوف
بکت تغلبُ الغلبادُ یوم وفاته
و اُبرز منها کل ذات نصیف
یقلن و قد ابرزن بعدک للوری
معاتد حَلی من بُریً و شنوف
کأنک لم تشهد مصاعاً و لم تقم
مقاماً علی الاعداء غیر خفیف
و لم تشتمل یوم الوغی بکتیبه
و لم تبد فی خضراء ذات رفیف
دِلاص تری فیها کُدوحاً من القنی
و من ذُلقٍ یعجمنها بحروف
و طعنة خلس قد طعنتَ مرشة
علی یزنی کالشهاب رعوف
و مائدة محمودة قد علوتها
باوصال بُختی اَحَذّ علیف.
(اعلام النساء ج4 صص318-320).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت الظرب، ام دوس. (عقدالفرید ج2 ص107).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت عبادة الانصاریة الساعدیة. اخت عبادة بن عبادة... ذکرها ابن حبیب فی المبایعات. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت عبدالله العدویة هی الشفاء. تقدمت سماها المستغفری عن ابن حبان. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت عروة بن زید الخیل الطائی. راویة من راویات الشعر. روی شعر ابیها عروة فی یوم محجن و کان فارساً شاعراً شهد القادسیة و شهد صفین مع علی بن ابی طالب. و هو قوله:
بنی عامر هل تعرفون اذا غدا
ابومکنف قد شدّ عقدالدوائر
بجیش تضل البلق فی حجراته
تری الاکم فیه مسجداً للحوافر
و جمع کمثل اللیل مرتجزالوغی
کثیر حواشیه سریع البوادر.
(اعلام النساء ج4 صص334-335).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت عطاردبن حاجب التمیمیة. زوج عبدالله بن ابی ربیعة الصحابی و والدة ولده عبدالرحمن. ذکرها الزبیربن بکار. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت عمرو. من بنی عدی بن النجار خالة عبدالمطلب بن هاشم، ام سویدبن الصامت. (امتاع الاسماع ج1 ص132).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت عمیس. من ربات العقل و البیان. بعثت الی محمد بن ابی بکر و محمد بن جعفر فقالت: ان المصباح یأکل نفسه و یضی ء للناس فلاتأثما فی امر تسوقانه الی من لایأثم فیکما فان هذا الامر الذی تحاولون الیوم لغیرکم غداً. فاتقوا ان یکون عملکم الیوم حسرة علیکم. فلجا و خرجا مغضبین یقولان: لاننس ما صنع بنا عثمان و تقول ما صنع بکما الا الزمکما الله. فلقیهما سعیدبن العاص و قد کان بین محمد بن ابی بکر و بینه شی ء فانکره حین لقیه خارجاً من عند لیلی فتمثل له فی تلک الحال بیتاً:
استبق وُدّک للصدیق و لاتکن
فیئاً یعض بخاذل ملجاجا.
فاجابه سعید متمث:
ترون اذاً ضرباً صمیماً من الذی
له جانب ناءٍ عن الجرم مُعور.
(اعلام النساء ج3 ص335).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت فائق. راویة من راویات الحدیث. روت حدیثاً واحداً. (اعلام النساء ج4 ص336).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت قانف. ذکر انها قالت کنت ممن شهد غسل ام کلثوم بنت النبی(ص) فاول ما اعطانی من کفنها الحقو ثم الدرع ثم الخمار ثم الملحفة ثم ادرجت فی الاَخر ادراجاً الحدیث. قلت و داود المذکور هو ابن عاصم بن عروة بن مسعود. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت لکیز بنت مرّة العفیفیة. شاعرة من شواعر العرب فی الجاهلیة قالت ترثی اخاها غرثان و تلوم بنی ربیعة علی اهمالهم له فی ساحة الحرب التی وقعت بین بنی ربیعة و بین ایاد و لخم:
لما ذکرت غُریثا زاد بی کمدی
حتی هممت من البلوی باعلان
تربع الحزن فی قلبی فذبتُ کما
ذاب الرصاص اذا اُصلی بنیران
فلو ترانی و الاشجان تُقلقنی
عجبت برّاق من صبری و کتمانی
لا درّ درُّ کلیب یوم راح و لا
ابی لُکیز و لا خیلی و فرسانی
عن ابن روحان راحت وائل کثباً
عن حامل کلّ اَثقال و اوزان
و اسلموا المال و الاهلین و اغتنموا
ارواحهم فکبا زَند ابن روحان
فتی ربیعة طواف اماکنها
و فارس الخیل فی روع و میدان
یا عین فابکی و جودی بالدموع و لا
تمل یا قلب ان تُبلی باشجان
فذکر غرثان مولی الحی من اسد
انسی حیاتی بلاشک و انسانی.
(اعلام النساء ج4 صص336-337).
زرکلی آرد: لیلی العفیفة بنت لکیزبن مرة بن اسد، من ربیعة. شاعرة یمانیة. من الشهیرات فی العصر الجاهلی. اسرها احد امراءالعجم و حملها الی فارس و حاول الزواج بها فامتغت علیه و جاءها خطیبها البراق بن روحان فانقذها و تزوج بها و هی صاحبة القصیدة المشهورة التی مطلعها:
لیت للبراق عیناً فتری
ما اقاسی من بلاء و عنا.
قالتها فی اسرها و شعرها عالی الطبقة. (الاعلام زرکلی ج3).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت محمودبن عبدالله السربی الواعظ. محدثة. حدثت عن ابراهیم بن منصور سبط بحرویه. و سمع منها باصبهان ابوطاهر السلفی. (اعلام النساء ج4 ص337).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت مسعود نهشلی. زوجهء امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب. (سفرنامهء ناصرخسرو ص131). لیلی بنت مسعودبن خالدبن ثابت الربیعی التمیمی از زوجات طاهرهء جناب مرتضوی. (حبیب السیر). وی مادر عبیدالله و ابوبکر است از آن حضرت.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت موازر. کان یهواها مزاحم بن مرة العقیلی و یتحدث الیها مدة و شاع امرها و تحدث جواری الحی به فنهاه اهلها عنها و کانوا متجاورین و شکوه الی الاشیاخ من قومه فنهوه و اشتدوا علیه فکان یتفلت الیها فی اوقات الغفلات فیتحدثان و یتشاکیان ثم انتجعت بنوقشیر فی ربیع لهم ناحیة غیر تلک قد نضرها غیث و اخصبها فبعد علیه خبرها و اشتاقها فکان یسأل عنها کل وارد و یرسل الیها بالسلام مع کل صادر حتی ورد علیه یوماً راکب من قومها فسأله عنها فاخبر انها خطبت و زوجت فوجم طوی ثم اجهش باکیاً و قال:
اتانی بظهر الغیب ان قد تزوجت
فظلت بی الارض الفضاء تدور
و قد زایلت لبی و قد کان حاصراً
و کاد جنانی عند ذاک یطیر
فقلت و قد ایقنت ان لیس بیننا
تلاقٍ و عینی بالدموع تمور
ایا سرعة الاحباب حین تزوجت
فهل یأتینی بالطلاق بشیر
و لست بمحض حب لیلی لسائل
من الناس الا ان اقول کثیر.
(اعلام النساء ج4 ص338).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت مهلهل. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت نضربن الحارث بن کلدة. از شاعرات عرب است. صاحب عقد الفرید آرد: من قدر الشعر و موقعه فی النفع و الضر ان لیلی بنت النضربن الحرث بن کلدة لما عرضت للنبی صلی الله علیه و سلم و هو یطوف بالبیت و استوقفته و جذبت رداءه حتی انکشفت منکبه و انشدته شعرها بعد مقتل ابیها قال رسول الله(ص) لو کنت سمعت شعرها هذا ما قتلته و الشعر:
یا راکباً ان الاثیل مظنة
من صبح خامسة و انت موفق
ابلغ بها میتاً بان قصیدةً
ما ان تزال بها الرکائب تخفق
فلیسمعن النضر ان نادیته
ان کان یسمع میت لاینطق
ظلت سیوف بنی ابیه متوشه
لله ارحام هناک تشقق
قسراً یقاد الی المنیة متعباً
رسف المقید و هو عانٍ موثق
أ محمد ها انت ضن ءَ نجیبه
فی قومها و الفحل فحل معرق
ماکان درک لو مننت و ربما
من الفتی و هو المغیظ المحنق.
به روایت ابوالفرج در وادی صفراء علی علیه السلام به فرمان پیغمبر اکرم گردن نضربن الحارث بن کلدة یکی از بنی عبدالدار را که پدر لیلی است زد. و نیز از اشعار لیلی است:
و کنزبن جدعان دلالة اُمةٍ
و کانت کبنت الخس او هی اکبر.
(البیان و التبیین ج1 ص250 و ج3 ص247).
و رجوع به الاصابة ج8 ص182 شود.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت نهیک بن اساف بن عدی بن زیدبن جشم الانصاریة. ذکرها ابن حبیب فی المبایعات و هی اخت البراء و قال ابن سعد تزوجها سهل بن الربیع بن عمروبن عدی و امها ام عبدالله بن اسلم بن حریش بن مجدعة. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت هانی بن الاسود الکندیة. شاعرة من شواعر العرب. کانت زوجاً للنعمان بن بشیر. (اعلام النساء ج4 ص339).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت یسار. احد ما قیل فی اسم اخت معقل من یسار التی نزلت فیها «فلاتعضلوهن ان ینکحن ازواجهن»(1). سماها السهیلی فی مبهمات القرآن و تبعه المنذری و الراجح ان اسمها جمیل کما تقدم فی حرف الجیم. (الاصابة ج8 ص182).
(1) - قرآن 2/232.

