لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف و

و.

(حرف) حرف بیست و ششم از حروف هجاء عرب و سی ام از الفبای فارسی و ششم از الفبای ابجدی و نام آن «واو» است و در حساب جُمّل آن را به شش دارند. در تجوید واو از حروف مصمته است. رجوع به مصمته شود. و نیز از حروف یرملون محسوب است. رجوع به یرملون شود. و نیز از حروف هوائیه و جوفیه و ضعیفه است. رجوع به هوائیه و جوفیه و ضعیفه شود. و از حروف منصوب است. رجوع به منصوب شود. و از حروف مدّ است. رجوع به مدّ شود. و در علم نجوم علامت و رمز برج میزان است.
ابدالها:
گاه بدل از «آ» (در تداول) آید:
نادان = نادون.
جوان = جوون.
گمان = گمون.
گاه بدل از همزهء ساکن (در کلمات عربی) آید:
جزء = جزو.
جزئی = جزوی:
حجتی بپذیر برهانی ز من زیرا که نیست
آن دبیرستان کلی را جز این جزوی گوا.
ناصرخسرو.
گاه به الف بدل شود:
کوس = کاس.
فروغ = فراغ :
دمدمهء کاس به آواز خوش
کوس زده با فلک کاسه وش.
میرخسرو (از آنندراج).
از خوی او برند گل و نسترن نسیم
وز روی او گرند مه و مهر هم فراغ.
قطران (از آنندراج).
u گاه بدل به «ب» شود و یا بدل از آن آید:
پاوند = پابند.
تراویدن = تلابیدن.
چراغوانی = چراغبانی.
چوزه لوا = چوزه ربا.
دست آورنجن = دست آبرنجن.
زندواف = زندباف.
زَوَر = زبر.
شناو = اشناب.
شوروا = شوربا.
کلاوه = کلابه.
کَوَر = کبر.
گرماوه = گرمابه.
ماست وا = ماست با.
نوشتن = نبشتن.
نوه = نبه.
نورد = نبرد.
نوی = نبی.
وا = با.
واژگونه = باژگونه.
ورافتادن = برافتادن.
ورانداختن = برانداختن.
ورداشتن = برداشتن.
ورزیدن = برزیدن.
ورکشیدن = برکشیدن.
وزان = بزان.
وزغ = بزغ.
وزیدن = بزیدن.
ویران = بیران.
ویرانه = بیرانه.
یابد = یاود :
کز بدیها خود بپیچد بدکنش
آن نبشتستند در استا و زند.ناصرخسرو.
خاطر تو نبشت شعر و ادب
بر صحیفهء دلت به دست ضمیر.ناصرخسرو.
نه فرسودنی ساخته ست این فلک را
نه آب روان و نه باد بزان را.ناصرخسرو.
و آنچ یاود برگیرد. (مجمل التواریخ والقصص ص 510).
به سوره سورهء تورات و سطر سطر زبور
به آیه آیهء انجیل و حرف حرف نوی.
ادیب صابر (آنندراج).
در کمان ننهند الا تیر راست
این کمان را باژگونه تیرهاست.مولوی.
u گاه به «پ» بدل شود:
نوی = نُپی. (آنندراج).
وام = پام. (آنندراج).
گاه به «د» بدل شود:
کالیوه، کالیده :
نالهء بلبل سحرگاهان و باد مشکبوی
مردم سرمست را کالیده و شیدا کند.
منوچهری (آنندراج).
از این خفرقی موی کالیده ای
بدی سرکه در روی مالیده ای.سعدی.
u گاه بدل به «ر» شود:
شناو = شنار.
گاه به شین معجمه بدل شود:
خدیو = خدیش :
چه خوش گفت آن مرد با آن خدیش
مکن بد به کس گر نخواهی به خویش.
رودکی.
در ظاهر اگر برت نمایم درویش
زینم چه زنی به طعنه تو صدها نیش
دارد هر کس بنا به اندازهء خویش
در خانهء خود بنده و آزاد خدیش.
ابومسلم نیشابوری.
فلک ز حکمش خود نپیچد از پی آن(1)
که سر نتابد از حکم کتخدای خدیش.
؟ (از آنندراج از جواهرالحروف).
گاه به «ف» بدل شود:
اوکندن = افکندن.
بیوکندن = بیفکندن.
چوسیدن = چفسیدن. (آنندراج).
دروش = درفش.
دیوار = دیفال. (از لغت محلی شوشتر ذیل دیوار).
کلاوه = کلافه. (آنندراج).
کَوش = کفش. (آنندراج).
وام = فام.
ورج = فرج.
ورجمند = فرجمند.
ورخچ = فرخچ.
وش = فش.
ویار = فیار.
یاوه = یافه :
از او یافتی لاجرم فرج و فر
نه بدروح (؟) ویرا از آن حدّ و مر.فردوسی.
تا جهان را زیور آرد فر و برز پادشاه
ورجمند و فرجمند و فرخجسته باد شاه.
ناصرخسرو (آنندراج).
به فعل نیک و به گفتار خوب پشت عدو
چو عاقلان جهان زیر فام باید کرد.
ناصرخسرو.
یک جهان ناحفاظ و نابینا
در عبارت فرخچ و نازیبا.سنائی (آنندراج).
دریغ دفتر اخبار ناخوش و سردم
که بد نتیجهء طبع ورخچ مردارم.
سوزنی (آنندراج).
به موسمی که ستوران دروش داغ کنند
ستوروار بر اعدا نهاده داغ دروش.
سوزنی (آنندراج).
نافه را کیمخت رنگین سرزنشها کرد و گفت
نیک بدرنگی نداری صورت زیبای من
نافه گفتش یافه کم گو کآیت معنی مراست
اینک اینک حجت گویا دم بویای من.
خاقانی (آنندراج).
بس که از روزگار دیده دروش
نه دُم او به جای مانده نه گوش.
مولوی (آنندراج).
u گاه «و» از زبانهای قدیم و لهجه های محلی در فارسی بدل به «گ» شود:
وژیتک = گزیده.
وچارتن = گزاردن.
ویشتاسپ = گشتاسپ.
وراز = گراز.
ورگان = گرگان (جرجان).
وشنا = گرسنه (گشنه) (به لهجهء طبری).
ورگ = گرگ.
گاه به «م» بدل شود:
پرواسیدن = پرماسیدن.
مویز = ممیز.
میویز = میمیز :
آنها که اسیر عقل و تمییز شدند
در حسرت هست و نیست ناچیز شدند
رو بی خبری و آب انگور گزین
کاین بیخبران بغوره میمیز(2) شدند.
عمر خیام.
هر که او نفس خویش بشناسد
نفس دیگر کسی که پرماسد.
سنائی (آنندراج).
ز پرواسیدن آن نازک اندام
شکفت اندر کفم گلهای بادام.
شهاب الدین (آنندراج).
بار میویز فراوان بتنقل میخور
آنزمان از سر گردون کنک مغز برآر.
بسحاق اطعمه (آنندراج).
هر که پرواسیده آن اندام را
در کف خود دیده سیم خام را.شهر آفاق.
u گاه به «ه» بدل شود:
شناو = شناه.
اشناو = اشناه.
گاه به «ی» بدل شود:
انگور = انگیر. (آنندراج).
انگول = انگیل، (حلقهء تکمه و گوی گریبان و انگل مخفف آن).
چربو = چربی.
رهاوی = رهائی. (مقامی از موسیقی).
شنودن = شنیدن.
هنوز = هنیز :
خبر دارد از این پایین هنیز
بر آن شه نهفته نمانده ست چیز.(3)
شمسی (یوسف و زلیخا، ص243).
در انگلهای زلف مشکینت
افکنده زمانه گوی دلها.
کمال اسماعیل (آنندراج).
u گاه بدل از «ب» آید:
آب = او.
باشامه = واشامه.
بالیدن = والیدن.
برغست = ورغست.
بیابان = بیاوان.
پابند = پاوند.
تاب = تاو.
تب = تو.
تبر = تَوَر.
خربار = خروار.
خواب = خواو.
ریباس = ریواس.
زابل = زاول.
زابلستان = زاولستان.
ساربان = ساروان.
سیب = سیو.
شب = شو.
شبغار = شوغار.
شیربان = شیروان.
کبز = کوز.
گرمابه = گرماوه.
لبیشه = لویشه.
نانبا = نانوا.
نردبان = نردوان.
نهیب = نهیو.
یخچال بان = یخچالوان :
خجسته درگه محمود زاولی دریاست
چگونه دریا کان را کرانه پیدا نیست.
(منسوب به فردوسی).
بام مسیح و جای خردمندان
این خاکدان طویله و شوغارش.
ناصرخسرو.
خرد شکستی بدبوس طمع
در طلب تاو مگر تار خویش.ناصرخسرو.
سرو همی والد اگر چند خار
خشک و نگونسار و سقط قامت است.
ناصرخسرو.
به ملک خویش چرا غره اید یاد کنید
جلال و دولت محمود زاولستان را.
ناصرخسرو.
u گاه بدل از «پ» آید:
چارپا = چاروا.
چارپادار = چاروادار.
گاه بدل از واو معدوله (خو) آید:
دشوار = دشخوار.
نشوار = نشخوار.
وش = خوش.
در لوت = لخت واو ماقبل مضموم بدل از «خ» آمده.
گاه بدل از «گ» آید:
گشتاسپ = وشتاسپ.
گلگونه = والغونه.
گاه بدل از «ن» آید:
نشگون = وشگون.
در عربی بدل از همزهء مفتوحه آید:
احاظه = وحاظه.
گاه به همزهء مفتوحه بدل شود:
ورخ = ارخ.
وزیر = ازیر.
نیز به همزهء مکسوره بدل شود:
ورث = ارث.
وساده = اساده.
وشاخ = اشاخ.
وقاء = اقاء.
وفاز = افاز.
نیز به همزهء مضمومه بدل شود:
وکنه = اکنه.
وریق = اریق.
وریب = اریف.
وریب = اریب.
ورس = اُرس.
وثن = اثن (بتها).
به «ب» بدل شود:
وسد = بسد.
جیوه = زیبق.
بدل به «ت» شود:
وراث = تراث.
ویقور = تیقور.
وجاه = تجاه.
وقوی = تقوی.
نیز به «ق» بدل شود:
محو = محق.
و به «ی» تعریب شود:
خسرو = کسری.
وازغ = یازغ.
نوروز = نیروز:
بخواندم پاک توقیعات کسری
نخواندم عهد کیکاوس و نوذر.ناصرخسرو.
گاه تخفیف را حذف شود:
آوَرَد = آرَد.
آور = آر.
اندوه = انده.
اوستا = استا.
بود = بُد.
بودن = بُدَن.
تواند = تاند.
توانستن = تانستن.
چون او = چنو.
شوشتر = ششتر.
صندوق = صندق.
کوه = کُه.
نیاورد = نارد.
هوش = هش :
کرا عقل از فضایل خلعتی دینی بپوشاند
نداند کرد از آن خلعت هگرز این دیو عریانش.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی - محقق ص 234).
دیبا همی بدیع بروی آری
اندر ضمیر تست مگر ششتر.ناصرخسرو.
ز بعد یوسف ایوب صابر آمد باز
به دهر بد صد و هفتاد و کرد عزم سفر.
ناصرخسرو.
فزونیّ و کمّی درو ره نیابد
که بُد ز اعتدال مصور مصور.ناصرخسرو.
مرا ارادت نابودن و بُدن نبود
که بودمی به مراد خود از دگر کردار.
ناصرخسرو.
دارِ تن پیدای تو این عالم پیداست
جان را که نهان است نهان است چنودار.
ناصرخسرو.
مردمان چون کودکان بیهشند
وین دبیرستان علم است از حساب.
ناصرخسرو.
وگرش تخت و گه نبود رواست
بهتر از تخت و گه بود هش و هنگ.
ناصرخسرو.
مگر تخت سلیمان است کز دریا سحرگاهان
نباشد زی کُه و هامون مگر بر باد جولانش.
ناصرخسرو.
پس باد جهد سرد ز که لاجرم اکنون
چون پیر که یاد آید از روز جوانیش.
ناصرخسرو.
دخت ظهور غیب احد احمد
ناموس حق و صندق اسرارش.ناصرخسرو.
هر که او انده و تیمار تو نگزیند
تو به خیره چه خوری انده و تیمارش.
ناصرخسرو.
یا ز انده و غم ألفی سیمین
ایدون چنین چو نونی زرینم.ناصرخسرو.
کز بدیها خود بپیچد بدکنش
آن نبشستند در استا و زند.ناصرخسرو.
هر کرا زآسیب او آفت رسد
مار مرده ناردش تعویذ و بند.ناصرخسرو.
روی به شهر آر که این است روی
تا نفریبدت ز غولان خطاب.ناصرخسرو.
مایه و تخم همه خیر است یکسر راستی است
راستی قیمت پدید آرد خشب را بر خشب.
ناصرخسرو.
مرکب من بود زمان پیش از این
کرد نتانست ز من کس جداش.ناصرخسرو.
u در کلمات ذیل در حقیقت ow = اُو یا aw= اَو به o = اُ یا u = اوُ بدل شده:
گوهر = گهر.
نومیدی = نُمیدی :
گفتم که مر مرا گهر جسم بازگوی
گفتا که چارطبع بود جسم را گهر.
ناصرخسرو.
u «و» در امثلهء ذیل حذف شده است:
آموخته = آمخته.
انبوه = انبُه.
خاموش = خامش.
هندوستان = هندستان :
خرماگری به خاک که آمخته است
این نغز پیشه دانهء خرما را.ناصرخسرو.
کودک اول چون بزاید شیر نوش
مدتی خامش بود از جمله گوش.مولوی.
ز انبهی برگ پنهان گشته شاخ
ز انبهی گل نهان صحرا و کاخ.مولوی.
تا مرا زاینجا به هندستان برد
بو که بنده کان طرف شد جان برد.مولوی.
|| (ق) به معنی خاصه. خصوصاً. بالاخص. البته : مسلمانان سیستان گفتند اگر پیغمبر ما (صلعم) یا خلفای راشدین این کرده اند [ یعنی گبران را در حال صلح کشته اند ] با گروهی که با ایشان صلح کردند تا ما نیز این کار تمام کنیم اگر نه و نبوده است این، کاری نباید کرد که اندر شریعت اسلام نیست و اندر صلح (یعنی خاصه اندر صلح). (تاریخ سیستان). || (حرف ربط) به معنی با. همراه، و نشانهء اجتماع است :
ز عدلش شده شاد خرد و بزرگ
به آبشخور آمد همی میش و گرگ.
فردوسی.
پس آنگاه بهرام و ایزدگشسب
نشستند با جنگجویان به اسب.فردوسی.
جز از جنگ دیگر نبینیم راه
زبونی نه خوب است و چندین سپاه.
فردوسی.
و کشت و برز بر آب چاه کنند و نعمتی فراخ و هوائی معتدل. (حدود العالم). || صاحب آنندراج آرد: و نوعی است از واو که معنی اضراب از آن حاصل میشود چنانکه در شرح این بیت سیدی محمد عرفی بعضی از دقت منشان بدان تصریح کرده اند :
تقدیر به یک ناقه نشانید دو محمل
سلمای حدوث تو و لیلای قدم را.
ای بلکه به یک محمل اینقدر هست، که در این صورت بیت سکته میشود و ناچار است که تقدیر حرفی متحرک ماقبل این واو کنند تا وزن صحیح شود اما بنابر مشهور یعنی دو محمل، احتیاج به تقدیر نیست و بیت مشتمل بر صنعت سیاقة الاعداد میشود که از محسنات بدیعی است. و از قبیل اول است در این بیت:
گردون سیاستی و بجنب عتاب تو
جور زمانه و ستم آسمان خوش است.
حسین ثنائی.
ای بلکه بجنب عتاب تو جور زمانه را خوش میتوان گفت، و ترکیب گردون سیاست از عالم دریانوال است - انتهی. و در این بیت نیز واو به معنی ولی یا اما است:
آن عجب نیست که سرگشته بود طالب دوست
عجب آن است که من واصل و سرگردانم.
سعدی.
|| واو ابتداء، صاحب آنندراج آرد: و نوعی است از واو که آن را ابتدائیه گویند و آن چنان است که شخصی چیزی بگوید و دیگر ابتدا کرده آن کلام را تمام سازد چنانچه:
و علیک السلام فخرالدین
افتخار زمان و فخر زمین.
در جواب این بیت است:
سلام علیک انوری کیف حالک
مرا حال بی تو نه نیک است باری.
فخرالدین.
و بهتر آن است که به واو عطف گفته شود چنانکه در کتب فقه اسلامیه مذکور است و هم چنین واو و لله الحمد در این بیت :
ملجأء من در شاه است و لله الحمد
که مرا بخت بدین ملجأء و مأوا آورد.
جمال الدین سلمان.
لیکن چون هر دو عبارت عربی است و فارسیان بی آنکه لحاظ معنی عطفی کنند به عینه در کلام خود استعمال کرده اند در این جا با مابعد خود حکم جزو کلمه بهمرسانیده است و معنی عطفی گویا از آن مهجور شده است و بر این تقدیر عطف بطور عربی بود، و بر متأمل پوشیده نیست که در فارسی صحیح آن است که واو عطف با لفظ اگر یا یکی از مخففات آن و یا با لفظ از یا مخفف آن متصل شده و در ابتدای مضارع واقع میشود و در میان عبارت به لفظ هرگز واقع نمی شود چنانکه در این قطعه :
دل با تو دهم ز غم بداندیشان را
وز تو ببرم ستیزهء ایشان را
ور عمر من اندر سر و کار تو شود
مهر تو بمیراث دهم خویشان را.
|| و گاه این واو را بر سر «ولی و ولیکن» آرند. مؤلف آنندراج آرد: و واو که بر لفظ ولیکن و مخففات آن درمی آید چنانچه در این بیت:
خواجه اسفندیار میدانی
که بتنگم ز چرخ روئین تن
من نه سهرابم و ولی با من
رستمی میکند مه و بهمن.انوری.
و هم چنین در این بیت:
بر زمین است و ولیکن مرکب اقبال او
هر زمان اندر عنان آسمان ساید عنان.
امیرمعزی.
و سببش آن است که چون فارسیان را در کلمات عربیه چندان تعمق نیست ولکن لفظ لکن برای استدراک می آید و به واو عطف هم مستعمل است چنانچه در کلام واجب الاعظام مکرر واقع شده ایشان این و لکن به واو را یک کلمه تصور نموده با اماله استعمال میکنند بلکه گاهی واوی دیگر می افزایند و در هر صورت همان معنی استدراک منظور است. در این صورت ولیک و ولی هر دو به واو باشد و مثال عدم ملاحظهء فارسیان لفظ حور است که در عربی صیغهء جمع است و فارسیان به معنی مفرد استعمال نمایند و نظائر آن بسیار است. || واو تخصیص، صاحب آنندراج نویسد: واو عطف گاهی برای تخصیص آید و آن انواع است: یکی آنکه در میان معطوف و معطوفٌ علیه حصر و قصر واقع شود که تجاوز آن نبود :
بتو گلگشت باغ ارزانی
من و سیر برهنه پائیها...
من و طفل شوخی که صدخانه زین
ز مردان تهی کرد در نی سواری.ناصب.
و در این شواهد نیز واو افادهء حصر کند :
بیزارم از پیاله، و از ارغوان و لاله
ما و خروش و ناله، کنجی گرفته تنها.
کسائی.
چو دی بازگشتم از این رزمگاه
من و خسرو و مهتران سپاه...فردوسی.
چو فردا برآید بلند آفتاب
من و گرز و میدان افراسیاب.فردوسی.
آن روز در آن هول و فزع بر سر آن جمع
پیش شهدا دست من و دامن زهرا.
ناصرخسرو.
اگر کردی این خوی ماران رها
وگرنه من و تیغ چون اژدها.نظامی.
ز ما زحمت خویش دارید دور
شما وین سرا، ما و دارالسرور.نظامی.
پادشاهان و گنج و خیل و حشم
عارفان و سماع و هایاهوی.
سعدی (طیبات).
صوفی و کنج خلوت سعدی و طرف صحرا
صاحب هنر نگیرد بر بی هنر بهانه.
سعدی (طیبات).
بلاجوی باشد گرفتار آز
من و خانه مِن بعد و نان و پیاز.
سعدی (بوستان).
که گر جستم از دست این تیرزن
من و موش و ویرانهء پیرزن.
سعدی (بوستان).
من و دست و دامان آل رسول.
سعدی (بوستان).
سعدیا صاف وصل اگر ندهند
ما و دردی کشان مجلس و درد.
سعدی (بدایع).
فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست
مائیم و دست و دامن معصوم مرتضی.
سعدی.
|| علیت، در آنندراج آمده: و گاهی معنی علیت و معلولیت و معطوف و معطوفٌ علیه بهمرساند چنانکه مثل است: یک تیر و جنازه، یعنی چنان یک تیر که بسبب آن آدمی صاحب جنازه شود. || معاوضه، نیز مؤلف آنندراج گوید: و گاهی برای معاوضه و مبادله (آید) چنانکه در این بیت :
ز شوق کوی تو پا در گلم ز عمر چه سود
هزار جان گرامی و یکقدم رفتار.
محمد عرفی.
و جناب سراج المحققین می فرمایند: و حق آن است که کلمهء «ز شوق» در اینجا محض بی جا است «براه» می باید چنانکه بر سخن فهم پوشیده نیست و بعضی از شارحین نوشته اند که مصراع دوم دعائیه است و واو در آن واو قربانی و فدائی و این اصل ندارد.
فایده: گاه واو عطف نمی آرند و ربطی که از آن حاصل می شود مراد میدارند چنانکه گوئی «آن شیخ که میبینی در نظر دیگران دیو است تو یوسف می بینی» و هم چنین در این بیت :
چو آبی که بادش کند بیقرار
شکن بر شکن میشود صدهزار...نظامی.
بوسه گرفتم ز آن لبش یک دو سه چهار پنج شش.
و هم چنین در این مصراع:
قافیهء من دین من ایمان من
و بر این قیاس در این بیت:
قربان شوم تو را که ندانسته ای هنوز
اخلاص من، محبت من، اعتقاد من.
و حق آن است که حذف مثال این واوات و فوائد آن موقوف بر فهمیدن وصل و فصل است و به اکتساب فن معانی حاصل می شود فتعلم. || واو حالیه به معنی «و حال آنکه...» :وزارت مرا دادند و نه جای من بود. (تاریخ بیهقی). چون اندیشیدیم [ مسعود ] که خورازم ثغری بزرگ است و وی از آنجا رفته است و ما هنوز به غزنین نرسیده. (تاریخ بیهقی).
دشمن از تو همی گریزد و تو
سخت در دامنش زدستی چنگ.
ناصرخسرو.
دست او را ابر چون گوئی و آنجا صاعقه؟
طبع او را کان چرا خوانی و آنجا احتباس؟
انوری (از آنندراج).
چرا زینت به چپ دادی و فضیلت راست راست. (گلستان).
گفتا به جرم آنکه به هفتادسالگی
تدبیر سور میکنی و جای ماتم است.
سعدی (صاحبیه).
که مرد ار چه بر ساحل است ای رفیق
نیاساید و دوستانش غریق.سعدی (بوستان).
دل بر توانم از سر و جان برگرفت و چشم
نتوانم از مشاهدهء یار برگرفت.
سعدی (بدایع).
آبدانها و خمها بدین دیه یافتند و مقلوب و سرنگون. (تاریخ قم ص61). || (پسوند) علامت تصغیر، شمس قیس آرد: «حرف تصغیر و آن واوی است که بجای کاف تصغیر استعمال کنند چنانکه شاعر گفته است:
چشم خوش تو که آفرین باد برو
بر ما نظری نمیکند ای پسرو!
یعنی «ای پسرک». (المعجم چ مدرس رضوی ص 182). مؤلف برهان قاطع نویسد: «واو ساکن... به معنی کاف تصغیر نیز می آید همچو «پسرو» و «دخترو» و گاهی این واو را در مقام زاری و ترحم نیز بیان کنند». (برهان قاطع چ معین دیباچهء مؤلف ص کط). این واو در حقیقت او(4) است که برای تصغیر استعمال شود:
شمس برگشت ز چرخ همچو زرین طبقو
چادر لعل کشید گرد گردون شفقو.سوزنی.
روز از ما بگریخت، شب چو در ما آویخت
لؤلؤ لالا ریخت، زیر نیلی طبقو.سوزنی.
وزقو:
بانگ چنگ آمد و نای، جستم از ذوق ز جای
بنگریدم ز سرای، همچو ماری وزقو.
سوزنی.
|| با صدای [ او ](5) هنگامی که در آخر اسمی درآید افادهء مبالغه یا نسبت کند: ریشو، نازو، اخمو، قهرو، شکمو، غرغرو، جیرجیرو، جرو، رمو، پتو، هافهافو، شپشو، شاشو، نفرینو (آنکه بسیار نفرین کند)، چسو، دماغو، ریغو، کسو، گوزو. و گمان می کنم مازو نیز بسیارماز باشد :
به تن بر یکی ژنده ای از پتو
شب و روز بودی بموی و برو.
فرالاوی (از آنندراج).
صنعش ز سر کوه برویانده شقائق
در باغ دمانده لطفش سوری و آبو(6).
خواجه عمید لوبکی (از آنندراج).
چه صادق و چه منکر چه مقبل و چه مدبر
چه صامت و چه ناطق چه کوسه و چه ریشو.
(از دیوان شمس تبریزی).
|| (حرف ربط) برای استیناف آید : و ذلک بیده و الخیر کله و بشنوده باشد خان... (تاریخ بیهقی). || تلفظ واو عطف در پهلوی او (7) و در فارسی دری اُ(8) بوده، ولی گاه بتقلید عربی آن را بصورت واو مفتوح خوانند :
کرا بخت و شمشیر و دینار باشد
و بالا و تن تهم و نسبت کیانی...
دقیقی.
بسا کسا که بره ست و فرخشه بر خوانش
و بس کسا که جوین نان همی نیابد سیر.
رودکی.
مگر بستگانند و بیچارگان
وَ بی توشگانند و بی زاورا.
رودکی (از لغت نامهء اسدی ص 129).
یکی از جای برجستم چنان شیر بیابانی
و غیوی برزدم چون شیر بر روباه ورغانی.
ابوالعباس.
و دوش نامه رسیدم یکی ز خواجه نصیر
میان نامه همه ترف و غروه و غنجال.
ابوالعباس.
بس ترش و تنگ جای است این ازیرا مر ترا
خم سرکه است این جهان بنگر بعقل ای بی بصر.
ناصرخسرو.
و چرخ مهین است و کیهان زبر
که چرخ مهین معدن برجهاست.
ناصرخسرو.
از هرچه سبو پر کنی از سر و ز پهلوش
ز آن چیز برون آید و بیرون دهد آغار.
ناصرخسرو.
زمین است و آب است و آنگه هواست
و باز آتش آمد بترتیب راست.ناصرخسرو.
|| و هرگاه واو عطف در شعر پس از کلمهء مختوم به هاء غیرملفوظ (مختفی) قرار گیرد به ضرورت حرف ماقبل هاء را مضموم تلفظ کنند و اُ(9) بحرف ماقبل هاء ملحق گردد :
کام را از گرد بیباکی به آب دین بشوی
تا بدو بتوانی از میوه و شراب دین مزید.
ناصرخسرو.
چندین هزار بوی و مزه و صورت
بر دهریان بس است گوا ما را.ناصرخسرو.
چرا چو سوی تو نامه و پیام بفرستد
ترا به هر کس نامه و پیام باید کرد.
ناصرخسرو.
|| واو زایده، واوی است که آن را با یای حطی متصل ساخته بگویند، همچو: «حق به طرف من است و یا حق به جانب اوست». (برهان قاطع چ معین دیباچهء مؤلف ص کط). || (حرف) واو مجهول و معروف، مولوی نجم الغنی نویسد: اگرماقبل واو ضمهء خالص باشد یعنی پر خوانده شود واو معروف خوانند چون معروف و مشهور و معلوم و غیره، و اگر خالص نباشد یعنی پر خوانده نشود واو مجهول نامند چون هوش و گوش و دوش و موم و علی التقدیرین بی اشباع نمی باشند یعنی این هر دو واو به تلفظ درآیند و شعرا اکثر واو معروف را با مجهول قافیه ساخته اند چنانچه لفظ موم و معلوم در این بیت :
کلیدش را بود دندانه از موم
بود کار کلید موم معلوم.جامی.
و اگر ماقبل واو ضمهء خالص و غیرخالص نباشد بلکه فتحه باشد پس آن واو از قید معروف و مجهول مبرا خواهد شد چنانکه غور جور و دور. (نهج الادب ص 102). مؤلف برهان قاطع نویسد: واو معروف و مجهول، واوی است که ماقبل آنها مضموم میباشد و خود ساکن. اما معروف واوی است که در تلفظ مفهوم میشود همچو «سور» و «دور» و «زلو» و «گلو» و مانند آن و اما مجهول اندکی مفهوم میگردد همچو «بور» و «هور» و «بو» و «سبو» و امثال آن. (برهان قاطع چ معین دیباچهء مؤلف ص کح). || واو ملفوظ و غیرملفوظ، مولوی نجم الغنی آرد: چون واو در اول کلمه یا در میان کلمه یا آخر کلمه واقع شود اگر خوانده شود ملفوظ خوانند و اگر خوانده نشود غیرملفوظ گویند. پس واوی که مکتوب شود و به تلفظ درنیاید سه قسم است: اول آنکه محض از برای ضمه است و اتمام لفظ زیرا که الفاظ کم از دو حرف نبود اول متحرک دوم ساکن تا از یکی شروع کرده بر ثانی سکوت نمایند و آن در سه جاست بعد از تا و دال و چ چون تو و دو و چو که این واو را زائد محض برای بیان ضمّه و ماقبل و اتمام لفظ دانسته واو بیان ضمه و اشمام ضمه نامیده اند یعنی چنان خوانده میشود که گوئی نوشته شود چُ. تُ. دُ. (نهج الادب ص 105). واو بیان ضمه آن است که مکتوب شود و به تلفظ درنیاید. مؤلف برهان آرد: (اول) واو بیان ضمه است. چون الفاظ فارسی کم از دو حرفی نبود در این صورت اول متحرک و دویم ساکن است بعد از حرف تای قرشت و دال ابجد و جیم فارسی مضموم واو بیان ضمه آورند همچو «تو» و «دو» و «چو» تا کلمه را بدان وقف توان نمود و از این واو بغیر از بیان ضمه حرف ماقبل فایده ای یافته نشد(10). (از مقدمهء برهان قاطع چ معین ج 1 دیباچهء مؤلف ص کز). و گاه در شعر واو بیان ضمه تلفظ شود. چنانکه مولوی «تو» را با «سو» و دو را با یکتو قافیه کرده است :
بر منادیگاه کن این کار تو
بر سر راهی که باشد چارسو.مولوی.
چون بصورت بنگری حشمت دواست
تو بنورش در نگر کان یکتواست.مولوی.
|| «و» در «تو» اگر پیش از «را» و «است» آید در کتابت حذف شود :
یار تو باید که بخرد ترا
هم تو خودی خیره خریدار خویش.
ناصرخسرو.
گویدت نرم نرم همی کاین چه جای تست
بر خویشتن مپوش و نگهدار راز رب.
ناصرخسرو.
|| واو مکتوب و غیرمکتوب، گاهی [ و ]نویسند و [ و و ] خوانند: صاحب آنندراج آرد: واو بر دو گونه بود: یکی آنکه ملفوظ شود مکتوب نشود چون داود و طاوس و کاوس و چاوش و سیاوش هر کدام بر وزن فاعول است، و دیگر آنکه هم ملفوظ شود و هم مکتوب چون واو نسبت در هندو، به معنی هندی و اطلاق هندی بر غیرساکن نیز کنند چون شمشیر هندی پس بینهما نسبت عموم و خصوص باشد و بازو ترجمهء عضد زیرا که بازو، گشادگی مقدار دو دست است از سر انگشتی تا سرانگشتی دیگر و آن را به عربی باع و به ترکی قلاج گویند، و بارو با رای مهمله بیل مانندی است که سرگین و نجاست بدان کشند، و پارو به بای فارسی ظاهراً لهجه ای است، و پاروب مزیدعلیه آن، و پتو ببای فارسی نوعی از بافتهء پشمینه و پت پشم نرم که به کار بافتن آید و ریشو و شاشو آنکه ریش دراز داشته باشد و آنکه بول بار بار کند. - انتهی. مؤلف برهان آرد: دیگر واوی است که آن به تکلم در می آید اما نوشته نمیشود همچو در «طاوس» و «کاوس» و مانند آن. (برهان قاطع چ معین دیباچهء مؤلف ص کط) :
نخواندم پاک توقیعات کسری
نخواندم عهد کیکاوس و نوذر.ناصرخسرو.
زدند سکّه پس آنگه بدولت داود
بسی گرفت ازو دهر زیب و زینت و فر.
ناصرخسرو.
|| آملی گوید در خط متبع [ یکی از انواع خطوط ]، واو مرکب است از چهار خط: یکی منتصب دویم مسطح سیم منکب چهارم مستلقی. (نفایس الفنون ص11). || خو یا واو معدوله، در زبان دری قدیم حرف «خو» وجود داشته است(11). این حرف در اوستا «خو»(12) تلفظ می شد، و در پهلوی نیز «خو»(13)تلفظ میشده. امروزه اثر آن در بعض لهجات باقی مانده است و در زبان فارسی معمول به صورت «خ» تلفظ میشود، از اینرو آن را «واو معدوله» نامند زیرا که نوشته شود و به تلفظ نیاید. حرکت «خ» در قدیم فتحهء متمایل به ضمه بوده و از این روی با کلماتی قافیه میشده است که در مقابل آن فتحه باشد. صاحب برهان آرد: واو معدوله واوی است که از او عدول کرده به حرف دیگر متکلم میشوند و آن خوب به تلفظ درنمی آید و آن را واو اشمام ضمه نیز میگویند به این تقریب که آن را البته بعد از خای نقطه دار مفتوح مینویسند و این فتحه فتحهء خالص نیست بلکه بویی از ضمه دارد چه اشمام به معنی بوی بردن باشد، و آن با نه حرف خوانده میشود که آن: الف است همچو «خواب» و «خواجه»، و دال همچو «خود»، و رای قرشت همچو «خور»، و زای هوز همچو «خوزم»، سین بی نقطه همچو «خوست»، و شین نقطه دار همچو «خوش»، و نون همچو «آخوند»، و ها همچو «خوهله»، و یای حطی همچو «خویله»، و با «خویش» و «خویشتن» مکسور و با «آخور» و «میرآخور» مضموم آید و این از نوادر است. (مقدمهء برهان قاطع چ معین ج 1 ص کح). صاحب آنندراج آرد: واوی است که به تلفظ درنمی آید و بدین جهت آن را معدوله گویند که از این واو عدول نموده بحرف، ماقبل تلفظ میکنند و این واو نیک به تلفظ درنمی آید و بعضی این را واو اشمام ضمه گویند زیرا که فتحهء ماقبل این واو خالص نیست بلکه بویی از ضمه دارد و تحقیق آن است که واو اشمام در آخر کلمات واقع میشود و به اشباع نیز آید چون: دو، چو. واو معدوله بعد از خا واقع میشود و جناب سراج المحققین میفرمایند واو معدوله آن است که تلفظ آن با حرف قبل باشد و هر دو را یکی حرکت بود و این قسم حرکت در فارسی در غیر این حروف نیست و در هندی کتابی بسیار است، نمیفهمد این را مگر کسی که ماهر باشد در این دو زبان، و مؤید این قول است آنچه صاحب مواقف نوشته که ابتدا به سکون محال است و بعضی جائز داشته اند و سیدالحکماء در آنجا مینویسد چنانچه در لغت خوارزم ظاهراً همین لفظ خارزم است چرا که خا و واو در آن یک حرکت دارد پس نصفی در خا است و نصفی در واو و حرف ساکن نیز نصف حرکت دارد زیرا که تا بوئی از حرکت نباشد تلفظ نتوان کرد و این نهایت محقق است فافهم فانه من النفائس. و نیز باید دانست که واو چون بوئی از ضمه دارد گاهی قافیهء خوش با لفظ هش که مخفف هوش است نیز کنند.
به هر تقدیر اگر بعد از وی یکی از این حروف ششگانه است ماقبل وی مفتوح بود: الف و بای فارسی و دال و رای مهملتین و شین معجمه و های هوز، چون: خوهله به های هوز کج و ناراست و خوش و خورد و خور و خود و خوپله(14) به بای فارسی ابله و نادان، و خویله به تحتانی تصحیف این است کما فی الفرهنج، و خوارزم و خوار و نشخوار و بالضم آنچه شتر و گاو خورده باشد و باز از معده برآورده نیک خائیده فروبرد، و بقیهء کاه که بعد از خوردن حیوانات بماند و نشخور بدون الف و نوشخوار بواو مجهول نیز آمده، و بر این تقدیر معنی ترکیبی آن گوارا و خوش کرده خورده باشد، و نشوار بالکسر به هر دو معنی اول معرب آن است و نغنخوار و نغنخوالان به فتح نون و غین معجمه نانخواه و تخمی است دوائی، و خوالیگر، و خوالگر بوزن باریگر و راهبر طباخ و خوان سالار، و به فتح واو هم مستعمل :
همی تا نسوزد به آب اندر آذر
نگیرد عقاب ژیان را کبوتر.
جهان گیر و کینه کش از بدسگالان
ملک باش وز نعمت ملک برخور.عنصری.
بدو گفت یوسف بداغ و بدرد
منم آنکه گفتند گرگش بخورد.
شمسی (یوسف و زلیخا ص142).
آن آفروشه ای است که زاغ است خوالگرش
هر دو قرین یکدگر و نیک درخورند.
ناصرخسرو.
آن بندها که بست فلاطون پیش بین
خوهلست و سست پیش کهین پیشکار من.
ناصرخسرو.
هر کجا گربه گشت خوالیگر
غذی خواجه گشت خاکستر.سنائی.
شعر مرا هر آینه از هزل چاشنی
باید بجای پلپل و گشنیز و نغنخواد.
سوزنی.
من خوپله(15) در سبلت افکنده بادی
چو در ریش خشک از ملاقات شانه.
انوری.
دو سال شد که ز حرمان همی زند نشخوار
ز نعمتی که از این پیش در جهان خورده ست.
کمال اسماعیل.
لیک نداند این شتر لذت نشخوار من.
مولوی.
غریب آمدم در سواد حبش
دل از دهر فارغ سر از عیش خوش.
سعدی.
شاه انجم همچو خوالیگر بگاه بزم او
سیخ سازد از شهاب و بره را بریان کند.
ابن یمین.
رویت مزه یافته ز خالان
چون لذت نان ز نغنخوالان.
جمال الدین سلمان.
|| و بعضی خوز و خوست و خوند و خونجک نیز به واو معدوله شمرده اند یعنی بعد از واو زای تازی و سین مهمله و نون، و در این تأمل است زیرا که خوز به واو ملفوظ نام ولایتی است معروف مابین عراق و فارس که حالا شوشتر قاعده و دارالملک آن است و قبل از این اهواز بوده و آن ولایت را خوزستان هم گویند و شکر و شراب و بهار آنجا شهرت دارد :
آن که از تجویف ثانی ساقی احسان او
جام گه خوزی نهد بر دستها گه عسکری.
انوری.
آب لعلی چو لاله در بستان
خنده شان در بهار خوزستان.نظامی.
قد رعنای تو و قامت سرو کشمیر
لب شیرین تو و شکر خوزستانی.نزاری.
و چنگال خوست طعامی معروف که از نان و روغن و شکر سازند و آن را در عرف مالیده گویند و بدین معنی تنها چنگال نیز آمده، و آبخوست و آبخست بالمدّ جزیره ای که در میان آب بهمرسد و خربزه(16) و جز آن از اثمار و فواکه که آب او را ضایع و تباه کرده باشد و همچنین پانچست و پنچسته(17) به معنی به پای کوفته و مالیده. هر کدام از این کلمات میتواند که مأخوذ از خستن باشد که بالفتح به معنی مجروح کردن و مجروح شدن است و به مجاز به معنی آزرده کردن و آزرده شدن استعمال یافته زیرا که جراحت رسانیدن و رسیدن بدل است، و میتواند که مأخوذ از خواستن باشد که به معنی کوفتن و مالیدن است چنانچه پنخشت به شین معجمه که به معنی مستأصل و از بیخ برکنده است دلالت صریح دارد که او مشتق و مبدل از این ماده است :
چندان گرداندش که از پی رنگی
با پدر و مادر و نبیره زند مشت
او ز معانی حقیر و بیخبر از عقل
جان ز تن آن خسیس باد پیخست.غیاثی.
و مؤید این تقریر است لفظ آبخو مخفف آبخور است بلکه صاحب برهان آبخون به نون غنه نیز آورده :
گوئی که هست مردم چشمم چو آبخو
یا خود چو ماهئی است که دارد در آب خو.
عمعق (دیوان ص200).
و مؤید تقریر این ابیات:
دلخسته و محرومم و پیخسته و گمراه
گریان به سپیده دم و نالان به سحرگاه.
خسروانی.
ز بس کش بخاک اندرون گنج بود
ازو خاک پیخسته آرنج بود.
تنی چند از موج دریا برست
رسیدند نزدیکی آبخست.
فراوان کس از پیل شد پایخست
بسی کس نگون ماند بی پا و دست.اسدی.
روی ترکان هست نازیبا و گست
زود پرچین بر ترنج آبخست.علی فرقدی.
و خوندمیر در فرهنگ بدو معنی آورده یکی خداوند و دوم تند و تیز، و بدین معنی شاهد میباید و به معنی اول مخفف خداوند است. در سروری خند و تند بدون واو مرادف ترت مرت نوشته، و این بیت مستند اوست:
از صرصر فنا همه گشتند تار و مار
وز تندباد قهر اجل جمله خندتند.
شمس فخری.
|| و خونجک و خنجک گویند غله ای است لیکن سند ندارد و برین تقدیر هیچ یک از این کلمات از ما نحن فیه نباشد و اگر بعد از وی مثناة تحتانی است ماقبل وی مکسور باشد چون خویش به یای مجهول و خوید بیای معروف بر وزن عید بنابر مشهور به معنی گندم و جو سبز که خصیل (قصیل) عبارت از آن است لیکن از مواقع استعمال به معنی مطلق گیاه سبز متحقق میشود، و خوید بر وزن بعید نیز لغت است و انکار از آن انحراف از نهج سداد و عدول از جادهء صواب و خید بدون واو نیز همان خوید، اینقدر هست که در این صورت جزم میتوان کرد که این در اصل به واو معدوله بوده پس واجب است که به واو نویسند و به این قیاس خونجک و خنجک و بهر تقدیر خید بالفتح معرب آن است :
عطات باد چو یاران دل موافق خوید
نهیب آتش و جان مخالفان بده(18) باد.
ابوالحسن شهیدی.
لاله بغنجار سرخ کرده همه روی
از حسدش خوید برکشید از آن نیل.کسائی.
ساقی به میان خوید لاله
افکنده نبیذ در پیاله.احمد کرمانی.
رویش میان حله بسبز اندرون پدید
چون لاله برگ تازه شکفته میان خوید.
عماره.
تا خوید نباشد به رنگ لاله
تا خار نباشد به بوی خیرو.فرخی.
آب است جود او و دل دوست چون خوید
خشمش چو آتش است، تن خشک خصم تاخ.
قطران.
ز لاله سرخ نگردد دگر سروی گوزن
ز خوید سبز نگردد دگر سروی غزال.
ازرقی.
این عجب نیست بسی کز اثر لاله و خید
گوی آهو بره میناسم و بیجاده لب است.
انوری.
به باغ غنچه از آن پس که تیز کرد سنان
خوید را سر خنجر کشیده شد زین بام.
رضی الدین نیشابوری.
هنوز از پیش تازیان میدوید
که جو خورده بود از کفش یا خوید.
سعدی (بوستان).
هر کجا کز خوید گندم خاسته ست
خوید گندم را به خوید آراسته ست.جامی.
|| و همچنین خوی به معنی عرق که از مسامات بیرون آید به واو معدوله است و خوه بالفتح و های هوز به جای یاء کما فی السروری مبدل و خوی به واو مجهول لغتی است در آن :
یکی مجلس آراست از رود و می
که مینو ز شرمش برآورد خوی.نظامی.
روان گشتش از دیده بر چهره خوی
که بر گرد و ناپاکی از من مجوی.سعدی.
گر چشم مست باز ببیند غزال چین
خوی خجالت از بن هر موی او چکد.
ابونصر نصیرای بدخشانی (از آنندراج).
|| گاه «خو»(19) به صورت «خو»(20) در شعر آمده است، خوش :
خوش است جهان از ره چشیدن
چون شکر و چون شیر و مغز بادام.
ناصرخسرو.
گر تو گوئی پاک و خوش است آن چه گویم گویمت
خوش نباشد گرچه خوش آید به کام خر خوید.
ناصرخسرو.
خوش است بدیدار شما عالم ازیرا
حوران نکوطلعت و پیروزه قبائید.
ناصرخسرو.
گرّیست این جهان به مثل زیرا
بس ناخوش است و خوش بخارد گر.
ناصرخسرو.
هرچه خوش است آن خورش جسم تُست
هرچه نه خوش است ترا آن دواست.
ناصرخسرو.
|| و گاه در قافیه ماقبل واو را مفتوح خوانند و به قول شاعر :
در تنگنای قافیه خورشید خور [خَرْ] شود.
بر آنچه داری بر دست شادمانه مباش
وز آنچه از کف تو رفت از آن دریغ مخور.
ناصرخسرو.
معشوق جهانی و ندانی
یک عاشق با سزای درخور.ناصرخسرو.
در خلد چگونه خورد آدم
آنجا چو نبود شخص نانخور.ناصرخسرو.
خرسند شدی به خور ز گیتی
زیرا تو خری، جهان چو آخور.ناصرخسرو.
خواب و خور کار تن تیره است تو مرجانت را
چون کنی رنجه چو گاو و خر ز بهر خواب و خور.
ناصرخسرو.
بهرچه همی بُرّی راهی که در او نیست
آرایش را روی نه در خواب و نه در خور.
ناصرخسرو.
من میوهء دین همی خورم شو
چون گاو تو خار و خس همی خور.
ناصرخسرو.
برآمد سالیان چند کم کار
نبود اندر جهان جز خواب و جز خور.
ناصرخسرو.
یک زاهد رنجور و دگر زاهد بیرنج
یک کافر شادان و دگر کافر غمخور.
ناصرخسرو.
تا کی تو بتن برخوری از نعمت دینار
یکچند بجان از نعم دانش برخور.
ناصرخسرو.
نعمت همه آن راند کز خاک برآید
با خاک همان خاک نکو آید و درخور.
ناصرخسرو.
دست فلک ز هودج خضرای آسمان
از بهر کله فوتهء منجوق خور گشاد.
(جوامع الحکایات عوفی چ معین ج1 ص4).
اتحاد یار با یاران خوش است
پای معنی گیر، صورت سرکش است.
مولوی.
طایفهء نخجیر در وادی خوش
بودشان با شیر دائم کشمکش.مولوی.
اندر آ مادر که من اینجا خوشم
گرچه در صورت میان آتشم.مولوی.
گفته اینک ما بشر و ایشان بشر
ما و ایشان بستهء خوابیم و خور.مولوی.
گر سخن خواهی که گوئی چون شکر
صبر کن از حرص و این حلوا مخور.
مولوی.
من غم تو میخورم تو غم مخور
بر تو من مشفق ترم از صد پدر.مولوی.
با خودی تو لیک مجنون بیخود است
در طریق عشق بیداری بد است.مولوی.
در یکی گفته که بگذر ز آن خود
کان قبول طبع تو ردّ است و بد.مولوی.
شیر را چون دید کشتهء ظلم خود
میدوید او شادمان و با رشد.مولوی.
چون برآرد پر، بپرد او بخود
بی تکلف، بی صفیر نیک و بد.مولوی.
چونکه بوئی برد و شکر آن نکرد
کفر نعمت آمد و بینیش خورد.مولوی.
در گنه او از ادب پنهانش کرد
ز آن گنه بر خود زدن او برنخورد.مولوی.
(1) - ظ: سرنپیچد.
(2) - ن ل: میویز.
(3) - این بیت در بهار عجم و آنندراج ذیل «هنوز» آمده و به فردوسی نسبت داده شده است، اما در یوسف و زلیخای شمسی ص 243 بیت چنین است :
خبر دارد از ابن یامین چیز .... که در این صورت شاهد نیست.
(4) - u.
(5) - u. (6) - آبو بالمدّ: نیلوفر، این میتواند که مخفف آب رود باشد. (آنندراج).
(7) - u.
(8) - o.
(9) - o. (10) - «واو بیان ضمه - و آن واو «دو» و «تو» است که در صحیح لغت دری ملفوظ نگردد و در کتابت برای دلالت ضمهء ماقبل آن نویسند». «المعجم ص 182». (از حاشیهء برهان قاطع دکتر معین).
(11) - در دستوراللغهء نطنزی حروف الفباء فارسی را 29 شمرده و «خو» را یکی از آنها دانسته و آن را در ردیف «پ، چ، ژ، گ، خو» یکی از حروف مختص فارسی یاد کرده است.
(12) - xv.
(13) - xv. (14) - ظ. مصحف «خویله» است، رجوع شود به برهان قاطع چ معین.
(15) - من از حیله ... (انوری چ تبریز). و در این صورت اینجا شاهد نیست.
(16) - مصحف «جزیره» است. رجوع به برهان قاطع چ معین شود.
(17) - مصحّف «پایخست» و «پیخسته».
(18) - بده به ضم بای تازی و قیل فارسی رکوی سوخته و غیره که آتش گیرد.
(19) - xv.
(20) - xu

و.

[وَ / ـُ] (حرف ربط) (واو عطف) که دو کلمه یا دو جمله را بیکدیگر پیوند دهد :
بدین آلت و رای و جان و روان
ستود آفریننده را چون توان؟فردوسی.
و گفته اند که از این جانب تا آذربایجان و در موصل تاختن آورد. (ابن بلخی).
هر نفس نو میشود دنیا و ما
بیخبر در نو شدن و اندر لقا.مولوی.
دیدمش دامنی گل و ریحان و سنبل و ضیمران فراهم آورده... (گلستان). || صاحب آنندراج آرد: واو سلف که در آن معنی جمعی ملحوظ میباشد و آن در میان دو چیز درآید اعم از آنکه هر دو فعل باشد که از یک کس صادر شوند چون آمد و رفت زید، نشست و برخاست عمرو، یا هر دو اسم باشند که در یک فعل شریک باشند چون احمد و محمود آمدند و خانه و باغ ساختند و اسب و اشتر خریدند؛ و گاهی در میان دو جمله درآید، هر دو اسمیه باشند چون زید آمد و عمرو رفت، و چون ماقبل این واو مضموم بوده و جز ضمهء ماقبل از آن مفهوم نمی گشت این را واو غیرملفوظ شمرده اند، و این در نظم فارسی بسیار است و در نثر کمتر. فاما در بعضی مواضع که ماقبل این واو ساکن باشد این واو را فتحه دهند و این در نثر بسیار است و در نظم کم، و این واو مفتوحه را در نظم مخل فصاحت گفتن محل تأمل. و اینکه با لفظ دیگر و با لفظ یا استعمال کرده اند محض برای تحسین کلام است و معنی عطفی را در آن بار نیست :
بیک روز جستن بزرگی رواست
وگر در میانه دم اژدهاست.فردوسی.
و دیگر که گیتی ندارد درنگ
سرای سپنجی چه پهن و چه تنگ؟
فردوسی.
ببینیم تا اسب اسفندیار
سوی آخُر آید همی بی سوار
و یا بارهء رستم جنگجوی
به ایوان نهد بی خداوند روی.
فردوسی (شاهنامه چ دبیرسیاقی ج3 ص1487).
و در چار و ناچار مثلا در این بیت:
دارای عهد شیخ حسن آنکه خدمتش
چرخ دو تا بچاره و ناچار میکند.
جمال الدین سلمان.
واو ملفوظ نیست بلکه ساکن را بجای متحرک آورده این از جهت سکته بود و در «ورا دید» مخفف او را دید؛ و جائز است که ماقبل واو عطف به اشباع آرند چنانکه در این قطعه:
به روز نبرد آن یل ارجمند
بشمشیر و خنجر به گرز و کمند
برید و درید و شکست و ببست
یلان را سر و سینه و پا و دست.فردوسی.
واو عطف علامتش آن است که در میان دو فعل که از یک کس صادر شده باشد درآورند همچو «رفت و آمد» و «نشست و برخاست» و «گفت و شنید» و یا در میان دو اسم که در یک فعل شریک باشند چنانکه «بزرگ و کوچک جمع شدند و سند و قباله نوشتند و باغ و خانه را خریدند» و اگر ماقبل این واو را مضموم سازند داخل واو غیرملفوظ باشد یعنی بتکلم درنیاید و اگر ماقبل آن را ساکن سازند فتحه بایدش داد تا بتلفظ درآید. (برهان قاطع چ معین مقدمهء مؤلف ص کح). و هم مؤلف برهان آرد: دیگر واو مفتوح است و آن سه قسم میباشد: اول واو عطف است و آن دو نوع بوده: یکی آنکه مذکور شد و دیگر آنکه چون شخص کلمه ای بگوید شخص دیگر ابتدا به واو کرده آن کلمه را تمام سازد چنانکه شخصی گوید که «من به خراسان میروم» و دیگری گوید که «و به عراق هم» یا شخصی گوید «سلام علیکم» و دیگری گوید «و علیک السلام». (برهان قاطع چ معین مقدمهء مؤلف ص کط). || به معنی فا یا ثم است در عربی که ترتیب و تراخی را میرساند : ما [ مسعود ]فرمودیم تا... اعیان غزنین را جوابهای نیکو نبشتند و از نشابور حرکت کردیم. (تاریخ بیهقی).

و.

[وُ / وَ / وِ] (ضمیر) مخفف او. ورا، مخفف او را. واو مخفف او باشد همچو «ورا دیدم» و «مر ورا گفتم» یعنی او را دیدم و مر او را گفتم. (برهان قاطع چ معین مقدمهء مؤلف ص کط) :
چو آن نامه نزدیک خسرو رسید
از آن زن(1) ورا شادی نو رسید.فردوسی.
ورا در شبستان فرستاد شاه
ز هر کس فزون شد ورا پایگاه.فردوسی.
(1) - کردیه، خواهر بهرام چوبینه.

و.

(ع حرف) مؤلف منتهی الارب آرد: واو حرفی است از حروف هجا و به چند وجه می آید:
الف - واو عاطفة که عاطف آن برای مطلق جمع است و در مواردی به کار میرود از قبیل اینکه عطف شود چیزی بر مصاحبش. مانند: «فانجیناه و اصحاب السفینة». (قرآن 29/15). یا عطف شود بر آنچه سابق بر معطوف است مانند: «لقد ارسلنا نوحاً و ابراهیم» (قرآن 57/26). یا بر آنچه لاحق از معطوف است مانند: «و کذلک یوحی الیک و الی الذین من قبلک» (قرآن 42/3). و هرگاه گفته شود مث «قام زید و عمرو» ممکن است هر یک از این سه معنی اراده شود ولی به هرحال استعمال واو به معنی با یعنی (مصاحبت) بر سایر معانی راجح است و در بسیاری از موارد ترتیب را میرساند و عکس آن که عدم ترتیب باشد کم است و در عطفی که به واو است جایز است که بین طرفین تقارب یا تراخی باشد مانند: «انا رادّوه الیک و جاعلوه من المرسلین» (قرآن 28/7). واو عطف از سایر حروف عطف با 15 حکم که مخصوص بدان است جدا میشود:
1 - در عطف به واو ممکن است یکی از سه نظر که بیان شد منظور باشد
2 - و با اِمّا استعمال میشود، مانند: اما شاکراً و اما کفوراً. (قرآن 76/3).
3 - با لکن استعمال میشود مانند: «ولکن رسول الله و خاتم النبیین....» (قرآن 33/40).
4 - عطف مفرد سببی بر مفرد اجنبی در موردی که ربط مورد نیاز است مانند: قام عمرو و غلامه.
5 - عطف عقد بر نیف مانند احد و عشرون.
6 - عطف صفات متفرقه با اجتماع منعوت آن مانند:
بکیت و مابکی رجل حزین
علی ربعین مسلوب و بال.
7 - عطف آنچه که حق آن تثنیه و جمع بودن است مانند:
ان الرزیة لارزیة مثلها
فقدان مثل محمد و محمد.
8 - عطف چیزی که بی نیازی از آن حاصل نیست مانند: اختصم زید و عمرو.
9 - عطف عام بر خاص و بالعکس مانند: رب اغفر لی ولوالدی و لمن دخل بیتی مؤمناً. (قرآن 71/28).
10 - عطف عاملی که حذف شده و معمول آن به تناسب عامل دیگری که جمع بین هر دو در یک معنی میکند مانند:
زجّجن الحواجب والعیونا ای و کحلن العیون.
11 - عطف شیئی بر مرادفش مانند: انما اشکوا بثی وحزنی الی الله. (قرآن 12/86).
12 - عطف مقدم بر چیزی که مطبوع است از روی ضرورت در شعر مانند:
الا یا نخلة من ذات عرق
علیک و رحمة الله السلام.
13 - عطف مخصوص بر جوار مانند قول خدای تعالی: فامسحوا برؤسکم و ارجلکم (قرآن 5/6). و البته این قاعده به حساب کسانی است که ارجل را مجرور خوانده اند.
ب - و گاهی واو از افادهء مطلق جمع خارج میشود و اینگونه واو چند وجه دارد:
1 - به معنی او باشد: در تقسیم مانند: الکلمة اسم و فعل و حرف یا در اباحة مانند: جالس الحسن و ابن سیرین یعنی یکی از این دو تن. یا در تخییر مانند:
و قالوا نأت فاختر لها الصبر والبکاء
فقلت البکا اشفی اذن لغلیلی.
یعنی صبر یا بکا زیرا بکا با صبر جمع نمیشود.
2 - به معنی بای جر باشد مانند: انت اعلم و مالک و بعت الشاء شاةً و درهماً.
3 - به معنی لام تعلیل باشد مانند: یا لیتنا نرد ولانکذب این را حارزنجی گفته است.
4 - به معنی استیناف باشد مانند: «لاتأکل السمک و تشرب اللبن» (نزد کسی که رفع به تشرب میدهد).
5 - به معنی مفعول باشد مانند: «سرت واللیل».
6 - به معنی قسم باشد و این قسم واو جز بر اسم ظاهر وارد نمیشود و جز به محذوف تعلق نمیگیرد مانند: «والقرآن الحکیم» (قرآن 36/2). و در این صورت اگر واو دیگری بعد از آن باشد دومی برای عطف است و در غیر این صورت هر یک به جوابی محتاج است مانند: «والتین والزیتون» (قرآن 95/1). و این واو بواسطهء نزدیکی مخرج آن بدل از باست.
7 - به معنی رُبَّ باشد و این واو جز بر نکره داخل نمیشود و جز بمؤخر تعلق نمیگیرد مانند: «و لیل کموج البحر ارخی سدوله».
8 - زاید باشد مانند: «اذا جاؤها و فتحت ابوابها». (قرآن 39/73).
9 - به معنی حال باشد مانند: قمت والناس قعود و قمت و ادعو له؛ یعنی قمت داعیاً له.
10 - واو ثمانیه که بین سبعة و ثمانیه در شمارهء آحاد قرار میگیرد و از این قبیل است در قرآن سبعة و ثامنهم کلبهم. (قرآن 18/22).
11 - واو ضمیر مذکر است مانند: «الرجال قاموا».
12 - واو علامت رفع مانند: ابوه و مسلمون.
13 - واو علامت مذکرین و از این قبیل است واو یتعاقبون در حدیث: «یتعاقبون فیکم ملائکة باللیل والنهار».
14 - واو انکار مانند: الرجلوه بعد از آنکه قائلی بگوید: «قام الرجل» و بعضی گفته اند صواب آن است که این واو در شمار واوهای دیگر به حساب نیاید زیرا آن واو اشباع است در حالت رفعی بدلیل اینکه در حالت نصب و جرالرجلاه و الرجلیه گفته میشود.
15 - واو مبدلهء از همزهء استفهامی که ماقبل آن مضموم است مانند: و الیه النشور و امنتم قال فرعون و آمنتم به که (و این طبق قرائت قنبل است).
16 - واو تذکیر مانند کسی که میخواهد بگوید یقوم زید، و گفتن زید را فراموش کند و پس از آن قصد کشیدن صدای خود کند برای تذکر زیرا ارادهء قطع کلام ندارد پس بگوید یقوموا... ولی بعضی گفته اند اینهم واو اشباع است.
17 - واو قافیه و واو شباع مانند برفوع.
18 - واو مد اسم به ندا.
19 - واوی که تغییر صورت داده است مانند طوبی که اصل آن طیبی است.
20 - واوات ابنیه مانند جوز و تورب.
21 - واو وقت که قریب به واو حال است. مانند: اعمل و انت صحیح.
22 - واو نسبت مانند اخوی در نسبت به اخ.
23 - واو عمرو در فرق با عمر.
24 - واو فارقة در دو کلمهء اولئک و اولی تا با الیک و الی اشتباه نشود.
25 - واو همزه، در خط مانند: هذه نساؤک، و در لفظ مانند حمراوان و سوداوان (این واو بدل از همزه است).
26 - واو صرف، و آن عبارت از این است که واو معطوف بر کلامی باشد که در اول آن حادثه ای است که اعادهء وی بر آنچه عطف بدان شده راست نمی آید مانند:
لاتنه عن خلق و تأتی مثله
عار علیک اذا فعلت عظیم
زیرا در این عبارت اعادهء لابر «و تاتی مثله» جایز نیست.
|| و بر واو عطف الف استفهام داخل میشود مانند قول خدای تعالی: او عجبتم ان جائکم. (قرآن 7/63). (ترجمهء تحت اللفظی از خلاصه ای که در پایان منتهی الارب آمده است). و رجوع بمغنی اللبیب عن کتب الاعاریب شود. || واو یکی از حروف علة عربی است. و در اعلال آن قواعدی است. رجوع بکتب صرف عربی شود. || در افعال معتل اللام (ناقص واوی) در حالت جزمی واو در پاره ای صیغ حذف شود چون: لم یدع و گاه در حال جزم بحال خود باقی باشد:
هجوت زبان ثم جئت معتذرا
من هجو زبان لم تهجو و لم تدع.
که در لم تهجو واو ثابت مانده. (تاج العروس ج10 ص461). و رجوع به اعلال شود.

و.

[وَ] (اِخ) در علم نجوم علامت و رمز برج میزان است.

وآة.

[وَ] (ع ص) مؤنّثِ وأی به معنی سخت شتاب کننده و تیزرونده از چهارپایان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به وأی شود.

وا.

(حرف) چون حرف عطفی برای اتباع و مزاوجه ها و گاه معنی تکرار و تأکید را رساند: رنگ و وارنگ، جور و واجور و میتوان آن را بدل الف (آ) دانست در ترکیباتی نظیر: رنگ وارنگ (رنگارنگ) در تداول مردم تهران، شوشتر و خراسان. || (پیشوند) وا (مزید مقدم) گاه بر سر فعل درآید بمعانی ذیل: خلاف و عکس معنی فعل را رساند: رو و وارو، کش و واکش، کنش و واکنش. || (حرف اضافه) گاه بجای با و به و بسوی آید چنانکه اگر گویند که وا او گفتم ارادهء آن باشد که با او گفتم یا به او گفتم: واهوش آمدن، بهوش آمدن. الافاقة؛ واهوش آمدن. (زوزنی). الاختناث؛ سرمشک وا بیرون نوردیدن. (تاج المصادر بیهقی). وادید آمدن، بادید آمدن. پدید آمدن : مؤمن فرزندان خود را اضافه چون وا بت کند. (کتاب النقض ص 552). و مذهب اهل حق آن است که قدرت وا فعل است. (کتاب النقض ص 542).
کبوتر چون پرید از پس چه نالی
که وا برج آید ار باشد حلالی.نظامی.
که بسیار ناید بر اندکی
یکی وا صد آید نه صد وا یکی.نظامی.
سرانجام اگرچه بد بد رود
خر لنگ وا آخور خود رود.نظامی.
گفتند محبت چیست گفت از ازل درآمده است و بر ابد گذشته و در هشده هزار عالم کس را نیافته که یک شربت از او درکشد تا آخر وا حق شد و از این عبارت در وجود آمد که یحبهم و یحبونه (تذکرة الاولیاء عطار).
گرچه ما وا سوی مأوا میرویم
با دل آشفته زینجا میرویم.
شاه داعی شیرازی.
بطن السماء؛ آن سوی که وا ما دارد. (السامی فی الاسامی). ظهرالسماء؛ آن سوی که وا دیگر آسمان دارد. (السامی). التنفش؛ موی وا تیغ خاستن. (زوزنی). وا تیغ خاستن موی. (منتهی الارب). || به معنی به: واپس رفتن. واپس خزیدن. واپس دادن. واگذاشتن. واایستادن :
رستمان را ترس و غم واپیش برد
هم ز ترس آن بددل اندر خویش مرد.
مولوی.
کاین چه شاید بود واپرسم از او
که چه میسازی ز حلقه تو بتو.مولوی.
التقشیع، ابرو وابردن. (تاج المصادر بیهقی). الاستعاط؛ دارو وا بینی خویش کردن. (تاج المصادر بیهقی). التعقیب؛ وا گوشهء دهان افکندن سخن. (تاج المصادر بیهقی). السفوف؛ دارو که وا دهن پراکنند. (مهذب الاسماء). || (پیشوند) گاهی به معنی باز است چنانکه وانگوئی به معنی بازنگوئی باشد و واگفت به معنی بازگفت است: واشدن. واکردن. واماندن. واترقیدن :
هزار یوسف گم گشته واتوانی یافت
سر آستین جمال خود ار بیفشانی.
نجیب الدین جربادقانی.
یک بیک وامیشناسم خلق را
همچو گندم من ز جو در آسیا.مولوی.
گیپاپزان که صبح سر کله واکنند
آیا بود که گوشهء چشمی بما کنند.
بسحاق اطعمه.
|| مکرّر. دوباره. مجدّد. باز: الاستعادة؛ سخن وادرخواستن. (زوزنی). واگویه کردن، وادیدن :
برسم خسروی بنواختندش
ز خسرو هیچ وانشناختندش.نظامی.
بده یک بوسه تا ده واستانی
از این به چون بود بازارگانی.نظامی.
|| علامت پیشوند فعل است: ریشتن - واریشتن. ریسیدن - واریسیدن. جستن - واجستن. چرخیدن - واچرخیدن. چرتیدن - واچرتیدن. چیدن - واچیدن. چیده - واچیده. پیچ - واپیچ. شمردن - واشمردن. پژوهیدن - واپژوهیدن. بمال - وامال. خواندن - واخواندن. کن - واکن. شور - واشور. دوختن - وادوختن. ستودن - واستودن. نوشتن - وانوشتن. شتافتن - واشتافتن. نکوهیدن - وانکوهیدن. غلط - واغلط خوردن - واخوردن. ترقیدن - واترقیدن. زدن - وازدن. گفتن - واگفتن. بردن - وابردن. دادن - وادادن. || به معنی بر: الاعتتاب؛ از چیزی واگردیدن. (زوزنی)، یعنی برگردیدن. || دراز: واکشیدن، دراز کشیدن، بدرازا خفتن. والمیدن. وا افتادن :
آصفی مرغ سحر نعره زنان است هنوز
گل بصد ناز قبا کنده و واافتاده ست.آصفی.
مؤلف برهان گوید: به معنی رجعت هم هست، چه هرگاه گویند واده مراد آن باشد که پس بده. (برهان). || پس: واستدن، پس ستدن، پس گرفتن. وازدن، هم شاید از این قبیل باشد، یعنی رد کردن چنانکه سکهء قلب را. وامانده، پس مانده، عقب مانده: الاسترداد؛ وادادن خواستن. (زوزنی).

وا.

(پسوند) مانند مزید مؤخر یا پساوند در آخر اسماء درآید بمعانی ذیل: اتصاف را رساند: پیشوا. پیشوایی. مروا. مرغوا. پیلوا (پیله وا). || مخفف وای از پهلوی وای و اوستایی وَیو(1) به معنی باد: اندروا = اندروای = دروا = دروای، لغةً به معنی در هوا و مجازاً سرگشته و حیران و سرنگون آویخته. (از حاشیهء برهان چ معین، ذیل «اندروای») :
پرورده تنی چو کوهی اندر تن
بر رفته سری چو نخلی اندروا.مسعودسعد.
که نه آن می برآید از پس خاک
که نه این می بجنبد اندروا.
آسمان کو ز کبودی بکبوتر ماند
بر در کعبه معلق زن و دروا بینند.خاقانی.
(1) - vayu.

وا.

(اِ) به معنی پا: چاروا. چاروای. || با. ابا. به معنی آش یا مرادف باج (معرب)، در تحفه به معنی با آمده که ابا نیز گویند که آش باشد چون سکبا - سکوا. کبروا - کبربا. شوربا - شوروا. ماست با - ماست وا. شیربا - شیروا. سپیدوا. برغست وا. پیه وا (ثربیه). (لغتنامهء اسدی) :
ز ده گونه ریچال و ده گونه وا
گلوبندکی هر یکی را سزا.ابوشکور.
شیخ گفت «ای اصحابنا! بخورید که امشب خواجه وایِ حسن می خورید!.» (اسرارالتوحید چ محمدرضا شفیعی کدکنی، ص197). || و در صحاح الفرس آمده نوعی از طعام را گویند به انفراد مانند ناروا و دوغ و او گندم و او جمعش واها بود و عرب باجات گویند چه واحدش باج بود. در مثال شورباج و اسفندباج و امثال آن :
گرت نزهت همی باید بصحرای قناعت شو
که آنجا باغ در باغ است و خوان در خوان و وا در وا.
سنائی.

وا.

(ص) گشاده. باز :
مغان گشاده در فیض و بسته در مرتاض
که باد وا همه درهای فیض بر فیاض.
آصفی.

وا.

(صوت) مخفف وای. کلمه ای است که مردم مریض در زمان شدت مرض به آن ندا کنند. (برهان). || گاه در محل تأسف خوردن کف های دست برهم سایند و این کلمه را گویند. (برهان). || در تداول زنان تهران تعجب و استفهام انکاری را رساند.

وا.

(ص) به معنی دور بنظر آمده است که نقیض نزدیک باشد. (برهان).

وا.

(اِ) در کلمهء «اوروا» و «خشک وا» معنی خاص دارد شاید به معنی آرد یعنی دقیق الحنطه و غیره باشد.

وا.

(ع پیشوند) مزید مقدم عربی که استغاثه را رساند. اشارت از واویلا باشد. (غیاث): وااسلاماه. وااسفاه. وااسفا!. دریغا!. دردا!. دردا و دریغا، ای دریغ. حسرتا. واحسرتا. رجوع به اسفاه شود. واشریعتا. وامحمداه. وامحمدا. واویلا. واعلیاه. وانفسا. وااماه گفتن؛ به معنی لهف امه تلهیفا. (منتهی الارب) :
چو روز اسعد از این چرخ دیرسال فرو رفت
ز چرخ نالهء وااسعداه زود برآمد.خاقانی.
تا دمی ماند ز من نوحه گران بنشانید
وارشیداه کنان نوحه سرائید همه.خاقانی.
این کلمه به فارسی نیز پیوندد: وااندوها : رابعه مردی را دید که میگفت وااندوها. (تذکرة الاولیاء عطار).

وائدیشت.

[ءِ] (اِخ) ویدشت(1). پسر نیازم یا ایازم(2) نام جد دهم زرتشت است بدین ترتیب که زرتشت پسر پوروشاسپ(3) پسر پتیرگتراسپ یا پی تراسپ(4) پسر اروگذسپ یا اورودسپ(5) پسر هئچتسپ(6) پسر چیخش موش یا کخشموش(7) پسر پئترسپ یاپائیت رسپ(8) پسر ارجذرشم یا هردرشم(9)پسر هرذار یا خرذر(10) پسر سپیتام یا سپیتامان(11). (مزدیسنا تألیف دکتر معین برابر ص 69).
Vidasht.یا
(1) - Vaedisht Ayazem.یا
(2) - Nayazem
(3) - Porushasp. Paitrasp.یا
(4) - Patiragtarasp Aurvadasp.یا
(5) - Urugadhasp
(6) - Haechatasp. Kaxshmush.یا
(7) - Chixshmush Paitrasp.یا
(8) - Paetrasp Hardarshm.یا
(9) - Arejadharshm Xaredhar.یا
(10) - Hardhar Spitaman.یا
(11) - Spitam

وائز.

[ءِ] (ع ص) ترسناک. (منتهی الارب). || فزع. (قطر المحیط).

وائل.

[ءِ] (اِخ) نام پدر قبیله ای است از عرب. مؤلف تاج العروس آرد: وائل، اسم رجل غلب علی حی.

وائل.

[ءِ] (اِخ) قبیله ای است از عرب. (از لباب الالباب نقل از غیاث). و قدیجعل اسماً للقبیلة فلایصرف. (تاج العروس). شعبه ای از قبیلهء بنی رکب منشعب از بنی اشعر. (تاریخ قم ص 283). رجوع به بنو وائل و عیون الاخبار شود.

وائل.

[ءِ] (اِخ) نام قریه ای است. (از لباب الالباب نقل از غیاث).

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن ابی القعیس صحابی است. (منتهی الارب). و گویند وائل بن افلح بن ابی القعیس عم رضاعی عائشه. (تاج العروس) و (الاصابة حرف واو قسم اول ج6 ص312).

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن افلح. رجوع به وائل بن ابی القعیس شود.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن حجرالحضرمی. مؤلف تاج العروس آرد: وائل بن حجربن ربیعة و یعرف بالقیل روی عاصم بن کلیب عن ابیه عنه - انتهی. پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم این نامه را به او نوشت:
«من محمد رسول الله الی الاقیال العباهلة من [ أهل ] حضرموت، باقامة الصلاة، و ایتاءالزکاة، فی التیعة شاة. والتیمة لصاحبها، و فی السیوب الخمس؛ لاخلاط، و لاوراط، ولاشناق ولاشغار و من أجبی فقد أربی. و کل مسکر حرام». (عقدالفرید ج 1 ص 285 چ محمد سعید العریان). و رجوع به البیان والتبیین چ حسن سندوبی ج 1 ص 20 و 21 والاصابه ج 6 ص 312 قسم اول و ص 331 شود.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن داود. ابوبکر. تابعی است.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن رباب قرشی سهمی خود و برادرش معمر صحابی بودند. رجوع به الاصابة ج 6 ص 313 قسم اول شود.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن زیدبن قیس بن عمارة. یکی از بزرگان طایفهء عماره است. رجوع به عقدالفرید ج 3 ص 327 چ محمد سعیدالعریان شود.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن صریم الیشکری. ابن عبدربه گوید: وائل بن صریم یشکری از یمامه بیرون آمد. پس بنواسیدبن عمروبن تمیم با او مصادف شدند و وی را اسیر گرفتند و او را در گودال آب فروبردند و این شعر میخواندند:
یا ایها الماتح دلوی دونکا
و بدین وسیله او را کشتند. پس برادرش باعث بن صریم به خونخواهی برادر برخاست و جنگ یوم حاجر پدید آمد. در این جنگ ثمامة بن باعث بن صریم مردی از بنی اسید را که در میان ایشان مورد توجه بود بکشت و صد تن دیگر نیز از ایشان کشته شدند. باعث بن صریم دربارهء این جنگ گوید:
سائل اسیداً هل ثأرث بوائل
ام هل شفیت النفس من بلبالها؟
اذ ارسلونی ماتحاً لدلائهم
فملاتها علقاً الی اسبالها
انی و من سمک السماء مکانها
والبدر لیلة نصفها و هلالها
آلیت أثقف منهم ذا لحیة
أبداً فتنظر عینه فی مالها.
و نیز گوید:
سائل أسیداً هل ثأرت بوائل
ام هل أتیتهم بامر مبرم
اذ ارسلونی ماتحاً لدلائهم
فملاتهن الی العراق بالدم!
رجوع به عقدالفرید ج6 ص68 و 69 چ محمد سعید العریان شود.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن عبید، تابعی است. (منتهی الارب).

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن عوف بن تغلب. از قبیلهء طی ء از قحطان. جدی است جاهلی از فرزندان اوست عمروبن عدی بن وائل که امرؤالقیس وی را مدح گفته است. (الاعلام زرکلی ج 3 ص 1131).

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن قاسط پدر قبیله ای است. (منتهی الارب). در تاج العروس آمده: (وائل)بن قاسط بن هنب بن اقصی بن دعمی بن جدبلة. پدر قبیله ای است معروف. - انتهی. در الاعلام زرکلی آمده: وائل بن قاسط بن هیب (کذا). از ربیعة، از عدنان؛ جدی است جاهلی، و بکر و تغلب از فرزندان اویند. و آن دو بطن بزرگ باشند.

وائل.

[ءِ] (اِخ) ابن مران بن جعفی. از قحطان، جدی است جاهلی.

وائل.

[ءِ] (اِخ) خزاعی. یکی از مشاهیر شعرای عرب به زمان هارون الرشید و مأمون. وی دیوان اشعاری دارد که بخش عمدهء آن قول و غزل های متعدد در باب سلمی معشوقه است.

وائل.

[ءِ] (اِخ) قیل. رجوع به وائل بن حجر شود.

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) بطنی است از همدان و هو وائل بن شاکربن ربیعة بن مالک. || بطنی است از عرب. (منتهی الارب).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن جاریة. این نام در نسب نعمان بن عصر آمده است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن حرث بن بهنة، از طایفهء بنی سلیم است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن دول، از طایفهء غامد است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن دهمان بن نصربن مطویة از طایفهء هوازن است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن سهم بن مرة. از قبیلهء غطفان است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن طَمَثان از قوم ایاد است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن ظرب. از طایفهء عدوان است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن عمروبن شیبان بن محارب، این نام در نسب ضحاک بن قیس فهری آمده است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن قادة. در نسب قرصافة صحابی و نسب عبدالرحمن بن رماحس الکنانی آمده است. (تاج العروس).

وائلة.

[ءِ لَ] (اِخ) ابن مازن بن صعصعة، در زمرهء اجداد ام نوفل بن عبدالمطلب آمده. (تاج العروس).

وائلی النجدی.

[ءِ لی یُنْ نَ] (اِخ)(شیخ...) عثمان بن سند، او راست: أصفی الموارد من سلسال احوال الامام خالد. در حاشیهء آن کتاب حدیقة الندیة فی آداب الطریقة النقشبندیة للشیخ محمد بن سلیمان البغدادی بطبع رسیده، مطبعة العلمیة 1313. (معجم المطبوعات ج 2 ستون 1909).

وءام.

[وِ آ] (ع مص) مواءمة. سازواری نمودن کسی را یا مباهات کردن با وی. در مثل گویند لولا الوئام لهلک الانام؛ یعنی اگر موافقت در میان مردم نبودی از جدال و خلاف هلاک شدندی یا مردم که کارهای نیکو و پسندیده میکنند نه از سرشت و سیرت است بلکه از راه مباهات و تشبیه به نیکوکاران و بلندهمتان. (منتهی الارب).

وائن.

[ءِ] (اِخ) دهی است از دهستان انگهران بخش کهنوج شهرستان جیرفت. در 21000 گزی جنوب کهنوج، سر راه مالرو انگهران میناب. کوهستانی و گرمسیر است. سکنهء آن پنج تن است. آب آن از قنات و محصول آن خرما است شغل اهالی زراعت و مکاری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

واانجیر.

[اَ] (اِ) نامی که در نور به انجیر دهند. رجوع به انجیر شود. (جنگل شناسی ساعی ج 1 ص 245).

وائور.

(اِخ)(1) کرسی بخش (تارن) از آروندیسمان آلبی نزدیک آویرن (به فرانسه) دارای 375 تن سکنه.
(1) - Vaour.

وائی.

(اِ) ضرورت و بایست. (از آنندراج). لزوم و وجوب. (ناظم الاطباء).

واایستادن.

[دَ] (مص مرکب) بازایستادن. واایستدن. واایستیدن. واستادن (در تداول عامه). امتناع. توقف. وقوف. اقلاع. احجام: اقصام؛ واایستادن باران و تب. ارقاء؛ واایستادن خون و اشک. (تاج المصادر بیهقی). || واایستادن از چیزی؛ نکردن آن.

واایستدن.

[تَ دَ] (مص مرکب)واایستادن. رجوع به واایستادن شود. انتهاء. (تاج المصادر بیهقی)(1). انقداع. (تاج المصادر بیهقی)(2).
(1) - انتهاء، باز ایستادن از کار و جز آن. (منتهی الارب).
(2) - انقداع، بازایستادن. (منتهی الارب).

واایستیدن.

[دَ] (مص مرکب) واایستادن. استعصام. (تاج المصادر بیهقی)(1).
(1) - استعصام، بازداشتن. (منتهی الارب).

وائیگاچ.

(اِخ)(1) جزیرهء روسی در اقیانوس منجمد شمالی، واقع بین قاره و زامبل جدید(2).
(1) - Vaigatch.
(2) - Nouvelle - Zemble.

وأب.

[وَءْبْ] (ع ص) کاسهء کلان و فراخ. (منتهی الارب): اناء وأب؛ ای واسع. (اقرب الموارد). || سم سخت بهم چسبیده سر و سم سبک یا سم قبه دار بسیار درگیرنده زمین را یا سم نیکو بزرگ مقدار. شتر کلان جثه. || (مص) شرمنده شدن. سر در کشیدن و ترنجیده شدن از شرم. (منتهی الارب). اِبَه به همین معنی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وأب.

[وَ ءَ] (ع مص) خشم آگین گردیدن. (منتهی الارب).

وابا.

(اِ) قوت فهم را گویند. (برهان) (آنندراج).

واباختن.

[تَ] (مص مرکب) برده را باختن.

وابازشدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) دوباره باز شدن: الانجیاب؛ واباز شدن ابر و آنچ بدان ماند. (زوزنی). انجلاء؛ واباز شدن غم و میغ و آنچه بدان ماند. (زوزنی).

واباش.

(اِخ)(1) نهری است در ممالک مجتمعه در سمت غربی از مملکت جمهوری اوهیو، سرچشمه گرفته داخل جمهوری ایندیانا میگردد و بدینطریق مرزهای جمهوری ایلینوآ را جدا میسازد و وارد وینسنه شده پس از جریان 700 هزار گز از ساحل راست به نهر اوهیو وارد میشود. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Wabash.

وابخشیدن.

[بَ دَ] (مص مرکب) تقسیم. (مصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). تقاسم. (منتهی الارب). توزع. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). قسم. (تاج المصادر بیهقی). قسمت کردن. (مجمل اللغه). تقسیم کردن. مقاسمه. تفلیج. فلج. (تاج المصادر بیهقی): توزیع؛ وابخشیدن چیزی میان گروهی. (زوزنی). توزع، وابخشیدن چیزی میان گروهی. (تاج المصادر بیهقی). || باهم وابخشیدن، تقسیم. مقاسمه.

وابخشیده شدن.

[بَ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) توزع. (تاج المصادر بیهقی).

وابر.

[بِ] (ع اِ) کسی. احدی: مابه وابر؛ کسی در آن نیست. (منتهی الارب) (آنندراج). یقال مابالدار وابر؛ ای احد. (مهذب الاسماء).

وابردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) بازبردن: کشف؛ وابردن اندوه، وابردن پرده. (ترجمان القرآن). استکشاف، فرج؛ وابردن اندوه و غیره. (منتهی الارب) : آوازی شنود که هان اگر میخواهی تا نعمت جملهء دنیا وقف تو کنم اما اندوه خویش از دلت وابرم که اندوه و نعمت دنیا هر دو در یکدل جمع نیاید. (تذکرة الاولیاء). || وابردن (نان)؛ واکردن و پهن کردن خمیر نان باشد بجهت لواش پختن. (برهان).

وابریدن.

[بُ دَ] (مص مرکب) بازبریدن. قطع کردن: اختراع؛ وابریدن کاری را با کسی. مقاطعه؛ با کسی وابریدن. (منتهی الارب) :
عضو گردد مرده کز تن وابرید
نوبریده جنبد اما نی مدید.مولوی.

وابریده شدن.

[بُ دَ / دِ شُ دَ] (مص مرکب) از هم باز شدن. از هم جدا شدن.

وابستگان.

[بَ تَ / تِ] (اِ مرکب) جِ وابسته. منسوبین. || نوکران. (از سفرنامهء ناصرالدین شاه). رجوع به وابسته شود.

وابستگی.

[بَ تَ / تِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی وابسته. الفت.
- وابستگی بفلان امر داشتن؛ علقه. علاقه بدان داشتن.
|| نسبت. انتساب.

وابستن.

[بَ تَ] (مص مرکب) بازبستن. مؤلف آنندراج گوید: مرکب است از وا که به معنی گشاده است و بستن که ضد آن است و این بر کسی یا چیزی مستعمل میشود که از یک سو گشاده و آزاد و از طرف دیگر بسته و پیوسته باشد همچون درآمدن مردی در گروهی و شمردن خود را از آن گروه یا منسوب داشتن خود را به خاندانی یا وانمودن خود را از مردمان شهری و کشوری چه اینهمه به ظاهر گشاده و آزادند مگر در نهان یک گونه بستگی دارند، در تازی نسبت و منسوب و انتساب باشد. (از فرهنگ فرنگ و ترکتازان هندی از آنندراج). اما باید دانست که «وا» در این ترکیب مزید مقدم است بستن، متصل ساختن، بند کردن :
در این دوران گرت زین به پسندند
زهی پشمین به گردن وانبندند.نظامی.
|| اصطلاحی است در قمار: بستن و وابستن. رجوع به بازبستن شود.

وابسته.

[بَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) مربوط. متعلق. موقوف. منحصر. منسوب و ملازم. (آنندراج). ج، وابستگان. || در سفارتخانه ها به درجه ای از مأمورین سیاسی اطلاق میشود. و وقتی این کلمه با مضاف الیه استعمال شود معنی آن فرق خواهد کرد مثل وابستهء نظامی یا وابستهء تجارتی، فرهنگستان این کلمه را بجای آتاشه(1) برگزیده است. (مصوبات فرهنگستان). || منسوب. منتسب: وابستهء فلان، از کسان او. منسوب بدو. || خویش سببی. خویش غیرنسبی. یکی از کسان کسی. کس. پیوند. || نوکر و سایر منسوبان.
-وابستهء تجارتی(2)؛ کارگزار و عامل تجارتی دولتی در سفارتخانهء وی در مملکت دیگر.
- وابستهء فرهنگی(3)؛ نماینده و عامل امور معارفی دولتی در سفارتخانهء وی در مملکت دیگر.
- وابستهء نظامی(4)؛ کارگزار و عامل نظامی دولتی در سفارت خانهء وی در مملکت دیگر.
.
(فرانسوی)
(1) - Attache .
(فرانسوی)
(2) - Attache commercial .
(فرانسوی)
(3) - Attache culturel .
(فرانسوی)
(4) - Attache militaire

وابسته بودن.

[بَ تَ / تِ دَ] (مص مرکب) وابسته بودن به، معلق بودن بر. وابسته به فلان امر بودن، بدان علاقه داشتن.

وابسته شدن.

[بَ تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) متعلق گردیدن. منوط شدن.

وابش.

[بِ] (اِخ) ابن دهمة قبیله ای است از همدان. (منتهی الارب). مؤلف تاج العروس آرد: وابش بن دهمة فی همدان، و هم بنووابش بن دهمة بن سالم بن ربیعة بن مالک بن صعب بن دومان.

وابش.

[بِ] (اِخ) ابن زیدبن عدوان، بطنی از قیس عیلان. (تاج العروس) (منتهی الارب).

وابش.

[بِ] (اِخ) یاقوت آرد: ابوالفتح گوید: وادی و کوهی است بین وادی القری و شام. (معجم البلدان).

وابشی.

[بِ شی ی] (ص نسبی) منسوب است به وابش بن زیدبن عدوان. (انساب سمعانی). رجوع به وابش شود.

وابص.

[بِ] (ع ص) درخشان. (المنجد). و رجوع به منتهی الارب شود.

وابص.

[بِ] (اِخ) عَلَمی است. (منتهی الارب).

وابصة.

[بِ صَ] (ع اِ) آتش. (منتهی الارب) (آنندراج). || و یقال انه لوابصة سمعِ؛ یعنی وی استواردارنده است هر چیز را که بشنود. (منتهی الارب). || الوابصة؛ البرقة. و یقال «ما فی النار وابصة»؛ ای جمرة. (المنجد).

وابصة.

[بِ صَ] (اِخ) ابن معید. صحابی است. (منتهی الارب).

وابصة.

[بِ صَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

وابصی.

[بِ صی ی] (ص نسبی) منسوب است به وابصة. (انساب سمعانی).

وابصی.

[بِ صی ی] (اِخ) عبدالله بن خالدالوابصی از عبدالله بن حارث بن هاشم روایت دارد. سعیدبن ایوب از او روایت کند. (انساب سمعانی ص 575).

وابصی.

[بِ صی ی] (اِخ) ابوالفضل عبدالسلام بن عبدالرحمن بن صخربن عبدالرحمن بن وابصة بن معیدالاسدی الوابصی از فرزندان وابصة بن معید قاضی رقه بود، سپس به قضاء بغداد منصوب گشت. محمد بن اسحاق صنعانی و ابوالاصبع محمد بن عبدالرحمن القرقسانی و احمدبن علی الامار وابوعروبة الحرانی از وی روایت کنند. قاضی رقه بود و در ایام متوکل به قضاء بغداد منصوب گشت عفیف و نیکو طریقت بود. یحیی بن متوکل او را از قضا معزول ساخت پس متوکل به یحیی گفت به چه جهت او را معزول کردی. یحیی چیزهائی که دال بر ضعف او در فقه بود گفت. پس متوکل نامه ای برای اهل بغداد نوشت و جای نام قاضی را سفید گذارد و آن را با یعقوب قوصره فرستاد و دستور داد تا مردم را به جامع بغداد گرد آورد و از ایشان دربارهء وابصی نظر بخواهد. پس اگر بدو رضایت دادند نام او را در فرمان وارد کرده و فرمان را به دست او بدهد، گفت: چون یعقوب به بغداد رسید مردم را در مسجد جامع گرد آورد و نظر آنها را دربارهء وابصی سؤال کرد همگی در رضایت از وی اجماع کردند. پس فرمان قضا را به دست او سپرد پس دو متخاصم حاضر شدند وابصی در امر ایشان اندکی به مطالعه پرداخت و سپس به منزل شد و پس از آن به قضا نپرداخت تا آنکه در شهر رقه به سال 249 یا 247 درگذشت. (انساب سمعانی ص 575).

وابط.

[بِ] (ع ص) فرومایه بددل سست. (منتهی الارب). بددل ضعیف. (مهذب الاسماء). الضعیف الجبان. الخسیس. (اقرب الموارد).

وابکنه.

[] (اِخ) نام قریه ای است به سه فرسنگی بخارا. و نسبت بدان وابکنوی و وابکنی است.

وابکنی.

[] (ص نسبی) منسوب به وابکنه قریه ای در سه فرسنگی بخارا. (انساب سمعانی ص575).

وابکنی.

[] (اِخ) ابوحامدبن احمدبن محمودبن جنب بن موسی بن سهل صرام وابکنی، وی از ابوعبدالله ابن ابی حفص کبیر روایت کند. (انساب سمعانی ص 575).

وابکنی.

[] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن نصربن الیاس وابکنی از اهل بخارا. از سفین بن عبدالحکیم و احمدبن نصیر و احمدبن لیث بن ناصح و اسباط ابن یسع و ابوعبدالله بن ابوحفص و یعقوب بن غرمولی روایت کند و ابوبکر محمد بن داودبن عصام بن سلام بخاری از وی روایت دارد. (انساب سمعانی ص 575).

وابکنی.

[] (اِخ) ابویوسف یعقوب بن جندب الوابکنی و نام ابوجندب غزم بود. به خراسان شد و دانشمندان دریافت، از مسیب بن اسحاق و محمد بن سلام بیکندی و ابوحفص احمدبن حفص بخاری و ابومحمد حبان بن موسی الکشهنی و حامدبن آدم مروزی و علی بن حجری و سعدی و سویدبن نصر طوسانی و جز ایشان حدیث شنید و ابواحمد شاهدبن محمد یوسف بخاری و ابوحفص احمدبن حاتم بن حبان بخاری و ابوحامد احمدبن محمودبن طالب بخاری از وی روایت کنند. (انساب سمعانی ص 575).

وابکی.

(اِخ) رجوع به وپکه شود.

وابل.

[بِ] (ع ص) بخشنده. جواد: رجلٌ وابل. (از اقرب الموارد). || باران بزرگ قطره. (غیاث) (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ص 102) (مهذب الاسماء) (دهار). باران سخت. باران تند. باران درشت قطره. رگبار، باران تند بزرگ قطره :
نگار من چو حال من چنین دید
ببارید از مژه باران وابل.منوچهری.
گر چه شمسی نه ابر، عالم را
از کف راد تست وابل و رش.سوزنی.
سپهر منصب و تمکین علای دولت و دین
سحاب رأفت و باران رحمت وابل.سعدی.

وابل.

[بِ] (اِخ) مؤلف تاج العروس گوید: جد هشام بن یونس اللؤلوی المحدث، از او حدیث کرد و حفید او اسحاق بن ابراهیم از جد خود حدیث نقل کرد و از ابوالقاسم بن النحاس المقری نقل حدیث کرده است. - انتهی. در منتهی الارب آمده: وابل، نام جد حجاج بن یونس لؤلؤی محدث (کذا).

وابل.

[بِ] (اِخ) نام قبیله ای است از عرب. (از غیاث نقل از منتخب و صراح و لب الالباب و شرح نصاب).

وابلة.

[بِ لَ] (ع ص) تأنیث وابل. رجوع به وابل شود. || (اِ) استخوان بندگاه زانو و سر بازو. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). || کرانهء کتف از سر بازو. || استخوانی است در بند زانو. || بازو. || سر زانو. || آنچه پیچیده باشد از گوشت زانو. (منتهی الارب). || نژاد شتر و گوسفند.

وابلة.

[بِ لَ] (اِخ) ابن الاشفع. در تاریخ گزیده چ عکسی ص 24 چنین آمده است: «وابلة بن الاشفع در سنهء خمس و ثمانین به شام درگذشت». ولی درست به نظر نمیرسد و ظاهراً تحریفی از وائلة بن الاسقع است. رجوع به وائلة بن الاسقع شود.

وابلی.

[بِ] (ص نسبی) منسوب به وابل که جد یکی از طوایف عرب است. (از انساب سمعانی ورق 575 الف).

وابلی.

[بِ] (اِخ) محمد بن اسحاق بن محمد بن الطبل بن وابل الازدی الوابلی مکنی به ابوبکر - منسوب به وابل نیای بنی وابل - الانباری. از اهل انبار و از محدثان بود از احمدبن یعقوب القریحی حدیث سماع کرد. و ابوعبدالله محمد بن عبداللهالصوری از او روایت دارد و متذکر شده است که از او به سال 418 ه . ق. در انبار سماع کرده است و گفته است وفات وابلی هم در همانسال بوده است. (انساب سمعانی ورق 575 الف). در کشف الظنون چ دوم ج 2 ستون 1399 تحت عنوان «کتاب الانابة» او را چنین معرفی کرده است: «ابوبکر محمد بن اسحاق بن الطل من وابل المحدث متوفی به سال 431 ه . ق.».

وابن.

[بِ] (ع اِ) احد. یکی. گویند ما فی الدار وابن (ای احد)؛ کسی نیست در سرای. در خانه کسی نیست. و کذا ما فی الدار وابر. (تاج العروس) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در مقام نبودن کسی در جایی ذکر شود.

وابنجان.

[] (اِخ) (دسکرهء...) از دیه های وازکرود و قم. (تاریخ قم ص 137).

وابند.

[بَ] (اِ مرکب) در اصطلاح بنایان، محل تقاطع دو دیوار.

وابنیت.

[] (اِخ) یکی از دو شهر صقلاب که در مشرق آن قرار دارد. (شهر غربی آن خرداب نامیده میشود). (حدود العالم ص 107).

وابؤساه.

[بُءْ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا» ندبه + منادی مندوب) کلمه ای که برای اظهار بدبختی و بیچارگی بر زبان آرند.

وابوسیدن.

[دَ] (مص مرکب) روگردان شدن و بی دماغ گشتن. (آنندراج) (از فرهنگ نظام). بیزار شدن و متنفر گشتن. (ناظم الاطباء). اعراض کردن. (غیاث اللغات) :
یحیی گل بوسه ز آن دهان تا چیدم
در باغ جهان غنچهء بدبو دیدم
با آن همه آرزو، لب لعلش را
یک مرتبه بوسیدم و وابوسیدم.
یحیی شیرازی (آنندراج و فرهنگ نظام).
|| دست از کاری کشیدن و ترک عزم کردن. (ناظم الاطباء).

وابوسیده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) روگردان شده. بی دماغ گشته. (بهار عجم) (آنندراج) (از فرهنگ نظام) :
از بوسه ام دل شاد کن، ز انجام حسنت یاد کن
کز بوسه گاهت رُسته خط، وز عشق وابوسیده من.
محمدسعید اشرف (از بهار عجم و آنندراج).
و رجوع به وابوسیدن شود.

واپرداختن.

[پَ تَ] (مص مرکب) خالی کردن. فارغ کردن :
ولیک امشب شب درساختن نیست
امید حجره واپرداختن نیست.نظامی.
- رخت واپرداختن؛ ترک گفتن. خالی کردن :
گفت از این درگذر بهانه مساز
باغ بفروش و رخت واپرداز.نظامی.
|| تفرغ. (تاج المصادر بیهقی).

واپرسیدن.

[پُ دَ] (مص مرکب) دوباره سؤال کردن. || تفتیش کردن. (ناظم الاطباء). || دریافت کردن. (آنندراج از فرهنگ فرنگ). || بازپرسیدن. استفسار نمودن. (آنندراج) :
یکی ژند و اُست آر با برسمت
بگو پاسخ از هرچه واپرسمت.فردوسی.
صبح شد هدهد جاسوس کز او واپرسند
کوس شد طوطی غماز کز او واشنوند.
خاقانی.
کاین چه شاید بود واپرسم از او
که چه میسازی ز حلقه تو بتو.مولوی.
و رجوع به پرسیدن و بازپرسیدن و «وا» شود.

واپژوهیدن.

[پَ / پِ دَ] (مص مرکب)دوباره تفحص و تفتیش کردن. باز تحقیق نمودن و بازجستن. (ناظم الاطباء). کاویدن. بحث. (تاج المصادر بیهقی). تنقیر. (مجمل اللغة). تفتیش. (دهار) (مصادر زوزنی). تفحص. (دهار) (مجمل اللغة). ادامه. (منتهی الارب). فحص؛ نیک واپژوهیدن. (مجمل اللغة) (تاج المصادر بیهقی). افتحاص. (مجمل اللغه) (مصادر زوزنی). جَس؛ واپژوهیدن خبر. فر؛ واپژوهیدن از چیزی. (تاج المصادر بیهقی). و رجوع به «وا» و پژوهیدن شود.

واپس.

[پَ] (ق مرکب) بازپس. و با لفظ افکندن به معنی در پس انداختن چیزی را. (بهار عجم) (آنندراج). || عقب و پشت سر. || بعد از آن و پس از آن و از آن پس. || باز و دوباره. || در عوض. || (ص مرکب) دل واپس؛ نگران و منتظر و چشم براه. || (اِ) آزار و جفا. (ناظم الاطباء). رجوع به وا شود. || (حرف اضافه) عقب. پشت سر.

واپس آمدن.

[پَ مَ دَ] (مص مرکب)برگشتن. بازآمدن. مراجعت کردن. (ناظم الاطباء) :
پیشه ها و خلقها از بعد خواب
واپس آید هم به خصم خود شتاب.مولوی.
یکدم ار مجنون ز خود غافل شدی
ناقه گردیدی و واپس آمدی.مولوی.

واپس استادن.

[پَ اِ دَ] (مص مرکب) در عقب ایستادن. پشت سر ایستادن. || عقب ماندن. (ناظم الاطباء). رجوع به واپس استیدن و واپس ایستادن شود.

واپس استیدن.

[پَ اِ دَ] (مص مرکب)عقب ماندن سپس ماندن. تخلف. (تاج المصادر بیهقی). تخزع. (تاج المصادر بیهقی).(1) رجوع به واپس استادن شود.
(1) - تخزع عن قومه؛ تخلف. (منتهی الارب).

واپس افتادن.

[پَ اُ دَ] (مص مرکب)عقب افتادن. پس افتادن. تأخر : چون پادشاهی عجم زوال پذیرفت و کبیسه ربع ایشان بیفتاد ادراک غلات واپس افتاد بهر چهار سال یکروز. (تاریخ قم ص14). چون کبیسهء عجم در اسلام بیفتاد فصول سال ایشان بگردیدند و ادراک غلات واپس افتاد پس از این جهت بدیشان زحمت و رنج رسید و در ادای خراج به تنگ آمدند سبب واپس افتادن ادراک غلات و ارتفاعات از ابتدای دادن خراج. (تاریخ قم ص145).

واپس افتاده.

[پَ اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)عقب افتاده. در راه پس مانده. دیری کننده. (ناظم الاطباء). رجوع به واپس افتادن شود.

واپس افکندن.

[پَ اَ کَ / گَ دَ] (مص مرکب) یا افگندن. درنگی کردن. به تأخیر انداختن. معطل کردن. دیری کردن. (ناظم الاطباء). || در پس انداختن. (بهارعجم) (آنندراج). || تسویف. (تاج المصادر بیهقی). پشت سر گذاشتن. تأخیر کردن. رجوع به واپس فگندن شود.

واپس انداختن.

[پَ اَ تَ] (مص مرکب) درنگی کردن. به تأخیر انداختن و معطل کردن. دیری کردن. (ناظم الاطباء). تأخیر. واپس افکندن. (زمخشری).

واپس ایستادن.

[پَ دَ] (مص مرکب)پشت سر ایستادن. در عقب ایستادن. رجوع به واپس استادن و واپس استیدن شود.

واپس باختن.

[پَ تَ] (مص مرکب)قمار برده را باختن.

واپس بردن.

[پَ بُ دَ] (مص مرکب)بازپس بردن. || اعاده دادن. عقب بردن. از عقب بردن. (ناظم الاطباء). اخناس. (تاج المصادر بیهقی). ارجاه. (زوزنی) :
چو سیب رخ نهم بر دست شاهان
سبد واپس برد سیب سپاهان.نظامی.
گر او میبرد سوی آتش سجود
تو واپس چرا میبری دست جود.
سعدی (بوستان).

واپس بودن.

[پَ دَ] (مص مرکب) عقب ماندن. دنبال ماندن :
ره راست رو تا به منزل رسی
تو بر ره نه ای زین قبل واپسی.
سعدی (بوستان).

واپس تافتن.

[پَ تَ] (مص مرکب) رو به عقب کردن.

واپس تر.

[پَ تَ] (ص تفضیلی مرکب)عقب تر. بازمانده تر :
عمر همه رفت و به پس کس تریم
قافله از قافله واپس تریم.نظامی.
به زیر چنگ خرچنگ اندری تو
از آن هر ساعتی واپس تری تو.
عطار (اسرارنامه).
هر که صبر آورد گردون بر رود
هر که حلوا خورد واپس تر رود.مولوی.

واپستن.

[پَ تَ] (مص مرکب) بازجستن. فراجهیدن. || در عقب نشستن. (ناظم الاطباء). || واپس جستن. (شعوری).

واپسته.

[پَ تَ / تِ](1) (ن مف مرکب)پیوسته. متصل. || دوست و رفیق و یار. (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. محرف وابسته است.

واپس جستن.

[پَ جَ / جِ تَ] (مص مرکب) به عقب جستن :
جست واپس ز زیر شمشیرش
جز گریختن(1) نماند تدبیرش.
میرنظمی (از شعوری).
(1) - ظ: گرختن.

واپس خریدن.

[پَ خَ دَ] (مص مرکب)خریدن فروختهء خود را.

واپس خزنده.

[پَ خَ زَ دَ / دِ] (نف مرکب) خناس. (ترجمان القرآن). بازخزنده. رجوع به واپس خزیدن شود.

واپس خزیدن.

[پَ خَ دَ] (مص مرکب)عقب رفتن. کنار رفتن :
برگرفت آن آسیا سنگ و بزد
بر مگس تا آن مگس واپس خزد.مولوی.
بعد از آنت جان احمد لب گزد
جبرئیل از بیم تو واپس خزد.مولوی.
رجوع به واپس شود.

واپس دادن.

[پَ دَ] (مص مرکب)بازپس دادن. دوباره پس دادن. (ناظم الاطباء). رد. رد کردن. مسترد داشتن :
قبا تنگ آید از سروش چمن را
درم واپس دهد سیمش سمن را.نظامی.
|| گزاردن. ادا کردن. || توختن.

واپس داشتن.

[پَ تَ] (مص مرکب)بازداشتن. توقیف کردن. || منع کردن. (ناظم الاطباء).

واپس دل.

[پَ دِ] (ص مرکب) نگران. مضطرب. دل واپس :
چونکه قبضی آیدت ای راهرو
آن صلاح تست واپس دل(1) مشو.مولوی.
(1) - متن طبق بعضی نسخ مثنوی، امّا «آیس دل» (مثنوی چ خاور)، «آتش دل» (مثنوی نیکلسون) نیز آمده است.

واپس رفتن.

[پَ رَ تَ] (مص مرکب)دست کشیدن. کناره کردن. || عقب کشیدن. || بازایستادن. عقب رفتن. بازرفتن. (ناظم الاطباء) :
هر که صبر آورد گردون بر رود
هر که حلوا خورد واپس تر رود.مولوی.
-واپس رفتن آب دریا و رودخانه؛ جزر.

واپس رو.

[پَ رَ / رُو] (نف مرکب) بازپس رونده، عقب رونده :
گفت آن را من نخواهم. گفت چون؟
گفت او واپس رو است و بس حرون.
مولوی (مثنوی دفتر ششم چ اسلامیه ص 559).
و رجوع به واپس رفتن شود.

واپس سپردن.

[پَ سِ پُ دَ] (مص مرکب) رد کردن. بازدادن :
گفت پیغمبر که دستت هرچه برد
بایدش در عاقبت واپس سپرد.مولوی.
و رجوع به واپس دادن شود.

واپس شدن.

[پَ شُ دَ] (مص مرکب) به عقب رفتن. پس رفتن. تأخر. (تاج المصادر بیهقی): احجام، واپس شدن از کاری. (تاج المصادر بیهقی).

واپس طلبیدن.

[پَ طَ لَ دَ] (مص مرکب) دوباره طلبیدن. رجوع به واپس شود.

واپس فکندن.

[پَ فِ کَ / گَ دَ] (مص مرکب) یا فگندن. پشت سر گذاشتن :
آن حرم قدس چو واپس فگند
راه در اقصای مقدس فگند.
امیرخسرو (از بهارعجم) (آنندراج).
|| درنگی کردن. به تأخیر انداختن. معطل کردن. و رجوع به واپس افگندن شود.

واپس کردن.

[پَ کَ دَ] (مص مرکب) در عقب گذاشتن. پس پشت افکندن. اتباع. (تاج المصادر بیهقی) : و گفت [ شیخ ابوالحسن خرقانی ] از خویشتن بگذشتی صراط واپس کردی. (از تذکرة الاولیاء شیخ عطار).

واپس کشیدن.

[پَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) عقب کشیدن :
گفت پا واپس کشیدی تو چرا
پای را واپس مکش پیش اندر آ.مولوی.
و رجوع به واپس رفتن شود.

واپس گذاشتن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب) به عقب انداختن. به تأخیر افکندن :وظیفه آن است که ما دو ماه واپس گذاریم... پس دو ماه واپس گذاشتند تا روز اول ماه خرداد. (تاریخ قم ص 146).

واپس گرفتن.

[پَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)بازگرفتن. دوباره پس گرفتن. || بازپس استادن. (ناظم الاطباء). استرجاع. (آنندراج). و رجوع به واپس ایستادن و واپس استیدن شود.

واپس گریختن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب) به عقب فرار کردن :
نکته ها چون تیغ پولاد است تیز
گر نداری تو سپر واپس گریز.
مولوی (مثنوی، دفتر اول ص 16 چ خاور).
و رجوع به واپس شود.

واپس گفتن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب)بازگفتن. واگو کردن. بازگو کردن.
چو سایه روسیاه آنکس نشیند
که واپس گوید آنچ از پیش بیند.نظامی.
گنج کسی برد که با کس نگفت
نطق کسی یافت که واپس نگفت.خواجو.
و رجوع به واپس شود.

واپس گماشتن.

[پَ گُ تَ] (مص مرکب) تخلیف. (تاج المصادر بیهقی). پشت سرگذاشتن : بعد از آنکه همه موجودات را... واپس گذاشتی و از بند رسیدن و نارسیدن خود برخاستی... هیچ بلائی در این راه سخت تر از وجود تو نیست. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی مرحوم دهخدا).

واپس ماندن.

[پَ دَ] (مص مرکب)بازماندن. واماندن. در عقب ماندن. (ناظم الاطباء) :
بدان پشتی چو پشتش ماند واپس
که روی شاه پشتیوان من بس.نظامی.
ای که خواب آلوده واپس مانده ای از کاروان
جهد کن تا بازیابی همرهان خویش را.
سعدی (خواتیم).

واپس مانده.

[پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بازمانده. عقب مانده :
دلم را منزلی پیش است و واپس ماندگان از پس
که راهش سنگلاخ است و سم افگنده است پالانی.
خاقانی.
ز واپس ماندگان ناید درست این
نخستین را نداند جز نخستین.نظامی.
به دورافتادگان از خان و مانها
به واپس ماندگان از کاروانها.نظامی.
و رجوع به واپس ماندن شود.

واپس نشستن.

[پَ نِ شَ تَ] (مص مرکب) عقب نشستن. || پائین نشستن. || با هم نشستن. || قبول کردن. راضی شدن. (ناظم الاطباء). و رجوع به واپس شود.

واپس نگریدن.

[پَ نِ گَ دَ] (مص مرکب) پشت سر را نگاه کردن. قفا را نگریستن : و او وا پس می نگرید تا مگر رسول علیه السلام رحمت کند. (تفسیر ابوالفتوح رازی).
آهو ز تو آموخت به هنگام دویدن
رم کردن و استادن و واپس نگریدن.
ادیب نیشابوری.
و رجوع به واپس شود.

واپس نوردیدن.

[پَ نَ وَ دی دَ] (مص مرکب) گشادن و بازکردن نوردیده را. رجوع به نوردیدن شود.

واپس نوشتن.

[پَ نَ وَ تَ] (مص مرکب)باز کردن درنوشته و پیچیده را. رجوع به نوشتن شود.

واپسی.

[پَ] (ص نسبی) آخری. آخرین. واپسین :
الهی به فریاد جانم رسی
در آن دم که باشد دم واپسی.
نزاری قهستانی (از دستورنامه چ روسیه ص74).

واپسی.

[پَ] (حامص مرکب)عقب ماندگی :
قافله شد، واپسی ما ببین
ای کس ما، بی کسی ما ببین.نظامی.
شانی از فرهاد و مجنون واپسی دون همتی است
در قطار بختیان عشق پیشاهنگ باش.شانی.
|| به مجاز، ادبار :
واپسی است گر فلک با تو بمهر رو کند
ورت دهد فزونیی آنهمه نیز اندکیست.
ادیب نیشابوری (امثال و حکم ج 4).

واپسین.

[پَ] (ص نسبی) اخیر. آخرین. مؤخر. آخر. (السامی) (آنندراج) (فرهنگ نظام). بازپسین. متأخر. انجامین و آنچه پس از همه باشد. (آنندراج) (فرهنگ نظام). پس. آخر. (شعوری). آخری :
واپسین دیدارش از من رفت و جانم بر اثر
گر برفتی در وداعش من ز جان خشنودمی.
خاقانی.
بهر دوباره زادن جانت ز امهات
زین واپسین مشیمهء دیگر که شبنمی است.
خاقانی.
واپسین یار منی در عشق تو
روز برنایی به پیشین آورم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 827).
سی سال است که چنان نماز کردم که هر نمازی که گزاردم چنان دانستم که این واپسین نمازهای من خواهد بود. (تذکرة الاولیاء عطار).
- تا دم واپسین؛ تا آخرین نفس. تا آخر عمر. (ناظم الاطباء).
- دم واپسین؛ حالت نزع. (آنندراج) (فرهنگ نظام). نفس آخر. (ناظم الاطباء) :
هر کار که می ببایدت کرد بکن
کاندر دم واپسین امانت ندهند.عطار.
- روز واپسین؛ قیامت. روز پسین :
در روز واپسین که سرانجام عمر تست
از خشت باشدت کله و از کفن قبا.عطار.
- سحر واپسین؛ هنگام پس از سحر. (ناظم الاطباء).
- فرزند واپسین؛ ابن هرمة. ابن عجرة. ته تغاری.
- واپسین روز ماه؛ سلخ. عاقب. (مهذب الاسماء).
- واپسینان لشکر؛ ساقه و دنبالهء لشکر.
- واپسین همه؛ اسبی که آخر همه می ماند. فسکل.
|| جماعتی که پشت سر امام نماز خوانند. (شعوری).

واپکیدن.

[پَ دَ] (مص مرکب) پوشیدن دهن و یا صورت. || انداختن چیزی از دهن. || تف از دهن بیرون افتادن در وقت حرف زدن. || بیهوده گفتن. (ناظم الاطباء). || به دهن انداختن :
گرفته بکف واپکیده چنان
که بد دانه و کشته آندم نهان.
میرنظمی (از فرهنگ شعوری ج2 ص18).

واپور.

[پُرْ] (از لاتینی یا فرانسوی، اِ)مأخوذ از لاتین، جهاز دودی. (ناظم الاطباء). به معنی کشتی. || کشتی دودی یا کالسکهء دودی یا هر چیزی که به مدد دخان میرود. (آنندراج از اختر روم سفرنامهء شاه ایران). || این لغت در فرانسه به معنی خود بخار و دود هم هست. (فرهنگ نفیسی فرانسه به فارسی).

واپوشیدن.

[دَ] (مص مرکب) پوشیدن :
به سرانگشت بخواهی دل مسکینان برد
دست واپوش که من پنجه نمی اندازم.
سعدی (کلیات چ فروغی ص 211).
و رجوع به پوشیدن شود.

واپیچ.

(اِ) پیچک :
رسد شانه ای تا به شمشاد پیچ
ز واپیچ و ریحان گیسوی تو.
ملاطغرا (از بهار عجم و آنندراج).
ز واپیچ یک عشق پیچان او
دگرگون نماید درختان او.
ملاطغرا (در تعریف باغ احمدنگر از بهار عجم و آنندراج). رجوع به پیچ و پیچ واپیچ شود.

واپیله.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان «گله زن» بخش خمین شهرستان محلات واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری خمین محلی سردسیر و در دامنه است و سکنهء آن در حدود 90 تن و آب آن از قنات و محصول عمدهء آن غلات و حبوبات و چغندر و جزئی باغهای انگور میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1 ص 228).

واپیه.

[پِ یَ] (اوستایی، ص)(1) چاکر و فرومایه و بدعمل. (از گاتها، ترجمهء پورداود ص 131).
(1) - vaepya.

وات.

[تَ] (اِخ) در اصطلاح اوستائی، فرشتهء باد. در اوستا معمولا به معنی باد و گاهی اسم خاص «ایزدباد» میباشد. روز 22 ماه در محافظت این ایزد است در بندهشن واترنگبوی (بادرنگبوی) گیاه مخصوص ایزدباد نامیده شده است. (از یشت ها ترجمهء پورداود ج 2 ص 136).

وات.

(اِ)(1) سخن. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (رشیدی) (ناظم الاطباء). || حرف. (برهان) (جهانگیری) (رشیدی) (ناظم الاطباء). ترجمهء حرف. و هر سختی که از دو وات آمیخته باشد دو حرفی خوانند همچون سر و دم و بر. (آنندراج).
(1) - شکل لهجه ای است که در بیتی از میرنظمی آمده، گبری: vatmun (سخن گفتن)، کاشانی: bivotan، کردی: vatin، خوانساری: vatan(گفتن). رجوع شود به: واج، واژه، ورک، واتگر. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وات.

(اِ) پوستین. (رشیدی) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به واتگر و رجوع به پوستین شود.

وات.

(اِ)(1) (اصطلاح فیزیکی) واحدی که برای سنجش نیروی الکتریسیته در علوم به کار میرود. این واحد به نام «وات» دانشمند و مخترع معروف انگلیسی نامیده شده است و متناسب است با مقدار مقاومت هادی جریان الکتریسیته ضرب در مجذور (توان دوم) شدت جریانی که از مولد ایجاد میشود، ضرب در مدت زمانی که الکتریسیتهء مذکور جریان داشته باشد و معمو با این فرمول نشان داده میشود:t2W = R i
که در این فرمول W حرف اول نام وات بعنوان واحد نیروی الکتریسیته و R حرف اول کلمه «رزیستانس»(2) به معنی مقاومت و iحرف نخستین کلمهء «اَنتانسیته»(3) به معنی شدت و قدرت جریان و t حرف نخستین کلمهء «تان»(4)به معنی زمان و مدت انتخاب شده است. || در دستگاه M.K.S نیز ژول(الکتریسیته دکتر عبدالله ریاضی ص 34). و رجوع به وات (جیمز) شود.
(1) - Watt. .
(فرانسوی)
(2) - Resistance .
(فرانسوی)
(3) - Intensite .
(فرانسوی)
(4) - Temps

وات.

(اِخ)(1) جیمز. دانشمند مخترع معروف انگلیسی که در سال 1736 م. متولد شد و در 1819 درگذشت. وی یکی از دانشمندانی است که برای سنجش نیرو (در علوم) «اسب بخار» را برابر Kgm75 = یک اسب بخار، انتخاب کرد. واحد سنجش نیروی الکتریسته نیز به نام او خوانده میشود. رجوع به وات (مادهء قبل) شود. دانشمند مذکور پس از آنکه دنی پاپن(2) قوهء بخار را کشف کرد توانست آن را در ماشین های نخ ریسی و نساجی به کار برد و این امر خود تحول شگرفی در وضع صنایع انگلستان ایجاد کرد.
(1) - Watt, James.
(2) - Papin, Denis.

واتاشان.

(اِخ) دهی است از دیه های ناتل رستاق (از دهات نور) : فخرالدین بن قوام الدین مرعشی پس از فتح رستمدار واتاشان را در ناتل برای مقر خود برگزید و از ساری و رستمدار افرادی فراهم آورد و خندق عمیقی در دور شهر حفر کرد و اقامتگاه و حمامی برای خود و بازار و مسجدی جهت مردم ساخت. (از ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو، ص 149 و 151).

واتان.

(اِخ)(1) کرسی نشین کانتون «اندر»(2)ناحیه «ایسودن»(3) فرانسه که دو هزار و یکصد تن جمعیت دارد. کلیسای «سن لوریان»(4) از قرن یازدهم در آن شهر بر جا مانده است.
(1) - Vatan.
(2) - Indre.
(3) - Issoudun.
(4) - S. Laurian.

واتد.

[تِ] (ع ص) محکم. استوار. ثابت. در تأکید گویند: وتد واتد؛ میخ محکم و استوار. (ناظم الاطباء). تأکید است چون شغل شاغل. (منتهی الارب). قرن واتد؛ منتصب. (معجم البلدان) (المنجد).

واتدة.

[تِ دَ] (اِخ) آبی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

واتر.

[تَ] (ص تفضیلی)(1) دورتر و والاتر. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). بالاتر. (رشیدی). دورتر، چنانکه گویند: پای واتر نهاد یعنی پا را دورتر گذاشت. (برهان) (آنندراج): ملحاح؛ آن شتر که از آبشخور واتر نیاید. (السامی فی الاسامی).
(1) - ظ. از: وا = باز (گشاد) + تر (تفضیل) باشد. (حاشیهء برهان چ معین).

واتر.

[تِ] (اِخ)(1) خاورشناس آلمانی که در سال 1771 م. در شهر التنبورگ از نواحی ساکس متولد شد و در سال 1826 م. درگذشت. وی معلم زبانهای شرقی در شهر هال بود و کتابی دربارهء صرف و نحو زبانهای عربی و کلدانی و عبرانی و سریانی(2) نوشت.
(1) - Vatere, Jean - Severin.
(2) - Manuel de grammaire hebraique, syraique, chaldeenne et arabe,
1802.

واتربوری.

[تِ] (اِخ)(1) شهری است در مغرب ایالت کنکتیکوت(2) واقع در ایالات متحدهء امریکای شمالی. دارای 104500 تن سکنه است و صنایع فلزی و نساجی دارد.
(1) - Waterbury.
(2) - Connecticut.

واترپروف.

[تِ] (انگلیسی، ص)(1) (از: واتر = آب + پروف = مقاوم، محکم، غیرقابل نفوذ) اشیائی که از نفوذ و صدمهء آب و رطوبت در امان باشند (مانند ساعت).
(1) - Waterproof.

واترپولو.

[تِ پُ لُ] (اِ)(1) نام بازیی که با توپ مخصوص در آب استخر و دریاچه صورت میگیرد. هر طرف هفت تن بازیکن قرار میگیرند و سعی می کنند توپ را بطرف هدف حریف پرتاب کنند. معمولاً استخر این بازی بطول 19 تا 30 و بعرض 10 تا 20 گز در نظر گرفته میشود. محیط توپ آن 65 صدم گز تا 70 صدم گز و دروازه ها بعرض 3 گز و تا ارتفاع 9 دهم گز از آب بیرون است. مدت بازی واترپولو 14 دقیقه است.
(1) - Water - polo.

واترفرد.

[تِ فُ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در ایرلند، در حوزهء مونستر که جمعیت آن در حدود 51900 تن و حاکم نشین آن شهر واترفرد و محصول آن آهن، سرب و مس و صنایع عمدهء آن بافندگی است.
(1) - Waterford.

واترفرد.

[تِ فُ] (اِخ)(1) نام شهر حاکم نشین ناحیهء واترفرد که در حدود 26500 تن جمعیت دارد.
(1) - Waterford.

واترقیدن.

[تَ رَقْ قی دَ] (مص مرکب)مصدر جعلی از ترقی. تنزل کردن ترقی معکوس کردن. به صورت مثل گفته میشود :
هر که بینی ترقیی دارد
من بیچاره واترقیدم.(از فرهنگ نظام).

واترلو.

[تِ] (اِخ)(1) نام محلهء قدیمی «سیدنی»(2) شهر معروف استرالیا(3) که در حدود 11200 تن سکنه دارد.
(1) - Waterloo.
(2) - Sydney.
(3) - Australie.

واترلو.

[تِ] (اِخ)(1) نام شهری در یووا(2)در ایالات متحدهء امریکا که دارای چهل هزار تن جمعیت و حاکم نشین ناحیهء مینوتری(3)است.
(1) - Waterloo.
(2) - Iowa.
(3) - Minoteries.

واترلو.

[تِ] (اِخ)(1) نام قریه ای در بلژیک، 15 هزارگزی بروکسل در حاشیهء جنگل «سوانْی»(2) که دارای 4550 تن جمعیت و کارخانهء قند و صابون سازی است. شهرت آن بیشتر بواسطهء جنگ تاریخی است که بین ناپلئون اول و سپاهیان پروس و انگلیس در آن ناحیه اتفاق افتاد (ژوئن 1815 م.).
(1) - Waterloo.
(2) - Soigne.

واترلو.

[تِ] (اِخ)(1) عنوانی که به آخرین جنگ معروف ناپلئون با پروس و انگلستان داده شده است. این جنگ در حدود قریه ای به همین نام واقع در بلژیک روی داد. سردار انگلیسی این جنگ ولینگتن(2) و سردار پروسی بلوخر(3) نام داشت. جنگ در روز 18 ژوئن 1815 م. صورت گرفت. دو روز قبل یعنی 16 ژوئن 1815 م. ناپلئون در جنگ معروف به لین یی(4) که با پروسیها کرده پیروزی یافته و قرار بر این بود که ژنرال گروشی(5) سردار او بموقع خود را به واترلو برساند. در روز 17 ژوئن، در طی یک بارندگی شدید کلیهء راهها غیرقابل عبور شد و حرکت توپخانهء بناپارت را به تأخیر انداخت. ولینگتن که خود را بموقع بحدود تپهء مون سن ژان(6) نزدیک واترلو، رسانده بود موقع خود را مستحکم کرد. در حدود ساعت 5/11 روز 18 ژوئن جنگی که سرنوشت اروپا را تغییر داد شروع شد و حال آنکه بر طبق پیش بینی ناپلئون باید زودتر از این شروع شود. بواسطهء این تأخیر بلوخر توانست خود را بموقع بکمک ولینگتن برساند. ظاهراً خندق جادهء اوهاین(7) و تأخیر ژنرال گروشی در رساندن امداد نیز به نابود شدن قسمتی از سپاه ناپلئون کمک کرده است. پس از این شکست ناپلئون بپاریس بازگشت و سرانجام ناچار تسلیم دشمنان گردید و به سنت هلن تبعید شده در آنجا درگذشت.
(1) - Waterloo. .(1857 - 1769)
(2) - Wellington .(1819 - 1742)
(3) - Blucher
(4) - Ligny.
(5) - Grouchy.
(6) - Mont - Saint - Jean.
(7) - Ohain.

واترنگ.

[رَ] (اِ) همان بادرنگ باشد. در فصل 27 بندهش (پارهء 23) آمده است: میوه های ماتکور (عمده) سی گونه است، ده سرتک (گونه) میوه است که اندرون و بیرون شاید خوردن چون انجیر، سیب، واترنگ و ... و اترنگ همان ترنج می باشد و اترج معرب آن است. در نامهء «خسرو کواتان وریتک» در فقرهء 45 به واترنگ و خارواترنگ (یعنی بادرنگ خاردار) برمیخوریم: «خارواترنگ که اپاک پوست خورنت». گزارندهء پهلوی اوستا (مفسر اوستا) در روزگار ساسانیان در تفسیر پارهء 28 گوید: «خوردنی ترین میوهء روی زمین چون خرما و خوشبوی ترین آنها چون به و واترنگ». در اشعار امیر پازواری که به لهجهء مازندرانی است وارنگ جار (= باذرنگزار) به کار رفته است. در افغانستان بارنگ گویند و بالنگ هم که در بسیاری از لهجه های ایران رایج است همین کلمه است.
تا چو بالنگ مربا نشوی ای نارنج
ترش و تلخِ تو شیرین نشود، رنجه مشو.
ابواسحاق.
این میوه در نزد یونانیان مدیکن ملن(1) یعنی سیب مادی (= ایرانی) و بعداً در نزد رومیان در لاتین «سیتروس مدیکا»(2) نامیده شده یعنی بادرنگ مادی (= ایرانی). در شرح اسماء العقار تألیف ابوعمران موسی بن عبیدالله اسرائیلی می نویسد: «اترج هو التفاح المائی». که شک نیست مؤلف «تفاح الماهی» گفته و بعد به دست نساخ تفاح المائی شده است. در تحفهء حکیم مؤمن آمده: بالنگ به فارسی اترج است. (از هرمزدنامهء پورداود صص 71 - 80).
(1) - Medikanmelon.
(2) - Citrus medica.

وات سنج.

[سَ](1) (اِ مرکب) (اصطلاح فیزیکی) وسیله ای است که برای اندازه گرفتن قدرت (نیرو) الکتریکی به کار میرود و مانند سایر ابزارهای الکترودینامیکی دارای دو پیچک میباشد... در کارخانه ها برای اینکه روش کار ماشینها و قدرتی که مصرف میکنند معلوم باشد ابزارهای اندازه گیری رسام به کار میبرند. در این ابزارها یک صفحه کاغذ مدرج به وسیله یک دستگاه ساعت حرکت متشابه میکند و عقربهء ابزار که آغشته به مرکب است در هر آن روی کاغذ اثری میگذارد و به این ترتیب تغییرات اندازه ای که ابزار نشان میدهد برحسب زمان رسم میشود. (نقل از الکتریسته و موارد استعمال آن، عبدالله ریاضی ص 474).
(1) - Wattmetre.

وات فرد.

[فُ] (اِخ)(1) شهری در انگلستان در حوزهء لندن و دارای 46000 تن سکنه که صنایع کاغذ و آبجوسازی مختصری دارد.
(1) - Watford.

وات فره ذات.

[رَ] (اِخ)(1) وات فره ذات اول، نام یکی از حکام ایرانی دورهء سلوکی در پارس در قرن سوم ق. م. بوده است. سکهء او به دست آمده و بر این سکه تصویر اورمزد با بال گشاده در روی آتشگاه رسم شده است. (ترجمهء ایران در زمان ساسانیان ص 49).
(1) - Vatfradhat.

واتگر.

[گَ] (ص مرکب) شاعر و افسانه گو. سخنور و قصه خوان. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). از: وات + گر (پسوند شغل و مبالغه). (حاشیهء برهان چ معین). || پوستین دوز بود. (فرهنگ اسدی) (صحاح الفرس) (برهان) (رشیدی) (آنندراج) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) :
چو پوستِ روبه بینی به خان واتگران
بدان که تهمت او دنبه ای بسر کار است(1).
رودکی (از لغت فرس اسدی).
نهاد روی به حضرت چنانکه روبه پیر
به تیم واتگران آید از در تیماس.
ابوالعباس عنبر (از لغت فرس اسدی)(2).
منت خدای را که به بازار عدل او
باز است جفت صعوه و گرگ است واتگر.
شمس فخری (معیار جمالی از فرهنگ جهانگیری).
از: وات (= پوستین) + گر (پسوند شغل و مبالغه). || (اِ) به معنی رودخانه. (رشیدی) (جهانگیری) (آنندراج). نام رودخانه ای. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - این شعر به صورت زیر نیز نقل شده:
چو پوست روبه بینی به خوان [ کذا ] واتگران
بدانکه تهمت او دنبهء پسندکار است. (صحاح الفرس).
(2) - این شعر در «احوال و اشعار رودکی» سعید نفیسی ص 1059 از رودکی دانسته شده است.

واتل.

[تِ] (ع ص) مردی که شکم وی پر از شراب باشد. (آنندراج) (ناظم الاطباء)(1).
(1) - در منتهی الارب و تاج العروس «واتل» نیامده است، بلکه تاج العروس در ذیل «وُتْل» آرد: مردانی که شکم آنان از شراب پر باشد، جِ اَوْتَل. و گویا صاحب آنندراج و ناظم الاطباء کلمه را به غلط نقل کرده اند.

واتل.

[تِ] (اِخ)(1) خوانسالار «کنده»(2) کبیر که مرگ غم انگیز او را «مادام دوسوینیه»(3)نگاشته و بدین وسیله نام او جاوید مانده است. (1671).
(1) - Vatel.
(2) - Conde (le Grand...).
(3) - Mme de Sevigne.

واتلینگ.

(اِخ)(1) نخستین جزیره از جزایر باهاما(2) [ نزدیک سواحل فلوریدا ] که اسپانیائیها (کریستف کلمب و همراهان) در بامداد روز جمعه 12 اکتوبر 1492 به آن برخوردند. کلمب آنجا را سن سالوادر(3) (یعنی نجات دهندهء مقدس) نامید. (از هرمزدنامه ص191).
(1) - Watling.
(2) - Bahama.
(3) - San - Salvador.

واتمان آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان کلاس بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در 6500 گزی شمال خاوری سردشت و 1000 گزی باختر شوسهء سردشت به مهاباد. محلی است کوهستانی معتدل. سکنهء آن 115 تن که سنی اند و به زبان کردی سخن میگویند. آب آن از رودخانهء سردشت تأمین میشود و محصول آن غلات و توتون است و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن شوسه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

واتمان آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 52000 گزی جنوب باختری مهاباد و 5000 گزی خاور شوسه خانه به نقده. در جلگه واقع شده، معتدل و سالم و سکنهء آن 52 تن است. سنی اند و به زبان کردی سخن میگویند آب آن از رودخانهء لاوین. محصول آن غلات، توتون، حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جاجیم بافی و راه آن ارابه رو است و میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

واتن.

[تَ] (مص) گفتن. (ناظم الاطباء). واتم به لغت اصفهانی به معنی گفتم باشد. (آنندراج).

واتن.

[تِ] (ع ص) چیز ثابت و پاینده و در جای خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وتن. (ناظم الاطباء). || آب روان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): وتن الماء وتوناً؛ پیوسته روان ماند آب و منقطع نشد. (منتهی الارب) (المنجد). || الماء الواتن؛ هوالمعین الدائم الذی لایجری، او لایذهب. (تاج العروس).

واتنشاید.

[تِ] (اِخ)(1) شهری است در آلمان در وستفالی(2) شمالی در ناحیهء رور(3)که 73000 تن سکنه دارد و مرکز صنایع فلزکاری، کفش سازی و مکانیکی است.
(1) - Wattenscheid.
(2) - Westphalie.
(3) - Ruhr.

واتو.

[تُ] (اِخ)(1) ژان آنتوان. نقاش و حکاک فرانسوی که در سال 1684 م. متولد شد و در 1721 م. درگذشت. تابلوهایی از او در موزهء لوور وجود دارد.
(1) - Watteau, Jean - Antoine....

واتو.

(اِخ)(1) ژان. مورخ فرانسوی که در 1792 م. در یکی از شهرهای ناحیهء «رن» متولد شد و در سال 1848 م. در انگلستان درگذشت.
(1) - Vatout, Jean....

واتوختن.

[تَ] (مص مرکب) بازدادن. || ادا کردن. || دوباره سنجیدن. (ناظم الاطباء). مرکب از: وا + توختن. رجوع به توختن شود.

واتوره.

[رَ / رِ](اِ)چشم غره.
- واتوره رفتن به کسی؛ چشم غله، چشم زهره بدو رفتن. چشم آغیل رفتن.

واتوله.

[لَ] (اِ) هذیان. (ناظم الاطباء).

واتولیدن.

[دَ] (مص مرکب) روییدن درخت پس از بریدن: الانساغ؛ واتولیدن و رستن درخت پس از برش. (تاج المصادر بیهقی).

واتویل.

(اِخ)(1) ژان دو. (1613 - 1702 م.) کشیش و ماجراجوی فرانسوی که خود را به لوئی چهاردهم فروخت تا تسخیر فرانش کنته(2) را برای وی تسهیل کند. او در بزانسون(3) متولد شد. برادرش شارل(4) در 1670 م. از طرف دولت اسپانیا به سفارت در لندن برگزیده شد.
(1) - Vatteville, Jean de.
(2) - Franche - comte.
(3) - Besancon.
(4) - Charles.

واته.

[] (اِخ)(1) نام یکی از شهرهای اندلس نزدیک کنکه. (از نخبة الدهر دمشقی ص 244).
(1) - در یکی از نسخه های خطی نخبة الدهر نام این شهر «وابه» نیز نوشته شده است. (حاشیهء همان کتاب).

واته.

[تِ] (اِخ)(1) نام جزیره ای از پولینزی در قلب جزایر هبرید جدید.
(1) - Vate.

واتی.

(اِخ)(1) مرکز جزیرهء یونانی سامس که دارای 8400 تن جمعیت میباشد. صادرات آن شراب و میوه و زیتون است.
(1) - Vathy.

واتیغ برخاستن.

[بَ تَ] (مص مرکب)(...موی) راست ایستادن.

واتیکان.

(اِخ)(1) کاخ پاپها در رم و مشتمل است بر مجموعه ای از قصرها و کلیساهای کوچک که از ادوار مختلف بر جای مانده و هر یک دارای خصوصیت و طرح خاصی است. در آنجا راهروهای نقاشی شده، مجسمه ها و آثار باستانی وجود دارد. کتابخانهء آن دارای 67000 نسخهء خطی و تقریباً 500000 نسخهء چاپی است. کلیسای مشهور سیکستین(2) نیز در این کاخ است. تالارهای رافائل(3) که شامل 52 پردهء نقاشی وی و شاگردانش میباشد و اطاقهای(4)چهارگانه آثار او نیز در آنجا است. (از لاروس).
(1) - Vatican.
(2) - La Chapelle Sixtine. کلیسائی که به فرمان سیکست (Sixte) چهارم ساخته شده است.
(3) - Les Loges de Raphael.
(4) - Les chambres de Raphael.

واتیکان.

(اِخ)(1) شهری است که در 1929 م. بر طبق قرارداد لاتران(2) فرمانروایی پاپ بر آن به رسمیت شناخته شد. دارای 525 تن جمعیت است. قصرها و باغهای واتیکان داخل در آن است. در اطراف آن نیز کلیساهایی دیده میشود. کلیسای پترس قدیس(3) نیز در همان جاست. جمعیت این شهر در اعلام المنجد 1000 تن نوشته شده است. این شهر بر فراز مرتفعات مونت ماریو(4)بنا شده و نام آن را از نام یک آبادی قدیمی مربوط به عهد اتروسک ها(5) موسوم به واتیکوم(6) گرفته اند. قیاصرهء روم در این محل آبادی فراوان کردند. آگری پین(7) و نرون(8)باغهایی در آنجا ایجاد کردند و کالیگولا(9)سیرکی در آن بساخت و ظاهراً پس از آنکه پترس یکی از حواریان مسیح آنجا را جهت اقامت خود برگزید بر اهمیت و احترام آن افزوده شد و تا سال 1309 م. مقر پاپ در این شهر بود. در این سال پاپ کلمان پنجم کرسی ریاست روحانی را به فرانسه انتقال داد و در شهر آوینیون(10) بنشست. پاپ «گرگوار» یازدهم در سال 1377 م. به دعوت مردم رم بدانجا بازگشت و مجدداً رم مقر پاپ گردید. از سال 1780 م. که رم پایتخت ایتالیا گردید، مقر پاپ و حوزهء ریاست او به همان ناحیهء واتیکان محدود ماند. این شهر در حکم یک دولت مستقل مذهبی محسوب میشود که مساحت آن 44 هکتار بیشتر نیست و در ناحیهء شمال غربی شهر رم قرار دارد. واتیکان امروز به عنوان یک دولت در بیشتر پایتخت های دنیا نمایندگان مذهبی دارد که در حکم نمایندگان سیاسی میباشند.
(1) - Vatican.
(2) - Latran.
(3) - Saint - Pierre.
(4) - Monte Mario.
(5) - Etrusques.
(6) - Vaticum.
(7) - Agrippine.
(8) - Neron.
(9) - Caligula.
(10) - Avignon.

واتیکان.

(اِخ) (شورای...)(1) شورای مخصوصی که پاپ پی(2) نهم در 8 دسامبر 1869 م. در تالار کلیسای پترس قدیس(3) در واتیکان تشکیل داد تا در مورد جنگهای بین پروس و فرانسه اظهار نظر کند. این شورا تا 20 اکتبر 1870 ادامه داشت.
(1) - Conseil de Vatican.
(2) - Pie.
(3) - Saint - Pierre.

واتیه.

[یِ] (اِخ)(1) «پیر» کسی که منطق ابن سینا را به نام «منطق پسرسینا» به فرانسه درآورد و در پاریس به سال 1658 م. چاپ کرد. (تاریخ علوم عقلی تمدن اسلامی تألیف دکتر ذبیح الله صفا ص 215).
(1) - Pierre Vattier.

واثق.

[ثِ] (ع ص) اعتماددارنده. (تاج العروس) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطمئن :به همّت بلند و عقل کامل برزویه واثق گشتند. (کلیله و دمنه). چون مزاج این باشد به چه تأویل خردمند بدان واثق تواند بود. (کلیله و دمنه).
گر خاص قرب حق نشوم واثقم بدانک
رخت امان به خلد مزین درآورم.خاقانی.
واثق تو بدانکه چون برانگیزی
در حملهء تست عروة الوثقی.(؟).
همی آمد تا از لمغان بگذشت واثق بحول و قوت خویش و مستظهر به کثرت سواد و غلبهء حشم و اجناد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 35). سوم نوبت به عادت سابق واثق و ایمن باشد و چون قصاب او را بگیرد و محکم ببندد بهیچگونه هراس و خوف بدو راه نیابد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 180). چون ابوالحارث(1) این احوال بشنید به آن واثق شد و بر آن اعتماد کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 185). پادشاه را بر خیانت کسی واقف مگردان مگر آنکه بر صحت آن قول بکلی واثق باشی. (گلستان).
فرستی مگر رحمتی بر پیم
که بر کردهء خویش واثق نیم.
سعدی (بوستان چ یوسفی، ص181).
امید به لطف عمیم بزرگانی که این کتاب را در مطالعه آورند واثق دارد. (جامع التواریخ رشیدی).
به رحمت سر زلف تو واثقم ورنه
کشش چو نبود از آنسو چه سود کوشیدن.
حافظ.
سحر با باد میگفتم حدیث آرزومندی
خطاب آمد که واثق شو به الطاف خداوندی.
حافظ.
|| استوار. (تاج العروس) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (ابوالفتوح رازی) (ناظم الاطباء). محکم :
ای بکرده اعتماد واثقی
بر دم و بر چاپلوسی فاسقی.مولوی.
(1) - ابوالحرث، نسخهء خطی مؤلف.

واثق.

[ثِ] (اِخ) از شعرای عثمانی و نام او احمد است. وی به جهت حسن خط به استنساخ کتب اشتغال داشت و در پایان عمر دچار جنون شد و به سال 1103 ه . ق. در بیمارستان درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

واثق.

[ثِ] (اِخ) نام یکی از شعرای اصفهان. از اوست:
ای آنکه ترا زیاده از جان دارم
در عشق تو نی سر و نه سامان دارم
تا دل دارم درد تو دارم در دل
تا جان دارم غم تو در جان دارم.
(از تذکرهء صبح گلشن ص 576).

واثق.

[ثِ] (اِخ) از شاعران و خطاطان عثمانی و نام او ابراهیم است و به سال 1168 ه . ق. درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

واثق.

[ثِ] (اِخ) (... الثانی) لقب عمر بن ابراهیم مکنی به ابوحفص از خلفای عباسی مصر که به سال 787 ه . ق. بجای متوکل علی الله به خلافت رسید و تا 791 ه . ق. چهارسال خلافت داشت. (از قاموس الاعلام ترکی). زامباور در معجم الانساب زمان به خلافت رسیدن وی را رجب سال 785 ه . ق. یاد کرده است. رجوع به معجم الانساب والاسرات الحاکمة ص4 شود.

واثق.

[ثِ] (اِخ) (... الاول) ابراهیم بن المستمسک بن(1) الحاکم بامرالله از خلفای عباسی مصر معروف به واثق اول و کنیهء او ابواسحاق بود. در 6 ذی القعدهء سال 740 ه . ق.(2) بجای برادرش مستکفی بالله سلیمان خلافت یافت، ظاهراً پیش از او دو ماه منصب خلافت بی متصدی بوده است(3). وی پس از پنجسال خلافت به سال 749 ه . ق. [ کذا ] از خلافت خلع شد. (قاموس الاعلام ترکی). و رجوع به معجم الانساب زامباور شود.
(1) - در قاموس الاعلام ترکی: ابراهیم بن الحاکم آمده است.
(2) - قاموس الاعلام: 742 ه . ق.
(3) - ظل منصب الخلافة قبله خالیاً نحو شهرین. (معجم الانساب).

واثق.

[ثِ] (اِخ) ادریس بن محمد بن عمر بن عبدالمؤمن معروف به ابودبوس و ملقب به واثق، بر پسر عم خود ابوحفص عمر بن ابی ابراهیم (مرتضی) پادشاه مراکش خروج و قصد مراکش کرد. مرتضی بگریخت و به دست یکی از بستگان ادریس کشته شد. در مرآت الجنان کنیت او ابوالعلاء آمده و ابن خلکان ادریس بن عبدالله یوسف بن عبدالمؤمن آورده است. و ظاهراً در سنهء 665 ه . ق. به ابودبوس معروف گشته است. (حبیب السیر ج 2 ص 583). در حاشیهء حبیب السیر، محمدتقی تستری می نویسد: در یازدهم محرم 665 ه . ق. ابوالعلاء ادریس معروف به ابی دبوس که ملقب به واثق بود بر [ ابوحفص ]خروج کرد و مرتضی را در دههء آخر ربیع الاَخر سنهء مذکور به قتل رسانید و ایام دولت بنی عبدالمؤمن منقرض گردید. در معجم الانساب فقط سنهء 667 ه . ق. در برابر نام او آمده و در طبقات سلاطین اسلام دوران حکومت او از 665 تا 667 ه . ق. است. رجوع به ابوالعلاءالواثق ادریس شود.

واثق.

[ثِ] (اِخ) حسن (میرزاحسن) بیک، یکی از شعرای هند که در دربار نیز منصبی عالی داشت و در عهد عالمگیر پادشاه از مقام خود صرف نظر کرد. از اوست:
آیینه ای است بر سر راه عدم وجود
هر کس رسید کرد نگاهی و درگذشت.
(تذکرهء صبح گلشن ص 577).

واثق.

[ثِ] (اِخ) قاسم بن محمد بن قاسم یکی از ملوک دوران اول حمودیه (بنوحمود) در جزیرة الخضراء (اندلس) بود که در حدود سالهای (440 تا 450 ه . ق. = 1048-1058 م). فرمانروایی داشته است. پس از وی قلمرو فرمانروایی او توسط بنوعباد فتح شد و حکومت به دست آنان افتاد. (از طبقات سلاطین اسلام ص20) (معجم الانساب ص86). و رجوع به قاسم واثق شود.

واثق.

[ثِ] (اِخ) محمد واثق یکی از شاعران عثمانی در قرن یازدهم هجری بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

واثق.

[ثِ] (اِخ) محمد چهارم معروف به واثق مرینی یکی از امرای بنی مرین است که در سال 788 ه . ق. حکومت یافته. (از طبقات اسلام ص 49).

واثق.

[ثِ] (اِخ) مکهن لال قوم کایتهه یکی از شاعران هند و ساکن قصبهء «ملانوان» از نواحی لکهنو بود. اشعار او دارای مضامین لطیفی است، از اوست:
شب سوی من راه از غلط افتاد خود کام مرا
برگشت همچون روز من بشنید چون نام مرا.
*
حوران برند کحل بصر از غبار من
گر پا نهی ز ناز به خاک مزار من
*
کردی از خاطر فرامش یاد ما صد آفرین
ای فرامشکار صد رحمت ترا صدآفرین!
*
شیرین لبا چه سنگدلی کز جفای تو
آید به ناله کوه جدا کوهکن جدا.
(از صبح گلشن ص577).

واثق الرسولی.

[ثِ قُرْ رَ] (اِخ) (711 ه . ق./1311 م.) سلطان ملک الواثق ابراهیم بن یوسف بن یوسف المظفربن عمر بن علی بن رسول از پادشاهان یمن بود وی نیکوسیرت و خردمند بود و در ظفارالحبوضی واقع در یمن (نزدیک صنعا) درگذشت.

واثق بالله.

[ثِ قُ بِلْ لاه] (اِخ) (ال ...) نهمین خلیفهء عباسی، کنیهء او ابوجعفر بود و نام وی هارون بن محمد معتصم بن هارون، نام مادرش قراطیس(1) و جاریه ای از اهل روم بود(2). در شعبان سال 196 ه . ق. متولد شد(3) و در 11 ربیع الاول(4) سال 227 ه . ق. پس از مرگ معتصم با او بیعت کردند. در 228 ه . ق. اشناس سردار ترک نسبت به او سوگند وفاداری یاد کرد(5). در زمان واثق بحث و جدل میان اشعریان و معتزله که قب وجود داشت ادامه یافت و احمدبن ابی دؤاد که از رؤسای بزرگ معتزله بود از خواص واثق شد و به اشارهء او واثق به تفتیش عقاید دینی مردم پرداخت و به همین علت بسیاری از مردم را از خود رنجاند(6). در این زمان جمعی بر احمدبن نصربن مالک بن هیثم خزاعی - که در زمان مأمون چندگاهی به لوازم امر به معروف و نهی از منکر پرداخته بود، - گردآمده باعث خروج گشتند. بعضی از عمال والی بغداد اسحاق بن ابراهیم نیز دست بیعت به وی دادند. احمدبن نصر قرار بر این گذاشت که در شبی معین با زدن طبل اتباع او خروج کنند. اتفاقاً چند تن از توطئه کنندگان که از شرب شراب انگور بی شعور بودند. قبل از میعاد طبل نابهنگام زدند و شحنهء بغداد از جریان اطلاع یافت و تحقیق کرد. عیسی حمامی که از جریان مطلع بود بعد از تخویف و تهدید اقرار کرد و کسانی را که با امام احمدبن نصر همدست بود نام برد. همان شب احمد را با رؤساء اصحابش گرفته روز دیگر مقید به سامره فرستاد و سپس در مجلسی که علماء معتزله حاضر بودند او را به رجوع از مذهب اهل سنت و اعتراف به خلق قرآن دعوت نمود و احمد بر مذهب خود مصر بود. واثق به شمشیر عمروبن معدیکرب زخمی بر احمد زد و یکی از سرهنگان سرش را از تن جدا کرد و دیگری به فرمان واثق آن سر را به دارالسلام برد(7). در زمان واثق در طرفداری از اعتزال تعصب زیادی به کار رفت بطوری که در سال 231 هنگامی که گماشتگان الواثق بالله اسرای مسلمان را با دادن فدیه از رومیان میگرفتند نماینده ای از طرف قاضی القضاة احمدبن ابی دؤاد به سرحد روم آمد تا عقیدهء اسرا را بپرسد. نمایندهء مزبور کسانی را که به خلق قرآن و نفی رؤیت حق تعالی عقیده داشتند از چنگ رومیان خلاص میکرد و برخلاف کسانی را که به این اقرار حاضر نمیشدند همچنان به اسیری باقی میگذاشت و در این امتحان جماعتی از مسلمانان به بلاد عیسوی نشین برگشتند(8). در روزگار دولت الواثق و پدرش معتصم، عصبیت عرب فاسد شده بود و از آن پس اتکای ایشان به موالی ایرانی و ترک و دیلم و سلجوقی و جز آنان بود آنگاه ایرانیانی که از جانب خلفا فرمانروائی داشتند بر نواحی و سرزمینهایی که حکومت میکردند مستق غلبه و تسلط یافتند(9).
هم در زمان واثق بود که محلهء کرخ بغداد بسوخت و واثق هزار هزار دینار به مردم بینوا داد تا تجدید بنای خانه های خود را نمودند. در همان وقت مردم فرغانه نیز نامه نوشته و تقاضای کمک کرده بودند و احمدبن داود(10)حجابت میکرد. واثق گفت: همین زمان برای اهل کرخ هزار هزار درم استدی باز از جهت اهل فرغانه چیزی میخواهی؟ حاجب گفت: ان الله یسألک عن اهل فرغانه کما یسألک عن اهل بغداد، بشکرانهء آنکه خدای تعالی بندگان خود را از بغداد تا فرغانه محتاج تو گردانیده است و ترا محتاج یکی از ایشان نکرده با ایشان نیز مکرمت کن... واثق بدین سخن التماس اهل فرغانه مبذول داشت(11).
واثق علما را نیکو داشتی چنانکه در عهد او علوی درویش نماند... در عهد او عبدالله طاهر والی خراسان بود. برادرش مصعب با او درنمیساخت. واثق هر دو را شرکت داد مصعب را فرمود خدمت او کن. پس از این عبدالله طاهر در خراسان نماند. در سال 230 ه . ق. واثق جای او را به پسرش طاهر داد(12). واثق عمال و منشیان را گرفته مصادره کرد. (تاریخ گزیده). احمدبن اسرائیل را هشتاد هزار دینار مصادره کرد و چوب زد، و از سلیمان بن وهب چهارصد هزار دینار و از حسن بن وهب 14 هزار دینار و از ابراهیم بن ریاح و منشیانش صد هزار دینار و از احمدبن خصیب و نویسندگانش هزار هزار دینار و از نجاح شصت هزار دینار گرفت. علت این امر را این نوشته اند که ندیمی به واثق گفت: علت نکبت برامکه در زمان هارون این بود که گویند شبی خواننده ای این شعر را در حضور رشید خواند:
و استبدت مرة واحدة
انما العاجز من لایستبد.
این شعر رشید را که بر سر جاریه بر آل برمک خشمگین بود تحریک بر قلع و قمع برامکه نمود. واثق نیز با شنیدن این حدیث تکرار کرد که انما العاجز من لایستبد و شروع به مصادرهء اموال منشیان و کتاب نمود. (از ابن اثیر ذیل وقایع سال 229 ه . ق.).
وزارتش تعلق به وزیر پدرش محمد بن عبدالملک زیات داشت [ و این وزیر ] بسیار شریر بود بسیاری از اکابر عمال و متصرفان را معزول کرد و محبوس گردانید و عدهء کثیری از ایشان به راهنمائی احمدبن ابی دؤاد بمنظور بهبود خلیفه از بیماری آزاد شدند. (از آثار الوزراء عقیلی ص102). واثق از افاضل خلفا بود و در روزگار او فتوح بزرگ و حوادث عظیم اتفاق افتاد. (تجارب السلف ص 72). در دورهء خلافت او جزیرهء صقلیه (سیسیل) به دست امرای بنی اغلب فتح شد و ضمیمهء سرزمین های خلافت اسلامی گشت. (قاموس الاعلام ترکی). در حرکات و سکنات تشبه به مأمون کردی. (تجارب السلف). و او را به قول صولی از نظر ادب و خلق مأمون کوچک نامیده اند، شعر میسرود و از همهء خلفا به موسیقی آشناتر بود. خود عود خوب مینواخت. (تاریخ الخلفاء سیوطی ص 288). واثق بر کثرت اکل شرهی تمام داشت و اکثر اوقات بی رغبت طعام میخورد. (روضة الصفا). و مخصوصاً بادنجان فراوان دوست داشت چنانکه در هر بار چهل بادنجان میخورد، هنگامی که ولیعهد بود پدر به او پیغام فرستاد که میترسم روزی که به خلافت رسی از پرخوری کور شده باشی! او گفت اعلم امیرالمؤمنین، انی تصدقت بعینی جمیعاً علی البادنجان! (از عقدالفرید ج 8 ص 13). به قول یزید مهلبی سفره ای زرین داشت که از چهل پارچه تشکیل میشد و هرقطعهء آن را بیست تن حمل میکردند. (تاریخ الخلفاء سیوطی). واثق به کثرت اکل شرهی تمام داشت بی اشتها غذای بسیار خوردی و در ادخال مبالغه نمودی تا اخلاط فاسد جمع شد و به مرض استسقا سرایت کرد. (تاریخ گزیده). طبیبی تنوری تافته و اخگرها از آن بیرون آورده واثق را در تنور نشاند و چندگاه از اغذیهء ردیه پرهیز فرمود تا صحت یافت. واثق نوبت دیگر در خوردن اطعمهء مضره افراط نموده مرض نکس کرد و فرمود تا بار دیگر تنوری را گرم کردند و در آنجا نشست اما بعد از لحظه ای از کثرت حرارت بی طاقت شده اشاره نمود تا او را بیرون آوردند و در همان روز اوقات حیاتش بنهایت رسید(13). روز چهارشنبهء بیست و چهارم ماه ذی الحجهء سال 232 بمرد اندر محفه به سامره. (تاریخ سیستان، تاریخ الخلفاء سیوطی، مجمل التواریخ والقصص). و برادرش بر وی نماز کرد. (مجمل التواریخ). نوشته اند که احمدبن ابی دؤاد بر او نماز گزارد و او را در هارونی به خاک سپردند. (ابن اثیر). خلافت او پنج سال و هفت ماه بود. (قاموس الاعلام ترکی). و به قولی پنج سال و چهار ماه و کسری و به قولی پنج سال و نه ماه و سیزده روز. (تاریخ سیستان) (روضة الصفا) (حبیب السیر). به گفتهء ابن اثیر پنج سال و نه ماه و پنج روز بوده است. عمرش به نقل مجمل التواریخ والقصص و حافظ ابرو سی و شش سال و به روایتی نه ماه و سیزده روز زیادت بود و به قول ابن اثیر 36 یا 32 سال و به نقل تاریخ سیستان 37 سال و به گفتهء مسعودی به نقل حبیب السیر 37 سال بود.
(1) - مجمل التواریخ: اقراطیس.
(2) - ابن الاثیر، تجارب السلف، تاریخ الخلفاء.
(3) - تاریخ الخلفاء، قاموس الاعلام ترکی.
(4) - معجم الانساب: 18 ربیع الاول.
(5) - تاریخ الخلفاء.
(6) - از خاندان نوبختی.
(7) - حبیب السیر 2: 268 چ خیام.
(8) - از خاندان نوبختی ص 46، بنقل از التنبیه و الاشراف.
(9) - از ترجمهء مقدمهء ابن خلدون ج ؟ ص 330.
(10) - در تاریخ گزیده (چاپ عکسی): احمدبن ابی دؤاد، تاریخ گزیده ص322.
(11) - تاریخ گزیده ص 322.
(12) - تاریخ گزیده ص 321.
(13) - حبیب السیر 2:268.

واثق بالله.

[ثِ قُ بِلْ لاه] (اِخ) (679 ه . ق./1280 م.) یحیی (الواثق)بن محمد (المستنصر بالله)بن یحیی بن عبدالواحدبن ابی حفص از سلاطین دولت حفصیه تونس بود. پس از وفات پدرش به سال 675 ه . ق. با او بیعت کردند. سیرت او نیکو بود مظالم را برطرف و زندانیان را آزاد کرد و عم او ابراهیم بن یحیی به سال 678 ه . ق. بر او قیام کرد و او را خلع کرد سپس او را دربند کرد و با فرزندانش کشت. (الاعلام زرکلی ج1 ص1155).

واثق رشتی.

[ثِ قِ رَ] (اِخ) (ملا...) از شعرای قرن یازدهم هجری است که مقیم رشت بود و به خیاطی اشتغال داشت و تا زمان تألیف تذکرهء نصرآبادی (1083 ه . ق.) در حیات بوده است. از اوست:
طالب دردم و در دل هوسی نیست مرا
بینوا مرغم و کنج قفسی نیست مرا.
(تذکرهء نصرآبادی ص 379).

واثق علیخان.

[ثِ عَ] (اِخ) فرزند یاربگ خان شاعری است هندی وی از معاریف شهر هوگلی بود و محمد صادق خان اختر با او نسبت دامادی داشت. در ادب از شاگردان سراج الدین علیخان بود. در اواسط قرن سیزدهم وفات کرد. از اوست:
به مزارم اگر برسد مه من ز درون مزار نظاره کنم
بشگون قدوم مسیح خودم چه عجب که حیات دوباره کنم
نبود سر و کار مرا بجز اینکه سرشک چو دانهء در ز مژه.
فکنم به زمین نگرم به فلک شب هجر شمار ستاره کنم.
تو به پیش من ابر چه لاف زنی که ندیده گریهء زار مرا
به دمی دو جهان همه غرق شود چو بدیدهء خویش اشاره کنم
(تذکرهء صبح گلشن ص577).

واثق نیشابوری.

[ثِ قِ] (اِخ) (ملا...) از شعرای دورهء صفوی است. تتبع سخنان خواجه عبدالله انصاری میکرد و به هند رفت و پس از بازگشت در قمشه درگذشت. از اوست:
اشکم چو یاد از دل بیتاب میدهد
بال و پر شرار به سیماب میدهد
هر خار خشک ریشه به آب بقا رساند
حسرت هنوز نخل مرا آب میدهد
*
چه بیم سرکشی از توسن گنه داری
عنان توبه به چنگ است اگر نگه داری.
*
از عالم عاری ز عمل راهنمائی
چون قبله نما ساختن اهل فرنگ است.
*
تا یکدمی به زیر فلک ساز عیش کن
فرصت کم است خیمه نشین حباب را.
*
خاک شدی واثق وز کبر نرستی
کوه به زیر آمد و پلنگ نیامد.
*
راست بودن با کج اندیشان بلاست
عکس سرو از آب مواج اژدهاست.
*
صحبت نیکان طلای احمر است
میوه روی آفتابش بهتر است.
(تذکرهء نصرآبادی ص 315).

واثقی.

[ثِ] (ص نسبی) منسوب است به واثق خلیفهء عباسی. (سمعانی).

واثقی.

[ثِ] (اِخ) نام سرداری که در سال 391 ه . ق. مدعی امارت بصره شد. (از معجم الانساب ص66).

واثقی.

[ثِ] (اِخ) حیدرعلی (شیخ...) کمبو از اهالی لکهنوی هند و از اولاد شهبازخان کمبو بود و در قصبهء «مارهره» متولد شد. از اوست:
آنانکه صید دل به نگاه وفاکنند
ای کاش یک نگاه گهی سوی ما کنند.
*
گریه بی فایده یاران به هلاک دل من
کس چه داند که چه بوده ست تمنای دلم؟
(از تذکرهء صبح گلشن ص 578 و قاموس الاعلام).

واثقی.

[ثِ] (اِخ) عبدالواحدبن عبدالسلام بن محمد بن عبدالعزیزبن محمد بن ابراهیم بن الواثق بالله، از احفاد واثق خلیفهء عباسی (227 - 232 ه . ق.) است. در بغداد متولد شد و از روات و محدثان است. تولد او در سال 357 ه . ق. و ظاهراً بعد از سال 425 ه . ق. درگذشت. (از انساب سمعانی برگ 575 الف و ب).

واثقی.

[ثِ] (اِخ) نیشابوری از شاعران دورهء صفوی بود و چهل سال از عمر خود را در مجاورت نجف گذراند و سپس به تبریز رفت و در سال 940 ه . ق. درگذشت از اوست:
خوبان غم عشق و دل بیداد چه دانند؟
بیدادگران قاعدهء داد چه دانند.
(از صبح گلشن ص578) (از قاموس الاعلام ترکی).

واثکت.

[] (اِخ) حدی است میان خجند و فرغانه و شهرکی است با کشت و برز بسیار. (حدود العالم ص68).

واثلة.

[ثِ لَ] (اِخ) ابن خلیفة السدوسی شاعر قرن اول هجری عرب که اشعار او در بیان والتبیین و عیون الاخبار ابن قتیبه دینوری آمده و عبدالملک بن المهلب را هجو کرده است. رجوع به فهرست اعلام البیان والتبیین و فهرست عیون الاخبار ج 2 شود.

واثلة.

[ثِ لَ] (اِخ) (ابو...) الهذلی(1) که در حدیث شهربن حوشب از شوی مادرش در طاعون عمواس(2) و مرگ بزرگان صحابه نام او ذکر شده است. (تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب و در حرف الف لغتنامه «ندلی» ذکر شده که غلط است.
(2) - طاعونی که در اسلام به شام پیدا شد. (منتهی الارب).

واثلة.

[ثِ لَ] (اِخ) لیثی بن عبدالله بن عمیرالکنانی اللیثی که گفت من حجرالاسود را سفید دیدم. این حدیث را ابوموسی روایت کرده و گفته است حدیث بسیار عجیبی است. (تاج العروس ج 8 ص 153). و پسر او ابوالطفیل عامر پسر واثله لیثی است که در سال اول هجری متولد شد و او را رؤیت پیغمبر دست داد. وی شاعری نیکوکار و گشاده زبان بود و او آخرین کسی بود که پیغمبر (ص) را رؤیت کرد. (تاج العروس). ابوطفیل عامر فرزند واثله لیثی بود. (از منتهی الارب).

واثلة بن الاسقع.

[ثِ لَ تِ نِلْ اَ قَ] (اِخ)(22 - 83 ه .ق.) صحابی بود. (منتهی الارب). زرکلی آرد: واثلة بن الاسقع بن کعب بن عامر اللیثی الکنانی، از صحابه، از اهل صفة بود که بعد از وفات پیغمبر (ص) به جانب شام رفت و در جنگهای دمشق شهید شد و او آخرین صحابه است که در آنجا کشته شد. 56 حدیث در صحاح از او آمده است. (الاعلام زرکلی). زبیدی گوید: واثلة بن الاسقع بن عبدالعزی الکنانی اللیثی از اصحاب صفه بود. (تاج العروس ج8 ص153). او یکی از قراء است و ابن عامر که یکی دیگر از قراء سبعه است از او اخذ کرده است. (نفائس الفنون).

واثلی.

[ثِ] (ص نسبی) منسوب به واثله جد جاهلی عرب. (از انساب سمعانی).

واثلی.

[ثِ] (اِخ) ابراهیم بن اسماعیل مکنی به ابواسحاق از فرزندان واثلة بن الاسقع دوست پیغمبر است و ابوسعد سمعانی با اجازه از او روایت کرده است وی از اهل ماوراءالنهر بود. (لباب الانساب).

واثلی.

[ثِ] (اِخ) حمران بن المنذر... که به گفتهء بخاری از ابوهریره سماع کرده است. (لباب الانساب).

واثن.

[ثِ] (ع، ص) ثابت و پیوسته، در یکجا پاینده. || آب پیوسته روان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

واج.

(اِ) گفتار و کلام و سخن. (ناظم الاطباء). || پرسش، ابی واجی؛ از من میپرسی :
ابی واجی چرا بی نام و ننگی
کسی کش عاشقه چش نام و چش ننگ؟
باباطاهر (از انجمن آرا) و (آنندراج)(1).
|| واج، امر به گفتن باشد یعنی بگو. (برهان)(2)(جهانگیری). || (ص) بی نهایت گرسنه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گیج. حیران و ویج. هاج و واج. هاژ و واج :
اگر همسایگان چیزی ندانند
غریبم واج و مسکین ره کدام است؟
در فرهنگ جهانگیری نسخهء خطی ص123 همین شعر را شاهد برای واج به معنی «مگو» آورده و در نسخهء خطی دیگر مانند برهان به معنی بگو آمده است. || گوینده. (انجمن آرای ناصری).
(1) - این بیت با این معنی نادرست است. در دیوان باباطاهر چ وحید دستگردی چ ادب، سال 1331 ه . ش. تهران ص 49 چنین آمده است:
دلا دنگم دلا دنگم دلا دنگ
ز دستم شیشهء ناموس بر سنگ
همه واژن بمو بی نام و ننگی
کسی که عاشقه چش نام و چش ننگ؟
و اصح بنظر میرسد، که واژن از ریشهء «واژه» و «واج» اینجا به معنی میگویند باشد.
(2) - اوستائی vac (ریشه)، vaocat (سخن گفتن)، پهلوی: vacak (آواز، صدا)، vac، پازند: vaz (دعا)، هندی باستان: vac (ریشه)، vivakti، vac (کلمه)؛ رجوع شود به: وات، گواژه، گواژیدن، باج، باژ، باز، واژ، واژه؛ لاتینی: Vox، فرانسوی: Voix (آواز، صدا)، انگلیسی: Voice(آواز، صدا): (از حاشیهء برهان قاطع، تصحیح دکتر معین).

وأج.

[وَءْجْ] (ع اِمص) سخت گرسنگی. (منتهی الارب). جوع شدید. (از اقرب الموارد).

واجار.

(اِ)(1) به معنی بازار و از بازار افصح است زیرا در لغت فرس با زای تازی کمتر مستعمل است و فصیحتر از آن واژار است چه جیم تازی نیز کمتر می آید. (آنندراج) (انجمن آرا). بازار. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). بازار است که عربان سوق میگویند. (برهان) : گفت در این واجار بازاری است که آن را بازار جوانمردان گویند. (تذکرة الاولیاء). این کلمه پهلوی است.
(1) - = بازار، پهلوی: vacar. رجوع به بازار در همین لغت نامه شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

واجار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) یعنی به همه گفتن (شاید از پهلوی باشد). بازاری کردن (در تداول عامه خاصه زنان). به همه گفتن. علنی کردن. فاش کردن. به آواز بلند به گوشها رسانیدن. منادی کردن. با آواز بلند به همه گفتن. آشکار کردن. به آواز بلند خبری را که باید مستور ماند به همه گفتن. سری یا مطلبی را با هیاهو منتشر و آشکار کردن. در تداول خانگی با آواز بلند گفتن تا همه کس آن سر را بشنود. جار کشیدن. تشهیر. و امروز این کلمه در نزد عوام مانده است و بیشتر زنان استعمال کنند : دیگر لازم نیست این حرف یا این موضوع را واجار کنی؛ یعنی به همه بگوئی و به آوای بلند بگوئی. (یادداشت مرحوم مؤلف).

واجارگر.

[گَ] (ص مرکب) منادی. جارچی.

واجان.

(اِخ) از دیه های وره قم. (تاریخ قم ص138). و در ص119 همان کتاب از دهات «وازین طسوج» آمده است.

واج انداختن.

[اَ تَ] (مص مرکب) به یاد آوردن بچه را از چیزی که فراموش کرده بود و وقتی که به یاد آن افتاده آن را میخواهد و طلب میکند.

واجب.