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) بنت یعار. احد ما قیل فی التی اعتقت سالما مولی ابی حذیفة. (الاصابة ج8 ص182).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) روی عنها حبیب بن زید خرج حدیثها ابولیلی من التجرید. (الاصابة ج8 ص183).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) زوجة بشیربن الخصاصیة راویة من راویات الحدیث. روت عن زوجها بشیربن الخصاصیة و روی عنها ایادبن لقیط. (اعلام النساء ج4 ص300).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) عدویة. قبل از تولد جناب نبوی اخبار نمود بر تولد نبی(ص). (حبیب السیر ج1 ص101).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) عمة عبدالرحمن بن ابی لیلی. فی لیلی بنت بلال و قد تقدم فی ترجمة ابی لیلی انه اختلف فی اسمه و اسم ابیه اختلافاً کثیراً و الاقرب ان اسم ابیه بلال او بلیل. (الاصابة ج8 ص183). محدثة بایعت النبی(ص) و روت عنه. (اعلام النساء ج4 ص300).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) مولاة عائشة. قال ابوعمر حدیثها لیس بالقائم الاسناد روی عنها ابوعبدالله المدنی و هو مجهول. قلت اسنده المستغفری من طریق عبدالکریم الحرار عن ابی عبدالله المدنی عن حاجبة عائشة و مولاتها قلت قلت: یا رسول الله! انک تخرج من الخلاء فادخل فی اثرک فلااری شیئاً الا انی اجد رائحة المسک فقال انا معاشر الانبیاء تنبت اجسادنا علی ارواح اهل الجنة فما خرج منا من نتن ابتلعته الارض. (الاصابة ج8 ص 183).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) من شهیرات نساء الاَستانة فی القرن الاخیر اشتهرت بجودة قریحتها و حدة ذکائها. (اعلام النساء ج3 ص1364).

لیلی.

[لَ لا] (اِخ) ملقبه به خندف. یکی از جدات رسول(ص). رجوع به لیلی بنت حلوان شود.

لیلیا.

[لَیْ / لِیْ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند به معنی شب است که عربان لیل گویند. (برهان).

لی لی بازی.

[لَ لَ / لِ لِ] (اِ مرکب)(1)نوعی بازی که یک پای از زمین برگیرند و با پای دیگر بجهند گرفتن همبازی را. و رجوع به لی لی کردن شود.
(1) - La marelle.

لیلی بن نعمان.

[لَ لَبْ نِ نُ] (اِخ) نام یکی از سرداران ایران به عهد دعاة طبرستان (علویان). وی در خدمت حسن بن قاسم داعی صغیر بود و به سال 308 ه . ق. پس از فتح نیشابور در طوس به دست سپهسالار سامانی به قتل رسید. لیلی بن نعمان یکی از سران سپاه اطروش علوی بود و ولایت گرگان داشت و حسن بن قاسم داعی به سال 308 ه . ق. او را به ولایت گرگان فرستاده بود و فرزندان اطروش او را «المؤید لدین الله» می نوشتند و «المنتصر لاَل رسول الله». و او مردی بود با داد و دهش بسیار و دلیر و بی باک و از گرگان به دامغان رفت و جنگ کرد و گروهی بسیار از مردم آن دیار بکشت و به گرگان بازگشت و مردمان دامغان یاری خواستند و قراتکین به گرگان رفت و در حدود ده فرسنگی گرگان با او بجنگید و قراتکین را شکست افتاد و غلام وی بارس از لیلی امان خواست و با او هزار مرد بود و لیلی او را نیکو داشت و خواهر خویش را به زنی بدو داد. و ابوالقاسم بن حفص خواهرزادهء احمدبن سهل نیز به زنهار نزد او شد و لیلی او را نیز نیکو داشت و سپاه وی بسیار شد و اموال بر لیلی بن نعمان تنگ شد. و به فرمان حسین بن قاسم داعی به نزدیک نیشابور رفت و ابوالقاسم بن جعفر نیز وی را بدین کار تحریض کرد و قراتکین آنجا بود و در ذیحجهء سال 309 ه . ق. به آنجا رسید و خطبه به نام داعی کرد و امیر نصر از بخارا حمویة بن علی را به جنگ او فرستاد و در طوس با یکدیگر روبه رو شدند و جنگ کردند و بیشتر از کسان حمویة بن علی شکست خوردند و به آمد رفتند. و بار دیگر حمویة بن علی و محمد بن عبدالله بلعمی و ابوجعفر صعلوک و خوارزمشاه و سیمجور دواتی به جنگ او شدند و جنگ درگرفت و کسان لیلی شکست خوردند و لیلی شکسته به آمد رفت و از آنجا روی بیرون شدن نداشت. و بغرا در آنجا به وی رسید، لیلی که یارای پایداری نداشت در خانه ای متواری شد و بغرا وی را بگرفت و نزد حمویه فرستاد و آنجا سر او را بریدند و بر سر نیزه کردند. چون کسان لیلی چنین دیدند زنهار خواستند و او ایشان را امان داد و گفت: خداوند شما را از شیاطین گیل و دیلم رهائی داد و جاویدان از ایشان رستید و کشته شدن لیلی در ربیع الاول سال 309 ه . ق. بود و سر او را به بغداد بردند. (احوال و اشعار رودکی ج1 صص405-406).
ابن اثیر در الکامل آرد: فی هذه السنة (سنة تسع و ثلثمائة) قتل لیلی بن النعمان الدیلمی و کان هذا لیلی احد قواد الاطروش العلوی و کان الیه ولایة جرجان قد استعمله علیها الحسن بن القاسم الداعی سنة ثمان و ثلثمائة و کان اولاد الاطروش یکاتبونه المؤید لدین الله المنتصر لاَل رسول الله(ص) لیلی بن النعمان و کان کریماً بذا للاموال، شجاعاً مقداماً علی الاهوال و سار من جرجان الی الدامغان فحاربه اهلها فقتل منهم مقتلة عظیمة و عاد الی جرجان فابتنی اهل الدامغان حصناً یحمیهم و سار قراتکین الیه بجرجان فحاربه علی نحو عشرة فراسخ من جرجان، فانهزم قراتکین و استأمن غلامه بارس الی لیلی و معه الف فارس فاکرمه لیلی و زوجه اخته و استأمن الیه ابوالقاسم بن حفص بن اخت احمدبن سهل فاکرمه لیلی، ثم ان الاجناد کثروا علی لیلی بن النعمان فضاقت الاموال علیه فسار نحو نیسابور بامر الحسن بن القاسم الداعی و تحریض ابی القاسم بن حفص و کان بها قراتکین فوردها فی ذی الحجة سنة ثمان و ثلثمائة و اقام بها الخطبة للداعی و انفذ السعید نصر من بخارا الیه حمویة بن علی فالتقوا بطوس و اقتتلوا فانهزم اکثر اصحاب حمویة بن علی حتی بلغوا مرو و ثبت حمویه و محمد بن عبدالله البلعمی و ابوجعفر صعلوک و خوارزمشاه و سیمجور الدواتی فاقتتلوا فانهزم بعض اصحاب لیلی و مضی لیلی منهزماً فدخل لیلی سکة لم یکن له فیها مخرج و لحقه بغرا فیها فلم یقدر لیلی علی الهرب فنزل و تواری فی دار فقبض علیه بغرا و انفذ الی حمویه فاعلمه بذلک فانفذ من قطع رأس لیلی و نصبه علی رمح فلما رآه اصحابه طلبوا الامان فامنوا. ثم قال حمویه للجند قد مکنکم الله من شیاطین الجیل و الدیلم فابیدواهم و استریحوا منهم ابدالدهر فلم یفعلوا حامی کل قائد جماعة فخرج منهم من خرج بعد ذلک. و کان قتل لیلی فی ربیع الاول سنة تسع و ثلثمائة و حمل رأسه الی بغداد و بقی بارس غلام قراتکین بجرجان و قیل ان حمویه لما سار الی قتال لیلی قیل له ان لیلی یستبطئک فی قصده فقال انی البس احد خفی للحرب العام و الاَخر فی العام المقبل فبلغ قوله لیلی فقال لکنی البس احد خفی للحرب قاعداً و الثانی قائماً و راکباً فلما قتل قال حمویه هکذا من تعجل الی الحرب. (الکامل ابن الاثیر ج8 ص46). و رجوع به حبیب السیر ج1 ص324، 325 و 344 شود.

لیلیبه.

[بِ] (اِخ)(1) نام شهری کارتاژی از سیسیل قدیم و ماراسالای امروزی.
(1) - Lilybee.

لیلی خانم.

[لَ لا نُ] (اِخ) شاعرة من شواعر الترک ولدت فی استانبول و تثقفت ثقافة رفیعة و توفیت سنة 1264 ه . ق. (قاموس الاعلام ترکی).

لیلی خانه.

[لَ لی نَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اوزوم دل بخش ورزقان شهرستان اهر، واقع در 9500گزی شمال ورزقان و 9500گزی شوسهء تبریز به اهر. کوهستانی و معتدل. دارای 103 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنان جاجیم و فرش بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیلی داغی.

[لَ لی] (اِخ) دهی از دهستان گاودول بخش مرکزی شهرستان مراغه، واقع در 15هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 8500گزی خاور شوسهء مراغه به میاندوآب. کوهستانی. دارای 176 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و نخود. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لی لی زدن.

[لَ لَ / لِ لِ زَ دَ] (مص مرکب) درخشیدن چنانکه ستاره در هوای صافی. مشعشع بودن. درخشان بودن چنانکه ستاره به شب: ستاره ها لی لی میزند (در تداول تهرانیان)؛ یعنی میدرخشد. شاید با تلؤلؤ عرب یکی باشد. و رجوع به لیان لیان شود.

لی لی کردن.

[لَ لَ / لِ لِ کَ دَ] (مص مرکب) با یکپای جه جهان رفتن. حجل. یکپای برداشته جستن مردم. تعتاب. عتبان. با یکپای جهان جهان رفتن. برجستن در رفتن بیک پای. دویدن بر یک پای. جستن و فرو جستن در طی مسافتی.

لیلی کورچوم.

(اِخ) نام محلی کنار راه رشت به پیله بازار، میان بوسار و فقاف در 2000گزی رشت واقع است.

لیلی کوه.

[لَ لا] (اِخ) نام موضعی در حوالی لاهیجان. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص17).

لیلی مند.

[] (اِخ) (کوه...) نام کوهی میانهء دزگرد و سرحد چهاردانگه.

لیلی یادگار.

[لَ دِ] (اِخ) دهی از دهستان پائین شهرستان نهاوند، واقع در 18هزارگزی باختری شهر نهاوند و دوهزارگزی جنوب راه شوسهء نهاوند به کرمانشاه. دشت و سردسیر. دارای 680 تن سکنه. آب آن از رودخانهء خرم آباد. محصول آنجا غلات، توتون، انگور و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لیم.

(اِ) گونه ای از سپستان که در چاه بهار غرس شده است و این نام آنجا بدین درخت دهند(1). (گااُبا).
(1) - Cordia Crenata.

لیم.

[لُیْ یَ] (ع ص، اِ) جِ لائم. (منتهی الارب). رجوع به لائم شود.

لیم.

(ع اِ) صلح و آشتی. || مانند. || همتای مرد در قامت و شکل و سرشت و خلقت. (منتهی الارب).

لیما.

(اِخ) دهی جزء دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 40000گزی جنوب رودسر و 40000گزی جنوب خاوری سی پل. کوهستانی و سردسیر. دارای 450 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات، عسل و فندق. شغل اهالی زراعت و گله داری است. اکثر اهالی برای تهیهء علوفه و کسب در فصل زمستان به گیلان میروند. راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیما.

(اِخ) پایتخت کشور پرو از کشورهای امریکای جنوبی، کنار رود ریماک، دارای 522هزار تن سکنه و آن در 1535 به وسیلهء پیزار بنیان نهاده شده است.

لیماچال.

(اِخ) دهی جزء دهستان اشکور بالا بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 41000گزی جنوب رودسر و 5000گزی جنوب خاوری سی پل. کوهستانی، معتدل و سردسیر. دارای 379 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات، بنشن، لبنیات و عسل. شغل اهالی زراعت، گله داری، نجاری و آهنگری و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو و صعب العبور است. اغلب اهالی در فصل زمستان برای کسب به گیلان میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیماک.

(اِخ) دهی از دهستان گلیجان شهرستان شهسوار، واقع در 17000گزی باختر شهسوار و 3000گزی جنوب راه شوسهء شهسوار به رامسر. دامنه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 215 تن سکنه. آب آن از رودخانهء لسیه رود. محصول آنجا برنج، چای و مرکبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3) (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص105).

لیماکش.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش رامسر شهرستان شهسوار، واقع در 5000گزی جنوب خاوری رامسر. کوهستانی جنگل، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 65 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا لبنیات و چای. شغل اهالی گله داری و راه آن مالرو است. اهالی تابستان به ییلاق جواهرده میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیماگوابر.

[گَ بَ] (اِخ) دهی جزء دهستان اشکور بالا از بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 39000گزی جنوب رودسر و 3000گزی جنوب خاوری سی پل. کوهستانی و سردسیر. دارای 100 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و فندق. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان شال بافی و راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیمان پاشا.

(اِخ) نام ترکی جزیرهء آلنیا واقع در دریای مرمره.

لیمان ده.

[دِ] (اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری، واقع در 40000گزی شمال خاوری کیاسر. کوهستانی، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 125 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، ارزن و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیمانی.

[نْ یْ] (اِخ)(1) نام ناحیهء قدیمی اورنی(2) به فرانسه. رود آلیه آن را مشروب میسازد.
(1) - Limagne.
(2) - Auvergne.

لیمپوپو.

[پُ پُ] (اِخ)(1) نام ناحیتی به افریقای جنوب شرقی نزدیک اقیانوس هند به مساحت 560هزار کیلومترمربع. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Limpopo.

لیمرا.

[مِ] (اِخ) نام جبالی در جنوب گلیجان تنکابن قرب گرد کوه به مازندران. (از سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص20).

لیمریک.

[مِ] (اِخ)(1) نام شهری از ناحیهء ایرلند آزاد (منستر) بندری کنار رود شانن. دارای چهل هزار تن سکنه و آن کرسی ناحیتی است به همین نام که 140000 تن سکنه دارد. || ناحیتی از ایرلند آزاد، کرسی آن نیز همین نام دارد.
(1) - Limerick.

لیمزن.

[مُ زَ] (اِخ)(1) نام یکی از خانواده های فرانسه، مشهورترین افراد آن: فرانسوا، ژان، ژزف، مارتن، لئونارد اول و لئونارد دوم است.
(1) - Limosin.

لیمژ.

[مُ] (اِخ)(1) کرسی دپارتمان هت-وین به فرانسه، دارای راه آهن و 117430 تن سکنه، واقع در 400هزارگزی جنوب غربی پاریس.
(1) - Limoges.

لیمفیرد.

[یُرْ] (اِخ)(1) نام خلیج و بغازی از ژتلند، واقع در دانمارک.
]. fi-ord ]
(1) - Limfjord

لیملو.

(اِخ) دهی جزء دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل، واقع در هشت هزار گزی خاور گرمی و دوهزارگزی شوسهء بیله سوار به گرمی. کوهستانی گرمسیر. دارای 7 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیمن جوب بالا.

[مَ بِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیارستاق بخش رودسر شهرستان لاهیجان، واقع در 12000گزی جنوب خاوری رودسر و 3000گزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 270 تن سکنه. آب آن از پلرود. محصول آنجا برنج، مرکبات و کنف. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیمن جوب پائین.

[مَ بِ] (اِخ) دهی جزء دهستان پلرود بخش رودسر شهرستان لاهیجان واقع در 12000گزی جنوب خاوری رودسر و 2000گزی جنوب شوسهء رودسر به شهسوار. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 190 تن سکنه. آب آن از پلرود. محصول آنجا برنج. شغل اهالی زارعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیمنوس.