[جِ] (ع ص، اِ) لازم. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). حتمی. ناگزیر. (ناظم الاطباء). گرور(1). (برهان) (ناظم الاطباء). بایسته. بایا. (ناظم الاطباء). حتم. (دهار) (ترجمان قرآن عادل). بودنی. محتوم :
واجب نبود به کس بر افضال و کرم
واجب باشد هر آینه شکر نعم
تقصیر نکرده خواجه در ناواجب
من در واجب چگونه تقصیر کنم.
(منسوب به رودکی).
دولت او غالب است بر عدد و جز عدد
طاعت او واجب است بر خدم و جز خدم.
منوچهری.
من آنچه واجب است از نصیحت و شفقت بجای آرم تا نگرم هرچه رود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص194). وفا نمودن به آن واجب است و لازم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 313). واجب است بر من فرمانبری او و نصیحت او و همچنین واجب است بر همهء امت محمد. (تاریخ بیهقی ص 315).
هر که نامهربان بود یارش
واجب است احتمال آزارش.سعدی.
خستگی اندر طلبت واجبست
درد کشیدن به امید دوا.سعدی.
واجب است از هزار دوست برید
تا یکی دشمنت نباید دید.سعدی (گلستان).
و رجوع به لازم و ضروری شود. || مواجب. کنایه از زری که هر ماه به نوکران دهند :
خسرو اگر غمت خورد ناله بس است خدمتش
واجب چاوشان دهند از پی های و هوی را.
خسروی.
رجوع به واجبی شود. مواجب هم گویا با این کلمه مناسبتی داشته باشد. || سزاوار شونده. (غیاث) (آنندراج). سزاوار. مستحق. (ناظم الاطباء) : پیغامبر گفت اگر نه آنستی که بر رسول کشتن واجب نیستی و اگر نه من شما را کشتن فرمودمی. (مجمل التواریخ). || ساقط. از وجب به معنی سقط. (اقرب الموارد) (تاج العروس) : «فاذا وجبت جنوبها»؛ پس چون فرود آید پهلوشان. (قرآن 22/36). و رجوع به تعریفات جرجانی و تاج العروس شود. || کشته. (منتهی الارب). و صاحب تاج العروس در ذیل «وجوب» به معنی مردن این بیت را از قیس بن الخطیم که جنگ میان «اوس» و «خزرج» را در یوم بغاث وصف میکند شاهد آورده :
و یوم بغاث اسلمتنا سیوفنا
الی نسب فی جذم غسان ثاقب
اطاعت بنوعوف امیراً نهاهم
عن السلم حتی کان اول واجب.
و جوهری پس از آوردن بیت بالا افزوده است: و قتیل را واجب گویند. (از تاج العروس). || دایم. همیشه. (غیاث) (آنندراج). || واجب از نظر حکما یعنی آنچه در وجود و بقای خود محتاج به غیر نباشد و آن حق تعالی است. (غیاث). واجب از نظر حکما چیزی است که عدمش ممتنع باشد و یا عدمش ممکن نگردد. و اگر بگویند ممتنع چیست گفته میشود آن است که عدمش واجب نباشد و وجودش ممکن نگردد و هرگاه بگویند ممکن چیست گفته میشود آن است که وجودش واجب نباشد یا ممتنع نگردد و بنابراین هر یک از این سه تعریف محول بدیگری میگردد و این دور است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1441). هرگاه مقسم را امور ذهنی قرار دهیم سه قسم حاصل میشود که واجب و ممکن و ممتنع باشد و اگر مقسم را امور خارجی قرار دهیم دو قسم زیادتر نخواهد بود و سرانجام امور خارجی از نظر نحوهء وجود و تحقق بر دو قسم اند: واجب و ممکن و اگر خوب بنگریم اشیاء موجود در خارج همه مادام که وجود دارند واجب الوجودند نهایت آنکه واجب یا بالذات است که منحصر به یک موجود است که ذات حق تعالی باشد و یا واجب بالغیر که ممکنات باشد. و معنی واجب آن است که من حیث الذات نه تنها مصداق حکم موجود باشد بلکه عین الوجود و صرف الوجود باشد و موجودیت آن بدون قید و وصف و شرط باشد، و اصل الوجود باشد در مقابل واجب بالغیر. واجب مرتبهء تأکد وجود است و هر ممکن بالذاتی واجب بالغیر است ولکن واجب بالذات واجب بالغیر نیست زیرا امری که بر حسب ذات بذاته مصداق حکم وجود و موجود باشد نتواند که وجودش در عین حال به لحاظ غیر باشد. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). برخی از متکلمان بر این عقیده اند که واجب و قدیم با هم مترادفند ولی این رأی صحیح نیست و قطعاً این دو مفهوم مغایرند و قدیم از نظر مصداق اعم بر صفات واجب است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به ممکن و ممتنع و واجب الوجود و واجب لذاته و واجب لغیره و واجب بالذات شود. || فرض. (ناظم الاطباء). فریضهء مفروض. (منتهی الارب) : بر ایشان واجب و فریضه گردد که چون یال برکشند خدمتهای پسندیده نمایند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 512). و رجوع به بحث واجب از نظر شرعی (که بزودی خواهد آمد) شود. || آنچه کردن آن لازم باشد مکلف را و فاعل آن مستحق مدح و ثواب و تارک آن سزاوار ذم و عقاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). واجب حکمی است شرعی که شارع ترک آن را جائز نمیداند بعکس حرام که حکمی است که شارع ارتکاب آن را روا نمیدارد. (فرهنگ حقوقی). از نظر فقهی و شرعی عبارت است از آنچه وجوب آن بدلیلی ثابت شود هرچند که در آن دلیل شبهه بود مانند خبر واحد که قطعی الصدور نیست. و همچنین امری است که عمل به آن موجب ثواب و ترکش بدون عذر مستوجب عقوبت است. (از تعریفات جرجانی) (الواجب ما یقتضی الفعل مع المنع من الترک). شیخ طبرسی میگوید بین واجب و فرض فرق است زیرا فرض محتاج به فارضی (فرض کننده) است که آن را فرض کند ولی واجب چنین نیست و شی ء بخودی خود بدون ایجاب موجب وجوب دارد. و برخی گفته اند فرق بین فریضه و واجب در آن است که فریضه نسبت به واجب اخص است زیرا فریضه واجب شرعی است. (از فروق اللغات سید نورالدین جزائری). واجب و فرض که در نزد شافعی یکیست و آن هرچیزی است که ترک آن موجب عقاب گردد و ابوحنیفه میان آن دو تفاوت قائل شده و فرض در نزد وی مؤکدتر از واجب است. (از تاج العروس). دربارهء حرمت نقیض واجب: و اما در اینکه وجوب چیزی مستلزم حرمت نقیض او هست یا نه؟ نظر معتزله و بعضی از فقها آن است که چنین استلزامی نیست چه حرمت نقیض جزوی است از وجوب، زیرا واجب آن است که فعل او جایز بود و ترکش ممتنع و در این صورت هرچه بر وجوب دلالت کند بر حرمت نقیض هم به تضمین دلالت دارد و این سخن وقتی تمام شود که تعریف واجب تعریف حدی باشد. (از نفائس الفنون ص 112). نکتهء دیگر دربارهء واجب اینکه: چون وجوب منسوخ شود جواز باقی ماند یا نه مذهب اکثر اصولیان آن است که باقی ماند زیرا که مقتضی جواز قایم است و معارض آن که ناسخ است صلاحیت آن را ندارد که معارض او شود چه ارتفاع مرکب به ارتفاع جزوی حاصل شود و مذهب غزالی آن است که باقی نماند زیرا که تقوم جنس که جواز است به فصل است و ارتفاع او به ارتفاع فصل و چون در این صورت که فصل منع ترکیب است مرتفع شد جواز نیز که جنس است مرتفع شود و این سخن وقتی تمام شود که مسلم دارند که فصل علت جنس است و تقوم جنس به فصل معین میباشد و در این صورت جنس و فصل محقق اند. (نفائس الفنون صص 112 - 113).
اقسام واجب شرعی: واجب شرعی را تقسیماتی است: واجب به اعتبار فاعل آن به فرض عین (واجب عینی) و فرض کفایة (واجب کفایی) تقسیم میشود. رجوع به واجب عینی و واجب کفائی شود.
واجب از لحاظ نفس واجب به معین و مخیر منقسم گردد. رجوع به واجب معین و واجب مخیر شود.
واجب از نظر زمان آن به مضیق و موسع تقسیم میشود. رجوع به واجب مضیق و واجب موسع شود.
و واجب به اعتبار مقدمه وجود آن دو نوع است واجب مطلق و واجب مقید. رجوع به واجب مطلق و واجب مقید شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- ادغام واجب؛ یکی از اقسام ادغام است بدینسان: هرگاه دو حرف متصل متجانس اولی ساکن و دومی متحرک و یا هر دو متحرک باشد در صورت اول مطلقاً و در صورت ثانی بعد از سلب حرکت اول ادغام واجب است. رجوع به ادغام شود.
- بالواجب؛ بطور وجوب و لزوم. (ناظم الاطباء).
- بواجب؛ غالباً قید وصف و کیفیت است به معنی چنانکه باید. درست. شایسته. کام. بواجبی :
پزشکی که علت بواجب شناخت
تواند سبک داروی درد ساخت.فردوسی.
و من آمدم تا بواجب بازآرم و از این گونه بدعتی نهاد. (فارسنامهء ابن البلخی ص84). چنانکه باید هر که از خدمتکاران خدمتی شایسته و بواجب بکردی در حال او را نواخت و انعام فرمودند بر قدر خدمت. (نوروزنامه). و عالمان را بفرمود [ اسکندر ]کشتن و کس نماند که علمی بواجب بدانستی تا تاریخی نگاهداشتی. (مجمل التواریخ).
قیمت این خاک بواجب شناس
خاک سپاسی بکن ای ناسپاس.نظامی.
چهل سال مداح می بوده ام
هنوزش بواجب بنستوده ام.
نزاری قهستانی (دستورنامه).
- بواجب گزیدن؛ ضروری تشخیص دادن. به ضرورت انتخاب کرد :
روبه یکفن نفس سگ شنید
خانه دو سوراخ بواجب گزید.نظامی.
- بواجبی؛ قید کیفیت و وصف به معنی چنانکه باید، کاملا درست، بواجب : به لوازم این خدمت بواجبی قیام نتواند نمود. (ترجمهء اعثم کوفی ص 3). روی به قلع و قمع مرتدان و کفار نهند و سزای ایشان بواجبی دهند. (ترجمهء اعثم کوفی ص 6). پس شکر این نعمتها بواجبی گذارید. (ترجمهء اعثم کوفی ص 68). اگر چیزی رفته است که از آن وهنی بجاه وی یا کراهیتی به دل وی پیوسته است آن را بواجبی دریافته شود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص333). پیغامهای نیکو بود از سلطان مسعود که ما را مقرر گشت آنچه رفته است و تدبیر هر کاری اینک بواجبی فرموده می آید. (تاریخ بیهقی). حق نعمت خداوند حال و گذشته را بواجبی بگذارد. (تاریخ بیهقی). و اگر تا این غایت نواختی بواجبی از مجلس ما به حاجب نرسیده است اکنون پیوسته نخواهد بود. (تاریخ بیهقی).
من ذات ترا بواجبی کی دانم
دانندهء ذات تو بجز ذات تو نیست.
(منسوب به خیام).
فلک شناس نداند براستیت شناخت
ملک ستای نداند بواجبیت ستود.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص91).
ای سرشته بسیرت رادی
داد رادی بواجبی دادی.
مسعودسعد (دیوان چ رشید یاسمی ص 539).
گفت ترسم که یزدان را شکر بواجبی نتوانم گزارد. (نوروزنامه). و همیشه مکاتبت داشتی با دارالخلافه و تعظیم ایشان بواجبی کردی. (مجمل التواریخ). برادرانش را بخواند و گوشمالی بواجبی داد. (گلستان). رجوع به واجب شود.
- ذات واجب؛ در تداول مردم ذات واجب الوجود یا ذات باری است. رجوع به واجب الوجود شود.
- ناواجب؛ غیرلازم. بیمورد :
تقصیر نکرده خواجه در ناواجب
من در واجب چگونه تقصیر کنم.
(منسوب به رودکی).
بدر کردی از بارگه حاجبش
فروکوفتندی به ناواجبش.سعدی (بوستان).
(1) - از لغات برساختهء دساتیر.

واجب آمدن.

[جِ مَ دَ] (مص مرکب)لازم بودن. واجب شدن. لازم شدن : آنچه به حکم معدلت و راستی واجب آمدی بر آن رفتی. (تاریخ بیهقی).
که کرمشان به عطسه ماندراست
کاید الحمد واجب آخر کار.خاقانی.
واجب آمد چونکه بردم نام او
شرح کردن رمزی از انعام او.مولوی.
پس واجب آمد معلم پادشاهزاده را در تهذیب اخلاق خداوندزادگان. (گلستان).
واجب آمد بر آدمی شش حق
اولش حق واجب مطلق.اوحدی.

واجبات.

[جِ] (ع ص، اِ) جِ واجبة. چیزهایی که بجا آوردن آنها واجب است. (ناظم الاطباء) :
چو کار معنوی زین چرخ بینی
متاب از واجبات عقل مگذر.ناصرخسرو.
و رجوع به واجبة و واجب و لازم شود.

واجب الاتباع.

[جِ بُلْ اِتْ تِ] (ع ص مرکب) آنکه (یا آنچه) سزاوار متابعت باشد. (ناظم الاطباء). آنکه یا آنچه متابعت از او واجب شود.

واجب الاحترام.

[جِ بُلْ اِ تِ] (ع ص مرکب) آنکه احترامش واجب است.

واجب الادا.

[جِ بُلْ اَ] (ع ص مرکب)حقی که بجا آوردن آن لازم بود. (ناظم الاطباء).

واجب الاذعان.

[جِ بُلْ اِ] (ع ص مرکب)چیزی که اقرار به آن ناگزیر بود. (ناظم الاطباء) : فرمان واجب الاذعان صدور یافت. (حبیب السیر ج3 ص155).

واجب الاطاعة.

[جِ بُلْ اِ عَ] (ع ص مرکب) آنکه یا آنچه اطاعت او لازم باشد.

واجب الامتثال.

[جِ بُلْ اِ تِ] (ع ص مرکب) فرمانی که بجا آوردن آن فرض و لازم باشد. (ناظم الاطباء).

واجب التعزیر.

[جِ بُتْ تَ] (ع ص مرکب) سزاوار سیاست و عقوبت. (ناظم الاطباء). رجوع به تعزیر شود.

واجب التعظیم.

[جِ بُتْ تَ] (ع ص مرکب) آن که شایسته و لایق احترام و تعظیم بود. (ناظم الاطباء): امام زادهء واجب التعظیم.

واجب الحج.

[جِ بُلْ حَج ج] (ع ص مرکب) کسی که استطاعت رفتن بکعبه را داشته باشد. مستطیع.

واجب الخمس.

[جِ بُلْ خُ] (ع ص مرکب) در تداول، مستحق خمس. کسی که استحقاق گرفتن خمس را دارد. نظیر واجب الزکوة. || چیزی که خمس بر آن تعلق میگیرد.

واجب الذات.

[جِ بُذْ ذا] (ع ص مرکب)کسی که وجودش محتاج به غیر نباشد. واجب بالذات. واجب لذاته. واجب الوجود. رجوع به واجب لذاته و واجب بالذات و واجب الوجود شود.

واجب الرعایه.

[جِ بُرْ رِ یَ] (ع ص مرکب) کسی که مستحق رعایت و اعانت بود. (ناظم الاطباء).

واجب الزکوة.

[جِ بُزْ زَ کا] (ع ص مرکب) در تداول عامه، مستحق زکوة. کسی که به او زکوة باید دادن یا توان دادن.

واجب الصدقه.

[جِ بُصْ صَ دَ قَ] (ع ص مرکب) مستحق صدقه. کسی که صدقه بدو توان داد.

واجب الطاعة.

[جِ بُطْ طا عَ] (ع ص مرکب) کسی که اطاعتش واجب است. واجب الاطاعه: امام واجب الطاعة.

واجب العرض.

[جِ بُلْ عَ] (ع ص مرکب)مطلب مهمی که اظهار آن لازم بود. (ناظم الاطباء). در تداول مردم واجب العرضم یعنی مطلب مهمی دارم. || کسی که دارای چنین مطلبی باشد. (ناظم الاطباء) : و کشیک خانهء در دولت خانه را به جهت دیوان وزراء اعظم بنا گذاشته اند که عامهء خلایق واحب العرض، خود را به خدمت وزراء اعظم عرض توانند نمود. (تذکرة الملوک چ 2 ص6).

واجب القتل.

[جِ بُلْ قَ] (ع ص مرکب)کشتنی و سزاوار کشتن. که کشتن آن لازم باشد. (ناظم الاطباء). مرگ ارزان. (یادداشت مؤلف).

واجب القضا.

[جِ بُلْ قَ] (ع ص مرکب)کاری که از کسی فوت شده و بجا آوردن آن لازم است. (ناظم الاطباء).

واجب القطع.

[جِ بُلْ قَ] (ع ص مرکب)اندامی که بریدن آن لازم باشد. (ناظم الاطباء).

واجب الوجود.

[جِ بُلْ وُ] (ع ص مرکب) آنکه ذات او مقتضی وجود او باشد چنانچه ذات باری تعالی که ذات او در وجود محتاج غیر نیست. (غیاث) (آنندراج). گرور فرتاش(1). (ناظم الاطباء) (برهان). شایسته بود که خدای تعالی باشد. (ناظم الاطباء). کسی که وجودش از ذات او باشد و احتیاج به چیزی نداشته باشد. (از تعریفات جرجانی). واجب الوجود نفس وجود است و واجب بغیره عارض بر وجود و زاید بر ماهیت است. (حکمت اشراق ص 93). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی نزد حکما. مقابل ممتنع الوجود و ممکن الوجود. که هستی او ناگزیر است. موجودی که در وجود خود محتاج به غیری نباشد. هرچه وجود او ضروری باشد. (از یادداشتهای مؤلف) : و به حقیقت وجود ذات بزرگوار او اثر جود و رحمت واجب الوجود است. (ص118 سندبادنامه). متسلسل به سببی است که مسبب الاسباب و واجب الوجود خوانند. (ص278 سندبادنامه). و رجوع به واجب تعالی، واجب بالذات، واجب لذاته، الله و قائم بالذات شود.
(1) - از لغات برساختهء دساتیر است.

واجب الوجود غیرمکافی ء .

[جِ بُلْ وُ دِ غَ رِ مُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) یعنی دو واجب که بالذات واجب باشند و متکافی در وجود و متلازم و متساوی باشند و هیچ یک علت دیگری نباشد زیرا محال است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی).

واجب الوجود لذاته.

[جِ بُلْ وُ دِ لِ تِهْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آنکه ذاتاً واجب باشد. برخی از متکلمان متأخر مانند امام حمیدالدین الضریری و پیروان وی تصریح دارند به این که واجب الوجود لذاته تنها خدای تعالی و صفات اوست یعنی صفات او واجب است. واجب یعنی آنچه نیازی به غیر ندارد ولی این قول با استدلال آنان دربارهء اینکه هر چه قدیم است اگر واجب لذاته نباشد عدمش فی نفسه جائز است در وجود خود محتاج به مخصصی است و در نتیجه محدث خواهد شد مغایرت دارد. (از کشاف اصطلاحات الفنون 1444). و رجوع به واجب بالذات و واجب لذاته و واجب الوجود بالذات شود.

واجب بالذات.

[جِ بِ بِذْ ذا] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در مقابل واجب بالغیر است و آن چیزی است که عارض شدن وجوب به غیر او ممتنع باشد وگرنه توارد دو علت مستقل پیش می آید. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1443). واجب بالذات یعنی موجودی که واجد جمیع مراتب کمالات و علة العلل موجودات باشد و بعلاوه معنی علة العلل بودن آن است که واجد جمیع مراتب معلولات باشد و حالت انتظاری در آن نباشد و آنچه لازمهء علیت است بالفعل در آن وجود داشته باشد و خلاصهء جمیع آنچه برای موجودات دیگر ممکن است برای او بالفعل حاصل باشد. واجب الوجود بالذات واجب الوجود من جمیع جهات است زیرا اگر از جهتی از جهات فاقد مرتبه ای از کمال باشد در حصول آن کمال احتیاج به مکمل خواهد داشت و لازم می آید که از آن جهت ممکن باشد و لازم می آید که مرکب باشد از کمال و نقص واجب بالذات منحصر به یک موجود است که ذات حق تعالی است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). و رجوع به واجب لذاته و واجب الوجود لذاته و واجب الوجود شود.

واجب بالغیر.

[جِ بِ بِلْ غَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در مقابل واجب بالذات و واجب لذاته است یعنی چیزی که وجودش قائم به غیر باشد یعنی ممکنات. هر ممکنی واجب بالغیر است یعنی وجود و وجوب او مستند بعلت است «الشی ء ما لم یجب لم یوجد» نهایت وجوب آن اعم از وجوب سابق بر وجود و وجوب لاحق است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). رجوع به واجب بالذات و واجب لذاته و واجب لغیره شود.

واجب بالقیاس.

[جِ بِ بِلْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آن است که غیر استدعای وجوب او را دارد بدین معنی که چون هر معلولی استدعای وجوب علت خود را دارد و بطور کلی معلولات از وجود و تحقق ابا و امتناع دارند مگر آنکه علت آنها ضروری الحصول باشد و بنابر این معلولات مستدعی وجوب علت خود هستند اعم از وجوب بالذات یا بالغیر: «کل مفهوم ان امتنع عدمه فهو واجب والوجوب مؤکد الوجود». (شرح حکمة العین ص70) (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی).

واجب تخییری.

[جِ بِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب مخیر. رجوع بواجب مخیر شود.

واجب تعالی.

[جِ تَ لا] (اِخ) خدای تعالی. آنکه عدم بر وی جایز نبود. رجوع به الله و واجب الوجود و واجب لذاته و واجب بالذاته شود.

واجب داشتن.

[جِ تَ] (مص مرکب)روا داشتن. سزا داشتن : آنچه به وقت وفات پدر ما امیر ماضی رحمة الله علیه کرد و نمودار شفقت و نصیحتها که واجب داشت نوخاستگان را به غزنین آن است که واجب نکند که هرگز فراموش شود. (تاریخ بیهقی).رجوع به واجب شود. || صلاح دانستن. روی دیدن. مصلحت دیدن : اما بوسهل این [ نیکوئی بر دشمن مغلوب را ] واجب نداشت. (تاریخ بیهقی). اگر به آخر عمر چنین یک جفا واجب داشت... بدان هزار مصلحت بباید نگریست که از ما نگاه داشت. (تاریخ بیهقی).و رجوع به واجب شود. || لازم شمردن. لازم دانستن : واجب دارم و فریضه بینم که کسانی که از این شهر باشند و در ایشان فضلی باشد ذکر ایشان بیاوردن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 277). چون برخواندن قادر بود باید که در آن تأمل واجب دارد. (کلیله و دمنه). و رجوع به واجب شود.

واجب دانستن.

[جِ نِ تَ] (مص مرکب)لازم دانستن. لازم شمردن : و ندانیم که آنچه بدل ما آمده است حقیقت است یا نه اما واجب دانیم که در هر چیزی که از آن راحتی و فراغتی بدل وی پیوندد مبالغتی تمام باشد. (تاریخ بیهقی چ فیاض ص90).

واجب دیدن.

[جِ دی دَ] (مص مرکب)لازم دیدن. لازم دانستن. (دیدن در اینجا به مفاهیمی که در عربی از افعال قلوب استنباط می شود میباشد) : من حکایتی خوانده ام... بیاورم اما هول تر از این رفته است در باب پیغام واجب دیدم به آوردن آن. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 350). روزی [ لقمان ] در پیش او [ داود ] رفت داود زره همی کرد به دست خویش... و لقمان ندانست که چه میکند و آن چیست و از حکمت واجب ندید سخنی پرسیدن و خاموش بود تا تمام کرد. (مجمل التواریخ). یکی از حاضران تنبیهی واجب دید بخندید. (کلیله و دمنه). هر که درگاه ملوک را لازم گیرد... هرآینه مراد خویش... او را استقبال واجب بیند. (کلیله و دمنه). مشفق تر زیردستان آن است که در رسانیدن نصیحت مبالغت واجب بیند. (کلیله و دمنه).

واجب ساختن.

[جِ تَ] (مص مرکب)لازم شمردن. واجب کردن : التزام نمودند ما را آنچه خداوند بر ایشان واجب ساخته از طاعت امام بواسطهء بیعت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 312). و رجوع به واجب کردن شود.

واجب شدن.

[جِ شُ دَ] (مص مرکب)لازم شدن. فریضه بودن. لازم گشتن. فرض شدن. واییدن. بایستن. (ناظم الاطباء). وجوب. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن). وأی. (تاج المصادر بیهقی). کذب: کذب علیک الغسل؛ واجب شد بر تو غسل. (منتهی الارب) : مهیا شد امیرالمؤمنین از برای ایستادگی در آن کاری که به او حواله نمود. خدا و واجب شد بموجب نص از امام پاک قادر بالله. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص311).
گفتم که نماز از چه بر اطفال و مجانین
واجب نشود تا نشود عقل مخیر.
ناصرخسرو.
گر کسی یابد در این کو خانه ای
هر دمش واجب شود شکرانه ای.عطار.

واجب شمردن.

[جِ شِ / شُ مَ / مُ دَ](مص مرکب) لازم شمردن. لازم دانستن : دفع ظلم ظالم را از سر مظلوم بینوا واجب شمارد. (مجالس سعدی ص 19).

واجب عینی.

[جِ بِ عَ / عِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فرض عین. آنچه بر هر کس واجب باشد. واجب به اعتبار فاعل آن دو قسم است: واجب عینی و واجب کفائی. واجب عینی برخلاف واجب کفائی چیزی است که بر همه و بر فرد فرد آحاد مکلفان واجب است مانند نماز، روزه. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1447). رجوع به واجب و واجب کفائی و وجوب شود.

واجب فی العمل.

[جِ بِ فِلْ عَ مَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) امری که برای ما لازم است به دلیلی که در آن شبهه است مانند خبر واحد. (از تعریفات جرجانی). که قطعی الصدور نیست و در عین حال عمل به آن واجب است.

واجب کردن.

[جِ کَ دَ] (مص مرکب)لازم بودن. ضرورت داشتن. لازم آمدن. واجب آمدن : مفسران گویند در تفسیر این آیه، «اَوَلمّا اصابتکم مصیبة قد اصبتم مثلیها» (قرآن 3/165). میگوید هر مصیبت که رسید شما را از احد، ایشان را از بدر دو چندان رسید پس اکنون بدین آیه واجب کند که کشتگان اُحد نیم چندان بدر بودند. (ترجمهء طبری بلعمی). تو ایمن باش چه واجب کند که مرغ از آن تو خورم [ و ] بر تو به فرمان حجاج جفا کنم. (تاریخ سیستان). اگر خدای عزوجل آن فرزند را فریاد رسید... واجب چنان کردی که شادی نمودی خشم از چه معنی بوده است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 25). یکی را که واجب کند بر اثر فرستاده میشود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 360). از این جهت واجب کند میان کواکب و میان انواع مانعی نیست. (کشف المحجوب سگزی ص 56). چون این دو سبب جمع باشد واجب کند که هوا کثیف باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و بباید دانست که حاست سمع اندر عصب پنجم از بهر آن نهاده است که میبایست که وی بیرون باشد و هوا به وی میرسد تا سمع حاصل میشود بسبب بودن هوا مر این عصب را واجب کرد که وی صلب تر باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). بلیناس گفت یکی به تفضّل اندر طالع من نگر تا مرا [ از این ] محنتها چه خواهد رسیدن پس کتاب را بنگرید آن شیطان و طالع و ساعت را بلیناس را گفت واجب کند که مادرت همین ساعت بمرده است و ترا چنین مینماید که کارت بزرگ گردد و پیش پادشاهان منزلتی یابی. (مجمل التواریخ والقصص ص130).
ز روی بزرگی چه واجب کند
بیفکندن آن را که برداشتی.
سیدحسن غزنوی.
ز چشم مست تو واجب کند که هشیاران
حذر کنند ولی تاختن نهان آری.سعدی.
- چه واجب کرده است؛ در تداول عامه یعنی چه لازم است.
|| سزاوار بودن. صلاح بودن : از خرد واجب نکند اندر این روزگار فترت که ما یکجا جمع باشیم. (تاریخ سیستان). لشکر به لشکرجای باشد که مردمان را زنان و دختران باشد مردم بیگانه به منزل و سرای آزادمردان واجب نکند. (تاریخ سیستان). نامه رسید سوی امیر خلف بن نوح بن منصور که بگذار تا حسین طاهر و عبدالله بن صابونی از حصار فرود آیند و نزدیک من آیند تا من سخن ایشان بشنوم و آن تو شنیده ام تا که واجب کند که سیستان بدارد. (تاریخ سیستان). پس نامهء عبدالله بن حمدبن سلیمان رسید سوی طاهر بر دست ابا النجم بدرالصغیر به رسولی که امیرالمؤمنین همی خواهد که فارس خاصهء خویش دارد صیدرا و خزینه را و همهء این ولایتها به تو دست بداشته است و تو نیز واجب نکند این مایه را از او دریغ داشتن. (تاریخ سیستان). آنچه به وقت وفات پدر ما امیر ماضی رحمة الله علیه کرد و نمودار شفقت و نصیحتها که واجب نکند که هرگز فراموش گردد. (تاریخ بیهقی). چون ما از آب گذاره کردیم واجب چنان کردی که به خرد نزدیک بودی که رسولی فرستادی و عذر خواستی. (تاریخ بیهقی). واجب چنان کردی بلکه از فرایض بودی که من حق خطاب وی نگاه داشتمی اما در تاریخ بیش از اینکه راندم رسم نیست. (تاریخ بیهقی). || فریضه کردن. ملزم کردن :خدای تعالی... بر خلق روی زمین واجب کرده که بدان دو قوه بباید گردید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص188). خدای تعالی واجب کرد در آن حکم که بر شما کرد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ج1 ص272). || بموقع بودن. متناسب بودن :
رز گر به گاه عهد زر افشان کند ز شاخ
واجب کند که هست شکر ریز دخترش.
خاقانی (دیوان چ زوار ص 222).
این شعر در تعریف خزان است و رز در صدر مصرع اول به معنی درخت انگور و «گر» شرطیه است یعنی اگر رز. (توضیح از آنندراج).
- واجب کردن رأی؛ ایجاب کردن عقل. حکم کردن عقل. مناسب بودن : چون حساب وی فصل شود آنچه رای واجب کند در باب وی فرموده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 395). با شما آنگاه که در آن باب اگر سخنی گوید آنچه رأی واجب کند جواب داده آید. (تاریخ بیهقی). رأی چنان واجب کرد که این نامه فرموده آمد و به توقیع مؤکد گشت. (تاریخ بیهقی). لاجرم حقهای آن پیر مشفق نگاه داریم در فرزندان وی که... و یکی را که رأی واجب کند بر اثر فرستاده میشود تا آن کارها بواجبی قرار گیرد. (تاریخ بیهقی 360 چ ادیب ص 460). ما با وی به هیچ حال مضایقت نکردیمی و کسانی را که رأی واجب کردی از اعیان و مقدمان لشکر بخواندیمی و قصد بغداد کردیمی تا مملکت مسلمانان زیر فرمان ما دو برادر بودی... (تاریخ بیهقی ص 8).

واجب کفائی.

[جِ بِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) فرض کفایه. واجب شرعی به اعتبار فاعل آن دو قسم است: واجب کفائی و واجب عینی. واجب کفائی آن است که با فعل بعضی از مکلّفان منظور حاصل شود هر که باشد فرق نمیکند (عدهء مکلفان معین نیست). مانند جهاد که منظور آن حراست مؤمنان و خوار کردن دشمن و اعلای کلمهء حق است که این امر به وجود جهاد حاصل می گردد هر مجاهدی که باشد تفاوتی ندارد. بهرحال واجب کفائی آن است که واجب میشود بر جزء غیرمعینی یا بر کلی که اگر جزئی از آنها به تکلیف خویش عمل نمایند تکلیف از بقیه ساقط است. رجوع به واجب و واجب عینی و وجوب شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص1447).

واجب لذاته.

[جِ بِ لِ تِه] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در برابر واجب لغیره، موجودی که عدمش ممتنع است. چنان امتناعی که وجودش از دیگری نیست بلکه از نفس ذات اوست هرگاه وجوب وجود لذاته باشد واجب لذاته خوانده میشود و اگر لغیره باشد واجب لغیره نام دارد. (تعریفات جرجانی). و رجوع به واجب بالذات و واجب الوجود لذاته شود.

واجب لغیره.

[جِ بِ لِ غَ رِه] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در برابر واجب لذاته و واجب بالذات است یعنی موجودی که وجودش قائم به غیر باشد. هرگاه وجود لذاته باشد واجب لذاته خوانده میشود و اگر لغیره باشد واجب لغیره نام دارد. (از تعریفات جرجانی). و رجوع به واجب بالغیر و واجب بالذات و واجب لذاته شود.

واجب مخیر.

[جِ بِ مُ خَیْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب مخیر در مقابل واجب معین است و آن چیزی است که به امر واحد مبهمی از امور مبهم تعلق گیرد که فعل مکلف آن را معین میکند نه قول وی و این مذهب فقهاست. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1447). وجوب اگر به امور مبهمه تعلق گیرد آن را واجب مخیر خوانند همچو کفارت که مکلف مخیر است میان اطعام و عتق و صوم و واجب در این صورت یکی است یا علی التعیین به مذاهب اصح. و بعضی از معتزله را مذهب آن است که جمیع امور واجب است الا به اتیان احدی وجوب ساقط شود. (نفائس الفنون ص 112). و رجوع به وجوب و واجب و واجب معین شود.

واجب مضیق.

[جِ بِ مُ ضَیْ یَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب مضیق در مقابل واجب موسع است: وجوب اگر متعلق به وقت بود و آن وقت مساوی فعل باشد آن را واجب مضیق خوانند و تکلیف بدان جایز به اتفاق همچو روزهء ماه رمضان. (نفایس الفنون). واجب به اعتبار وقت آن یا مضیق است یا موسع اگر زمان واجب مساوی با آن باشد واجب مضیق میشود مانند روزه و وقت آن را معیار نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به واجب و وجوب و واجب موسع شود.

واجب مطلق.

[جِ بِ مُ لَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب به اعتبار مقدمهء وجودش دو قسم است: واجب مطلق و واجب مقید. واجب مطلق آن است که وجوب آن تنها بر مقدمهء وجودش متوقف نباشد. واجب مطلق را به آنچه در هر وقتی و در هر حالی واجب است تفسیر کرده اند. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به واجب و وجوب و واجب مقید و ص 1448 کشاف شود. || (اِخ) خدای تعالی :
واجب آمد بر آدمی شش حق
اولش حق واجب مطلق.اوحدی.
و رجوع به واجب و واجب الوجود شود.

واجب معین.

[جِ بِ مُ عَیْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب به اعتبار نفس وجوب دو قسم است: واجب معین، واجب مخیر. واجب معین چیزی است که به امری واحد و معین تعلق گیرد مانند نماز. (از کشاف اصطلاحات الفنون). وجوب اگر به امری معین تعلق گیرد آن را واجب معین خوانند همچو صلوة خمسه وصوم رمضان و امثال آن. مذهب بعضی از معتزله این است که واجب معین است در علم حق تعالی و غیر معین است عندالناس. (نفائس الفنون). و نیز رجوع به کلمهء وجوب و واجب و واجب مخیر شود.

واجب مقید.

[جِ بِ مُ قَیْ یَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب مقید در برابر واجب مطلق است و آن امری است که وجوبش بر مقدمهء وجودش متوقف باشد مانند زکوة که موقوف بر نصاب است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و رجوع به کلمه های واجب و واجب مطلق و وجوب و کشاف اصطلاحات الفنون ص1448 شود.

واجب موسع.

[جِ بِ مُ وَسْ سَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) واجب به اعتبار وقت آن دو قسم است: واجب مضیق و واجب موسع. اگر زمان واجب زائد بر آن باشد واجب موسع نامیده میشود و زمان آن را ظرف مینامند مانند نماز ظهر که وقتشان از ظهر است تا غروب. (از کشاف اصطلاحات الفنون). و اگر وجوب متعلق به وقت بود و آن وقت زاید بر فعل باشد آن را واجب موسع خوانند و توسع شاید که در جمع عمر باشد همچو حج و قضاء فائت که مکلف را تأخیر در اینها مادام که ظن فوت نباشد جایز است و شاید که در وقت معین باشد همچو نماز صبح که وقت آن صبح صادق است تا طلوع آفتاب. و علما را در واجب موسع خلاف است بعضی از اصحاب شافعی گفتند این واجب موسع نیست بلکه وجوب مختص است به اول وقت و اگر تأخیر کند قضا باشد و بعضی از اصحاب ابی حنیفه گفتند وجوب مختص است به آخر وقت و اگر در اول وقت بگذارد مستعجل بود همچو کسی که زکوة را پیش از حولان حول بدهد و کرخی گفت آنچه در اول وقت موقوف باشد اگر مصلی در آخر وقت بر صفت تکلیف بماند آنچه او گذارده بود واجب بوده باشد والا سنت بود و بعض متکلمان را مذهب آن است که واجب در اول وقت فعل است یا عزم. اما در آخر وقت فعل متعین شود. مذهب ابوالحسین بصری و جمهور اصحاب آن است که مکلف مجهز است در ایقاع فعل در اجزاء آن وقت. و این قول بهتر است، زیرا که بعضی از اجزاء وقت را بر بعضی دیگر اولویتی نیست. وجه سوم: نسبت با مکلف چنانکه اگر متناول کل واحد من الافراد مکلفان بود به تعیین، همچو صلوة خمس. یا متناول واحد معین همچو تهجد که مخصوص برسول (ص) بود، آن را فرض عین خوانند. و اگر متناول بعضی غیرمعین بود همچو جهاد، آن را فرض غیر کفایه خوانند و فرض علی الکفایه گاه بود که بر کل واحد واجب شود، چنانچه هر طایفه ای گمان برند که غیر ایشان بدان قیام نموده و گاه باشد که از همه ساقط شود، چنانچه به هر طایفه ای گمان برند که غیر ایشان بدان قیام نموده. (نفائس الفنون ص 112). و رجوع به واجب و واجب مضیق شود.

واجب نمودن.

[جِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) لازم بودن. لازم به نظر رسیدن :
چه شیوه دارد اندر غمزهء تو
که خونریزیش واجب مینماید.عطار.
و رجوع به واجب و واجب کردن شود.

واجبه.

[جِ بَ] (ع ص) مؤنث واجب. رجوع به واجب شود.

واجبی.

[جِ] (ص نسبی، اِ) نوره. طین. حنازرد. (یادداشت مؤلف). به اصطلاح مردم تهران نوره که بدان مویها را سترند. (ناظم الاطباء). || وظیفه. روزینه. (غیاث) (آنندراج). راتبه. مقرر. (آنندراج) :
میرسد واجبی ما ز نهان خانهء غیب
ما چه شرمندگی از عالم امکان داریم.
صائب (از آنندراج).
|| حاصلی را که ضرابی باشیان ضابط و تحویلدار به جهت سرکار خاصهء شریفه ضبط مینمایند واجبی میگویند. (تذکرة الملوک). و واجبی سرکار دیوان از طلا و نقره که در ضرابخانه مسکوک میشده. در سوابق ایام بدین موجب بوده، طلا از قرار مثقالی سی دینار، نقره، از قرار مثقالی دو دینار. و ثانیاً معیران تدریجاً به جهت کفایت سرکار دیوان بر قدر واجبی افزوده طلا را از قرار مثقالی پنجاه دینار و نقره پنج دینار استمرار داده بودند. و در سالی که شاه سابق به قزوین حرکت مینمود وزن عباسی را هفت دانگ مقرر و بعد از معاودت از سفر مزبور قبل از ایام محاصرهء اصفهان محمدعلی بیک معیر الممالک به جهت توفیر سرکار دیوان اعلی و مزید انتفاع سرکار خاصه به خدمت شاه سابق عرض و یک دانگ از وزن عباسی را کم نموده عباسی را شش دانگ مسکوک و یک دانگ نقره اضافه را علاوهء واجبی نموده، از آن تاریخ الی نه ماهه سال جلوس شاه محمود واجبی ضرابخانه به همان دستور شاه سابق بدین موجب .ضبط و انفاد میشد... (تذکرة الملوک ص 22 و 23).

واجبی خانه.

[جِ نَ / نِ] (اِ مرکب)نوره خانه. محلی در حمام که برای نوره کشیدن است.

واجبی کشیدن.

[جِ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) مالیدن واجبی. به کار بردن نوره. تَنَوُّر.

واجد.

[جِ] (ع ص) دارا. دارنده. || یابنده. (ناظم الاطباء). مقابل فاقد :
هم ملک هم عقل حق را واجدی
هر دو آدم را معین و ساجدی.(مثنوی).
|| محب. || قادر. یقال انا واجد للشی ء؛ یعنی قادر. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اِ) به لغت اهل یمن لبلاب را گویند که عشقه و عشق پیچان باشد. (آنندراج) (برهان). رجوع به پیچک شود. || (ص) پاینده و باقی. (برهان) (آنندراج). || مخترع. مبدع. (ناظم الاطباء). || بی نیاز. (مهذب الاسماء). غنی. (المنجد) (اقرب الموارد) (تاج العروس). توانگر. || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء). و در نامهای خدای تعالی واجد به معنی غنی و توانگری است که نیازمند نشود. (تاج العروس).

واجدا.

[جُ] (ص) جدا. مشخص. علیحده. واجده. (ناظم الاطباء). رجوع به جدا شود.

واجدا کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب)جدا کردن. مشخص نمودن. علیحده کردن. واجده کردن. (ناظم الاطباء).

واجدة.

[جِ دَ] (ع، ص) تأنیث واجد. رجوع به واجد شود. || خشمگین. (مهذب الاسماء). در اقرب الموارد نیز وجد علیه به معنی غضب آمده است.

واجده.

[جُ دَ / دِ] (ص) جدا. مشخص. علیحده. واجدا. (ناظم الاطباء).

واجده کردن.

[جُ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب) جدا کردن. مشخص نمودن. علیحده کردن. جدا کردن. (ناظم الاطباء).

واجرود.

(اِخ) جایی است بین همدان و قزوین که در آن به سال 29 هجری بین ایرانیان اهالی دیلم و مسلمین جنگی شدید درگرفت نام پادشاه دیلم موثا و نام امیرعرب نعیم بن مقرن بود. این جنگ از لحاظ اهمیت و شدت با نبرد نهاوند برابری میکرده و این کارزار به پیروزی مسلمانان منتهی شد و سردار عرب دربارهء آن چنین سروده است :
فلمّا اتانی ان موثا رهطه
بنی باسل جرّوا خیول الاعاجم
صدمناهم فی واج روذ بجمعنا
غذاة رمیناهم باحدی العظائم
فما صبروا فی حومة الموت ساعة
لحد الرماح والسیوف اصوارم
اصبنا بها موثا و من لف جمعه
و فیها نهاب قسمة غیر غانم
کانهم فی واج روذ و جره
ضنین اغانیها فروج المخارم.
(معجم البلدان).
واج دود که در قاموس الاعلام ترکی آمده ظاهراً تحریفی از همین کلمه است. رجوع به قاموس الاعلام شود.

واجز.

[جِ] (ع ص) کوتاه از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). قصیر و کوتاه از هر چیزی. (ناظم الاطباء). || موجز. گویند: کلام واجز؛ یعنی قصیر. سریع الوصول الی الفهم. (از اقرب الموارد).

واجس.

[جِ] (ع، ص) اندیشه و هرچه در دل گذرد. (منتهی الارب) (آنندراج). هاجس. (اقرب الموارد). بدل درآینده. خاطر. و رجوع به هاجس شود.

واجست.

[جُ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) مؤاخذه. بازخواست. واپرس :
کس نگوید سنگ را دیرآمدی
یا که چوبا، تو چرا بر من زدی
این چنین واجست ها مجبور را
کس نگوید یا زند معذور را.مولوی.
و رجوع به واجستن و بازجستن و واپرسیدن شود.

واجستن.

[جُ تَ] (مص مرکب) جستجو و تفحص نمودن. جستجوی چیز گمشده کردن. (آنندراج). بازجستن و جستجو کردن چیزی را پس از غایب بودن و تفحص نمودن از چیز گمشده. (ناظم الاطباء). تفقد. (زوزنی) (ترجمان قرآن عادل بن علی). تفحص کردن. تفتیش. واپرسیدن :
چو واجستیم از آن صورت که حال است
رصد بنمود کاین معنی محال است.نظامی.
آتش عشق در دل ما جو
عاشقان ضعیف را واجو.عراقی همدانی.
و رجوع به تفحص و واپرسیدن و واجست و تفقد و بازجستن شود.

واجف.

[جِ] (ع ص) بی آرام. طپان. (آنندراج). مضطرب: قلبُ واجف؛ یعنی دل مضطرب. (از اقرب الموارد). دل باتپش هراسان، مضطرب. (ناظم الاطباء). وَجّاف. (المنجد). طپنده. لرزنده. و رجوع به وجف شود.

واجفة.

[جِ فَ] (ع ص) مؤنث واجف. طپنده. لرزنده، ترسنده. رجوع به واجف شود.

واجل.

[جِ] (ع ص) ترسنده. (مهذب الاسماء). هراسان. (ناظم الاطباء). ترسیده. || سهمگین. (ناظم الاطباء).

واجل.

[جِ] (اِخ) دهی است از دهستان بهمنی در سرحد بخش کهکیلویه از شهرستان بهبهان واقع در چهارهزارگزی شمال باختری صیدان و مرکز دهستان بشمار می آید. تا راه شوسهء باغ ملک 24 هزار گز فاصله دارد. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر که 700 تن سکنه دارد مذهب اهالی شیعه است و مردم آن به زبان لری و فارسی سخن گویند و آب آن از چاه تأمین میشود. محصول آنجا غلات، پشم و لبنیات شغل ساکنان زراعت و دامپروری است، راه آنجا مالرو است. ساکنانش از طایفه بهمنی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

واجلة.

[جِ لَ] (ع ص) مؤنث واجل. رجوع به واجل شود.

واجم.

[جِ] (ع ص) مرد ترشروی سرفروافکنده از شدت اندوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال ما لی اراک واجما. (منتهی الارب). عبوس سرفروافکنده از شدت حزن. (از اقرب الموارد). خموش خشمگین که نشان خشم در روی وی پدید بود. (مهذب الاسماء). الذی اشتد حزنه حتی امسک عن الکلام. (یادداشت مؤلف).

واجنبانیدن.

[جُمْ دَ] (مص مرکب)دوباره جنبانیدن. فاجنبانیدن. (تاج المصادر بیهقی ذیل حفز). و رجوع به «وا» و «بازجنبانیدن» شود.

واجه.

[جَ] (اِ) گفتار. رجوع به واج شود.

واجی.

(اِخ) نام دهی است از ناحیهء کلاردشت مازندران. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو).

واچار.

(اِ) بازار. (جهانگیری) (شعوری ج 2 ص 413). واجار. و رجوع به واجار شود.

واچدا.

[چَ] (اِ)(1) جزئی. (یادداشت مؤلف). جزء و یک جزء. (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه در اشتینگاس جزء لغات مشکوک آمده است.

واچربیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب) دست برداشتن از چیزی. (آنندراج). رجوع به «وا» و چربیدن شود.

واچرتیدن.

[چُ دَ] (مص مرکب) ناگهان حیرت کردن. از حال چرت ناگهان بیرون شدن. مقابل چرتیدن. رجوع به «وا» و چرت و چرتیدن شود.

واچسبیدن.

[چَ دَ] (مص مرکب)بازچسبیدن. ملصق گشتن. || به دست گرفتن. (ناظم الاطباء). و رجوع به «وا» و چسبیدن شود.

واچشا.

[چَ] (اِ)(1) به معنی واچداست که جزئی باشد. واچدا. یک جزء. جزئی. (ناظم الاطباء).
(1) - این کلمه در اشتینگاس جزء لغات مشکوک آمده است.

واچک.

[چَ] (اِ) به زبان پهلوی یعنی سخن و گویا با «واج» همریشه باشد: واچک چند آذرپادمهر اسپندان یعنی سخنانی چند از آذرپاد مهراسپندان نام رساله ای است متضمن ادعیه ای که هنگام مرگ بر زبان آرند و منسوب است به آذرپاد مهر اسپندان که از مشهورترین موبدان عهد ساسانی و از مقدسان زردشتی است و در سنت مزدیسنان معجزات و کراماتی برای او قائل شده اند. این رساله دارای 1290 کلمه است. (از خرده اوستا ص 30 و 40).

واچک.

[چَ] (اِخ) یکی از رودهای مازندران که از دامنه های شمالی البرز سرچشمه می گیرد. این رود و سایر رودهای مشابه آن موقع خشکی هوا بسیار کم عمقند ولی در فصل آب شدن برفها ممکن است ناگاه به وضع خطرناکی درآیند. (مازندران و استرآباد رابینو، ص 24). از واچک راه باریکی هست به گلیجان که محلهء عمدهء بلوکی به همان نام است. بعد از واچک فیکارود است که تاریک محله در طرف راست آن واقع است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استراباد رابینو ص 41).

واچه.

[چِ] (اِخ) پسر ارتاوازد سردار ارمنی در عهد خسرو دوم پادشاه ارمنستان بود. وی از نژاد مامی گونیان بود. پس از مدتی غیبت و مسافرت به یونان هنگامی که ارمنستان دستخوش حملهء سان سان پادشاه ماساژت ها که از اشکانیان ماوراء قفقاز است گردیده بود کشور را نجات داد. شرح واقعه از این قرار است: فوستوس بیزانسی مورخ ارمنستان راجع به سان سان پادشاه اشکانی صفحات آن طرف قفقاز مینویسد که وی در قرن پنجم میلادی به خسرو دوم پادشاه ارمنستان پسر تیرداد که مذهب عیسوی را پذیرفته بود حمله کرد. پس از اینکه خسرو تمام کلیساهای مملکت را برقرار و تعمیر کرد. سان سان تمامی قشون هون را با عده ای از مردمان دیگر جمع کرد سپاهی بزرگ تشکیل داد و به طرف رود بزرگ کور حرکت کرد و در صفحات ارمنستان بپراکند، هیچگاه چنین قشون عظیمی را از پیاده و سوار کسی ندیده بود از زیادی سربازان شمردن آنها هم محال بود اینان به قتل و غارت پرداخته و تا شهر کوچک ساداقا پیش رفته به گندسک (باید گنزک باشد) حد آذرباداکاد (باید مقصودش آذربایجان باشد) رسیدند. بعد در جائی جمع شدند زیرا اردوی بزرگی در دشت آرارات زدند، خسرو همینکه از نزدیک شدن سان سان پادشاه ماساژت ها آگاه شد فرار کرد و به جنگل تارِوْنت پرت(1) که در صفحهء کتا(2) است رفت. ورتانس(3) عالیمقام کشیش بزرگ ارمنستان همراه او بود خسرو و او روزه میداشتند و از خداوند استغاثه میکردند که آنها را از سان سان نجات دهد... در این حال واچه پسر آرتاوازد که از نژاد مامی گونیان بود دررسید از چندی قبل او غائب بود زیرا در یونان مسافرت میکرد. او تمامی ناخارار (بزرگان و اعاظم) ارمنستان را جمع کرد و قشونی بزرگ ترتیب داد. بعد حرکت کرد و در طلیعهء صبح هنگامی که دشمن مشغول آشامیدن بود حمله برد. دشمنان بالای کوهی موسوم به چلوگ لوث بودند و تمامی آنها را از دم شمشیر گذراندند ارامنه اسرای زیادی گرفتند و غنائم بسیار بردند. بعد حرکت کرده به جلگهء آرارات درآمدند زیرا میدانستند که سان سان با قشونی زیاد و در شهر واگارشاباد است. واچه ناگهان به شهر حمله کرد و خداوند دشمنان او را به اختیارش گذارد آنها از حملهء ناگهانی پراکنده شده به کوهی در همسایگی قلعه اوشاگان پناهنده گردیدند با وجود این جنگی بزرگ واقع شد. پاگراد پاگارتید و چندتن دیگر با نیزه در میان آلانها و ماساژت ها و هونها کشتاری زیاد کردند. جلگه که دارای تپه های زیاد بود پر از نعش کشتگان گردید و خون مانند رود جاری شد. عدهء کمی از دشمنان نجات یافته به مملکت پاگاس جیک فرار کردند سر سان سان را نزد پادشاه ارمنستان آوردند و چون او این سر را دید گریسته گفت: «ای برادر تو از دودمان اشکانیان بودی» این انتقام به قدری کامل بود که یک نفر دشمن هم باقی نماند. (ایران باستان ص 2615و 2616 و 2617). و کریستنسن آرد: یکی از دو سردار طرف اعتماد خسرو دوم پادشاه ارمنستان (که در اواسط قرن چهارم میلادی میزیسته) که همه حکام و افواج محلی آنها را گرد آورده به جنگ ایرانیان برد: خسرو دوم پادشاه ارمنستان که در کشور خویش دچار گزند ملوک الطوایف و حکام محلی بود و در اواسط قرن چهارم میلادی 8 بار با ایرانیان پنجه درافکند و چون میترسید که در اثناء جنگ مثل زمان سابق خیانتی صورت بگیرد چنین فرمان داد: «بعد از این همه اعیان و حکام و صاحبان ولایات که از هزار تا ده هزار تن سپاهی دارند باید شخصاً در موکب پادشاه حاضر باشند و هیچیک از آنان حق ندارند در میان لشکر شاهی اقامت گزینند. به این ترتیب خسرو تمام رؤسای دودمانهای باستانی را مجبور نمود که لشکریان خود را وارد سپاه سلطنتی کنند. خسرو ریاست کل این سپاه را به دو تن از سرداران که محل اعتماد بودند سپرد ولی یکی از آنها که واچه نام داشت همهء حکام و گروههای محلی را از خسرو جدا کرد و به جنگ ایرانیان برد. (ایران در زمان ساسانیان ص 38 و 39). به طوری که می بینیم در روایت دو کتاب ایران در زمان ساسانیان و ایران باستان این اختلافات دیده میشود: کتاب ایران در زمان ساسانیان دوران زندگی خسرو دوم و واچه را در قرن چهارم، کتاب ایران باستان در قرن پنجم میلادی دانسته در حالی که همان قرن چهارم صحیح است. زیرا در صفحهء 2621 کتاب اخیر سلطنت خسرو دوم سالهای 316 و 325 نوشته شده است. اختلاف دیگر اینکه در کتاب ایران در زمان ساسانیان واچه بعنوان متمرد و در کتاب ایران باستان بعنوان نجات دهندهء کشور یاد شده است. اختلاف سوم آنکه بر طبق نوشتهء کتاب ایران در زمان ساسانیان، دشمنان واچه ایرانیان بوده اند. در حالی که در کتاب ایران باستان مخاصمان واچه اشکانیان ماوراء قفقاز و هونها قلمداد گردیده اند.
(1) - Tarevnit - pert.
(2) - Kota.
(3) - Vertanes.

واچیدن.

[دَ] (مص مرکب) به دست برچیدن چیزی را. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیده ها را برچیدن. چیده ها را جمع کردن. اشیاء منبسط و چیده را جمع کردن. || دانه به منقار چیدن مرغ. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || از هم باز کردن چیزی که با میل چیده و بافته باشند. || چین از روی دور کردن. || ریختن بساط شطرنج. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جدا کردن دانه. پنبه دانه جدا کردن از پنبه. (ناظم الاطباء): تزبید، تسبیخ، واچیدن پنبه. (تاج المصادر بیهقی).

واچیده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) پخش شده پس از چیدن و مرتب شدن. به هم خورده پس از آنکه چیده شده باشد.

واح.

(ع اِ) واحة. ج، واحات. سرزمین آبادی که در وسط ریگزار قرار دارد و لفظی است که منقول از لغت مصری است. (از المنجد). واحد واحات بر غیرقیاس. معنی آن را ندانم و گمان نکنم جز آنکه قبطی باشد. (از معجم البلدان). رجوع به واحة و واحات شود.

واحات.

(ع اِ) جِ واح است برخلاف قیاس و این کلمه قبطی است. رجوع به واح و واحه شود.

واحات.

(اِخ) سه ناحیه است در مغرب مصر و بر جانب غربی الصعید و این سه واح را واح الاول، واح الثانی و واح الثالث نامند. (از معجم البلدان). رجوع به ذیل هر یک از این کلمات شود.

واح الاول.

[حُلْ اَوْ وَ] (اِخ) یکی از واحات سه گانهء مصر است که در آن سوی کوه غربی و در برابر الفیوم واقع شده، و به طرف اسوان کشیده میشود. این ناحیه جای آبادی است که دارای نخلستانها و دههای خوبیست و در آن خرمای نیکوئی به عمل می آید که بهترین خرمای مصر به شمار میرود. این واح بزرگترین واحات سه گانه است. پس از آن کوه دیگری به موازات کوه اول امتداد دارد که در آن سوی آن واح الثانی است. (از معجم البلدان). و رجوع به واحات و دو مادهء بعد شود.

واح الثالث.

[حُثْ ثا لِ] (اِخ) سومین ناحیه از واحات سه گانهء مصر است که پس از واح الثانی قرار دارد و سنتریه نامیده میشود (با سین مهمله) و در آن درختان خرما و آبهای فراوان موجود است. طعم برخی از آن آبها ترش است، و آبهای دیگر برای اهالی آنجا ناگوار و ناسازگار است. بین آخرین نقاط واح الثالث و شهرهای نوبه 6 مرحله وجود دارد که در آنها قبایل بربر زندگی میکنند و گروهی از اهل علم منسوب به آن نواحی هستند. و رجوع به واحات شود.

واح الثانی.

[حُثْ ثا] (اِخ) دومین ناحیه از واحات سه گانهء مصر است که پس از واح الاول قرار دارد و از حیث عمران و آبادی نازلتر از واح الاول است و پس از آن کوهی واقع شده که در آن سوی آن واح الثالث قرار دارد. رجوع به واحات و واح الاول و واح الثالث شود.

واحد.

[حِ] (ع عدد، اِ) یک. نخستین عدد. هو اول عدد الحساب. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). یکی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). احد. ج، واحدون :
همی گویی که بر معلول خود علت بود سابق
چنان چون بر عدد واحد و یا بر کل خود اجزا.
ناصرخسرو.

واحد.

[حِ] (ع ص، اِ) یگانه. یکتا: فلان واحد دهره؛ فلان یگانهء روزگار است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بی همتا: فلان واحدالاحدین؛ یعنی فلانی بی همتاست و این کلمه را در نهایت مدح آرند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). بی نظیر. فرد. تنها. بی شریک. (یادداشت مؤلف). رجوع به یکتا شود :
هیولا را اگر وصفی کنی بیرون برد مقدور
که باشد بی خلاف آنگه ز فرد واحد یکتا.
ناصرخسرو.
واحد اندر ملک او را یار نی
بندگانش را جز او سالار نی
نیست خلقش را دگر کس مالکی
شرکتش دعوی کند جز هالکی.
(مثنوی چ خاور ص 253).
دوستان باشند و دلداران ولیک
مهربان نشناسد الا واحدی.سعدی.
|| جزئی از کلی، فالرجل واحد من القوم یعنی او فردی از افراد قوم است. (از اقرب الموارد). || بسیط(1). بی جزء. (یادداشتهای مؤلف). || (اِخ) از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء). آفریننده :
توحید تو تمام بدو گردد
دانستی ار تو واحد یکتا را.ناصرخسرو.
رجوع به الله، اوحد، یکتا و وحدت شود. || (ع ص، اِ) نظیر. فلان لاواحد له؛ فلانی نظیر ندارد. (ناظم الاطباء). || واحد از نظر حکما مقابل کثیر است و تعریف آن را هم به تقابل آن با کثیر کرده اند زیرا تعریف حقیقی برای آن ممکن نیست و بعضی گفته اند: واحد امری است که منقسم نشود و تعاریف دیگری که در محل خود بیان شده برای آن آمده است. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، سجادی). و رجوع به واحد بالاتصال، واحد بالترکیب، واحد بالجنس، واحد بالطبع، واحد بالعدد، واحد بالعرض، واحد بالنوع شود. واحد بر دو قسم است یکی عرضی یا مجازی و دیگری جوهری یا حقیقی. (فرهنگ مصطلحات عرفاء، سجادی). رجوع به واحد عرضی و واحد جوهری شود.
- اصل واحد؛ اصل مشترک(2): و له عروق منشعبة و من اصل واحد. (ابن البیطار).
- خبر واحد؛ خبر پیغمبر (ص) در اصطلاح اصولیان بر سه قسم است: 1 - خبر متواتر که روات متعددی دارد و هیچگونه اختلافی در روایتها دیده نمی شود مانند نقل قرآن و عبارات نمازهای پنجگانه. این گونه خبر موجب علم الیقین است. 2 - خبر مشهور که در قرن اول هجری به وسیلهء یکی از صحابه گفته شده ولی بین دیگران منتشر گردیده است. اعتبار این نوع خبر فروتر از خبر متواتر و برتر از خبر واحد است. 3 - خبر واحد که اعتبار آن از دو نوع دیگر کمتر است و آن خبری است که یک یا دو تن یا بیشتر آن را روایت کنند و چون درجه چنین خبری نازل تر از خبر متواتر و مشهور است شمارهء راویان آن مهم نیست و در صورت تعدد راوی به سبب عدم قطعیت آن هم خبر واحد به شمار میرود. این خبر موجب عمل میشود اما مفید علم الیقین نیست. در نورالانوار هم چنین است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 413). و به همین سبب آن را واجب فی العمل نیز لقب داده اند. خبر واحد خبری است که یک تن از صحابه آن را روایت کرده باشد و بیشتر فقها با شرایطی معین قائل بقبول آنند و آن بر سه قسم است: خبر واحد صحیح، خبر واحد حسن و خبر واحد ضعیف. و خبر صحیح و حسن افادهء ظن میکند نه قطع و خبر ضعیف افاده ترجیح جانب احتمال کند. (از یادداشتهای مؤلف). و رجوع به حدیث شود.
- فی موضع واحد؛ در یک جای. (ناظم الاطباء).
- کل واحد؛ هر یک. (ناظم الاطباء).
(1) - Simple.
(2) - D'une souche commune (فرانسوی).

واحد.

[حِ] (ع اِ)(1) مقدار معینی از هر چیز که برای اندازه گیری کمیت ها به کار میرود مانند متر که واحد طول است و کیلوگرم که واحد جرم و وزن است. یکه. (از واژه های فرهنگستان). برای واحدهای فیزیکی سه دستگاه هست، یکی دستگاه(2) C. G. S که سه واحد اساسی دارد که مبنی و پایهء واحدهای دیگر است:
الف - سانتیمتر برای واحد طول، رجوع به سانتیمتر شود. 2- گرم جرم(3) برای واحد جرم(4)، رجوع به گرم شود. 3- ثانیه برای واحد زمان، رجوع به ثانیه شود.
ب - دستگاه M. T. S. که آنهم سه واحد اساسی دارد که پایهء واحدهای دیگر است و آنها عبارتند از: 1- متر برای طول. 2- تن برای جرم. 3- ثانیه برای زمان.
ج - دستگاه M. K. S. که آن نیز سه واحد اصلی دارد: متر برای طول و کیلوگرم برای جرم و ثانیه برای زمان.
.
(فرانسوی)
(1) - Unite .
(فرانسوی)
(2) - Systeme .
(فرانسوی)
(3) - Gramme - masse .
(فرانسوی)
(4) - Masse

واحد.

[حِ] (اِخ) کوهی است متعلق به بنی کلب که عمروبن العداء الاجداری دربارهء آن شعری گفته است. (از معجم البلدان).

واحد.

[حِ] (اِخ) (میرزا شاه تقی...) از شعرا و اجلهء سادات و نقبای آن دیار (اصفهان) است و مدتی به تمشیت امور شرعی گیلان و مشهد مقدس رضوی مشغول و در آن شغل به کم طمعی و احقاق حق مشهور بوده است و این اشعار از اوست:
ای نور دیده رفتی و بی نور دیده ماند
مژگان چو آشیانهء مرغ پریده ماند.
*
مست نازی و سر خانه خرابی داری
از در خانهء ما میگذری خوش باشد.
*
نهاده ام چو سگان سر بر آستانهء تو
فرشته را نگذارم به گرد خانهء تو.
(از آتشکدهء آذر ص 608 چ بمبئی و ص 211 چ شهیدی).

واحداً.

[حِ دَنْ] (ع ق) تنها. منفرداً. جدا. (ناظم الاطباء).

واحد اختلاف پتانسیل.

[حِ دِ اِ تِ فِ پُ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(1) واحد اختلاف پتانسیل الکتریکی یا نیروی الکتروموتوری، ولت(2) است که از واحدهای الکتریکی میباشد. رجوع به ولت شود.
و اجزای آن که در حکم واحدهای جداگـانه ای میباشند عبارتند از: میلی ولت(3)که 1میکروولت(4) که1
.
(فرانسوی)
(1) - Difference de potentiel
(2) - Volt. .
(فرانسوی)
(3) - Millivolt
(4) - Microvolt.

واحد ارتشی.

[حِ دِ اَ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد نظامی. دسته ای از سربازان که تحت فرماندهی رئیسی باشند. کوچکترین واحد ارتشی جوخه است بنابراین گردان، هنگ، واحد تانک و واحد زره پوش همه واحدهای ارتشی به شمار میروند.

واحد اکبر.

[حِ دِ اَ بَ] (اِخ) از القاب خدای تعالی :
بشکر بود بسی سال تا خلاصی یافت
به امر خالق بیچون واحد اکبر.ناصرخسرو.
رجوع به واحد و الله و خدا شود.

واحدالعین.

[حِ دُلْ عَ] (ع ص مرکب)یکچشم. (یادداشت مؤلف).

واحد الکتریکی.

[حِ دِ اِ لِ تِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحدی که در الکتریسیته به کار میرود. واحدهای الکتریکی عبارتند از: واحد مقاومت(1)، واحد شدت جریان(2)، واحد اختلاف پتانسیل(3) الکتریکی یا واحد نیروی محرکه الکتریکی(4)، واحد مقدار الکتریسته. رجوع به واحد مقاومت، واحد شدت جریان، واحد اختلاف پتانسیل الکتریکی و واحد الکتریسیته شود. برای الکتریسته سه دستگاه(5) واحدهای مطلق وجود دارد که در هر یک واحدها بنحو خاصی به چند واحد اساسی منتهی میشوند: یکی واحدهای الکتریکی مطلق دستگاه C. G. S.که بسیار کوچکند و در عمل از اضعاف آن واحدها استفاده میکنند و آنها را واحدهای عملی(6)گویند مثلاً ولت برابر است با 910 واحد مقاومت الکترومغناطیسی از دستگاه C. G.S. دوم واحدهای دستگاه M. T. Sسوم واحدهای دستگاه M. K. S. و رجوع به واحد شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Resistance .
(فرانسوی)
(2) - Intensite .
(فرانسوی)
(3) - Difference de potentiel .
(فرانسوی)
(4) - Force electromotrice .
(فرانسوی)
(5) - Systeme .
(فرانسوی)
(6) - Les unites pratiques

واحداً واحداً.

[حِ دَنْ حِ دَنْ] (ع ق مرکب) یکی پس از دیگری. جداجدا. یکی یکی. جداگانه. فرداًفرداً. (ناظم الاطباء). یکایک. یک یک. یکان یکان. یک بیک.

واحد بالاتصال.

[حِ دِ بِلْ اِتْ تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد شخصی که به اجزاء مقداریه متشابه منقسم شود واحد بالاتصال گفته میشود. شیخ الرئیس گوید واحد بالاتصال امری است که از جهتی واحد بالفعل بود و از جهتی حاوی کثرت باشد. آخوند ملاصدرا گوید واحد بالاتصال امری است که به اجزائی منقسم شود که همهء آنها در حقیقت متحد باشند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی).

واحد بالاجتماع.

[حِ دِ بِلْ اِ تِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد بالترکیب. رجوع به واحد بالترکیب شود.

واحد بالترکیب.

[حِ دِ بِتْ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت از امری است که متکثر بالفعل باشد و آن را واحد بالاجتماع نیز گویند و بدیهی است که وحدت آنها همان حالت و هیئت وحدانی اجتماعی است. و به طور کلی هر امری که به جهتی از جهات وحدت داشته باشد از آن لحاظ واحد است مثلا افراد متفق نوعی از نظر نوع واحدند و انواع مختلف که تحت یک جنس میباشند از لحاظ هم جنس بودن وحدت دارند. وحدت در واحد بالنوع را مماثلت و در جنس را مجانست و در کیف را مشهابهت و درکم را مساوات و در وضع را مطابقت و در اضافه را مناسبت خوانند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی).

واحد بالجنس.

[حِ دِ بِلْ جِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) انواعی که از یک جنس واحدند واحد بالجنس گفته میشوند زیرا مابه الاشتراک میان انواع مختلف جنس است. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). و رجوع به وحدت و واحد شود.

واحد بالطبع.

[حِ دِ بِطْ طَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) چند امر که بین آنها پیوستگی طبیعی باشد مانند اعضای بدن انسان، و به عبارت دیگر موجودی که بالفعل قابل قسمت باشد بطوری که اجزای آن از یکدیگر متمایز باشند ولی در عین حال عاملی موجب پیوستگی طبیعی آنها باشد آن اجزا واحد بالطبعند یعنی بالطبع با هم وحدت دارند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). و رجوع به وحدت و واحد شود.

واحد بالعدد.

[حِ دِ بِلْ عَ دَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد بالعدد واحد شخصی است که در مقابل واحد جنسی و نوعی قرار دارد و عبارت از امری است که تصور آن مانع از شرکت در کثیر و حمل بر آن باشد و مبدأ کثرات است یعنی امری است که از اجتماع متعدد آنها کثیر بوجود آید. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی).

واحد بالعرض.

[حِ دِ بِلْ عَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) بدو امر که از جهت مقارنه با امری دیگر (شی ء ثالث) وحدتی پیدا کرده باشند واحد بالعرض میگویند مانند گچ و برف که از لحاظ رنگ یعنی سفید واحدند. (فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). و رجوع به واحد عرضی شود.

واحد بالنوع.

[حِ دِ بِنْ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عبارت است از دو یا چند موجود که در ذاتیات مشترک باشند و در احوال و اعراض و خصوصیات خارجی با هم اختلاف داشته باشند مانند افراد انسان که از لحاظ انسانیت که معنی حیوان ناطق است با یکدیگر مشترکند و از این لحاظ وحدت دارند. (از فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی سجادی). و رجوع به وحدت و واحد شود.

واحد پول.

[حِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی که برای سنجش و شمارش پول به کار میرود: واحدهای پول در حکومت اسلامی عبارت بوده اند از: 1- دینار که دارای اقسامی بوده است از قبیل: قیصریه، هرقلیه، دمشقیه، هبیریه، خالدیه، یوسفیه، هاشمیه، جعفریه، احمدیه و مغربیه. رجوع به دینار شود. 2- درم یا درهم که دارای اقسامی بوده است چون: کسرویه، وافیه، تامه، بغلیه، طبریه، اصبهبدیه، جوراقیه، جراز، هاشمیه، سمیریه، خامسیه و مکروهه. رجوع به درم و درهم و به کتاب تاریخ مقیاسات و نقود در حکومت اسلامی ص 66 شود.
واحد پول ایران ریال است و پیش از آن تومان بوده است، واحد پول عراق فلس و واحد پول ترکیه لیر، واحد پول سوریه قرش، واحد پول مصری جینه و میلیم است. رجوع به ریال، تومان، فلس، لیر، قرش شود.
واحد پول در فرانسه فرانک(1) است. رجوع به فرانک شود. واحد پول در سویس فرانک سویس است. واحد پول در آلمان مارک(2) و در انگلستان لیره استرلینگ(3) است. رجوع به لیرهء استرلینگ شود. و اجزای آن شلینگ(4) و پنس(5) است. رجوع به شلینگ و پنس شود. واحد پول شوروی روبل است. واحد پول در اتریش شلینگ اتریشی است. و در بلژیک بلگا(6) و فرانک بلژیک است. رجوع به فرانک شود. واحد پول در بلیوی(7) بلیویانو(8) که برابر است با 937/9 فرانک.
(1) - Franc.
(2) - Mark. .(املای فرانسوی)
(3) - Livre sterling
(4) - Shilling.
(5) - Pence.
(6) - Belga.
(7) - Bolivie.
(8) - Boliviano.

واحد تبریزی.

[حِ دِ تَ] (اِخ) از مشاهیر فضلا و عرفای زمان خود بود. و شاه عباس ثانی به وی اظهار اخلاص و ارادت مینمود در کمالات مسلم اهل آن زمانه و در وجد و حال وحید و یگانه بود. رسالهء کلید بهشت از اوست. وی در 1008 ه . ق. در اصفهان درگذشت. از رباعیات اوست:
واحد که به کوی دوست منزل دارد
غم نیست اگر غم تو در دل دارد
پیوسته به تعمیر به دل مشغول است
بیچاره همیشه دست در گل دارد.
*
واحد که چو آتش ببرت میگردد
گر خاک شود خاک درت میگردد
گر آب شود روان به سوی تو شود
ور باد شود گرد سرت میگردد.
*
ای آنکه برای تست رای همه کس
وای آنکه تویی مرا بجای همه کس
در پای تو اوفتاده ام دستم گیر
کوتاه کن از میانه پای همه کس.
(ریاض العارفین ص 238).

واحد توان.

[حِ دِ تَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحد توان(1) یا قدرت در دستگاه M. K. S.عبارت است از وات(2). اضعاف وات که هر یک بعنوان واحدی به کار میروند با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: هکتووات (hw)(3) که برابر است با صد وات رجوع به هکتووات شود. کیلووات (kw)(4)که برابر است با هزار وات. رجوع به کیلووات شود. واحد توان در دستگاه C.G.S.ارگ بر ثانیه(5) است و آن توان موتوری است که در هر ثانیه یک ارگ کار انجام میدهد. رجوع به وات و ارگ شود.
(1) - Puissance.
(2) - Watt.
(3) - Hectowatt.
(4) - Kilowatt. .
(فرانسوی)
(5) - Erg par seconde

واحد جرم.

[حِ دِ جِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی که برای سنجش مقدار جرم(1) یا توده به کار میرود. در دستگاه M.K.S واحد اصلی که برای جرم در نظر گرفته شده است کیلوگرم جرم (kg)(2) است. رجوع به کیلوگرم شود و در دستگاه M.T.S.تن (t)(3)است که برابر هزار کیلوگرم میباشد. رجوع به تن و کیلوگرم شود. واحد جرم یعنی کیلوگرم یا تن در دستگاه M.K.S.و M.T.S.یکی از سه واحد اساسی این دو دستگاه است (دو واحد دیگر متر (M) و ثانیه (S) است). واحد جرم در دستگاه C.G.S.گرم جرم(4) یا گرم توده است. رجوع به گرم و جرم و دستگاه و مبحث مکانیک در کتابهای فیزیک شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Masse .
(فرانسوی)
(2) - Kilogramme masse .
(فرانسوی)
(3) - Tonne .
(فرانسوی)
(4) - Gramme - masse

واحد جوهری.

[حِ دِ جَ / جُ هَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد حقیقی است که بر دو قسم میباشد یکی واحد جوهری بالوهم، دیگر واحد جوهری بالفعل. واحد جوهری بالوهم عبارت از واحد عددی است که اصل عدد و مبدأ آن است. واحد جوهری بالفعل عبارت از معنایی است که متغیر و متکثر و مستحیل نیست و متصف به صفتی از صفات اجسام نمیباشد و در معرض کون و فساد هم قرار ندارد و شبیه بچیزی نیست و او ذات حق تعالی است شاعر گوید :
صفت و ذات جمع کن با هم
واحدش جو ز عارفان فافهم.
(فرهنگ مصطلحات عرفا جعفر سجادی).
و رجوع به واحد و وحدت شود.

واحد حجم.

[حِ دِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی که برای سنجش گنج یا حجم اجسام به کار میرود. واحد حجم در دستگاه M.T.S. و M.K.S. متر مکعب (3m)(1) است و آن مکعبی است که ابعادش (طول و عرض و ارتفاع) یک متر باشد. رجوع به مترمکعب شود. از اضعاف آن کیلومتر مکعب (3km)(2)است که برابر است با 31000 متر یا هزار میلیون متر مکعب. رجوع به کیلومتر مکعب شود.
واحد حجم در دستگاه C.G.S. سانتیمتر مکعب(3) و آن حجم مکعبی است به ابعاد یک سانتیمتر. رجوع به سانتیمتر مکعب شود. اجزای واحد حجم سلسله متری با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از :
1 - دسیمتر مکعب (3dm)(4) که برابر است با 1دسیمتر مکعب شود.
2 - سانتیمتر مکعب (3cm)(5) که برابر است با1مکعب شود.
3 - میلیمتر مکعب (3mm)(6) که برابر است با1مکعب شود.
واحدهای حجم در ایران کنونی عبارتند از: همان واحدهای حجم دستگاه متری. واحد حجم در ایران قدیم ارش مکعب(7) و پای مکعب بوده است.
واحدهای حجم در انگلستان عبارتند از:
1- یارد مکعب(8) که برابر است با 27 پای مکعب و مساوی است با 7645/0 متر مکعب. 2- گالن(9) که برابر است با 545963/4 متر مکعب. 3- واحدهای حجم سلسلهء متری.
واحدهای حجم در آمریکا عبارتند از:
1- واحدهای حجم سلسلهء متری. 2- گالن امریکایی که برابر است با 78543/3 متر مکعب.
واحدهای حجم در ترکیه عبارتند از:
1- واحدهای حجم سلسلهء متری. 2- مترو(10) که برابر است با 33/11 متر مکعب. 3- کیلو(11) که برابر است با 27/35 متر مکعب. 4- کیله(12) که برابر است با 100 واحد حجم.
واحدهای حجم در روسیه عبارتند از:
1- واحدهای حجم سلسله متری. 2- پای مکعب(13) که برابر است با 0283/0 متر مکعب. واحدهای حجم ژاپن عبارتند از:
1- واحدهای حجم سلسله متری. 2- شاکو(14) که برابر است با 01804/0 متر مکعب. 3- ککو(15) که برابر است با 39/180 متر مکعب.
واحدهای حجم در چین عبارتند از:
1- واحدهای حجم سلسلهء متری. 2- چی(16)که برابر است با 1/11 متر مکعب. 3- پینگ(17) که برابر است با 560 لیتر. 4- تو(18)که برابر است با 11/1 متر مکعب.
واحدهای حجم در کلده و آشور عبارت بوده اند از:
1- لگ(19) که برابر است با 546/0 متر مکعب. 2- کاب(20) که برابر است با 187/2 متر مکعب. 3- کا(21) که برابر است با 36/30 متر مکعب. 4- ایمر(22) که برابر است با 83/393 متر مکعب.
واحدهای حجم در مصر قدیم عبارت بوده اند از:
1- هَن مقدس(23) که برابر است با 522/4 متر مکعب. 2- ارش شاهی مکعب(24) که برابر است با 704/144 متر مکعب. 3- تاما(25) که برابر است با 352/72 متر مکعب.
واحدهای حجم در روم قدیم برای مایعات عبارت بوده اند از:
1- سیاتوس(26) که برابر است با 046/0 متر مکعب. 2- همینا(27) که برابر است با 274/0 متر مکعب. 3- کنژیوس(28) که برابر است با 283/3 متر مکعب. 4- اورنا(29) که برابر است با 132/13 متر مکعب. 5- آمفورا(30) که برابر است با 2635/26 متر مکعب. 6- کولس(31)که برابر با 27/525 متر مکعب. و این واحدها برای اجسام عبارت بوده اند از:
1- آستابولوم(32) برابر با 068/0 متر مکعب. 2- همینا(33) برابر با 274/0 متر مکعب. 3- مدیوس(34) برابر با 754/8 متر مکعب واحدهای حجم در فرانسهء قدیم عبارت بوده اند از:
1- پای مکعب(35) که برابر است با 03428/0 متر مکعب. 2- تواز مکعب(36) که برابر است با 4039/8 متر مکعب. 3- لیترن(37) که برابر است با 813/0 متر مکعب. 4- بواسو پاریسی(38) که برابر است با 01/13 متر مکعب. 5- استیه(39) که برابر است با 12 بواسو. 6- مویی پاریسی(40) که برابر است با 12 استیه.
واحدهای حجم در یونان قدیم برای مایعات عبارتند از:
1- سیاتس(41) که برابر است با 046/0 متر مکعب. 2- کتیل(42) که برابر است با 27/0 متر مکعب. 3- آمفورا(43) که برابر است با 44/19 متر مکعب. 4- مترت(44) که برابر است با 38/38 متر مکعب.
واحدهای حجم یهود در قدیم عبارتند از:
1- لگ(45) که برابر است با 29/0 مترمکعب. 2- کاب(46) که برابر است با 16/1 متر مکعب. 3- گمر(47) که برابر است با 88/3 متر مکعب. 4- هَن(48) که برابر است با 49/6 متر مکعب. 5- شومر(49) که برابر است با 80/388 متر مکعب.
.
(فرانسوی)
(1) - Metre cube .
(فرانسوی)
(2) - Kilometre cube .
(فرانسوی)
(3) - Centimetre cube .
(فرانسوی)
(4) - Decimetre cube .
(فرانسوی)
(5) - Centimetre cube .
(فرانسوی)
(6) - Millimetre cube .
(فرانسوی)
(7) - Cube du coudee .(انگلیسی)
(8) - Cubic yard .(انگلیسی)
(9) - Gallon
(10) - Metro.
(11) - Kilo.
(12) - Kileh. .
(فرانسوی)
(13) - Pied cube
(14) - Shaku.
(15) - Koku.
(16) - Tchi.
(17) - Ping.
(18) - Teou.
(19) - Log.
(20) - Cab.
(21) - Qa.
(22) - Imer. .
(فرانسوی)
(23) - Hin sacre
(24) - Cube de la coudee royale (فرانسوی).
(25) - Tama.
(26) - Cyathus.
(27) - Hemina.
(28) - Congius.
(29) - Urna.
(30) - Amphora.
(31) - Culleus.
(32) - Acetabulum.
(33) - Hemina.
(34) - Modius.
(35) - Pied cube.
(36) - Toise cube.
(37) - Litron.
(38) - Boisseau Paris.
(39) - Setier.
(40) - Muid Paris.
(41) - Cyathos.
(42) - Cotyle.
(43) - Amphora.
(44) - Metrete.
(45) - Log.
(46) - Cab.
(47) - Gomor.
(48) - Hin.
(49) - Chomer.

واحد حقیقی.

[حِ دِ حَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان واحد جوهری است. رجوع به واحد جوهری شود.

واحد دریایی.

[حِ دِ دَرْ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحدهای دریای قدیم و جدید از اینقرارند: 1- لیو(1) 25 درجه که برابر است با 4445 متر رجوع به لیو شود. 2- لیو دریایی(2) 20 درجه ای که برابر است با 5556 متر رجوع به لیو دریایی شود. 3- میل جغرافیایی(3) که برابر است با 7422 متر. رجوع به میل دریایی شود. 4- میل دریایی(4) که برابر است با 1852 متر. رجوع به میل دریائی شود. 5- میل دریائی انگلیسی که برابر است با 1855 متر. رجوع به میل دریایی انگلیسی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Lieue .
(فرانسوی)
(2) - Lieue marin .
(فرانسوی)
(3) - Mille geographique .
(فرانسوی)
(4) - Mille marin

واحد زاویه.

[حِ دِ یَ / یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش زاویه به کار میرود. واحدهای زاویه(1) در دستگاه M.T.Sبا نشانه های بین المللی آنها عبارتند از :
1- گراد (gr)(2) که 1360محیط دایره) رجوع به گراد شود. و اجزای آن که خود به عنوان واحدهای مستقل به کار میروند. عبارتند از: دسی گراد (dgr)(3) که برابر 1360گراد شود. سانتیگراد (cgr)(4) که برابر 1360گراد است. رجوع به سانتی گراد و گراد شود. میلیگراد (mgr)(5) که برابر11رجوع به گراد و میلی گراد شود. 2- درجه ( )(6) که 136 محیط دایره) است. رجوع به درجه شود. اجزای درجه که خود بعنوان واحدهای مستقل به کار میروند با نشانه های بین المللی آن عبارتند از: دقیقه ( )(7) که برابر با 1 محیط دایره) درجه شود. ثانیه(8) که 1 محیط دایره) رجوع به ثانیه شود. واحد زاویه در دستگاه C.G. Sرادیان(9) است. رجوع به رادیان شود.
(1) - Angle.
(2) - Grade. .
(فرانسوی)
(3) - Decigrade
(4) - Centirade.
(5) - Milligrade. .
(فرانسوی)
(6) - Degre .
(فرانسوی)
(7) - Minute d'angle
(8) - Seconde d'angle.
(9) - Radian.

واحد زمان.

[حِ دِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش زمان به کار میرود. واحد اصلی زمان در دستگاه M.T.Sو M.K.S و C.G.Sثانیه (S)(1) است که یکی از سه واحد اساسی این دستگاه به شمار میرود. رجوع به ساعت و ثانیه شود. واحدهائی که در عمل به کار میروند عبارتند از: روز و ساعت و دقیقه. رجوع به روز، ساعت و دقیقه شود.
واحد زمان در دستگاه C.G.S ثانیه است و یکی از سه واحد اساسی این دستگاه است. رجوع به ثانیه شود. اجزای ساعت عبارتند از:
1- دقیقه که برابر است با 1که برابر است با 1است با 1که 1خامسه که 1شود. 6- سادسه که 1به سادسه شود. 7- سابعه که1رجوع به سابعه شود. 8- ثامنه که 1است. رجوع به ثامنه شود. 9- تاسعه که 1ثامنه است. رجوع به تاسعه شود. 10- عاشره که 160
(1) - Seconde.