(اِخ)(1) نام مردی مقدونی اهل خالاسترا(2). وی توطئه ای علیه اسکندر مقدونی ترتیب داد، اما قضیه به سبب نیکو ماخوس معشوقهء وی کشف شد. (ایران باستان ج2 ص1675).
(1) - Limnus.
(2) - Chalastra.

لیمنون.

[] (اِخ) نام قبیله ای است. (عیون الانباء ص38 ج2).

لیمنی.

[مُنْیْ] (اِخ)(1) نام کرسی دپارتمان هت-وین به فرانسه، واقع در 400هزارگزی جنوب غربی پاریس. دارای راه آهن و 28210 تن سکنه.
(1) - Limogne.

لیمو.

(اِخ)(1) نام کرسیی از آرندیسمان اود کنار اود به فرانسه. دارای 7797 تن سکنه و راه آهن.
(1) - Limoux.

لیمو.

(اِ) قسمی از مرکبات و آن دو گونه بود: ترش و شیرین(1). لیموی شیرین، خاص ایران است و آن به درشتی نارنج و پرتقال است با پوست زرد روشن و صاف و بی دندانه. لیموی ترش، قسمی از مرکبات و ترشابه هاست که در ولایت ساحلی بحر خزر و فارس و عمان روید و آنچه در فارس روید کوچکتر اما باعطرتر ازآن گیلان و مازندران باشد و هر درختی پنج تا شش هزار دانه از آن بار آرد و آن به انواع باشد؛ لیموی آب که در نهایت لطافت و خوشبوئی و شادابی است با پوستی سخت و نازک از شیراز آرند و لیموی عمانی و جز آن. آب لیموی ترش، دافع سموم و مقوی قلب است. لیمو ترش سواحل خزر، اندکی درشت تر از لیموی ترش فارس و با پوستی ستبر و نوکی کشیده است. صاحب انجمن آرا گوید: چون اصل آن از عربستان خاصه از مدینه به ایران آمده، آن را پارسیان مدنی گویند. (انجمن آرا). لیمون. و رجوع به لیمون شود. صاحب اختیارات بدیعی آرد: صاحب منهاج گوید: مانند اترج بود و فعل وی در دماغ قوی بود. پوست وی و ورق وی گرم و خشک بود. در اول و حماض وی مانند حماض اترج است و در منفعت و قوت بلکه اقوی بود و نشاید که با پوست آب از وی بگیرند، لیکن مقشر باید کرد، بعد از آن آب از وی بگیرند تا عصارهء قشر وی با وی نیامیزد که برودت وی را بشکند. حکیم مؤمن در تحفه آرد: در جمیع خواص مانند ترنج و پوست زرد او در دوم گرم و خشک و مقوی معده و دل و قابض و محرک کیفیت اخلاط ردیه و پادزهر سموم مشروبه و ملذوعه و در سایر افعال قایم مقام پوست ترنج است و آنچه مابین پوست زرد و ترشی است. در افعال مانند گوشت ترنج و ترشی او در دوم سرد و خشک و مقوی معده. حار و لطیف و بسیار جالی و قاطع اخلاط غلیظه و لزجه و ملطف آن و جالی بهق سیاه و کلف و قوبا و مسکن غلیان خون و صفرا و التهاب معده و جهت تبهای حارهء دموی و صفراوی و عفونت خون و بثور و شرا و حصف و دمل و ورم حلق و لهاة و کرب و غم و قی صفراوی و غثیان و تقلب طعام و بد گذشتن اطعمهء چرب و جذب مواد حاره جگر و معده و جهت درد سر و دوار و سدد که از بخار اخلاط غلیظ باشد و خفقان سوداوی و غب خالص و غیرخالص و خمار و سموم هوا و ادویهء قتاله مفید و در اکثر امور قایم مقام سرکه و جهت مریض بهتر از آن است و مضر عصب و صاحب سرفه و باردالمزاج و اکثار او در خلای معده و مضعف امعاء و مورث پیچش. و مصلحش شکر و عسل است و چون جواهر را به آب لیمو بخیسانند حل شود و ضماد ودع (؟) محلول به آب لیمو با نوشادر در اندک زمانی دافع بهق و آثار جلد است. و تخم او در دوم گرم و در آخر اول خشک و در رفع سموم مانند دانهء ترنج و تفریح او به غایت عظیم و قدر شربتش یک درهم تا دو درهم است با آب گرم و با شراب و باید مقشر از پوست باشد و خائیدن دانهء او رافع بی حسی دندان است که از ترشی او بهم رسیده باشد و لیموی به نمک پرورده مقوی معده و باعث خوشبویی آروغ است و لیموی شیرین در منافع بسیار ضعیفتر است، اما مضر عصب نیست و به دستور آنچه پیوند به درخت نارنج و ترنج کرده باشند قریب الفعل اند به او. و همچنین است آنچه معروف است به مرکب و چون لیمو را بتمامه خشک کرده با وزن او شکر بسایند جهت منع صعود بخارات و تفتیح سدد بیعدیل و برگ لیمو در تفریح ضعیف تر از برگ ترنج است. (تحفهء حکیم مؤمن) :
کز خاک دو تخم می پدید آید
این خوش خرما آن ترش لیمو.
ناصرخسرو.
و درختان میوه دار... چون ترنج و نارنج و بادرنگ و لیمو... در بوستان آورد (نوروزنامه). لیمو، معروف و خواص ترنج دارد. (نزهة القلوب).
سمندی ز لیمو شدش اختیار
که گردد به آن سنگ ریزه سوار.
بسحاق اطعمه.
و رجوع به لیمون شود. || مجازاً پستان معشوق.
(1) - Limon Citrus limonium. Citron. Citronnier.

لیموئی.

(ص نسبی) منسوب به لیمو. || به رنگ پوست لیمو. زردی روشن(1). رنگ زرد چون رنگ لیموئی و حسن لیموئی که اهل هند آن را چنیک برن گویند. ملا مفید بلخی راست :
چهره ام دور از بهار خطش
شد خزان همچو رنگ لیموئی.(آنندراج).
قاری این والای لیموئی به غایت روبرست (؟)
من ندانم از چه شد اینگونه نارنجی مزاج.
نظام قاری (دیوان البسه ص54).
|| گرد و خرد. به حجم و شکل لیمو: پستانی لیموئی. پستانهای لیموئی. || لیموفروش.
(1) - Citrin. Jaune citron.

لیموترش.

[تُ] (اِ مرکب)(1) نوعی لیمو خرد و معطر و لطیف پوست که در جنوب ایران و در شیراز بهم رسد. لیمو عمانی. و نوع درشت تر آن با پوست ضخیم در سواحل دریای خزر به عمل آید. تفاح ماهی(2). و رجوع به لیمو شود.
(1) - Citronnier.
(2) - Citron.

لیموتوله.

[لَ / لِ] (اِ)(1) گیاهی است در بندرعباس.
(1) - Solanum su aveolens.

لیموجو.

(اِخ) موضعی از گیلان قرب کی کلایه. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص18).

لیموچاه.

(اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش لشت نشا از شهرستان رشت، واقع در 6000 گزی باختر لشت نشا، کنار راه شوسهء لشت نشا به کوچصفهان. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 365 تن سکنه. آب آن از نورود از سفیدرود. محصول آنجا برنج، چای و ابریشم. شغل اهالی زراعت و مکاری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیمودار.

(اِ مرکب) درخت لیمو. || گیاهی است که در بهار از سنگ روید و بوی لیمو کند اما صحیح کلمه، لیمو داروست. و رجوع به لیمودارو شود.

لیمودارو.

(اِ مرکب) تین مکی. نباتی است کوهی که در بهاران از میان سنگها بروید و بوی لیمو کند و طبیعت آن گرم و خشک باشد و آن را به تازی وشیح خوانند. (جهانگیری).

لیموده.

[دِ] (اِخ) دهی جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا از شهرستان فومن، کنار راه شوسهء صومعه سرا به رشت. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 2800 تن سکنه. آب آن از رودخانهء ماسوله. محصول آنجا برنج و توتون سیگار. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیمور.

(اِخ)(1) نام کرسی کانتون سِن - اِ - اوآز از آرندیسمان رامبویه به فرانسه. دارای راه آهن و 1540 تن سکنه.
(1) - Limours.

لیموسک.

[سَ] (اِخ) نام قریه ای است در یک فرسنگ و نیمی استرآباد. (از معجم البلدان).

لیموسکی.

[سَ] (ص نسبی) منسوب به لیموسک از قراء استرآباد. (سمعانی).