واحد سرعت.

[حِ دِ سُ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش سرعت حرکت اجسام به کار میرود. واحد سرعت(1) یا واحد تندی در دستگاه C.G.S سانتیمتر در ثانیه(2) است و آن سرعت یکنواخت متحرکی است که یک سانتیمتر در ثانیه نقل مکان میکند. واحد سرعت در دستگاه M.T.S.متر در ثانیه(3) است و آن عبارت است از سرعت یکنواخت متحرکی که در هر ثانیه یک متر نقل مکان میکند.
(1) - Vitesse. .
(فرانسوی)
(2) - Centimetre par seconde .
(فرانسوی)
(3) - Metre par seconde

واحد سرعت زاویه ای.

[حِ دِ سُ عَ تِ یَ / یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش حرکت های دورانی به کار میرود. واحد سرعت زاویه ای(1) در دستگاه C.G.S. رادیان در ثانیه است و آن سرعت متحرکی است که در هر ثانیه به اندازهء یک رادیان بر روی دایره میچرخد.
.
(فرانسوی)
(1) - Vitesse angulaire

واحد سطح.

[حِ دِ سَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای اندازه گیری سطح اجسام به کار میرود. واحد سطح در دستگاه M.T.S.و M.K.S.متر مربع(1) است. و آن مربعی است که ابعاد آن یک متر باشد. رجوع به متر مربع شود. اضعاف آن که در عمل به عنوان واحد سطح به کار میروند با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: دکامتر مربع (2dam)(2) که برابر با 100 متر مربع است. به دکامتر مربع و متر مربع رجوع شود. هکتومتر مربع (2hm)(3) که برابر 10000 متر مربع است. رجوع به هکتومتر مربع شود. کیلومتر مربع (2km)(4) برابر 1000000 (یک میلیون) متر مربع است. رجوع به کیلومتر مربع شود. اجزای متر مربع که در عمل به عنوان واحدهای جداگانه ای به کار میروند با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: دسیمترمربع (2dm)(5) که برابر با 1است. رجوع به دسیمتر مربع شود.
سانتیمتر مربع (2cm)(6) که برابر است با1شود. میلیمتر مربع (2mm)(7) که برابر است با1شود.
واحدهای سطح مربوط به زمین(8) و نشانه های آنها عبارتند از: هکتار (ha)(9) که برابر است با صد آر. رجوع به هکتار و آر شود. آر(a)(10) که برابر است با صدمتر مربع رجوع به آر شود. سانتی آر (ca)(11) که برابر است با 1مترمربع شود. واحد سطح در دستگاه C.G.S.سانتیمتر مربع (2cm)(12) است. رجوع به سطح و سانتیمتر و سانتیمتر مربع شود. واحد سطح اکنون در ایران همان واحدهای سطح سلسلهء متری است.
واحد سطح در ایران قدیم پای مربع و ارش از واحدهای سطح در عصر ساسانی گریب بوده که بعد بدل به جریب شده و برای اندازه گیری زمین های زراعتی به کار میرفته است و آن را 2400 متر مربع نوشته اند. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستنسن ص 490 و ایران باستان تألیف پیرنیا ص 206 شود. واحد اصلی اندازه گیری سطح در حکومت های اسلامی جریب بوده است. رجوع به جریب شود. اجزای جریب یکی قفیز است که با قفیزی که جزء پیمانه ها است تفاوت داشته و برابر1نقود در حکومت اسلامی. از انتشارات دانشسرای عالی ص39). رجوع به قفیز شود. دیگر از اجزای جریب عشیر بوده که1بوده است. (تاریخ مقیاسات و نقود در حکومت اسلامی ص 40).
واحدهای سطح در انگلستان عبارتند از:
1- اینچ مربع(13) که برابر است با 45/6 سانتیمتر مربع. رجوع به اینچ شود. 2- پای مربع(14) که برابر است با 29/9 دسیمتر مربع. 3- یارد مربع(15) که برابر است با 836/0 متر مربع. رجوع به یارد شود. 4- آکر(16) که برابر است با 8/4046 متر مربع. 5- میل مربع(17)، رجوع به میل شود. واحدهای سطح در امریکا همان واحدهای انگلیسی هستند و عبارتند از اینچ مربع، پای مربع، یارد مربع و آکر.
واحدهای سطح در ترکیه عبارتند از:
1- واحدهای سطح سلسلهء متری. 2- پیک آرشین مربع(18) که برابر است با 7577/0 متر مربع.
واحدهای سطح در چین عبارتند از:
1- واحدهای سطح سلسلهء متری. 2- پو(19)که برابر است با 67/1 متر مربع. 3- فون(20)که برابر است با 40 متر مربع. 4- کَن(21) که برابر است با76/6 هکتار واحدهای سطح در حبشه همان واحدهای دستگاه متری (سلسلهء متری) است.
واحدهای سطح در روسیه عبارتند از:
1- واحدهای سطح سلسلهء متری. 2- خط مربع(22) که برابر است با 45/4 مترمربع. 3- بند شست مربع(23) که برابر است با 45/6 سانتیمتر مربع. 4- پای مربع(24) روسی که برابر است با 0929/0 متر مربع. 5- آرشین مربع(25) که برابر است با 5058/0 متر مربع. 6- ورست مربع(26) که برابر است با 13806/1 کیلومتر مربع.
واحدهای سطح در ژاپن عبارتند از:
1- واحدهای سلسله متری. 2- بو(27) یا تسوبو(28) که برابر است با 306/3 متر مربع. 3- ری مربع(29) که برابر است با 42/15 کیلومتر مربع.
واحدهای سطح در روم قدیم عبارتند از:
1- پای مربع(30) که برابر است با 08/0 متر مربع. 2- اسکریبولوم(31) که برابر است با 74/8 متر مربع. 3- آکتوس مینیموس(32) که برابر است با 97/41 متر مربع. 4- کلیما(33) که برابر است با78/314 متر مربع. و رجوع به کلیما شود. 5- آکتوس کوادراتوس(34) که برابر است با 11/1259 متر مربع. 6- ژوژرم(35) که برابر است با 21/2518 متر مربع. 7- سانتوریا(36)که برابر است با 50 هکتار و 36 آر و 42 متر مربع. 8- سالتوس(37) که برابر است با 201 هکتار و 45 آر و 70 متر مربع.
واحدهای سطح در فرانسهء قدیم عبارتند از:
1- خط مربع(38) که برابر است با 0509/0 سانتیمتر مربع. 2- بند شست مربع(39) که برابر است با 372/7 سانتیمتر مربع. 3- پای مربع(40) که برابر است با 105521/0 متر مربع. 4- تواز مربع(41) که برابر است با 798744/3 متر مربع. 5- آرپان پاریسی(42)که برابر است با 19/34 آر. 6- آرپان معمولی(43) که برابر است با 21/42 آر. 7- آرپان دریاها و جنگلها(44) که برابر است با 07/51 آر.
واحدهای سطح در کلده و آشور عبارت بوده اند از:
1- پای مربع(45) که برابر است با 0105/0 متر مربع. رجوع به پا شود. 2- ارش مربع(46) که برابر است با 292/0 متر مربع. 3- پلتر مربع(47) برابر است با 50/10 آر است. 4- استاد مربع(48) که برابر است با 78/3 هکتار. 5- پرْش گاگار(49) که برابر است با 08/136 هکتار. و رجوع به واحد طول در آشور و کلده شود.
واحد سطح در مصر قدیم پالم مربع(50) و انگشت(51) و ارش شاهی(52) بوده است. رجوع به پالم و انگشت و ارش شاهی در ذیل واحد طول مصر قدیم شود.
واحدهای سطح در یونان قدیم عبارتند از:
1- پای مربع(53) که برابر است با 0876/0 متر مربع. 2- آسن(54) که برابر است با 76/8 متر مربع. 3- پلتر مربع(55) یا آرپان(56) که برابر است با 876 متر مربع. رجوع به واحد طول در یونان قدیم شود.
واحد سطح یهود در قدیم تسماد(57) است که برابر است با سطح میدانی که یک جفت گاو در یک روز میتوانند شخم بزنند. رجوع به تسماد شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Metre carre .
(فرانسوی)
(2) - Decametre carre .
(فرانسوی)
(3) - Hectometre carre .
(فرانسوی)
(4) - Kilometre carre .
(فرانسوی)
(5) - Decimetre carre .
(فرانسوی)
(6) - Centimetre carre
(7) - Millimetre carre.
(8) - Agraire.
(9) - Hectare.
(10) - Are.
(11) - Centiare. .
(فرانسوی)
(12) - Centimetre carre .(انگلیسی)
(13) - Square inch .(انگلیسی)
(14) - Square foot .(انگلیسی)
(15) - Square yard
(16) - Acre. .(انگلیسی)
(17) - Square mile .
(فرانسوی)
(18) - Pic archine carre
(19) - Pou.
(20) - Feun.
(21) - Kin. .
(فرانسوی)
(22) - Ligne carre .
(فرانسوی)
(23) - Pouce carre .
(فرانسوی)
(24) - Pied carre .
(فرانسوی)
(25) - Archine carre .
(فرانسوی)
(26) - Verste carre
(27) - Bu.
(28) - Tsubo. .
(فرانسوی)
(29) - Ri carre .
(فرانسوی)
(30) - Pied carre
(31) - Scripulum.
(32) - Actus minimus.
(33) - Clima.
(34) - Actus quadratus.
(35) - Jugerum.
(36) - Centuria.
(37) - Saltus. .
(فرانسوی)
(38) - Ligne carre .
(فرانسوی)
(39) - Pouce carre .
(فرانسوی)
(40) - Pied carre .
(فرانسوی)
(41) - Toise carre .
(فرانسوی)
(42) - Arpent de Paris .
(فرانسوی)
(43) - Arpent ordinaire
(44) - Arpent des Eaux et Forets .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(45) - Pied carre .
(فرانسوی)
(46) - Coudee carre .
(فرانسوی)
(47) - Plethre carre .
(فرانسوی)
(48) - Stade carre .
(فرانسوی)
(49) - Perche gagar .
(فرانسوی)
(50) - Carre de la palme .
(فرانسوی)
(51) - Doigt .
(فرانسوی)
(52) - La coudee royale .
(فرانسوی)
(53) - Pied carre .
(فرانسوی)
(54) - Acene .
(فرانسوی)
(55) - Plethre carre .
(فرانسوی)
(56) - Arpent
(57) - Tsemad.

واحد شتاب.

[حِ دِ شِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش تغییر سرعت یا شتاب(1) به کار میرود. واحد شتاب در دستگاه M.T.S.و M.K.S. متر بر ثانیه بر ثانیه یعنی بر ثانیه بقوهء دواست و آن عبارت است از شتاب جسمی است که در حرکت متشابه التغییر بر سرعتش یک متر در هر ثانیه اضافه شود. رجوع به شتاب شود. واحد شتاب در دستگاه C.G.Sسانتیمتر بر ثانیه بر ثانیه است و آن شتاب جسمی است که در حرکت متشابه التغییر در هر ثانیه یک سانتیمتر بر سرعتش افزوده شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Acceleration

واحد شدت جریان.

[حِ دِ شِدْ دَ تِ جَ رَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش شدت جریان الکتریسیته به کار میرود و از واحدهای الکتریکی است، واحد شدت جریان(1) آمپر(2) است. رجوع به آمپر و شدت جریان شود. و از اضعاف آمپر کیلو آمپر (Ka) است که به عنوان واحد جداگانه ای به کار میرود و برابر است با هزار آمپر. رجوع به آمپر شود. اجزای آمپر که خود واحدهای مستقلی هستند. با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: میلی آمپر (mA)(3) که برابر با1شود. میکروآمپر(4) ( mA )که برابر با1
.
(فرانسوی)
(1) - Intensite .
(فرانسوی)
(2) - Ampere .
(فرانسوی)
(3) - Milliampere .
(فرانسوی)
(4) - Microampere

واحد شدت میدان مغناطیسی.

[حِ دِ شِدْ دَ تِ مَ / مِ نِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش شدت میدان مغناطیسی به کار میرود. واحد شدت میدان مغناطیسی(1) در دستگاه C.G.S.گوس(2) است. رجوع به گوس و میدان مغناطیسی شود.
(1) - Intensite de champ magnetique .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(2) - Gauss

واحد طول.

[حِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش طول اجسام به کار میرود. واحد طول در دستگاه M.T.S.متر است که یکی از سه واحد اساسی این دستگاه میباشد. رجوع به متر شود. اضعاف متر که در عمل به عنوان واحد طول به کار میروند عبارتند از: دکامتر (Dm)(1) که برابر 10 متر است. رجوع به دکامتر شود. هکتومتر (hm)(2) که برابر 100 متر است. کیلومتر (km)(3) که برابر 1000 متر است. رجوع به کیلومتر شود. میل دریایی(4) که برابر 1825 متر است. رجوع به میل دریایی شود. مگامتر (Mm)(5) که برابر با یک میلیون متر است. رجوع به مگامتر شود.
اجزای متر که بعنوان واحدهای کوچکتری به کار میروند با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: دسیمتر (dm)(6) که برابر 1است. رجوع به دسیمتر شود. سانتیمتر (cm)(7) که برابر 1سانتیمتر شود. میلیمتر (mm)(8) که برابر1متر است. رجوع به میلیمتر شود. میکرن (9) که برابر 1میکرن شود. یکهزارم میکرن(10) که برابر1واحد طول در دستگاه C.G.S. سانتیمتر(11)است. رجوع به سانتیمتر شود.
واحدهای طولی در ایران کنونی علاوه بر واحدهای دستگاه متری عبارتند از: گز، ذرع، وجب و فرسنگ. رجوع به این کلمات شود. واحدهای طول ایران قدیم عبارت بوده اند از: 1- پا که برابر است با 32/0 متر. رجوع به پا شود. 2- ارش که برابر است با 545/0 متر. رجوع به ارش شود. 3- فرسنگ که برابر است با 4725 متر. رجوع به فرسنگ شود.
واحد طول در حکومتهای اسلامی ذِراع بوده و اقسامی داشته است که هر یک دارای اندازه خاصی بوده اند. از آنجمله اند: ذراع القاضیة یا ذراع بازار، ذراع الیوسفیة، ذراع السوداء، ذراع الهاشمیة الکبری، ذراع الهاشمیة الصغری، ذراع العمریة، ذراع المیزانیة، ذراع الاسد المبسوطة. ذراع المقبوضة، ذراع الرشیدیة، ذراع مکسرة، ذراع الملک و ذراع مرسل. رجوع به ذراع شود و اجزای ذراع عبارت بوده اند از: 1- جو که برابر بوده است با 6 موی دم استر. رجوع به جو شود. 2- اصبع که برابر بوده است با 6 جو. و رجوع به اصبع شود. 3- قبضه که برابر بوده است با 6 اصبع. رجوع به قبضه شود. اضعاف ذراع در حکومت اسلامی عبارت بوده اند از: البار، القصبة، الاشل المیل، فرسخ یا فرسنگ، برید و مرحله. رجوع به کلمات فوق شود.
واحدهای طول که امروز در انگلستان به کار میروند از اینقرارند: اینچ(12) به معنی بند شست و برابر با 54/2 سانتیمتر است. رجوع به اینچ شود. پا(13) که برابر است با 3048/0 متر. رجوع به پا شود. یارد(14) که برابر است با 914399/0 متر. رجوع به یارد شود. فاتوم(15)که برابر است با دو یارد. رجوع به یارد شود. راد(16) که 5/5 یارد است. چین(17) که 22 یارد است. فرلانگ(18) که برابر با 220 یارد است. میل(19) که برابر با 34/1609 متر است. رجوع به میل شود. میل دریایی(20) که برابر با 1855 متر است. رجوع به میل شود.
واحدهای طول که امروز در ایالات متحده آمریکا به کار میروند. عبارتند از: اینچ، فاتوم، یارد، میل.
واحدهای طول که در حبشه به کار میروند از اینقرارند:
ارش(21) که برابر نیم متر است. رجوع به ارش شود. پیک(22) که برابر با 69/0 متر است. متر.
واحدهای طول مورد استعمال در چین عبارتند از:
1- واحدهای طول سلسلهء متری. 2- چید(23)که برابر است با 32/0 متر. رجوع به چید شود. 3- یینگ(24) که برابر است با 100 چید.
واحدهای طول مورد استعمال در ژاپن عبارتند از:
1- واحدهای سلسله متری. 2- شاکو(25) که برابر است با 303/0 متر. 3- کن(26) که برابر است با 818/1 متر. 4- چو(27) که برابر است با 60 کن. 5- ری(28) که برابر است با 927/3 متر. واحد طول در ترکیه آرشین متری(29)است که برابر با یک متر می باشد. واحدهای طول سلسله متری از 1920 در روسیه برای بعضی از سازمانها و از 1925 برای دیگر مؤسسات اجباری شده و پیش از آن و شاید اکنون علاوه بر آنها واحدهای زیر نیز به کار می رفته و می رود:
1- بند شست(30) که برابر است 0254/0 متر. 2- ورشک(31) که برابر است با 044/0 متر. 3- پا(32) که برابر است با 304/0 متر. رجوع به پا شود. 4- آرشین(33) که برابر است با 7112/0 متر. رجوع به آرشین شود. 5- ساژن(34) که برابر است با سه آرشین یا 1336/2 متر. 6- ورست(35) که برابر با 1500 آرشین یا 8/1666 متر. رجوع به ورست شود.
واحدهای طول در روم قدیم عبارتند از:
1- دیژیتوس(36) که برابر است با 0185/0 متر. 2- پالموس(37) که برابر است با 0739/0 متر. 3- پا(38) که برابر است با 2957/0 متر. 4- ارش(39) که برابر است با 4436/0 متر. رجوع به ارش شود. 5- گرادوس(40) که برابر است با 739/0 متر. 6- گام(41) یا قدم که برابر است با 479/1 متر. 7- پرتیکا(42) که برابر است با 957/2. 8- آکتوس(43) که برابر است با 439/35 متر. 9- اِستاد(44) که برابر است با 8125/184 متر. 10- میل(45) که برابر است با 1478 متر. رجوع به میل شود.
واحدهای طول در فرانسه قدیم عبارت بوده اند از: 1- خط(46) که برابر است با 225/0 سانتیمتر. 2- بندشست(47) که برابر است با 707/2 سانتیمتر و 12 خط. رجوع به بندشست شود. 3- پا(48) که برابر است با 32484/0 متر و 12 بندشست. 4- تواز(49) که برابر است با 6 پا و 94904/1 خط رجوع به تواز شود. 5- پرْش آرپان پاریسی(50) که برابر است با 847/5 متر. 6- پرْش آرپان معمولی(51) که برابر است با 496/6 متر. 7- لیو پستی(52) که برابر است با 2000 تواز (سه کیلومتر و 898 متر).
واحدهای طول در مصر قدیم عبارت بوده اند از: 1- پالم(53) که برابر است با 075/0 متر. 2- انگشت(54) که برابر است با 018/0 متر. رجوع به انگشت شود. 3- پا(55) که برابر است با 026/0 متر. رجوع به پا شود. 4- ارش شاهی(56) که برابر است با 525/0 متر.
واحدهای طول در کلده و آشور عبارت بوده اند از: 1- انگشت(57) که برابر است با 22/0 متر. 2- بند شست(58) که برابر است با 027/0 متر. 3- پالم(59) که برابر است با 090/0 متر. 4- امپان(60) که برابر است با 27/0 متر. 5- پا(61) که برابر است با 324/0 متر. رجوع به پا شود. 6- ارش(62) که برابر است با 54/0 متر. رجوع به ارش شود. 7- گام یا قدم(63) که برابر است با 815/0 متر. 8- پلتر(64) که برابر است با 4/32 متر. 9- اِستاد(65) که برابر است با 4/194 متر. رجوع به اِستاد شود.
واحدهای طول یهود در قدیم عبارت بوده اند از:
1- داکتیلوس(66) که برابر است با 0185/0 متر. 2- کندیلوس(67) که برابر است با 037/0 متر. 3- پالسته(68) که برابر است با 084/0 متر. 4- پا(69) که برابر است با 296/0 متر. 5- ارش(70) که برابر است با 444/0 متر. 6- گام یا قدم(71) که برابر است با 74/0 متر. 7- آسن(72) که برابر است با 96/2 متر. 8- پلتر(73) که برابر است با 6/29 متر. 9- اِستاد(74) که برابر است با 60/177 متر.
واحدهای طول یهود در قدیم عبارت بوده اند از:
1- استبا(75) که برابر است با 0218/0 متر. 2- تفاخ(76) که برابر است با 0875/0 متر. 3- زرت(77) که برابر است با 262/0 متر. 4- اماح(78) که برابر است با 525/0 متر. 5- کانح(79) که برابر است با 15/3 متر.
.
(فرانسوی)
(1) - Decametre .
(فرانسوی)
(2) - Hectometre .
(فرانسوی)
(3) - Kilometre .
(فرانسوی)
(4) - Mille marin .
(فرانسوی)
(5) - Megametre .
(فرانسوی)
(6) - Decimetre .
(فرانسوی)
(7) - Centimetre .
(فرانسوی)
(8) - Millimetre
(9) - Micron. .
(فرانسوی)
(10) - Millimicron .
(فرانسوی)
(11) - Centimetre .(انگلیسی)
(12) - Inch .(انگلیسی)
(13) - Foot .(انگلیسی)
(14) - Yard .(انگلیسی)
(15) - Fathom .(انگلیسی)
(16) - Rod .(انگلیسی)
(17) - Chain .(انگلیسی)
(18) - Furlong
(19) - Mile. .
(فرانسوی)
(20) - Mile marin .
(فرانسوی)
(21) - Coudee
(22) - Pic.
(23) - Tchid.
(24) - Ying.
(25) - Shaku.
(26) - Ken.
(27) - Cho.
(28) - Ri. .
(فرانسوی)
(29) - Archine metrique .
(فرانسوی)
(30) - Pouce
(31) - Verchok. .
(فرانسوی)
(32) - Pied .
(فرانسوی)
(33) - Archine .
(فرانسوی)
(34) - sagene
(35) - Verste.
(36) - Digitus.
(37) - Palmus. .
(فرانسوی)
(38) - Pied .
(فرانسوی)
(39) - Coudee
(40) - Gradus. .
(فرانسوی)
(41) - Pas
(42) - Pertica.
(43) - Actus.
(44) - Stade. .
(فرانسوی)
(45) - Mille .
(فرانسوی)
(46) - Ligne .
(فرانسوی)
(47) - Pouce .
(فرانسوی)
(48) - Pied .
(فرانسوی)
(49) - Toise
(50) - Perche de l'arpent de Paris .
(فرانسوی)
(51) - Perche de l'arpent ordinaire .
(فرانسوی)
.
(فرانسوی)
(52) - Lieue de Poste .
(فرانسوی)
(53) - Palme .
(فرانسوی)
(54) - Doigt .
(فرانسوی)
(55) - Pied .
(فرانسوی)
(56) - Coudee royale .
(فرانسوی)
(57) - Doigt .
(فرانسوی)
(58) - Pouce .
(فرانسوی)
(59) - Palme .
(فرانسوی)
(60) - Empan .
(فرانسوی)
(61) - Pied .
(فرانسوی)
(62) - Coudee .
(فرانسوی)
(63) - Pas .
(فرانسوی)
(64) - Plethre
(65) - Stade.
(66) - Dactylos.
(67) - Condylos. .
(فرانسوی)
(68) - Palaiste .
(فرانسوی)
(69) - Pied .
(فرانسوی)
(70) - Coudee .
(فرانسوی)
(71) - Pas .
(فرانسوی)
(72) - Acene .
(فرانسوی)
(73) - Plethre
(74) - Stade.
(75) - Estba.
(76) - Tefakh.
(77) - Zereth.
(78) - Ammah.
(79) - Qaneh.

واحد ظرفیت.

[حِ دِ ظَ فی یَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش ظرفیت(1) اشیاء به کار میرود واحد اصلی ظرفیت در دستگاه M.T.S لیتر (L)(2)است و آن ظرفیت ظرفی است به حجم یک دسیمتر مکعب. رجوع به لیتر و دسی متر مکعب شود. اضعاف این واحد که خود بمنزلهء واحدهای دیگر به کار میروند با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: 1- دکالیتر (daL)(3) که برابر است با ده لیتر. 2- هکتولیتر (hL)(4) که برابر است با صد لیتر. اجزای واحد ظرفیت که در عمل به عنوان واحدهای جداگانه به کار میروند با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: 1- دسی لیتر (dL)(5) که برابر است با 1لیتر(CL)(6)1برابر است با1در دستگاه M.T.S. واحد دیگری هم برای ظرفیت به کار میبرند به نام استر (st)(7) که برابر یک متر مکعب است. 1(dst)(8) نامند که خود بعنوان واحد به کار می رود.
.
(فرانسوی)
(1) - Capacite
(2) - Litre. .
(فرانسوی)
(3) - Decalitre .
(فرانسوی)
(4) - Hectolitre .
(فرانسوی)
(5) - Decilitre .
(فرانسوی)
(6) - Centilitre .
(فرانسوی)
(7) - Millilitre .
(فرانسوی)
(8) - Stere
(9) - Decistere.

واحد عرضی.

[حِ دِ عَ رَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) در اصطلاح فلسفهء قدیم واحد عرضی واحد مجازی است و بر دو قسم است یکی آنچه ظاهرالتکثر است مانند جنس واحد که جامع جملهء انواع کثیره میباشد و مانند نوع واحد که جامع جملهء اشخاص کثیره است و مانند شخص واحد که مرکب از اجزای کثیره است و مانند لشکر واحد که شامل افراد است. دیگری واحدی که مقول بر شخص واحد است که غیر متکثر است ولکن فی ذاته متکثر از جهت تألیف ماده و صورت است. (از فرهنگ مصطلحات عرفا، سجادی). رجوع به وحدت و واحد از نظر حکما و واحد بالعرض شود.

واحد فشار.

[حِ دِ فِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی که برای اندازه گیری فشار(1) به کار میرود. رجوع به فشار شود.
واحد فشار در دستگاه M.T.S. پیز (2)است. رجوع به پیز شود. اضعاف پیز که خود بعنوان واحدهای جداگانه ای به کار میروند عبارتند از: هکتوپیز (hpz)(3) که برابر صد پیز است. رجوع به پیز شود. میر یا پیز (mapz)(4)که برابر است با 10000 پیز. رجوع به پیز شود. اجزای پیز که هر یک بعنوان واحد مستقلی به کار میروند عبارتند از: سانتی پیز (cpz)(5) که برابر است با 1پیز شود.
باری(6) که برابر است با 1فشار در دستگاه C.G.S. باری(7) است و آن فشار یک دین بر یک سانتیمتر مربع است.
(1) - Pression. .
(فرانسوی)
(2) - Pieze .
(فرانسوی)
(3) - Hectopieze .
(فرانسوی)
(4) - Myriapieze .
(فرانسوی)
(5) - Centipieze .
(فرانسوی)
(6) - Barye .
(فرانسوی)
(7) - Barye

واحد فلوی نیروی مغناطیسی.

[حِ دِ فِ یِ رو یِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)واحدی است که برای اندازه گیری فلوی مغناطیسی به کار میرود. واحد فلوی نیروی مغناطیسی(1) در دستگاه C.G.S.ماکسول(2)است و آن مقدار فلوئی است که از داخل حلقه ای بسطح یک سانتیمتر که عمود بر حوزه ای بشدت یک گوس است میگذرد. رجوع به ماکسول شود.
(1) - Flux de force magnetique (فرانسوی).
(2) - Maxwell.

واحد فیزیولوژیکی.

[حِ دِ زیُ لُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) نامی است که هربرت اسپنسر(1) حکیم انگلیسی بر ذرات کوچکی که در یاخته (سلول) تخم موجودات زنده وجود دارد نهاده این ذرات در ضمن رشد تخم و تشکیل جنین بین یاخته های مختلف بدن طوری تقسیم میشوند تا بافتهای مختلف مشخص موجود در جهت معین تشکیل گردد. این ذرات کوچک را هربرت اسپنسر واحدهای فیزیولوژیکی و داروین ژمول و دوری(2) پانژنز(3) و وایسمان(4)، دترمینان(5) نام نهاده اند (اصطلاح شاخص را بجای اصطلاح دترمینان وایسمان به کار میبریم) دانشمندان به این ذرات خواص و ماهیت و مشخصات مختلف نسبت داده اند. چون اساس این نظریه ها تقریباً یکی است بدین جهت ما بطور ساده و اختصار نظریهء وایسمان را شرح میدهیم: فرض این دانشمند این است که کروماتین یاخته های جنسی که آن را پلاسمای ژرمیناتیف(6) (پلاسمای نامی) خوانده است از ذرات نامی مخصوصی به نام شاخص تشکیل یافته است. این ذرات بر طبق این عقیده هر یک بالقوه واجد مشخصات اعضای (یاخته ها یا بافت ها) فرد مولد میباشند. عدهء این شاخصها باید زیاد باشد. شاخصها بطور مشخص در همهء کروماتین ها پخش نشده اند بلکه جای مخصوص هر یک از آنها کروموسوم معینی میباشد، پس هر کروموسوم (کروموسوم رشته هائی است در هستهء هر سلول شامل ذراتی که حاوی خصوصیات ارثی هر موجود زنده است) موجود زنده که بدین طریق تکیه گاهی وراثتی محسوب است عمل مخصوصی دارد، در موقع تشکیل تخمچه در مرحلهء تقسیم تنصیفی مقدار کروماتین و بالتبع مقدار شاخصها نصف میشود و در تخمچه نیمی از شاخصها باقی میماند. اسپرماتوزوئید نیمی از شاخصهای پدر را به تخمچه میافزاید و آن را تکمیل میکند و موجود تازه واجد صفات پدر و صفات مادر و همچنین صفاتی که مشخص اوست و از تأثیر شاخصها بر یکدیگر حاصل شده میگردد. و به این ترتیب فرد تازه از پدر و مادر و افراد دیگر متمایز میشود. تخم پس از تشکیل شدن با پلاسمای نامی مخصوص بخود پی درپی تقسیم میشود و یاخته های مختلف موجود را تولید میکند، یاخته هایی که بدین طریق به دست می آیند بر طبق این عقیده با یکدیگر اختلاف دارند و بافتهای گوناگون بدن را میسازند. میتوان گفت بدن جنین از دو بخش ممتاز و مستقل تشکیل مییابد یکی دستهء یاخته های مختلف بدن که وایسمان آن را سوما(7) مینامد، دیگری مجموع یاخته های شبیه به تخم ناقل مشخصات و نگهدار بقای نوع که آنها را ژرمن(8) (جنسی) میخواند. بعقیدهء این دانشمند چون در موجودات چند یاخته ای مسئول حفظ و بقای نوع منحصراً یاخته های جنسی میباشد جاویدان نماندن یاخته های سوما بی مانع است و در طی این عقیده اظهار میکند اگر در تک یاخته ایها جاویدان بودن یک سلول به تحقیق رسیده است (در این موجودات یک سلول به دو قسمت و سپس هر یک از آنها به دو قسمت و باز هر یک به دو قسمت تا الی غیرالنهایه تقسیم میشوند بنابراین سلول اجداد در سلول اعقاب زنده میماند) از آن است که تک یاخته ایها خود حافظ بقای نوع خود میباشند. بنابراین جاویدان ماندن آنها الزامی است. به کار بردن اصطلاح ازلی برای یاخته های ژرمن (جنسی) و اصطلاح فانی برای یاخته های سوما از همین نظرست. در موجودات زنده نظریهء ویسمان که بنای آن بر فرض ذرات مادی گذاشته شده است هم ارز نظریهء ساختمان اتمی ماده است. عده ای از زیست شناسان معتقدند که فرض ویسمان ارزش ذاتی نداشته است و فقط تصور کیفیاتی را که مشاهده به آنها راه ندارد آسان میسازد این دانشمندان تمرکز ذرات مادی را در تخم و بخصوص طرز تقسیم و پخش آنها را بین یاخته های مولد اعضای مخصوص به طریقی که وایسمان میگوید انکار میکنند. (از کتاب وراثت دکتر خبیری ص 60).
(1) - Herbert Spencer.
(2) - De Vries.
(3) - Pangenes.
(4) - Weissmann.
(5) - Determinants. .
(فرانسوی)
(6) - Plasma germinatif
(7) - Soma.
(8) - Germen.

واحد کار.

[حِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)(اصطلاح فیزیکی) واحدی که برای سنجش کار یا انرژی به کار میرود. و واحد کار یا انرژی(1) در دستگاه M.T.S. و M.K.S.کیلوگرم متر(2) است و آن کاری است که یک کیلوگرم نیرو را یک متر تغییر مکان دهد. رجوع به انرژی و رجوع به کار و کیلوگرم متر شود. واحد دیگر کار ژول (J)(3) است. رجوع به ژول شود. اضعاف ژول که بعنوان واحدهای مستقل به کار میروند عبارتند از: کیلوژول(4) (kJ) که برابر است با هزار ژول. مگاژول(5) (MJ) که برابر است با هزار کیلو ژول. از اجزاء ژول ارگ(6) است و آن برابر است با 1رجوع به ارگ شود. واحد کار یا انرژی در دستگاه C.G.S ارگ است رجوع به ارگ شود. || (اصطلاح آموزش و پرورش)(7) برنامهء کار. واحد تجربی(8). برنامهء تام موضوعی مربوط به آموزش پرورش متداول در آمریکا که متکی به فلسفهء اصالت عمل(9) ویلیام جیمز و مکتب ابزاری(10) جان دیویی است. در کتاب فلسفهء آموزش و پرورش فتح الله امیرهوشمند در این باره چنین آمده است: واحد کار عبارت است از مجموع فعالیتهای مختلفی که برای درجات مختلف رشد و نمو افراد آموزشگاه ها در نظر گرفته میشود، این برنامه بستگی تام با علایق و امیال اطفال دارد، یعنی مطلب یا موضوعی است که آنها دوست دارند و میل دارند از آن اطلاعاتی به دست آورند و فعالیتهائی دربارهء آن از خود نشان دهند. مفهوم کلمهء «واحد کار» بمراتب وسیعتر از عنوان و یا موضوع و یا ماده درسی میباشد. در برنامهء کار علاوه بر اینکه کتب متعدد و مربوط مورد مطالعه قرار میگیرند سایر مطالب و مسائل مهم زندگی نیز از لحاظ ارتباط آنها به برنامهء تربیتی مورد توجه واقع میشوند. این واحد کار همواره از قسمتهای زندگی اجتماعی اطفال انتخاب میگردد. برای روشن شدن مطلب خلاصه برنامهء کاری را که در یکی از آموزشگاههای نمونهء دانشگاه کلمبیا به موقع عمل گذاشته شده است شرح میدهیم: مطالعه و تحقیقات راجع بوسائط نقلیه و ارتباط در یکی از کلاسهای دبستان شروع شد زیرا خردسالان علاقهء مفرطی به فرودگاه ناحیه محلی خود پیدا کرده بودند کودکان آن دبستان در نتیجهء تماس با هواپیما و فرودگاه توانستند در این باره جوابهایی تهیه نمایند بر اثر مطالعات و تحقیقات دقیق در این قسمت اغلب آنها مایل میشدند که در انواع مختلف وسایط نقلیه دیگر که مورد استفاده بشر قرار گرفته است مطالبی به دست آورند. این روش باعث گردید که تجربیات بیشتری در خصوص هواپیما یا سایر اقسام وسایل حمل و نقل کالا به عمل آورند بنابراین آنان در نتیجهء شوق و علاقه و احتیاجی که داشتند مطالبی را در قسمت هواپیمائی میخواندند و حتی تصاویر مختلفی را نیز جمع آوری مینمودند تا در مواقع لزوم از روی آنها نقاشی کنند. در نتیجهء فعالیتهای متنوع و آزمایشهای مختلف شاگردان میتوانستند اطلاع کاملی از محیط اجتماعی خود که همان منظور و هدف اصلی تربیت میباشد به دست آورند.
طرز انتخاب و بسط واحد کار - این واحد در ابتدای سال تحصیلی از راه استفسار مستقیم و غیرمستقیم معلم از مسائل مورد علاقهء شاگردان انتخاب میشود و برای انتخاب آن، محیط اجتماعی، وضع محلی و روحیه و علاقهء شاگردان منظور میشود. پس طبق این اصول باید برای هر محل یا ناحیه ای واحد کار و برنامهء مناسب آن را برگزید و بنابراین تحمیل برنامهء واحد در سراسر کشور با این اصول منافات دارد در تدریس هر واحد باید مسائل و اصول زیر را در نظر گرفت: 1- واحد کار باید فرصتهای بیشماری را برای آزمایشهای زندگی اجتماعی کودکان مهیا سازد. 2- منظور و مقصود از انتخاب و تدریس واحد کار این باشد که مسائل مربوط به اقتصاد و اجتماع را از نظر ارتباطی که با جامعهء اطفال دارد بفهمند و آموزشگاه را با جامعه ای که کودکان در آن زندگی میکنند ارتباط دهند. به عبارت دیگر محیط تربیتی نمونهء کوچکی باشد که در آن تجربیات مختلف و متنوع صورت گیرد. 3- بجای مقررات و مواد جداگانه (مانند تدریس حساب و هندسه و جغرافیا بطوری که در مدارس ما معمول است) که در سابق تدریس میشد به فعالیتهای اطفال اهمیت دهند و آنها را در آموزش و پرورش مورد استفاده قرار دهند. 4- انتخاب و تنظیم مواد در واحد کار باید در اطراف مسائلی بعمل آید که ارتباط کاملی با یادگرفتن و زندگی واقعی داشته باشد. 5- واحد کار باید علاقه و استعداد تحقیق و تفحصات را بین شاگردان برقرار سازد و سبب گردد که معلمان آموزشگاه نیز از نظر رشد و نمو کودکان در روشهای جدید پرورشی تحقیقات و مطالعاتی بعمل آورند و در تکمیل معلومات خود در امر تربیت بکوشند. حاصل سخن آنکه واحد کار از مسائل مربوط بزندگی شاگرد با در نظر گرفتن علائق او انتخاب میشود، از اینرو در هر محیطی واحد کار بخصوصی برگزیده میشود، مث در جائی وسائل نقلیه و در ناحیه ای دیگر که محل کشت پنبه است پنبه برای این منظور انتخاب میگردد، نهایت اینکه همهء مواد درس مورد لزوم مانند ریاضیات، فیزیک، شیمی، زبان، خواندن و نوشتن را به نحوی از انحاء به واحد کار مربوط میکنند و دامنهء آن مواد را در سالهای بعد وسعت میدهند مث اگر وسائط نقلیه واحد کار باشد کودکان ابتدا از وضع وسائط نقلیهء شهر خود اطلاع می یابند سپس میخواهند بدانند مردمان اولیه چگونه در روی زمین مسافرت میکرده اند، این مطلب نه تنها شامل یک کشور میشود بلکه طرز مسافرت و امور نقلیهء سایر مردم و یا ملل دنیا نیز جزو مطالعهء آنها قرار میگیرد به تعبیر دیگر دانش آموزان به تاریخ وسایل نقلیه در کشور خویش و جهان علاقمند میگردند و بتدریج برای آموزش مادهء تاریخ آماده میشوند و سپس چون وسایل نقلیه با جغرافی، فیزیک، شیمی، ریاضیات هم مربوط است در موقع مناسب هر یک از مواد فوق تدریس میشود و خشکی مواد درسی که حاصل بی ارتباطی آنها با زندگی شاگرد است از میان میرود. بطوری که ملاحظه میشود این برنامه به تمام قسمتهای مواد تحصیلی که پیش از این در دنیا جداگانه تدریس میشد (و هنوز هم در مدارس ایران به همان طریق آموخته میشود) مربوط میگردد. مثلا در قسمت مطالعهء امور حمل و نقل با توجه کامل به ذوق و میل اطفال مواد زیر به شکل کلی از نظر ارتباط به زندگی و احتیاج آنها مورد مطالعه و توجه قرار میگیرد: خواندن، نوشتن، زبان، انشاء، حسن خط، ادبیات، علم اجتماع، جغرافیا، تاریخ، ریاضیات، بهداشت، هنرهای زیبا، صنایع دستی، نمایش، موسیقی، گیاه شناسی، زمین شناسی، حیوان شناسی، فیزیک و غیره. (تلخیص از کتاب فلسفهء آموزش و پرورش دکتر امیر هوشمند صص 178 - 186). و نیز رجوع به فلسفهء آموزش و پرورش، کتاب راهنمای معلم ج 1 برنامهء تام در کتاب روش نوین دکتر صدیق شود.
.
(فرانسوی)
(1) - energie .
(فرانسوی)
(2) - Kilogrammetre
(3) - Joule.
(4) - Kilojoule. .
(فرانسوی)
(5) - Megajoule
(6) - Erg. .(انگلیسی)
(7) - Unit of work .(انگلیسی)
(8) - Unit of experience .
(فرانسوی)
(9) - Pragmatisme .
(فرانسوی)
(10) - Instrumentalisme

واحد کالالف.

[حِ دُنْ کَلْ اَ] (ع اِ مرکب)یکتن که برابر هزار تن است. واحد کالف :
واحد کالالف کِبْوَد آن ولی
بلکه صد قرن است آن عبدالعلی.
(مثنوی چ خاور ص 252).
واحد کالالف در بزم و کرم
صد چو حاتم گاه ایثار نعم.
(مثنوی چ خاور ص 400).

واحد کیل.

[حِ دِ کَ / کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش ظرفیت اشیاء به کار میرود، رجوع به واحد ظرفیت شود. واحدهای کیل در حکومت اسلامی عبارت بوده اند از: مد، صاع، قسط، فرق. کر. قفیز. رجوع به کلمات مزبور شود. واحدهای کیل متداول در عراق قدیم عبارت بوده اند از: کیلج، قدح، مکوک و قفیز. رجوع بکلمات مذکور در فوق و کتاب تاریخ مقیاسات و نقود در حکومت اسلامی شود.

واحد مجازی.

[حِ دِ مَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) همان واحد عرضی است. رجوع به واحد عرضی شود.

واحد مقاومت الکتریکی.

[حِ دِ مُ وَ / وِ مَ تِ اِ لِ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)واحدی است که برای سنجش مقاومت الکتریکی به کار میرود. رجوع به مقاومت الکتریکی شود. واحد مقاومت(1) الکتریکی در دستگاه M.T.S. عبارت است از اُهم(2). رجوع به اُهم شود. مگوهم(3) از اضعاف اُهم است که برابر است با یک میلیون اُهم. و میکروهم(4) از اجزای اُهم است که برابر است با 1اهم.
.
(فرانسوی)
(1) - Resistance
(2) - Ohm. .
(فرانسوی)
(3) - Megohm
(4) - Microhm.

واحد مقدار الکتریسیته.

[حِ دِ مِ رِ اِ لِ تِ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش مقدار یا چندی الکتریسته به کار میرود. رجوع به مقدار الکتریسته شود. واحد مقدار(1) الکتریسته کولُن(2) است و از اضعاف آن کیلو کولُن(3) است که برابر با 1000 کولُن میباشد.
.
(فرانسوی)
(1) - Quantite
(2) - Coulomb.
(3) - Kilocoulomb.

واحد مقدار حرکت.

[حِ دِ مِ رِ حَ رَ کَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش حرکت اجسام به کار میرود. واحد مقدار حرکت(1) در دستگاه C.G.S.گرم سانتیمتر در ثانیه(2) است و آن مقدار حرکتی است که از تغییر مکان جسم یک گرمی یا سرعت یک سانتیمتر در ثانیه حاصل میشود.
.
(فرانسوی)
(1) - Quantite de mouvement
(2) - Gramme - centimetre par .
(فرانسوی) seconde

واحد مقدار گرما.

[حِ دِ مِ رِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش مقدار گرما(1) به کار میرود. واحد مقدار گرما در دستگاه M.K.S. کالری بزرگ(2)است و آن مقدار حرارتیست که گرمای یک کیلوگرم آب مقطر را یک درجه بالا می برد و کالری کوچک(3) 1
.
(فرانسوی)
(1) - Quantite de chaleur .
(فرانسوی)
(2) - Grande calorie .
(فرانسوی)
(3) - Petite calorie

واحد مکانیکی.

[حِ دِ مِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد مربوط بیکی از شعب علم مکانیک(1) که رشته ای از دانش فیزیک است. این گونه واحدها عبارتند از واحد نیرو(2) و یا قوه، واحد کار(3)، واحد توان یا قدرت(4) و واحد فشار(5).
.
(فرانسوی)
(1) - Mecanique
(2) - Force. .
(فرانسوی)
(3) - Travail
(4) - Puissance.
(5) - Pression.

واحد نظامی.

[حِ دِ نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) واحد ارتشی. رجوع به واحد ارتشی شود.

واحد نیرو.

[حِ دِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحدی است که برای سنجش نیرو یا قوه به کار میرود. واحد نیرو یا قوه(1) در دستگاه M.T.S. استن (sn)(2) است که تقریباً1یک بعنوان واحدهای جداگانه به کار میرود با نشانه های بین المللی آنها عبارتند از: کیلوستن (3) که برابر است با 1000 استن. هکتوستن (hsn)(4) برابر است با صد استن. رجوع به استن شود. دکاستن ((5) که برابر است با 10 استن. و اجزاء استن عبارتند از: دسیستن (6) که برابر است با1سانتی استن (7) که برابر است با1است. میلیستن (msn)(8) که برابر است با11000000000 (یک هزار ملیونیم) استن است. برای نیرو واحد دیگری هست به نام تن وزن(9) که برابر است با 8/9 استن و آن سنگینی یک تن جرم است و اجزاء آن عبارتند از: کیلوگرم وزن(10) که برابر است با11000کیلوگرم وزن است. و میلیگرم وزن(11)که11دستگاه C.G.S. دین(12) است و آن نیروئی است که به جسمی با جرم یک گرم شتابی به اندازه یک سانتیمتر بر ثانیه میدهد. رجوع به دین شود.
(1) - Force. .
(فرانسوی)
(2) - Sthene .
(فرانسوی)
(3) - Kilosthene .
(فرانسوی)
(4) - Hectosthene .
(فرانسوی)
(5) - Decasthene .
(فرانسوی)
(6) - Decsisthene
(7) - Centisthene. .
(فرانسوی)
(8) - Millisthene
(9) - Dyne. .
(فرانسوی)
(10) - Tonne - poids .
(فرانسوی)
(11) - Kilogramme - poids .
(فرانسوی)
(12) - Gramme - poids .
(فرانسوی)
(13) - Milligramme - poids
(14) - Dyne.

واحد وزن.

[حِ دِ وَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) واحد وزن در اصطلاح فیزیکی همان واحد نیرو است زیرا وزن هر جسم خود قسمی نیرو است و آن نیروئی است که جاذبهء زمین به آن جسم وارد میسازد. واحدهای بین المللی و متداول وزن عبارتند از کیلوگرم نیرو، تن نیرو، گرم نیرو. رجوع به واحد نیرو شود.
واحد وزن در ایران کنونی علاوه بر واحدهایدستگاه متری عبارتند از من. سیر چارک. گندم. نخود. مثقال. خروار. رجوع به هر یک از لغات مزبور شود.
واحدهای وزن در حکومت اسلامی عبارت بوده اند از: 1- مثقال که دارای اقسامی بوده است از آن جمله مثقال عربی و مثقال بغدادی است. رجوع به مثقال شود. 2- درهم که گاهی در کتب فارسی به درم تعبیر شده. رجوع به درهم و درم شود. اجزاء درهم و مثقال عبارتند از: قیراط، حبه و طسوج. و رجوع به کلمات مذکور شود. اضعاف درهم و مثقال عبارت بوده اند از: نواة، نش، طسق، اوقیه، رطل، استار. منا. قنطار. رجوع به کلمات مزبور و کتاب تاریخ مقیاسات و نقود در حکومت اسلامی ص 42 شود.
واحدهای وزن در حبشه عبارتند از:
1- اکیت(1) که برابر است با 77/27 گرم. 2- فراسلا(2) که برابر است با 66/16 کیلوگرم.
واحد وزن در عراق عرب کنونی عبارتند از:
1- واحدهای وزن دستگاه متری. 2- حقهء بزرگ که برابر با چهار کیلو است و در کربلا و نجف به کار رود. 3- حقهء کوچک که برابر یک سوم حقهء بزرگ میباشد. 4- اوقیهء بزرگ که برابر یک کیلوگرم است. 5- اوقیهء کوچک که برابر یک سوم اوقیهء بزرگ میباشد.
واحدهای وزن در انگلستان عبارتند از:
1- واحدهای وزن دستگاه متری. 2- اونس(3) که برابر است با 35/28 گرم. 3- پاوند(4) که برابر است با 5924/453 گرم. 4- تن کوچک(5) که برابر است با 18/907 کیلوگرم. 5- تن(6) که برابر است با 1016 کیلوگرم. از واحدهای در آمریکا نیز اونس و تن است که در واحدهای وزن انگلستان ذکر آن آمده است. واحدهای وزن در شوروی عبارتند از:
1- واحدهای وزن دستگاه متری. 2- دولیا(7)که برابر است با 044/0 گرم. 3- زولوتنیک(8)که برابر است با 265/4 گرم. 4- لت(9) که برابر است با 8/12 گرم. 5- لیور(10) یا فونت(11) که برابر است با 512/409 گرم. 6- پود(12) که برابر است با 380/16 کیلوگرم.
واحدهای وزن در ترکیه عبارتند از:
1- واحد وزن دستگاه متری. 2- اوک(13)(حقه) که برابر است با 2829/1 کیلوگرم. 3- اک متری(14) که برابر است با 1 کیلوگرم. 4- کانتار (قنطار)(15) که برابر است با 450/56 کیلوگرم.
واحدهای وزن در چین عبارتند از:
1- واحدهای وزن دستگاه متری. 2- تااِل(16)که برابر است با 301/37 کیلوگرم. 3- پیکول(17) یا تان(18) که برابر است با 473/60 کیلوگرم.
.
(فرانسوی)
(1) - Okiette
(2) - Frassela. .
(فرانسوی) , Once(انگلیسی)
(3) - Ounce .(انگلیسی)
(4) - Pound .(انگلیسی)
(5) - Short ton .(انگلیسی)
(6) - Ton
(7) - Dolia.
(8) - Zolotnik.
(9) - Lot.
(10) - Livre.
(11) - Fount.
(12) - Poud.
(13) - Oke. .
(فرانسوی)
(14) - Oke metrique
(15) - Cantar.
(16) - Tael.
(17) - Picul.
(18) - Tan.

واحدة.

[حِ دَ] (ع ص) مؤنث واحد. و رجوع به واحد شود.

واحدی.

[حِ دی ی] (ص نسبی) منسوب به واحد.

واحدی.

[حِ] (اِخ) یکی از شعرای عثمانی و فرزند قره داودزاده سلیمان چلبی است. وی ابتدا تابع طریقهء علما بود پس از آن به سیر و سلوک گرائید و سپس کنج زهد و قناعت را برگزید. (قاموس الاعلام ترکی ج 6).

واحدی.

[حِ] (اِخ) یکی از شعرای ایران. وی به عهد جلال الدین محمداکبر پادشاه به هند رسید اما ناکام به وطن خود بازگشت. از اوست:
کور میخواهم ز گریه دیدهء اغیار را
تا نبیند چشم بد دیگر جمال یار را.
*
واحدی تائب و زاهد شده بودی دو سه روز
باز عاشق شده ای جای مبارکباد است.
(تذکرهء صبح گلشن) (قاموس الاعلام ترکی).

واحدی.

[حِ] (اِخ) (مولانا...) ولد مولانا معرف مشهدی است و هم ساکن آن دیار. این مطلع از اوست:
تا ترا طرهء عنبر شکنی پیدا شد
دل آوارهء ما را وطنی پیدا شد.
(مجالس النفائس چ 1323 ص 83 و 258).
و شاید هم او باشد که اشعارش در شرفنامهء منیری آمده است.

واحدی.

[حِ] (اِخ) (... نیشابوری) علی بن احمدبن محمد بن علی بن متویه مکنی به ابوالحسن. رجوع به ابوالحسن علی بن احمدبن محمد... و معجم المطبوعات ج 2 ص 1905 و تاریخ گزیده چ ادوارد براون ص 812 و الاعلام زرکلی ج 6 ص 655 و قاموس الاعلام ترکی ج 6 و روضات الجنات ص 484 شود.

واحدیت.

[حِ دی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) از نظر حکما عبارت از قسمت نشدن واجب لذاته به جزئیات است. میرزا زاهد در حاشیهء شرح مواقف دربارهء ایجاب وجود میگوید: به نظر حکما عدم تقسیم واجب لذاته به اجزاء احدیت است و منقسم نشدن آن به جزئیات واحدیت است. واحدیت از نظر صوفیه عبارت از محلی است که ذات در صفت تجلی میکند و صفت در ذات و به این اعتبار هر یک از اوصاف عین دیگری ظاهر میشود. مث در منتقم عین خدا تجلی میکند و در خدا عین منتقم ظاهر میشود (منتقم عین خدا و خدا عین منتقم است) منعم عین خدا و خدا عین منعم است و همچنین هنگامی که واحدیت در خود نعمت تجلی مینماید و نعمت عین آن است و آن نعمت و رحمتی است که در عین حال نقمت و قهر است. تمام اینها از نظر ظهور ذات در صفات و آثار آن است ولی به اعتبار فرق بین واحدیت و احدیت و الوهیت آن است که در احدیت چیزی از اسماء و صفات ظهور نمی کند و در واحدیت اسماء و صفات و مؤثرات آنها تجلی مینماید نهایت آنکه این امر بحکم ذات است نه بحکم اقتران آنها. و هر یک از آنها عین دیگری است در الوهیت اسماء و صفات بحکم آنکه هر یک از جمیع آنها استحقاق دارد ظهور میکند مثلا منعم ضد منتقم و منتقم ضد منعم است. (از کشاف اصطلاحات الفنون ص 1476).

واحد یموت.

[حِ یَ] (اِ مرکب) (مرکب از واحد به معنی یک + یموت فعل مضارع از موت) اصطلاحاً به معنی چوبدستی که سر آن به آهن یا قیر در گرفته شده باشد. شش پر.

واحرب.

[حَ رَ] (ع صوت مرکب) (از: «وا» ندبه + منادای مندوب) لفظی است که اعراب در حال مصیبت گویند :
جفت او دیدش بگفتا واحرب
پس بلالش گفت نه نه واطرب.مولوی.

واحرباء .

[حَ رَ] (ع صوت مرکب) (از: «وا» ندبه + منادای مندوب) لفظی است که اعراب در حال مصیبت گویند. یااسفی. واحربی. رجوع به واحرب شود.

واحربی.

[حَ رَ با] (ع صوت مرکب)(مرکب از «وا» ندبه + منادای مندوب) از اصوات افسوس است. وای بر من. واحرب. واحرباء. یااسفی. و رجوع به واحرب و واحربا و یااسفی شود.

واحرزی.

[حَ رَ زا] (ع صوت مرکب)(مرکب از «وا» ندبه + منادی مندوب) متأسفم: واحرزی و ابتغی النوافلا. رجوع به حرز شود. (ناظم الاطباء). از اصوات تأسف یعنی متأسفم.

واحزن.

[حَ زَ] (ع صوت مرکب) (از: «وا» ندبه + منادای مندوب) لفظی است که هنگام اندوه آرند. از اصوات افسوس و اندوه است :
پیش چنین تحفه کو تمیمهء عقل است
واحزن از جان بوتمام برآمد.خاقانی.
رجوع به واحزنا شود.

واحزنا.

[حَ زَ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا» ندبه + منادای مندوب) لفظی است که هنگام اندوه آورند. افسوس. واحزن. والهفا. وااسفا :
واحزنا گفته ام به شاهد حربا
دی گلهء حربهء جفای صفاهان.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص357 س 7).

واحزناه.

[حَ زَ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا» ندبه + منادای مندوب) کلمه ای است که هنگام اندوه بر زبان رانند. واحزنا. واحزن. رجوع به دو لغت مزبور شود.

واحسرتا.

[حَ رَ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا» ندبه + منادای مندوب) افسوس. دریغ. ای دریغ. دریغا. واسفا. والهفا. دردا. (یادداشت مؤلف). کلمهء افسوس. ای دریغ. (ناظم الاطباء) :
چون ز یاران رفته یاد آرم
آه و واحسرتا علی من مات.خاقانی.
پس به گورستان دیو افتاده ما
تا قیامت نعرهء واحسرتا.مولوی.
رجوع به دردا، افسوس، دریغ و دریغا شود.

واحسرتاه.

[حَ رَ] (ع صوت مرکب)(مرکب از «وا» ندبه + منادای مندوب) افسوس. دریغ. ای دریغ. دریغا. وااسفا. والهفا. دردا. واحسرتا. کلمهء تأسف یعنی ای دریغ. (ناظم الاطباء). رجوع به واحسرتا شود.

واحف.

[حِ] (ع ص) بال پرپر. الجناح الکثیرالریش. (اقرب الموارد). بال بسیارپر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گیاه انبوه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نبات شاداب. (معجم البلدان). || دلو کلان که دو دوال گوشهء آن بریده و بدان آویزان باشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِخ) نام جائی. (آنندراج) (منتهی الارب) (معجم البلدان) (ناظم الاطباء).

واحفان.

[حِ] (اِخ) تثنیهء واحف. رجوع به واحف شود که نام جائی است. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

واحه.

[حَ] (ع اِ) (اصطلاح جغرافیایی) واح. آبادی که در وسط ریگزار قرار دارد و آن لفظی است منقول از لغت مصری. (المنجد). رجوع به واح و واحات شود.

واحیرتا.

[حَ رَ] (ع صوت مرکب) (از: «وا» ندبه + منادی مندوب) عجب. عجیب است. یا للعجب : واحیرتا از حالت سفری که رهسپرش را نه از ذهاب اثر است و نه از ایاب خبر. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 442).

واخ.

(صوت) واه. وه. از اصوات تعجب است. || کلمه ای که در تحسین و تعریف و خوش آیندی استعمال میگردد. (ناظم الاطباء). کلمه ای است که در حالت دیدن چیزی خوب یا شنیدن خبری مرغوب مکرر بر زبان رانند. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). کلمه ای است که چون از دیدن و شنیدن چیزی خوب طبع را خوش آید و یا لذت یافتن از چیزی بر زبان رانند و در محل انتعاش طبیعت بطریق تحسین تکرار کنند. (برهان) (جهانگیری). || از اصوات افسوس و تأسف به معنی آه و وای :
روز و شب آخ و واخ و ناله و وای
خویشتن در بلا و هر که سرای.سعدی.

واخ.

(اِ) یقین است که در برابر گمان باشد. (برهان) (از سفرنامهء شاه ایران از آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (ناظم الاطباء). محقق. بی شبهه. بی قیاس. (ناظم الاطباء). درواخ :
گمان برم که بر او ملک تا ابد باقی است
به صد دلیل مبرهن گمان من شد واخ.
فرخی سیستانی (از فرهنگ خطی انجمن آرای ناصری).
|| گمانی که به یقین رسد. (انجمن آرا) (فرهنگ خطی) (از سفرنامهء شاه ایران از آنندراج). || گمان نزدیک به یقین. (ناظم الاطباء). || راستی. صداقت. حقیقت. || بامداد. صبح. هنگام صبح. || مشرق. جای صبح. || کمان مته. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || (ص) راست. درست. (برهان) (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

واخانیدن.

[دَ] (مص) متعدی واخیدن. (شعوری). رجوع به واخیدن شود. برچیدن فرمودن و واخیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء).

واختر.

[تَ] (اِ) باختر و مشرق. (ناظم الاطباء). بر وزن و معنی باختر. (آنندراج).

واخجک.

[] (اِخ) (کوشک...) بنایی بوده است در خوارزم که چنگیز هنگام فتح شهر مزبور از خراب کردن آن صرفنظر کرد. در تاریخ مغول عباس اقبال ص 47 بنقل از طبقات ناصری چنین آمده است: «چنگیزخان توشی و جغتای را با لشکر گران بطرف خوارزم فرستاد تا لشکر بدر خوارزم رفت و جنگ پیوست، مدت چهارماه اهل خوارزم با ایشان جنگ کردند و جهاد نمودند و بعاقبت شهر را بگرفتند و جملهء خلق را شهید کردند و همهء عمارتها خراب کردند مگر دو موضع یکی کوشک واخجک دوم مقبرهء سلطان محمد تکش...».

واخجلتا.

[خَ / خِ لَ] (ع صوت مرکب) (از: «وا» ندبه + منادای مندوب) شرمسارم. از اصوات تحسر و اندوه :
هر بامداد خورشید از رشک خاک پایت
واخجلتاسرایان سر ز آسمان برآرد.خاقانی.

واخجلتاه.

[خَ / خِ لَ] (ع صوت مرکب)شرمسارم. واخجلتا :
یا دولتاه اگر بعنایت کنی نظر
واخجلتاه اگر بعقوبت دهد جزا.
سعدی (ص 681 چ مصفا).

واخچی.

(اِ) اسب پالانی. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

واخچی.

(ص) خوار و ذلیل کننده. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

واخد.

[خِ] (ع ص) شتر تندرو. (اقرب الموارد). شتر تیزرو و شتابنده. (آنندراج). شتر شتاب رونده. (ناظم الاطباء).

واخر.

[خَ] (نف مرکب) واخرنده. بازخرنده : تا لاجرم به عهد آن پادشاه بزرگزادگان همه به مکتب می نشستند و هنر را واخر بود و هنرمندی آسوده. (راحة الصدور راوندی).

واخریدن.

[خَ دَ] (مص مرکب) خریداری کردن. || بازخریدن. دوباره خریدن. (ناظم الاطباء) :
وآنکه خواهی از بلایش واخری
جان او را در تضرع آوری.مولوی.
که نه مجنون است یاری چون برید
از کسی که جان او را واخرید.مولوی.
تا مگر زین جنگ حقت واخرد
در جهان صلح یکرنگت برد.مولوی.
گر چه چون نشفش کند تو قادری
کش از ایشان واستانی واخری.
مولوی (مثنوی چ خاور ص39).
افتداء، خویشتن را واخریدن. (زوزنی).

واخزیدن.

[خَ دَ] (مص مرکب) بجایی درشدن.
- درهم واخزیدن؛ بهم چسبیدن :
هر دو درهم واخزیدند از نشاط
جان به جان پیوست آندم ز اختلاط.
مولوی.

واخنده.

[خَ دَ / دِ] (نف) نعت فاعلی از واخیدن. پنبه زن. حلاج. نداف. نفاش.

واخ واخ.

(صوت مرکب) تکرار کلمهء واخ در تکلم خوش آیندی از چیزی خوش. رجوع به واخ شود.

واخواست.

[خوا / خا] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) بازخواست. (آنندراج) (غیاث اللغات). مؤاخذه :
نانش مفرست بیش کز تو
واخواست کند به حشر یزدان.خاقانی.
خاقانی وار خط واخواست
بر عالم بوالعجب کشیدم.خاقانی.
جز این از منت هیچ واخواست نیست
که در یک ترازو دو من راست نیست.
نظامی.
واخواستی از تو بر دلم هست
و آن را به گره نمی توان بست.نظامی.
هرچه رضای تو بجز راست نیست
با تو کسی را سر واخواست نیست.نظامی.
حافظ به ادب باش که واخواست نباشد
گر شاه پیامی به غلامی نفرستاد.حافظ.
|| محاسبه. || مطالبه. (آنندراج) (غیاث). || اعتراض(1). (از واژه های نو فرهنگستان). || اصطلاحی بانکی است. و آن وصول نشدن چک سفته است به علت عدم پرداخت وجه مورد تعهد در چک و سفته از جانب متعهد.
.
(فرانسوی)
(1) - Proteste

واخواستن.

[خوا / خا تَ] (مص مرکب)بازخواستن. بازگرفتن :
داد تو واخواهم از هر بیخبر
داد که دهد جز خدای دادگر.مولوی.
هرچه که نتوانی از آن خاستن
زشت بود دادن و واخواستن..
طفل بود کز خرد ناتوان
هرچه دهد بازستاند روان.امیرخسرو.

واخوان.

[خوا / خا] (اِ مرکب) علم نحو. (آنندراج). || (حامص مرکب) مطابقه، مقابلهء کتب. (از یادداشتهای مؤلف). رجوع به مقابله شود. || (حامص مرکب) آزمون درستی و نادرستی دو قپان. (از یادداشتهای مؤلف).
- خواندن واخوان؛ علم نحو باشد. (آنندراج).

واخواندن.

[خوا / خا دَ] (مص مرکب)کلامی که به طور کنایه گفته شده تغییر دادن و به جای آن کلامی دیگر آوردن. (ناظم الاطباء). برگردانیدن جادوئی است که از خواندن کرده باشند. (آنندراج). || بازخواندن: انتساب؛ خویشتن را بکسی واخواندن. (زوزنی).

واخوانده.

[خوا / خا دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که به او اعتراض شده (در اصطلاح بانکی). معترض علیه. (واژه های نو فرهنگستان). در مقابل واخواه. رجوع به واخواست شود.

واخوان کردن.

[خوا / خا کَ دَ] (مص مرکب) مقابلهء مسوده با اصل. مطابقه. معارضه. رجوع به مقابله کردن و واخوان شود. || دوباره خواندن. (از یادداشتهای مؤلف). || قپانی را با قپان دیگر درست و راست کردن. (از یادداشتهای مؤلف).

واخواه.

[خوا / خا] (نف مرکب) معترض. (از واژه های نو فرهنگستان). کسی که واخواست میکند. در برابر واخوانده. رجوع به واخواست و واخواستن و واخوانده شود.

واخواهی.

[خوا / خا] (حامص مرکب)(1)عمل واخواست. (واژه های نو فرهنگستان). اعتراض. (فرهنگ رازی). رجوع به واخواست و واخواستن شود.
(1) - Protestation.

واخود نهادن.

[خوَدْ / خُدْ نِ / نَ دَ](مص مرکب) به خود نهادن. کار خودسرانه کردن : و آن شبهت محال باشد که شبهتی است که ناصبیان به عداوت علی واخود نهند و این خربطی باورشان کند. (کتاب النقض ص 579).

واخورانیدن.

[خوَ / خُ دَ] (مص مرکب)متعدی واخوردن. (شعوری). رجوع به واخوردن شود.

واخوردگی.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (حامص مرکب) حیرت. || سرخوردگی. واماندگی. || نومیدی. یأس. || رد شدن. || واپس زدگی. سرکوفتگی(1) و آن اصطلاحی است از اصطلاحات مربوط به مکتب فروید روانشناس اتریشی و عبارت است از فراموش شدن امیال و غرایز که بر اثر ناهماهنگی با مقررات جامعه و ناسازگاری با عقل و امور اخلاقی به شعور باطن یا ناخودآگاه(2) میروند و از صحنهء روشن ذهن خارج میشوند. رجوع به واخوردن شود.
(1) - Refoulement, Repression (فرانسوی).
(2) - Inconscience.

واخوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب)رد شدن. مردود شدن. (یادداشتهای مؤلف). || یکه خوردن. متحیر شدن. (یادداشتهای مؤلف). آگاه شدن و هوشیار گشتن در چیزی و دقت کردن در آن. (ناظم الاطباء). || کردن کاری به زحمت. || ترحم کردن. (ناظم الاطباء). || ملاقات کردن. برخوردن. (آنندراج) (بهار عجم). || غم کسی را خوردن و در فکر کسی شدن. (شعوری).

واخورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) وامانده. ناامید. مأیوس. || متعجب. رجوع به واخوردن شود.

واخیدن.

[دَ] (مص) از هم جدا کردن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مؤید الفضلاء). || جدائی نمودن. (برهان) (ناظم الاطباء). || پشم و پنبه برزده از هم جدا کردن. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). پنبه زدن و پاک کردن آن. (ناظم الاطباء). حلاجی کردن. (آنندراج). انتقاش. نقش. زدن. فلخیدن. فلخمیدن. (یادداشتهای مؤلف): تنفیش، واخیدن پشم و پنبه و موی. (منتهی الارب) (المصادر زوزنی). تسبیح، واخیدن پشم و پنبه یعنی پیچیدن از بهر تافتن و ریسیدن. (مجمل اللغة). || بُراق شدن. (از یادداشتهای مؤلف). || جستن مرغ به منقار پرهای خود را. (از یادداشت مؤلف). واخیدن مرغ پر و موی خود را. (از یادداشت مؤلف). || واخیدن موی را، خوار کردن. (از یادداشت مؤلف).

واخیده.

[دَ / دِ] (ن مف) از هم جدا کرده. (برهان). جدا کرده. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (منتهی الارب). || برزده. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). پشم و پنبهء برزده و حلاجی کرده را گویند. (برهان) (رشیدی) (جهانگیری). حلاجی کرده. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). حلاجی شده. (منتهی الارب). زده. فلخیده. فلخمیده. حلیج. محلوج. مندوف. منفوش. شیده: تنفش، واخیده شدن پشم و موی و پنبه. بوهة؛ صوف واخیدهء دوات که هنوز تر نکرده باشند. دَجر؛ واخیده نشدن. (منتهی الارب).
- واخیده شدن؛ حلاجی شدن. (منتهی الارب).

واد.

(اِ) باد و ریح. (منتهی الارب). باد است که به عربی ریح گویند چه در فارسی «با» و «و» به هم تبدیل می یابند. (از برهان) (آنندراج). || به معنی پسر هم آمده است که در مقابل دختر باشد. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (از انجمن آرا). ولی این معنی به غلط استنباط شده است(1).
(1) - این معنی را از اشعار فردوسی در «داستان کرم هفتواد» استنباط کرده اند :
بدین شهر [ کجاران ] بی چیز خرم نهاد
یکی مرد بُد نام او هفتواد
برین گونه بر نام و آوازه رفت
ازیرا که او را پسر بود هفت.
ولی صحیح نیست. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به هفتواد در برهان قاطع شود.

واد.

[دِ] (ع اِ) صورتی است از وادی. رجوع به وادی شود.

وادٍ.

[دِنْ] (ع اِ) صورتی است از وادی، مانند: قاض و داع. رجوع به وادی شود.

وأد.

[وَءْدْ] (ع اِ) آواز یا آواز بلند درشت. (منتهی الارب). آواز و گویند آواز سخت بلند چون صدای دیوار هنگام ویران شدن و جز آن و به همین معنی است وئید. (از اقرب الموارد). || هدیر شتر. || (مص) زنده در گور کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

واداد.

(مص مرکب مرخم، اِمص مرکب)برگشتن. (آنندراج) :
زاهد ار منعت کند از عاشقی
گو طریق عشق را واداد نیست.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
کی بهره برد ز عاشقانت
زاهد که کند ز عشق واداد.
اسیری لاهیجی (از آنندراج).
این شاهد برای معنی برگشتن مناسب نیست بلکه کلمهء واداد در این بیت به معنی منع است، چنانکه این معنی در ناظم الاطباء هم آمده است. || وادار. || حفظ. || منع. (ناظم الاطباء). و رجوع به وادادن شود.

وادادن.

[دَ] (مص مرکب) بازدادن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). پس دادن. دوباره دادن. (ناظم الاطباء). رد کردن :
آنچه خوردی واده ای مرگ سیاه
از نبات و ورد و از برگ و گیاه.مولوی.
خار در پا شد چنین دشوار یاب
خار در دل چون بود واده جواب.مولوی.
من در آندم وادهم چشم ترا
تا فروخوانی معظم جوهرا.
مولوی (مثنوی چ بروخیم دفتر سوم ص 474).
باز فرمان آیدش بردار سر
از سجود و واده از کرده خبر.
مولوی (مثنوی دفتر سوم).
چون بیاید شام و دزدد جام من
گویمش واده که نامد شام من.
مولوی (مثنوی دفتر سوم).
ای نوخطی که شوختری از هزار طفل
از طفلکی که بوسه خوری بوسه وامده.
مسیح کاشی (از آنندراج).
|| منقطع گشتن موقت (درد). فاصله دادن. فاصله پدید کردن. فرجه دادن. میانه دادن. موقتاً رها کردن. رها کردن. موقتاً آرام شدن. (یادداشت مؤلف). || مقاومت نکردن. کوتاه آمدن. ممانعت نکردن.
استرداد؛ وادادن خواستن. (زوزنی).
- وادادن سبق؛ فراموش کردن. (آنندراج).
- به دست وادادن؛ در این شاهد ظاهراً به معنی سپردن و لو دادن و تسلیم کردن است :آنگه چون بر زید علی دست یافتند به این که تیر بر پیشانیش آمد و کشته شد پنهان در جویی دفنش کردند تا مروانیان بندانند. هم رافضیان رهنمونی کردند تا او را برآوردند و برآویختند و زنش را به دست وادادند تا زن آبستن را دستهای نگار برنهاده ببریدند و اینها همه رافضیان کردند هم با علی و هم با حسن و هم با حسین و هم با اولاد او. (ص 408 کتاب النقض تألیف عبدالجلیل قزوینی رازی).
- وادادن نان در تنور یا رنگ از دیوار؛افتادن. مقابل چسبیدن و گرفتن.

وادار.

(اِمص مرکب) برانگیختن. بر کاری داشتن. تشویق. || بازایستاده شدن است از رفتار. (آنندراج از فرهنگ ترکتازان). || بازداشت. منع. نهی. || حفظ. (ناظم الاطباء).

وادار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)واداشتن. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). مجبور کردن. ناگزیر کردن. ناچار کردن. الزام. (یادداشت مؤلف). رجوع به واداشتن و الزام شود. || ترغیب کردن. تحریک کردن برانگیختن. رجوع به کلمه های مزبور شود. || نگاه داشتن. (ناظم الاطباء). || ایستاده کردن کاروانیان است چارپایان خود را در میان راه برای آب انداختن یعنی بول نمودن و کمیز انداختن. (آنندراج، از فرهنگ ترکتازان).

وادارنگ.

(1) [رَ] (اِ) بادرنگ. بالنگ. (ناظم الاطباء). ترنج را گویند و آن میوه ای است معروف که پوست آن را مربا سازند. (برهان) (آنندراج).
(1) - گویا تحریف وادرنگ، و آن صورتی است از بادرنگ.

واداشتن.

[تَ] (مص مرکب) ناگزیر کردن کسی را بر کاری. (از آنندراج). وادار کردن. مجبور کردن. بداشتن. کُنانیدن. (یادداشت مؤلف) : بیعت کردم به سید خود و مولای خود... امام قائم بامرالله... از روی اعتقاد و از ته دل براستی نیت و اخلاص درونی... در حالی که به حال خودم بودم و کسی مرا بر این کار وانداشته بود و صاحب اختیار بودم و کسی به زور بر این کارم نداشته بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 315). || ترغیب. تحریض. (آنندراج). برانگیختن تحریک کردن : اما چنان دانم که نکند که ترکی پیر و خردمند است و دانا باشد که خداوند را بر این واداشته باشند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 325). || ممانعت. (منتهی الارب) بازداشتن. منع کردن. نهی نمودن. مانع شدن. (ناظم الاطباء) :
حق محیط جمله آمد ای پسر
واندارد کارش از کار دگر.مولوی (مثنوی).
|| مخفی کردن. پنهان کردن. (ناظم الاطباء). || توقیف کردن. بازداشتن. بازداشت کردن. (از یادداشت مؤلف). وقف. (تاج المصادر بیهقی). احتباس. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || ضبط کردن. || حفظ کردن. || دفع کردن. (ناظم الاطباء). استدفاع. (تاج المصادر بیهقی). || نصب کردن. گماشتن. || مشغول کردن. || به پا داشتن. اقامه. ایستادانیدن. سرپا داشتن. برپا داشتن. (یادداشت مؤلف) :
گفت آخر مسجد اندر کس نماند
کیت وامیدارد آنجا کت نشاند.
مولوی (مثنوی دفتر سوم چ بروخیم ص 533).
- دست واداشتن؛ دست برداشتن :
در گوی و در چهی ای قلتبان
دست وادار از سبال دیگران.
مولوی (مثنوی چ خاور دفتر سوم ص 492 چ بروخیم ص 173).

واداشته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب)محبوس. زندانی. بازداشته. توقیف شده. || برانگیخته. وادار شده. و رجوع به واداشتن شود.

وادان.

(اِخ) دهی است از دهستان جمع آبرود جزء بخش مرکزی شهرستان دماوند که در 17 هزارگزی جنوب دماوند و یک هزارگزی غربی راه فرعی دماوند به گیلان واقع است. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر که سکنهء آن 600 تن و مذهب اهالی آن شیعه است از سرچشمهء رود جمع آبرود مشروب میشود. محصول آن غلات، بنشن، لوبیا، سیب زمینی و قیسی و شغل اهالی زراعت است، بقعهء امامزاده قاسم در آنجاست و راه آن مالرو است. با ماشین هم میتوان به آن نقطه رفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

وادانستن.

[نِ تَ] (مص مرکب)بازدانستن. بازشناختن. تشخیص دادن. تمیز کردن :
گر بضاعت دار شرعی سود بشناس از زیان
ور عروس آرای فرعی خلعة وادان از کفن.
اثیرالدین اخسیکتی.

وادخ.

[دِ] (اِ) جوانهء درخت رز که شاخهء انگور از آن برمی آید. (ناظم الاطباء).

وادریافتن.

[دَرْ تَ] (مص مرکب) جبران کردن. تدارک. تلافی. (دهار). || دوباره دریافتن. مجدداً دریافتن.

وادس.

[دِ] (ع ص) گیاه نخست برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و در اقرب الموارد آمده است: گیاهی که روی زمین را بپوشاند. و معنی گیاه نخست برآمده را در ذیل «وِداس» بدینسان آورده است: هر آن گیاه که روی زمین را بپوشاند و شاخه های آن هنوز منشعب نشده باشد اما در همان وضع انبوه و به هم پیچیده باشد.

وادشت.

[دَ] (اِخ) دهی است از بخش خوان شهرستان گلپایگان واقع در 7000 گزی جنوب خاوری خوانسار و 6000 گزی خاور راه شوسهء خوانسار به اصفهان نقطه ای است کوهستانی، سردسیر که 626 تن سکنه دارد، با آب قنات مشروب میشود و محصول آن غلات، تنباکو و لبنیات و شغل ساکنان آن زراعت و گله داری است. راه آن مالرو و دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

وادع.

[دِ] (ع ص) ساکن. (تاج العروس) (اقرب الموارد). آرمیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مستقر. مانده. (از اقرب الموارد). || مطمئن. (از اقرب الموارد). || تن آسان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آسان. نال الملک وادعاً؛ یعنی به دست آورد ملک را بی تحمل مشقتی. (از اقرب الموارد).

وادع.

[دِ] (اِخ) ابن اسود راسی محدث است. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس این کلمه را «وداع بن الاسودالراسبی» ضبط کرده است واصح بنظر میرسد. رجوع به وادع بن الاسود الراسبی شود.

وادع.

[دِ] (اِخ) ابن سلیمان مکنی به ابومسلم و متوفی به سال 489 ه . ق. (مطابق 1096 م.) قاضی معرة النعمان بود که در زمان خود بر امور آن ناحیه استیلا داشت. این اثیر دربارهء وی گفته است: وی از لحاظ همت و دانش مرد عصر خویش بود. او در المعرة درگذشت. (الاعلام زرکلی).

وادع.

[دِ] (اِخ) ابن عبدالله معری برادرزادهء ابوالعلاء بود. (منتهی الارب). قاضی ابومسلم وادع بن عبدالله المعری برادرزادهء ابوالعلاء مشهور بود. (از تاج العروس).

وادعة.

[دِ عَ] (اِخ) پدر قبیله ای است.

وادعة.

[دِ عَ] (اِخ) حیی است به یمن و روستایی در آن. (منتهی الارب). این نام در تاج العروس «وداعة مخلاف بالیمن» ضبط شده و اصح بنظر میرسد. رجوع به وداعه شود.

وادعة.

[دِ عَ] (اِخ) ابن ابی زید از صحابیان است. (منتهی الارب). در تاج العروس «وداعة بن ابی زید» ضبط شده و اصح بنظر میرسد. رجوع به وداعة بن ابی زید شود.

وادعة.

[دِ عَ] (اِخ) ابن جزام یا حرام از صحابیان است. (منتهی الارب). صاحب تاج العروس این کلمه را «وداعة بن جذام» و «وداعة بن حرام» ضبط کرده است و اصح بنظر میرسد. رجوع به وداعة بن جذام شود.

وادعة.

[دِ عَ] (اِخ) یا وداعة بن (بروایت جمهرة النسب ابن کلبی) عمروبن عامربن ناسج بن رافع بن مالک ذی بارق بن مالک بن جشم پدر قبیله ای است از جشم بن حاشدبن حزان بن نوف بن همدان و از آن قبیله است. الاجدع بن مالک بن امیة بن الوداعی بن معمربن الحرث بن سعیدبن عبدالله بن وداعة. (یا وادعة). (از تاج العروس).

وادعی.

[دِ عی ی] (ص نسبی) منسوب به وادعة بن عمروبن عامربن ناشج بن رافع بن مالک حاشدبن جشم بن خیوان(1)بن نوف بن همدان که قبیله ای است از همدان و گروهی به آن منسوبند و از آن جمله اند: ابوحصین مسروق بن الاجدع الهمدانی وادعی از اهل کوفه. محمد بن حسین بن حبیب وادعی قاضی کوفی که از احمدبن یونس یربوعی و یحیی بن عبدالحمید حمانی و جز آنان روایت کرده است و ازو یحیی بن صاعد و حسین محاملی و ابوعمروبن سماک و جز آنان روایت کرده اند، وی یکی از ثقات بود و در ماه رمضان سال 296 ه . ق. درگذشت. (لباب الانساب ص255 ج3).
(1) - در المؤتلف و المختلف آمدی خیران ضبط شده است، و کذا در قاموس و محیط و تاج العروس: شیخ الشرف النسابه گفته است «خیوان» افصح است.

وادق.

[دِ] (ع ص) تیز از شمشیر و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). شمشیر تیز و برّان. هر تیغ تیزی. (ناظم الاطباء). || انه لوادق السنة؛ یعنی وی پرخواب است در هر جایگاه. (از اقرب الموارد).

وادک.

[دِ] (ع ص) فربه. پیه ناک. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). فربه. سمین. (از اقرب الموارد) (تاج العروس).

وادک.

[دِ] (اِخ) نام مردی. (منتهی الارب). از اعلام است. (ناظم الاطباء). در تاج العروس وداک ابن ثمیل مازنی است و صحیح ضبط تاج العروس است. رجوع به وداک شود.

وادنگ.

[دَ] (اِ) نکول. انکار پس از اقرار. دبه. در تداول عوام دبه و واقول. (یادداشت مؤلف). و رجوع به دبه شود.

وادنگ آوردن.

[دَ وَ دَ] (مص مرکب)نکول کردن. واقول آوردن. دبه آوردن. دبه درآوردن. وادنگ درآوردن. وادنگ کردن. (یادداشت مؤلف). دبه کردن. جر زدن. رجوع به دبه درآوردن شود.

وادنگ درآوردن.

[دَ دَ وَ دَ] (مص مرکب) رجوع به وادنگ آوردن و دبه کردن و دبه آوردن شود.

وادنگ کردن.

[دَ کَ دَ] (مص مرکب) از گفته برگشتن. دبه کردن. دبه درآوردن. وادنگ آوردن. وادنگ درآوردن. (یادداشت مؤلف). و رجوع به دبه کردن و وادنگ آوردن و وادنگ درآوردن شود.

وادنه آ.

[نِ] (اِخ)(1) نام جلگه ای بوده است در کنار دریای شمالی صفحات ماوراء قفقاز(2)که گرگوار(3) مبلّغ ارمنی دین مسیح را در زمان سان سان پادشاه اشکانی ماساژت بدم اسب وحشی بستند و در آن جلگه رها کردند تا هلاک شد. (از تاریخ ایران باستان تألیف حسن پیرنیا ج 3 ص 2615).
(1) - Vadnea. (2) - ماوراء قفقاز از نظر اروپاییان قفقازیه یا صفحاتی که در این طرف قفقاز واقع است مانند تفلیس، بادکوبه، باطوم و غیره، ولی از نظر ما ایرانیان ماوراء قفقاز صفحات وسیعی است که از کوههای قفقاز بطرف شمال امتداد دارد و به روسیه جنوبی اتصال یافته. (تاریخ ایران باستان ص 2615 ج 3). ماوراء قفقاز در اینجا بر طبق نظر مورخان اروپا و مقصود همان قفقازیهء فعلی است نه جنوب روسیه.
(3) - Gregoireمبلّغ دین مسیح در ارمنستان پرآناگ قاتل خسرو اشکانی پادشاه ارمنستان است که با اردشیر پاپکان همدست بود. وی از ارمنستان به اردوی سان سان پادشاه اشکانی ماساژت ها رفت. این پادشاهان با شاهان ارامنه از یک نژاد بودند و از اینرو گریگوار را هلاک کردند. (ص 2615 تاریخ ایران باستان ج 3).

وادوختن.

[تَ] (مص مرکب) با هم دوختن. (ناظم الاطباء). بازدوختن. بهم دوختن.

وادوسانیدن.

[دَ] (مص مرکب)چسبانیدن. دوسانیدن. الزاق. (زوزنی). الصاق. متصل کردن دو چیز به یکدیگر: الملاحمة؛ چیزی به چیزی وادوسانیدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به دوسانیدن و دوسیدن شود.

وادوسیدن.

[دَ] (مص مرکب) چسبیدن و ملصق گشتن. (ناظم الاطباء): صیک؛ وادوسیدن. (تاج المصادر بیهقی): الاسحاق؛ پستان به شکم وادوسیدن از بی شیری. (مجمل اللغة). ضبوء؛ به زمین وادوسیدن. (تاج المصادر بیهقی).

وادوسیده.

[دَ / دِ] (ن مف) چسبیده. ملصق شده: صمعاء؛ گوش به سر وادوسیده. (السامی فی الاسامی).

واده.

[دَ / دِ] (اِ) اصل و بنا و مادهء هر چیز باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خروشیدن از خودستایی. (برهان) (آنندراج). خروش در خودستایی. (ناظم الاطباء).

وادی.

(ع ص) سائل. جاری. روان. صاحب اقرب الموارد در ذیل وَدْی آرد: وَدی الشی ءُ، سال و منه اشتقاق الوادی لان الماء یجری و یسیل کما فی المغرب و المصباح. || (اِ) گشادگی میان کوهها یا تپه ها یا بیشه ها که راهی است سیل را. دره. (از اقرب الموارد) (معجم البلدان). گشادگی میان دو کوه و دو پشته و جز آن. (ناظم الاطباء). راه میان دو کوه. (آنندراج). || زمین نشیب هموار کم درخت که جای گذشتن آب سیل باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات، از لطایف و شرح نصاب). گذر سیل. (از غیاث اللغات). جای سیل میان دو کوه. (ترجمان القرآن علامهء جرجانی ص102) :
برشود بر بارهء سنگین چو سنگ منجنیق
دررود در قعر وادی چون به چاه اندر شطن.
منوچهری.
چنانکه باران تابستان در وادیها قاصر و ناچیز گردد نه به آب دریا تواند رسید و نه به جویها تواند پیوستن. (کلیله و دمنه ج قریب ص 150).
چو لختی زمین را طرف درنوشت
ز پهلوی وادی درآمد بدشت.
نظامی.
در این وادی به بانگ سیل(1) بشنو
که صد من خون مظلومان به یک جو
پر جبریل را اینجا بسوزند
بدان تا کودکان آتش فروزند.
حافظ (دیوان چ جلالی نائینی صص 708-707).
در مفردات راغب اصفهانی آمده است: وادی موضعی است که آب در آن جریان یابد. و از این معنی است که گشادگی میان دو کوه را نیز به نام وادی خوانده اند. ج، اَوداء، اَودیَة و اَواد بر غیر قیاس، و گویی کلمهء جمع وَدیّ بر وزن غنی است. (از اقرب الموارد). || رودخانه و رهگذر آب سیل. (آنندراج). رودخانه. (غیاث اللغات). رود. (ناظم الاطباء) (کشف اللغات) :
از خون عدو جوی روان گشته چو وادی
وز شاخ دمانیده شکوفه شجر فتح.
مسعودسعد (ص 80 چ رشید یاسمی).
|| صحرای مطلق. (غیاث اللغات). فارسیان به معنی صحرا و بیابان استعمال نمایند خاصه با لفظ بریدن و پیمودن و شدن و طی کردن و هولناک از صفات اوست. (آنندراج). بیابان. صحرا. دشت. (ناظم الاطباء) :
وگر به بلخ زمانی شکار چال کند
بیاکند همه وادیش را به بط و به چال.
عماره.
گر خاک بدان دست یک استیر بگیرد
گوگرد کند سرخ همه وادی و کهسار.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص124).
|| طریقه و مذهب. گویند: فلان در وادیی بجز وادی تو است؛ یعنی طریقهء او بجز طریقهء تو است. و در قرآن آمده است : الم تر انهم فی کل وادٍ یهیمون(2) که بدان ارائه شده است اسالیب سخن از مدح و هجا و جدل. (از اقرب الموارد).
-امثال: انت فی واد و نحن فی واد ؛ مثلی است که در موارد اختلاف مقاصد آن را آرند. (از اقرب الموارد).
|| سال بهم الوادی؛ یعنی هلاک شدند. (از اقرب الموارد). || حُل بوادیک؛ یعنی بتو مکروه نازل آمد و امر بر تو تنگ شد. (از اقرب الموارد).
(1) - در برخی از نسخ «بانگ چنگ» آمده و در آن صورت وادی شاهد برای این معنی نیست.
(2) - قرآن 26/225.

وادی.

[دی ی] (ص نسبی) منسوب به وادی القری(1) از شهرهای قدیمی حجاز در نزدیک شام که گروهی به آن منسوبند. (لباب الانساب ص 254 ج 3).
(1) - در انساب سمعانی ورق 575 ب به غلط «وادی القوی» آمده است.

وادی.

(اِخ) علی الوادی مکنی به ابوالمعارک از محدثان بود و از مردی که وی از مقداد روایت دارد، روایت کرده است. و عیاش بن عباس القتبانی(1) از وی روایت کرده است. (از لباب الانساب ص 255 ج 3) (انساب سمعانی ورق 575 ب).
(1) - در اصل العتبانی است.

وادی.

(اِخ) عمر بن داودبن زاذان غلام عثمان بن عفان که معروف به عمر بن الوادی المغنی و از مهندسان روزگار ولیدبن یزیدبن عبدالملک بود. (معجم البلدان).

وادی.

(اِخ) نام جد ابوصالح سعداللهبن نجابن الوادی البغدادی الحنبلی. وی از محدثان بود و از ابوالفضل محمد بن ناصر و ابوبکر محمد بن عبدالباقی الانصاری و جز آنها حدیث سماع کرد و وی از ابناء الاربعین سال 537 ه . ق. بود. (لباب الانساب ص 255 ج 3) (انساب سمعانی ورق 575 ب).

وادی.

(اِخ) یحیی بن ابی عبیدة بن الوادی که در حدیث ثقه بوده. (معجم البلدان).

وادی آرو.

(اِخ)(1) رودی است در ناحیهء کتلونیه(2) اندلس. (از الحلل السندسیه ج 2 ص 199).
(1) - Aro.
(2) - Catalogne.

وادی آرون.

[یِ] (اِخ)(1) رودی است در ناحیهء کتلونیهء(2) اندلس. (از الحلل السندسیه ج 2 ص 199).
(1) - Aron.
(2) - Catalogne.

وادی آش.

(اِخ) وادیش. وادی یاش. وادی ایاش. شهری است در اندلس که امروز قادس(1) نامیده میشود. شهری متوسط است و دارای قلاع و بازارها و آبهای فراوان است، و نهر کوچکی به همین نام از آن عبور میکند. رجوع به الحلل السندسیة ج1 صص 126-129، 31، 54، 75، 189، 190، 205، 294، و ج 2 صص 230، 232-234، 242، 303، 308، 312، 321، 329 و همان جلد و وادی یاش، وادیش و وادی ایاش شود.
(1) - Guadix.

وادی آش.

(اِخ) نهری است به اندلس در ایالت غرناطه که از شهر وادی آش عبور میکند. (از الحلل السندسیه ج 1). و رجوع به فهرست اماکن همان جلد و اسپانیا شود.

وادی آنیو.

[یِ یُ] (اِخ)(1) رودی است در اندلس در ناحیهء کتلونیه(2). (از الحلل السندسیه ج2 ص199).
(1) - Aneo.
(2) - Catalogne.

وادیاب.

[دِ] (ص) باطل گشته و ناچیز شده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وادیان.

(اِ) بادیان. (دهار). رازیانه. (برهان) (آنندراج).

وادیان.

[دِ] (اِخ) شهر بزرگی است از ناحیهء زبید یمن. (از معجم البلدان).

وادی ابراهیم.

[یِ اِ] (اِخ) از دهکده های انار قم است. (تاریخ قم ص 137).

وادی ابرو.

[یِ اِ رُ] (اِخ)(1) رودی است در شمال اندلس که بدریای مدیترانه میریزد. (از الحلل السندسیه ج 1 ص 21). و رجوع به ص 41، 163، 318 همان جلد و ج 2 ص 197 شود.
(1) - Ebro.

وادی اسحاق.

[یِ اِ] (اِخ) از نواحی قم است، در تاریخ قم ص 58 چنین آمده است: «رساتیق قم بیست و یک اند وضیعتهای آن نهصد دیه است و از آن جمله لنجرد بیست و هفت دیه است،... وادی اسحاق با مزارع سی و پنج دیه....» و در ص 139 همان کتاب مزارع و دیه های وادی اسحاق چنین ذکر شده است: «همروده اسحاق آباد، والانجرد، داودآباد والانجرد، قنات کردآباد، جرینکان، بوستانه، سرداب و مزارعها، تلاب السفلی، تلاب العلیا. و یقال حسن آباد، الدیزجان، محمدآباد بابکان، سعدآباد، ایوب آبادعلیا، ابامیم، ایوب آبادالسفلی، اروندجرد، مصقلیاباد، داودآباد مصقله».

وادی اشی.

[یِ اُ شَی ی] (اِخ) موضعی است در مغرب و در آن نخلستان است. (منتهی الارب). || گویند نام موضعی باشد به یمامه در وادی وشم.

وادی اضم.

[اِ ضَم م] (اِخ) رودی در مدینه در میان کوههای تهامه. آن قسمت از این رود که نزدیک مدینه است «القناة» و قسمت بالاتر از آن «الشظاة» نام دارد. (نخبة الدهر دمشقی ص 210 و معجم البلدان در ذیل اضم). رجوع به اضم شود.

وادی الابیار.

[دِلْ اَبْ] (اِخ)(1) رودی است در اسپانیا نزدیک دریای مدیترانه. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 30).
(1) - Guadalaviar.

وادی الاحرار.

[دِلْ اَ] (اِخ) محلی است در جزیرة العرب واقع در موزن بنی عامر لوی. وجه تسمیهء آن بسبب آن است که یزیدبن معاویه به بنی عامر وارد شد و آنان را به این اسم نامید. (معجم البلدان).

وادی الاراک.

[دِلْ اَ] (اِخ) موضعی است نزدیک مکه :
سلام الله ما کرّاللیالی
و جاوبت المثانی والمثالی
علی وادی الاراک و من علیها
و دار باللوی فوق الرمال.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی ص 325).

وادی البدر.

[دِلْ بَ] (اِخ) محلی است در 9 فرسنگی بدر واقع در بین مکه و مدینه: از مکه تا مدینه دوی است و شصت میل که هشتاد و شش فرسنگ و دو میل باشد، و بطریق البدر از مکه به دیه سه فرسنگ و از آنجا به مغارهء ابوبکر و عثمان که آن را سیسان خوانند و رفیع نیز گویند شش فرسنگ. از آنجا به ماءالخلیص که عقبه سویق آنجاست هشت فرسنگ. و از آنجا به مغارهء طفوه راثق (و یقال وادی طفوان) هشت فرسنگ. و از آنجا به ماء رابط عراب و سعال راثق و سعال الجود و میل ابوجهل آنجاست هشت فرسنگ. و از آنجا به وادی البدر هشت فرسنگ. و از آنجا به بدر و حنین نه فرسنگ و از آنجا به وادی الصّفرا شش فرسنگ. و از آنجا به وادی الغزال هشت فرسنگ... (نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن مقالهء سوم ص 169). و رجوع به وادی الغزال و وادی الصفراء شود.

وادی البرش.

[دِلْ بِ] (اِخ)(1) ناحیهء زیبا و آبادی است در اسپانیا در نزدیکی شهر آبله(2)، در این ناحیه شهری است به نام البیلو(3)که انگورش معروف است و سبریروس(4) هم نامیده میشود. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 342).
(1) - Alberche.
(2) - Avila.
(3) - Albillo.
(4) - Cebriros.

وادی الجن.

[دِ لْ جِن ن] (اِخ) محلی است نزدیک مدینه که پریان در آنجا اسلام آوردند. صاحب مجمل التواریخ آرد: «... پس پیغمبر به طایف رفت قبول نکردندش و به خواری گذاشتند آن شب به بطن النخله باستاد که نیارست به شهر اندر شدن و نماز همی کرد و قرآن همی خواند پس چند تن از پریان آنجا بگذشتند و بر پیغامبر ظاهر شدند و ایمان آوردند قوله تعالی : و اذ صرفنا الیک نفراً من الجن یستمعون القرآن. (قرآن 46/29). بعد از آنک پیغامبر علیه السلام به مدینه رفت. با جماعت خویش بازآمدند به وادی الجن و مسلمان شدند...» (مجمل التواریخ والقصص چ ملک الشعراء بهار ص240).

وادی الجوفی.

[دِلْ] (اِخ) رودی است در شمال اندلس که در پرتقال کنونی به اقیانوس اطلس میریزد. (از الحلل السندسیة ج2 ص65 و 68 و ج1 ص20، 21، 22).

وادی الحجارة.

[دِلْ حِ رَ] (اِخ)(1) شهری است به اندلس در 57 هزارگزی مجریط (مادرید) و در طرف راست نهر هیتارس قرار دارد. فیلیپ دوم با ملکه ایزابلا از خاندان والوآ در این شهر ازدواج کرد. کاردینال بادرو مندوزه در آن درگذشت. مدفن کنت تاندیلا نخستین فرمانده سپاه غرناطه پس از استیلاء اسپانیا نیز در آنجاست. اعراب 367 سال در این شهر باقی ماندند. یاقوت در معجم البلدان میگوید: «شهری است در اندلس معروف به وادی الحجاره که بین جوف و مشرق قرطبه واقع است» و ایوب بن الحسین بن محمد بن احمدبن عوف بن حمیدبن تمیم مکنی به ابوسلیمان و معروف به ابن طویل منسوب به آنجاست که از مشرق به آنجا کوچ کرد. وی مردی ادیب و حکیم بود و به سال 383 در آنجا درگذشت. ابن حوقل آرد: شهر بزرگی است و دارای حصارهای سنگی و بازارها و خندقها و حمامها است. نام دیگر وادی الحجاره شهر فرج است که منسوب به خانواده ای از بربر به نام «بنوفرج» است و یعقوبی هم این نام را آورده است. عرب به سال 714 م. این شهر را فتح کرد و تا سال 1060 م. در دست آنها باقی ماند و فردیناند قشتالی(2) آن شهر را پس گرفت ولی اعراب مجدداً آن را فتح کردند و تا سال 1081 در دست آنها باقیماند و قاریانس دو مینیه(3)ملقب بسید از فرزندان عم القمبیدور آنجا را مجدداً فتح کرد. (از الحلل السندسیة ص 69 و 70 و 71) گروهی از علماء و رجال به این شهر منسوبند. رجوع به الحلل السندسیة شود.
Guadialanara.یا
(1) - Guadalajara
(2) - Ferdinand Castille.
(3) - Alvar Ganez de Minaya.

وادی الحصیب.

[دِلْ حُ صَ] (اِخ) وادیی است از زبید یمن. (معجم البلدان). رجوع به حصیب در معجم البلدان شود.

وادی الحمل.

[دِلْ حَ مَ] (اِخ) دهکده ای است در یمامه بنقل حفصی. (از معجم البلدان).

وادی الحناء .

[دِلْ حَنْ نا] (اِخ) وادیی میان زبید و تعز است. (یادداشت مؤلف).

وادی الدورة.

[دِدْ دَ رَ] (اِخ)(1) نهری است در اسپانیا و آن از مرکز اسپانیا سرچشمه می گیرد و از قشتاله(2) قدیمی عبور میکند. (الحلل السندسیة ص 28 و 29). رجوع به وادی دور و الحلل السندسیة شود.
(1) - Duero.
(2) - Castille.

وادی الدوم.

[دِدْ دَ] (اِخ) وادیی است که از شمال خیبر تا جنوب آن امتداد دارد و در شمال غمره و در جنوبش قصیبه واقع است. این وادی خیبر را از عوارض جدا میکند. (از معجم البلدان).

وادی الرمان.

[دِرْ رُمْ ما] (اِخ) ناحیه ای است در اندلس نزدیک قرطبه. دارای رودها و درختان بسیار است. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 136 و 270).

وادی الرمل.

[دِرْ رُ مِ] (اِخ) رودی است در ایالت کنستانتین الجزایر که قسمت اسفل آن را وادی الکبیر نامند. (از قاموس الاعلام ترکی).

وادی الرمل.

[دِرْ رَ] (اِخ) موضعی است در عربستان دارای سنگها و اشجار بسیار. لشکر اسلام در سال 9 هجری در آنجا دوبار شکست خورد ولی بار سوم پیروزی یافت، بعد از غزوهء تبوک اعرابیی به مدینه آمد و به سمع شریف حضرت مقدس نبوی صلی الله علیه و سلم رسانید که قومی از عرب در وادی الرمل مجتمع گشته داعیه دارند که شبیخون بر سر اهل یثرب آورند. بنابر آن نبی آخرالزمان لوائی به ابوبکر صدیق رضی الله عنه عنایت کرد و آن جناب را سردار جمعی از اصحاب صفه و غیر ایشان گردانید و به دفع شر آن جماعت نامزد فرمود و حال آنکه ایشان در وادی کثیرة الحجارة و الاشجار که انحدام در آن دشوار بود منزل داشتند و امیرالمؤمنین ابوبکر چون بدانجا رسید بیکبار کفار از اطراف و جوانب حمله آوردند و سپاه اسلام انهزام یافتند... (حبیب السیر ج1 ص401 چ خیام، از کشف الغمه).

وادی الرمل.

[دِرْ رَ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در اسپانیا بین قشتالتین(2) شامل سلسله تپه هایی است که آنها را بسبب فراوانی شن وادی الرمل گویند و اسپانیولیها آن را وادی الرامه و گوادارامه تلفظ میکنند. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 29، 343، 359). و رجوع به گوادارامه و الحلل السندسیة شود.
(1) - Guadarrama. در قاموس الاعلام ترکی «غوادارمه» آمده است.
(2) - Les deux castilles.

وادی الزمار.

[دِزْ زَ ما] (اِخ) موضعی است گیاه خیز و سرسبز و زیبا در نزدیک موصل. و در آن تل بلند و مصفائی وجود دارد که به تل عقاب موسوم است و مشرف بر دجله و باغهای آن است و خالدی از آن چنین یاد کرده است :
الست تری الروض یُبدی لنا
طرائف من صنع آذار
تلبس مما نحا باله
حلیاً علی تل زمار.(معجم البلدان).

وادی السباع.

[دِسْ سِ] (اِخ) موضعی است بین بصره و مکه. زبیدبن العوام در آنجا کشته شده است. فاصله آن تا بصره پنج میل است. ابوعبیده دربارهء آن چنین آورده است. ناحیه ای است از نواحی کوفه و وجه تسمیهء آن این است که اسماء دختر دریم بن القین بن اهودبن بهراء مکنی به ام السباع در آنجا میزیسته و فرزندان وی را سباع یعنی درندگان میگفته اند زیرا نام آنها: سگ، شیر، گرگ، یوز، روباه، سرحان (گرگ) بوده است. وابل بن قاسط بن هنب بن اقصی بن دُعمی بن جدیلة در این وادی بر اسماء بنت دُریم گذر کرد چون او را تنها در چادر دید ارادهء وی کرد. اسماء گفت اگر قصد من کنی درندگان (اسبع) خویش را بخوانم وابل گفت من در این وادی جز تو نبینم پس اسماء بانگ برآورد ای کلب (سگ) ای ذئب (گرگ)، ای دب (خرس) ای سرحان (گرگ)، ای سید (گرگ)، ای نمر (پلنگ) آنگاه همگی با شمشیر کشیده درآمدند وابل گفت! اینجا را جز وادی سباع نمی بینم. و سفاح بن بکیر دربارهء آن گفته است :
مررت علی وادی السباع ولااری
کوادی السباع حین یظلم وادیا
اقل به رکباً اتوه و بیئة
واخوف الا ما و فی الله ساریا.
(از معجم البلدان).

وادی السقایین.

[دِسْ سَ] (اِخ)ناحیه ای است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 253، 339).

وادی السلام.

[دِسْ سَ] (اِخ) نام قبرستانی در بغداد. (یادداشت مؤلف). || نام قبرستانی است در قم.

وادی السلیع.

[دِسْ سُ لَ] (اِخ) از نواحی یمامهء یمن است که دارای آبهای فراوانی است. (از معجم البلدان ذیل السلیع).

وادی السمک.

[دِسْ سَ مَ] (اِخ) موضعی است از توابع وادی صفرا واقع در حجاز که محل عبور حجاج است. (از معجم البلدان ذیل السمک).

وادی السیول.

[دِسْ سُ] (اِخ) ناحیه ای است در عربستان. (نخبة الدهر دمشقی ص 110).

وادی الشزب.

[دِشْ شَ] (اِخ) از دهکده های نزدیک جهران از توابع صنعا در یمن است. (از معجم البلدان).

وادی الشیطان.

[دِشْ شَ] (اِخ) موضعی است بین موصل و بلط که در آن دیری نیز وجود دارد. (از معجم البلدان).

وادی الصغراء .

[دِصْ صُ غَ] (اِخ)رودی است در حجاز. (نخبة الدهر دمشقی ص 60).

وادی الصفرا.

[دِصْ صَ] (اِخ) موضعی است در عربستان بین راه مکه و مدینه که تا بدر و حنین شش فرسنگ است : از مکه تا مدینه دویست و شصت میل که هشتاد و شش فرسنگ و دو میل باشد... و از آنجا به وادی البدر هشت فرسنگ. و از آنجا به بدر و حنین نه فرسنگ. و از آنجا به وادی الصفرا شش فرسنگ و از آنجا به وادی الغزال هشت فرسنگ. (نزهة القلوب مقالهء 3 ص 169 چ لیدن).

وادی العجم.

[دِلْ عَ جَ] (اِخ) حاکم نشینی است در دامنه های شرقی جبل الشیخ در غرب دمشق. (از قاموس الاعلام ترکی).

وادی العربة.

[دِلْ عَ رَ بَ] (اِخ) مملکت نبطی های قدیم که موضعی است در جنوب بحرالمیت و فلسطین، و پایتخت آنان پترا نام داشته است. (یادداشت مؤلف).

وادی العروس.

[دِلْ عَ] (اِخ) وادی عروس. موضعی است نزدیک مدینه. (منتهی الارب). نام موضعی است میان مدینه و نجد. (از رحلهء ابن جبیر از مؤلف) :
خه خه ماه نو ذی الحجه کز وادی العروس
چون خم تاج عروسان از شبستان دیده اند.
خاقانی.

وادی العقیق.

[دِلْ عَ] (اِخ) موضعی است در مدینه و بدانجا چشمه ها و نخلستانهای بسیار است. (از معجم البلدان). و رجوع به وادی العقیق در امتاع الاسماع ص 213 و 513 و عقیق در معجم البلدان شود.

وادی العقیق.

[دِلْ عَ] (اِخ) موضعی است متعلق به بنی کلاب که منسوب به یمن بوده اند و این شعر فرزدق دربارهء آن است :
الم تر انّی یوم جرسویقة
بکیت و بادتنی هنیدة مالیا
فقلت لها ان البکاء لراحة
به یشتفی من ظن ان لاتلاقیا
قفی ودعینا یاهنید فانی
اری الرکب قدساموالعقیق الیمانیا.
(از معجم البلدان).
و رجوع به عقیق در معجم البلدان و وادی العقیق در ص 219 امتاع الاسماع شود.

وادی العقیق.

[دِلْ عَ] (اِخ) موضعی است نزدیک بصره. (از معجم البلدان در ذیل عقیق).

وادی العقیق.

[دِلْ عَ] (اِخ) وادی وسیعی است در یمامهء یمن که در آن چشمه ها و آبهای خوشگواری است. (از معجم البلدان). رجوع به عقیق در معجم البلدان شود.

وادی العقیق الاصغر.

[دِلْ عَ قِلْ اَ غَ](اِخ) رودی است در مدینه. (نخبة الدهر دمشقی ص 210).

وادی العقیق الاکبر.

[دِلْ عَ قِلْ اَ بَ](اِخ) رودی است در مدینه. (نخبة الدهر دمشقی ص 210).

وادی الغابة.

[دِلْ بَ] (اِخ) رودی است در مدینه. (نخبة الدهر دمشقی ص 210).

وادی الغرادة.

[دِلْ غَ دَ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در اندلس نزدیک جبال پیرنه(2) (جبال البرنس). (الحلل السندسیة ج 2 ص 112).
(1) - Elgrado.
(2) - Pyrenees.

وادی الغرس.

[دِلْ غَ] (اِخ) موضعی است نزدیک فدک واقع در نزدیک مدینه. (از معجم البلدان ذیل الغرس). و رجوع به الغرس در معجم البلدان شود.

وادی الغزال.

[دِلْ غَ] (اِخ) موضعی است در عربستان بین راه مکه و مدینه، واقع در هفده فرسنگی مدینه و در شش فرسنگی وادی الصفراء و 15 فرسنگی بدر و حنین. از مکه تا مدینه دویست و شصت میل که هشتاد و شش فرسنگ و دو میل باشد... و از آنجا به وادی البدر هشت فرسنگ و از آنجا به بدر و حنین نه فرسنگ و از آنجا به وادی الصفرا شش فرسنگ و از آنجا به وادی الغزال هشت فرسنگ و از آنجا به ذوالحلیفه که میقات است هفت فرسنگ و از آنجا به بیر امیرالمؤمنین علی (ع) هشت فرسنگ و از آنجا به مدینهء حضرت رسول صلعم دو فرسنگ جمله باشد. (نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن مقالهء ثالثه ص 169).

وادی الغیمة.

[دِلْ مَ] (اِخ) رودباری است. (منتهی الارب).

وادی القری.

[دِلْ قُ را] (اِخ) موضعی است در نزدیک مدینه. (از اقرب الموارد). شهرکی است [ به عربستان ] با مردم اندر میان بیابان نهاده. (حدود العالم). ناحیه ای است بین مدینه و شام و از توابع مدینه و دارای دهکده های بسیار است. پیغمبر اکرم به سال 7 ه .ق. آنجا را تصرف و سپس با گرفتن جزیه صلح کرد. (از معجم البلدان). گروهی از رجال عرب به این ناحیه منسوبند از آن جمله اند: یحیی بن ابی عبیدة بن الوادی که در حدیث ثقه بود و عمر بن داودبن زاذان غلام عثمان بن عفان که معروف به عمر بن الوادی المغنی و از مهندسان روزگار ولیدبن یزیدبن عبدالملک بود.
- غزوهء وادی القری؛ غزوه ای است که پیغمبر پس از فتح خیبر و فدک در سال 7 ه .ق. با یهود ساکن وادی القری کرد. در امتاع الاسماع ج1 ص332 چنین آمده است: چون پیغمبر (ص) از خیبر بازگشت قصد وادی القری کرد. وی شب در صهباء با صفیه بنت حی ازدواج کرد و ابوایوب انصاری شب تا سحر نگهبان حضرت بود. چون بامداد به وادی القری رسید گروهی از عرب بر وی گرد آمدند ولی یهود آنان را با نیزه پذیره شدند و مدعم غلام پیغمبر به تیر آنان کشته شد. پیغمبر لشکر خود را برای جنگ به صف آراست و سعدبن عباده، حباب بن المنذر، سهل بن حنیف و عبادبن بشر سران یهود را به اسلام دعوت کرد، ایشان امتناع کردند و به جنگ برخاستند، 11 تن از آنان کشته شدند. این جنگ یک شبانه روز ادامه داشت سرانجام آنجا به قهر و غلبه گشوده شد و غنیمت بسیار به دست آمد. یهود ساکن تیماء از در صلح درآمدند. پیغمبر در برابر جزیه صلح را پذیرفت و آنان را بر اموال خود گماشت و آنگاه به مدینه بازگشت. در مجمل التواریخ والقصص ص 254 در این خصوص چنین آمده است: در محرم (سال هفت هجری) غزو خیبر و گشادن حصار، و تزویج صفیه با پیغامبر بود و باز صلح کردند و با مردم فدک در صفر و زنی جهود پیغامبر را زهر داد بر بزغالهء بریان کرده... و اندر ماه ذوالحجه پیغامبر علیه السلام به عمرة القضا رفت و حج کرد. و پیش از این غزو وادی القری بود. (مجمل التواریخ والقصص). و در تاریخ گزیده ص 14 چنین آمده است: بعد از فتح خیبر عزیمت استخلاص فدک کرد بی جنگ و به صلح مسخر کرد... از فدک عزم وادی القری کرد و آن را محصور کرد و بعد از هفته ای مسخر گردانید. در حبیب السیر ج 1 ص 381 چنین آمده است: چون حضرت مصطفی علیه الصلوة اشرفها از صهباء کوچ فرموده به وادی القری رسید. یهود آن موضع به حمایت بعضی از مشرکان عرب قدم در میدان جنگ نهادند و اهل اسلام نیز به صف آرایی پرداختند و آنروز با آنکه یازده تن از جهودان به قتل رسیدند غلبهء قطعی معلوم نشد اما صبح روز دوم ترس و وحشت زیاد به حال اهل ظلام راه یافته فرار اختیار کردند و نعمتی وافر و غنیمتی کثیر به دست سپاه اسلام افتاد. چون یهودان از فتح لشکر اسلام خبر یافتند طریق مصالحه در پیش گرفتند و جزیه قبول نمودند و حضرت مقدس نبوی صلوات الله و سلامه علیه قرین فتح و ظفر به مدینه طیبه شتافتند و در ذیقعدهء همان سال با دو هزار از مهاجر و انصار به جانب مکهء معظمه توجه فرمودند. در معجم البلدان در این خصوص چنین آمده است: پیغمبر چون از کار خیبر فراغت یافت روی به وادی القری آورد و مردم آنجا را به اسلام دعوت کرد، از این کار امتناع کردند و بجنگ با وی برخاستند پیغمبر پیروزی یافت و آنجا را به قهر تصرف کرد و اموال ایشان را به غنیمت گرفت و از این جنگ به مسلمانان متاع و اثاث فراوانی رسید رسول خمس آن اموال را برداشت و نخلستانها و زمینها را برای یهود باقی گذاشت و با آنان مانند اهل خیبر رفتار کرد. فتح آنجا در جمادی الاخر سال 7 ه .ق. صورت گرفت. و رجوع به غزوهء وادی القری و عقدالفرید ج7 ص28، تاریخ سیستان ص71، سفرنامهء ناصرخسرو ص49، مجمل التواریخ ص519، نزهة القلوب ج3 ص14، تاریخ اسلام ص30 و 62 قاموس الاعلام ترکی ج6 و نخبه الدهر دمشقی ص67 و 214 شود.

وادی القصور.

[دِلْ قُ] (اِخ) از شهرهای هذیل واقع در عربستان است و صخرالغی الهذلی هنگام وصف ابر دربارهء آن چنین سروده است :
فاصبح مابین وادی القصور
حتی یلملم حوضاً لقیفاً.
(معجم البلدان).

وادی القضیب.

[دِلْ قَ] (اِخ) وادی قضیب. موضعی است که یکی از جنگهای عرب در آن اتفاق افتاده است. (از معجم البلدان). رجوع به وادی قضیب شود.

وادی الکبیر.

[دِلْ کَ] (اِخ)(1) رودی است در جنوب اندلس (شبه جزیرهء ایبری) که از شهر قرطبه و اشبیلیه عبور میکند و در جنوب اسپانیا به اقیانوس اطلس میریزد این رود از جبال مرکزی اسپانیا سرچشمه میگیرد و شهر وادی آش یا قادس(2) در نزدیکی مصب آن قرار دارد. (از الحلل السندسیة ج1 ص20، 21، 22، 29، 51).
(1) - Guadilquivir.
(2) - Guadis.

وادی المیاه.

[دِلْ] (اِخ) از بهترین آبهای نجد است متعلق به بنی نفیل بن عمروبن کلاب... عربی گفته است :
الا اری وادی المیاه یثیب
ولاالقلب عن وادی المیاه یطیب
احب هبوط الوادیین و اننی
لمستهزء بالوادیین غریب
و ماعجب موت المحب صبابة
ولکن بقاء العاشقین عجیب
دعاک الهوی والشوق لما ترنمت
هتون الضحی بین الغصون طروب
تجاوبها ورق اغن لصوتها
فکل لکل مسعد و مجیب
الا یا حمام الا یک مالک باکیاً
افارقت الفا ام جفاک حبیب.
(معجم البلدان در ذیل میاه).

وادی المیاه.

[دِلْ] (اِخ) ناحیه ای است در سماوهء کلب واقع در بین شام و عراق و حفصی آن را از نواحی یمامهء یمن ذکر کرده است. (از معجم البلدان).

وادی الناقه.

[دِنْ نا قَ] (اِخ) ناحیه ای است نزدیک تبوک در شام. (امتاع الاسماع ص 474)(1).
(1) - در حاشیهء امتاع الاسماع آمده است: این نام تنها در این کتاب دیده شده است.

وادی النساء .

[دِنْ نِ] (اِخ)(1) نهری است در اندلس. (الحلل السندسیة ج 1 ص 80).
(1) - Guadannasi.

وادی النعمان.

[دِنْ نُ] (اِخ) ناحیه ای است نزدیک مکه. صاحب مجمل التواریخ والقصص آرد: پس به آخر عمر آدم را فرزندی آمد، ویرا شیث نام نهاد و معنی آن هبت الله باشد، شیث سریانی است، و چون آدم به حج رفت سالی از پس کوه عرفات، جبرائیل علیه السلام به فرمان خدای تعالی تا وقت آنکه آدم خواست که بخسبد به وادی النعمان، هرچه ذریه آدم و حواست بودن تا قیامت، از صلب او بیرون آورد و آدم بدید، و آدم بر ایشان به هستی خدای تعالی گواه گرفت. قوله تعالی: «و اذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم الست بربکم قالوا بلی» (قرآن 7/172). و آن روز آدم را صلوات الله و سلامه علیه صد و بیست فرزند نرینه بودند و ایشان را بدو قسمت کرد اصحاب الیمین را گفت: «هولاء فی الجنة ولاابالی،» و اصحاب الشمال را گفت: «هولاء فی النار و لاابالی» و کار در این بسته است. (مجمل التواریخ والقصص چ ملک الشعراء بهار ص 182). صاحب حبیب السیر گوید: حضرت آدم صفی علیه السلام من الملک الوفی روزی بعد از آنکه از طواف بیت الله الحرام فراغت یافت. به وادی نعمان شتافته به خواب رفت و در آن حین حضرت رب العالمین ذریت آنجناب را از پشتش بیرون آورده به وی نمودند. و ندای عالم بالا به گوش ذریت آدم رسید که: «الست بربکم» مجموع گفتند: «بلی» پروردگار ما تویی. (حبیب السیر چ طهران ج1 ص10).

وادی النمل.

[دِنْ نَ] (اِخ) در حکمة الاشراق باری حرص استعاره گردیده است: فاذا أتیت «وادی النمل» فانفض ذیلک :پس چون به وادی مورچگان برسی (یعنی حرص) دامن را بیفشان. (از حکمة الاشراق چ و تفسیر هانری کربن ص 6).

وادی النمل.

[دِنْ نَ] (اِخ) موضعی است که سلیمان در آنجا مور را مورد خطاب قرار داد و گفته اند بین جیرین و عسقلان است. (معجم البلدان). در المعرب جوالیقی ص 290 چنین آمده است. ابن درید گوید: کبریتی که موجب برافروختن آتش است به نظر من عربی نیست. و کبریت احمر از ماده ای است که معدنش در «وادی النمل» آن سوی شهرهای تبت است و این همان جایی است که سلیمان علیه السلام از آنجا عبور کرد. و رجوع به «وادی موران» و «وادی مورچگان» و معجم البلدان و المعرب شود.

وادی الیتیم.

[دِلْ یَ] (اِخ) ناحیه ای است در سوریه. (نخبة الدهر دمشقی ص 199).

وادی انترمون.

[اِ تِ رِ مُ] (اِخ)(1) موضعی است واقع در اندلس نزدیک جبال پیرنه(2)(جبال البرنس). (الحلل السندسیة ج 2 ص 112).
(1) - Entremon.
(2) - Pyrenees.

وادی اندور.

[اَ] (اِخ) رودی است در اندلس در نزدیکی کوههای نیغرو(1) واقع در حدود کتلونیة(2) و در سرزمین مستقلی بهمین نام که بین فرانسه و اسپانیا واقع است جریان دارد. (الحلل السندسیة ج2 ص199 و 262).
(1) - Negro.
(2) - Catalogne.

وادی انه.

[اَ نَ] (اِخ)(1) رودی است در اسپانیا. (نخبة الدهر دمشقی ص 246). رجوع به وادی یانه شود.
(1) - Guadiana.

وادی اورمه.

[مَ] (اِخ) از دهکده های انار قم. (تاریخ قم ص 137).

وادی ایاش.

(اِخ)(1) وادیش. وادی یاش. وادی اش. شهری است به اسپانیا در کنار رود وادی انه. رجوع به وادی اش و وادی و وادی یانه شود.
(1) - Guaix.

وادی ایمن.

[یِ اَ مَ] (اِخ) وادی مقدس را گویند و آن بیابانی و صحرایی است که در آنجا ندای حق سبحانه و تعالی به موسی علیه السلام رسید. (برهان). صحرایی که موسی علیه السلام با زوجهء خود به وقت شب در آن صحرا میرفتند. اتفاقاً به سبب وضع حمل آن عفیفه جست و جوی آتش نمودند. ناگاه از دور روشنی بنظر آمد. چون قریب رفتند بر درختی نور یافتند. در آنجا به موسی علیه السلام از غیب ندا رسید و اولین معراج ایشان این بود، و ایمن به فتح اول و سکون دوم و فتح میم به معنی صاحب جانب یمین، صیغهء صفت مشبهه مأخوذ از یمین که به معنی دست راست است، چون وادی مذکور جانب دست راست موسی علیه السلام واقع بود لهذا وادی ایمن گفتند و بعضی نوشته اند که وادی مذکور جانب راست کوه طور واقع است. (غیاث اللغات) (آنندراج). بیابانی که در آن جا ندای حق تعالی بموسی رسید. (ناظم الاطباء). در قرآن اصطلاح وادی ایمن و اشارت مربوط به آن در سورهء 28 (قَصَص) به این شرح آمده است: فلما قضی موسی الاجل و سار باهله آنس من جانب الطور ناراً قال لاهله امکثوا انی آنست ناراً لعلی آتیکم منها بخبر او جذوة من النار لعلکم تصطلون. فلما اَتیها نودی من شاطی ء الواد الایمن فی البقعة المبارکة من الشجرة ان یا موسی انی اناالله رب العالمین (سورهء 28 آیهء 29 و 30)؛ یعنی چون موسی آن مدت را به پایان رسانید با اهلش روانه شد و از سوی طور آتشی دید. به اهلش گفت: درنگ کنید چه من آتشی می بینم شاید خبری و یا شعله ای از آن برای شما بیاورم تا گرم شوید. چون بیامد از کنار وادی دست راست و دو قطعه زمین مبارکی بود از درختی به وی ندا شد: ای موسی من خداوند پروردگار جهانیانم. و رجوع به طور شود. موسی آن شب که از دور آتش دید عیال را گفت «امکثوا انی آنَستُ ناراً» ایشان را بگذاشت و روی بر سوی آتش نهاد وادی مقدسی بود نام آن طوی و برابر آن کوه زبیر بود و آن کوه که طور سینا گویند. و قومی گویند زبیر دیگر بود و طور سینا دیگر، زبیر آن کوه بود که آن را تجلی افتاد و پاره پاره گشت و طور سینا آن کوه بود که موسی بر آن با حق سبحانه و تعالی مناجات کرد. (کشف الاسرار ج7 ص302) :
شبان وادی ایمن گهی رسد به مراد
که چند سال بجان خدمت شعیب کند.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی، ص127).
شب تار است و ره وادی ایمن در پیش
آتش طور کجا موعد دیدار کجاست.حافظ.
مددی گر به چراغی نکند آتش طور
چارهء تیره شب وادی ایمن چکنم.حافظ.
با تو آن عهد که در وادی ایمن بستیم
همچو موسی ارنی گوی به میقات بریم.
حافظ.
|| (اِ مرکب) وادی ایمن در اصطلاح عرفا عبارت است از طریق تصفیهء دل که آن را قابل تجلی انوار الهی کند. (فرهنگ مصطلحات عرفاء تألیف سید جعفر سجادی). در اصطلاح سالکان وادی ایمن عبارت از طریق تصفیهء دل است. (کشف اللغات).

وادی بردا.

[] (اِخ) ناحیه ای است نزدیک دمشق. (نخبة الدهر دمشقی ص 199).

وادی برکت.

[یِ بَ رَ کَ] (اِخ) آن وادیی است که یهوشافاط بعد از غلبه بر موآبیان در آنجا با قوم جمع شد، خداوند را متبارک نمود و الاَن آن را وادی بریکوت گویند و به مسافت 8 میل به جنوب غربی بیت لحم واقع است. (قاموس کتاب مقدس).

وادی بطحان.

[بَ] (اِخ) رودی است در مدینه. (نخبة الدهر دمشقی ص 210).

وادی بلاریزا.

[بَ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در اندلس که دارای قلعه هایی است که از عرب بر جای مانده است. (از الحلل السندسیه ج 2 ص 112).
(1) - Pallaresa.

وادی بلنسیه.

[بَ لَ یَ] (اِخ) رودی است در اندلس (اسپانیا). (الحلل السندسیة ج 1 ص 30).

وادی بنا.

[بَ] (اِخ) موضعی در یمن از توابع بنا. (از معجم البلدان ذیل بَنا).

وادی بنی نمیر.

[بَ نُ مَ] (اِخ) واقع است در جنوب بحرالمیت. (از نخبة الدهر دمشقی ص 213).

وادی بیداسوا.

[یِ سُ] (اِخ)(1) رودی است در اسپانیا در شمال غربی قشتاله(2)ولیون. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 328).
(1) - Bidassoa.
(2) - Castille.

وادی بیره.

[بَ رَ] (اِخ)(1) شهری است در اندلس با هوائی دلپذیر در 42 میلی قلعه آقله. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 113). و رجوع به الحلل السندسیة شود.
(1) - Vera.

وادی تاجه.

[جَ] (اِخ)(1) نهر تاجه رودی است در اندلس که در پرتقال کنونی به اقیانوس اطلس میریزد و از طلیطله میگذرد. رجوع به الحلل السندسیة ج 1 ص 21، 22، 29، 54 و تاجه شود.
(1) - Tage.

وادی تماسیح.

[تَ] (اِخ) نام ناحیتی شنی بر صحراها و سنگستانها در فلسطین :یک روز در عکه بودیم. بعد از آن از آنجا برفتیم و بدیهی رسیدیم که آن را حیفا میگفتند و تا رسیدن بدین دیه در راه ریگ فراوان بود از آنکه زرگران در عجم به کار دارند و ریگ مکی گویند و این دیه حیفا بر لب دریاست و آنجا نخلستانها و اشجار بسیار دارد. آنجا کشتی سازان بودند و کشتی های بزرگ میساختند و آن کشتیهای دریایی را آنجا جودی میگفتند. از آنجا بدیهی دیگر رفتیم به یک فرسنگی که آن را کنیسه میگفتند، از آنجا راه از دریا بگردید و بکوه درشد سوی مشرق و صحراها و سنگستانها بود که وادی تماسیح گفتند. چون فرسنگی دو برفتیم دیگر بار راه با کنار دریا افتاد و آنجا استخوان حیوانات بحری بسیار دیدیم که در میان خاک و گل معجون شده بود و همچو سنگ شده، از بس موج که بران کوفته بود. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 23).

وادیج.

(اِ) چفت و چوب بندی که تاک انگور را بر بالای آن اندازند. (برهان). واکیج. چفته. چفته بندی. داربست. چفته و داربست که عرب آن را عریش گوید. (از منتهی الارب). چفته و چوب بندی که تاک انگور بر بالای آن اندازند. (ناظم الاطباء). چفتی باشد که انگور بر بالای آن اندازند. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). چفتی باشد که انگور بر بالای آن افکنند. (منتهی الارب) :
انگورها بر شاخها، مانندهء چمچاخها
وادیجشان چون کاخها بستانشان چون لاویه(1).
منوچهری.
شحط الجله؛ چوبی را در پهلوی بیخ رز نهاد تا بدان بر وادیج خود برآید. عرش الکرم؛ وادیج بست رز را. اعترش العنب؛ برشد تاک بر وادیج. عُروش، تعرش، وادیج بستن رز را. عریش؛ وادیج رز. جازع؛ چوب وادیج که بر آن شاخهای انگور اندازند. فیل، رسن باریک از پوست خرمابن و گاهی آن را بر حلقهء دو چوب استادهء وادیج بندند. توقیع؛ وادیج انگور ساختن. وهط؛ نام حدیقه ای که عمروبن عاص را بود در طائف بر سه گروه ازوج وادیج انگورش برده لک چوب بود و قیمت هر چوبی درهمی. دُقران، چوبهای وادیج. دِجران؛ بالکسر چوب منسوب به وادیج. قلال؛ چوب برپای کرده جهت وادیج انگور. عنم؛ رشته مانندی است که بدان انگور بر وادیج برآید. دِعمه؛ ستون خانه و چوبی که بر آن وادیج انگور و مانند آن نهند. دِعام؛ ستون خانه و چوبی که بر آن وادیج انگور و مانند آن نهند. دِعام؛ ستون خانه و چوبی که بر آن وادیج انگور و مانند آن نهند. (منتهی الارب). || رشتهء انگور بود. (نسخه ای از اسدی). وادیج چوب انگور(2) باشد که رشته بود. (نسخه ای از اسدی) :
همه وادیج پر انگور و همه جای عصیر
زانچ ورزید کنون بر نخورد برزگرا.
شاکر بخاری.
|| جائی که انگور از آن آویزند. (برهان). وادخ و هرجایی که انگور از آن آویزند. (ناظم الاطباء). || جایی از تاک که خوشهء انگور از آن روید. (منتهی الارب) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری) (سروری) (رشیدی). آنجا از درخت تاک که انگور از آن برآید. (ناظم الاطباء). || و بعضی خمی را گفته اند که انگور در آن ریزند به جهت سرکه شدن. (برهان). خمی که برای سرکه در آن انگور ریزند. (ناظم الاطباء). || آستینی باشد که از پارچهء سفید و آبی و غیره قلمی آجیده کنند و شاطران و پیاده روان مانند ساق چاقشور بر پای کشند. (برهان). چاقچور شاطران. (سروری) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). شلوار مانندی الوان و آجیده کرده شده که شاطران و پیاده روان بر پای کشند. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: آونجشان (وآویختشان) چون کاخها بستانشان چون بادیه (لاویه). (دیوان منوچهری چ دبیرسیاقی ص 79).
(2) - از همهء این مقدمه و وادیج ها که در منتهی الارب در مادهء دعم آمده است نشان میدهد که وادیج بمعنی رشته یعنی چوب انگور است و بس. (یادداشت مؤلف).

وادی جالون.

(اِخ)(1) نهر جالون. نهر شالون. نهر شلون. رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 91 - 93 - 107).
(1) - Jalon.

وادی جلق.

[جَلْ لَ] (اِخ)(1) ناحیه ای است در اندلس و راه آهنی که از قلعهء ایوب(2)می آید از آن عبور می کند. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 94).
Gallego.یا
(1) - Giloca
(2) - Kalat Ayoub.

وادی جه.

[جَهْ] (نف مرکب) جهندهء از وادی. وادی گذار. بیابان گذار. وادی سپر :
مرکبی طیاره ای کُه پاره ای
شخ نوردی که کنی وادی جهی.منوچهری.

وادی جهنم.

[یِ جَ هَنْ نَ] (اِخ) موضعی است بین جامع شهر بیت المقدس و دشت ساهره :... میان جامع و این دشت ساهره وادیی است عظیم ژرف و در آن وادی که همچون خندقی است بناهای بزرگ است بر نسق پیشینیان. و گنبدی سنگین دیدم تراشیده و بر سر خانه ای نهاده که از آن عجبتر نباشد تا خود آن را چگونه از جای برداشته اند و در افواه بود که آن خانهء فرعون است و آن وادی جهنم. پرسیدم که این لقب که بر این موضع نهاده است؟ گفتند به روزگار خلافت عمر خطاب رضی الله عنه بر آن دشت ساهره لشکرگاه بزد و چون بدان وادی نگریست گفت این وادی جهنم است و مردم عوام چنین گویند که هر کس به سر آن وادی شود آواز دوزخیان شنود که از آنجا بر می آید. من آنجا شدم اما چیزی نشنیدم. (سفرنامه چ دبیرسیاقی ص 26).

وادی حفر.

[حَ] (اِخ) نام موضعی است. (از معجم البلدان در ذیل حفر).

وادی حلفا.

[حَ] (اِخ) قصبه ای است در منتهای جنوبی صعید، واقع در 384 هزارگزی جنوب غربی استان نوبه و ساحل شرقی نیل که 3445 تن سکنه دارد و محصول آن حلفا است که در قدیم از آن نوعی حصیر زیبا می بافته اند و امروز الیاف آن را به کارخانه های اروپا صادر می کنند. (از قاموس الاعلام ترکی ج 6).

وادیخ.

(اِ) وادخ و آن جایی از درخت تاک است که خوشهء انگور از آن میروید. (ناظم الاطباء). و رجوع به وادخ و وادیج شود.

وادی خاموشان.

[یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گورستان. (ناظم الاطباء). قبرستان. (یادداشت مؤلف) :
عاقبت منزل ما وادی خاموشان است
حالیا غلغله در گنبد افلاک انداز.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی ص179).
دیدم زمیی چو دیگ جوشان
بی توشه چو وادی خموشان.مکتبی.
|| جای بی سکنه و بی آواز. (یادداشت مؤلف). || ظاهراً نام جایی اساطیری است و بعدها حافظ آن را به معنی گورستان نقل کرده است. و حالا در تداول عامه جایی را که مردم آن ساکت نشسته اند گویند: مثل وادی خاموشان. (از یادداشتهای مؤلف).

وادی خبان.

[خُ] (اِخ) موضعی است در یمن از توابع ذمار. (از معجم البلدان).

وادی خلص.

[خَ] (اِخ) وادیی است بین مکه و مدینه که در آن دهکده ها و نخلستانهایی است. (از امتاع الاسماع ص 89).

وادید.

(مص مرکب مرخم، اِمص مرکب)سرکشی در کار. (آنندراج). || بازدید :
بعبرت [ بین ] جهان را تا کند قطع امید از تو
که دیدنهای رسمی را ز پی وادید میباشد.
صائب (از آنندراج).
رجوع به وادیدن و بازدیدن شود. || (ص) پدید. بادید : به یک ساعت صدهزار نور در دل بوحنیفه وادید آید. (راحة الصدور راوندی).

وادید آمدن.

[مَ دَ] (مص مرکب) پدید آمدن : به یک ساعت صدهزار نور در دل بوحنیفه وادید آید. (راحة الصدور راوندی). رابعه گفت این همه هست ولکن منی و خودپرستی و انا ربکم الاعلی از گریبان هیچ زنی برنیامده است و هیچ زن هرگز مخنث نبوده است اینها از مردان وادید آمده است. (تذکرة الاولیاء عطار). پرسیدند که در این راه چه عجب تر دیده ای؟ گفت آنکه کسی آنجا هرگز وادید آید. (تذکرة الاولیاء عطار).

وادی درعه.

[] (اِخ) رودی است در افریقا. (نخبة الدهر دمشقی ص18 و 111).

وادی درکه.

[] (اِخ) رودی است در افریقا. (نخبة الدهر دمشقی ص113).

وادیدن.

[دی دَ] (مص مرکب) دوباره دیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). باز نگریستن. (ناظم الاطباء). تجدید نظر کردن. (یادداشتهای مؤلف). || دیگر باره دیدن کردن. بازدیدن کردن :
گشودم سرسری بر روی دنیا چشم زین غافل
که دیدنهای رسمی در عقب وادیدنی دارد.
صائب (آنندراج، از بهار عجم و فرهنگ ترکتازان).
رجوع به بازدیدن و دیدن شود. || سرکشی کردن در کار. (از آنندراج). سرکشی کردن. بازرسی کردن. || ژرف دیدن در کار است. (آنندراج). نیک دیدن. به دقت دیدن. (یادداشت مؤلف). دقت کردن. توجه کردن. تعمق کردن :
بسا قفلا که بندش ناپدید است
چو وابینی نه قفل است آن کلید است.
نظامی.
چونکه وادیدیم او منصور بود
ما همه ظلمت بدیم او نور بود.مولوی.
بسا کس که پیش تو معذور نیست
چو وابینی از مصلحت دور نیست.
سعدی (بوستان).
غمناک نباید بود از طعن حسود ایدل
شاید که چو وابینی خیر تو در این باشد.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی، ص109).
|| نگریستن و به مجاز اعتنا کردن. (ناظم الاطباء). دیدن :
صبح و شام آمده گلگونه وش و غالیه فام
رو که مردان نه بدین رنگ زنان وابینند.
خاقانی.
دل آن به کو بدان کس وانبیند
که در سگ بیند و در ما نبیند.نظامی.
رجوع به نگریستن و دیدن شود.
- وادیدن چیزی از چیزی؛ تشخیص دادن آن :
چونکه تو ینظر بنورالله بدی
نیکویی را واندیدی از بدی.مولوی.
رجوع به بازدانستن و وادانستن شود.

وادی دورو.

[رَ] (اِخ)(1) وادی الدوره. رودی است در اسپانیا که به اقیانوس اطلس میریزد. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 28، 29، 333). و رجوع به وادی الدوره شود.
(1) - Duero, Douro.

وادی دی.

[دَی ی] (اِخ) نام جایی در اندلس است. ابن عبدربه در ارجوزه یا تاریخ منظومی که برای عبدالرحمان خلیفهء اموی اندلس سروده نام آن را در شمار قلاع فتح شدهء او یاد کرده است:
و زعزعت کتائب السلطان
بکل مافیها من البُنیان
فکان من اول حصن زعزعوا
و من به من العدو او قعوا
مدینة معروفة بوحشمة
فغا دَر و ها فحمة مسخمه
ثم ارتقوا منها الی حواظر
فغا دروها مثل امس الدابر
ثم مضوا و العلج و یحذیهم
بجیشه یمشی و یقتفیهم
حتی انتهوا منه لوادی دی
ففیه عقبی الرشد سبل الغی
لما التقوا بمجمع الجوزین
واجتمعت کتائب العلجین
من اهل البون و بنبلونه
و اهل بربط و برشلونه.
(از عقدالفرید ج 5 ص 265 و 274).

وادی سبیع.

[سُ بَ] (اِخ) نام موضعی است مذکور در شعر غیلان بن ربیع اللص :
الاهل الی حومانة ذات عَرفج
و وادی سبیع یا علیل سبیل
و دویه قفر کان بها القطا
بری لها فوق الحداب یجول.
(از معجم البلدان).

وادی سپر.

[سِ پَ] (نف مرکب)بیابان نورد. طی کنندهء بیابان. وادی گذار. بیابان گذار :
یکی کره چون کوه وادی سپر
به صحرا بپوید چو مرغی بپر.فردوسی.
ما و خاک و پی وادی سپران کز تف و نم
آهشان مشعله وار و مژه سقا بینند.خاقانی.
|| آن که بر بالای دره میرود. (ناظم الاطباء).

وادی سلم.

[سَ لَ] (اِخ) ذوسلم. ناحیه ای است در حجاز. (از معجم البلدان). رجوع به سلم در معجم البلدان و ذوسلم در این لغتنامه شود.

وادی سلیط.

[یِ سَ] (اِخ) موضعی است در اندلس که در آنجا نبرد بزرگی بین سلطان محمد بن عبدالرحمن امیر اموی اندلسی و دشمنانش در گرفت و آن از جنگهای مهم بی سابقهء اندلس بوده است. عباس فرناس دربارهء آن چنین آورده است :
فمن اَجله یوم الثلاثاء غزوة
و قد نقض الاصباح حل عری السجف
بکی جبلا وادی سلیط فاعولا
علی النفر العبدان و العصبه الغلف.
(از عقدالفرید ج 5 ص 255 و 257).

وادی سماوه.

[سَ وَ] (اِخ) بادیه ای است بین کوفه و شام که شب تولد حضرت رسول ناگهان پر از آب گردید : «... و از جمله کلیات وقایع که در شب میلاد آن شفیع روز معاد اتفاق افتاد معدوم شدن دریاچهء آب ساوه و جریان آب در وادی سماوه و حال آنکه قبل از آن تاریخ به مدت مدید آب در آن وادی کسی ندیده بود و هم در آن شب شکستی در طاق کسری افتاد...» (حبیب السیر چ تهران ص 102). رجوع به حبیب السیر و معجم البلدان ذیل سماوه شود.

وادی سهیل.

[سُ هَ] (اِخ) موضعی است از ناحیه مالقه در اندلس که در آن چندین دهکده وجود دارد. عبدالرحمن السهیلی مصنف شرح السیرة المسمی بالروض الانف از یکی از این دهکده ها برخاسته است. (معجم البلدان ذیل سهیل).

وادی سیغر.

[غَ] (اِخ)(1) یا وادی شیقر یا نهر شیقر رودی است در اسپانیا که شهر قدیمی لاررده بر ساحل راست آن قرار دارد. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 255، 256، 257). و رجوع به وادی شیقر شود.
(1) - Segere.

وادیش.

(اِخ)(1) یا وادی ایاش یا وادی یاش یا وادی اش شهری است در اسپانیا. رجوع به وادی آش شود. (نخبة الدهر دمشقی).
(1) - Guadisc.

وادی شالون.

(اِخ) یا وادی جالون یا نهر جالون. نهر شالون. رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 107). و رجوع به وادی جالون شود.

وادی شرقی.

[یِ شَ ] (اِخ) نام یکی از سه ناحیه واقع در فزان شمال افریقا بین فیوم و طرابلس (دو ناحیه دیگر وادی غربی و وادی عتبه است). (از قاموس الاعلام ترکی).

وادی شقر.

[شَ قَ] (اِخ)(1) رودی است در اندلس نزدیک شهر قونکه(2). (از الحلل السندسیة ج2 ص48 و 261).
(1) - Jucar.
(2) - Geuenca.

وادی شنغورینه.

[شَ ری نَ] (اِخ) یا وادی شانغورینه یا شنقورینه. نام رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 30 و 31). و رجوع به وادی شانغورینه شود.

وادی شیقر.

[قَ] (اِخ)(1) وادی سیغر. رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 صص 255 - 257). رجوع به وادی سیغر شود.
(1) - Segere.

وادی صرحیه.

[] (اِخ) موضعی است بین راه مدینه و قلاع خیبر. صاحب حبیب السیر آرد: پیغمبر اسلام به عزیمت فتح خیبر با هزار و چهارصد تن از شجاعان دلاور از مدینه نهضت فرمود.. عکاشة بن محسن اسدی را مقدمه لشکر گردانید و در میمنه عمر بن الخطاب را تعیین کرد و در میسره دیگری از اصحاب مقرر گردید و دویست سر اسب در آن سپاه موجود بود و از آنجمله سه اسب به حضرت رسالت اختصاص داشت و آن حضرت بعد از قطع مسافت از راه وادی صرحیه به میان قلاع خیبر درآمده چون چشمش بر آن دیار افتاد اصحاب را به توقف امر کرد. (حبیب السیر چ تهران ص 130). در حبیب السیر چ خیام وادی حرضه آمده است. و در معجم البلدان صرحیه نیست.

وادی صفاته.

[] (اِخ) (در لغت به معنی دشت برج کشیک) وادیی است در نزدیکی مریشه در آنجا وادیی است که بیت جبرین می کشد و از آنجا تا ساحل فلسطینیان امتداد می یابد، پورترگمان دارد که آن همان وادیی است که در فوق مذکور شده. (قاموس کتاب مقدس).

وادی صیحان.

[یِ] (اِخ) موضعی است در یمن که دارای معادن نقره است. (الجماهر بیرونی ص 271).

وادی ضهر.

[یِ ضَ] (اِخ) موضعی است در یمن که دارای معادن آهن و نقره است. (الجماهر بیرونی ص270).

وادی طبرنش.

[یِ طَ بَ نَ] (اِخ)(1)ناحیه ای است در اندلس در حدود پرتقال کنونی. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 204).
(1) - Tabarnax.

وادی طفوان.

[] (اِخ) موضعی است بین راه و مکه و مدینه که نام دیگر آن طفوه راثق و در 23 فرسنگی بدر واقع است : از مکه تا مدینه دویست و شصت میل که هشتاد و شش فرسنگ و دو میل باشد و بطریق البدر از مکه بدیه حی سه فرسنگ از آنجا بمغارهء ابوبکر و عثمان (رضعهما) که آن را سیسان خوانند و رفیع نیز گویند شش فرسنگ. از آنجا بماءالخلیص که عقبهء سویق آنجاست هشت فرسنگ. و از آنجا بمغارهء طفوه راثق - و یقال وادی طفوان - هشت فرسنگ و از آنجا به ماء رابط عراب و سعال راثق و سعال الجود - و میل ابوجهل آنجاست - هشت فرسنگ. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ج3 ص169).

وادی عبدالله.

[یِ عَ دِلْ لاه] (اِخ) از روستاهای قرطبه است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج1 ص268، از احسن التقاسیم المقدسی).

وادی عتبه.

[] (اِخ) یکی از سه ناحیهء فزان (واقع در شمال آفریقا بین فیوم و طرابلس). (از قاموس الاعلام ترکی در ذیل وادی شرقی).

وادی عذراء .

[یِ عَ] (اِخ) ناحیهء سرسبزی است در سرقسطهء اندلس که از باغها و اشجار زیبا احاطه شده است. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 191).

وادی عروس.

[یِ عَ] (اِخ) یا وادی العروس. نام وادی یعنی بیابانی است در راه کعبه. (برهان) (آنندراج). و رجوع به وادی العروس شود.

وادی غایه.

[یِ یَ] (اِخ)(1) وادی غیه. رودی است در اندلس نزدیک شهر فالس(2). (از الحلل السندسیة ج 2 ص 267 و 271).
(1) - Gaya.
(2) - Valls.

وادی غبر.

[غُ بَ] (اِخ) موضعی است بین شام و مدینه نزدیک حجر ثمود. (از معجم البلدان). رجوع به غبر در معجم البلدان شود.

وادی غربی.

[یِ غَ بی ی] (اِخ) یکی از سه ناحیهء فزان (واقع در شمال افریقا بین طرابلس و فیوم). (از قاموس الاعلام ترکی ذیل وادی شرقی).

وادی غیه.

[یِ غَیْ یَ] (اِخ)(1) وادی غایه. رجوع به وادی غایه شود.
(1) - Gaya.

وادی فرنکولی.

[] (اِخ) ظاهراً نام رودی به اندلس که نزدیک بندر طرکونه(1)واقع است. رجوع به الحلل السندسیة ج 2 ص 268 شود.
(1) - Tarragona.

وادی قدس.

[یِ قُ] (اِخ) کنایه از آسمان است که عیسی به آن عروج کرد : چون مسیح از ایمان یهود مأیوس گشت سیاحت اختیار فرمود چندگاه در اطراف جهان سیر کرده در اثناء اسفار نزول مایده واقع شد و در کرت ثانی که به موجب حکم ربانی به بیت المقدس مراجعت فرمود و حاکم آن بلده که ظالمی بود فرعون وش همت بر قتل روح الله گماشت و حق سبحانه و تعالی جمعی از ملائکه را فرستاد تا در شب قدر که داخل لیالی ماه مبارک رمضان بود آنجناب را از چنگ ظلمه نجات داده به آسمان بردند. در معالم التنزیل مسطور است که شصت و پنج سال از استیلای اسکندر در زمین بابل گذشته بود که عیسی (ع) تولد نمود و چون سن شریفش به سی سالگی رسید مبعوث گشت و در سی وسه سالگی از بیت المقدس به جانب وادی قدس مرفوع شد و بدین روایت مدت دعوت عیسی علیه السلام سه سال باشد. (حبیب السیر چ خیام ج1 ص143).

وادی قضیب.

[یِ قَ] (اِخ) وادی القضیب. موضعی است که یکی از جنگهای مهم عرب در آن اتفاق افتاد. (از معجم البلدان). رجوع به قضیب در معجم البلدان و وادی القضیب شود.

وادی قناة.

[یِ قَ] (اِخ) رودی است در مدینه. (نخبة الدهر دمشقی ص 210).

وادی کبیر.

[یِ کَ] (اِخ)(1) وادی الکبیر. رود بزرگی است در اسپانیا. رجوع به وادی الکبیر شود.
(1) - Guadalquivir.

وادی کده.

[کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) جایی که در آن وادی و رود بسیار باشد :
وآن زرد به صدمه های ایام
وادی کده ای شود سرانجام.نظامی.

وادی کردونه.

[کَ نَ] (اِخ)(1) رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ص 199 ج 2).
(1) - Cardona.

وادی کنعان.

[یِ کَ] (اِخ) موضعی است در فلسطین. رجوع به عیون الانباء ج 2 ص 16 شود.

وادی گرگان.

[یِ گُ] (اِخ) یکی از دو بخش مهم گرگان. صحرای گرگان. گرگان که نام آن در کتیبه های داریوش اول و هرگان است و نویسندگان عهد قدیم اسم گرگان را هیرکانیا ضبط کرده اند. این صفحه ای است که از طرف شمال غربی و مغرب به پارت می پیوندد و عبارت است از دو وادی گرگان رود و اترک. (تاریخ ایران باستان ص 2191).

وادی لب.

[یِ لُ] (اِخ)(1) سلسلهء جبالی است در مرکز اسپانیا که رود تاجه(2) را از وادیانه(3) جدا می سازد و بزرگترین قلهء آن 1558 گز از سطح دریا ارتفاع دارد. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 197).
(1) - Guadalupe.
(2) - Tage.
(3) - Guadiana.

وادی لب.

[یِ لُ] (اِخ)(1) شهری است در اسپانیا در دامنهء کوههای وادی لب که 3700 تن سکنه دارد و دارای کلیسای وسیعی است. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 197).
(1) - Guadalupe.

وادی لب.

[یِ لُ] (اِخ)(1) شهری است در اوروگوئه(2) دارای 8600 تن سکنه و مرکز کشاورزی است.
(1) - Guadalupe.
(2) - Uruguay.

وادی لب.

[یِ لُ] (اِخ)(1) شهری است در مکزیک و مرکز معادن مهمی است.
(1) - Guadalupe.

وادی لب.

[یِ لُ] (اِخ)(1) رودی است در ایالت تگزاس ایالات متحدهء امریکا که تقریباً 500 هزار گز طول دارد.
(1) - Guadalupe.

وادی مالقه.

[یِ لِ قَ] (اِخ)(1) رودی است در اسپانیا. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 30). رود مزبور در ایالت مالقهء اسپانیا واقع است و 138 هزار گز طول دارد.
(1) - Malaga.

وادی محسر.

[یِ مُ حَسْ سَ] (اِخ) نام موضعی است نزدیکی مکه. (از امتاع الاسماع ص 500 و 526).

وادی مرهم.

[] (اِخ) موضعی است در یمن که دارای معادن نقره است. (از الجماهر بیرونی 271).

وادی مشهد.

[یِ مَ هَ] (اِخ) یکی از سه جلگهء مهم پارت که بین کوههای اکراد و آلاداغ و میرابی قرار دارد. (دو جلگهء دیگر وادی نیشابور و وادی میان آباد است). رجوع به وادی نیشابور شود. (تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2186).

وادی مصر.

[یِ مِ] (اِخ) همان نهری است که آب دشت در آن جاری است و فاصلهء میانه فلسطین و مصر و به مسافت 40 میل به جنوب غربی غزه مانده ریخته میشود و در این وادی جز در فصل زمستان آبی جاری نشود و آن را نهر نیز گویند. (قاموس کتاب مقدس).

وادی منحال.

[] (اِخ) شهر پرنعمتی است در عربستان : جده شهری است از مکه بر کران دریا نهاده آبادان و خرم. سبا، عقاب، مساع، وادی منحال شهرکهایی اند با نعمت و مردم بسیار. (حدود العالم ص 97).

وادی منیه.

(1) [یِ مِ نَ] (اِخ) رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 64).
(1) - صورت کلمه در متن الحلل السندسیة «منیه» بود و ظاهراً «مینه» صحیح تر است .
(Minho)

وادی موران.

[یِ] (اِخ) وادی النمل. وادی مورچگان. وادیی باشد که در آن موران بسیار هر یک به بزرگی بزی باشد و معدن گوگرد احمر در آن وادی است. (یادداشتهای مؤلف). رجوع به وادی النمل و وادی مورچگان و ص 19 المعرب جوالیقی شود.

وادی مورچگان.

[یِ چَ / چِ] (اِخ)وادی النمل. وادیی که سلیمان در آنجا موران را مورد خطاب قرار داد. || (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در حکمة الاشراق برای حرص استعاره گردیده است : پس چون به وادی مورچگان برسی (یعنی حرص) دامن را بیفشان. (از حکمة الاشراق و ترجمهء آن ص 282 تصحیح و شرح هانری کُربَن). و رجوع به وادی النمل و وادی موران شود.

وادی موسی.

[یِ سا] (اِخ) منسوب به موسی بن عمران علیه السلام است و آن وادیی است در جانب قبلی بیت المقدس، که بین بیت المقدس و حجاز واقع شده است. و در آن زیتون فراوانی وجود دارد. سبب نامیدن آن به وادی موسی آن است که گویند چون موسی علیه السلام با بنی اسرائیل از تپه با سنگی که ذکر آن در قرآن آمده است خارج شد چون به منزلی فرود آمد آن سنگ را بر زمین انداخت و در نتیجه از آن دوازده چشمه خارج شد که به سوی دوازده سبط موسی روان گردید و به این ترتیب همهء مردم آبشخور خویش را شناختند. چون موسی به آن وادی رسید و اجل را نزدیک دید به آن سنگ تکیه کرد و آن را در کوه آنجا کوبید و از آن دوازده چشمه خارج شد و در دوازده دهکده رفت و هر دهکده ای متعلق به یکی از سبط ها شد سپس موسی مرد و سنگ به فرمان وی آنجا باقی ماند. (از معجم البلدان).

وادی مونا.

[یِ] (اِخ) موضعی است در یمن که دارای معدن نقره است. (از الجماهر بیرونی ص 269).

وادی میان آباد.

[یِ] (اِخ) یکی از سه جلگهء مهم پارت که بین کوه آلاداغ و جغتای یا جوین قرار دارد. دو جلگهء دیگر وادی مشهد و وادی نیشابور است. رجوع به وادی نیشابور شود. (تاریخ ایران باستان ص 2186).

وادیناباد.

(اِخ) (علیاباد...) از روستاهای فراهان است. (تاریخ قم ص 119).

وادی نعمان.

[یِ نُ] (اِخ) وادی النعمان. موضعی است نزدیک مکه. رجوع به وادی النعمان شود.

وادی نورد.

[نَ وَ] (نف مرکب)صحرانورد. (آنندراج). کسی که در دشت و بیابان سفر میکند. (ناظم الاطباء). طی کنندهء دشت و صحرا :
جای از وادی نوردان بر خس و خار است تنگ
حسن را گر در بیابان جنون محمل یکی است.
واله هروی (از آنندراج).

وادی نیشابور.

[یِ نَ] (اِخ) یکی از سه جلگهء مهم پارت که بین رشته کوه جغتای و میرابی قرار دارد. دو جلگهء دیگر وادی مشهد و وادی میان آباد است. صفحه ای که ذکرش گذشت از کوهستانهایی در شمال و جلگه هایی در جنوب بدین ترتیب ترکیب یافته: اولا سه رشته کوه است یکی موسوم به دامان کوه یا کوههای اکراد که دامنه اش به سمت کویر خوارزم امتداد دارد دیگری به نام آلاداغ و میرابی در وسط و سومی باسم جغتای یا کوههای جوین در جنوب. این سه زنجیره کوهها با هم متوازی اند. رشته کوههای اولی آبهایی را که به اترک میریزند از آبهای تجن رود جدا میکند و زنجیره های کوههای مرکزی و جنوبی آبهای گرگان رود را از آبهای نیشابور مجزی میکند. تشکیل این سه زنجیره سه وادی ایجاد کرده: 1- وادی مشهد بین کوههای اکراد، آلاداغ و میرابی. 2- وادی میان آباد بین آلاداغ و کوههای جغتای یا جوین. 3- وادی نیشابور میان جغتای و میرابی. (تاریخ ایران باستان ص 2186).

وادی نیغرو.

[یِ] (اِخ)(1) یا وادی نیگرو. رودی است در اندلس. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 462).
(1) - Negro.

وادی نیگرو.

[یِ] (اِخ) وادی نیغرو. رودی است در اندلس. و رجوع به وادی نیغرو شود.

وادی وردان.

[یِ وَ] (اِخ) نام موضعی است. (از معجم البلدان ذیل وردان). رجوع به معجم البلدان شود.

وادی هبیب.

[یِ هُ بَ] (اِخ) در مغرب واقع شده است و منسوب به هبیب بن مغفل صحابی است. (از معجم البلدان).

وادی هرات.

[یِ هَ] (اِخ) ناحیه ای که سیستان در جنوب آن واقع است. (از تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2189).

وادی هیجار.

[یِ] (اِخ) رودی است در اندلس که به نهر ابره(1) میریزد. (از الحلل السندسیة ج 2 ص 114).
(1) - Ebro.

وادی یاش.

[یِ] (اِخ)(1) یا وادیش. وادی ایاش. شهری است در اسپانیا. (نخبة الدهر الدمشقی). رجوع به وادی اش و وادیش و وادی ایاش شود.
(1) - Guadix.

وادی یانه.

[یِ نَ] (اِخ)(1) رود بزرگی است در شبه جزیرهء ایبری که از اسپانیا و پرتقال عبور میکند و به اقیانوس اطلس میریزد و 820 هزار گز طول دارد. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 29).
(1) - Guadiana.

وادی یانه.

[یِ نَ] (اِخ)(1) رود دیگری است در اسپانیا که به وادی یانه کوچک مشهور است که از شلیرالثلج(2) و شهر وادی آش(3) در جنوب اسپانیا میگذرد و در جانب چپ وادی الکبیر جریان دارد. (از الحلل السندسیة ج 1 ص 29).
(1) - Guadiana.
(2) - Nevada.
(3) - Guadis.

وادی یکلا.

[یَ] (اِخ) از نواحی صنعا در یمن است. (از معجم البلدان).

وادی یلیل.

[یِ یَلْ یَ] (اِخ) نهری است در عربستان که به دریا میریزد و بین بدر و عقنقل واقع است. (از معجم البلدان در ذیل یلیل).

وادیین.

[یَ] (اِخ) (اِل...) یاقوت گوید: این کلمه را به این صورت دیده ام ولی صحیح آن الوادیان است مگر آن را مانند «اندرین» و «نصیبین» بدانیم. و آن شهری است از کوههای سراة نزدیک شهرهای لوط. و قصد مجنون در این بیت همین شهر است :
احب هبوط الوادیین و اننی
لمستهزء بالوادیین غریب.(از معجم البلدان).

وادیینی.

[یَی] (ص نسبی) منسوب است به وادیین که شهری است در کوههای سراة و نزدیک شهرهای قوم لوط بوده است. (از انساب سمعانی ورق 575).

وادیینی.

[یَی] (اِخ) ابوبکر محمد بن موسی بن محمد بن المثنی الوادیینی از محدثان بود وی از ابوالعباس حمیدبن نفیح بن ابراهیم البلدی روایت کرده که او هم از ابوبکر احمدبن محمد بن عبدوس النسوی الحافظ روایت کرده است. (از لباب الانساب).

واذارنگ.

[رَ] (اِ) بادارنگ. بادرنگ. (ناظم الاطباء). نوعی ترنج باشد. (یادداشت مؤلف). وادارنگ. رجوع به بادرنگ و وادرنگ شود.

واذاری.

(ص نسبی) منسوب به واذار از دهکده های اصفهان. (از لباب الانساب).

واذاری.

(اِخ) محسن بن ابراهیم بن احمد الواذاری مکنی به ابوالعلاء منسوب به واذار از دهکده های اصفهان وی محدث بود و ابوعلی الحسن بن عمر بن یونس الحافظ از وی روایت دارد و پس از سال 400 ه .ق. وفات یافت. (از لباب الانساب).

واذانی.

[] (اِخ)(1) رجوع به واذنانی شود.
(1) - در لباب الانساب واذنانی آمده و صحیح واذنانی است.

واذر.

[ذِ] (ع ص) گذارنده. (آنندراج). آن که می گذارد و ترک میکند. (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد در ذیل وذر آمده است که در عربی بجای واذر تارک به کار میبرند و «واذر» استعمالی ندارد.

واذشیر.

(اِخ) قلعه ای نزدیک کرمان. صاحب ترجمهء محاسن اصفهان نام آن را چنین آورده است : «خبر این حال متساقط زبان به زبان به کرمان رسید برادرش ملک، قلعه واذشیر را در دفع حصنی حصین و سدی مکین دید با جمله متعلقان و خاصگیان رخت و اسباب مایحتاج بکلی بدانجا کشید و هیچ سبب مخالفت و محاربت و منازعت و مکاشفات میان ایشان ناشی و ظاهر نمیشد». (ترجمهء محاسن اصفهان ص 97). و رجوع به اصل عربی آن ص 102 شود.

واذع.

[ذِ] (ع ص) آب روان. (از اقرب الموارد). آب پیوسته روان. || هر آب که بر سنگلاخ روان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج).

واذکستان.

[] (اِخ) از دهکده های طسوج جبل قم. (از تاریخ قم ص 117 و 118 و 136).

واذکستان بایره.

[] (اِخ) از دهکده های انار قم. (تاریخ قم ص 137).

واذنان.

[ذِ] (اِخ) ده است در اصفهان. (منتهی الارب) (از لباب الانساب). از دهکده های اصفهان است. (از معجم البلدان).

واذنانی.

[ذِ ] (ص نسبی) منسوب به واذنان که از دهکده های اصفهان است.(1) (لباب الانساب، الانساب سمعانی ورق 576 الف).
(1) - در لباب الانساب واذنانی آمده و صحیح واذنانی است.

واذنانی.

[ذِ ] (اِخ) مالک بن بحربن الاحنف بن قیس الواذنانی مکنی به ابوجعفر محدث است و ابواسحاق السرنجانی از وی روایت دارد. (از لباب الانساب).

واذنانی.

[ذِ ] (اِخ) شیخ عارف محمد بن احمدبن عمر محدث بود که یوسف شیرازی از وی روایت کرده است. (از معجم البلدان).

واذیج.

(اِ) وادیج. رجوع به وادیج شود.

وار.