لیموشیرین.

(اِ مرکب) نوعی از لیمو. رجوع به لیمو شود.

لیمو عمانی.

[عُمْ ما] (اِ مرکب) لیموئی ترش که از عمان آرند. لیموترش. تفاح ماهی(1). رجوع بلیمو و بلیموترش شود.
(1) - Citron.

لیموفشاره.

[فِ رَ / رِ] (اِ مرکب)(1) آلتی جهت گرفتن عصارهء لیمو و نظایر آن.
(1) - Presse - citrons.

لیمون.

(معرب، اِ) معرب لیمو، ثمری معروف. لیمو. و فیه بادزهریة تقاوم بها السموم کلها کثیرة المنافع. (منتهی الارب). ضریر انطاکی آرد: الاصلی منه هو المستدیر الصغیر المصفر عند استوائه الرقیق القشر و غیره مرکب، اما علی الاترج و هو الاستیوب المعروف بمصر بالحماض الشعیری او علی النارنج و هو الموسوم بالمراکبی و اجوده الاصلی المستدیر المشتمل علی خطوط ممایلی اصله تنتهی الی نقطة و هو مرکب القوی فقشره حار یابس فی الثالثة و بزره فی الثانیة او الاولی و حماضه بارد فی الثانیة بجملته یطفی ء اللهیب و الصداع و العطش و القی ء و الغثیان و فساد الغذاء و ما یحدث من الحارین و یقاوم السموم کلها خصوصاً بعد التنقیة و یفتح الشاهیة و یعدل الخلط و یکسر سورة التخم و فسادالاغذیة اک و قشره اشد مقاومة للسموم و بزره اعظم حتی قیل انه یبلغ رتبة الاترج و القول بانه یقطع النسل شیاع عامی و کل ماخف قشره و کان نقیاً من الاغشیة حل المغص و الریاح حتی الایلاوس و ان جفف بجملته و سحق مع وزنه من السکر. و استعمل ازال البخار و الدوخة و فتح السدد و فی بزره تفریح عظیم و حماضه یجلو الکلف و البهق و النمش و الحکة خصوصاً بالقلی و الشیرج و ان جمع ورقه و زهره و قشره فی معجون عادل الیاقوت فی تفریحه و هو خیر من الخل للمرضی و ماؤه یحل الجواهر اذا جعلت فیه و ان حل فیه الودع و اضیف الیه النوشادر جلاالبهق و حیاو اذا اخذ مملو حاقوی المعدة و ازال ما فیها من الوخم و هو یهیج السعال و یضعف العصب و القوی و یضر المبرودین. و یصلحه العسل و او السکر و شربة بزره الی ثلاثة و قشره اربعة و مائة و ثمانیة عشر و من خواصه: ازالة الزکام شماً و ان الصغیر منه اذا دلکت به الانثیان فی الحمام قبل البلوغ منع الشیب. (تذکرهء ضریر انطاکی ص 293).
-لیمون بوصفیر؛ نام نارنج است در تداول عامهء عرب کنونی. (المنجد).

لیمون.

(اِخ) دهی از دهستان شهریاری بخش مرکزی شهرستان ساری واقع در 6000گزی شمال باختری ساری. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 200 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا برنج، پنبه و صیفی. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو و بنای امامزادهء آن باستانی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیموناد.

(فرانسوی، اِ)(1) (در زبان فرانسه به معنی شربت آب لیمو است) و در فارسی به معنی آب جوش، یعنی آب دَم دار (گازدار) است و آن شربتی است گازدار از جوش شیرین و ترش که به فرانسه آن را آب گازز(2)گویند.
(1) - Limonade.
(2) - Eau gazeuse.

لیمونادساز.

(نف مرکب) آنکه لیموناد سازد.

لیمونادسازی.

(حامص مرکب) عمل لیمونادساز. || (اِ مرکب) محل ساختن لیموناد.

لیمونادی.

(ص نسبی) منسوب به لیموناد. || آغشته به لیموناد. || لیمونادفروش. || قسمی شیشه. نوعی بطری.

لیمونجو.

[] (اِخ) موضعی به سیارستاق مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص106).

لیمونی.

(ص نسبی) منسوب به لیمون. || چیزی که لیمو در آن انداخته باشند چون سکنجبین لیمونی که بجای سرکه در آن لیمو می اندازند. (آنندراج).

لیمونیون.

(معرب، اِ) به یونانی حماض بزرگ است. (تحفهء حکیم مؤمن). نوعی از حماض بزرگ است که در بستانها بیشتر روید و در حماض گفته شد، منفعت و صفت انواع آن. (اختیارات بدیعی). به لغت سریانی دوائی است که بیخ آن را به شیرازی حلیمو خوانند. ضماد کردن آن درد مفاصل و نقرس را نافع است. (برهان قاطع).

لیمونیه.

[نی یَ] (اِخ) قراحصار لیمونیه به حدود آقشهر ارزنجان، قلعتی است. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص97).

لیموی آب.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نوعی لیموترش و لیموی آب شیراز در عطر و پرآبی منحصر است. و رجوع به لیمو شود.

لیموی ترش.

[یِ تُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لیموترش. نوعی لیمو. و رجوع به لیمو شود.

لیموی شیرین.

[یِ شی] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لیموشیرین. نوعی لیمو. و رجوع به لیمو شود.

لیموی عمانی.

[یِ عُمْ ما] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) لیموعمانی. نوعی لیموی ترش خاص عمان و جنوب ایران. و رجوع به لیمو شود.

لیمة.

[] (اِخ) حصنی است در کوه های صبر به یمن از اعمال تعز. (از معجم البلدان). || دهی است به ساحل دریای عمان. (منتهی الارب).

لیمه.

[] (اِ) چرک. (آنندراج).
-لیمهء گوش؛ چرک گوش. (آنندراج).
|| کفش چرکناک از چرم دباغت ناکرده. (آنندراج).

لیمه.

[مِ] (اِخ)(1) از یاران اسکندر مقدونی. کنت کورث نام وی را تیمه(2) نوشته است. (ایران باستان ج2 ص1838).
(1) - Lime.
(2) - Time.

لیمیا.

(اِ) یکی از علوم خفیه است: کیمیا، لیمیا و سیمیا.

لیمیاساز.

(نف مرکب) آنکه لیمیا سازد.

لیمیاسازی.

(حامص مرکب) عمل لیمیاساز :
آن رسن کش به لیمیاسازی
من بیچاره در رسن بازی.نظامی.

لیمیرخان.

(اِخ) خره و ناحیتی در آستارای ایران و مرکز آن قریهء کوته کومه است.

لین.

[لَ] (ع ص) نرم. لَیِّن. (یا لین مخففةً خاص است در مدح). ج، لینون، اَلیناء. مقابل غلیظ و درشت. لَدن.
-هین لین (و یشدد)؛ چیزی اندک و نرم و سست و فروهشته. ج، اَلیناء. (منتهی الارب).

لین.

[لَیْ یِ] (ع ص)(1) نرم. لَین. ج، لینون، اَلیناء. (منتهی الارب). سهل. لینة. لدن. قُلا. مقابل خشن، چنانکه لدن مقابل صلب است. و رجوع به صلب شود.
- قولٌ لین؛ گفتاری نرم.
- لین الجانب؛ سست کمان.
- لین العریکة؛ نرم خوی. لدن الخلیقة.
-هین لین؛ نرم و سست و فروهشته. (منتهی الارب).
|| روان. || مقابل قوی (در موسیقی)(2).
(1) - Emollient. Mou.
(2) - Mineure.

لین.

(ع اِمص) نرمی. لینت. ضد خشونت. مقابل صلابت : و امراء از صادرات افعال او چون لین و خور و ضعف و سدر مشاهده میکردند. (جهانگشای جوینی).
من نکردم با وی الا لطف و لین
او چرا با من کند بر عکس کین.مولوی.
بلی به یک حرکت از زمانه خرسندم
که روزگار به سر میرود به شدت و لین.
سعدی.
مصلحت بود اختیار رای روشن بین او
زیردستان را سخن گفتن نشاید جز به لین.
سعدی.
چو بینی که جاهل به کین اندر است
سلامت به تسلیم و لین اندر است.سعدی.
|| روانی (در شکم). مقابل یبس. || حروف لین، واو و یاء ساکنهء ماقبل مفتوح است. هرگاه ماقبل حروف سه گانه واو و الف و یاء حرکتش از جنس آنها نباشد حروف لین نامند، مانند لفظ عین و حولین. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون ج1 ص355 شود.

لین.

[لَ] (ع مص) لیان. لینة. نرم گردیدن. (منتهی الارب). نرم شدن. (تاج المصادر) (زوزنی).

لین.

(ع اِ) جِ لونة. || جِ لینة. (منتهی الارب).

لین.

(اِخ) نام دهی است به مرو. محمد بن نصربن الحسن بن عثمان المزنی اللینی، متوفی به سال 233 ه . ق. منسوب بدانجاست. (از معجم البلدان).

لین.

(اِخ) نام بزرگترین قریهء واقع در کورهء بین النهرین میان موصل و نصیبین. (از معجم البلدان).

لین.

(اِخ) جائی است در بلاد مغرب. (منتهی الارب). نام موضعی است در شعر عبیدبن الابرص :
تغیرت البلاد بذی الدفین
فاودیة اللوی فرمال لین.(از معجم البلدان).

لین.

(اِخ)(1) نام شهری به اتازونی (ماساچوست). دارای 98000 تن سکنه.
(1) - Lynn.

لین.

(اِ) نام آوازی به یونانی که در مصر و فینیقیه و قبرس و غیره نیز خوانده میشده است. (ایران باستان ج1 ص514).

لینارس.

[رِ] (اِخ)(1) نام شهری از اسپانی (ایالت ژان). دارای معدن سرب و چهل هزار تن سکنه.
(1) - Linares.

لیناماخوس.

(معرب، اِ) مرداسنج. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به لیناماروس و لینیاروس شود.

لیناماروس.

(معرب، اِ) مرداسنج. (فهرست مخزن الادویه). در تحفهء حکیم مؤمن لینیاروس آمده است. و رجوع به لینیاروس و لیناماخوس شود.

لین الجانب.

[لَیْ یِ نُلْ نِ] (ع ص مرکب) سست کمان.

لین الحدیث.

[لَیْ یِ نُلْ حَ] (ع ص مرکب) در اصطلاح درایه، مثل ضعیف است.

لین الشکیر.

[لَیْ یِ نُشْ شَ] (ع اِ مرکب)هو ماطاف بجنب الناصیة من الزغب: و یستحب مع ذلک (اعتدال شعر الناصیة فی الفرس) لین الشکیر، و هو من علائم العتق فی الفرس. (صبح الاعشی ج2 ص21).

لین العریکة.

[لَیْ یِ نُلْ عَ کَ] (ع ص مرکب) لدن الخلیقة. سلس الخلق. (منتهی الارب). نرمخوی.

لین الفؤاد.

[لَیْ یِ نُلْ فُ آ] (ع ص مرکب) رقیق القلب. نازکدل.

لین پول.

[لِ] (اِخ)(1) استانلی. از مشاهیر مستشرقین فاضل انگلیسی، مؤلف کتاب «طبقات سلاطین اسلام». و رجوع به لن پول شود.
(1) - Lane-Pool, Stanley.

لینت.

[نَ] (ع اِمص) نرم گردیدن. نرم شدن. لین. لیان. نرمی. مقابل خشونت. لدانت. لدونت. سستی. مقابل صلابت، سختی. ملائمی. (غیاث): لینت عظام؛ لینت طبیعت. || روانی (در شکم). مقابل یبوست. خشکی: میوهء پخته لینت بخشد.
- لینت مزاج؛ روانی آن.

لینت بخشیدن.

[نَ بَ دَ] (مص مرکب)لینت دادن.

لینت دادن.

[نَ دَ] (مص مرکب) نرم کردن. تلیین. لینت بخشیدن.
-لینت دادن طبیعت؛ نرم کردن شکم.

لینت داشتن.

[نَ تَ] (مص مرکب) روانی داشتن. نرمی داشتن.

لینج.

[نَ] (اِ) نوعی از اقلیمیاست و آن را در جزیرهء قبرس در معدن مس یابند. نیلج است و نزد بعضی نوعی از اقلیمیای مس است. (فهرست مخزن الادویه).

لیند.

(اِخ) دهی از دهستان ولوپی بخش سوادکوه شهرستان شاهی، واقع در 31هزارگزی باختری پل سفید، سر راه زیرآب به آلاشت. کوهستانی و سردسیر. دارای 350 تن سکنه. آب آن از چشمه و رودخانهء چرات. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس و شال بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3) (سفرنامهء رابینو بخش ص116 انگلیسی).

لیندرخورس.

[] (معرب، اِ) مرداسنج است. (فهرست مخزن الادویه). لیندرخوس و لیناماخوس به یونانی مرداسنج است. (تحفهء حکیم مؤمن).

لیندرسطس.

[] (معرب، اِ) لبلاب کبیر است، مسمی به حبل المساکین. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لبلاب و لینورسطس شود.

لینس.

[] (اِخ) مسیحیی بود در رومیه که با پولس و تیموتیوس رفاقت میداشت (2 تیموطاوس 4:21) و در تقلید معروف است که بعد از پطرس، او اول اسقف روم است. (قاموس کتاب مقدس).

لین سس تیان.

[سِ] (اِخ)(1) ظاهراً نام موضعی بوده است : سپاهیان لین سس تیانی به سرکردگی پردیکاس در صف آرائی اسکندر مقابل داریوش سوم در جنگ گوگمل شرکت داشتند. (ایران باستان ج2 ص1387).
(1) - Liyncestien.

لینش.

[] (اِ) به لغت نبطی تخم کتان است. (فهرست مخزن الادویه).

لینش قرن.

[] (معرب، اِ) به یونانی قلب است. (فهرست مخزن الادویه).

لین کستید.

[] (اِخ) نام یکی از خانواده های قدیم مقدونیه که بر آمین تاس نبیرهء اسکندر اول در سال هفتم سلطنت او شوریدند. (ایران باستان ج2 ص1193).

لینکلن.

[کُ] (اِخ)(1) آبراهام. از رؤسای جمهوری اتازونی، مولد هارون (1809-1865 م.).
(1) - Lincoln.

لینگر.

[گُ] (اِخ) دهی از دهستان میان آب بخش مرکزی شهرستان شوشتر، واقع در 11000گزی جنوب شوشتر و 2000گزی باختری راه تابستانی شوشتر به بندقیر. دشت، گرمسیر و مالاریائی. دارای 170 تن سکنه. آب آن از کارون. محصول آنجا غلات، برنج، صیفی و کنجد. شغل اهالی زراعت و راه آن در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

لینوا.

(اِخ)(1) شارل آلکساندر لئون کنت دو. دریانورد متجسس فرانسوی، مولد برست (1761-1848 م.). وی به سبب مخالفت با انگلیسیان شهرت یافته است.
(1) - Linois.

لینورسطس.

[] (معرب، ا) به یونانی لبلاب کبیر، مسمی به حبل المساکین است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به لبلاب و لیندرسطس شود.

لینوزسطس.

[زُ طِ] (معرب، اِ)(1) خصی هرمس. عصی هرمس. حلبوب.
(1) - Mercuriale.

لینوزوزطیس.

(معرب، اِ)(1) یربه فقشه. حلبوب. حُریق املس. عسی هرمس. لینوزسطس.
(1) - Mercuriale. Ortie. Mousse Linozozthis. Hermbotanion. Linzozthis.

لینوس.

(معرب، اِ) به یونانی نرگس است. (فهرست مخزن الادویه).

لینوسوطس.

[طِ] (معرب، اِ)(1) رجوع به لینوزوزطیس شود.
(1) - Lynzosztis mercuriale.

لینوفر.

[فَ] (اِ) نیلوفر. نیلوپل. لیلوپل. رجوع به نیلوفر شود.

لینون.

[لَیْ یِ] (ع ص، اِ) جِ لین. (منتهی الارب). رجوع به لیّن شود.

لینة.

[نَ] (ع اِ) درخت خرما جز عجوة و برنی. (ترجمان القرآن جرجانی). نخله. (بلاذری). یکی خرمابن بسیاربار. (منتهی الارب). خرمابن. نخیل. نخل. غدق. عقار. درخت خرما. ج، لین. (مهذب الاسماء). || تنهء درخت خرما. (غیاث).

لینة.

[لَ نَ] (ع اِ) تکیه جای چرمین نرم. (منتهی الارب).

لینة.

[لَیْ یِ نَ] (ع ص) تأنیث لین.
-الف لینة.؛ رجوع به لین شود.
- نارٌ لینة؛ نارٌ رقیقة. آتش نرم. آتش ملایم(1).
(1) - Feu doux.

لینة.

[نَ] (ع مص) لیان. لین. نرم گردیدن. (منتهی الارب). نرم شدن. (تاج المصادر). || (اِمص) نرمی. (منتهی الارب).

لینة.