(پسوند)(1) مانند. شبه. نظیر. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (جهانگیری). واره. (جهانگیری) (آنندراج). وش. (یادداشت مؤلف). وار به این معنی گاهی به صفت ملحق میشود و اغلب قید میسازد چون متنکروار و عاجزوار و گاهی به اسم عام می پیوندد و صفت یا قید می سازد چون فرزندوار، پسروار، پدروار و گاه نیز به اسم خاص ملحق میگردد و قید و صفت تشکیل میدهد چون سلیمان وار، سعدی وار، سکندروار :
زمانه پندی آزاده وار داد مرا
زمانه را چو نکو بنگری همه پند است.
رودکی.
گشاده در هر دو آزاده وار
میان کوی کندوری افکنده خوار.ابوشکور.
یکی زردشت وارم آرزوی است
که پیشت زند را برخوانم از بر.دقیقی.
من و بیغولگکی تنگ به یک سو ز جهان
عربی وار بگریم بزبان عجمی.آغاجی.
روی وشی وار کن بوشی ساغر
باغ نگه کن چگونه وشی وار است.
خسروی.
دلی را کز هوی جستن چو مرغ اندر هوا یابی
به حاصل مرغ وار او را به آتش گردنا بینی.
کسائی.
یاقوت وار لاله بر برگ لاله ژاله
کرده بدو حواله غواص درّ دریا.کسائی.
نال دمیده بسان سوسن آزاد
بنده بر آن نال نال وار نویده.عماره.
که بس زار و خوارند و بیچاره وار
دهید این سگان را بجان زینهار.فردوسی.
چو چشمش برآمد بر آن شهریار
زمین را ببوسید بیچاره وار.فردوسی.
فرستاده را پیش خود خواندی
به نزدیکی تخت بنشاندی
به ایوانش بردی فرستاده وار
بیاراستی هرچه بودی به کار.فردوسی.
گسی کردنش را فرستاده وار
بیاراستی خلعت شهریار.فردوسی.
بزد خشت بر سر پسر گیل وار
گذشت و به دیگر سو افکند خوار.
فردوسی.
سر تاجور از تن پیلوار
به خنجر جدا کرد و برگشت کار.فردوسی.
دگر گفت شاه جهانبان من
پدروار لرزنده بر جان من.فردوسی.
منش بودمی پیش فرزندوار
نخواندم من او را مگر شهریار.فردوسی.
پسروار مهتر همی داشتش
زمانی ز تیمار نگذاشتش.فردوسی.
نباید که بر دست او زاروار
شود کشته گرگین در این کارزار.فردوسی.
سبک باش تا کار فرمایمت
سبک وار هر جای بستایمت.منطقی رازی.
هنوز طوف نکرده ست و سربسر بنگشت
چنانکه باید گرد جهان سکندروار.فرخی.
چنانکه مرد به دو دست چون نهادی در
گشاده گشتی و تیری گشادی آرش وار.
فرخی.
گویی خدای وحی فرستاد نزد او
کازادوار بیخ بلا از جهان بکن.فرخی.
چو تیغ گیرد بهرام دیس شورانگیز
چو جام گیرد خورشیدوار زرافشان.فرخی.
غزل رودکی وار نیکو بود
غزلهای من رودکی وار نیست.عنصری.
عقیق وار شده ست آن زمین ز بسکه ز خون
بروی دشت و بیابان فروشده ست آغار.
عنصری.
بدان رسید که بر ما به زنده بودن ما
خدای وار همی منتی نهد هر خس.عنصری.
من از اول بهشتی وار بودم
رخ من بود چون پیراهن حور.منوچهری.
قوس قزح قوس وار عالم فردوس وار
کبک مرالقیس وار کرد «قفا نبک» یاد.
منوچهری.
بنشین خورشیدوار می خور جمشیدوار
فرخ و امیدوار چون پسر کیقباد.
منوچهری.
پیش از آن گیتی ما را بزند یا بخورد
ما ملک وار مراورا بزنیم و بخوریم.
منوچهری.
تا نگویند که بوالفضل صولی وار آمد و خویشتن را ستایش کردن گرفت. (تاریخ بیهقی چ غنی و فیاض ص602). اسکندر مردی بود که آتش وار سلطانی وی نیرو گرفت... و سپس خاکستر شد. (تاریخ بیهقی).
ستوروار بدین سان گذاشتم همه عمر
دو چشم سوی جو و دل به خنبه و به جوال.
؟ (از لغت فرس اسدی متعلق به کتابخانهء نخجوانی).
دردا و حسرتا که مرا چرخ دزدوار
بی آلت و سلاح بزد راه کاروان.؟
چنین هم بوم پیش تو بنده وار
همی باشم و خوانمت شهریار.
اسدی (گرشاسبنامه).
به رخ دوزخی وار خوارند و زشت
به آباد کشور چو خرم بهشت.
اسدی (گرشاسبنامه).
ای دهن باز کرده ابله وار
سخنان گفته همچو وغوغ چغز.نجیبی.
بر خواب و خور فتنه شدستند خرس وار
تا چند گاه چنو نخورند و فرومرند.
ناصرخسرو (دیوان ص 129).
ای طلبکار طربها مطربی را عمروار(2)
چند جویی در سرای رنج و تیمار و تعب.
ناصرخسرو.
اسکندر موی را پنهان کرد و جامهء رسول وار بپوشید و با پنجاه سوار به نزدیک شهر یمن رسید. (اسکندرنامه نسخهء خطی). به رسم مردان بیامد عرب وار روی بربسته. (اسکندرنامه). بنگر که چگونه آشناوار اندر آمده است و بیگانه وار بیرون شده است. (محمدبن عمر رادویانی ترجمان البلاغه ص 95 س 4). چه ملوک را نشاید که کاغذ بر سر زانو گیرند و دبیروار نشینند تا چیزی نویسند بلکه ایشان را گرد باید نشست و کاغذ معلق باید داشت. (نوروزنامه).
عجمی وار نشینم چو ببینم کز دور
میخرامد عربی وار بپوشیده سلب.سنائی.
تا عقاب عدل او اندر هوا پرواز کرد
از جهان سیمرغ وار آواره شد ظلم و فتن.
سوزنی.
صبح وارم کافتابی در نهان آورده ام
آفتابم کز دم عیسی نشان آورده ام.خاقانی.
سلیمان وار آدمی و دیو در حضرتش سماطین خدمت خواهند کشید. (راحة الصدور). بازرگان به خانهء مهتر طراران رفت و به طرفی خاموش متنکروار بنشست. (سندبادنامه ص308). گرماوه بان متفحص وار از شکاف در نظاره میکرد... از سر غضب بی ادب وار کار میگزارد... و صوفی وار پای افزار میگشاد. (سندبادنامه ص178). نوح فرصت نگاه داشت و از مستقر خویش متنکروار بیرون آمد و از جیحون گذر کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص87).
شمع وارم رسن به گردن چست
رسنم بخت بود و گردن سست.نظامی.
بیخردوار اگر شدند ز دست
بخردشان کنم خدیوپرست.نظامی.
مار صفت شد فلک حلقه وار
خاک خورد مار سرانجام کار.نظامی.
به مور آن دهد کو بود مورخوار
دهد پیل را طعمهء پیل وار.نظامی.
چاکران را بفرمود [ انوشیروان ] تا به وقت صبحی متنکروار بروی [ بزرجمهر ] زنند و بی آسیبی که زنند جامهء او بستانند. (مرزبان نامه).
ماه را با زفتی و رادی چه کار
در پی خورشید پوید سایه وار.مولوی.
سعدوارش این جهان و آن جهان
از عوانی و سگی اش وارهان.مولوی.
پادشاهان را ثنا گویند و مدح
من دعایی میکنم درویش وار.سعدی.
دور نباشد که خلق روز تصور کنند
گر بنمایی به شب طلعت خورشیدوار.سعدی.
به شرط آنکه منت بنده وار در خدمت
کمر ببندم و تو شاهوار بنشینی.سعدی.
سلیمان وار هدهد اهالی سبا و سپاهان را به کرشمه غمخوارگی تفقد نمودن. (ترجمهء محاسن اصفهان ص143).
آبش ز لطافت انگبین وار
بادش ز نشاط زعفران بار.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص10).
حباب وار براندازم از نشاط کلاه
اگر ترا گذری بر مقام ما افتد.حافظ.
شکسته وار به درگاهت آمدم که طبیب
به مومیایی لطف توام نشانی داد.حافظ.
و من واله وار روی به کوه آوردم. (نفحات جامی).
نه عیب تست که بیگانه وار میگذری
کسی که زودگسل نیست دیرپیوند است.
نظیری.
نگیرد هیچکس در دامن محشر گریبانت
اگر دامان خود را جمع سازی غنچه وار اینجا.
صائب.
|| به معنی لیاقت هم گفته اند همچو شاهوار و گوشوار(3) یعنی لائق گوش. (برهان). شایسته و لائق مانند شاهوار، گوشوار و سزاوار. (از آنندراج). کلمهء نسبت چون سوگوار(4)، تقصیروار. (غیاث اللغات) :
سزاوار او خلعتی شاهوار
برآراید از طوق و از گوشوار.نظامی.
آنجا که در شاهوار است نهنگ مردم خوار است. (گلستان).
سپهرش به جایی رسانید کار
که شد نامور لؤلؤ شاهوار.سعدی.
|| هفته وار بجای هفته گانه این کلمه را بار اول من در جوانی در حبل المتین کلکته به این معنی دیدم و تعجب کردم. شاید از افغانستان یا پاکستان باشد و فعلاً تا حدی معمول است: روزنامهء هفته وار، مجلهء ماهوار. (مؤلف)(5). اقساط ماهوار که قلیل الاستعمال است. (مؤلف). به معنی هر. (مؤلف). || به معنی صاحب و خداوند. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری). ور. آور. ناک. مند. گین. گن. (مؤلف). مانند امیدوار. عیال وار. راهوار :
بنشین خورشیدوار می خور جمشیدوار
فرخ و امیدوار چون پسر کیقباد.منوچهری.
گرت رغبت آید که انده خوری
کنی سوگواری و ماتم گری.نظامی.
وآنکه بر عمرش استواری داد
بر مرادش امیدواری داد.نظامی.
مرد بنا که آن نوازش دید
وعده های امیدوار شنید.نظامی.
شاید این وار با وار آذری از یک ریشه باشد. وار به آذری یعنی هست، وارلی یعنی دارنده، صاحب. (یادداشت مؤلف). || مقدار همچو یک جامه وار و یک کلاه وار یعنی به قدر یک کلاه. (برهان) (آنندراج) (از سروری) (ناظم الاطباء).
- به دست وار؛ به اندازهء یک وجب :
از چرم ددان به دست واری
بر ناف کشیده چون ازاری.نظامی.
- تیروار؛ تیرپرتاب. به مقدار بُرد یک تیر :آواز او از یک تیروار بکشید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- خانه وار؛ به اندازهء یک خانه : خانه واری حصیر از شوشهء زر کشیده افکنده و به در و لعل و پیروزه مرصع کرده. (چهارمقاله).
- درم وار؛ به قدر یک درم :
یک درم وار، دید نور سفید
چون سمن در سواد سایهء بید.(؟)
- شکم وار؛ باندازهء یک شکم غذا :
هر کجا چون زمین شکم خواریست
از زمین خورد او شکم واریست.نظامی.
چرا از پی یک شکم وارتان
گراینده باید به هر سو عنان.نظامی.
- قبضه وار؛ به قدر یک قبضه :
قبضه واری شکر بر آن افزود
آن در و آن شکر به یکجا سود.نظامی.
-کلاه وار، کله وار؛ به قدر یک کلاه.
هیچ قبایی نبرید آسمان
تا دو کله وار نبرد از میان.نظامی.
-گریبان وار.؛ (یادداشت مؤلف).
-میل وار.؛
-نعره وار؛ مقدار مسافتی یا راهی که نعره از یکسوی آن بدیگر سوی تواند رسیدن. (یادداشت مؤلف).
|| بسیار و مکرر. (برهان). بار بسیار را گویند و وارها به معنی بسیارها باشد. (جهانگیری). || کرت و مرتبه چنانکه گویند یکوار و دووار یعنی یکمرتبه و دو مرتبه. (برهان). بدین معنی مرادف بار است. (از آنندراج) (از جهانگیری). بار. لهجه ای از بار است رجوع به بار شود. || جا. آوار مرکب از حرف نفی «آ» و «وار» به معنی جا. (از یادداشت مؤلف). هموار(6). (از یادداشتهای مؤلف). و نیز در کلمات: کی وار. نزوار. وازوار. وزوار. اشکنوار. لش وار. بحروار به معنی جای است. (از یادداشتهای مؤلف). || وار در دشوار بدل خوار است. (یادداشت مؤلف). || پسوندی که افادهء معنی نمیکند مانند یاروار به معنی یار. (یادداشت مؤلف). رجوع به یاروار شود. || عدد و شمار از مردم. (منتهی الارب). || سهم: خانه واری دو تومان. ده واری چهار قران. (یادداشت مؤلف). دختروار (ارث). پسروار (ارث). || بار. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مقداری که شتر یا خر یا استر و نظیر آنها حمل توانند کرد: شتروار. پیلوار(7). خروار. اشتروار. پشتوار :
ز مصری و چینی و از پارسی
همی رفت با او شتروار سی.فردوسی.
پر کتان و قصب شد انبارش
زر به صندوق و خز به خروارش.نظامی.
درآمد درآورد نزدیک شاه
تلی پشته وار از سمور سیاه.نظامی.
زر پیلوار از تو مقصود نیست
که پیل تو چون پیل محمود نیست.نظامی.
گفت هزار و هفتصد استاد را شاگردی کردم و چند اشتروار کتاب حاصل کردم. (تذکرة الاولیاء).
مرا غمی است شتروارها به حجرهء تن
شتردلی نکنم غم کجا و حجرهء من.کاتبی.
اینک برای مزید استفادت قسمتی از ترکیبات پسوند «وار» را در معانی مختلف آن به ترتیب الفبا نقل میکنیم: آتش وار. آرش وار. آزادوار. آزاده وار. آسیاوار. آیینه وار. ابروار. ابروی وار. ابله وار. ابلیس وار. ارتنگ وار. ارژنگ وار. اژدهاوار. اسب وار. استروار. امیدوار. برادروار. برده وار. برق وار. بزرگوار. بنفشه وار. بنده وار. بهشت وار. بهشتی وار. بهیمه وار. بیچاره وار. بیخردوار. پدروار. پرستاروار. پرستنده وار. پرمنش وار. پریوار. پسروار. پلنگ وار. پیرزن وار. پیل وار. تاج وار. ترکوار. تیروار. جائزوار. جامه وار. جمشیدوار. جوان وار. چرخ وار. حلقه وار. خانه وار. خراسانی وار. خروار. خلیل وار. خورشیدوار. دائره وار. دردوار. درم وار. درویش وار. دستوار. دلیروار. دوزخی وار. دوست وار. ذره وار. راهوار. رسول وار. رشته وار. رنگرزوار. راهوار. زاروار. زردشت وار. زرّوار. زمردوار. زمین وار. زهوار. سالاروار. سالوک وار. سایه وار. سبک وار. سراسیمه وار. ستوروار. سزاوار. سعدوار. سعدی وار. سکندروار. سلیمان وار. سوگواروار. سیمرغ وار. شاه وار. شکم وار. شمع وار. شهوار. شیروار. صبح وار. صدف وار. عاجزوار. عجم وار. عجمی وار. عرب وار. عربی وار. عروس وار. عقیق وار. عیاروار. عیال وار. غافل وار. غنچه وار. غواص وار. فراش وار. فرغندوار. فرستاده وار. فرعون وار. فرغنوار. فرهادوار. قلندروار. قلندری وار. قندیل وار. قوس وار. کرخ وار. کاهل وار. کلاه وار. کمان وار. گاورس وار. گستاخ وار. گوشوار. لشکری وار. مادروار. ماه وار. متنکروار. متفحص وار. متحیروار. مردوار. مرغوار. مگس وار. ملک وار. ملوک وار. منافق وار. میل وار. میهمان وار. ناپاکوار. ناسازوار. ناهشیوار. نال وار. نعره وار. وال وار. واله وار. وشی وار. هدف وار. هزبروار. هشیوار. هفته وار. هموار (هاموار). هوشوار. یاقوت وار. یوزوار. یوسف وار.
(1) - = واره = ور (= ور ur) پسوند است به معنی برده؛ اوستا: gadha vara و پهلوی barدر datbar(نزدیک datwar)، dastbar، m(i)zdbar، war = warدر umetwar، ojwar، ranjwar، ارمنی: - berدر lusaber، - avorدر lusavor، از ریشهء - bar (بردن). پسوند دیگری بصورت var هست که از نوع اول نیست: شیروار (شاهنامه I253 بیت 166)، شلوار. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - مؤلف مصراع اول را چنین تصحیح کرده اند:
ای طلبکار طربها مر طرب را غمروار.
(3) - وار در گوشوار ممکن است معنی بار باشد. (از یادداشتهای مؤلف).
(4) - «وار» در سوگوار بیشتر افادهء صاحب میکند، یعنی صاحب سوگ.
(5) - «وار» را در این کلمه ممکن است پسوند نسبت گرفت یعنی منسوب به هفته، یا پسوند رسم و عادت گرفت یعنی هفتگی، یا به معنی نوبت گرفت، هفته ای یک نوبت.
(6) - در یادداشت دیگری مؤلف بر این عقیده اند که هموار ممکن است همبار باشد یعنی مساوی و برابر، همچنین در یادداشت دیگر چنین آمده: وار در هموار بعض اوقات و در هام واره شاید صورتی از همه باره باشد به معنی پیوسته، باز در یادداشتی دیگر چنین آمده: وار در یکی از دو معنی هموار شاید به معنی بار و کرت باشد.
(7) - وار در خروار و شتروار و پیل وار به معنی بار نیست، بلکه به معنی حد و اندازهء قابل حمل است زیرا فردوسی هر دو را با هم می آورد :
فرستاد سیصد شتروار بار
از ایران برِ قیصر نامدار
چنین هم شتروارها بار کرد
از آن یک شتروار دینار کرد. فردوسی.
یکی تاج پر گوهر شاهوار
ز گستردنی صد شتروار بار.
پس وار به معنی اندازه و گونه است. (از یادداشتهای مؤلف).

وار.

(اِ) رسم و عادت. (برهان) (جهانگیری) :
فرخ آنکس که وار خود بشناخت
کار خود را به وار خود پرداخت.
جامی (از جهانگیری).
|| طرز و روش. (غیاث). || نوبت. (جهانگیری) (آنندراج). زمان. دور. واره :
وار آذر گذشت و شعلهء آن
شعلهء لاله را زمان آمد.رودکی.
و رجوع به واره شود. || دستور. (غیاث). || مهر و محبت. (برهان).

وار.

(اِخ) دهکده ای است از دهستان خرورق واقع در بخش حومهء شهرستان خوی و در 14 هزارگزی خوی و 7 هزارگزی جاده شوسهء خوی به سیه چشمه. در دامنهء کوه واقع و منطقه ای معتدل است و 955 تن سکنه دارد. آب آن از رود الند تأمین میشود و محصول آن غلات و توتون و زردآلو و کرچک و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی آنها جاجیم بافی است. راه ارابه رو دارد و در تابستان میتوان با اتومبیل به آنجا رفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

وار.

(اِخ)(1) نهری است سیلابی در فرانسه که از نواحی آلپ ماریتیم(2) سرچشمه میگیرد و پوزه تنیه را آبیاری میکند و به مدیترانه میریزد و 135 هزار گز طول دارد.
(1) - Var.
(2) - Alpes - Maritime.

وار.

(اِخ) ناحیه ای است در جنوب فرانسه و از پروانس(1) استان جنوبی فرانسه و چند ولایت و شهرستان تولون مرکب است و 413000 تن سکنه دارد.
(1) - Provence.

وأر.

[وَءْرْ] (ع مص) ترسانیدن. || در بدی افکندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || آتشکده ساختن جهت آتش. (منتهی الارب).

وارآباد.

(اِخ) دهکده ای است از تسوج خوزان قم این دیه را واربن میلاد بنا کرده است به نام خود. (تاریخ قم ص 86 و 115).

وارام گاگل.

[گِ] (اِخ)(1) امیر ارمنی ناحیهء شمکور (واقع در مغرب نهر کورا به قفقازیه). در زمان سلطان جلال الدین خوارزمشاه. وی را مورخین مسلمان بهرام گرجی و مورخین گرجی وارام گاگل نوشته اند. او در موقعی که سلطان جلال الدین در عراق بود بر شهر گنجه تاخت و سبب آزار مردم مسلمان آن ناحیه گردید. سلطان پس از غلبه بر گرجیان به دفع او رفت و قلاع مستحکمهء او مثل شکان(2) و علی آباد را مسخر ساخت و قلعهء کاک را نیز پس از سه ماه محاصره گرفت و به شهر کاغذوان (یا قاقزوان) در شمال ارس رفت و آنجا را نیز گرفت و بار دیگر گرجیان و متحدین ایشان را در نزدیکی پچنی(3)که از مستملکات آواک پسر ایوانی بود شکست داد. (از تاریخ مغول ج 1 ص 129 تألیف عباس اقبال).
(1) - Varam gagel.
(2) - Sagam.
(3) - Bejni = Pdchni.

واران.

(اِ) آرنج. مرفق. (ناظم الاطباء). وارن. (فرهنگ نظام). بندگاه زیر بازو و آرنج. رجوع به وارن شود.

واران.

(اِخ) نامی که مورخان یونان به پادشاهان ایرانی که نامشان بهرام بوده است میداده اند. (قاموس الاعلام ترکی). کلمهء بهرام در اوستا ورثرغن [ وَ رِ غَ نَ ] بوده است که در پهلوی ورهران شده و بعدها بصورت وهرام و سپس بهرام درآمده و واران صورتی از آن است.

واران.

(اِخ) قصبه ای است جزء دهستان جاسب از بخش دلیجان شهرستان محلات که در 24 هزارگزی شمال خاوری دلیجان واقع شده است. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 1800 تن سکنه و 8 رشته قنات میباشد. محصول آن غلات، سیب زمینی، گردو، بادام، انگور و زردآلو و شغل اهالی بیشتر زراعت و باغبانی و کرباس بافی است و صندوق پست دارد. هفته ای سه پست آن به دلیجان به وسیلهء پیک سوار حمل میشود. بهداری و پزشک و داروی دولتی و دبستان هم دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

واران.

(اِخ) یاقوت گوید: از دهکده های تبریز است و در یک فرسنگی آن است. (از معجم البلدان).

وارانچی.

(اِخ) نام قصبه ای است جزء جوانرود از بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 40 هزارگزی مغرب پاوه بین رودخانه سیروان و رودخانه مسره خیل و در کنار مرز عراق. ناحیه ای است کوهستانی و گرمسیر و دارای 55(1) تن سکنه، 60 خانوار از طایفه ایناق جوانرود در آن قشلاق می کنند. از آب چشمه مشروب می شود. محصول آنجا لبنیات و شغل اهالی گله داری است راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).
(1) - در متن چنین است و گویا غلط چاپی است.

واراندن.

[دَ] (مص مرکب) دفع کردن. دور کردن. بازراندن. (ناظم الاطباء). بازداشتن. (مؤلف) :
عاذلانشان از وغا واراندند
تا چنین حیز و مخنث ماندند.
مولوی (مثنوی دفتر سوم ص580 سطر 4066).
|| تعاقب کردن. || کِشتن. زراعت کردن. || برابر و هموار کردن. (ناظم الاطباء). ذَبّ، واراندن و پژمریدن نبات.

وارانی.

(ص نسبی) منسوب به واران از دهکده های تبریز. (از معجم البلدان).

وارانی.

(اِخ) مظفربن ابی الخیربن اسماعیل وارانی از مردم واران تبریز است وی در موصل نزد ابوالمظفر محمد بن علوان بن مهاجر و در بغداد نزد ابن فضلان فقه آموخته و او را تصنیفاتی است. (از معجم البلدان ذیل واران).

واراهامیهیرا.

(اِخ)(1) از ریاضی دانان و منجمان هندی در قرن ششم میلادی. (تاریخ علوم عقلی دکتر صفا ص 28).
(1) - Varahamihira.

وارباس.

(اِخ) از پادشاهان ماد بنا بر نوشتهء ماراپاس کاتینا مورخ ارمنستان و کتزیاس. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 216).

وارپوا.

[ ] (اِخ) ناحیتی خرد به دیلمان، از دیلم خاصه. (حدودالعالم ص 148).

وارتا.

(اِخ)(1) نهری است در لهستان از سلسله جبال کارپات سرچشمه میگیرد و به طرف شمال جریان می یابد. از ایالت براندبورگ عبور می کند و در پایین فرانکفورت به رود ادرا(2) می پیوندد و قسمت عمدهء آن برای کشتیرانی مناسب است و آن را 718 هزار گز طول باشد.
(1) - Warta, Warthe.
(2) - Odra.

وارتابد.

[بَ] (اِخ)(1) الیزه. لقب الیزه از مورخان ارمنستان است. وارتابد به معنی فاضل یا چنانکه امروز گویند دکتر است. مولد وارتابد معلوم نیست همینقدر میدانند که در جوانی در جزو سپاهیان وارتان مامی گونی بوده و وقایع جنگ او را یادداشت کرده و بعد در «تاریخ وارتانیان» گنجانده این جنگها با ایرانیان بوده است زیرا یزدگرد دوم میخواست ارمنستان به مذهب زرتشتی باقی بماند. معلوم است که نوشته های او هم اطلاعاتی راجع به تاریخ آن زمان ایران میدهد. (تاریخ ایران باستان ج 1 ص 98).
(1) - Elisee Vartabed.

وارتان.

(اِخ)(1) یکی از جاثلیقان (کاتولیک های) ارمنی که دوقوزخاتون زوجه هلاکوخان وی را به مشیری خویش برگزیده بود. هلاکوخان بر اثر نفوذ زوجه و امرای خود به تقویت عیسویان ایران که در آذربایجان بودند پرداخت. دوقوزخان و هلاکو به انتخاب وارتان به مشیری خود و دلجویی از عیسویان در نظر ارامنه نجات دهنده شناخته شدند زیرا آنان از استیلای مسلمین هیچگاه دل خوش نداشتند. (از تاریخ مغول ج 1 ص 198).
(1) - Vartan.

وارتان.

(اِخ)(1) بردان. پسر بلاش اول پادشاه اشکانی که در قرن اول میلادی میزیسته است وی هنگامی که پیش پدرش بلاش و رومیان مذاکرات دوستانه ای جریان داشت بر ضد پدر قیام کرد و موجب شد که بلاش به سازش موقتی با رومیان تن در دهد. رومیان با آنکه از این جنگ خانگی اطلاع داشتند بر اثر شکستهایی که سابقاً از پارتها دیده بودند شرایط مذاکره را پذیرفتند. جنگ بلاش با وارتان سه سال طول کشید (از 55 تا 58 م.). کیفیات آن درست روشن نیست اینقدر هست که وارتان کشته شد. از این شاهزاده سکه هایی هم به دست آمده است که مربوط به سنوات 55 تا 58 م. میباشد. (از تاریخ ایران باستان ج 3 ص 2434).
(1) - Vartan.

وارتان.

(اِخ)(1) از مامی گونیان ارمنستان است الیزه وارتابد مورخ ارمنی در شمار سپاهیان وی بوده است و وقایع جنگهای او را با ایرانیان یادداشت کرده و در کتابی به نام «تاریخ وارتانیان» گنجانده است. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص 198).
(1) - Vartan.

وارتاندو.

(اِخ) دهی است از دهستان ملکاری بخش سردشت شهرستان مهاباد واقع در هشت هزارگزی شمال غربی سردشت و هزار و پانصد گزی شمال راه ارابه رو بیوران به سردشت. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی با آب و هوای معتدل و سالم و دارای 115 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و توتون و مازوج و کتیرا و شغل اهالی آن گله داری است. صنایع دستی اهالی گلیم بافی و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

وارتانیان.

(اِخ) نام سلسله ای از امرای مام گونی ارمنستان و شمال قفقاز که الیزه وارتابد مورخ ارمنی وقایع پادشاهی آنان را به رشتهء تحریر درآورده است. (تاریخ ایران باستان ج1 ص98). رجوع به وارتان و وارتابد شود.

وارتگاه.

[رَ] (اِ) بامداد. صبح. || مشرق. (ناظم الاطباء) (شعوری) (اشتینگاس).

وارث.

[رِ] (ع ص) ارث بر. کسی که به او ارث میرسد. (از اقرب الموارد). آن که از کسی ارث می برد. میراث گیرنده. (غیاث) (ناظم الاطباء). مرده ریگ بر. مرده ریگ برنده. عقب. ج، ورثه، وُرّاث، وارثون :
خه ای وارث بزم کیخسروی
به بازوی تو پشت دولت قوی.نظامی.
کسی کو خون فرزندی بریزد
چو وارث باشد آن خون برنخیزد.نظامی.
گویند وارثی بود او را در بخارا بمرد علماء بخارا آن مال را نگاه داشتند سفیان را خبر شد عزم بخارا کرد اهل بخارا تا لب آب استقبال کردند و به اعزاز تمام در بخارا بردند. (تذکرة الاولیاء). تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته. (گلستان).
رد میراث سخت تر بودی
وارثان را ز مرگ خویشاوند.
سعدی (گلستان).
|| تصاحب کننده منصب و مقام کسی پس از مرگ او :
امام زمان وارث مصطفی
که یزدانش یار است و خلقش عیال.
ناصرخسرو.
کس نبرد نام وارثان پیمبر
خلق نگوید که بود بوذر و سلمان.
ناصرخسرو.
بهاءالدوله وارث ملک شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چنین گفت شوریده ای در عجم
به کسری که ای وارث ملک جم.
سعدی (بوستان).
این مژده مرا نیست بلکه دشمنان مراست یعنی وارثان مملکت را. (گلستان). || (اِخ) باقی پس از فناء خلق. (اقرب الموارد). یکی از صفات خدای تعالی. (مؤلف) (ناظم الاطباء). آن که باقی ماند پس از فناء خلق. (ناظم الاطباء). خداوند تبارک و تعالی. (ناظم الاطباء). نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب لااسماء). || (ع ص) آن که از همه کس بیشتر عمر میکند. || آن که کارهای دیگری را مرتب می نماید(1). (ناظم الاطباء). آنکس را گویند که پرداخت و تیمار احوال کسی او نماید و در فکر آسودگی و سرانجام کار او کوشد. (آنندراج). || خداوند. صاحب. (ناظم الاطباء) : و نیز فرموده که وارث زمینیم و آنچه بر روی زمین است و بازگشت اهل زمین به سوی ما است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص307).
- بی وارث؛ آن که کسی را ندارد که پس از مردن میراث وی بدو رسد. (ناظم الاطباء).
- وارث تاج و نگین؛ کنایه از شاهزاده. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- وارث داود؛ کنایه از سلیمان علیه السلام. (برهان) (آنندراج). رجوع به سلیمان شود.
(1) - وارث در «رب لاتذرنی فرداً و انت خیرالوارثین» (قرآن 21/89)، به همین معنی است.

وارث.

[رِ] (اِخ) (زیارت...) نام زیارت نامه ای در زیارت حضرت حسین بن علی علیه السلام. (مؤلف).

وارث.

[رِ] (اِخ) از شاعران لاهور است و صاحب صبح گلشن دربارهء وی چنین آرد: جواهر آبدار مضامین از خزینهء خاطر برمی آورد و گویی از جوهریان سخن میراث همو برد. او راست:
الهی از کرم عنقاصفت گردان نشانم را
همای قدس اگر جوید نیابد استخوانم را
زبانم را به وحدت آنچنان حمدآشنا گردان
که هفتاد و دو ملت آید و بوسد دهانم را.
(تذکرهء صبح گلشن ص 578).
برخاستن ما ز درش باعث ننگ است
بگذار بجایی که نشستیم نشستیم.
(از تذکرهء صبح گلشن) (قاموس الاعلام ترکی).

وارث.

[رِ] (اِخ) شیخ محمد وارث اللهآبادی که مرید خلیفه قطب الدین مصیب اللهآبادی و همراه پیر خود به سال 1106 به حج رفت و پس از بازگشت در وطن خود گوشه نشین شد و در همانجا درگذشت. این ابیات از اوست:
چون عندلیب گرچه بود ناله کار ما
آگه نشد گلی ز غم روزگار ما
بر چرخ رفت و تا سر دامان او نرفت
گردی که شد بلند ز خاک مزار ما
وارث ز فیض صحبت استاد من مصیب
باری رسیده است بانجام کار ما.

وارث آباد.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان خان اندبیل بخش مرکزی شهرستان هروآباد که در 14 هزارگزی جنوب غربی هروآباد و 7 هزارگزی راه هروآباد به میانه واقع شده است. ناحیه ای است کوهستانی معتدل با 127 تن سکنه که مذهب اهالی آن شیعه و لهجه آنان آذری است. از آب چشمه مشروب میشود و محصولش غلات و کدو و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 4).

وارث بن کعب.

[رِ ثِ نِ کَ] (اِخ)خروصی محمدی، متوفی در 192 ه . ق. (مطابق 808 م.) از ائمهء اباضیه در عمان بود. وی نخستین کسی بود از بنی خروص که به امارت رسید. امامت او به سال 179 ه . ق. بود. سیرتی نیکو داشت و در ایام وی هارون الرشید پسر عمش عیسی بن جعفر را برای حمله به عمان فرستاد که به دست سپاهیان وارث شکست یافت و اسیر گردید. (از اعلام زرکلی ج 3).

وارث شدن.

[رِ شُ دَ] (مص مرکب)میراث یافتن. (ناظم الاطباء). وارث گشتن. برندهء مرده ریگ شدن.

وارثی.

[رِ ] (ص نسبی) منسوب به وارث.

وارثی.

[رِ ] (اِخ) اردبیلی. صاحب تذکرهء صبح گلشن دربارهء او چنین آرد: وارثی اردبیلی متروکات شعراء سلف را خلفی وارث بوده و دیار سخن را خامهء سنجیده طرازش بکمال آسانی پیموده:
از اوست:
وارثی را بارها گفتم که ترک عشق کن
پند من نشنید چندانی که دشمن کام شد.
بزندگیم کدام آرزو برآوردی
که باز روز پسین نخل ماتمم باشی.
(از تذکرهء صبح گلشن ص 579).

وارثی.

[رِ ] (اِخ) سبزواری. شاعری بود فهمیده و سنجیده و در دور اکبری (اکبرشاه) بشهر دهلی رسیده :
چو بیدردانه آهی میکشی ای وارثی هر دم
تو عاشق نیستی بیهوده رسوا میکنی خود را.
(از تذکرهء صبح گلشن).

وارچین.

(اِخ) نام محلی کنار راه اصفهان به سلطان آباد میان عباس آباد و گردنه کوخ در 24350 گزی اصفهان.

وارخ.

[رَ] (اِ) تیر. || آرنج. (ناظم الاطباء). این کلمه در این معنی ظاهراً مصحف وارنج باشد. || افعی. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). || چلپاسه. (ناظم الاطباء). || شعاع نور. (اشتینگاس).

وارخد.

[رَ] (ص) کاهل. تنبل. (برهان) (آنندراج). || گدا و مفلس. (ناظم الاطباء). || مرد لوند را گویند. (جهانگیری).

وارد.

[رِ] (ع ص، اِ) درآینده بر آب. رسنده به آب. (از اقرب الموارد). آینده بر آب و جز آن. (منتهی الارب). درآینده و آینده بر آب و جز آن. (آنندراج). ج، واردین، وُرّاد. (منتهی الارب) : و تازیان مجره را به جوی تشبیه کرده اند و این ستارگان را به شترمرغانی که آمدند به آب خوردن. وزین قبل «نعام وارد» نام کردند، ای، آمده زیراک برابر اینان چهار دیگر هست هم بر چهارسو نهاده ایشان را «نعام صادر» خوانند، ای، بازگشته. (التفهیم ص111).
با صادر و وارد نعایم
بلده دو سه دست کرده قایم.نظامی.
|| درآینده. (غیاث). آینده. آمده. داخل. مقابل صادر. (یادداشت مؤلف). رسیده شده. (ناظم الاطباء). فرودآینده. (کشاف اصطلاحات الفنون): عافی، وارد، فرودآینده. (منتهی الارب). || مسافر که درآید. درآینده از سفر. (مؤلف) (از ناظم الاطباء) :
ز بهر صادر و وارد پزند هر روزی
هزار بخته مر او را همیشه در مطبخ.
سوزنی.
احوال و کرامات و مقامات خواجه را از صادر و وارد بسیار شنودم. (انیس الطالبین بخاری نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف ص 128). || آگاه. مطلع. فلانی وارد است یا بسیار وارد است؛ یعنی اطلاع بسیاری دارد. (یادداشت مؤلف). || صحیح. به مورد: این اعتراض وارد است. (مؤلف).
- غیروارد؛ بیمورد. بی اطلاع.
|| جایز :
مکرها در کسب دنیا بارد است
مکرها در ترک دنیا وارد است.مولوی.
|| باجرأت. (اقرب الموارد). دلیر و باجرأت. (ناظم الاطباء). شجاع. (اقرب الموارد). || طویل. (از اقرب الموارد) (المنجد). || رجل واردالشفة؛ مردی آویخته لب. (مهذب الاسماء). || سابق. پیشی جوینده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پیش آینده. (ناظم الاطباء). قادم. || قاصد و پیک. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آورندهء خبر. (ناظم الاطباء). || شخصی که پیش از کاروان آید و اسباب و رخت مهیا کند. (آنندراج). || میهمان. (ناظم الاطباء). || راه. (اقرب الموارد). راه در میانهء راه. || موی دراز و فروهشته. (منتهی الارب). موی طویل و آویزان. شعر وارد؛ یعنی یرد الکفل بطوله، کقوله، علی المتنین منها وارد. || مرد دراز نوک بینی. فلان واردالارنبة؛ یعنی بینی او دراز است. (اقرب الموارد). || از نظر عرفانی وارد عبارت است از معانی که به دل حلول کند. (از تاریخ تصوف دکتر غنی). در اصطلاح تصوف آنچه بدون جهد بنده بر دل وی نازل شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). خواطر پسندیده ای که من غیرعمد بر دل میگذرد و مطلقاً هر چیزی که بر دل میگذرد. هر معنی غیبی که من غیر عمد بر دل بنده میگذرد. (تعریفات جرجانی از تاریخ تصوف دکتر غنی). عبارت از چیزی است که بر قلوب درآید و به عبارت دیگر از جمله خواطر محموده است که بدون تعمد بنده بر دلها گذرد و آن سخنی است که بنده آن را بی واسطهء آواز درمی یابد. وارد گاهی از جانب حق است و گاه از جانب علم. وارد گاه سرور و گاه هم است گاهی قبض است و گاه بسط. در کشاف اصطلاحات الفنون آنچه از معانی که بدون کسب بنده بر دل درآید وارد نامیده شده است. در مصباح آمده است که واردات یا صحیح اند و یا فاسد که در صورت اخیر مورد اعتماد نمی باشند. وارد صحیح هم یا الهی است که متعلق به علوم و معارف است و یا ملکی و روحانی که برانگیزندهء طاعات است و الهام نام دارد. و وارد فاسد یا نفسانی و عبارت از چیزی است که در آن حظ نفس و لذت باشد و هاجس نامیده میشود و یا شیطانی است که موجب معصیت است و وسواس نام دارد. پس واردات یا ملکی هستند و یا رحمانی و یا شیطانی. (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سیدجعفر سجادی) :
از تو روحانی ترم در پیش دل
نگذرد شبهای خلوت واردی.سعدی.

وارد.

[رِ] (اِخ) (شیخ محمدی...) زادگاهش پتیالهء هند و شاعری تیزفهم و نکته سنج بود و خواهرزادهء نورالعین واقف است و در جوانی درگذشت. این ابیات از اوست:
در چمن دوش بیاد تو قیامت میکرد
نالهء بلبل و فریاد من و زاری دل.
گر بمن دشمن جانی است دلم
چه کنم یار فلانی است دلم.
(از تذکرهء صبح گلشن).

وارد آمدن.

[رِ مَ دَ] (مص مرکب) فرود آمدن. وارد شدن.
- وارد آمدن ضربه بر چیزی؛ زده شدن ضربه بر آن.

وارد آوردن.

[رِ وَ دَ] (مص مرکب) فرود آوردن. وارد ساختن.
- وارد آوردن ضربه بر چیزی؛ زدن ضربه بر آن.

واردات.

[رِ] (ع ص، اِ) جِ وارده و وارد. رجوع به وارده و وارد شود. || اصطلاحی است اقتصادی در برابر صادرات یعنی کالاهایی که از ممالک دیگر به کشور آید. متاعی که از خارج کشور آرند. هر چیزی که از خارج داخل گردد. (ناظم الاطباء). || حاصل و محصول. خراج و آنچه در خزانهء دولت داخل گردد. || سرگذشت و اتفاق و واقعات و حادثات. (ناظم الاطباء). || از نظر عرفانی آنچه در دل صوفی درآید از اموری که بر دیگران پوشیده است. (از یادداشتهای مؤلف) :
گشاید دری بر دل از واردات
فشاند سر دست بر کائنات.
سعدی (بوستان).
رجوع به وارد شود.

واردات.

[رِ] (اِخ) (یوم...) وقعه ای است بین بکر و تغلب و در آن بحیربن الحارث بن عیادبن مُرَة کشته شد و مهلهل دربارهء آن گفته است :
اَلیلتنا بذی حُسم انیری
اذا انت انقضیت فلاتحوری
فان یک بالذنائب طال لیلی
فقد ابکی من اللیل القصیر
فانی قد ترکت بواردات
بحیراً فی دم مثل العبیر.
هتکتُ به بیوت بنی عباد
و بعض الغشم اشفی للصدور
و ابن مقبل آورده است.
و نحن القائدون بواردات
ضباب الموت حتی ینجلینا.(معجم البلدان).
و رجوع به مجمع الامثال میدانی و عقدالفرید ج 6 ص 74 شود.

واردات.

[رِ] (اِخ) جایی است. (منتهی الارب). موضعی است در جانب چپ مکه هنگام رفتن به آنجا. (تاج العروس). معجم البلدان ابوعبید السکونی گفته است. ربائع در چپ و سمیرا و واردات در راست آن قرار دارند و همهء آنها دارای درخت سَمُر است و وجه تسمیهء سمیرا، هم به این مناسبت است. (از معجم البلدان).

واردار.

(اِخ) نهری است در بالکان که قسمتی از یوگسلاوی و یونان را آبیاری می کند و به دریای اژه میریزد و 340 هزار گز طول دارد.

واردالشعر.

[رِ دُشْ شَ] (ع ص مرکب)درازمو. (مهذب الاسماء).

واردالشفة.

[رِ دُشْ شَ فَ] (ع ص مرکب)آویخته لب. (از مهذب الاسماء).

واردان.

(اِ) جوال و غرار. (ناظم الاطباء) (شعوری). || وردنه. (ناظم الاطباء). واردن. رجوع به وردنه شود.

وارد ساختن.

[رِ تَ] (مص مرکب) وارد کردن. وارد آوردن. فرود آوردن. || مطلع کردن. آگاهانیدن. واقف ساختن.

وارد شدن.

[رِ شُ دَ] (مص مرکب)رسیدن. (ناظم الاطباء). واصل شدن. اندرآمدن. درآمدن. ورود کردن. فروشدن. داخل گشتن. (از یادداشتهای مؤلف). داخل شدن. || مطلع شدن. || فرود آمدن. وارد آمدن ضربه و جز آن.

وارد کردن.

[رِ کَ دَ] (مص مرکب)درآوردن. داخل کردن به جایی. داخل کردن کالا و جز آن. مقابل صادر کردن. || مطلع کردن. واقف کردن. || فرود آوردن. وارد ساختن ضربه و جز آن به چیزی. || ایراد کردن. (از یادداشتهای مؤلف).

وارد گشتن.

[رِ گَ تَ] (مص مرکب)درآمدن. (یادداشت مؤلف). داخل شدن. ورود. وارد شدن. || مطلع گشتن. واقف گشتن. به رموز کاری آشنا شدن. و رجوع به وارد شدن شود.

واردن.

[دَ] (اِ) واردان. وردنه. چوبی است که دو سر آن باریک و میان گنده می باشد و خمیر نان را بدان پهن سازند و عربان ثوینا میگویند. (از برهان) (از آنندراج). وردنه چوبی که بدان خمیر نان را پهن کنند. (ناظم الاطباء). || قابله و ماماچه. (ناظم الاطباء). واردین.

واردة.

[رِ دَ] (ع ص) مؤنث وارد. رجوع به وارد شود. || (اِ) گروه فرودآینده بر آب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج العروس). || راه در میانهء راه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جاده. (اقرب الموارد). || شاهراه. (ناظم الاطباء). || (اِخ) چهار ستاره از هشت کوکب نعائم واقع در کهکشان. (تاج العروس). رجوع به وارد در این معنی شود. || آویزان. آویخته: شفته واردة؛ لب او آویزان است. (از اقرب الموارد). شجرة واردة اغصانه؛ درختی که شاخه هایش آویزان است. (از اقرب الموارد).

واردة.

[رِ دَ] (اِخ) شهری است. (منتهی الارب). منزلی است در راه شام به مصر در وسط ریگزار از توابع حفار، بازار و مسجدی دارد. در قدیم شهری بوده و بازار و جامع و خندقهایی داشته است که بعدها خراب گشته. (از معجم البلدان).

وارده سرا.

[رِ دَ سَ] (اِخ) دهکده ای است از دهستان اسالم بخش مرکزی شهرستان طوالش. در 12 هزارگزی جنوب هشت پر و 2 هزارگزی راه شوسهء بندر انزلی به آستارا واقع و دارای جلگه و جنگل است. ناحیه ای است معتدل و مرطوب و دارای 90 تن سکنه و مذهب اهالی شیعه و سنی و زبانشان لهجهء طالشی و ترکی و فارسی است. رودخانهء محلی دارد و محصولات آنجا برنج و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

واردین.

(اِ) واردن. قابله. ماماچه. (ناظم الاطباء) (شعوری). و رجوع به واردن شود.

وار زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) (... آتش) زبانه کشیدن آتش. لهیب زبانه زدن آتش و جز آن. گرازه کشیدن. (یادداشت مؤلف).

وارس.

[رِ] (ع ص) برگ زرد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). برگ زرد شونده. (آنندراج).

وارس.

[رِ] (پسوند) در ترکیب ذیل وارس به معنی منش و «وار» است: شاه وارس به معنی شاه منش، شاه وار. (یادداشت مؤلف).

وارستادن.

[رِ دَ] (مص مرکب) بلند شدن و برخاستن. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس). ایستادن. (اشتنگاس). اما چنین می نماید که مصحف واستادن باشد. رجوع به واستادن شود.

وارستگی.

[رَ تَ / تِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی وارسته. آزادگی. (غیاث اللغات) (آنندراج). رهایی. آزادی. (ناظم الاطباء). فارغ البالی. (غیاث اللغات) (آنندراج). فراغت بال. (ناظم الاطباء) :
تو خاقنی که بتاراج امتحان رفتی
ز گرد کورهء وارستگی طلب اکسیر.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی، ص 793).
پس از وارستگیها بیشتر گشتم گرفتارش
چو صیدی جست، صیادش ز اول سخت تر گیرد.
|| فروتنی. خضوع. تواضع. (ناظم الاطباء).

وارستن.

[رَ تَ] (مص مرکب) وارهیدن. رها شدن. خلاص یافتن. آزاد شدن. رستن :
سلاح من ار با منستی کنون
بر و یال تو کردمی غرق خون
به تیغ نبردی ترا خستمی
وزین گفت بیهوده وارستمی.فردوسی.
دست و پایی زدیم در نگرفت
پشت پایی زدیم و وارستیم.ابن یمین.
رجوع به رستن و وارهیدن شود.

وارسته.

[رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)رهایی یافته. رسته. (ناظم الاطباء). آزاد. (غیاث) (آنندراج). آزاد شده. (ناظم الاطباء). آزاده. عاتق. طلق. || فارغ البال. (غیاث) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مجازاً آنکه علائق دنیوی را ترک گفته. بی اعتنا به مال دنیا. (مؤلف). درویش.

وارسته.

[رَ تَ] (اِخ) صاحب تذکرهء صبح گلشن دربارهء وی چنین آرد: نواب حفیظ خان دهلوی به معاضدت نواب عبدالصمد خان، بازویش قوی بود.
دلم قربان زخم ناوک او
که صیاد من آن ابرو کمان است.
(تذکرهء صبح گلشن چ هند ص580).

وارسته.

[رَ تَ] (اِخ) (ملا...) صاحب تذکرهء نصرآبادی آرد: اصلش از ایل چگنی است. امام قلی بیک نام داشت خیالش از نظم غرابت داشت مدتها در هند بود. سفر بسیار کرده و شعر بسیار گفته و سوانح سفر خویش را نوشته بود سپس به اصفهان آمده و در اوایل جلوس شاه عباس ثانی در مجلس راه یافته. و بر سبیل مضحکه به امیر مظفر ترک گفتگوهای درشت نموده. بعد از آن به یزد رفته در آنجا زبان به هجو میرزامظفر گشوده و مثنوی نمکینی در آن باب گفته و پس از آن به اصفهان دلالی زغال و هیمهء میدان کهنه را به وظیفهء خود گذرانیده و در سنهء 1025 فوت شد. از اشعارش این است:
ای ز آتش عذار تو گلها شراره ها
چشم ترا فریب و فسون از اشاره ها
از بس که چرخ کشتی دریادلان شکست
این بحر یک سفینه شد از تخته پاره ها.
به سنگ کم ترازوی کرم را سر فروناید
من از بهر همین بر دوش دارم کوه عصیان را.
آنکه پر جستیم و کم دیدیم در کار است و نیست
نیست در معنی بجز انسان که بسیار است و نیست.
چشمی که افتد از گل رویت به روی گل
پای برهنه ای است که بر خار میرود.
بر ماست منتی همه کس را چرا که ما
ممنون آن کسیم که ممنون آن نه ایم.
در مدح ذوالفقارخان بیک لر بیگی قندهار گفته است:
ای شأن حیدری ز نشان تو آشکار
نام تو در نبرد کند کار ذوالفقار.
شاه را در کف او جوهر اقبال بلند
ذوالفقار است به دست علی عمرانی.
در مدح محمدقلی سلیم گفته است:
دخلی که نکردی به کلام الله است
بیتی که نبرده ای تو بیت الله است.
(از تذکرهء نصرآبادی ص1335). و رجوع به مجمع الفصحا ج 2 ص 51 و آتشکده ص 23 شود.

وارسته.

[رَ تَ] (اِخ) شیخ قاسم نام داشت. صاحب تذکرهء صبح گلشن دربارهء وی چنین آرد: در گل زمین سخن تخم ریاحین نکات میکاشت از خاک هندوستان سرکشیده و عمرش در فرخ آباد به وارستگی بسر گردیده است. او راست:
کی احتراز ز چشمت دل خراب کند
چگونه مست ز میخانه اجتناب کند
دمی که زینت زین میشوی ز غایت شوق
به پای بوس تو قالب تهی رکاب کند.
(تذکرهء صبح گلشن).

وارسته.

[رَ تَ] (اِخ) وارستهء لاهوری سیالکوتی نامش تل(1) است و برای تحقیق اصطلاحات فارسی به سرزمین ایران قدم گذاشت و سی سال در آنجا بود و کتاب مصطلحات الشعرا و صفحات کائنات را به کمال تنقیح و تهذیب تألیف نمود و با شیخ محمدعلی حزین لاهیجی محبتی داشت بنابراین رجیم الشیاطین را در جواب تنبیه الغافلین خان آرزو نگاشت، میرزا محمدحسن قتیل نبیرهء او بود و آهنگ سخن بدین سان میسرود:
دل ز زلفش مشک چین دارد هوس
این پریشان بند بر مو بسته است.
سرو در رقص است وقمری مست ودست افشان چنار
وقت بشکن بشکن توبه است ساقی می بیار.
رباعی:
از سیرت نواب ز ما میپرسی
داند همه کس تو از کجا میپرسی
دانی که لئیم است و خسیس است و بخیل
بینی ده و فرسنگ چرا میپرسی.
(تذکرهء صبح گلشن).
(1) - با «ت» هندی.

وارسوویه.

[یِ] (اِخ)(1) تلفظی از ورشو. وارشووه پایتخت لهستان. رجوع به ورشو شود.
.
(1) - Varsovie, Warszava

وارسی.

[رَ] (حامص مرکب) بازرسی. سرکشی. تفتیش. به معنی سرکشی و بازدید است بر کارهای سپرده به خود یا بر کارهایی که خود به دیگری سپرده. (از فرهنگ ترکتازان). رسیدگی کردن به چیزی یا به کاری. ممیزی. رسیدگی و دقت و غوررسی. (ناظم الاطباء).

وارسیدن.

[رَ / رِ دَ] (مص مرکب) تحقیق. تفتیش. وارسی کردن. رسیدگی کردن. با دقت آگاهی حاصل کردن. (ناظم الاطباء): مثل حارس میزنی وارس. (از یادداشتهای مؤلف) || دریافتن. (ناظم الاطباء). || بازرسیدن. (ناظم الاطباء). || رسیدن :
آه اگر دست دل من به تمنا نرسد
یا دل از چنبر عشق تو به من وانرسد.
سعدی.

وارسیده.

[رَ / رِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)بازرسیده. || رسیده. || وارسی شده. تحقیق شده. بازرسی شده. رجوع به وارسیدن شود.

وارسی کردن.

[رَ / رِ کَ دَ] (مص مرکب) رسیدگی کردن و بطور دقیق آگاهی حاصل کردن. (از ناظم الاطباء). تحقیق. تفتیش کردن. نیک تفتیش کردن. تجسس. تفحص کردن. پژوهش کردن. (از یادداشتهای مؤلف).

وارش.

[رِ] (ع ص) مهمان ناخوانده. (از اقرب الموارد). ناخوانده بر طعام کسی آینده. (منتهی الارب) (آنندراج). آن که ناخوانده بر طعام کسی آید. (ناظم الاطباء).

وارشو.

[شُ] (اِخ)(1) تلفظی از ورشو، پایتخت لهستان. رجوع به ورشو و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Varsovie, Warszava.

وارشیداه کنان.

[رَ کُ] (ق مرکب)(1)وارشیداگویان :
پای ناخوانده رسید و نفر مویه گران
وارشیداه کنان راه نفر بگشائید.خاقانی.
(1) - از: وا + رشیداه کنان. و رجوع به وا شود.

وارطو.

[] (اِخ) ناحیه ای است در ولایت بتلیس (در ترکیه) که در منتهای شمال شرقی سنجاقِ «موش» قرار دارد. از مشرق به بولانق، از جنوب به «موش»، از مغرب به کنج، و از شمال به ارزروم محدود است. وارطو، مرکب از 2 ناحیه و 89 قریه است. سکنهء آن 16994 تن است. محصول مهم آن گندم، جو، ارزن، عدس، نخود و جز آنهاست و محصول چای نیز دارد، آبهای گوارا و همچنین آبهای معدنی نیز در آنجا فراوان است. (از قاموس الاعلام ترکی).

وارغ.

[رِ / رُ] (اِ) برغ است و آن بندی باشد که در پیش آب از چوب و گل بندند. (برهان) (آنندراج) (از جهانگیری) (انجمن آرا). ورغ. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). || خندقی که در جلو دشمن بندند. (ناظم الاطباء). || لحیم را گویند و آن چیزی باشد که طلا و نقره و امثال آن را بدان پیوند کنند. (برهان) (از ناظم الاطباء). || آنچه تاک را بر آن بندند. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). || چوب بند و چفت انگور را نیز گفته اند. (از برهان). داربست و چفته و وادیج. (ناظم الاطباء). || آنچه از درخت خرما برند. (آنندراج). || گلیم(1). پلاس : شبانگاه همانروز بود که فرمودند امشب آن شب است که وارغ در گردن اندازیم و درخواست کنیم چون بامدادان آن ظالمان از گرد حصار بخارا به زودی برفتند و اهل بخارا خلاصی یافتند. (انیس الطالبین بخاری ص 119).
(1) - اینکه برهان وارغ را به معنی لحیم آورده است می توان تصور کرد شاید که لحیم مصحف گلیم باشد. (یادداشت مؤلف).

وارغ.

[رُ] (اِ) آروغ. (ناظم الاطباء).

وارغن.

[غَ] (اِ)(1) نام مرغی است شکاری در زبان اوستا آقای پورداود آرد: میتوان بی تردید جزء اول واژهء وارغن را به معنی بال گرفت و جزء دوم را از مصدر گن(2) یا جن که در فارسی زدن گوییم. بنابراین وارغن لفظاً یعنی بالزن. اگر در اوستا و فرس هخامنشی کلمه بال بجا مانده بود بایستی وار(3) باشد هرچند که مفهوم آن با مفهوم کلمه بال فارسی فرق دارد، و به معنی موی دم اسب است. آیا این پرنده با این نام همان مرغ شکاری عقاب است که با این عنوان خوانده شده یا مرغ شکاری دیگری است از جنس عقاب؟ آنچنانکه در خود اوستا این پرنده تعریف شده و قرائنی که موجود است وارغن باید نام دیگری از مرغ «سئن» باشد و این در خود اوستا در نام جانوران نظیر دارد چنانکه ژوژ خارپشت با دو نام یاد گردیده و از برای خروس هم دو نام آورده شده است و جز آن. اما واژهء بالوان در زبان کردی میرساند که وارغن اوستائی نام یکی از مرغان شکاری است از جنس عقاب و آن را از تیرهء سیاه چشمان شمارند چنانکه خود عقاب از این تیره است. (فرهنگ ایران باستان ص 305). به عقیدهء هرتسفلد بالهای پرندهء موسوم به وارغن(4)، مظهر خدای پیروزی ورثرغن میباشد. این مرغ به عقیدهء بنونیست باز یا شاهین است. (ایران در زمان ساسانیان ص 254).
(1) - Vareghan.
(2) - gan.
(3) - var.
(4) - vareghna.

وارف.

[رِ] (ع ص) باطراوت. تازه. نبات وارف؛ ای ناضر. (اقرب الموارد). || بسیارسبز، نیک سبز و گوالنده. (آنندراج) (از منتهی الارب). نبات وارف؛ گیاه گوالیدهء نیک سبز شده. (ناظم الاطباء). || فراخ. (از مهذب الاسماء). وسیع. متسع. ظل وارف؛ یعنی ممتد. (از اقرب الموارد).

وارف.

[رُ] (اِ) بادزن. مروحه. (ناظم الاطباء). بادبزن. || هر چیز انباشته از کاه. (ناظم الاطباء). || هر چیز برآمده. (از ناظم الاطباء).

وارفتگی.

[رَ تَ / تِ] (حامص مرکب)حالت و چگونگی وارفته. مضمحل شدن. (غیاث از چراغ هدایت) (آنندراج). اضمحلال. (ناظم الاطباء). || گداز یافتن. (غیاث، از چراغ هدایت) (آنندراج). گداختگی. (ناظم الاطباء). و رجوع به وارفتن شود.

وارفتن.

[رَ تَ] (مص مرکب) متحیر شدن. (آنندراج). تعجب کردن. سست شدن از یأس. بکلی نومید شدن. مبهوت و مأیوس شدن. (از یادداشتهای مؤلف). || مضمحل و از هم پاشیده شدن. متلاشی گشتن. (ناظم الاطباء). بشدت ذوب شدن. آب شدن. از هم جدا شدن اجزاء چیزی در آب و غیره. از یکدیگر باز شدن. مقابل بستن: کوفته ها وارفته است، متلاشی شده. (یادداشت مؤلف). || گردش کردن و سیر نمودن. (ناظم الاطباء). || باز رفتن. دوباره رفتن :
زندگانی آشتی دشمنان
مرگ وارفتن به اصل خویش دان.
مولوی.
آن شعاعی بود بر دیوارشان
جانب خورشید وارفت آن نشان.
مولوی (دفتر سوم مثنوی چ بروخیم ص408).
گفت برخیزم همانجا واروم
کافر ار گشتم دگر ره بگروم.
مولوی (دفتر سوم مثنوی چ بروخیم ص561).
واروم آنجا بیفتم پیش او
پیش آن صدر نکواندیش او.
مولوی (دفتر سوم مثنوی چ بروخیم ص561).
|| برگشتن. بازگشتن :
کاروان دائم ز گردون میرسد
تا تجارت میکند وامیرود.
مولوی (دفتر سوم مثنوی چ بروخیم ص588).
|| رفتن: تدجی؛ وارفتن به هرطرف. ابلنقع الکرب؛ وارفت اندوه. (منتهی الارب).

وارفته.

[رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)مضمحل. || متلاشی شده. (ناظم الاطباء). || در تداول زنان سست و بی نیروی کار و بی فکر و جز آن: خاله وارفته. (از یادداشتهای مؤلف). شل و ول. بی دست و پا. بی سر و زبان. بی جربزه. و رجوع به وارفتن شود. || گداخته. (ناظم الاطباء).

وارفو.

(اِخ) نام موضعی است به مازندران سر راه آمل به ساری. (مازندران و استرآباد رابینو ص 132 بخش انگلیسی).

وارق.

[رِ] (ع ص) پربرگ. (المنجد). بابرگ. (ناظم الاطباء). درخت پربرگ. (از اقرب الموارد). || خوشبرگ. (المنجد). و رجوع به وارقه شود.

وارقة.

[رِ قَ] (ع ص) درخت سبزی که دارای برگهای زیبایی است. (از اقرب الموارد). درخت خوش سبز برگ. (منتهی الارب) (آنندراج). درخت خوش منظری که دارای برگهای سبز باشد. (ناظم الاطباء).

وارک.

[رِ] (ع اِ) جایی که سوار پای خود را بر آن گذارد، و وارکة با تاء نیز آمده است. (از اقرب الموارد). جایی که راکب پای خود را گذارد از پالان. (منتهی الارب) (آنندراج). وارکة.

وارک.

[رَ] (اِخ) دهی است از دهستان کریت در بخش پاپی شهرستان خرم آباد. در 45 هزارگزی غرب سپید دشت و 30 هزارگزی شمال غربی ایستگاه کشور واقع شده است. نقطه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 60 تن سکنه. اهالی آن از چشمه استفاده میکنند. محصولات آنجا غلات، تریاک و لبنیات و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

وارکار.

(اِ) پالیز. فالیز. و زمینی که در آن خربزه و هندوانه و جز آن کشته اند. (ناظم الاطباء). || یک قطعه از باغ و خانهء محقر. (ناظم الاطباء). رجوع به وارگار شود. || گیاهی که ساقهء آن افراخته و راست نباشد مانند خیار و خربزه و کدو و هندوانه و جز آن. (ناظم الاطباء). ظاهراً صورتی از ورکار است. رجوع به ورکار شود. || رزستان. (ناظم الاطباء).

وارکان.

(اِخ) از دهکده های وزواه. (تاریخ قم ص140).

وارکة.

[رِ کَ] (ع اِ) وارک. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وارک شود.

وارکه.

[] (اِخ) نام موضعی است در آسیای غربی که تی لُر و نفتوس انگلیسی دو شهر قدیم از سومر «اور» و «اِرِخ» را از زیر تپه های آن کشف کردند. (تاریخ ایران باستان ص 54).

وارگ.

[رِ] (اِخ)(1) قبیله ای است در اسکاندیناو، آنان در نیمهء دوم قرن نهم میلادی به داخل روسیه نفوذ کردند و فنلاندیها و اسلاویها را مطیع خویش ساختند. رئیس آنان روریک(2) لقب دوک کبیر(3) را یافت و دولتی تأسیس کرد. رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Varegues.
(2) - Rurik.
(3) - Grand - duc.

وارگار.

(اِ) وارکار. کلبهء چوبینی که محل محافظ پالیز و باغ است. (شعوری ج 2 ص 414). و رجوع به وارکار شود.

وارگ پهنه.

[پَ نَ / نِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان موگوئی در بخش آخوره شهرستان فریدن که در 38 هزارگزی شمال غربی آخوره واقع شده است و دارای 66 تن سکنه میباشد. لهجهء اهالی آن لری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

وارگه.

[گِ] (اِخ) دهی است از دهستان آسمان آباد بخش شیروان چرداول از شهرستان ایلام که در 31 هزارگزی شمال غربی چرداول و کنار راه اتومبیل رو چرداول به ایلام واقع است. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 500 تن سکنه. آب آنجا از چشمه و چاه است. محصولات آن غلات و حبوبات و لبنیات میباشد. و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

وارم.

[رِ] (ع ص) باد کرده از مرض. ورم کرده از بیماری. (از اقرب الموارد). آماس کننده و آماسیده. (ناظم الاطباء). پف کرده. ورم کرده. متورم. || آماس دردناک و موجع. (ناظم الاطباء). || شجر وارم؛ یعنی بسیار و انبوه. (از تاج العروس).

وارموک.

(اِ) به لغت تنکابن قنفذ است. (تحفهء حکیم مؤمن).

وارموند.

[مُ] (اِخ) نام ناشری که در 1889 م. نمایشهای میرزا جعفر قراچه داغی را در وین و لایپزیک به طبع رسانید. (تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون ج 4 ترجمهء رشید یاسمی ص 310).

وارمة.

[رِ مَ] (ع ص) مؤنث وارم. رجوع به وارم شود.

وارمی.

(اِخ) دهی است کوچک از دهستان وردیمه سورتیجی بخش چهاردانگه شهرستان ساری که در 45 هزارگزی شمال غربی کیاسه واقع شده و دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

وارمین.

(اِخ) نام شهری در ری که ورام یا ورامین نیز گویند. (ناظم الاطباء). ظاهراً صورتی از نام ورامین است. رجوع به ورامین شود.

وارن.

[رَ / رِ] (اِ)(1) آرنج را گویند که بندگاه ساعد و بازوست و به عربی مرفق خوانند. (برهان). آرنج باشد. (جهانگیری). وارنج. (ناظم الاطباء). بند میان پیش دست و بازو. (صحاح الفرس) :
زمانی دست کرده جفت رخسار
زمانی جفت زانو کرده وارن.
آغاجی (از صحاح الفرس).
الارتفاق؛ بر وارن تکیه کردن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر زوزنی).
(1) - = آرن = آران = آرنج = وارنج. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وارن.

[رُ] (ص) مخفف وارون که باژگونه باشد و به عربی عکس گویند. (برهان). وارون. باژگونه. زیر و زبر. (ناظم الاطباء). || نحس و شوم و باژگونه. (از یادداشت مؤلف).

وارن.

[رِ] (اِخ)(1) هوارد کروسبی. روانشناس معاصر امریکایی، استاد دانشگاه پرینستن(2) متولد در 1867 م. و متوفی در 1934. (وبستر).
(1) - Howard Crosby Warren.
(2) - Princeton.

وارن.

[رُ] (اِخ)(1) شاعر و نویسندهء لاتینی (27 - 116 ق. م.) متولد ردت(2). وی بسبب داشتن اطلاعات جامع و وسیع بزرگترین دانشمند عصر خویش بود. از آثار مهم او بجز سه کتاب دربارهء اقتصاد روستایی چیزی در دست نمانده است.
(1) - Varron.
(2) - Redte. این ناحیه در ایتالیا است و اکنون Rietiخوانده و نوشته میشود.

وارن.

[رُ] (اِخ)(1) ترنتیوس کنسول روم در قرن سوم ق. م. و همکار پل امیل(2) بود. وی به سال 216 ق. م. با آنیبال(3) سردار کارتاژی در کان نبرد کرد و در آن کارزار شکست خورد.
(1) - Varron, Terentius.
(2) - Paul - emile.
(3) - Annibal.

وارنا.

(اِخ) نام روستایی در گیلان. (از جغرافیای سیاسی ایران کیهان ص 263).

وارنا.

(اِخ) دهی است از دهستان موگوئی بخش آخوره شهرستان فریدن که در 26 هزارگزی مشرق آخوره و در جلگه واقع شده و متصل به راه مالرو عمومی است. نقطه ای است سردسیر و مسطح و دارای 138 تن سکنه. آب آنجا از چشمه تأمین میشود و محصولاتش غلات، حبوب و شغل مردم آن زراعت است. صنعت دستی زنانش قالیبافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

وارنا.

(اِخ)(1) وارنه. بندری است در بلغارستان در کنار دریای سیاه دارای 77800 تن سکنه در سال 1444 م. لهستانیها و مجارستانیها در آنجا از عثمانیها شکست خوردند. در این شهر سلطان مرادخان ثانی به سال 847 ه . ق. مسیحیان را شکست سخت داد. این بندر پس از جنگ جهانی دوم به نام استالین خوانده شد.
(1) - Varna.

وارنج.

[رَ / رِ] (اِ)(1) آرنج. بندگاه میان ساعد و بازو باشد، و عربان مرفق گویند. (از برهان).
(1) - = آرنج = وارن = آرن = آران. بعضی تصور کرده اند که وارنج مصحف آرنج است با «و» عطف در این صورت «وارن» نیز مصحف «آرن» باید باشد. رجوع کنید به وارن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وارندیدن.

[رَ دی دَ] (مص مرکب)رندیدن. رنده کردن. رجوع به رندیدن و رنده کردن شود.

وارنگ.

[رَ] (اِ) خیار بزرگ و معوج. || ترنج و لیموی بزرگ. || درخت نارنج. (ناظم الاطباء). || در ترکیب رنگ وارنگ کلمه به معنی رنگارنگ، رنگ بارنگ، رنگ رنگ است. || وارنگ در ترکیب وارنگ زدن، عکس، مخالف، مقابل، معنی میدهد: هر رنگی زدیم وارنگ آن را زد؛ یعنی مخالف آن رفتار کرد.

وارنگان.

[رَ] (اِخ) مرکز سیاخ از ولایات مرکزی فارس است. این ولایت 12 قریه و 40000 تن سکنه دارد. (از جغرافیای سیاسی ایران تألیف کیهان 235).

وارنگی.

[رَ] (حامص مرکب) اول هر چیز را که رنگ کنند رنگ است و چون در جامهء دیگر سرایت کند وارنگی است. (آنندراج) :
صفای صبحدم آیینه وارش
شفق وارنگی گلگون عذارش.
محسن تأثیر (از آنندراج).

وارنه.

[نَ] (اِخ)(1) بندری است در بلغارستان در کنار دریای سیاه. رجوع به وارنا شود.
(1) - Varna.

وارو.

(اِ) مقابل رو. پشت. عکس. (از یادداشتهای مؤلف).
- وارو زدن در کاری؛ بعکس آن رفتار کردن. بخلاف آن رفتن. جهت مقابل آن برگزیدن.
|| واروک. زگیل. رجوع به واروک شود.

وارو.

(اِخ)(1) وارُن. شاعر و نویسندهء لاتینی. رجوع به وارن شود.
(1) - این نام به این صورت در «تمدن قدیم» فوستل دو کولانژ ضبط است ولی شرح حالی که در آنجا نوشته شده معتبر نیست.

وارود.

(اِخ) از دیه های بخش ورهء قم. (تاریخ قم ص 138).

وارود.

(اِخ) از ده های وازین طسوج قم است. (تاریخ قم ص 119).

واروغ.

(اِ) بر وزن و معنی آروغ. (آنندراج). آروغ و جشاء. (ناظم الاطباء).

واروک.

(اِ) برجستگی که بر پوست آدمی پدید آید چون نخودی. زگیل. (از یادداشتهای مؤلف). آژخ. بالو. پالو. ثؤلول. زلق. مهک. وارو. رَزک. اَزَغ(1). رجوع به ثؤلول شود.
(1) - در تداول اهالی خراسان.

وارون.

(ص) باژگونه. (برهان) (آنندراج). نگون. معکوس. (غیاث اللغات) (آنندراج). عکس. قلب. (برهان). وارن. وارونه. باژون. باژونه. واژون. واژونه. واژگون. واژگونه. باژگون. باژگونه. نگونسار. سرنگون. مقلوب. منکوس. سراگون. باشگونه. باشگون :
لطف خواهی ز دهر قهر کند
کار دیو ستنبه وارون است.ابوعاصم.
به سر میرود در رکاب تو کیوان
که وارون بود کار هندوستانی.امیدی.
|| مجازاً نامبارک و نحس. (برهان). شوم. (جهانگیری) (بهارعجم) :
چرا ریخت خواهی همی خون من
ببخشای بر بخت وارون من.فردوسی.
بریزند هم بی گمان خون تو
همین جوید این بخت وارون تو.فردوسی.
ندانم بخت را با من چه کین است
به که نالم به که زین بخت وارون.لبیبی.
کام رواباد و نرم گشته مرا ورا
چرخ ستمگاره و زمانهء وارون.فرخی.
حکمت را خانه بود بلخ و کنون
خانه اش ویران ز بخت وارون شد.
ناصرخسرو.
دیو بدگوهر از راه ببردستت
مست آن رهبر بدگوهر وارونی.ناصرخسرو.
ازیرا دشمنی هارون امت
سرشته ست اندریشان دیو وارون.
ناصرخسرو.
هر چه که دارد همه به خلق ببخشد
نیست چو قارون بخیل و سفله و وارون.
ناصرخسرو.
ز خشم تو وارون شود خصم والا
ز عفو تو والا شود بخت وارون.سوزنی.
ولی در خط فرمانت عزیز از طالع فرخ
عدو در بند و زندانت ذلیل از اختر وارون.
ظهیر فاریابی.
ای دریغا که آن روان لطیف
طعمهء روزگار وارون شد.
مسعودسعد.
|| مجازاً بدبخت و بداختر. (برهان). || شریر. بد. بدخوی. (از یادداشتهای مؤلف).

وارون.

[وارْ وَ] (اِ) نارون. رجوع به نارون شود.

وارون.

(اِخ)(1) وارونه. وارونا. کهن ترین و عالیمقام ترین خدای نژاد آریاست. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی ص 26). و رجوع به وارونه و وارونا شود.
(1) - Varun.

وارونا.

(اِخ)(1) از خداوندان هندو. در کتاب یشتها تألیف آقای پورداود چنین آمده است: اهورامزدای ایرانیان مانند زئوس(2) یا ژوپیتر(3) از پروردگاران طبیعت نیست در واقع به هیچیک از پروردگاران اقوام قدیم شباهتی ندارد نه با خدایان سومر و آکاد و آشور و بابل (فنیقی) و مصر و نه با پروردگاران یونان و رم حتی با هیچیک از خداوندان هند مثل اندرا(4) و وارونا و غیره که روزی معبود و مسجود ایرانیان هم بوده اند مناسبتی ندارد... در نزد هندوان اسور غالباً از برای پروردگاران بزرگ استعمال شده است و بخصوص دروید عنوان وارونا میباشد، این عنوان نیز در کتاب مقدس هندوان فقط چهار بار به انسان داده شده است(5). گفتیم که امشاسپندان به آدی تیاس(6) برهمنان مربوط است، در آیین هندوان آدی تیاس عبارت است از هفت تن از پروردگاران. آدی تیاس یعنی پسران آدی تی که آلهه ای میباشد. از میان این هفت برادر اسم وارونا و میترا غالباً تکرار شده است و گاه هم ایرمان در جزو آنان شمرده میشود(7). رجوع به وارون و وارونه و ایران باستان ج 1 ص 39 شود.
(1) - Varuna.
(2) - Zeus.
(3) - Jupiter.
(4) - Indra. (5) - از ص 34 و 35 یشتها.
(6) - Adityas. (7) - یشتها ج 1 ص 85.

وارون بخت.

[بَ] (ص مرکب)بخت برگشته. وارونه بخت :
چه کند زورمند وارون بخت
بازوی بخت به که بازوی سخت.سعدی.

وارون زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) وارونه زدن. سرنگون کردن. زیر و بالا کردن. (ناظم الاطباء).

وارون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)برگشتن. واژگون شدن. || دگرگون شدن. تغییر کردن :
بندهء ترکان شدند بار دگر
نجم خراسان چو نخل وارون شد.
ناصرخسرو.
ز خشم تو وارون شود خصم والا
ز عفو تو والا شود بخت وارون.سوزنی.

وارون کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)واژگون کردن. وارونه کردن. باژگون کردن. معکوس ساختن.

وارونگی.

[نَ / نِ] (حامص) حالت و چگونگی وارونه. واژگونگی. سرنگونی. انقلاب. (از یادداشتهای مؤلف).

وارونه.

[نَ / نِ] (ص) برگشته. باژگونه. معکوس. مقلوب. (برهان) (آنندراج). وارون. واژگون. (ناظم الاطباء). باژگون. منکوس. منکوساً. واشگونه. باشگونه. واژونه. واژگونه. و رجوع به وارون شود :
که او را زمانه برآنگونه بود
همه تنبل دیو وارونه بود.فردوسی.
بزد چنگ وارونه دیو سیاه
دو تا اندر آورد بالای شاه.فردوسی.
|| بدبخت. شوم. نامبارک. (برهان) (آنندراج) :
چرا زادم چو او بی بخت فرزند
چرا کردم چنین وارونه پیوند.
(ویس و رامین).
بزرگ امید را گفت ای خردمند
دلم بگرفت از این وارونه فرزند.
نظامی (خسرو و شیرین ص 412).
|| (اِ) نمودار چیزی را گویند خواه نیک خواه بد. (اوبهی).

وارونه.

[نَ] (اِخ) وارونی. وارونا. کهن ترین و عالیمقام ترین خدای نژاد آریا است و آسمان صاف محیط بر عالم به معنی وسیع این واژه میباشد. اسم آسمان در زبان سانسکریت، و در ریگ ودا (قدیمترین کتب سانسکریت) ابتدا دیااوه(1) بوده که بعدها به وارون(2) یا وارونه(3) تبدیل شده. دیااوه تاکنون نیز به شکل دیااس(4) به معنی آسمان مرئی است و وارونه و معکوساً به اورانس(5) تبدیل شده، که در زبان یونانی به معنی آسمان است. این نامها ما را به دوره بدوی نژاد آریا و زمانی که اسلاف مللی که بعدها اروپا را مسکن خود قرار دادند و در شرف قیام برای مهاجرت از میهن اصلی خود بودند، سیر میدهند هندوان و ایرانیان مسلماً به خدایان متعدد اعتقاد داشتند، ولی ظاهراً برای آسمان تفوق مقامی قائل بودند از این رو به واژه دیااوه و وارونه اغلب کلمه آسوره(6) یعنی بزرگ و ولینعمت را می افزودند و گاهی برای وارونه محسوب میگردید. آتش در موقع تظاهر به شکل برق پسر او، و قسمت مرئی آسمان ستاره دار، جامهء سلطنتی وی بشمار میرفت. وارونه تنها مظهر قوای مادی طبیعت نیست بلکه از نظر قوای معنوی نیز دارای صفات اخلاقی عالی است، او برقرارکننده آسمان و زمین است، او ایجادکننده و حافظ نظم و سعادت دنیاست و انحراف از این قوانین گناه و نخستین مرحله هر نوع کژی و کاستی است بهمین جهت از گناهها به درگاه وارونه توبه کرده عفو می طلبیدند، زیرا که وارونه همانطور که رحیم است جبار نیز هست و از همهء گناهان بزرگترین تقصیر در نظر او دروغ است. آسمان در همهء ادوار تاریخی در نزد ایرانی مانند دیگر اقوام مظهر «عظمت» بوده است. نام وارونه در اغلب خطاب ها با نام رب النوع دیگری به نام میتره(7) همراه است و میتره لغةً به معنی دوست بوده و مظهر روشنائی روز است. میتره (سانسکریت) یا میثره(8) (اوستا) که بمنزلهء اپولون(9) ایران است با خدای آسمان رابطهء نزدیکی دارد به حدی که آندو در حکم یک جفت غیرقابل تجزیه و تفکیک میباشند. وارونه، میتره، میتره، وارونه، مانند هم هستند. هیچیک بر دیگری تقدم ندارد. این هر دو دارای یک فکر میباشند و متفقاً نظام عالم و قانون راستی را حفظ میکنند و با هم ناظر کارها و دلهای نوع بشر بوده همه چیز را می بینند و همه چیز را میدانند، شدت پیوند این دو به حدی است که حتی در موقع حرکت سوار یک گردونهء دوچرخه میشوند. آفتاب را اغلب چشم وارونه میتره یا وارونه مینامند. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص 26 و 27 و 28). و رجوع به وارون، وارونا و مزدیسنا ص 46، 153، 154 شود.
(1) - Dyauh.
(2) - Varun.
(3) - Varuna.
(4) - Dyaos.
(5) - Ouranos.
(6) - Asura.
(7) - Mitra.
(8) - Mithra.
(9) - Apollon.

وارونه بخت.

[نَ / نِ بَ] (ص مرکب)بدبخت. بخت برگشته. رجوع به وارون بخت شود.

وارونه رای.

[نَ / نِ] (ص مرکب) بدنیت. بداندیشنده. معکوس اندیشه. بدرای :
تو دانی که جمشید وارونه رای
به کین است از ما و هم از خدای.فردوسی.

وارونه زدن.

[نَ / نِ زَ دَ] (مص مرکب)معکوس زدن. معکوس کردن.
- نعل وارونه زدن؛ به اشتباه انداختن.

وارونه شدن.

[نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب)واژگون شدن. معکوس شدن.

وارونه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب)وارون کردن. سرنگون کردن. (ناظم الاطباء). باژگون کردن. ورمالیدن. معکوس کردن. (از یادداشتهای مؤلف). زیر و بالا کردن. دگرگون کردن. منقلب ساختن.

وارونی.

(حامص) واژگونی :
مشغول تن مباش کزو حاصل
نایدت چیز جز همه وارونی.ناصرخسرو.
|| انقلاب. || انعکاس. (از یادداشتهای مؤلف). || شرارت. بدی خلق. (از یادداشتهای مؤلف).

وارویق.

(اِخ) تلفظ ترکی وارویک. رجوع به وارویک و رجوع به قاموس الاعلام ترکی شود.

وارویک.

(اِخ)(1) ملقب به شاه تراش. متولد به سال 1428 م. و مقتول به سال 1471 م. شوهرخواهر ریچارد دیورک(2) انگلیسی است که او را به ادعای تاج و تخت انگلیس برانگیخت. وی هانری ششم را به تخت سلطنت رسانید و نگهبان پادشاهی لقب یافت اما پس از آن دستگیر و مقتول گردید.
(1) - Warwick, Richard Neville, Comte
de.
(2) - Richard d'York.

واره.

[رَ / رِ] (پسوند) وار. شبه. مانند. نظیر. (آنندراج). در کلمات فغواره، گاهواره، ماهواره :
بدان طفل مانم که هنگام خواب
به گهوارهء خوابش آید شتاب.نظامی.
|| پسوند آلت مانند گوشواره، دستواره. (از یادداشت مؤلف). || پسوند مکان مانند چراغ واره. (از یادداشت مؤلف). اندخسواره به معنی پناه و تکیه گاه :
ز خشم این کهن گرگ ژکاره
ندارم جز درت اندخسواره.لبیبی.
|| (اِ) بسیار. (برهان) (ناظم الاطباء). مقدار زیاد. (ناظم الاطباء). || کرت. مرتبه. (برهان) (ناظم الاطباء). || نوبت. (برهان) :
گل دگر ره به گلستان آمد
وارهء باغ و بوستان آمد.رودکی.
در برخی از قراء چهارمحال از جمله به یوشگان و قلعهء تک، کلمهء واره متداول است به معنی نوبت. گویند شیر خود را به واره دادیم یا امروز واره شیر است. اهل قریه هر یک گاوی یا گوسفند و بزی دارند بیش و کم و اگر هر شب و روز خود بدوشند شیر به اندازه ای که بتوان با آن پنیر و کره و سرشیر و خامه و دیگر محصولات لبنی ساخت به دست نمی آید از اینرو با حسابی که خود دارند در طول سال یک یا چند روز (بر حسب تعداد حیوان شیرده) شیر مجموع دامهای شیر ده را به یک خانه می دهند تا برای گرفتن محصولات لبنی کافی باشد. (یادداشت مؤلف). || فصل و موسم. (برهان) (ناظم الاطباء). و رجوع به وار شود. || رسم و عادت. (برهان) (ناظم الاطباء). || طریقه. (ناظم الاطباء). راه. (یادداشت مؤلف). || صاحب و خداوند. (برهان) (ناظم الاطباء).

وارهاندن.

[رَ دَ] (مص مرکب) وارهانیدن. آزاد کردن. خلاص کردن. رها کردن. بازرهانیدن. نجات دادن. خلاص بخشیدن :
بزن برق وار آتشی در جهان
جهان را ز خود واره و وارهان.نظامی.
کشد گرگ از یکی سو تا تواند
ز دیگر سو شبان تا وارهاند.نظامی.
کز محنت خویش وارهانم
در حضرت یار خود رسانم.نظامی.
آن سگی که میگزد گویم دعا
که از این خو وارهانش ای خدا.مولوی.
عاصیان و اهل کبائر را بجهد
وارهانم از عقاب نقض عهد.مولوی.
قطرهء علم است اندر جان من
وارهانش از هوا وز خاک تن.مولوی.
این جهان زندان و ما زندانیان
حفر کن زندان و خود را وارهان.مولوی.
مرا رضای تو باید نه زندگانی خویش
اگر مراد تو قتل است وارهان ای دوست.
سعدی.
پروانه ام اوفتان و خیزان
یک بار بسوز و وارهانم.سعدی.
و رجوع به رهانیدن و رهاندن و بازرهانیدن شود.

وارهانیدن.

[رَ دَ] (مص مرکب) آزاد کردن. خلاص کردن. نجات دادن. بازرهانیدن. رها ساختن. خلاص بخشیدن. رجوع به وارهاندن شود.

واره دادن.

[رَ / رِ دَ] (مص مرکب) (... شیر) به نوبت دادن شیر به هم. رسم است در بعضی نقاط که همهء آنان که شیر اندک دارند به نوبت آنچه را که در یک روز از گوسفندان یا گاوان آن نقطه به دست می آید به یک تن دهند و پس از چندی به دیگری و به همین ترتیب هرچند روزی تمامی شیر آن محل سهم یکی باشد و چون نوبت شیر یکی رسد گویند وارهء اوست. رجوع به واره شود.

وارهة.

[رِ هَ] (ع ص) دار وارهة؛ یعنی واسعة. (اقرب الموارد) (متن اللغة). سرای فراخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ابر پرباران. || شترمادهء پرپیه. (از متن اللغة).

وارهیدن.

[رَ دَ] (مص مرکب) خلاص شدن. رها شدن. (ناظم الاطباء). وارستن. آزاد شدن. خلاص یافتن. بازرهیدن :
سال دیگر گر توانم وارهید
از مهمات آن طرف خواهم دوید.مولوی.
نه سحابش ره زند خود نه غروب
وارهید او از فراق سینه کوب.مولوی.
تا از این طوفان بیداری و هوش
وارهیدی این ضمیر و چشم و گوش.
مولوی.
گردنش بشکست و مغز وی درید
جان ما از قید و محنت وارهید.مولوی.
وارهیدند از جهان پیچ پیچ
کس نگرید بر فوات هیچ هیچ.مولوی.
تا ز سکسک وارهد خوش پی شود
شیره را زندان کنی تا می شود.مولوی.
تا از این گرداب دوران وارهی
بر سر گنج وصالم پا نهی.مولوی.
که دعائی همتی تا وارهم
تا از این بند نهان بیرون جهم.مولوی.

واری.

(ع ص) وار. آتشزنه که زود آتش دهد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || بسیارپیه. فربه پیه. پیه ناک. آکنده و فربه. (ناظم الاطباء) (آنندراج). فربه. (منتهی الارب). پیه آکنده و فربه. (از اقرب الموارد). || مسک وارٍ، مشک نیکو و جید. (از اقرب الموارد) (آنندراج). مسک وارٍ؛ مشک جید نیکو. (منتهی الارب).

واری.

(پسوند) همچو باشد چنانکه گویند گل واری یعنی همچو گل و نبات واری یعنی همچو نبات، لیکن بدون ترکیب گفته نمیشود. (برهان). وارینه. (برهان) (آنندراج). مانا. (ناظم الاطباء). و رجوع به وار شود.

واریان.

(اِخ) دهی است از دهستان ارنگهء کرج از شهرستان تهران واقع در 25 هزارگزی شمال شرقی کرج و کنار جادهء کرج به چالوس در درهء رود کرج. ناحیه ای است سردسیر و دارای 1068 تن سکنه است. آب آن از رود کرج و چشمه سار تأمین میشود و محصول آن غلات و میوه و لبنیات و عسل و دارای باغهای میوه است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و گیوه سازی است دارای دبستان و راه ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

واریج.

(اِ) آنجای از شاخهء رز که خوشهء انگور از آن بیرون آید. (ناظم الاطباء) (شعوری). وادیج. و رجوع به وادیج و واذیج شود.

واریخ.

(1) (اِخ) آرنج و مرفق. || تکیه گاه درخت رز. (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف وارنج. رجوع به وارنج شود.

واریختن.

[تَ] (مص مرکب) ریختن. || باز ریختن. دوباره ریختن. واریز کردن.
- واریختن حساب را؛ تفریغ حساب کردن با کسی. معلوم کردن حق هر یک از شریکین متعاملین. (یادداشت به خط مؤلف).

واریخته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب) ریخته. بازریخته. دوباره ریخته. واریز شده. تفریغ شده. تسویه شده. رجوع به واریختن شود. || جائی که شیب آن از یکسوست نه از چندسو. (از یادداشتهای مؤلف): شیروانی واریخته (در اصطلاح بنایان). (از یادداشتهای مؤلف).

واریدن.

[دَ] (مص) بلع کردن. بلعیدن. فرودادن. فاریدن. (از یادداشت مؤلف): السرط؛ فروواریدن، ای فروبردن به دهان. (تاج المصادر بیهقی). اوباریدن.

واریز.

(اِمص مرکب) عمل واریختن. رجوع به واریختن شود. انهدام. ریختن قسمتی از بنا یا چاه و قنات و نظایر آن. || تفریغ حساب. تسویه حساب.

واریز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) منهدم شدن. ریختن قسمتی از بنا در چاه و یا قنات و بنا و نظایر آن. || رسیدگی کردن به حسابها. تفریغ حساب کردن. تسویه حساب کردن.

واریسیدن.

[دَ] (مص مرکب) بازکردن رشته را. مقابل رشتن و ریسیدن. ریسیدن را باز کردن. و رجوع به ریسیدن شود.

وارین.

(ص) به سرعت و جلدی روان. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). در مأخذ دیگری دیده نشد.

وارین.

(اِ) آرنج. مرفق. (ناظم الاطباء). استخوان وارین، زند. (زمخشری بنقل از یادداشت مؤلف). رجوع به وارن شود.

وارینان.

(اِخ) دهی است از دهستان جلگه شهرستان گلپایگان واقع در 9 هزارگزی جنوب شرقی گلپایگان و 7 هزارگزی جنوب مشرق راه شوسهء گلپایگان به خوانسار. ناحیه ای است هموار، گرم سیر و مالاریایی با 127 تن سکنه. از آب چاه و قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات و تریاک و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است و آن ناحیه دارای راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6).

واریة.

[یَ] (ع ص) تأنیث واری. رجوع به واری شود. || (اِ) بیماری در شش. (ناظم الاطباء). بیماری است در شش و از لفظ رئة نیست. (منتهی الارب). بیماری است در ریه. این کلمه از لفظ رئه نیست چه رئه مهموزالعین است. (از اقرب الموارد).

واریة.

[یَ] (اِخ) قبیله ای است در بربر. (از معجم البلدان در ذیل بربر).

واز.

(ص) صورتی از «باز» به معنی گشاده و مفتوح. (ناظم الاطباء). و رجوع به باز شود.

واز.

(اِخ) دهی است از دهستان نائیج بخش نور شهرستان آمل که در 28 هزارگزی آمل قرار دارد. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی و معتدل و مرطوب با 540 تن سکنه که با آب رودخانه مشروب میشود و شغل اهالی زراعت و محصول آنجا غلات و لبنیات است دارای دبستان و راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

وازا.

(اِخ)(1) نام یکی از خاندانهای سلطنتی سوئد است که اهل اوپلاند(2) بود. مؤسس این سلسله گوستاو اریکسن(3) بود. وی منسوب به یکی از خانوداه های کهن سوئد بود که در نبرد با دانمارکی ها که بسیار مؤثر بود تاج و تخت سلطنت را به سال 1523 م. به دست آورد و استقلال کشور خویش را اعلام کرد.
(1) - Vasa, Wasa.
(2) - Upland.
(3) - Gustave Ericsson.

وازبدین.

[] (اِخ) دهی در فرغانه که امیر اسماعیل سامانی در آنجا با ابوالاشعث سردار عرب نبرد کرد و پیروز شد. (از احوال و اشعار رودکی ص 358 تألیف سعید نفیسی).

وازبنده.

[بَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخشهای حومهء شهرستان نائین در 25 هزارگزی جنوب غربی نائین واقع شده و سکنهء آنجا 10 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

وازپیچ.

(اِ) بادپیچ. رجوع به بادپیچ، وازنیچ، وازینج شود.

وازتنگه.

[تَ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نائیج بخش نور شهرستان آمل که در بیست و شش هزارگزی مغرب آمل و سه هزارگزی واز واقع شده است و دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

وازچیر.

(اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

وازد.

[زَ] (اِخ) از دهکده های سمرقند. رجوع به وازذ و وازدی شود.

وازدگی.

[زَ دَ / دِ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی وازده. مردودی. واخوردگی.

وازدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) رد کردن. مردود شمردن. رد کردن چیز معیوب. (یادداشت مؤلف). کنار گذاردن. انتخاب نکردن. نپسندیدن و انتخاب نکردن کالا :
توان خرید به صدجان ز یار نیم نگاه
متاع ناز در این چند روزه وازده است.
(از آنندراج).
|| پوشیده و پنهان کردن. || زدن. پنبه زدن و حلاجی کردن. (ناظم الاطباء).

وازده.

[زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) هر چیز بدی که از چیز خوب جدا کرده باشند. (ناظم الاطباء). کنار گذاشته شده. (از ناظم الاطباء). مردود. (یادداشت مؤلف).

وازده.

[زِ] (اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان در 24 هزارگزی مشرق ابهر و شش هزارگزی راه مالرو عمومی و در دامنهء کوه واقع است. سردسیر است و زارعان قره تیه آن را زراعت میکنند و از خود سکنه ای ندارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

وازدی.

[زَ] (ص نسبی) منسوب به وازد از دهکده های سمرقند.

وازدی.

[زَ] (اِخ) اسحاق بن ابراهیم الوازدی مکنی به ابومحمد که از ابوحفص بن حفص الباهلی و سعیدبن هاشم الکاغذی و جز آنان روایت کند و از او بکربن مسعودبن الحسن بن الورادالفرنکدی و جز وی روایت دارد. (لباب الانساب).

وازذ.

[زَ] (اِخ) و آن را ویزذ نیز گویند. از قرای سمرقند است. (از معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب و انساب سمعانی شود.

وازذی.

[زَ ذی ی] (اِخ) رجوع وازدی شود.

وازر.

[زِ] (ع ص) حامل. (از منتهی الارب). بردارنده. (ناظم الاطباء). || گناهکار. (از اقرب الموارد) :
هیچ وازر وزر غیری برنداشت
من نیم وازر خدایم برفراشت.مولوی.

وازرة.

[زِ رَ] (ع ص) مؤنث وازر. رجوع به وازر شود.

وازشت.

[زِ] (اِ)(1) یکی از پنج قسم آتشی که در اوستا آمده است و آن آتشی است که در ابر است یعنی صاعقه و چهار آتش دیگر عبارت است از: برزروه، هوفریان، اوروازشت، سپنت. (ایران در زمان ساسانیان ص167).
(1) - vazishta.

وازع.

[زِ] (ع ص، اِ) بازدارنده. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). مانع. رادع : نه سطوت و صولت مانع آمد و نه شکر و عدت وازع توانست گشت. (جهانگشای جوینی). طایفه ای را قضای آسمانی از صلح وازع و زمره ای را هوای چنگیزخانی از محاربت مانع. (جهانگشای جوینی). در هر خانه بیگانه ای و در هر منزلی مولی نه خوف خالق وازع و نه ملامت و شرم از خلایق رادع. (جهانگشای جوینی). || زجرکننده. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سگ از آنرو که گرگ را از حشم بازمیدارد. (از اقرب الموارد) (المنجد). سگ بدان جهت که گرگ را از گوسفند باز دارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کسی که امور سپاه را اداره میکند و بلایا را از آنها دفع میکند. (از منتهی الارب). سالار لشکر مهتمم امورات آن. (منتهی الارب). سرهنگ و سالار لشکر. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن که در جلو صف می آید و اصلاح آن نموده و پیش و پس میکند. (ناظم الاطباء). || سلطان. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). پادشاه بازدارنده از محارم او تعالی. (منتهی الارب). || حاکم. (غیاث اللغات). حاکم که مردم را از محارم بازدارد. (ناظم الاطباء).

وازع.

[زِ] (اِخ) جد ابوداود محمد بن الحسن بن الوازع الجمال الوازعی مروزی محدث. (از لباب الانساب).

وازع.

[زِ] (اِخ) جد احمدبن یحیی بن وازع بن غالی بن کثیرالبلخی محدث است. (از لباب الانساب).

وازع.

[زِ] (اِخ) از صحابیان که پسرش ذریح از وی روایت کرده است. (تاج العروس).

وازع.

[زِ] (اِخ) وازع البغدادی جد محمد بن نصربن حمید محدث است. رجوع به وازعی محمد بن نصربن حمید شود.

وازع.

[زِ] (اِخ) وازع بن زراغ(1) که ابن الوازع نیز خوانده شده. از صحابه است. ابوبکربن علی الذکوانی در معجم الصحابه از وی یاد کرده است. (تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب «وازع بن وزاع» آمده است.

وازع.

[زِ] (اِخ) وازع بن عبداللهالکلاعی از تابعان است. (از تاج العروس) (از منتهی الارب).

وازعی.

[زِ] (ص نسبی) منسوب به وازع و وازع جد چند تن از محدثان است.

وازعی.

[زِ عی ی] (اِخ) احمدبن یحیی بن غالی بن کثیرالبلخی المعلم معروف به حمدان از نصربن الاصیغ روایت کند و ابراهیم بن احمد المستملی البلخی از وی روایت دارد. (لباب الانساب).

وازعی.

[زِ] (اِخ) محمد بن الحسن بن الوازع الجمال الوازعی المروزی مکنی به ابوداود از محدثان است. از ابی عاصم المروزی و جز وی روایت کرده است و محمد بن مخلد الدوری از وی روایت دارد. (لباب الانساب).

وازعی.

[زِ] (اِخ) محمد بن نصربن حمیدبن الوازع البغدادی الوازعی. از عبدالرحمان بن صالح الازدی و جز او حدیث کند. عبدالباقی بن قانع و ابوالقسم الطبرانی و جز آن از وی روایت دارند. (از لباب الانساب).

وازغ.

[زَ] (اِ) شاخه های بریده شده از خرمابن. (ناظم الاطباء). آنچه از درخت خرما ببرند. (برهان). واژغ. داربست و چفته. (ناظم الاطباء). مصحف واژغ و وارغ است. رجوع بدان کلمه شود. || نانی که از پوست لیفی خرمابن میسازند. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس). در مآخذ دیگر دیده نشد.

وازک.

[زَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان بند از ناحیهء نور شهرستان آمل واقع در 27 هزارگزی جنوب غربی سولده و 3 هزارگزی غرب راه شوسهء کلندرود به لمده، ناحیه ای است کوهستانی، هوای آن معتدل است و 200 تن سکنه دارد و با آب چشمه مشروب میشود. محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت و گله داری است و گروهی نیز کارگر معدن زغال کلندرود هستند و این نقطه دارای راه مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

واز کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) باز کردن. گشودن. رجوع به باز کردن شود.

وازگون.

(ص) واژگون. باژگون. سرنگون و باژگون. (ناظم الاطباء). رجوع به واژگون شود.

وازلین.

[زِ] (فرانسوی، اِ) وازلین یا پترولئین(1) یا چربی معدنی از تصفیهء روغن های سنگین نفت امریکا که باقیماندهء تقطیر در 360 درجه گرما میباشد به دست می آید و اغلب برای غلیظ کردن آن با کمی پارافین مخلوطش می کنند. وازلین جسمی است سفیدرنگ به غلظت پیه خوک. در بازارها وازلین های زرد یا قهوه ای رنگ نیز یافته میشود که به کار داروسازی نمیخورد. نور از آن عبور نمی کند و اندکی فلواورسانس دارد بخصوص اگر آن را ذوب کنند بی بو و بی مزه است ولی اغلب هنگامی که آن را گرم می کنند بوی کمی از آن استشمام میشود اگر مقدار کمی از آن را با میله ای بردارند بصورت رشته ای کشیده میشود. وزن مخصوص آن در 20 درجه حرارت 830/0 تا 900/0 است و در 38 تا 42 درجه ذوب میگردد. بین 360 و 445 زینه تقطیر و تبدیل به هیدروکربورهای جامد و مایع و بخار میشود در آب و الکل اتیلیک و گلیسرین غیرمحلول است در مخلوطی از یک قسمت اتر یا کلروفرم و نیم قسمت بنزین با سولفوردوکربن حل میشود. (از کارآموزی داروسازی ص 150 و 151 تألیف دکتر جنیدی).
(1) - Vaseline, Petroleine.

وازلین مایع.

[زِ نِ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) وازلین مایع یا روغن وازلین یا پترووازلین(1) از تقطیر هیدروکربورهائی که بین 335 تا 440 درجه گرما تحت تأثیر اسیدسولفوریک و سپس سود سوزآور قرار میگیرد به دست می آید مایعی است به یرنگ. وزن مخصوص آن 875/0 تا 890/0 است. در آب، الکل و گلیسرین غیرمحلول است و به هر نسبتی در اتر، کلرفرم، بنزین، سولفوردوکربن، استات دامیل و الکل آمیلیک حل میشود. بسیاری از مواد مانند یدوفرم، مانتول تیمول، اسانس ها، اوکالیپتول، بوراکس، کوکائین و غیره را در خود حل می کند. روغن وازلین در مقابل معرف ها خنثی است. بو و مزه ندارد. در بازار ایران بیشتر به آن پارافین مایع میگویند در صورتی که آن را حرارت نسبةً شدیدی بدهند بخارهای قابل اشتعالی از آن متصاعد میشود. (از کارآموزی داروسازی تألیف دکتر جواد جنیدی ص151).
(1) - Petro - vaseline.

وازم.

[زِ] (اِخ) وازم بن زر(1) الکلبی. از صحابیان است. (تاج العروس).
(1) - در منتهی الارب ذیل «وزم» وازم بن زوّ و ذیل «زر» وارم بن زر آمده است که در هر دو مورد با تاج العروس در نام صاحب ترجمه یا پدر او اختلاف دارد.

وازن.

[زِ] (ع ص) سنجیده. || سنگین. ثقیل. (از اقرب الموارد). || تام. درهم وازن؛ ای تام. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). درهم وازن، درهم باسنگ. (منتهی الارب).

وازنج.

[زِ] (اِ) بانگ و آواز بلند و فریاد. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

وازنج.

[زِ] (اِخ) دهی است از دهستان القورات شهرستان بیرجند واقع در 24 هزارگزی شمال شرقی بیرجند. ناحیه ای است کوهستانی و هوای آن معتدل است و 15 تن سکنه دارد و محصول آن غلات و آب آن از قنات و شغل اهالی آن زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 9).

وازنش.

[زَ نِ] (اِمص مرکب)(1) عمل دفع و پس زدن. (از واژه های فرهنگستان). رجوع به وازدن شود.
(1) - Repulsion.

وازنیج.

(اِ) بادپیچ و ریسمانی که از جایی آویزند و در جشنها و عیدها بر آن نشسته و در هوا آیند و روند کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به وازینچ و نیز رجوع به بادپیچ شود.

وازنیچ.

(اِ) ریسمانی را گویند که در ایام جشن و عیدها از جائی آویزند و بر آن نشسته در هوا آیند و روند. (برهان) (آنندراج). ظاهراً مصحف واذپیچ و باذپیچ است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به وازنیج، بادپیچ، ارجوحه، وازپیچ، کاز، چنچولی شود.

وازوار.

(اِخ) از دهات کجور است. (مازندران و استراباد ص147).

وازواز.

[وازْ] (ص مرکب، ق مرکب)بازباز. با فاصله. مجزی.
- وازواز راه رفتن؛ هنگام رفتن پایها را دور از یکدیگر نهادن. گشاد گشاد رفتن.

وازواز.

(اِخ) یاقوت از احمدبن محمد همدانی آرد که آن موضعی است به نهاوند و افسانه ای برای آن ذکر کرده است. رجوع به معجم البلدان ذیل وازواز شود.

واز و ولنگ.

[زُ وِ لَ] (ص مرکب) گشاده. ولنگ و واز. متشتت و پراکنده. غیر متصل به هم. رجوع به ولنگ و واز شود.

وازه کرود.

[زَ ؟] (اِخ) ناحیه ای است در قم که دارای چهل و شش ده بوده است. (تاریخ قم ص 58).

وازه کوه.

[زَ] (اِخ) ناحیه ای است در مازندران نزدیک رستمدار و حوالی آن. (ترجمهء مازندران و استراباد رابینو ص 176).

وازیج.

(اِ) رشتهء انگور. (یادداشت مؤلف). || شاخهء درخت رز. || هر چیزی که با آن خوشهء انگور را آویزان می کنند. || جائی که به آن خوشهء انگور را می آویزند. (ناظم الاطباء). || چفته. (یادداشت مؤلف). تکیه گاه درخت رز. || جوانهء درخت رز. || جائی که از آن خوشهء انگور میروید. (ناظم الاطباء). و نیز رجوع به وادیج شود.

وازیچه.

[چِ] (اِخ) دهکده ای است از دهستان ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان واقع در هفت هزارگزی جنوب سده و سه هزارگزی راه شوسهء نجف آباد به اصفهان این دهکده در جلگه واقع و هوای آن معتدل است و 163 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

وازیخ.

(ص) گرم و سوزان. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

وازیدن.

[دَ] (مص) بیان کردن حالت و چگونگی سلامتی را. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

وازیره.

[رَ / رِ] (اِ) وقت و هنگام. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). در مآخذ دیگری یافت نشد.

وازیک.

(اِخ) دهی است از دهستان دابو بخش مرکزی شهرستان آمل که در 10 هزارگزی شمال آمل واقع شده است. در جلگه قرار دارد. ناحیه ای است معتدل و مرطوب و 165 تن سکنه دارد. از آب رودخانهء هراز مشروب میشود محصول آنجا برنج و کنف و صیفی و نیشکر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

وازیمال.

(اِخ) دهی است از دهستان گیلخواران در بخش مرکزی شهرستان شاهی در 10 هزارگزی جنوب غربی جویبار. کنار راه شوسهء جویبار به شاهی واقع است. محل آن جلگه است و هوای آن معتدل و مرطوب است و 85 تن سکنه دارد. از آب رودخانهء تالار مشروب میشود. محصول آنجا برنج، پنبه، غلات، صیفی، کنجد، کنف و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

وازینج.

(اِ) بانگ و بانگ هی هی جهت راندن حیوانات. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). در مآخذ دیگری دیده نشد.

وازینج.

[نَ] (اِ) الاکلنگ و آن چوبی است که میان آن را بر بلندی استوار کنند و دو کودک بر دو سر چوب نشینند، چوب گاهی از یکسو بالا رود و گاه از سوی دیگر. (از یادداشتهای مؤلف).

وازین طسوج.

[طَ] (اِخ) (به تشدید سین در عربی و تخفیف آن در فارسی) ناحیه ای است از نواحی جهرود قم که خود شامل این نواحی است: خورجه، وارود، جویکان، جرودان، شهراب، جونک، سکدز، واجان، جرکان، راجان، نصرآباد، جعفرآباد، موسی آباد، عامرآباد. (تاریخ قم ص 119).

وازیوار.

[زی] (اِخ) دهی است از دهستان علوی کلا که جزء بخش مرکزی شهرستان نوشهر مازندران است. در 5 هزارگزی مغرب المده و در کنار راه شوسه المده به نوشهر واقع است، محل آن جلگه است و ناحیه ای است معتدل و مرطوب با 80 تن سکنه. و از آب رودخانهء کچرود مشروب میشود و محصول آنجا برنج و پنبه و اندکی غلات و صیفی است و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

واژ.

(اِ) به معنی باج است و آن زری باشد که پادشاه زبردست از پادشاه زیردست میگیرد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به باژ شود.

واژ.

(ص) سرنگون. معکوس. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). باز. رجوع به باز شود.

واژار.

(اِ) بازار. (ناظم الاطباء). واجار.

واژغ.

[ژَ / ژُ] (اِ)(1) آنچه از درخت خرما ببرند و بضم اول نیز درست است و به این معنی با زای هوز هم گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء). || آنچه بدان تاک انگور را بندند و به این معنی با رای قرشت هم به نظر آمده است. (برهان). || ریسمان که از لیف خرمابن سازند. (ناظم الاطباء).
(1) - «و» ظاهراً جزء کلمه نیست. اصل «آژغ» = «آزغ» است. رجوع شود به «اژغ» و «ازغ». در لغت فرس چ اقبال ص 240 آمده: «ازغ شاخ درخت باشد بوشکور گوید :
سوی آسمان کردش آن مرد روی
بگفت ای خدا این تن من بشوی
از این آژغان پاک کن مرمرا
همه آفرین زآفرینش ترا».
در حاشیه نوشته اند این لغت فقط در نسخهء نخجوانی نیست. در نسخهء نخجوانی: آژغها، تصحیح متن قیاسی است. علامه دهخدا نوشته اند: «تصحیح قیاسی صحیح نیست کلمه «اژغ» است بفتح همزه و سکون ژی «اژغها» جمع آن». ولی ممکن است واژغ = اژغ باشد. (قس وارن = آرن. وارنج = آرنج) ولی محتاج به شاهد است.

واژگون.

(ص) وارونه. (برهان) (ناظم الاطباء). برگشته. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرنگون. معکوس. مقلوب. (ناظم الاطباء). واژگونه. (آنندراج). وارونه. واژون. واژونه. باشگونه. باشگون. || مجازاً شوم. نامبارک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
این قصهء عجب شنو از بخت واژگون
ما را بکشت یار به انفاس عیسوی.حافظ.

واژگون سیر.

[سَ / سِ] (ص مرکب) که باژگونه رود. که واژگونه در رفتار آید. که معکوس سیر و حرکت کند. پس رونده. مدبر :
طالب از باغ امیدم می دمد گلهای یاس
واژگون سیر است آری کوکب سیاره ام.
طالب آملی (از آنندراج).

واژگون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)سرنگون شدن. وارونه شدن. واژگونه شدن. باشگونه شدن. مقلوب گشتن. معکوس گشتن. وارون شدن. وارونه شدن. برگشتن.

واژگون کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)برگرداندن. قلب کردن. وارونه کردن. سرنگون کردن. واژگونه کردن. باشگونه کردن.

واژگونه.

[نَ / نِ] (ص) بر وزن و معنی باژگونه است که برگشته و معکوس و مقلوب باشد. (از برهان). وارون. وارونه. واژگون. واژون. باشگونه. باشگون. باشگونه. || نامبارک. (برهان). شوم. نحس :
همان است کاین واژگونه جهان
یکی را برد دیگر آرد روان.فردوسی.
بفرمود تا بر هیونان مست
نشینند و گیرند اسبان به دست
بر آن واژگونه دو لشکر دمان
شبیخون برآرند از ناگهان.فردوسی.

واژگونه شدن.

[نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) واژگون شدن. سرنگون شدن. وارونه شدن. باژگونه شدن. رجوع به واژگون شدن شود.

واژگونه کردن.

[نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) معکوس کردن. برگرداندن. برگردانیدن. قلب. سرنگون کردن. رجوع به واژگون کردن شود.

واژگونی.

(حامص) برگشتگی. (ناظم الاطباء). انقلاب. وارونی. باژگونی. باشگونی. || ناراستی تدبیر و نادرستی کار. (ناظم الاطباء).

واژنان.

(اِخ) دهی است در شهرضا که در 10 هزارگزی مشرق شهرضا و چهار هزارگزی مشرق راه شوسهء شهرضا به آباده واقع است. ناحیه ای است جلگه ای که هوای آن معتدل و دارای دویست و نود و چهار تن سکنه است و آب آن از قنات و محصول آن خربزه و غلات و شغل اهالی زراعت است زنان به کرباس بافی اشتغال دارند و راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

واژون.

(ص) وارون. (برهان). برگشته. برگردیده. بازگردانیده. عکس. قلب. (برهان) (ناظم الاطباء). واژگون. (ناظم الاطباء). نگون. (غیاث اللغات). باژگون. باژگونه. باشگون. باشگونه. واژگون. واژگونه. مقلوب. معلق :
تهیدست را کار واژون بود
دلش سال و مه تنگ و محزون بود
که تا روز واژون برو نگذرد
تباهی سوی خان مردم برد.فردوسی.
بریزند هم بیگمان خون تو
همی جوید این بخت واژون تو.فردوسی.
همه دشت آغشته از خون ماست
جهان تیره از بخت واژون ماست.فردوسی.
|| مجازاً نامبارک. (غیاث اللغات) (آنندراج). شوم. بدیمن. بداختر. نحس.

واژون بخت.

[بَ] (ص مرکب)برگشته بخت. بداقبال. بداختر. نگون بخت. بدبخت :
چه کند زورمند واژون بخت(1)
بازوی بخت به که بازوی سخت.
سعدی (گلستان).
(1) - در نسخه های چاپ سنگی و قزوینی و دیگر وارون بخت آمده است.

واژونه.

[نَ / نِ] (ص) برگشته. معکوس و مقلوب. (برهان). وارونه. (ناظم الاطباء). وارون. واژون. واژگون. باشگون. باشگونه. باژگون. باژگونه. و رجوع به واژون شود. || دگرگون. آشفته :
فریدون چو گیتی بر آن گونه دید
جهان پیش ضحاک واژونه دید.فردوسی.
چو خسرو جهان را بدانگونه دید
دل و جان بدخواه واژونه دید.فردوسی.
|| وارونه کار. کسی که کارها را معکوس انجام میدهد. واژونه خو :
که خواهد از این دیو واژونه کین
کس او را نیابد همال چنین.فردوسی.
چو رستم به گفتار او بنگرید
تن اندر کف دیو واژونه دید.فردوسی.
پس ابلیس واژونه این ژرف چاه
به خاشاک پوشید و بسپرد راه.فردوسی.
که او را زمانه بر آنگونه بود
همه تنبل دیو واژونه بود.فردوسی.
|| زشت و نامبارک :
ز دل آز واژونه بیرون کنید
بدل باز پند فریدون کنید.فردوسی.

واژونه خوی.

[نَ / نِ] (ص مرکب) کسی که خوی وی برگشته و بدکار شده باشد. (ناظم الاطباء). برگشته خو. بدخو. زشتخو :
پس آیین ضحاک واژونه خوی
چنان بد که چون می بدش آرزوی...
فردوسی.

واژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) به لغت زند و پازند به معنی کلمه باشد که لفظ است و آن از دو حرف یا بیشتر مرکب میشود. (از برهان). واژه کلمه را گویند. (رشیدی). پهلوی: واچک(1) (قول و کلام)، مرکب از واچ(2) و واچکیه(3) (شرح و بیان)، از ریشهء اوستائی وچ (گفتن). سانسکریت نیز: واچ(4) (سخن گفتن). در لهجهء زرتشتیان نیز: واجه(5)، (کلمه). در «آهار» جزو رودبار لواسان «سرواژه» به معنی صحبت کردن در خواب استعمال میشود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). به معنی کلمه باشد و سخنی است که از سه حرف یا بیشتر ساخته شده باشد. (از آنندراج). کلمه. (انجمن آرا). و رجوع به واج شود.
(1) - vacak.
(2) - vac.
(3) - vacakih.
(4) - vac.
(5) - vaja.

واژیان.

(اِ) خاصان و بزرگان و خاصگان(1). (برهان) (آنندراج). بزرگ. بزرگوار. (ناظم الاطباء). || برترین صف. (ناظم الاطباء).
(1) - به این معنی در فارسی «ویژگان» آمده است جمع ویژه. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

واس.

(اِ) خوشهء گندم. (برهان) (آنندراج). خوشهء گندم یا جو. (ناظم الاطباء). ظاهراً مصحف داس. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به داس شود.

واساختن.

[تَ] (مص مرکب) حاجت کسی را برآوردن. || بازساختن. (ناظم الاطباء). دوباره ساختن.

واسانی.

(اِخ) ابوالقاسم الحسین بن الحسن از رجال قرن چهارم هجری. وی قصیدهء نونیهء هزلیه ای در وصف مهمانی که در قریهء حمرایای حران برای اهل قریه برپا بوده سروده است. (معجم المطبوعات ج2).

واسپردن.

[سِ پُ دَ] (مص مرکب) رد کردن. (از یادداشتهای مؤلف).

واسپوختن.

[سِ تَ] (مص مرکب)فاسپوختن. (تاج المصادر بیهقی). از پس پشت راندن. واسبوختن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به سپوختن و سبوختن شود.

واسپور.

(اِ) واسپوهر. لقب نجبا و شاهزادگان اشکانی و ساسانی. رجوع به واسپوهر و واسپوهرگان شود.

واسپور.

(اِخ) دانا و هنرمندی از خاندان بزرگ و شریف در زمان انوشیروان بوده است. اما ثعالبی او را از غلامان خسروپرویز دانسته و آقای پورداود در این باره چنین آورده است: مندرجات «خسرو قبادان و غلام» را نیز ابومنصور عبدالملک بن محمد بن اسماعیل الثعالبی در کتاب «غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم» در ص 705 و 711 ذکر کرده و این (واسپور) را ریدک خوش آرزو نامیده است. در کتاب پهلوی «خسرو قبادان و غلام»(1) نام این غلام واسپو میباشد و «آرزوک خوش» یا «خوش آرزوک» صفت اوست. پاسخ و پرسشی هم در میان شاه و غلام شده که بنا به نظر ثعالبی این شاه خسروپرویز بوده است اما در کتاب پهلوی این شاه خسرو انوشیروان پسر قباد بوده است. «واسپور» جوان دانا و هنرمندی بوده از خاندان بزرگ و شریف که در هر مقوله سؤالات پادشاه را جواب میگفته و مورد تحسین بوده است. (از خرده اوستا ص 145 تألیف پورداود).
(1) - هوسرو کواتان ورتک.

واسپوهر.

(اِ)(1) لقب نجبای اشکانی و ساسانی و صاحبان مناصب کشوری و لشکری آنان. کریستنسن گوید از ترکیبات پهلوی اشکانی است. این کلمه که ایده اوگرام آرامی آن بربیتا(2) است تحریفی است از لفظ ویس پوهر به معنی پسر طایفه. لفظ مذکور در زبان هخامنشی هم دیده میشود. در زبان ارمنی هم ویس پوهر هست و هم «واسپوهر» و هر دو در آن لغت دخیل هستند و این در صورتی است که لفظ سپوه(3) ارمنی واقعاً ویس پوهر ایرانی باشد اما کلمه واسپوهر در ترکیب کلمه وسپورکان(4) که نام یکی از ایالات است دیده میشود از این گذشته درباره دو لفظ «ویسپوهر» و «واسپوهر» بحث بسیار کرده اند. «شدر» ثابت می کند که هر دو کلمه که پهلوی اشکانی میباشند در تمام دوره اشکانی و ساسانی وجود داشته اند و مراد از کلمهء «ویس پوهر» پسر ویس پتی(5) یا ویس بذ(6) (رئیس طایفه) نبوده است، بلکه این لفظ دارای ارزش اجتماعی بیشتری شده بود و شاهزادگان خانوادهء شاهی را بدان می نامیدند. اما لفظ واسپوهر در مورد اعضای طبقه نژادگان و نجبای درجه اول به کار میرفت معذلک در متن پهلوی سورسخون (ترجمه ناوادیا) بی شک لفظ «پس ی واسپوهر» همچنانکه ناوادیا دریافته است به معنای «ولیعهد» به کار رفته است. شدر معتقد است و اسپوهر در اینجا لقب نیست بلکه ستایش و توصیف است و مراد از آن «فرزند والاگهر» شاهنشاه است که در عبارت قبل از او نام برده اند. اما این تعبیر این سؤال را بی جواب میگذارد چرا بر ولیعهد «پس ی واسپوهر» (فرزند والاگهر» نام نهاده اند نه «پس ی ویس پوهر» (شهزاده پسر). بهر حال لفظ ویس پوهر بشکل ایرانی خود یعنی بی آنکه در پس ایده اوگرام آرامی نهفته باشد فقط در متون مانوی تورفان دیده میشود. شدر بر آن است که این کلمه را در زبان سغدی با تغییر مختصری بصورت ویس پوس(7) باز یافته است ولی هنینگ (در رسالات اکادمی پروسی 1937 کتاب دعای مانوی ص73) بر این ادعا خرده گرفته است. از طرف دیگر باید دانست که متون مانوی لغات و اصطلاحات را بصورت مصطلح در آغاز دورهء ساسانی نشان میدهند و در آنزمان فرقی که اشکانیان بین دو لفظ ویس پوهر و واسپوهر میگذاشتند هنوز از یاد نرفته بود ولی ظاهراً ما در ادبیات پهلوی اواخر دورهء ساسانی مثالی از موارد استعمال لفظ وپسپوهر نداریم. به این جهت من گمان میکنم که قبل از پایان این دوره لفظ ویسپوهر فراموش شده و اصطلاح واسپوهر جای آن را گرفته بود. (ایران در زمان ساسانیان ص 120). و رجوع به ص 123 و 283 همان کتاب شود.
(1) - Vaspuhr.
(2) - Bar - baita.
(3) - Sepuh.
(4) - Vaspurakan.
(5) - Vispati.
(6) - Visbadh.
(7) - Vispus.

واسپوهرگان آمارکار.

(اِ مرکب)مستوفی خراج ایالت واسپوهرگان. (از: ایران در زمان ساسانیان ص136 و 144).

واسپوهری ساسانگان.

(اِخ) لقب شاهزاده پیروز برادر شاهپور اول ساسانی. (از: ایران در زمان ساسانیان ص 125).

واستا.

(اِخ) به معنی وستاست. (اوبهی). مصحف استا و اوستا. رجوع به اوستا شود.

واستادن.

[دَ] (مص مرکب) در تداول عوام، ایستادن. بازایستادن. بر پای ماندن.

واستان.

(اِخ) دهی است از دهستان گلیجان رستاق بخش مرکزی شهرستان ساری که در 32 هزارگزی جنوب ساری و 2 هزارگزی مغرب راه عمومی دو دانگه و رودخانهء تجن واقع است. ناحیه ای است کوهستانی و جنگلی که هوای آن معتدل و مرطوب است و 220 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء لاجیم دره و محصول آن برنج و غلات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

واستاندن.

[سِ دَ] (مص مرکب) واستدن. واپس گرفتن. استرداد. بازگرفتن. پس گرفتن. بازستاندن :
لیک آن داده را به هشیاری
واستاند که نیک بدگهر است.خاقانی.
بده یک بوسه تا ده واستانی
از این به چون بود بازارگانی.نظامی.
واستانیم آنکه تا داند یقین
خرمن آن ماست خوبان خوشه چین.
مولوی.
گرچه چون نشفش کند تو قادری
کش از ایشان واستانی واخری.مولوی.
واستان از دست دیوانه سلاح
تا ز تو راضی شود عدل صلاح.مولوی.
دست بجان نمیرسد تا به تو برفشانمش
بر که توان نهاد دل تا ز تو واستانمش.
مولوی.

واستدن.

[سِ تَ دَ] (مص مرکب) پس گرفتن. بازپس گرفتن. واستاندن :
صوفیان واستدند از گرو می همه رخت
دلق ما بود که در خانهء خمار بماند.حافظ.

واستریوش.

[تِ] (پهلوی، اِ) طبقهء کشاورز در عهد ساسانیان که یکی از چهار طبقهء مردم آن زمان بوده است. (ایران در زمان ساسانیان ص118). و رجوع به استریوشان سالار شود. والخامس (الخامس من مراتب فرس) «هو تخشه بذ» تفسیره حافظ کل من یکدّ بیدیه کالمهنة والفلاحین والتجار، غیرهم و رئیسهم و منهم یسمیه «واستریوش» و کان هؤلاء المعتبرین الملک و القوام به والوسائط بین الملک و بین رعیته. (التنبیه والاشراف مسعودی، از امثال و حکم دهخدا ج 3 ص 1669).

واستریوشان سالار.

[تِ] (پهلوی، اِ مرکب) رئیس طبقهء کشاورزان در زمان ساسانی. واستریوش بذ. هتخشبد. || رئیس مالیات ارضی. || رئیس صنعتگران. || وزیر مالیه. || وزیر صناعت و تجارت. و رجوع به ایران در زمان ساسانیان ص 143 - 144 شود.

واستریوش بذ.

[تِ بَ] (پهلوی، اِ مرکب)رئیس کشاورزان در زمان ساسانیان. واستریوشان سالار. هتخشبد. (ایران در زمان ساسانیان ص 118، 119، 143، 157، 289، 542). و رجوع به واستریوشان سالار شود.

واستریوشی.

(حامص) کشاورزی. (خرده اوستا ص 132).

واسر شدن.

[سَ شُ دَ] (مص مرکب) پس افتادن. نکس کردن. (ناظم الاطباء). عود کردن. به حالت اول بازگشتن. (شعوری ج2 ورق 419): حبط، واسر شدن جراحت. (تاج المصادر بیهقی). غفر، واسر شدن بیماری و جراحت. (تاج المصادر بیهقی).

واسر گرفتن.

[سَ گِ رِ تَ] (مص مرکب)از سر گرفتن. دوباره شروع کردن. از نو آغازیدن : بهری میگفتند ایمان واسر گیر که کافر شدی. (کتاب النقض ص 375).

واسرنگیدن.

[سَ رَ دَ] (مص مرکب)روبرتافتن. امتناع ورزیدن. ابا کردن. واپس کشیدن :
زدم بم بر سر ناهید چون ناسازیش دیدم
چو از من تابتنگی کرد من هم واسرنگیدم.
حکیم الملک محمدحسین شهرت (از آنندراج).
|| انکار کردن و منکر شدن. (ناظم الاطباء). || فریب و گول خوردن. (شعوری ج 2 ورق 419).

واسط.

[سِ] (ع ص) نشیننده در میان قوم. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آن که برای ازدواج خواستگاری میکند و میانجی برای خواستگاری. (ناظم الاطباء). || (اِ) واسط الکور؛ پیش پالان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || در، به لغت هذلیان. (از اقرب الموارد). || دندان. (منتهی الارب).

واسط.

[سِ] (اِخ) شهری بزرگ است به عراق و به دو نیمه است و دجله به میان وی همی رود بر وی جسری است و اندر هر دو نیمه منبر است و بنای وی حجاج بن یوسف کرده است و هوای درست دارد و بسیار نعمت ترین شهری است اندر عراق و از وی گلیم و شلواربند و پشمهای رنگین خیزد. (حدود العالم). یاقوت در این باره نویسد: «شهری است بین بصره و کوفه، فاصلهء آن، به هر یک از این دو شهر پنجاه فرسنگ است و بدین جهت آن را واسط نامیدند. و گویند پیش از بناء این شهر جای آن واسط القصب نام داشت و چون حجاج شهر را بدان موضع بنا کرد آن را به همان نام نامیده، والله اعلم، و منجمان گویند طول واسط 71 درجه و ثلث درجه و عرض آن 32 درجه و ثلث است و در اقلیم سوم بوده. (معجم البلدان). و در مثل آرند: «تغافل کانک واسطی» و آن چنان بود که حجاج برای بناء شهر واسط مردمان را به بیگاری میگرفت و آنان میگریختند و در مسجد با غرباء می خفتند. شرطهء حجاج در پی ایشان به مسجد می آمد و میگفت: «یا واسطی» پس هر که سر برمیداشت او را میگرفت بدینرو خود را ناشنیده میگرفتند و تغافل میکردند. (از تاج العروس) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). حمدالله مستوفی در این باره در نزهة القلوب آرد: واسط شهر اسلامی است از اقلیم سوم طولش از جزائر خالدات فال و عرض از خط استوا لاک. حجاج بن یوسف ثقفی ساخت در سنهء ثلاث و ثمانین. به طرف دجله افتاده است و غلبهء او بر طرف غربی است و نخلستان بسیار دارد. بدین سبب هوایش به عفونت مایل باشد و حقوق دیوان آن شهر به تمغا مقرر است، چهل و چهار تومان و هشتهزار و پانصد دینار است. (نزهة القلوب چ لیدن ص 147). و رجوع به معجم البلدان شود.

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی به خابور. (منتهی الارب). دهی است به خابور نزدیک قرقیسا. (از معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) شهری در اندلس و از آن شهر است ابوعمرو احمدبن ثابت. (منتهی الارب). شهرکی است به اندلس از اعمال قیره. (معجم البلدان). حمدالله مستوفی دربارهء غاری که در کوههای آن است افسانه ای آورده است. رجوع شود به نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 289.

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی به بلخ که محمد بن محمد بن ابراهیم و بشیربن میمون محدث از آنجا هستند. (منتهی الارب). دهی است مشهور به بلخ که محمد بن ابراهیم الواسطی و نوربن محمد بن علی الواسطی و بشیربن میمون ابوصیفی بدانجا منسوبند. (معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) منزلی است میان عدنیه و صفراء. (منتهی الارب).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی به یمن. (منتهی الارب). موضعی است به یمن در سواحل زبید نزدیک عنبره و علی بن مهدی که بر یمن استیلا یافت از آنجا است. (معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی به حلب و نزدیک آن دهی است دیگر که آن را کوفه نامند. (منتهی الارب). دهی است به حلب نزدیک بزاعة و نزد آنان مشهور است و نزدیک بدان دهی است که آن را کوفه گویند. (معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی است به فرج از نواحی موصل بین مرق و عین الرصد یا بین مرق و مجاهدیه. (معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) موضعی است مر بنی تمیم را. (منتهی الارب). عمرانی گوید مواضعی است در بلاد بنی تمیم. و در بیت ذوالرمه آمده است. (از معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) منزلی است از بنی قشیر. (منتهی الارب). از منازل بنی قشیر است. (از معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی به دجیل. (منتهی الارب). قریه ای است به دجیل در سه فرسنگی بغداد. (از معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی است نزدیک مکه از وادی نخله. (منتهی الارب). و قریه ای است بین بطن مرّ و وادی نخله و آن را نخلستان است. (از معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی است در حلهء مزیدیه که ابوالنجم عیسی بن فاتک منسوب بدانجا است. (منتهی الارب). دهکده ای است نزدیک مطیرآباد در حلهء بنی مزیدیه که واسط مرزآباد نامیده میشده است و ابوعبدالله احمداواسطی و ابوالنجم عیسی بن فاتک الواسطی شاعر منسوب بدانجا بوده اند. (معجم البلدان). و رجوع به لباب الانساب و انساب سمعانی در ذیل واسطی شود.

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی است در طوس و آن را واسط الیهود نیز نامند و محمد بن حسین واعظ فرضی منسوب به آن است. (از منتهی الارب).

واسط.

[سِ] (اِخ) کوهی است بر سر راه منی که گدایان در آنجا می نشینند. (از معجم البلدان). در اسفل حمیره العقیه میان مأزمین که مساکین قصد آنجا می کنند. (منتهی الارب). یا واسط نام دو کوه است که نزدیک عقبه واقع است. (از منتهی الارب).

واسط.

[سِ] (اِخ) جاییست در مکه و گویند در پایین جمرة العقبه بین مأزمین واقع است. (از معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) دهی است به نهرالملک. (منتهی الارب). دهی در ساحل نهرالملک که وقف به بیمارستان عضدی و در چهار فرسخی بغداد واقع بوده است. (معجم البلدان).

واسط.

[سِ] (اِخ) قلعه ای است مر بنی سمیر را. (منتهی الارب).

واسط الجزیره.

[سِ طُلْ جَ رَ] (اِخ) نام موضعی است مذکور در شعر ذیل از اخطل شاعر عرب:
کذبتک عینک ام رایت بواسط
غلس الظلام من الرباب خیالا.
و نیز:
عفا واسط من اهل رضوی فنبتل
فمجتمع الحرین فالصبر اجمل.
(معجم البلدان).

واسط الحجاز.

[سِ طُلْ حِ] (اِخ) نام موضعی است در این شعر کثیر عزة :
اجدوا فاما اهل عزة غدوة
فبانوا و اما واسط فمقیم.(معجم البلدان).

واسط العقد.

[سِ طُلْ عِ] (ع اِ مرکب)گوهر کلان و بیش قیمت که در وسط حقیقی همه گوهرهای گلوبند و حمائل باشد و آنچه به معنی امام تسبیح شهرت گرفته خطاست. (آنندراج). واسطة العقد. گوهر کلان میانهء گردن بند. و رجوع به واسطة العقد شود.

واسط الکور.

[سِ طُلْ] (ع اِ مرکب) پیش پالان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به واسط شود.

واسط الیمامه.

[سِ طُلْ یَ مَ] (اِخ) دهی به یمامه. (منتهی الارب). نام موضعی است و اعشی آن را در بیتی از خود آورده است. (از معجم البلدان).

واسط بایره.

[سِ طِ یِ رَ] (اِخ) از دهکده های قم از ناحیهء سراجه. (تاریخ قم ص 136 و 121).

واسط بلخ.

[سِ طِ بَ] (اِخ) از دهکده های بلخ است. (از معجم البلدان).

واسط نجد.

[سِ طِ نَ] (اِخ) نام موضعی است مذکور در شعر ذیل از خداش بن زهیر شاعر عرب :
عفا واسط اکلاؤه فمحاضره
الی حیث نهیاسیله فصدائره.(معجم البلدان).

واسط نوقان.

[سِ نَ] (اِخ) دهکده ای است در نوقان طوس که واسط الیهود نیز نام دارد. (لباب الانساب).

واسطة.

[سِ طَ] (ع ص، اِ) مؤنث واسط. واسطه. رجوع به واسطه شود.

واسطه.

[سِ طَ / طِ] (از ع، اِ) واسطة: در میان بونده. (آنندراج). هر چیزی که در میان واقع میگردد. (ناظم الاطباء). وسط. میان : و الا واسطهء آن به حیرت کشد. (کلیله و دمنه). در واسطهء نیشابور سمکی تا سماک و فلکی ثامن بر افلاک ظاهر شد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص 439). قلعهء او در واسطهء بیشه های به انبوه بود. (ترجمه تاریخ یمینی چ سنگی ص 415). چون بواسطهء دیار هند رسید لشکر به تخریب دیار... دست برگشاد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی ص 292). || میانجی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). وسیط. (اقرب الموارد) :
جز ثنای تو نیست واسطه ای
به میان من و میان قلم.مسعودسعد.
بی واسطهء خیال با دوست
خلوت کنم و دمی سرآرم.خاقانی.
مرگ از پی خلاص تو غمخوار و واسطه ست
جان کن نثار واسطه غمگین چه مانده ای.
خاقانی.
هرچ از تو بما رسد پذیریم
این واسطه از میان بینداز.عطار.
من نخواهم فیض حق از واسطه
که هلاک خلق شد این رابطه.مولوی.
واسطه حمام باید ز ابتدا
تا ز آتش خوش کنی تو طبع را.مولوی.
بی حجابی آب و فرزندان آب
پختگی ز آتش نیابند و خطاب
واسطه دیگی بود یا تابه ای
همچو پا را در روش پاتابه ای.مولوی.
پس دل عالم ویست ایرا که تن
میرسد از واسطه این دل بفن.مولوی.
آن دعا حق میکند چون او فناست
آن دعا و آن اجابت از خداست
واسطهء مخلوق نی اندر میان
بیخبر زان لابه کردن جسم و جان.
مولوی (مثنوی ج 3 ص 127).
- باواسطه؛ مع الواسطه. با میانجی.
- بی واسطه؛ بی میانجی : ایشان را هیچ لقبی ارزانی ندارند و خلعت نفرستند بی واسطهء این خاندان. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص294). ناچار وزیری می باید که بیواسطه کار راست نیاید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص372).
پس فقیر آن است کو بیواسطه ست
شعله ها را با وجودش رابطه ست
صاحب آتش بود بی واسطه
در دل آتش رود بی رابطه.مولوی.
اندر آتش کی روی بی واسطه
جز سمندر کو رهید از رابطه.
چشم جادوی تو بیواسطهء کحل کحیل
طاق ابروی تو بیواسطهء وسمه وسیم.سعدی.
|| در اصطلاح شطاریان صورت پیر و مرشد را گویند که در وقت ذکر گفتن مرید چشم بر صورت ایشان دارد. (آنندراج، از بهارعجم و کشف اللغات). || خواستگار. (ناظم الاطباء). || پایتخت. قاعده. کرسی. (از یادداشتهای مؤلف) : و من عادتهم الاقامة بطمغاج و هی واسطة الصین و نواحیها. (سیرت جلال الدین منکبرنی فی تألیف محمد بن احمد النسوی). || گوهری که در وسط قلاده است. (از اقرب الموارد). جوهر میانگی گزیده. (آنندراج). بزرگترین مروارید یا گوهر یا مهره ای که در دست بند و یا گلوبند باشد. (ناظم الاطباء) :
شعر سلکیست ورا واسطه مدح تو بزرگ
سال سلکیست ورا واسطه ماه اعظم.
سوزنی.
|| پیش پالان. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به واسطة الکور شود. || علت. (اقرب الموارد) (المنجد). سبب. موجب. باعث. جهت. دلیل. بابت. وجه :
واسطهء این ضعف و کوچک هیکلی
نک بیان کن سرمدار از من خفی.مولوی
- بواسطهء؛ در تداول فارسی، بعلت. بموجب. بسبب. به جهت.
|| (اصطلاح فلسفی) سبب. موجب واسطه از نظر فلسفی اقسامی دارد، یکی واسطه در ثبوت است و آن امری است که سبب وجود امری دیگر باشد مانند آتش برای حرارت دیگر. واسطه در اثبات که سبب علم به امر دیگر است مانند دود برای آتش. سدیگر واسطه در عروض که سبب صدق عنوانی است به امر دیگر مانند حرکت کشتی که موجب حرکت مسافر کشتی است. (از فرهنگ علوم سیدجعفر سجادی).

واسطه.

[سِ طَ] (اِخ) دهی است بین کاشان و اصفهان که در چهارده فرسنگی کاشان و هجده فرسنگی اصفهان واقع شده است. حمدالله مستوفی دربارهء آن چنین آرد: من کاشان الی اصفهان: از کاشان تا دیه تهرود هشت فرسنگ ازو تا دیه واسطه شش فرسنگ ازو تا رباط مورچه خورد شش فرسنگ ازو تا دیه سین هشت فرسنگ و به راه میانی از واسطه تا سین دوازده فرسنگ اما آبادانی نیست و از سین تا شهر اصفهان چهار فرسنگ جمله باشد. (نزهة القلوب).

واسطه.

[سِ طَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان کوهبنان بخش راور شهرستان کرمان. در 56 هزارگزی مغرب راور و یک هزارگزی راه فرعی راور به کرمان واقع است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

واسطه.

[سِ طَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان های زرند کرمان که در 15 هزارگزی شمال شرقی زرند و چهار هزارگزی مغرب راه مالرو زرند به رفسنجان قرار دارد و دارای 17 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 8).

واسطة العقد.

[سِ طَ تُلْ عِ] (ع اِ مرکب)واسطهء عقد. واسطهء قلاده. گوهر کلان و بیش قیمت که در وسط حقیقی همه گوهرهای گلوبند و حمائل باشد و آنچه به معنی امام تسبیح شهرت گرفته خطا است. (غیاث اللغات). گوهر کلان میان گردن بند یا رشته :
مرحبا نو شدن و آمدن ماه صیام
حبذا واسطة العقد شهور و اعوام.انوری.
|| عدسی در سبحه. || خلیفه در سبحه. (از یادداشتهای مؤلف).

واسطة القلادة.

[سِ طَ تُلْ قِ دَ] (ع اِ مرکب) واسط العقد. واسط عقد. واسطهء قلاده. بهین چیزی که در گردن بند بود. (از یادداشتهای مؤلف). بهترین گوهر گردن بند. رجوع به واسطهء عقد و واسطهء قلاده شود.

واسطة الکور.

[سِ طَ تُلْ] (ع اِ مرکب)پیش پالان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به واسطه شود.

واسطهء عددی.

[سِ طَ / طِ یِ عَ دَ دی](ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح ریاضی) عددی که برابر نصف مجموع دو عدد دیگر باشد مانند پنج که واسطهء عددی شش و چهار است.

واسطهء عقد.

[سِ طَ / طِ یِ عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) گرانبهاترین گوهر گردن بند که در وسط آن قرار دارد : سپاس و حمد و ثنا و شکر آفریدگار را عز اسمه که خطهء اسلام و واسطهء عقد عالم را بجمال جلال و رأفت آراسته گردانیده است. (کلیله و دمنه). نصربن احمد که واسطهء عقد آل سامان بود. (چهارمقاله).
صوری که اوست واسطهء عقد اهل فضل
هر نکته از عبارت او جوهر ثمین.سوزنی.
ای سر گره از تو عقد جانرا
بل واسطه عقد آن جهان را.خاقانی.
تیغ تو آینهء روی نجاح است و ظفر
ذات تو واسطهء عقد شهور است و سنین.
سلمان ساوجی.
و رجوع به واسطة العقد شود.

واسطهء عقد نجوم.

[سِ طَ / طِ یِ عِ دِ نُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آفتاب. (ناظم الاطباء). کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان) (آنندراج).

واسطهء قلاده.

[سِ طَ / طِ یِ قِ دَ / دِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) واسط عقد. گرانبهاترین گوهر گردن بند که در وسط آن است : در پهلوی مسجد اعظم و جامع محترم جایی به دست آوردم و واسطهء قلادهء صف مسجد شدم. (مقامات حمیدی). به هر طرف که رسیدم پنداشتم واسطهء قلادهء شهر اینجاست. (مقامات حمیدی). گشتاسف که واسطهء قلادهء اکاسرهء عجم و کبار ایران بوده است میگوید: الدین بالملک یقوی و الملک بالدین یبقی. (سندبادنامه ص4 و 5). در لطافت و ظرافت واسطهء قلادهء ایام بود. (سندبادنامه، ص173). و رجوع به واسطة القلادة شود.

واسطهء هندسی.

[سِ طَ / طِ یِ هِ دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح ریاضی) اگر مجذور عددی برابر با حاصل ضرب دو عدد دیگر باشد، آن را واسطهء هندسی بین دو عدد مزبور گویند، مث در تساوی h2 =، ab«h» را واسطهء هندسی بین «a» و «b» گویند.

واسطی.

[سِ ] (ص نسبی) منسوب به واسط یا واسط بلخ یا واسط مرزآباد و جز آن. رجوع به واسط شود.

واسطی.

[سِ ] (اِخ) (ابوبکر...) رجوع به ابوبکر واسطی شود.

واسطی.

[سِ ] (اِخ) احمدبن علی واسطی مکنی به ابوعبدالله منسوب به واسط مرزآباد است. وی از محدثان بود. (از لباب الانساب).

واسطی.

[سِ ] (اِخ) تقی الدین بن عبدالمحسن الواسطی مکنی به ابوالفرج الانصاری متولد به سال 670 و متوفی به سال 744. او راست تریاق المحبین فی طبقات خرقة المشایخ الرفاعیین که به سال 1305 در مصر بطبع رسیده است. (از معجم المطبوعات).

واسطی.

[سِ ] (اِخ) سعیدبن ابی سعید مسلم بن ثابت الواسطی محدث. وی از مردم خراسان و مقیم واسط الرقة بود. (از لباب الانساب).

واسطی.

[سِ ] (اِخ) عیسی بن فاتک مکنی به ابوالنجم شاعر منسوب به واسط مرزآباد است و این شعر از اوست:
و ما علی قدره شکرت له
لکن شکری له علی قدری
لان شکری السها و انعمه ال
بدر فاین السها من البدر.(از لباب الانساب).

واسطی.

[سِ ] (اِخ) قاسم بن قاسم بن عمر مکنی به ابومحمد رجوع به قاسم بن قاسم بن عمر... شود.

واسطی.

[سِ ] (اِخ) محمد بن الحسین الواعظ مکنی به ابوبکر محدث. وی از ابوالقاسم اسماعیل بن الحسین السنجبستی الفرائضی روایت کرده و از ابوسعدالسمعانی حدیث شنیده است و منسوب به واسط نوقان طوس (واسط الیهود) است. (از لباب الانساب).

واسطی.

[سِ ] (اِخ) محمد بن الصدیق الواسطی. محدث از واسط بلخ(1) بود و از سیف الدین هلال الاعور البلخی روایت دارد و علی بن الفضل بن الطاهر البلخی از وی روایت کند. (از لباب الانساب).
(1) - رجوع به واسط شود.

واسطی.

[سِ ] (اِخ) محمد بن القاسم بن ابی البدر الملحی شمس الدین الواسطی از شعرا و واعظان است. او را موشحاتی رقیق است. به سال 744 ه . ق. برابر، 1344 م. درگذشت. (از الاعلام زرکلی چ 1).

واسطی.

[سِ ] (اِخ) محمد بن زیدالواسطی مکنی به ابوعبدالله از متکلمان بزرگ و از مردم واسط و ساکن بغداد بود و در همانجا درگذشت و از آثار او «اعجاز القرآن» و «الامامة» است. وفات وی به سال 306 ه . ق. است. (از اعلام زرکلی).

واسع.

[سِ] (ع ص) فراخ. ضد ضیق. (منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). مکان واسع، جایگاه فراخ و پهناور. ضد ضیق. (از اقرب الموارد). گنجنده. وسیع. (از تاج العروس). || (اِخ) نامی از نامهای باری تعالی به معنی بسیارعطا که عطایش می گنجد هر چیز را که خواسته شود یا محیط است همه چیز را یا آنکه می گنجد رزق او جمیع مخلوقات را و رحمت او همهء اشیاء را. (منتهی الارب). در اسماء حسنی افزون عطا که بخشش وی هر خواسته و پرسش را بگنجد یا محیط به هر چیز باشد یا آنکه روزیش همهء آفریده های وی را در بر گیرد و بخشایش او شامل همه اشیاء گردد. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). نامی از نامهای خدای تعالی. فراخ عطا. (مهذب الاسماء) (ترجمان قرآن). || دانا. (مهذب الاسماء).
- واسع الخلق؛ واسع الذراع. واسع الذرع. واسع المغفرة. به هر یک از اینها رجوع شود.

واسع.

[سِ] (اِخ) ابن حبان صحابی است و در صحبت او اختلاف است کذا قال و در اللواحق آرد او واسع بن حبان بن منفذ انصاری مدنی مازنی تابعی جلیل و کثیرالرّوایه است، از ابن عمرو ابی سعید و جابربن عبدالله و عبدالله بن بدربن عاصم روایت کند. (منتهی الارب). و صاحب تاج العروس آرد: واسع بن حبان انصاری در صحبت وی خلاف است. وی و برادرش یحیی بن حبان در جنگ حره کشته شدند. واسع از ابن عمروبن عباس روایت کرد و پسرش از او روایت دارد. (از تاج العروس). و رجوع به انساب سمعانی ص 152 شود.

واسع الخلق.

[سِ عُلْ خُ] (ع ص مرکب)واسع الذراع. خوشخو. فراخ خو. (منتهی الارب).

واسع الذراع.

[سِ عُذْ ذِ] (ع ص مرکب)واسع الخلق. واسع الذرع. فراخ خو. (منتهی الارب). خوش خلق.

واسع الذرع.

[سِ عُذْ ذَ] (ع ص مرکب)واسع الذراع. واسع الخلق. (منتهی الارب). مرد خوش خلق. فراخ خو. فراخ سیرت.

واسع المغفرة.

[سِ عُلْ مَ فِ رَ] (ع ص مرکب) آمرزنده. گشاده آمرزش. که آمرزشی عام دارد. || از صفات ایزد تعالی. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (از یادداشت مؤلف).

واسعة.

[سِ عَ] (ع ص) مؤنث واسع. رجوع به واسع شود.

واسق.

[سِ] (ع ص) ناقهء بارگرفته و آبستن شده. ج، وِساق، مَواسِق، مواسیق برخلاف قیاس. (منتهی الارب) (آنندراج). ناقة واسق؛ شترمادهء باردار. حامل. ج، واسقات و وساق، و برخلاف قیاس مواسق و مواسیق نیز آمده است. (از اقرب الموارد).

واسقود و غامه.

[دُ مَ] (اِخ) تلفظ ترکی واسکو دو گاما. رجوع به قاموس الاعلام ترکی و واسکو دو گاما شود.

واسقون.

(اِخ)(1) صورتی از نام قوم باسق یا باسک(2). این قوم در دو طرف سلسله جبال پیرنه(3) غربی میزیسته اند و بسیار جنگجو بوده اند. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Vascones.
(2) - Basques.
(3) - Pyrenees.

واسکس.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی که در هفت هزارگزی جنوب شاهی و دو هزار و پانصد گزی مشرق شوسهء شاهی به تهران واقع شده است. ناحیه ای است در دامنه کوه، معتدل مرطوب، دارای 1440 تن سکنه که از آب چشمه و آب بندان مشروب میشود. محصولش برنج، غلات، باقلا، نیشکر، کنف، کنجد، توتون، سیگار و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. این دهکده دارای دبستان و راه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

واسکس.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان رابو از بخش مرکزی شهرستان آمل که در 15 هزارگزی شمال خاوری آمل واقع شده است. ناحیه ای است مسطح، معتدل، مرطوب، مالاریایی و دارای 480 تن سکنه. از آب چشمه و رود هراز مشروب میشود. محصول آنجا برنج، نیشکر، کنف، صیفی و شغل اهالی آن زراعت و در زمستان صید مرغابی است. این دهکده دارای دبستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

واسکو دو گاما.

[کُ دُ] (اِخ)(1) واسکو دا گاما. دریانورد مشهور پرتقالی. وی در سینو(2)واقع در المتژو(3) به سال 1469 متولد شد و در 1524 در کشن(4) هندوستان درگذشت. وی به سال 1487 به وسیلهء ژان دوم به هند گسیل شد و از جنوب افریقا و دماغه امید به آن دیار رفت و در 1498 به کلیکوت(5) مدرس در کنار دریای عمان رسید و در 1499 به میهن بازگشت ولی دوباره به سال 1502 بعنوان دریاسالار هند به آنجا عزیمت کرد. و تأسیساتی در موزامبیک(6) و سفالا(7) ایجاد کرد و انتقام بازرگانان پرتقالی را که قتل عام شده بودند، از اهالی کلیکوت گرفت و نخستین مرکز بازرگانان پرتقال را در ناحیهء کشن تأسیس کرد. راجه ها و امرای کشن و کننور(8) را وادار کرد که نفوذ پرتقال را بر آن نواحی به رسمیت بشناسند، واسکودوگاما در 1503 به پرتقال بازگشت ولی مورد حسد واقع شد و 21 سال گوشه نشینی اختیار کرد. و در 1524 ژان سوم وی را نایب السلطنهء هند کرد ولی او پیش از سر و صورت دادن به وضع متصرفات و مستملکات پرتقال در این کشور درگذشت شرح نخستین سفر واسکودوگاما به وسیلهء کاموئن(9) در کتابی به نام لوزیاد(10) نوشته شده است.
(1) - Vasco de (da) Gama.
(2) - Sinues.
(3) - Alemtejo.
(4) - Cochin.
(5) - Calicut.
(6) - Mozambique.
(7) - Sofala.
(8) - Cananor.
(9) - Camoen.
(10) - Lusiades.

واسل.

[سِ] (ع ص) راغب و تقرب جوینده به سوی خدا. قال لبید: «بلی کُلّ ذی دین الی الله واسل». (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). راغب به سوی خدای تعالی. (ناظم الاطباء). || واجب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

واسلة.

[سِ لَ] (ع اِ) منزلت در نزد پادشاه. (از اقرب الموارد). || درجه. (اقرب الموارد). || وسیله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || قربت یعنی آنچه بدان به دیگری تقرب جویند. (از اقرب الموارد).

واسلة.

[سِ لَ] (اِخ) ناحیه ای است از سرزمین یمامه به عربستان. (از معجم البلدان).

واسم.

[سِ] (اِخ) کوهی است بین دهنج و مندل در هند که گویند آدم و حوا از بهشت در آنجا افتادند. (از معجم البلدان).

واسوخت.

(مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) بیزاری و اعراض و روگردانی از معشوق. (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

واسوختگی.

[تَ / تِ] (حامص مرکب)سوختگی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). || سوزناکی. (ناظم الاطباء).

واسوختن.

[تَ] (مص مرکب) اعراض کردن. روبرتافتن. روگردانی از معشوق. (آنندراج). روبرگردانیدن و بیزار شدن از معشوق. (ناظم الاطباء) :
زود واسوزد ز عشق آتشین رخسار گل
بلبل از(1) اینگونه ناز باغبان خواهد کشید.
تأثیر (از آنندراج).
رخت گرم است از آن گلها نسوزد
بهار از کردهء خود وانسوزد.
نورس قزوینی (از آنندراج).
(1) - ظ. مصحف «ار» مخفف اگر است.

واسوخته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب)برتافته: چشمهای واسوخته دارد. (از یادداشت مؤلف).

واسوکلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشک آباد از بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در چهار هزارگزی جنوب شرقی جویبار. ناحیه ای است در جلگه، معتدل، مرطوب، مالاریایی، دارای 470 تن سکنه. مذهب اهالی شیعه است و مردم آن به لهجهء مازندرانی سخن میگویند. از آب رود مشروب میشود. محصول آنجا برنج و غلات و پنبه و صیفی است و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3).

واسه.

[سَ / سِ] (اِ) پروانه و جانور پرداری که گرداگرد چراغ پرواز می کند. (ناظم الاطباء). در مآخذ دیگر دیده نشد.

واسه.

[سِ] (حرف اضافه) در تداول عوام، برای. بهرِ. (یادداشت مؤلف). رجوع به سوی شود. کلمهء تعلیل مأخوذ از واسطهء تازی به معنی بسبب و به جهت و برای و بهر. (ناظم الاطباء). رجوع به واسطه شود.

واش.

[ شِنْ ] (ع ص) سخن چین. صورتی از «واشی». رجوع به آن کلمه شود.

واش.

(اِ) علف و گیاه ستوران. (آنندراج). علف و علوفهء ستور. (ناظم الاطباء).

واشام.

(اِ) معجر. مقنعه. واشامه. باشام. باشامه. روپاک. سرانداز :
چو پران شد ز پرده جست بر بام
ربودش باد از سر لعل واشام.
(ویس و رامین).
رجوع به واشامه شود.

واشامکان.

[] (اِخ) دهی است از بخش جهرود قم. (تاریخ قم ص 119).

واشامه.

[مَ / مِ] (اِ) باشامه. روپاک. سرانداز. مقنعه. واشام. معجر :
از آن پس داد وی را نامهء ویس
همان پیراهن و واشامهء ویس.
(ویس و رامین).
ز زلفینت مرا ده یادگاری
ز واشامه مرا ده غم گساری.
(ویس و رامین).
دریده ماه پیکر جامه در بر
فکنده لاله گون واشامه از سر.
(ویس و رامین).
رجوع به واشام و باشامه شود.

واشان.

(اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر که در 27 هزارگزی جنوب آن شهر و 8 هزارگزی راه شوسهء ملایر به بروجرد واقع است. ناحیه ای است مسطح، معتدل با 752 تن سکنه که از آب چشمه مشروب میشود. محصول آنجا غلات دیم و شغل اهالی زراعت و اشتغال به صنایع دستی و قالی بافی است. این دهکده دارای راه اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

واشج.

[شِ] (ع ص) هرچه درهم پیچیده باشد. (منتهی الارب). درهم پیچیده شده و مختلط. (ناظم الاطباء).

واشجان.

[شِ] (اِخ) دهی بوده است در لرستان. رجوع به تاریخ گزیده ص 552 و 554 شود.

واشجرد.

[جِ] (اِخ) شهری است نزدیک شومان و کوچکتر از آن. (از معجم البلدان). || از قراء ماوراء النهر است. (معجم البلدان).

واشجردی.

[جِ] (ص نسبی) منسوب به واشجرد از نواحی ماوراءالنهر نزدیک قبادیان. (از معجم البلدان) (معجم الانساب). از قصبات قبادیان است. (از نزهة القلوب مقاله سوم ص 192 چ دبیرسیاقی). منسوب به واشجرد که در آن سوی جیحون است و محل نگهبانان مرزی بوده و در ابتدای اسلام جنگهائی در آنجا رخ داده است. (از لباب الانساب).

واشجة.

[شِ جَ] (ع ص) مؤنث واشج. بهم درپیوسته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به واشج شود.

واشح.

[شِ] (اِخ) ناحیه ای است در بطن ازد. (از لباب الانساب) (منتهی الارب).

واشحی.

[شِ حی ی] (ص نسبی) منسوب به واشح. (از لباب الانساب).

واشحی.

[شِ حی ی] (اِخ) ابوایوب سلیمان بن حرب الواشحی مکنی به ابوایوب که از محدثان بوده است و از شعبة بن حجاج و حمادبن مبارک بن فضاله روایت دارد و بخاری و ابوخلیفه جمحی و ابوحاتم و ابوزوعة الرازیان و جز آنها از وی روایت کرده اند. وی به سال 140 ه . ق. متولد شد و در 244 ه . ق. وفات یافت و از ثقات بود. (از لباب الانساب).

واشدگی.

[شُ دَ / دِ] (حامص مرکب)عمل واشدن. باز شدن. رجوع به واشدن شود.

واشدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) باز شدن. مفتوح و گشاده شدن. از هم باز شدن: انجبا؛ واشدن عمامه. (زوزنی). تفکیک از هم. واز شدن. (زوزنی). || پراکنده شدن. (ناظم الاطباء): انقشاط و تقشط؛ پراکنده و واشدن ابر از هوا. انعقاق؛ واشدن و بازماندن ابر. (منتهی الارب). || روشن شدن. (ناظم الاطباء). || از حجاب برآمدن. (آنندراج). || ناپدید شدن. غایب گشتن. بر طرف شدن. (ناظم الاطباء): انجلاء؛ واشدن غم و ابر و آنچه بدان ماند. انسراء؛ واشدن غم. (تاج المصادر بیهقی). تسلی؛ واشدن اندوه و تاریکی. (تاج المصادر بیهقی) (دهار). تقشع؛ واشدن میغ. انقشاع؛ واشدن میغ. افشاع؛ واشدن میغ. انظام؛ واشدن میغ. اقهام؛ واشدن میغ. (تاج المصادر بیهقی) :
آنچه دولت خوانیش برق نگاهی بیش نیست
اعتبارات جهان تا دیده ای وامی شود.
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| جدا شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). منفصل گشتن. (ناظم الاطباء) :
بی ضیافت ز خلق وانشود
نیش ناخورده آشنا نشود.
یحیی شیرازی (از آنندراج).
|| بند آمدن: اشجذالمطر؛ واشد باران سپس پیوسته و بسیار بارید. (منتهی الارب). || دست برداشتن. جدا شدن : امیر انکار میکرد و از من وانمیشد که تو هم سخنی بگوی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص495). || از تکلیف برآمدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || شکفته شدن. باز شدن. از غنچه برآمدن. خندیدن :
آمد بهار و بخت که عشرت فزا شود
از هر طرف هزار گل فتح واشود.خاقانی.
صد خنده بلبل از گل تصویر درکشید
آن غنچه لب هنوز به من وانمیشود.
صائب (از آنندراج).

واشدنی.

[شُ دَ] (ص لیاقت) قابل بازشدن. جداشدنی. رجوع به واشدن شود.

واشده.

[شُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) بازشده. شکفته. || جدا شده از... رجوع به واشدن شود.

واشر.

[شِ] (انگلیسی، اِ)(1) ابزاری است که در ماشین ها و وسایل مکانیکی به کار میرود و بیشتر در بین دو قطعه که روی هم قرار می گیرند گذاشته می شود و جنس آن ممکن است از مقوا، آهن، مس، لاستیک و کائوچو باشد.
(1) - Washer.

واشرساز.

[شِ] (نف مرکب) کسی که واشر میسازد یا واشر تعمیر می کند.

واشرسازی.

[شِ] (حامص مرکب) عمل واشرساز. || (اِ مرکب) دکان واشرسازی.

واشرة.

[شِ رَ] (ع ص) زن تیز و تنک کنندهء دندان. (از اقرب الموارد) (از آنندراج) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

واشق.

[شِ] (ع ص) رونده و سپری شونده. || شیر اندک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (معرب، اِ) لغتی است از باشق. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). باشه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ ایران باستان ص 299). واشک. رجوع به باشه و واشک و واشه شود. || (اِخ) نام سگی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نام پدر یروع صحابیه. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس).

واشقان.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان فراهان بالا از بخش فرمهین شهرستان اراک که در 22 هزارگزی شمال شرقی فرمهین واقع است، ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 846 تن سکنه است. از آب قنات و سرچشمه سیراب میشود. محصول آنجا غلات، بنشن و انگور است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2).

واشک.

[شَ] (اِ) واشق. واشه. باشه. به لهجهء گیلکی از مرغان شکاری از خانوادهء عقاب است. این لغت ناگزیر در پهلوی هم واشک بوده که معرب آن واشق شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 296).

واشکافتن.

[شِ تَ] (مص مرکب)شکافتن. نبش. بازشکافتن. || خواستن. بیع. (یادداشت مؤلف). || دلالی کردن. (ناظم الاطباء).

واشکان.

[] (اِخ) از دیه های ساوه. (تاریخ قم ص140). از رستاق ساوهء طسوج قیستین. (تاریخ قم ص114).

واشکرده.

[کَ دَ / دِ] (ص) وشکرده. چست و چابک. || ساخته و پرداخته. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). || مستعد. (آنندراج) (انجمن آرای ناصری). و رجوع به وشکرده شود.

واشکستن.

[شِ کَ تَ] (مص مرکب)بازشکستن. خم کردن. تا کردن. دولا کردن: الفتخ؛ سرانگشتان سوی کف واشکستن. (مجمل اللغة) (تاج المصادر بیهقی).

واشکن.

[شِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان توابع کجور در بخش مرکزی شهرستان نوشهر که در 5 هزارگزی جنوب غربی کجور واقع است. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 190 تن سکنه. زبان مردم آنجا گیلکی و فارسی است و از آب رودخانه و چشمه مشروب میشود محصولش غلات و ارزن و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 3). و رجوع به ص 147 ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو شود.

واشگونه.

[نَ / نِ] (ص) واژگونه. باشگونه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). وارونه. (ناظم الاطباء). معکوس. باژگونه. وارون :
چرا خوانیم گیتی را نمونه
چو ما داریم طبع واشگونه.(ویس و رامین).
نماید چیزهایی گونه گونه
درونش راست بیرون واشگونه.
(ویس و رامین).
مرا خود این جا چه کار بود، کاری واشگونه بود این که من کردم. (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی). اشارت فرمود به حواشی و نزدیکان تا او را به پای کشیده واشگونه بر گاو نشاندند. (ترجمهء محاسن اصفهان). و رجوع به باشگونه و واژگونه شود.

واشل.

[شِ] (ع ص) روان. جاری. (از اقرب الموارد). || جبل واشل؛ کوه که پیوسته از آن آب زهد. (منتهی الارب) (آنندراج). سیلان پیداکننده. (از اقرب الموارد).

واشل الحظ.

[شِ لُلْ حَظ ظ] (ع ص مرکب) کم بهره. فلان واشل الحظ؛ یعنی او کم بهره است. (منتهی الارب) (آنندراج).

واشل الرأی.

[شِ لُرْ رَءْیْ] (ع ص مرکب) ضعیف رأی. سست رأی. (از اقرب الموارد).

واشلو.

(اِخ) قریه ای در دوازده فرسخی ری که تاج الدوله تتش بن الب ارسلان در صفر سال 488 ه . ق. بدانجا کشته شده است. این کلمه در راحة الصدور «واشیلو» (ص143) و در معجم البلدان «داشیلوا» آمده است. (از حاشیهء مجمل التواریخ والقصص ص 409). و رجوع به داشیلوا شود.

واشم.

[شِ] (ع ص) نعت فاعلی از وشم به معنی اندام را بسوزن آژدن و نیله پاشیدن بر آن. (منتهی الارب). خال کوبنده. (از اقرب الموارد).

واشم.

[شِ] (اِخ) نام رودی و شهری. (ناظم الاطباء). در معجم البلدان دیده نشد.

واشمردن.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ] (مص مرکب) دوباره شمردن. بازشمردن. رجوع به شمردن و بازشمردن شود.

واشمة.

[شِ مَ] (ع ص) زنی که خال کوبد. (از اقرب الموارد). آن زن که نگار کند بر پشت دست. (مهذب الاسماء). زنی که بر دست دیگری به سوزن نقش کند. زنی که خال میکوبد بر بدن کسی. (ناظم الاطباء). زن کبودی زن. (از یادداشتهای مؤلف). زن خالکوب. مقابل مستوشمه، زنی که به او خال کوبند: لعن الله الواشمة والمستوشمة. (حدیث) (از یادداشتهای مؤلف).

واشناختن.

[شِ تَ] (مص مرکب)بازشناختن. تشخیص دادن. تمیز کردن. دانستن :
تا دو سال آنچنان بهشتی ساخت
که کسش از بهشت وانشناخت.نظامی.
موج دریا چون بامر حق بتافت
اهل موسی را ز قبطی واشناخت.مولوی.
و رجوع به شناختن و بازشناختن شود.

واشنگ.

[شِ نَ / شِ] (ص، اِ) چوبک زن را گویند که پاسبان و مهتر پاسبانان باشد. (برهان). چوبک زن را گویند و جمعی در شیراز از شبهای رمضان مردم را برای سحور بیدار کنند واشنگی گویند. (آنندراج).

واشنگتن.

[شَ تُ] (اِخ)(1) (جرج...) رجوع به واشینگتن (جرج) شود.
(1) - Washington, George.

واشنگتن.

[شَ تُ] (اِخ)(1) پایتخت ایالات متحدهء امریکا. رجوع به واشینگتن شود.
(1) - Washington.

واشنگتن.

[شَ تُ] (اِخ)(1) نام یکی از ایالات متحدهء امریکا. رجوع به واشینگتن شود.
(1) - Washington.

واشور.

(اِ) جامهء نهاده برای تبدیل جامه ای که در بر است. (از یادداشت مؤلف). جامهء اضافی برای تبدیل. گویند: دو جامه یا لباس ها شورواشور خریدم، یعنی تا یکی را در بر کنم و دیگری را بنهم و نگهدارم برای تبدیل. (از یادداشت مؤلف).

واشور.

(اِخ) دهی است از دهستان خدابندهء بخش قروهء شهرستان سنندج که در 14 هزارگزی مشرق گل تپه و 2 هزارگزی شمال وصله قرار دارد. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر با 300 تن سکنه. و زبان مردم آن ترکی است. از آب چشمه و قنات مشروب میشود. محصول آنجا غلات و حبوبات و انگور و مختصری صیفی و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

واشورانیدن.

[دَ] (مص مرکب) دوباره برانگیختن. از نو بجنبش و حرکت درآوردن. بشورانیدن: حضو؛ واشورانیدن آتش و حرکت دادن اخگرهای آتش فرومرده. (از منتهی الارب). رجوع به شورانیدن و بازشورانیدن شود.

واشورین.

(اِ) در لهجهء طبری، داس. (از یادداشت مؤلف).

واشونده.

[شَ وَ دَ / دِ] (نف مرکب)بازشونده: قشع؛ ابر پراکنده رونده و گشاده و واشونده از هوا. (منتهی الارب). و رجوع به بازشونده شود.

واشه.

[شَ / شِ] (اِ) پرنده ای مانند باز لیکن از باز کوچکتر. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). باشه. باشق. واشق. واشک :
پس اندر دوان هفتصد بازدار
ابا واشه و چرغ و شاهین کار.فردوسی.
و رجوع به باشه و باشق و واشک شود. || تاریکی که فرا میگیرد دشت و بیابان را در حوالی صبح. (ناظم الاطباء). در مأخذ دیگر دیده نشد.

واشه.

[شَ] (اِخ) دهی است از دهستان قره کهریز بخش سربند شهرستان اراک که در 24 هزارگزی شمال شرقی آستانه و 16 هزارگزی راه مالرو عمومی قرار دارد. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر که دارای 250 تن سکنه است. از آب قنات و چشمه مشروب میشود. محصول آنجا غلات، بنشن، چغندرقند و انگور است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

واشه.

[شِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین که در 30 هزارگزی غرب نائین و 10 هزارگزی جنوب راه شوسه اردستان به نائین واقع است. ناحیه ای است جلگه ای با 74 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10).

واشهر.

[شَ] (اِخ) جائی است که در ترجمهء تاریخ یمینی آنجا که نبرد یسع بن محمّد و عضدالدوله را بازمینماید دربارهء آن چنین آمده است : «هزار مرد دیلم از حشم الیسع جدا شدند و به حضرت عضدالدوله پیوستند به ناحیت اصطخر و بعد از آن گروه گروه بر پی ایشان میرفتند تا عامهء لشکر او جمله جدا شدند و او با خواص ممالیک و حشم خویش به واشهر آمد و رحل و ثقل فراهم پیچید و به بخارا رفت و عضدالدوله به واشهر شد و مملکت کرمان بتصرف گرفت.» (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء چاپی ص318). و نیز در تاریخ مزبور در مورد مرگ عضدالدوله چنین آمده است: عضدالدوله در رمضان سنهء اثنتین و تسعین و ثلاثمائه (392) وفات یافت اولیاء حضرت او با پسرش صمصام الدوله و شمس الملة مرزبان بیعت کردند. او به تدبیر ملک مشغول شد و ابوالفوارس شیرزاد که برادر او بود و از وی بزرگتر در بلده واشهر (؟) کرمان اقامت داشت چون خبر وفات پدر به او رسید به فارس آمد و نصربن هارون نصرانی را که وزیر عضدالدوله بود بگرفت و اموال و بقایای اعمال که در تصرف او بود بستد و به بصره رفت و روی به بغداد نهاد تا جای دیگر بگیرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 195، بنقل از تاریخ کرمان).

واشی.

(ع ص) نعت فاعلی از وشی. (اقرب الموارد). سخن چین. (ناظم الاطباء). نمّام :
تا بود صبح واشی و نمام
تا بود باد ساعی و غماز.مسعودسعد.
|| دروغگو. (غیاث اللغات) (آنندراج). || بسیارفرزند. (از اقرب الموارد). مرد بسیارفرزند. || ستور بسیاربچه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بافنده. (از اقرب الموارد). بافندهء جامه. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سکه زن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کاوندهء کان جهت زر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نگارین کنندهء جامه. (ناظم الاطباء). صورت دیگر واشی در عربی واشٍ است و جمع آن واشون و وشاة است.

واشی.

(پسوند) پسوند مکان چنانکه در اسپی واشی، تنگ واشی، روواشی. (از یادداشت مؤلف).

واشیات.

(ع ص، اِ) جمع واشیة. رجوع به واشیة شود.

واشیان.

(اِخ) دهی است از دهستان بالا گریو بخش ملاوی شهرستان خرم آباد واقع در یازده هزارگزی جنوب شرقی ملاوی و بیست هزارگزی مشرق راه شوسهء خرم به اندیمشک. ناحیه ای است کوهستانی با هوای معتدل و 500 تن سکنه. آب آن از چشمه و چاه، محصول آن غلات و لبنیات و شغل مردم زراعت و گله داری و فرشبافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

واشی لاهوری.

[یِ] (اِخ) ابوجعفر عمر بن اسحاق از مردم لاهور است. بعضی وی را از قاین دانسته اند. مؤلف مجمع الفصحاء دربارهء او چنین آرد: «حکیمی دانا و شاعری بینا بوده. محمد عوفی در تذکرهء خود نوشته که شرف الدین احمد ادیب دماوندی گفت که نجیب الملک شرف الخواص ابوطالب المطهر امتحاناً او را به قصیده ای که در هر بیتی عناصر اربعه راجع کند مأمور کرد و وی در نهایت فصاحت و بلاغت از عهده برآمد. به هر صورت از فضلا و فصحای زمان خود بوده» و سپس این چند شعر را که در لباب هم آمده است از وی نقل کند:
چشمت بسان نرگس و عارض چو نسترن
رخساره همچو لاله و لب چون گل انار
کبکی به گاه رفتن و طوطی گه سخن
چرغی به گاه حمله و بازی گه شکار
کافورم از گلاب سرشکم تر است از آنک
بر گل ز مشک و عنبر تر ساختن عذار
کردی دو جوی لعل روان از دو جزع من
زآن دو عقیق و زآن دو رده در شاهوار
آن را که خورده باده عشقت پریر و دی
امروز مستی آرد و فردا کشد خمار
چون نای و چون کمانچه خروشانم و نژند
تا گیریم چو بربط و چون چنگ در کنار.
(مجمع الفصحاء ص80 و 81 ج1).
و رجوع به لباب الالباب ص 284 جزء اول چ لیدن شود.

واشینگتن.