[نَ] (اِخ) آبکی است به راه مکه کندهء حضرت سلیمان. (منتهی الارب). موضعی است در دیار نجد... مقابل هُر. سکونی گوید: منزل چهارم واسط به مکه. و نیز لینة آبی است بنی غاضرة را که شیاطین سلیمان کنده اند. (از معجم البلدان). موضعی در طریق واسط به مکة میان سویة و ثعلبیة، واقع در سی میلی سویة و 25میلی ثعلبیة. (نزهة القلوب چ اروپا ص170). اقامتگاه آل اجود، بطنی از بطون غزیه بوده است. (صبح الاعشی ج1 ص324). موضع فی بلاد نجد عن یسارالمصعد بحذاء الهر و بها رکایا عادیة نقرت من حجر رخو و ماؤها عذب زلال و قال السکونی: لینة هو المنزل الرابع لقاصد مکه من واسط و هی کثیرة الرکی و القلب ماؤها طیب و بها حوض السلطان و منه الی الخل و هی لبنی غاضرة، و یقال انها ثلاثماة عین... و قرأت فی دیوان شعر مضرس فی تفسیر هذا الشعر: قال المضرس:
لمن الدیار غشیتها بالاثمد
بصفاء لینة کالحمام الرُکد...
قال: لینة ماء لبنی غاضرة یقال ان شیاطین سلیمان احتفروه. و ذلک انه خرج من ارض بیت المقدس یرید الیمن، فتعدی بلینة، و هی ارض حسناء فعطش الناس و عز علیهم الماء فضحک علیهم شیطان کان واقفاً علی رأسه فقال له سلیمان: ما الذی یضحکک فقال اضحک لعطش الناس و هم علی لجة البحر فامرهم سلیمان فضربوا بعصیهم فانبطواالماء و قال زهیر:
کان ریقتها بعدالکری اغتقبت
من طیب الراح لمایغدان عتقا
شج السقاة علی ناجودها شبعاً
من ماء لینة لا طرفاً و لا رنقاً.
(معجم البلدان ج7 ص348).

لینة.

[نَ] (اِخ) صاحبة مکان قباء اخرج عمر بن شبة فی اخبار المدینة بسند صحیح الی عروة قال کان موضع مسجد قباء لامراة یقال لها لینة کانت تربط حمارا لها فیه فابتنی فیه سعدبن حثیمة مسجدا فقال اهل مسجد الضرار انحن نصلی فی مربط حمار لینة لالعمرالله لکنا تبنی مسجداً فنصلی فیه الی ان یجی ء ابوعامر فیؤمنا فیه فانزل اللهتعالی: و الذین اتخذوا مسجداً ضراراً. (قرآن 9/107). (الاصابة ج8 ص184).

لینة.

[نَ] (اِخ) حدیثها فی خبر ابن دهزیل الصغیر. (الاصابة ج8 ص183).

لینی.

[نْیْ] (اِخ)(1) شارل ژزف پرنس دو. ژنرال بلژیکی در خدمت اتریش، مولد بروکسل (1735-1814 م.).
(1) - Ligne.

لینیاروس.

(معرب، اِ) به یونانی مرداسنج است. (تحفهء حکیم مؤمن). در فهرست مخزن الادویه لیناماروس آمده است. رجوع به لیناماروس، لیناماخوس و لیندرخوس شود.

لینیت.

(فرانسوی، اِ)(1) از اقسام سنگهای زغالی نارس است. رنگ آن سیاه یا تیره و الیافش شبیه به زغال چوب میباشد. با شعلهء بلند و دودی غلیظ می سوزد. دارای 55 تا 75 درصد زغال است.
(1) - Lignite.

لینیمان.

(فرانسوی، اِ)(1) لینیمانها محصولاتی هستند ماژیسترال برای استعمال خارجی و اغلب مایع و باید با پارچهء فلانلی به روی پوست مالیده شود و حامل آنها ممکن است آب، شراب، الکل، روغنهای ینال گلیسیرین و غیره باشد. برای اینکه لینیمانهای چرب را به صورت مادهء هم شکلی (Homogene)درآورند آن را با سراگالین به میزان یک دهم وزن لینیمان مخلوط میکنند. (کتاب درمانشناسی ج1).
(1) - Liniment.

لین یه.

[یِ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در لوار-انفریور ولایت نانت به فرانسه. دارای راه آهن و 2153 تن سکنه.
(1) - Ligne.

لینیی.

(اِخ)(1) نام کمونی از بلژیک (ایالت نامور) دارای 2035 تن سکنه. ناپلئون اول آنجا در 16 ژوئن 1815 م. با سپاه پروسی بلوخر جنگید.
(1) - Ligny.

لیو.

[لِ] (اِخ) دهی از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 18هزارگزی باختر دژ شاهپور از طریق بردرشه و چهارهزارگزی باختر نیگجه. کوهستانی و سردسیر. دارای 75 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات. محصول آنجا غلات، حبوبات، لبنیات و توتون. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. اردو محل به فاصلهء یکهزار گز مرکب و به لیوی علیا و لیوی سفلی معروف و سکنهء لیوی سفلی 50 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

لیو.

[وْ] (اِ) یکی از نامهای خورشید است. (برهان). از نامهای نیر اعظم. (جهانگیری). آفتاب :
ای ساقی مه روی درانداز و مرا ده
زآن می که زرش مادر و لیوش پدر آمد.
انوری (از جهانگیری).

لیوادیا.

[لی] (اِخ)(1) شهری از یونان (بئوسی). دارای 7100 تن سکنه. لبادهء(2)سابق. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Livadia.
(2) - Lebadee.

لیوار.

[لی] (اِخ) دهی جزء دهستان یامچی بخش مرکزی شهرستان مرند، واقع در 15هزارگزی شمال باختری مرند و چهارهزارگزی راه آهن مرند به جلفا. جلگه و معتدل. دارای 2130 تن سکنه. آب آن از زنوزچای و قنات. محصول آنجا غلات، انگور و زردآلو. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیوار.

[لی] (اِخ) دهی از دهستان علمدار گرگر بخش جلفا شهرستان مرند، واقع در 43هزارگزی شمال مرند و ده هزارگزی راه آهن جلفا به تبریز. جلگه و معتدل. دارای 1524 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و پنبه. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیوار.

[لی] (اِخ) نام موضعی است. رجوع به سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص69 شود.

لیوارو.

[لی رُ] (اِخ)(1) نام کرسی بخش در کالوادو ولایت لی زیو به فرانسه. دارای راه آهن و 2193 تن سکنه.
(1) - Livarot.

لیوان.

[لی] (اِ) از کلمهء «لوان گودوش» یعنی گاودوش لوان (لوان اسم دهکده ای از آذربایجان که در آنجا سفال نیک پزند) گرفته شده است. گیلاس. آب وند. آبخوری. کوزهء نازک. آبخوری که در لیوان آذربایجان سازند و امروز تعمیم یافته و بر مطلق ظرف آبخوری که از سفال یا چینی یا بلور یا فلز سازند اطلاق میگردد. || جای مشورت و خیمهء شاهی. (آنندراج). به معنی دیوان یعنی محل حکومت پادشاهان و وکلای او و بر اطاق بلند و اطاق سایبان دار اطلاق شود. (شعوری).

لیوان.

[لی] (اِخ) موضعی به انزان مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص66، 67 و 125).

لیوان.

[لی] (اِخ) دهی از دهستان انزان بخش بندر گز شهرستان گرگان، واقع در 9هزارگزی باختری بندر گز و 1500گزی شمال راه شوسهء گرگان به مازندران. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 2220 تن سکنه. آب آن از چشمه بلبل و چشمه های دیگر و چاه. محصول آنجا برنج، غلات، پنبه، کنجد و صیفی. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های نخی و کرباس است. این آبادی از دو محل شرقی و غربی به فاصلهء هزار گز تشکیل شده است. راه فرعی شوسه، بیست دکان و یک دبستان دارد. بین این آبادی و هشتیکه خندقی بطول 8هزار گز از رشته ارتفاعات تا ساحل دریا دیده میشود و به جرکلباد مشهور است و میگویند آن حد سامان گرگان و مازندران است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیوان لو.

[لی] (اِخ) دهی جزء دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه، واقع در 22هزارگزی خاوری ترک و 43هزارگزی شوسهء خلخال به میانه. کوهستانی و معتدل. دارای 452 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و حبوبات. شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

لیوتار.

[یُ] (اِخ)(1) ژان-اتین. نقاش سویسی، مولد ژنو (1702-1790 م.). وی به علت کارهایی که از مشرق زمین تهیه کرده ملقب به نقاش ترک شده است.
(1) - Liotard.

لیوت پراند.

[پْرا / پِ] (اِخ)(1) پادشاه لمبارد از 712 تا 744 م.
(1) - Liutprand.

لیوت پراند.

[پْرا / پِ] (اِخ)(1) مورخ و اسقف ایتالیائی و یکی از علمای عصر خویش (920-972 م.).
(1) - Liutprand.

لیوتی.

[یُ تِ] (اِخ)(1) لوئی هوبرت گنزالو. مارشال فرانسه، مولد نانسی (1854-1934 م.). وی در هندوچین و ماداگاسکار و اُرنهء جنوبی شهرت کرده و چندگاهی (1916-1917 م.) نیز وزیر جنگ بوده است.
(1) - Lyautey, Louis-Hubert-Gonzalve.

لیوث.

[لُ] (ع اِ) جِ لیث. رجوع به لیث شود.

لیوجان.

(اِخ) موضعی به آمل مازندران. (سفرنامهء رابینو بخش انگلیسی ص114).

لیورپول.

[لی وِ] (اِخ)(1) نام شهری به انگلستان. دارای 855700 تن سکنه.
(1) - Liverpool.

لیورنن.

[لی وِ نُ] (اِخ) نام کرسی بخش در لت از ولایت فی ژآک، نزدیک سله. دارای 539 تن سکنه.

لیوزاد.

[] (اِخ) نام دختر آدم. بنت آدم، با هابیل در وجود آمد و او را با قابیل تزویج کردند. (حبیب السیر ج1 ص9).

لیوس.

[لَ] (ص) بی غیرت. (غیاث).

لیوفیجلد.

[جِ] (اِخ)(1) پادشاهی از ویزی گتها بیزیقوب. رجوع به الحلل السندسیة ج1 ص330 شود.
(1) - Leovijilde.

لیوک.

[لی وَ] (اِ) پسر امرد ضخیم لک و پک را گویند. (برهان). پسر ساده. پسر امرد ضخیم که آن را لک و پک گویند. (آنندراج) :
مرزش اندرخورد کیر لیوکی.
معاشری (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).

لیوکند.

[] (اِخ) از وخش است. جایی است که از وی گوسپند وخشی خیزد. (حدود العالم).

لیوگی.

[لی وَ / وِ] (حامص) عمل مردم لیوه.

لیولنگ.

[وْ لَ / لَ یو لَ] (اِ) برف. (جهانگیری). برف و آن چیزی باشد سفید که در زمستانها مانند پنبهء حلاجی کرده از آسمان فروبارد و به عربی ثلج خوانند. (برهان). صاحب برهان گوید: ظاهراً در معنی لغت تصحیف خوانی شده است و ترف را برف خوانده اند. || ترف. پنیرتن. هبولنک. هلباک یا هلیاک یا هلناک یا هلتاک. (لغت نامهء اسدی). قره قوروت :
وآن زر از تو بازخواهد آنکه تا اکنون از او
جوغری خوردی همی و طائفی و لیولنگ.
غمناک (از لغت نامهء اسدی).

لیولیانس.

[] (اِخ) تصحیف یولیاس. ابن الندیم بیشتر این تصحیف را مرتکب شده است.

لیولیانس المرتد.

[؟ سُلْ مُ تَ] (اِخ)رجوع به لیولیانس و تاریخ الحکماء قفطی ص107 شود.

لیون.

[یُنْ] (اِخ)(1) شهری بزرگ به فرانسه در ملتقای دو رودخانهء رُن و سن با حدود 550هزار تن سکنه.
(1) - Lyon.

لیون.

[یُنْ] (اِخ)(1) شهری به اندلس. (الحلل السندسیة ج2 ص51).
(1) - Leon.

لیون.

[یُنْ] (اِخ)(1) سیاستمدار و سفیر فرانسه و وزیر کشور و وزیر خارجه. تدبیر صلح پیرنه او کرد. مولد گرنوبل (1611-1671 م.).
(1) - Lionne.

لیونوره.

[] (اِخ) اخت ملک صقلیة. (الحلل السندسیة ج2 ص251 و 252).

لیونوره القشتالیه.

[] (اِخ) دختر پادشاه پرتقال. (الحلل السندسیة ج2 ص249 و 251).

لیونة.

[نَ] (ع اِمص) نرمی: لمس، لامسه: المدرک به الکیفیات الاربع: الخشونة و النعومة و الخفة و اللیونة و نظائرها. (تذکرهء ضریر انطاکی).

لیونه.

[یُ نِ] (اِخ)(1) نام قدیم ولایتی به فرانسه. کرسی لیون.
(1) - Lyonnais.

لیوه.

[لی وَ / وِ] (ص) فریبنده و چالاک. (آنندراج). فریبنده و چاپلوس. لوس. ننر. مردم مزاح دوست. (برهان). خنک و بی مزه. || صاحب آنندراج گوید: احمق و نادان و هرزه گو و هرزه گرد :
بیدرد و ناتلنگ و تلنگی و لیوه اید
آن درد کو که باخبر از درد ما شوید.
یحیی کاشی.
من چون ستور بی کس بی آبروی ریش
در پهن دشت دهر چرم خاک لیوه ای(1).
مسیح کاشی.
لیوه آئین نیز خوانند :
غیر را نتوان بآب و آتش از تو دور کرد
ای خنک ای لیوه آئین ای سریشم اختلاط.
باقر کاشی.
(1) - ظ: کنم خاک لیوه ای، و خاک لیوه (چنانکه هم اکنون در تداول مردم قزوین است) بمعنی مراغه یعنی در خاک غلتیدن ستور و مرغ باشد. و بیت در این صورت شاهد نیست.

لیوی.

[لی] (اِخ)(1) زن اگوست و مادر تیبر(2) و دروزوس(3) (65 ق.م. - 29 م.).
(1) - Livie.
(2) - Tibere.
(3) - Drusus.

لیویجان.

[لی] (اِخ) دهی از دهستان بالاخیابان بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 47هزارگزی جنوب باختری آمل و سه هزارگزی خوشواش. کوهستانی و سردسیر. دارای 85 تن سکنه. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات و لبنیات. شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال بافی و راه آن مالرو است. در زمستان عده ای به قریهء آغوزبند میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

لیة.

[] (اِخ) (وادی...) در لغت نامه های عرب در مادهء «حصن» آمده است: حصان قلعةٌ بوادی لیه. تاج العروس هم شرحی نمی دهد و من گمان میکنم رود کوادالت(1) در اندلس باشد. والله اعلم. و رجوع به لبه شود.
(1) - Quadalete.

لیة.

[لی یَ] (ع اِ) چوبی که بدان بخور کنند. (منتهی الارب).

لیة.

[لی یَ] (اِخ) رودباری است مر ثقیف را. || کوهی به طائف که اعلای آن ثقیف و اسفل آن نصیربن معاویه راست. (منتهی الارب). کوهی به طائف و پیغمبر اکرم هنگام مراجعت از حنین بدانجا آمد و امر داد که حصار مالک بن عوف قائد غطفان را در حضور وی ویران سازند. (از معجم البلدان).

لیة.

[لَیْ یَ] (ع اِ) زن. || اتصال. خویشی. ج، لِوی. (منتهی الارب).

لیه.

[لَیْهْ] (ع مص) در پرده رفتن. (منتخب اللغات). در پرده شدن. (زوزنی). پوشیده شدن. || بلند گردیدن. (منتهی الارب).

لیه.

[یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان سیاهکل بخش سربند شهرستان لاهیجان، واقع در جنوب سیاهکل و 5000گزی خاور دیلمان. جلگه، معتدل، مرطوب و مالاریائی. دارای 110 تن سکنه. آب آن از چشمه و نهر سلندررود. محصول آنجا غلات، بنشن و عسل. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیه چاک.

[یِ] (اِخ) دهی جزء دهستان دیلمان بخش سیاهکل شهرستان لاهیجان، واقع در 12000گزی جنوب دیلمان. کوهستانی و سردسیر. دارای 82 تن سکنه. آب آن از چشمه سار. محصول آنجا غلات و بنشن. شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

لیی.

(اِ) نام برج پنجم از بروج دوازده گانه به لغت غیرمعهود هندیان، و نام معهود آن سِنگ است. (ماللهند بیرونی ص108).

لییدن.

[لَ دَ] (مص) جاویدن. خائیدن. (برهان) :
مسعودسعد چند لییی ژاژ
چه فایده ز ژاژ لییدن.مسعودسعد.

لییده.

[لَ دَ / دِ] (ن مف) نعت مفعولی از لییدن. خاییده و جویده.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».