[تُ] (اِخ)(1) (جرج...) یکی از بنیان گذاران دولت ایالات متحدهء امریکا و نخستین رئیس جمهوری آن کشور است. وی به سال 1732 م. متولد شد و به سال 1799 در مانت ورنن(2) از همان ایالت درگذشت. او فرزند کشتکار و مزرعه دار ثروتمندی بود و به سال 1751 فرمانده یکی از مناطق نظامی ویرجینیا گردید. در 1755 فرمانده چریکها و سربازان آن منطقه شد، و پس از تحصیل چند موفقیت به سال 1758 از کار کناره گیری نمود. در 1759 با بیوهء ثروتمندی ازدواج کرد و عضو مجلس ویرجینیا شد. در 1775 کنگرهء فیلادلفیا وی را به سمت فرمانده قوای مستعمرات منصوب کرد. وی با وجود مشکلات بسیار موفق به حفظ سپاهیان خود شد و آنان را به پیروزی رهبری کرد. وی از ابتدا انگلیسی ها را مجبور به تخلیهء بُسْتُن کرد. پس از همین کامیابی بود که در ژوئیهء 1776 کنگرهء فیلادلفیا استقلال ایالات متحده را اعلام داشت. نیروی انگلستان میخواست شهر نیویورک و رودخانهء هودسن را به تصرف درآورد و ارتباط کوچ نشینان را با یکدیگر قطع کند و از فرستادن خواربار و سایر مایحتاج به نواحی شمالی جلوگیری نماید. واشینگتن نقشهء آنها را دریافت و به دفاع از نیویورک برخاست اما در نبرد لانگ آیلند(3) شکست خورد و چون دید دفاع نیویورک از عهدهء وی ساخته نیست، به سوی بالای رود هودسن عقب نشینی کرد و ژنرال هو(4) انگلیسی وی را بسختی تعقیب مینمود و چون نگهداری دژهای هودسن برای واشینگتن ممکن نبود متوجه جنوب گردید و بر آن شد که شهر فیلادلفیا را که مقر کنگره و در حکم پایتخت بود حفظ کند تا سپاهیان خود را از گزند دشمن مصون دارد. از اینرو لشکریان خویش را به جانب نیوجرزی برد. واشینگتن مدتی در حال جنگ و گریز با دشمن بود تا اینکه به دستیاری فرانسویان ژنرال کورنوالیس(5) را که از طرف ژنرال هو فرمانده قوای نیوجرسی بود مجبور به حصار گرفتن در شهر یورک تاون(6) کرد و سپس به سال 1781 آن جا را به تصرف درآورد و در صلح ورسای به سال 1783 انگلیسی ها را ناگزیر به شناختن استقلال آمریکا نمود. واشینگتن بر اثر این صلح توانست سربازان خود را که از جنگ و نرسیدن وظیفه به تنگ آمده بودند، راضی کند. و به آنها مقرری لازم را برساند. وی از این پس به فیلادلفیا رفت و سپس به مانت ورنن رهسپار شد و کارهای کشاورزی خویش را از سر گرفت. در ماه مهء 1787 با 55 نماینده از ایالات سیزده گانهء امریکا مجلسی در فیلادلفیا تشکیل یافت و واشینگتن به ریاست آن انتخاب گردید. این مجلس پس از پنج ماه مذاکره و تشکیل جلسات سری قانون اساسی ایالات متحدهء امریکا را تصویب کرد که امروز هم برقرار است. واشنگتن به سال 1789 به اتفاق آرا به سمت نخستین رئیس جمهور برگزیده شد و در 1793 نیز دوباره به این شغل انتخاب گردید ولی در انتخابات 1797 این شغل را نپذیرفت و به مانت ورنن بازگشت و در سال 1798 بر اثر نزدیکی خط جبههء جنگ بین فرانسه و ایالات متحده وی سرپرستی ارتش و دفاع از میهن را به عهده گرفت و هنگامی که صلح را به زحمت برقرار کرده بود درگذشت و پایتخت به نام او نامگذاری شد. پیکره ای از وی در تالار کنگرهء امریکا نصب گردیده است و پیکرهء دیگری از سنگ مرمر از او در تالار مجلس کارولینا وجود دارد. به وسیلهء ایالات متحده هم مجسمه ای از وی در حالی که بر اسب سوار است به شهر پاریس اهدا شده است. (از لاروس بزرگ).
(1) - Washington, George.
(2) - Mount - vernon.
(3) - Long Island.
(4) - Howe.
(5) - Cornwallis.
(6) - York - Town.

واشینگتن.

[تُ] (اِخ)(1) پایتخت ایالات متحدهء امریکا و مرکز استان کلمبیا که دارای 552000 تن سکنه است. این شهر در کنار رود یوتوماک واقع شده است. ادارات و مراکز دولتی در قسمت چپ رود قرار دارد. این قسمت از شهر بر طبق نقشهء قبلی ساخته شده است و بنای کنگرهء امریکا در مرکز آن واقع است. علاوه بر ساختمان کنگره در این شهر کاخ سفید (مقر رئیس جمهور)، موزه ملی، مؤسسهء اسمیتسونیان(2) و تأسیسات باستان شناسی و زمین شناسی وابسته به آن نیز وجود دارد. واشینگتن شهری است صنعتی و بازرگانی که رود پوتوماک رشته خط آهن آن را به نقاط دیگر می پیوندد. از 1787 تصمیم گرفته شد ناحیهء فدرالی در ایالات متحده بوجود آید که جزء هیچ یک از ایالات نباشد. سرگرد لانفان(3) فرانسوی در 1790 نخستین نقشهء شهر را ترسیم کرد و بنای شهر آغاز شد و در سال 1800 به عنوان مقر پایتخت انتخاب گردید و در 1814 بسبب جنگ با انگلستان تخلیه شد و سپاهیان انگلیسی ژنرال راس(4) واشینگتن را محاصره کردند. این شهر در مدت جنگهای نژادی مرکز عملیات نظامی شمالیها گردید. (از لاروس بزرگ).
(1) - Washington.
(2) - Smithsonian Institution. این مؤسسه به سال 1838 در واشنگتن تأسیس گردید.
(3) - L'enfant.
(4) - Ross.

واشینگتن.

[تُ] (اِخ)(1) یکی از ایالات ساحلی شمال غربی اتازونی است که از شمال محدود است به کلمبیای کانادا و دارای 179031 کیلومتر مربع مساحت و 1478000 تن سکنه است. واشینگتن ایالتی است کم جمعیت ولی دارای منابع معدنی قابل توجهی است و در آنجا زغال سنگ، آهن ربا، مس، و غیره وجود دارد در این ایالت محصولات جنگلی بسیار و میوه های گوناگون به دست می آید. در نواحی ساحلی اقیانوس آرام شکار ماهی نیز یکی از منابع ثروت آن به شمار میرود و صنعت کنسروسازی در آنجا فراوان است و بواسطهء داشتن مراتع سرسبز دامداری نیز در این ناحیه رونق بسیار دارد. همچنین صنایع دستی، کشاورزی و فلزکاری در این سرزمین رایج است و به کشورهای دیگر صادر میشود. واشینگتن بخشی از اوژن قدیم است که به سال 1846 بین کانادا و ایالت متحده تقسیم گردید و در 1889 بصورت یکی از ایالات اتازونی درآمد. (از لاروس بزرگ).
(1) - Washington.

واشینگتن.

[تُ] (اِخ)(1) شهری است در مرکز یکی از نواحی حاصلخیز در پنسیلوانیای(2) امریکا که دارای معادن زغال و نفت و گاز طبیعی و 25000 تن سکنه و صنایع فلزکاری و شیشه سازی است.
(1) - Washington.
(2) - Pennsylvania.

واشینگتن.

[تُ] (اِخ)(1) شهری است در ایالات متحده واقع در ایالت ایندیانا(2) نزدیک رود سفید(3) که دارای 10000 تن سکنه و مرکز کنسروسازی است.
(1) - Washington.
(2) - Indiana.
(3) - White River.

واشینگتن.

[تُ] (اِخ)(1) شهری است در انگلستان در ناحیهء دورهام(2) با 17150 تن سکنه و معادن زغال سنگ و صنایع پولادسازی و شیمیایی.
(1) - Washington.
(2) - Durham.

واشیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث واشی. رجوع به واشی شود.

واصٍ.

[صِنْ] (ع ص) نبت واصٍ؛ گیاه با هم نزدیک و درهم. (منتهی الارب). ارض واصیة النبات؛ ای متصله. (از اقرب الموارد).

واصب.

[صِ] (ع ص) دائم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از محیط المحیط). همیشگی. (از ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) : و لهم عذاب واصب. (قرآن 37/9). و له الدین واصباً. (قرآن 16/52). || دردناک. || خالص. (مهذب الاسماء).

واصب قندهاری.

[صِ بِ قَ دِ] (اِخ)این نام در تذکرهء «صبح گلشن» و «روز روشن» و «شمع انجمن» واهب آمده و اصح به نظر میرسد. رجوع به واهب شود.

واصبة.

[صِ بَ] (ع ص) مؤنث واصب. رجوع به واصب شود. || دشت سخت دور و دراز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

واصف.

[صِ] (ع ص) صفت کننده. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ستایشگر. (آنندراج). ستاینده. (ناظم الاطباء). مدح کننده : واصفان حلیهء جمالش به تحیر منسوب که ماعرفناک حق معرفتک. (گلستان).

واصف.

[صِ] (اِخ) احمد افندی بغدادی شاعر عثمانی. وی قسمتی از تاریخ عثمانی را نوشته و به سال 1221 ه . ق. درگذشته است. (از قاموس الاعلام ترکی ج 6).

واصف.

[صِ] (اِخ) اندرونی، عثمان بک. شاعر عثمانی متوفی به سال 1240 ه . ق. (از قاموس الاعلام ترکی ج 6).

واصف.

[صِ] (اِخ) حسین افندی شاعر از مردم استانبول متوفی به سال 1104 ه . ق. (از قاموس الاعلام ترکی ج 6).

واصف.

[صِ] (اِخ) عبدالله افندی شاعر عثمانی متوفی به سال 1129 ه . ق. (از قاموس الاعلام ترکی ج6).

واصف.

[صِ] (اِخ) مولوی معراج الدین از شعراست. برای آگاهی از شرح حال وی رجوع به «فرهنگ سخنوران» و «شمع انجمن» امیرالملک سید محمد بن حسن خان بهادر شود.

واصف ایرانی.

[صِ فِ] (اِخ) میرزا محمدامین واصف ایرانی از شاعران است و شرح حال وی در «سفینهء خوشگو» و در «نگارستان سخن» تألیف سید محمد صدیق حسن خان بهادر آمده است. (از فرهنگ سخنوران خیامپور).

واصف جان.

[صِ] (اِخ) دهی است از دهستان لواسان بزرگ از بخش افجهء شهرستان تهران. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر که 519 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء لواسان، محصول آنجا غلات و بنشن و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 1).

واصف حیدرآبادی.

[صِ فِ حَ دَ](اِخ) سیدشاه نصیرالدین از شعراء و سخنوران است. به «فرهنگ سخنوران» دکتر خیام پور و «سخنوران چشم دیده» تألیف ترک علی شاه ترکی رجوع شود.

واصف فرح آبادی.

[صِ فِ فَ رَ] (اِخ)حکیم اشرف حسین پسر حکیم اصغر حسین متوفی در 1292 ه . ق. شاعری است و برای دیدن شرح حال وی رجوع شود به «فرهنگ سخنوران» دکتر خیامپور و «شمع انجمن» امیرالملک سیدمحمد صدیق حسن خان بهادر.

واصف کشمیری.

[صِ فِ کَ] (اِخ)مولوی سیدحسن شاه متوفی در 1285 ه . ق. شاعری است و برای دیدن شرح حال وی رجوع شود به «فرهنگ سخنوران» دکتر خیامپور و «شمع انجمن» امیرالملک سیدمحمد صدیق حسن خان بهادر و «روز روشن» محمد مظفر حسین متخلص به صبا.

واصف مشهدی.

[صِ فِ مَ هَ] (اِخ) (ملا ابراهیم...) شاعری است متخلص به واصف از اهالی مشهد. نصرآبادی دربارهء آن چنین گوید: مدتی در خدمت عالیحضرت میرزا محسن متولی مشهد مقدس بود. دست از ملازمت کشیده به مدرسه رفته به تحصیل مشغول شد و در این سال ارادهء هندوستان کرده در بندرعباس فوت شد. این بیت از اوست:
در آن مقام که دل مرغ نامه بر باشد
گشودن مژه مقراض بال و پر باشد.
(تذکرهء نصرآبادی ص 399).

واصفی هروی.

[صِ یِ هِ رَ] (اِخ)شاعری است که مؤلف آنندراج بنقل از تذکرهء سراج الشعراء دربارهء او نویسد: «از شعرای صاحب قدرت زمان بوده و در هرات نشو و نما یافته. غزلی دارد که به چهار بحر میتوان خواند: رمل مسدس محذوف، فاعلاتن فاعلاتن فاعلن، رمل مخبون سالمْ صدر و ابتدا محذوف، فاعلاتن فعلاتن فعلن. مربع مقطوع مستفعلن مستفعلن فاعلات. خفیف مخبون مقصور، فاعلاتن مفاعلن فعلات. اینک غزل:
نرگس جادوی تو آهوی چین
نافهء آهوی تو خال جبین
هندوی گیسوی تو حامی کفر
غمزهء خونی تو ماحی دین
صورت ابروی تو قبله نما
ساجد ابروی تو روی زمین
یک سر موی تو و ملک جهان
یک گل روی تو و خلد برین
واصفی از قد تو دیوانه است
مضطرب از خط تو زار و حزین.
مؤلف صبح گلشن دربارهء وی نویسد: «واصفی هروی به تکمیل فن شاعری و تتبع مولانا کاتبی مصروف میماند» و پس از این دو بیت از غزلی را که نقل کردیم آرد و گوید: «غزل اوست که به سه بحر آن را توان خواند».

واصل.

[صِ] (ع ص) پیوسته شونده. (آنندراج). رسنده. (ناظم الاطباء). || پیوندنده. (آنندراج) :
مدبری را که قاطع ره تست
واصلی خوانی از پی توفیر.خاقانی.
|| رسیده شده و پیوسته شده. متصل شده. وصل کرده شده. (ناظم الاطباء). پیوسته. (از یادداشت مؤلف). رجوع به وصل شود.
- بواصل؛ به معنی نقد و نقداً :
بدادش همانگه رشید خلیفه
بواصل دو سه بدره از زر کانی.منوچهری.
|| (اصطلاح عرفانی) مقرب سابق است و اص دو طایفه اند یکی آنکه بعد از وصول و فنا، حق ایشان را برای ارشاد خلایق خود میفرستد و دیگر آنکه بعد از وصول ایشان را به خلق رجوعی نیست. فرقهء اول مشایخ اند و فرقه دوم مخدومانند. مولوی گوید :
واصلان چون غرق ذاتند ای پسر
کی کنند اندر صفات او نظر.
(از فرهنگ مصطلحات عرفا، سجادی).
واصلان را نیست جز چشم و چراغ
از دلیل و راهشان باشد فراغ.مولوی.
گر دلیلی گفت آن مرد وصال
گفت بهر فهم اصحاب جدال.مولوی.
تعلق حجاب است و بی حاصلی
چو این بندها بگسلی واصلی.سعدی.

واصل.

[صِ] (اِخ) از شعرای ساکن هند است. صاحب تذکرهء صبح گلشن دربارهء وی چنین نویسد: واصل از سنجیده طبعان کشمیر بود و عمر عزیز در پی وصول مطلوب به دهلی به سر نمود:
چون به من نامهء آن روشنی دیده رسید
شد روان قاصد اشکم که جوابش ببرد
آن که یکدم شب هجران تو آسوده نخفت
سر نهد بر دم شمشیر که آبش ببرد.

واصل.

[صِ] (اِخ) محمد واصل خان کشمیری از شعرای ساکن هند است که در سال هزار وسیصد و هفت در سن هشتاد و دو سالگی در لکهنو درگذشته است و این شعر از وی است:
دادند سر بمهر به ما دولت نیاز
در سرنوشت ما چو نگین جز سجود نیست.
(از تذکرهء صبح گلشن).

واصل.

[صِ] (اِخ) میرزا مبارک الله از شاگردان محمدزمان راسخ از شعرای قرن یازدهم هجری است. (از فرهنگ سخنوران دکتر خیامپور). و رجوع به تذکرهء حسینی شود.

واصل آباد.

[صِ] (اِخ) دهی است از دهستان نوبندگان بخش مرکزی شهرستان فسا واقع در 25 هزارگزی جنوب شرقی آن شهر که در هزارگزی راه شوسهء فسا به داراب واقع است. ناحیه ای است جلگه ای که هوای آن معتدل است و 409 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، محصول آن غلات، حبوبات، برنج، پنبه و میوه و شغل اهالی زراعت و باغبانی و قالیبافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7).

واصل بن الاحدب.

[صِ لِ نِلْ اَ دَ](اِخ) از محدثان است. سفیان ثوری از وی روایت کرده است. (عقدالفرید ج 2 ص 98).

واصل بن حکیم التمار.

[صِ لِ نِ حَ مِتْ تَمْ ما] (اِخ) رجوع به ابوشعیب واصل بن حکیم التمار شود.

واصل بن حیان.

[صِ لِ نِ حَیْ یا] (اِخ)از محدثان است. از ابی وائل حدیث شنیده و لیث بن ابی سلیم از وی روایت دارد. (عیون الاخبار ج1 ص279).

واصل بن عبدالرحمن.

[صِ لِ نِ عَ دُرْ رَ ما] (اِخ) از محدثان است. رجوع به ابوحره شود.

واصل بن عطا.

[صِ لِ نِ عَ] (اِخ) وی از موالی بود که به سال 80 هجری در مدینه متولد شد و بعد به بصره رفت و در مجلس درس حسن بصری حاضر شد. وفات او در سال 131 ه .ق. اتفاق افتاد. وی خطیبی بلیغ و سخنوری برومند و مردی متقی و پرهیزکار بود و تألیفاتی نیز داشت و به یاری عمروبن عبید مکتب معتزلهء بصره را ایجاد کرد و از جانشینان معروف آنان در بصره عثمان الطویل حفصی بن سالم، ابوبکرالاصم، ابوالهذیل العلاف (131 و 235)، ابواسحاق ابراهیم بن سیار نظام (متوفی به سال 221) و ابوعثمان عمروبن بحر جاحظ (متوفی به سال 255) و ابوعلی جبائی (235 - 302) و پسرش ابوهاشم جبائی (متوفی به سال 321) بودند. (از تاریخ ادبیات در ایران تألیف دکتر ذبیح الله صفا ج 1 ص 1). صاحب حبیب السیر دربارهء وی چنین آرد: در این سال (131) واصل بن عطاء المعتزلی که در کلام و اصول تصانیف دارد جهان فانی را بدرود کرد و او الثغ بود چنانچه اصلا به حرف «را» تکلم نمیتوانست نمود و عوض «را» عین میگفت. در تاریخ امام یافعی از کتاب انساب که مؤلف آن سمعانی است مروی است که در وقتی که واصل بن عطا به درس حسن بصری میرفت اختلاف در میان امت پیدا شد. خوارج گفتند که مرتکب کبائر کافر است و جماعتی بر آن رفتند که مؤمن به ارتکاب کبائر کافر نمیشود اما فاسق میگردد و ابن عطا انکار این دو مذهب نموده گفت فاسق این امت نه مؤمن است و نه کافر و حسن او را از مجلس خود مردود ساخته، ابن عطا به اتفاق عمروبن عبید از مصاحبت حسن بصری اعتزال گزید بنابر این ایشان را با اتباع معتزله گفتند. (حبیب السیر ج 2 چ خیام ص 199). صاحب روضات الجنات کنیهء وی را «ابوحذیفة» نوشته است. برای اطلاع از عقاید معتزلی واصل بن عطا به «معتزله» و به کتاب تاریخ ادبیات صفا ج 1 چ ص 48 و ملل و نحل شهرستانی رجوع شود.

واصل بن عمرو.

[صِ لِ نِ عَمْرْ] (اِخ)امیر بخارا به سال 166 ه .ق. رجوع به تاریخ بخار ص71 و 72 و 73 شود.

واصل بن فضلان.

[صِ لِ نِ فَ] (اِخ)مکنی به ابوعلی شیرازی از محدثان است. وی به اصفهان آمد و در آنجا سکونت جست و تا سال 333 درگذشت. رجوع به ذکر اخبار اصبهان ج 2 ص 335 شود.

واصل خط.

[صِ خَ] (اِ مرکب) قبض رسید. قبض وصول. یافته بر وزن بافته قبض الوصول و حجت و واصل خط را گویند. (برهان).

واصل شدن.

[صِ شُ دَ] (مص مرکب)رسیدن و درآمدن. (ناظم الاطباء). واصل گردیدن. || پیوستن. || در اصطلاح صوفیه، به منتهی رسیدن و به حق متصل شدن :
قابل امر و پی قابل شوی
وصل جویی بعد از آن واصل شوی.مولوی.
رجوع به واصل شود.

واصل شیرازی.

[صِ لِ] (اِخ) میرزا ابوالقاسم شاعری است که در اواخر قرن سیزدهم هجری میزیسته است. رجوع به «مرآة الفصاحة» تألیف داور شود.

واصل کردن.

[صِ کَ دَ] (مص مرکب)رسانیدن. سبب رسیده شدن گشتن. رسیدن کنانیدن. (ناظم الاطباء). واصل گردانیدن. بردن.

واصل گردانیدن.

[صِ گَ دَ] (مص مرکب) رسانیدن. واصل کردن. بردن : ملائکه ملاقات نمایند با آن امام دردهید بشارت او را به آمرزش، واصل گردانید به او تحفه های کرامت را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 311).

واصل گردیدن.

[صِ گَ دی دَ] (مص مرکب) رسیدن. درآمدن. (ناظم الاطباء). || پیوستن. رجوع به واصل شود.

واصل گشتن.

[صِ گَ تَ] (مص مرکب)رسیدن. || پیوستن. رجوع به واصل شدن شود.

واصل لاهیجی.

[صِ لِ] (اِخ)ملامحمدامین متخلص به واصل فرزند درویش محمد لاهیجی که در حدود 1115 ه .ق. میزیست و نصرآبادی دربارهء او چنین آرد: جوان قابل آدمی روشی است. تحصیل علوم نموده از گیلان به تبریز رفت. مدتی از مخصوصان حضرت میرزا ابراهیم وزیر آذربایجان بود، بعد از آن به مشهد مقدس رفت و با ملامحمدامین اسطرلاب ساز مباحثه داشتند. به اصفهان آمد به مدرسهء حاج محمدباقر مهابادی ساکن و به تحصیل مشغول شد. شعرش این است:
در کار عقده بیشتر از اضطراب شد
افتد گره به رشته چو پر پیچ و تاب شد
بی جوهران به تربیت آدم نمیشوند
شبنم ببوی گل نتواند گلاب شد.
*
جاهل ز خموشی مگر از عیب برآید
جز بستن لب نیست دوا بوی دهان را.
*
در حقیقت عینکی بهتر ز پشت چشم نیست
دیده چون بستی دو عالم را تماشا میکنی.
*
بر جبهه گره آنکه ز نادانی خود زد
مشتی است گره کرده به پیشانی خود زد.
*
دل چو بینا شد ز نور حق نظر در کار نیست
در چو واشد حلقهء بیرون در درکار نیست.
*
سر بلندی های ما تاریک دارد راه را
شمع تا ننشست از پا پیش پای خود ندید.
*
به شکوه ات چه شود باز چشم گریانم
فتد ز اشک گره بر زبان مژگانم.
*
بعد مردن میشود آخر ره کوتاه ما
شمع سان اندازهء عمر است طول راه ما.
(از تذکرهء نصرآبادی ص 352).

واصلة.

[صِ لَ] (ع ص) تأنیث واصل. رجوع به واصل شود.

واصله.

[صِ لَ / لِ] (از ع، ص)
- اسباب واصله (اصطلاح پزشکی قدیم)؛سببی که به میانجی آن سبب حالتی نو پدید گردد، چنانکه امتلا، چه امتلا از اسباب سابقه است و چون به سبب آن رگها پر شود از اسباب واصله است. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
|| زنی که موی خویش را به موئی غیر از موی خود، پیوند میدهد. (از اقرب الموارد). || زن که گیسوی عاریت سازد. (از یادداشت مؤلف). || موی زنان را پیوندکننده. (منتهی الارب) (آنندراج). زنی که از موی دیگری موی زنان را پیوند کند و موی عاریه برای آنها سازد. (ناظم الاطباء). || زن زانیه و از اعلام است. (ناظم الاطباء).

واصلی.

[صِ] (ص نسبی) رسیده. واصل شده. وصول شده : و بغیر همان مبلغ فوق چیزی انفاد خزانهء عامره نمیشد و شانزده یک از وجه واصلی سر کار خاصه شریفه در وجه معیرالممالک از قدیم الایام الی الاَن مقرر و مستمر است. (تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 24).

واصلی.

[صِ] (اِخ) عبدالله بن عبدالوهاب بن نصیربن عبدالوهاب بن عطاءبن واصل الواصلی الرازی الصوفی مکنی به ابوسعید. از محدثان است. در رجب سال 287 متولد شد و در ربیع الاول 382 ه . ق. در بخارا درگذشت. وی از ابوعبدالله محمد بن ایوب بن ضریس الرازی و یحیی بن محمد بن صاعد و عبدالرحمن بن ابی حاتم و جز آنها حدیث شنید و الحاکم ابوعبدالله غنجار و ابوسعد الادریسی وسعدالجنزروذی از وی حدیث روایت کرده اند. (از لباب الانساب).

واصلی.

[صِ] (اِخ) علی بن احمدبن واصل المستملی الواصلی الزوزنی مکنی به ابوالقسم از محدثان است. به سال 376 ه . ق. در زوزن درگذشت وی از ابی محمد عبدالرحمن بن ابی حاتم و جز آن روایت کند و الحاکم ابوعبدالله از وی حدیث شنید. (از لباب الانساب).

واصلی.

[صِ] (اِخ) میرزا نورعلی لکهنوئی از شعرای ساکن هند است و از میرزا محمدفاخر مکین تعلیم می گرفت و با میرزا محمد جعفرخان راغب به عظیم آباد رفت و همانجا درگذشت. از اشعار وی است:
واصلی گاه به وصلت نرسید و جان داد
باده ناخورده کشید آه عبث رنج خمار.
*
دیگران را وصل و حرمان شد نصیب واصلی
ای فلک از کجرویهای تو صد فریاد و آه.
*
ای واصلی از جهان فانی رفتی
محروم ز وصل یار جانی رفتی
دردا که ز نخل زندگانی ثمری
ناخورده به عالم جوانی رفتی.
(از تذکرهء صبح گلشن ص 581).

واصلی بخارایی.

[صِ یِ بُ] (اِخ) از شعرای بخاراست و این مطلع از اوست:
آن گردباد نیست به گرد سرای تو
سرگشته ای ست رقص کنان در هوای تو.
(تحفهء سامی ص 166 چ وحید دستگردی).

واصلی تبریزی.

[صِ یِ تَ] (اِخ) از ابریشم فروشان شهر مذکور بود. در آخر تاجر گشت و در جوانی فوت شد. این مطلع ازوست:
مشکلی هست ز سرّ دهنت در دل ما
تا نگویی سخنی حل نشود مشکل ما.
(تحفهء سامی).

واصلی شاهجهان آبادی.

[صِ یِ جَ] (اِخ) میرزا امام وردی بیک. اصلش از ایران است و در شاهجهان آباد متولد شد و هم بدانجا نشو و نما یافته و در سخن سنجی طبعی موزون و فکری خوش داشت و مشق سخن به خدمت شمس الدین فقیر میگذرانید و در خوشنویسی، علم موسیقی و فن تیراندازی هم مردی خوش سلیقه بود چون نسبت ارادت به خدمت شاه واصل داشت بهمان سبب واصلی تخلص کرد و با نواب شیرافکن خان باسطی در لکهنو بخوبی زندگی میکرد و در اواخر قرن دوازدهم درگذشت. این چند بیت ازوست:
خوش آن نشاط که در پای خم ز هوش روم
برون ز میکده همچون سبو به دوش روم.
*
هزارساله بروی تو گر نظاره کنم
چو یک نظر روی از دیده سینه پاره کنم.
(از تذکره نتایج الافکار ص 769).

واصلی شیرازی.

[صِ یِ] (اِخ) شاعری است. صاحب آثار العجم دربارهء وی چنین نویسد: آقاخان مانی طبعش روان و صافی در خط نستعلیق طاق و یگانهء آفاق بود. واصلی بر اوراق متفرقه قریب پنج شش هزار بیت دارد به دست خلف نااهلش افتاده. چندانکه انتخابی از آنها خواستم بنمایم به مماطله و مسامحه گذرانید. ناچار این چند شعر را که از او به یاد داشتم نگاشتم:
خشمگین رفت و بیامد بسرم از سر ناز
عمر بگذشته که گوید که به سر ناید باز
کی توانم که دل از مهر رخت برگیرم
که توئی در همه آفاق به خوبی ممتاز
میل آزادیم از کنج قفس نیست که نیست
پر و بالی که کنم سوی گلستان پرواز
گر ننالد پس از این واصلی از درد فراق
عجبی نیست که از مرده نیاید آواز.
(آثار العجم ص 571).

واصلی مروزی.

[صِ یِ مَرْ وَ] (اِخ)شاعری است که در 968 ه . ق. وفات یافت. رجوع به فرهنگ سخنوران و تذکرهء هفت اقلیم شود.

واصلیه.

[صِ لی یَ] (اِخ) فرقه ای است از معتزله که اصحاب واصل بن عطا هستند. (لباب الانساب). اصحاب ابی حذیفه و واصل بن عطا که معتقد به نفی صفات خدا و اختیار و اقتدار مردم هستند. (از تعریفات جرجانی). رجوع به واصل بن عطا و معتزله شود.

واصلیه.

[صِ لی یَ] (ص نسبی) (اصطلاح عرفانی) کسانی اند که گویند ما به خدا متصل شده ایم و مقصود واقع حاصل کرده ایم. (فرهنگ مصطلحات عرفاء، سجادی). رجوع به واصل شود.

واصه.

[صَ] (اِخ)(1) تلفظ ترکی وازا. رجوع به وازا و قاموس الاعلام ترکی شود.
(1) - Vasa, Wasa.

واصی.

(ع ص) متصل. در هم پیوسته. (از اقرب الموارد). گیاه با هم نزدیک و درهم. (ناظم الاطباء). زمین در هم پیوسته گیاه. (آنندراج). رجوع به واصٍ شود.

واصیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث واصی. گیاه درهم پیوسته. گیاه متصل به هم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به واصٍ و واصی شود.

واضح.

[ضِ] (ع ص) پیدا و آشکار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). روشن و هویدا. (غیاث اللغات) (آنندراج). گشاده. عیان. فاش. ظاهر. بارز : و به معجزات ظاهر و دلایل واضح مخصوص گردانید. (کلیله و دمنه).
- واضح بودن؛ آشکار و روشن بودن. ابهامی نداشتن.
|| درخشان. تابان. (از اقرب الموارد). || شتر سپید غیرشدید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). شتر سپید که چندان سپید نبود. (ناظم الاطباء).

واضح.

[ضِ] (اِخ) (ال ...) ستارهء صبح. (ناظم الاطباء).

واضحات.

[ضِ] (ع ص، اِ) جِ واضحة. رجوع به واضحة و واضح شود.

واضح اصفهانی.

[ضِ حِ اِ فَ] (اِخ)آقازمان پسر کمال پهلوان پسر پهلوان قاسم از شعرای قرن یازدهم است. و نصرآبادی دربارهء وی چنین نویسد: جد او از کدخدایان لنجان است که یکی از بلوکات اصفهان است و در زمان شاه عباس ماضی عسس اصفهان بوده و صاحب جمع هوائی و راهداری هم بوده. باقی بسیاری بهم رسانیده آزار بسیاری کشید بعد از آن فوت شد و پهلوان کمال هم به امر مزبور قیام نمود و آقازمان بعد از فوت او به مضمون شعر مسعودسعد عمل نموده:
بکم از قدر خود مشو راضی
بین که گنجشک را نگیرد باز.
متوجه عمل پدر نشده به درویشی و قناعت ساخت در کمال صلاحیت و تقوی روزگار گذرانید. همیشه با اهل کمال و مردان صاحب حال انیس و جلیس است. لطایف طبعش نهایت غرابت دارد و تتبع بسیار از سخنان متقدمین و متأخرین کرده. شعرش این است:
عشق آگاهی نبخشد جان غفلت دیده را
برق نتواند بریدن این ره خوابیده را
پیر چون گشتی بیفشان بر جهان دامان ترک
داس کشت آرزو کن پشت خم گردیده را.
*
مشق تحملم ز لگد کوب غم رسید
چون سطر جاده از قلم پاشدم تمام.
*
از آن خوش کرده ام چون اشک حسرت گوشه گیری را
که استادن نباشد آب باریک فقیری را.
*
شد سبک پردازی دولت به عزت رهبرم
سرمه گردید از گرانیهای قیمت گوهرم.
*
مرد را پامال خواری میکند طغیان حرص
شمع کوته میشود چون شعله بالا می کشد.
(از تذکرهء نصرآبادی ص 343 و 344). و رجوع به فرهنگ سخنوران شود.

واضح ساوجی.

[ضِ حِ وَ] (اِخ) میرزا مبارک الله مخاطب به «ارادت خان» متخلص به واضح است. از شعرای ساکن هند بوده در زمان جهانگیر شاه شغل بخشیگری و در عصر شاهجهان منصب وزارت داشت و مدتی نیز حکمران دکن و بنگاله و کشمیر و اللهآباد شد و به سال 1128 در جونپور درگذشت. وی نزد میرمحمد زمان راسخ تحصیل ادب کرد. او راست:
موجم و وحشت کند محروم از ساحل مرا
در طپیدن رفت از کف دامن قاتل مرا.
*
به جیب صبح ز خورشید گل فشانیهاست
به جام پیری ما بادهء جوانیهاست.
*
واضح به هیچ راه دلم وانمی شود
این قفل زنگ بسته، شکستن کلید اوست.
*
خیال روی او دل را ز پا مستانه اندازد
نسیم گل شرر در خرمن دیوانه اندازد
پریشانی یک دل می برد جمعیت عالم
شکسته شیشهء ما سنگ در میخانه اندازد.
*
بوی خون از نفس باد صبا می آید
شاید از گلشن داغ دل ما می آید.
*
یک عمر رفیق بزم احباب شدیم
یک عمر به هجر در تب و تاب شدیم
خفتند همه آخر و افسانه شدند
ما نیز به آن فسانه در خواب شدیم.
(از فرهنگ سخنوران و تذکرهء نتایج الافکار ص745).

واضح شدن.

[ضِ شُ دَ] (مص مرکب)آشکار شدن. مسلم شدن. || اثبات شدن. || روشن شدن. از ابهام و تیرگی برآمدن.

واضح عامری.

[ضِ حِ مِ] (اِخ) سرداری که در اواخر قرن چهارم هجری با گروه خویش به محمد بن مقسام از مروانیان اندلس پیوست و او را در جنگ با سلیمان بن الحکم بن سلیمان ملقب به الظافر بالله یاری داد و سرانجام به دست وی کشته شد. (از حبیب السیر ج2 ص57 و 58).

واضح کردن.

[ضِ کَ دَ] (مص مرکب)آشکار کردن. هویدا کردن. ایضاح: لحب الطریق لحباً، واضح و روشن کرد راه را. (منتهی الارب). || ثابت و روشن کردن. || از تیرگی و ابهام دور ساختن.

واضع.

[ضِ] (ع ص) نهندهء چیزی در جائی. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سازنده. (ناظم الاطباء). بناکننده. || آفریننده. پیداکننده. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
اختر سعدی و عالم ز فروغ تو منیر
واضع عقلی و گیتی ز نظیر تو عقیم.
سعدی (مجالس).
|| شارع و آنکه در میان مردمان وضع قانون می نهد. (ناظم الاطباء). || شتر گیاه ترش چرنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زن بی خِمار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || زن آبستن شونده در آخر طُهر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زن زاینده. || حدیث دروغ سازنده. (اقرب الموارد).

واضع.

[ضِ] (اِخ) روستائی در یمن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مخلافی است در یمن. (معجم البلدان).

واضعات.

[ضِ] (ع ص، اِ) جِ واضعة. رجوع به واضعة شود.

واضع چهارکتاب.

[ضِ عِ چَ کِ] (اِخ)حق تعالی که تورات بر موسی علیه السلام و زبور بر داود علیه السلام و انجیل بر عیسی (ع) و قرآن بر محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم نازل ساخت. (غیاث اللغات) (آنندراج).

واضعة.

[ضِ عَ] (ع ص) مؤنث واضع. رجوع به واضع شود. || زن نابکار. (از اقرب الموارد). زن تباهکار سیاهنامه. (منتهی الارب) (آنندراج). زن فاجرهء تباهکار سیاهنامه. (ناظم الاطباء). || (اِ) مرغزار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

واضی ء.

[ضِءْ] (ع ص) پاکیزه. (از اقرب الموارد). پاکیزه روی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو. ماهو بواضی ء؛ یعنی او پاکیزه نیست. (منتهی الارب).

وأط.

[وَءْطْ] (ع مص) زیارت کردن قوم. || برانگیخته شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برانگیختن. (منتهی الارب).

واطاقتا.

[قَ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا»ی ندبه + منادای مندوب) وای : واطاقتا از حسرت متواتری که گرفتارش را نه در دل قراری ممکن و نه در دیده قراری متصور. (ترجمهء تاریخ یمینی ص442).

واطئة.

[طِ ءَ] (ع ص) مسافر و راه سپر. (از اقرب الموارد). مسافران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسانی که راه می سپرند. (ناظم الاطباء). || راه پاسپرده. بسیار مسلوک. (آنندراج) (منتهی الارب). راه پاسپرده. (ناظم الاطباء). || (اِ) ریزه های افتاده از خرما. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

واطد.

[طِ] (ع ص)(1) ثابت. (اقرب الموارد) (آنندراج). استوار. (ناظم الاطباء).
(1) - طادی مقلوب واطد است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وأطة.

[وَءْ طَ] (ع اِ) مره است برای وأط یعنی یکمرتبه زیارت کردن قوم را. (از اقرب الموارد). || لجه ای از لجه های آب. (اقرب الموارد). || جای بلند از زمین. (از اقرب الموارد).

واعجباه.

[عَ جَ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا»ی ندبه + منادای مندوب) ای عجب. (غیاث اللغات) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). شگفتا. عجبا.

واعد.

[عِ] (ع ص) نویددهنده. وعده دهنده: فرس واعد؛ اسب که نوید دهد رفتار بعد رفتار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- سحاب واعد؛ ابر بدان جهت که به باران وعده میدهد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
- یوم واعد؛ روز که اول آن نوید گرما یا سرما دهد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).

واعدة.

[عِ دَ] (ع ص) مؤنث واعد. رجوع به واعد شود: ارض واعدة؛ زمین که نوید خبر دهد از گیاه و علف. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

واعدی.

[عِ] (اِ) موعد و زمان مقرر. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). در مأخذ دیگری دیده نشد.

واعر.

[عِ] (ع ص) صعب. (اقرب الموارد). دشوار. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت و مشکل. (ناظم الاطباء).
- جبل واعر؛ کوه سخت.
- مطلب واعر؛ مطلب دشوار. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

واعظ.

[عِ] (ع ص) ناصح. (اقرب الموارد). پند دهنده. (آنندراج). اندرزگو. اندرز دهنده. نصیحتگو. نصیحت کننده. || مذکر. مسأله گو. مجلس گوی : استاد عبدالملک واعظ که از صلحاء ائمه بود و به مصالح خلق متکفل حکایت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی نسخهء چاپی ص 329).
اگر واعظ بود گوید که چون کاه
تو بفکن تا منش بردارم از راه.نظامی.
مستمع چون تشنه و جوینده شد
واعظ ار مرده بود گوینده شد.مولوی.
واعظان کاین جلوه بر محراب و منبر می کنند
چون بخلوت میروند آن کار دیگر میکنند.
حافظ.

واعظ.

[عِ] (اِخ) بکربن شاذان بن بکرالمقری، الواعظ مکنی به ابوالقاسم از محدثان است که از جعفر الخلدی و عبدالباقی ابن قانع و ابوبکر الشافعی و جز آنها استماع حدیث کرده و ابوالقاسم الازهری و ابومحمد الخلال و عبدالعزیز الازجی و جز آنها از وی روایت کرده اند. وی عابد و نیکوکار و شب زنده دار و در حدیث مورد اعتماد بود. به سال 321 ه . ق. بدنیا آمد و در 405 ه . ق. درگذشت. (از لباب الانساب).

واعظ شروانی.

[عِ ظِ شَرْ] (اِخ) نامش در سفینهء خوشگو سیدحسن و در تحفهء سامی سیدحسین آمده است. شاعری است که فیضی تخلص می کرده و صاحب سفینهء خوشگو دربارهء وی چنین آورده است: «صاحب فضل و کمال است. هنگام وعظ سخنور و خوش بیان بوده اکثر خطوط را خوش می نوشته و فیضی تخلص میکرده این مطلع از فکرهای اوست:
گفتی توان به آن مه نامهربان رسید
گر بگذری ز خود به خدا می توان رسید.»
(از دانشمندان آذربایجان ص 392).
این شعر هم در تحفهء سامی منسوب به اوست:
دلا دیوانگی و عاشقی یاران همدردند
که هرگز گرد نااهلان تردامن نمیگردند.

واعظ قاینی.

[عِ ظِ یِ] (اِخ) امیر سیدعلی بن سیدعابد از شعرای قرن نهم. (از فرهنگ سخنوران).

واعظ قزوینی.

[عِ ظِ قَزْ] (اِخ) ملقب به رفیع الدین و گاهی به ملارفیع الدین و یا ملارفیع هم موصوف است. از علمای امامیه و از ادبا و شعرا و فضلای قرن یازدهم هجری است و در اشعار خود واعظ تخلص میکرد. در وعظ و خطابه سرآمد بوده است. وی از شاگردان ملاخلیل قزوینی بود و دیوان شعر وی مشتمل بر هفت هزار بیت است. وفات او در سال 1089 ه . ق. رخ داده. وی از علم معقول نیز حظی وافر داشته و در این علم کتابی به نام ابواب الجنان تألیف کرد. اما بیش از دو باب آن را ننوشت و پس از مرگ او پسرش ملا شفیع آن را پایان داد. (از ریحانة الادب ج4 ص 272 و تذکرهء نصرآبادی ص 171). این ابیات از اوست:
دل خانه ای ست یاد خدا کدخدای او
سرد از محبت همه گشتن هوای او.
*
گر چه ما را نیست پیشاپیش دود مشعلی
نیست دود آه مظلومی هم از دنبال ما.
*
به زمین برد فرو خجلت محتاجانم
بی زری کرد بمن آنچه به قارون زر کرد.

واعظ کاشفی.

[عِ ظِ شِ] (اِخ)(ملاحسین...) رجوع به کاشفی شود.

واعظ واسطی.

[عِ ظِ سِ] (اِخ)شمس الدین محمد بن القاسم از مشاهیر شعراست که به عربی شعر می سروده و به سال 744 ه . ق. درگذشته است. (از قاموس الاعلام ترکی).

واعظون.

[عِ] (ع ص، اِ) جمع واعظ است در حالت رفعی. رجوع به واعظ شود.

واعظ هروی.

[عِ ظِ هِ رَ] (اِخ) شیخ نورالله واعظ هروی از وعاظ و شعرای قرن نهم. (از فرهنگ سخنوران).

واعظ هروی.

[عِ ظِ هِ رَ] (اِخ) مولانا معین پسر مولانا محمد فرهی واعظ خوبی است و در ممالک خراسان وعظ او پیش عوام و خواص مرغوب ولیکن شخصی دیوانه سان است و مریدان او نیز بدین سانند و چون به دیوانگی شهرت گرفته هر سخن که میخواهد بر سر منبر می گوید و هیچکس او را مؤاخذ نمی سازد و این مطلع از اوست:
مگر فصل بهار آمد که عالم سبز و خرم شد
مگر وصل نگار آمد که دل با وصل همدم شد.
(از مجالس النفائس).

واعظی.

[عِ] (ص نسبی) منسوب به واعظ.

واعظی.

[عِ ظی ی] (اِخ) محمد بن احمدبن محمد بن خلف الواعظی البخاری مکنی به ابوالفضل. از محدثان است که از احمدبن علی الجباخانی(1) و ابوبکر احمدبن سلیمان العباداتی(2) و جز آنها روایت کرده و به سال 383 درگذشته است. (از لباب الانساب).
(1) - در اصل: «جباخانی». رجوع به لباب الانساب شود.
(2) - در اصل: «عباراتی». رجوع به لباب الانساب شود.

واعظی.

[عِ] (اِخ) حکیم محمد بن محمد البلخی الواعظی مکنی به ابوبکر از شعرا و وعاظ بلخ است و اکثر اشعار او دربارهء توحید و فضایل صحابه و اوصاف یاران گزیدهء پیغمبر (ص) است. این چند بیت نموداری از اشعار وی است:
نی از زحل بدی و نه نیکی ز مشتری
هست این همه ز داور و نیک است داوری
هر نیک و بد که هست ز تقدیر و حکم اوست
نز دور دایره ست و نه از چرخ چنبری
اندوه و رنج و راحت و شادی و عز و ذل
رنج و عنا و فاقه و مال و توانگری
بخت جوان و دولت مسعود و روز سعد
بدبختی و بلا و عنا و بداختری
از فضل و عدل حق شمر از خود مدان تو تا
نام هوا ز نامهء اعمال بستری.
(از لباب الالباب ص356 ج2) (مجمع الفصحا ص655 ج1).

واعظین.

[عِ] (ع ص، اِ) جمع واعظ است در حالت نصبی و جری. رجوع به واعظ شود.

واعقه.

[عِ قَ] (اِخ) جائی است. (منتهی الارب) نام محلی است و در جمهره وعقه آمده است. (از معجم البلدان).

واعی.

(ع ص) نگهدارنده. (غیاث اللغات) (آنندراج). نگهبان. حافظ. (از ناظم الاطباء). || والی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قیم: واعی الیتیم. || یادگیرنده. (غیاث اللغات) (آنندراج). || شنونده. (اقرب الموارد). گوش دهنده :
اذن مؤمن وحی ما را واعی است
آنچنان گوشی قرین داعی است.مولوی.

واعیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث واعی. حافظ و نگهبان. (غیاث اللغات). || نگاه دارنده و شنوا و شنونده. (منتهی الارب) (از آنندراج). شنوا. (ناظم الاطباء) :
گرچه ناصح را بود صد داعیه
پند را اذنی بباید واعیه.مولوی.
و رجوع به واعی شود. || فریاد و غیوکننده. (آنندراج). || (اِ) بانگ و فریاد. (منتهی الارب). صراخ. صوت. (اقرب الموارد). || بانگ بر مرده. (از اقرب الموارد). سخت گریستن بر مرده. بانگ و فریاد بر مرده. زاری بر مرده. رجوع به واعی شود.

واغارشاپات.

(اِخ)(1) پایتخت قدیم ارمنستان که اکنون آن را اکمیادزن(2) گویند. به سال 491 م. انجمنی در آن تشکیل شد که در نتیجه ارمنستان با مجمع کالسدون قطع رابطه کرد و موافقت خود را با عقیده به این که حضرت عیسی دارای طبیعت واحد بوده است اعلام داشت ولی در حقیقت از اعتراف برتری قسطنطنیه خودداری کرد و خود را از قید کلیسای قسطنطنیه آزاد ساخت چنانکه تا امروز هم کلیسای مستقلی دارد. (از تاریخ ایران ج1 ص604 تألیف سایکس).
(1) - Vagharshapat.
(2) - Ecmiadzin.

واغر.

[غِ] (ع ص) خشمناک. (آنندراج). آن که سینهء وی پر از خشم و کینه باشد. (ناظم الاطباء).

واغرة.

[غِ رَ] (ع ص) مؤنث واغر. رجوع به واغر شود.

واغل.

[غِ] (ع ص) آن که ناخوانده در مجلس شراب و طعام کسی درآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). طفیلی شراب. (دهار). طفیلی مجلس شراب. طفیلی. قرواش. شولقی. (از یادداشت مؤلف). || آن که در درخت و جز آن پنهان شود. (ناظم الاطباء). اسم فاعل از وغل. درآینده در چیزی و پنهان کننده خود را بدان. (از اقرب الموارد).

واغل.

[غِ] (اِ) غذای پخته و آماده. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس). در مآخذ دیگر دیده نشد.

واغلطیدن.

[غَ دَ] (مص مرکب) غلطیدن و بزیر افتادن. (ناظم الاطباء).

واغ واغ.

(اِ صوت) بانگ سگ. هفهف. هافهاف. عوعو. وغوغ. وعوع. (از یادداشت مؤلف).

واغوثاه.

[غَ] (ع صوت مرکب) (مرکب از «وا»ی ندبه + منادای مندوب) فریاد. داد. فغان. به فریادم برس. الغیاث :
کوه ببسود زخم تیرش گفت
صاعقه ست این نه تیر واغوثاه.
ابوالفرج رونی.
فاعبد الرب فی الصلوة ترا
ور نباشی چنین تو واغوثاه.سنائی.

واغ و وغ.

[واغْ غُ وَ] (اِ صوت) آواز سگ. (از یادداشت مؤلف). رجوع به واغ واغ شود.

واغیه.

[یَ] (ع اِ) بانگ. (مهذب الاسماء). واعیه. رجوع به واعیه شود.

واف.

(اِ) بلبل(1) را گویند و به عربی عندلیب خوانند. (برهان) (آنندراج). || خواننده. (از برهان) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء).
(1) - رشیدی نویسد: «واف، بلبل، لیکن صحیح زندواف است» و حق با اوست. رجوع کنید به زندواف و زندباف. (برهان قاطع چ معین).

وافد.

[فِ] (ع ص) بر سویی آینده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). بر سویی پیش کسی رونده. (غیاث اللغات). ج، وفود. اوفاد. وفد. || آینده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آن که مرکب نجیب سوار شود. (غیاث اللغات) (آنندراج). || سنگخوار و شتر پیشی گیرنده. (از اقرب الموارد). شتر پیشرو و سنگخوار پیشی گیرنده در سیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بر زمین زننده و افکننده. (آنندراج). || (اِ) تندی دو رخسار که وقت خائیدن بلند شود. و آن در پیری زائل شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برآمدگی گونه هنگام جویدن که در روزگار پیری از میان میرود. (از اقرب الموارد).

وافد.

[فِ] (اِخ) حیی است از عرب. (از اقرب الموارد). نام گروهی از تازیان. (از ناظم الاطباء).

وافدان.

[فِ] (ع اِ) تثنیهء وافد. دو تندی رخسار که هنگام خاییدن بلند شود و در پیری زایل گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به وافد شود.

وافدة.

[فِ دَ] (ع ص) بیماریی که خاص قبیله یا ناحیه ای است. (بحر الجواهر).

وافدی.

[فِ دی ی] (ص نسبی) منسوب به وافد.

وافدی.

[فِ] (اِخ) محمد بن یحیی بن عمر بن علی بن حرب بن محمد بن علی بن حیان الوافدی مکنی به ابوجعفر از محدثان است. وی از جد پدرش علی بن حرب و از جدش عمر بن علی و احمدبن اسحاق الخشاب الموضی روایت کرده است و ابوالحسن رزق و ابوالحسین محمد بن الحسین بن الفضل القطان و جز آنها از وی روایت کرده اند. وی در صفر 253 بدنیا آمد و در اول رمضان 304 در بغداد درگذشت. او آخرین کسی است که از علی بن حرب روایت کرده است. (از لباب الانساب).

وافر.

[فِ] (ع ص) بسیار. افزون. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). اوفر. موفور. وافره. موفوره. وافی. متوافر. متوافره. (از یادداشت مؤلف). فراوان. کثیر : و طایفه ای از مشاهیر ایشان که هر یک علمی وافر و ذکری سایر داشتند به منزلت ساکنان خانه و بطانهء مجلس بودندی. (کلیله و دمنه). مالی فاخر و تجملی وافر با آن جماعت همراه بود. (سندبادنامه ص 218). ساز و بنه گاه ایشان به تاراج دادند و غنیمتی وافر از اموال و اسباب ایشان حاصل آوردند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 187). جمعی از حشم او به خدمت عضدالدوله رفتند و با ایشان اکرامی وافر کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 290). سباشتکین را که خویش و صاحب جیش او بود با لشکری وافر به خراسان فرستاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 263). نعمتی وافر داشت. (گلستان). || تمام. (دهار) (نصاب الصبیان) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (این معنی به معنی «بسیار» نزدیک است) : از عمر و روزگار فراخ خویش حظی وافر یافت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص434). جوانی خردمند از فنون فضائل حظی داشت وافر و طبعی نافر. (گلستان). ملوک وافر فراست و سلاطین کامل کیاست سعادت دو جهانی در متابعتش دانسته. (حبیب السیر ج2 ص322). || (در اصطلاح عروض) بحر چهارم از بحور عروض، وزنش مفاعلتن شش بار. (منتهی الارب). شمس قیس رازی در این باره چنین آورده است: «بناء وافر و کامل بر سُباعیات است مرکب از پنج متحرک و دو ساکن. اجزاء وافر شش بار مفاعلتن و اجزاء کامل شش بار متفاعلن و چون افاعیل این دو بحر در عدد متحرکات و سواکن و ترکیب ارکان متفق و مؤتلف بودند آن را در یک دایره نهادند و نام آن دایرهء مؤتلفه کردند». (المعجم چ دانشگاه ص51). «بدانکه عجم را بر پنج بحر از این بحور پانزده گانه شعر عَذْب نیست و آن طویل است و مدید و بسیط و وافر و کامل و ما بیتی چند از اشعار قدما که در نظم آن تقیل به شعراء عرب کرده اند و برای اظهار مهارت خویش در علم عروض گفته اند بیاریم تا نقل آن معلوم گردد و دوری آن از طبع سلیم روشن شود.. ابیات وافر:
بیت مقطوف و این اتم اشعار عرب است در این بحر:
چو برگذری همی نگری برویم
مفاعلتن مفاعلتن فعولن
چرا نکنی یکی نگرش به کارم
مفاعلتن مفاعلتن فعولن.
و قَطْف آن است که لام مفاعلتن را ساکن گردانند و مفاعیلن بجای آن نهند آنگاه لام و نون از این مفاعیلن حذف کنند مفاعی بماند فعولن بجای آن بنهند و فعولن چون از مفاعلتن منشعب باشد آن را مقطوف خوانند و قَطْف میوه چیدن است و به سبب آنکه بدین زحاف از این جزو دو حرف و دو حرکت افتاده است آن را به قَطْف ثِمار تشبیه کردند.
بیت معصوب مقطوف:
نگارینا به صحرا شو که عالم
مفاعیلن مفاعیلن فعولن
چو روی خوب تو گشته ست خرم
مفاعیلن مفاعیلن فعولن.
و عَصْب آن است که لام مفاعلتن را ساکن گردانند و مفاعیلن بجای آن بنهند و مفاعیلن چون از مفاعلتن منشعب باشد آن را معصوب خوانند و عَصْب بستن باشد و عِصابه سربند و رگ بند بود. به سبب آنکه لام مفاعلتن را بدین زحاف از حرکت بازداشته اند و آن را به عَصْب تشبیه کردند و این وزن مانند هزج محذوف است و خسرو و شیرین نظامی گنجه ای و ویس و رامین فخری گرگانی بر این وزن است و جماعتی آن را از این بحر پندارند چون هیچ جزو از این وزن مفاعلتن نتواند بود و اگر بیارند مستثقل و از طبع دور باشد چنانکه گفته اند:
نگارینا مکن نگرش به کارم
مفاعیلن مفاعلتن فعولن
چو می دانی که من ز غمت فکارم
مفاعیلن مفاعلتن فعولن.
پس آن را از وزن مسدس هزج محذوف نهادن اولی تر از آنکه از وافر مزاحف. بیت منقوص:
اگر یار مرا باز نوازد
مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن.
دلم با غم سوداش بسازد
مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن.
و نقص آن است که از مفاعیلن معصوب نون بیندازی مفاعیل بماند به ضم لام و مفاعیلُ چون از «مفاعلتن» باشد آن را منقوص خوانند». (از المعجم چ دانشگاه ص57 تا 61).

وافراً.

[فِ رَنْ] (ع ق) به فراوانی. به کثرت. کثیراً. || اغلب. (از یادداشت مؤلف).

وافر بودن.

[فِ دَ] (مص مرکب) فراوان بودن. بسیار بودن. کثرت. متوافر بودن.

وافرحتاه.

[فَ حَ] (ع صوت مرکب)(مرکب از «وا»ی ندبه + منادای مندوب) خنک. خوشا. چه نشاط انگیز است :
گلشنی کز گل دمد گردد تباه
گلشنی کز دل دمد وافرحتاه.مولوی.

وافرستادن.

[فِ رِ دَ] (مص مرکب)بازفرستادن :
بردار پرده از رخ و از دیده های ما
نوری که عاریه است به خورشید وافرست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 559).
هر چه خورشید زاده بود از رشک
هم به خورشید وافرستادی.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 922).

وافر نمودن.

[فِ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) بسیار کردن. || بسیار جلوه دادن.

وافرة.

[فِ رَ] (ع ص) مؤنث وافر. رجوع به وافر شود. || (اِ) سرین قچقار چون کلان گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). دنبهء قچقار وقتی که کلان گردد. (ناظم الاطباء). دنبهء بزرگ قوچ. (از اقرب الموارد). || هر پیه پارهء دراز. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). هر قطعه ای از پیه که دراز گردد. (ناظم الاطباء). || این جهان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دنیا. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- ام وافرة؛ این جهان. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
|| حیات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس). زندگی.

وافسردگی.

[فِ سُ دَ / دِ] (حامص مرکب) باز آب شدن یخ. وارفتگی یخ.

وافسردن.

[فِ سُ دَ] (مص مرکب) دوباره آب شدن یخ.

وافضیحتاه.

[فَ حَ] (ع صوت مرکب)(مرکب از «وا»ی ندبه + منادای مندوب) وای بر این رسوائی. وای از این رسوائی. چه رسوائی بسیار.

وافل.

[فِ] (ع ص) رسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بالغ. (اقرب الموارد): قصب وافل؛ نی رسیده. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || انبوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وافر. (اقرب الموارد): قصب وافل. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وافور.

(اِ) ابزار تریاک کشی. وافور شاید از کلمهء واپور(1) فرانسه به معنی بخار گرفته شده باشد. (از یادداشت مؤلف).
(1) - Vapeur.

وافور کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)تریاک کشیدن.

وافوری.

(ص نسبی) کسی که وافور کشد. وافورکشنده. بافوری. تریاکی.

وافه.

[فِهْ] (ع ص، اِ) خادم کلیسا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). در حدیث است: لایغیر وافه(1) عن وفهیته و لاقسیس عن قسیسیته. (از منتهی الارب). نگهبان خانهء نصاری که در آن صلیب است به لغت اهل جزیره و ابن اعرابی گفته است: همان واهف است و مثل اینکه دو لغت باشند. (المعرب جوالیقی ص 345).
(1) - این حدیث در جوالیقی اینگونه نقل شده است: «لایحرک راهب عن رهبانیته و لاواهف عن وهفیته».

وافی.

(ع ص) وفاکننده به عهد. نگهبان عهد. (از اقرب الموارد). باوفا. راست. صادق. آنکه به شرط و عهد خود وفا کند. (ناظم الاطباء) :
ایا رسم و اطلال معشوق وافی
شدی زیر سنگ زمانه سحیقا.منوچهری.
ز آب تتماجی که دادش ترکمان
آن چنان وافی شده ست و پاسبان.مولوی.
بر عدم باشد نه بر موجود مست
زآنکه معشوق عدم وافی تر است.مولوی.
|| تمام. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کامل. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رسان. (منتهی الارب). رسان. (مؤلف). بس. بسنده. شافی :
خواندن بی معنی نپسندیی
گر خردت کامل و وافیستی.ناصرخسرو.
وافی و مبارک چو دم عیسیِ مریم
عالی و بیاراسته چون گنبد اخضر.
ناصرخسرو.
اهل تمیز را اندک از بسیار کافی بود و رمزی در تقریر فضایل و مآثر وافی و شافی. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 257).
- درهم وافی؛ درهم درست و کامل.
|| بسیار. (مؤلف). || باکفایت. لایق : امیر گفت مشرفی می باید بلخ و تخارستان را وافی و کافی و ترا اختیار کرده ایم. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 141). || پیمانهء وافی؛ پیمانهء پر. (ناظم الاطباء). || میزان. عدل. درست. (از اقرب الموارد). || (در اصطلاح عروض) بیتی باشد که تجزیت بدان راه نیافته باشد یعنی هیچ از آنچه در اصل دائره باشد کم نکرده باشند. (از المعجم). || (اِ) یک درم و چهار دانگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یک درهم و چهار دانگ درهم و یا یک درهم و دو دانگ و یا معادل یک مثقال. (مؤلف).

وافی.

(اِخ) (مولانا...) از شعرای همزمان امیرعلیشیر نوائی در قرن نهم که در ترجمهء مجالس النفائس دربارهء وی چنین آمده است: «عطار است و فرزند شهر هرات است و در بیرون درب خوش میباشد و به ملازمت آستان صاحبقران میرسد این مطلع از اوست:
آن چشمهء حیات که یابند جان ازو
جز آب حسرتم نبود در دهان ازو.

وافی.

(اِخ) نصربن احمدبن اسماعیل امیر معروف سامانی. رجوع به نصربن احمد سامانی و احوال و اشعار رودکی نوشتهء سعید نفیسی شود.

وافی اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) مصطفی معظم فرزند علیرضا از شاعران قرن سیزدهم و چهاردهم. (از فرهنگ سخنوران دکتر خیامپور).

وافی اصفهانی.

[یِ اِ فَ] (اِخ) خلف میرزا جعفر غیرت اصفهانی شاعری که در قرن سیزدهم میزیسته است. (از فرهنگ سخنوران دکتر خیامپور).

وافی الحسب.

[فِلْ حَ سَ] (ع ص مرکب) کسی که در شرف و مال و دین و علم و دیگر کمالات کامل باشد. (غیاث اللغات).

وافی اللهآبادی.

[یِ اَلْ لاه] (اِخ) محمد عبدالغفور خلف منشی ظهور احمدبن شیخ عبدالواحد. از شعرای فارسی ساکن هند که در قرن سیزده و چهارده هجری میزیسته است. وی در اصل از کاکوری بوده و بعد در اللهآباد سکونت گزیده است. در کودکی پدر و اعمام خویش را از دست داده است و خال وی «مولوی تاج الدین حیدر سجاده نشین مولانا محمد برکت الله آبادی» سرپرستی و تربیت وی را به عهده گرفته است و در نزد مولوی حاجی غلام امام شهید که مداح پیغمبر (ص) بوده به شاگردی پرداخت و در نظم و نثر فارسی مهارت یافت. وی کتابی به نام «گلدسته» به نثر مسجع اردو به هواخواهی از اختیار دولت انگلیس نسبت به قیام هندوستان نوشته و به همین رو از مقامات انگلیسی جایزه دریافت داشته است و مدتی نیز قاضی «محکمه عدالت» حیدرآباد بوده است. از اوست:
تهی کردم از باده خمخانه را
چو من کس نپیمود پیمانه را
درافتاد با طرهء پر شکن
بنازم زبردستی شانه را
مرا شمع روی تو باید نه گل
به گلشن چه کاری است پروانه را.
*
خنده در زیر لب از شرم بدزدد به چمن
غنچه یکبار چو بیند لب خندان ترا
دل پر داغ مرا کرد گلستان ارم
نازم ای سرو روان غنچهء پیکان ترا.
*
دارم از بسکه خیال قد رعنا امشب
دود آهم گذرد از سر طوبی امشب
از خیال رخ آن شمع شبستان وافی
رشک فانوس شد آغوش تمنا امشب.
(از تذکرهء صبح گلشن) (از فرهنگ سخنوران).

وافی تبریزی.

[یِ تَ] (اِخ) از اصیل زادگان تبریز است. در صغر سن به کسب فضایل و کمال توجه پیدا کرده. حاوی فنون استعداد گشت و در ابتدای جوانی به شعر گفتن توجه نموده و در اندک زمانی به مرتبه شاعری رسید و آوازهء آثارش از آذربایجان به عراق پیچید. در اواخر احوال از قید علاقه و کدخدایی دست کشیده به عیش و نوش مشغول شد و در خانهء خود در دست جوانی کشته گشت و این قضیه در حوالی شهور سنهء 992 دست داد. (خلاصة الاشعار). و له:
کس در غم عشق تو دل شاد ندارد
عشاق ترا شاد کسی یاد ندارد.
بیمار ترا درد بحدی شده افزون
کز ضعف دگر قوت فریاد ندارد
افسوس که پیوند ترا نیست بقائی
فریاد که بنیاد تو بنیاد ندارد
وافی مکن از دست غمش ناله که آن شوخ
اندیشهء داد و غم فریاد ندارد.
(خلاصة الاشعار بنقل از دانشمندان آذربایجان). و رجوع به تذکرهء مجمع الخواص ص 305 شود.

وافی حیدرآبادی.

[یِ حَ دَ] (اِخ) سید عبدالرحیم وافی قادری از شعرای ساکن هند معاصر ترک علی شاه ترکی قلندر نورمحلی مؤلف تذکرهء «سخنوران چشم دیده» است. رجوع به سخنوران چشم دیده و فرهنگ سخنوران شود.

وافی دهلوی.

[یِ دِ لَ] (اِخ) میرزا حاتم بیگ از شعرای فارسی زبان ساکن هند در قرن دوازده است و صاحب تذکرهء صبح گلشن دربارهء وی چنین آرد: میرزا حاتم بیگ دهلوی نسبت نبیرگی و شاگردی بامیر شمس الدین فقیر دهلوی دارد در غزل «وافی» و در مرثیه «ماتمی» تخلص می آرد. او راست:
نکنم گوش کلامی که ز پیغام تو نیست
نبرم نام حدیثی که در او نام تو نیست
در بساطم که نه دینی و نه دنیائی نیست
من کجا و سر سودای تو سودائی نیست.
(از فرهنگ سخنوران و تذکرهء صبح گلشن).

وافی عنایت.

[عِ یَ] (ص مرکب)کامل عنایت. دارای عنایت تمام : و آیت وافی عنایت فضل الله المجاهدین علی القاعدین [ قرآن 4/95 ] مؤید این معنی است. (حبیب السیر ج3).

وافی قندهاری.

[یِ قَ دِ](1) (اِخ)محمدهاشم برادرزادهء شاه محمد قندهاری از شعرای قرن دهم. (از فرهنگ سخنوران).
(1) - در تداول امروز بفتح «ق» و کسر «د» و در معجم البلدان به ضم «ق» و «د» است.

وافی کشمیری.

[یِ کَ] (اِخ) از شعرای فارسی ساکن هند است که صاحب تذکرهء صبح گلشن دربارهء وی چنین آرد: «محمد طیب کشمیری طیب انفاسش رافع افسرده طبعی و دلگیری است؛ او راست:
فضای آسمان بیتابی دل برنمی تابد
به محشر کشتهء ناز ترا جوش تپیدنها».

وافی هروی.

[یِ هِ رَ] (اِخ) وافی عطار از شعرای قرن دهم است. رجوع به مجالس العشاق و فرهنگ سخنوران شود.

واق.

(اِ) درختی است موهوم که بامداد بهار و شامگاه خزان کند. و گویند ثمر و بار آن درخت به صورت آدمی و حیوانات دیگر باشد و سخن کند. (از برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). واقواق. || بعضی بیشه و جنگلی را گفته اند که درخت واق در آنجا می باشد و گویند در آنجا کوهی است معدن طلای و نقره و بوزینگان در آنجا بسیار باشد و آن را واقواق و وقواق هم میگویند. (از برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به واقواق و وقواق شود.

واق.

(اِ) نام پرنده ای است. (برهان) (آنندراج). رجوع به واک شود. || غوک. وزق. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

واقٍ.

[قِنْ] (ع ص) صورتی از واقی. نگهدارنده. نگهدار. (از اقرب الموارد) (غیاث اللغات). رجوع به واقی شود. || شفیع. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). || سرج واق؛ زین غیر معقر. (از اقرب الموارد). زینی که پشت ریش نکند ستور را. (منتهی الارب). || فرس واق؛ اسبی که از رفتن بیم دارد بخاطر دردی که در سم آن بود. (از اقرب الموارد). اسب سم بر جایگاه نهنده. (از منتهی الارب). || (اِ) ورکا (ظ: ورکارک) که مرغی است آن را واق گویند، بخاطر بانگ او. (منتهی الارب). غراب یا صرد. (اقرب الموارد).

واقح.

[قِ] (ع ص) سم سخت. (از اقرب الموارد). سخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شوخگین. (منتهی الارب). || زشت. (دهار).

واقد.

[قِ] (اِخ) واقدبن عبدالله بن عبدمناف بن عبدالعزیز الیربوعی التمیمی، از صحابه و قدیم الاسلام است. مردی شجاع و همه جا ملتزم رکاب رسول (ص) بود و در 11 هجری در مدینه درگذشت. (الاعلام زرکلی). و رجوع به تاریخ گزیده ص 241 و امتاع الاسماع ص 57 شود.

واقد العبدی.

[قِ دُلْ عَ دی ی] (اِخ)ابویعفور تابعی است و برخی نام او را وقدال گفته اند. (از یادداشت مؤلف).

واقدبن عمرو تمیمی.

[قِ دِ نِ عَ رِ تَ می ی] (اِخ) کتابی در شرح حال بابک خرمی دارد. (از ابن الندیم از یادداشتهای مؤلف).

واقدی.

[قِ] (اِخ) عبدالرحمن بن واقد مکنی به ابومسلم صاحب کتاب القراءة. رجوع شود به ابومسلم.

واقدی.

[قِ] (اِخ) محمد بن عمروبن واقدالواقدی المدنی مولی اسلم، مکنی به ابوعبدالله. از محدثان و از قدیمی ترین مورخان است. از ابن ابی ذئب از معمربن راشد و مالک بن انس و ثوری و جز آن حدیث شنید، کاتب او محمد بن سعد و ابوحسان الزیادی و محمد بن اسحاق الصغانی و جز آن از وی روایت کرده اند. وی دربارهء غزوات تصنیفی دارد. به سال 130 ه . ق. متولد شد و در 207 درگذشت. (از لباب الانساب) (الاعلام زرکلی ص957). او راست: کتاب التاریخ الکبیر، کتاب التاریخ المغازی و المبعث، کتاب ضرب الدنانیر والدراهم، کتاب اخبار مکه، کتاب الطبقات، کتاب فتوح الشام، کتاب فتوح العراق، کتاب الجمل، کتاب مقتل الحسین علیه السلام، کتاب السیرة، کتاب ازواج النبی صلی الله علیه و سلم، کتاب الردة والدار، کتاب حرب الاوس والخزرج، کتاب صفین کتاب وفات النبی صلی الله علیه و سلم، کتاب امر الجثة والفیل، کتاب المناکح، کتاب السقیفة و بیعة ابی بکر، کتاب ذکر القرآن، کتاب سیرة ابی بکر و وفاته، کتاب مداعی قریش و الانصار فی القطأئع و وضع عمر الدواوین و تصنیف القبائل و مراتبها و انسابها، کتاب مولد الحسن و الحسین و مقتل الحسین علیه السلام، کتاب تاریخ الفقهاء، کتاب الاداب، کتاب الغلط الحدیث، کتاب السند و الجماعة و ذم الهوی و ترک الخوارج فی الفتن، کتاب الاختلاف و یحتوی علی اختلاف اهل المدینة و الکوفة فی الشفعة و الصدقة والعمری و الرقبی و غیره. (از ابن الندیم). و رجوع شود به معجم المطبوعات ج2 ص1907 تاریخ سیستان ص51 و سبک شناسی ج1 ص92 و 160 و وفیات الاعیان چ تهران ص83 ج2 و روضات الجنات ص 695 و کتاب الوزراء و الکتاب جهشیاری ص193.

واقرة.

[قِ رَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). کوهی است به یمن که در آن دژی است به نام هطیف [ هُ ] . (معجم البلدان).

واقس.

[قِ] (اِخ) موضعی است به نجد. (از منتهی الارب) (معجم البلدان).

واقصة.

[قِ صَ] (اِخ) منزلی است در راه مکه. (غیاث اللغات) (آنندراج). موضعی است میان قرعاء و عقبة الشیطان. (منتهی الارب). منزلی است در راه مکه که پس از قرعاء واقع است. (معجم البلدان). و رجوع به نزهة القلوب. مقالهء 3 ص 166 شود :
بادیه بحر است و بختی کشتی و اعراب موج
واقصه سر حد بحر و مکه پایان دیده اند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 91).
ها رَهِ واقصه و اقصهء آن راه شویم
که ز برکه اش برِکُه برکهء سینا بینند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 96).

واقصة.

[قِ صَ] (اِخ) عقبه ای است متعلق به بنی شهاب از طی که دو منزل پائین تر از زباله است و به آن واقصة الحزون گویند. (از معجم البلدان).

واقصة.

[قِ صَ] (اِخ) آبی مر بنی کعب را. (منتهی الارب). آبی است متعلق به بنی کعب که اطراف آن را و اقصات گویند. (از معجم البلدان).

واقصة.

[قِ صَ] (اِخ) جائی به یمامة. جائی در راه کوفه نزدیک ذی مرخ. (منتهی الارب). جائی است در یمامه، حفصی گوید واقصة آبی است در کنار کرمة که مدفع ذی مرخ است.

واقع.

[قِ] (ع ص) نعت فاعلی از وقوع. رجوع به وقوع شود. || حاصل. (اقرب الموارد). || آنکه سنگ آسیا را نقر کند. || مرغ که بر درخت باشد یا لانه گرفته باشد. (اقرب الموارد). || مرغ فرود آینده از هوا. (منتهی الارب) (آنندراج).
- نسر واقع.؛ رجوع به ذیل همین کلمه شود.
|| آنچه واجب میگردد. لازم. || ثابت. || وضع شده. || نصب شده. || آن که ظاهر میشود و پدید می آید و میرسد. (ناظم الاطباء). || راست. درست. محقق. صحیح. یقین.
- غیرواقع؛ نادرست. ناصحیح.
|| حقیقت.
- درواقع؛ در حقیقت. فی الواقع.
|| (اصطلاح نحوی) کوفیان فعل متعدی را گویند. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) (اصطلاح کلامی) از نظر متکلمان لوح محفوظ. (تعریفات جرجانی). || (اصطلاح فلسفی) در نظر حکما عقل فعال. (تعریفات جرجانی). || عالم خارج. (کشاف اصطلاحات الفنون). || آنچه در نفس الامر است. (فرهنگ علوم عقلی سیدجعفر سجادی). || (اصطلاح منطقی) قضیهء صادقه. (از فرهنگ علوم عقلی). || مطابقت قضیهء دینیه با خارج. رجوع به صادق و حق و نفس الامر شود. (فرهنگ علوم عقلی). || (اصطلاح عرفانی) هجویری در این باره چنین آرد: مراد از واقع معنائی است که اندر دل پدید آید و بقا یابد برخلاف خاطر و بر هیچ وجه مرطالب را آلت دفع کردن آن نباشد چنانکه گویند «حط علی قلبی و وقع فی قلبی» پس دلها محل خواطرند اما واقع جز بر دل صورت نگیرد که حشو آن جمله حدیث حق باشد و از این جهت است که چون مرید را در راه حق بندی پدید آید آن را قید گویند و گویند واقعی افتاد. (کشف المحجوب ص502، از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف سیدجعفر سجادی).

واقع.

[قِ] (اِخ) نام اسب ربیعة بن جشم نمری. (منتهی الارب).

واقعات.

[قِ] (ع اِ) جِ واقعة : درویش از این واقعات خسته خاطر همی بود. (گلستان).رجوع به واقعه شود.

واقعاً.

[قِ عَنْ] (ع ق) در حقیقت. بحقیقت. حقیقةً. درواقع. فی الواقع. براستی. رجوع به واقع شود.

واقع بن سحبان.

[قِ عِ نِ سَ] (اِخ)ابوالحسن واقع بن سحبان تابعی است. (از یادداشت مؤلف).

واقع بن سحبان.

[قِ عِ نِ سَ] (اِخ)ابوعقیل واقع بن سحبان تابعی است. (از یادداشت مؤلف).

واقع بین.

[قِ] (نف مرکب) حقیقت بین. رجوع به واقع شود.

واقع بینی.

[قِ] (حامص مرکب)حقیقت بینی. رجوع به واقع بین و واقع شود.

واقع شدن.

[قِ شُ دَ] (مص مرکب) صادر شدن. ظاهر گشتن. (ناظم الاطباء). پیش آمدن. روی دادن. اتفاق افتادن. حدوث. حادث شدن. افتادن. وقوع. وقوع یافتن. به وقوع پیوستن. ببودن. بودن. واقع گردیدن :فریاد از اهل شهر برآمد که چنین حادثه ای واقع شد. (مجالس سعدی). || در بیت زیر ظاهراً به معنی در بین آمدن و مجال گفتن پیدا شدن است :
دلم پاکست چشمم پاک ای محرم سرت گردم
اگر واقع شود این حرفها خاطرنشانش کن.
صوفی ساوجی (از آنندراج).
|| دوچار شدن. (غیاث) (آنندراج).

واقع گردیدن.

[قِ گَ دی دَ] (مص مرکب) واقع شدن. اتفاق افتادن. روی دادن. واقع گشتن. رجوع به واقع شدن شود.

واقع گشتن.

[قِ گَ تَ] (مص مرکب)روی دادن. پیش آمدن. حادث گردیدن. اتفاق افتادن. رجوع به واقع شدن شود.

واقع نگار.

[قِ نِ] (نف مرکب) واقع نویس. اخبارنویس. وقایع نگار. کسی که اخبار را می نویسد. (ناظم الاطباء). خبرنگار.

واقعة.

[قِ عَ] (ع ص) مؤنث واقع. رجوع به واقع شود. || (اِ) حادثه. (غیاث) (ناظم الاطباء). نازله. (از اقرب الموارد). اتفاق. کار افتاده. کار پیش آمده. پیش آمد. عارضه. ماوقع. جریان کار. رویداد. قضیه. موضوع :روبرو میشود با واقعه به آن طریق که رضا به قضا میدهد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص308). پس پناه برد امیرالمؤمنین دنبال این حادثه الم رسان و واقعه ای که سایه انداخت به آنچه خدا آن را از او خواسته است. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص310).
کشت چشمش دل خاقانی را
رو بدین واقعه یارب چه خوش است.
خاقانی.
این واقعهء شگرفت را وزنی نمی نهد و این حادثهء بزرگ را خرد و حقیر میشمرد. (سندبادنامه، ص198). پردهء کتمان در سر صورت واقعه می کشیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص298). در اثناء آن حال تهمتی و ریبتی که ازو در خیال افتاد احتیاط چنان اقتضا کرد که او را بگرفت و فرع واقعهء او به اصل مسألهء ابوعلی و دیگران الحاق افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص144).
چون که مرا زین همه دشمن نهند
تهمت این واقعه بر من نهند.نظامی.
بر سر خاک از فلک تیز گشت
واقعهء تیز بخواهد گذشت.نظامی.
دل عطار چو درد تو نیافت
شد در این واقعه بر باد از تو.عطار.
دست از این حرکت کوتاه کن که واقعه ها در پیش است. (گلستان).
گفتم من و صبر اگر بود روز فراق
چون واقعه اوفتاد نتوانستم.سعدی.
علاج و اقعه پیش از وقوع باید کرد
دریغ سود ندارد چون رفت کار از دست.
سعدی (کلیات چ مصفا ص 809).
|| حادثهء سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سانحه : چون خبر رسید به نشابور که حاجب بزرگ را با لشکر منصور چنان واقعه افتاده است در ساعتی سوری زندان عرض کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 556). نوادر و عجایب بود که وی را افتاده در روزگاری پدرش چند واقعه بود همه بیاورده ام در این تاریخ. (تاریخ بیهقی). شکر نمود بعد از اینکه علاج کرد سختی های سربسته را و رفع کرد واقعه های الم رساننده را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310).
این بار نار صاعقه افتاد در دلم
وین بار آب واقعه بگذشت از سرم.خاقانی.
بر اهل آن خطه بعد از واقعهء یزید مهلب چنان حادثه نیفتاده بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 74). گفت در خواب دیدم که سلطان در شکارگاه در واقعه ای افتاده است. (جهانگشا). || سختی. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حال. (غیاث اللغات) (آنندراج). وضع : مرغان ... صورت واقعه او را بگفتند. (کلیله و دمنه).
تا صاعقهء عشق تو در جان من افتاد
از واقعهء من به همه جای خبر شد.خاقانی.
اندر این واقعه تنها نه منم در عالم
هر کسی را بحد خویش بود تیماری.
ظهیر فاریابی.
به وقت عود سلطان حال او اعلام دادند بر واقعهء او تنگدل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 361). یکی از متعلقان منش بر حسب واقعه مطلع گردانید. (گلستان).
اصحاب را چو واقعهء ما خبر کنند
هر دم کسی به رسم عیادت دوا شود؟
سعدی.
بار کشیدهء جفا پرده دریدهء هوا
راه ز پیش و دل ز پس واقعه ای است مشکلم.
سعدی.
بر مرگ دل خوش است در این واقعه مرا
کآب حیات در لب یاقوت فام اوست.
سعدی.
هر نفسم خون دل ریزی و گوئی مبین
واقعهء مشکل است دیدن و نادان شدن.
اوحدی (از امثال و حکم).
|| شرح حال. حسب حال :
واقعه کوته کنم چه گویم از این بیش
خاصه که پیش اندر است راه درازیم.عطار.
|| مردن. (غیاث اللغات) (آنندراج). مرگ. (ناظم الاطباء) :
به خاکپای تو ای سرو نازپرور من
که روز واقعه پا وامگیر از سر خاک.
حافظ.
چو کار عمر نه پیداست باری آن اولی
که روز واقعه پیش نگار خود باشم.حافظ.
به روز واقعه تابوت من ز سرو کنید
که میرویم به داغ بلندبالائی.حافظ.
- واقعه افتادن؛ مردن : محمد بن ادریس شافعی را به مصر واقعه افتاد؛ و آنجا مدفون است. (مجمل التواریخ).
|| روز رستخیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قیامت. (اقرب الموارد) (ترجمان القرآن) (دهار). زمان قیامت. (غیاث اللغات) : اذا وقعت الواقعة لیس لوقعتها کاذبة. (قرآن 56/1 و 2). || آسیب کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وقعهء حرب. صدمه بعد از صدمه در جنگ. (از اقرب الموارد). آسیب پس از آسیب. (ناظم الاطباء). برخورد جنگی. || جنگ. (غیاث اللغات) : چون ناصرالدین از آن واقعه منصور بازگشت و به بست رسید اصحاب خلف شهر بازگذاشتند و رفتند. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 195). || بدبختی. مصیبت. || آفت. (ناظم الاطباء). || خواب. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رؤیا :
دوش در واقعه دیدم که نگاری می گفت
سعدیا گوش مکن بر سخن اعدایت.سعدی.
روی در واقعه بنمود به ما یار امشب
هست جان بردن از این واقعه دشوار امشب.
قاسم ارسلان (از آنندراج).
دیدم شبی به واقعه روز قیامت است
بعثت قیام داده عظام رمیم را.یغما.
|| (اصطلاح عرفانی) امر و غیبی که بر اهل خلوت آشکار شود و اگر در حال حضور باشد مکاشفه گویند و از جمله واقعات بعضی صادق و بعضی کاذب باشد همچنانکه منامات و بالجمله واقعه آن چیزی است که سالک در اثناء ذکر بیند و در اثناء استغراق حالش با حق بیند به نحوی که محسوسات از او غایب شود و آن مابین نوم و یقظه است که مکاشفه هم نامند و آنچه نیز در دل فرود آید واقعه گویند، عطار گوید :
هر روز غم عشقت بر ما حشر انگیزد
صد واقعه پیش آرد صد فتنه برانگیزد.
(از فرهنگ مصطلحات عرفا و شعرا).
|| (ص) شجاع. (اقرب الموارد). دلیر. (منتهی الارب) (آنندراج).

واقعة.

[قِ عَ] (اِخ) سورهء پنجاه و ششمین از قرآن، مکیة و آن نود و شش آیت است، پس از الرحمن و پیش از حدید. (از یادداشت مؤلف).

واقعه دیده.

[قِ عَ / عِ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب) کارآزموده. (آنندراج). مرد مجرب و آزموده. (ناظم الاطباء). جنگ دیده : تنی چند از مردان واقعه دیدهء کارآزموده بفرستادند. (گلستان).

واقعه رسیده.

[قِ عَ / عِ رَ / رِ دَ / دِ](ن مف مرکب) مصیبت دیده. مصیبت رسیده :
یاری دو سه داشت دل رمیده
چون او همه واقعه رسیده.نظامی.

واقعه طلب.

[قِ عَ / عِ طَ لَ] (نف مرکب)مفسد. || جنگجو. (غیاث اللغات) (آنندراج). || شورش طلب. فتنه جو. شرطلب. فتنه انگیز. گردنکش. سرکش. یاغی. طاغی. (ناظم الاطباء). || خاین. (ناظم الاطباء) : مردم کوته اندیش واقعه طلبی بر او جمع شدند. (تاریخ شاهی احمد یادگار ص 342). || خاین. (ناظم الاطباء).

واقعه طلبی.

[قِ عَ / عِ طَ لَ] (حامص مرکب) حادثه جوئی. ماجراجوئی. فتنه انگیزی.

واقعه نویس.

[قِ عَ / عِ نِ] (نف مرکب) در دورهء صفویه منصبی دولتی بوده است. مؤلف تذکرة الملوک آن را چنین وصف کند: «تفصیل شغل واقعه نویسان آن است که جواب نامه هایی که از پادشاهان به پادشاه ایران نوشته شود واقعه نویس انشا نماید». رجوع به تذکرة الملوک چ دبیرسیاقی ص 5 و 15 و 16 شود.

واقعی.

[قِ] (ص نسبی) حقیقی. راستین. || راست. درست. صحیح. || محقق. به طور یقین. || به طور کامل. (ناظم الاطباء).

واقعی.

[قِ] (اِخ) ابن علی طوسی شاعری بوده است در دربار اکبرشاه و این اشعار ازوست:
نه بر جبین تو از روی ناز چین پیداست
که بحر حسن تو زد موج اینچنین پیداست
هنوز از می نازست نشأه ای در سر
ز سر گرانیت ای ترک نازنین پیداست
چه احتیاج به ماه نو است در شب عید
ترا که ماه نو از چاک آستین پیداست.
(از تذکرهء صبح گلشن).
رجوع به فرهنگ سخنوران ذیل واقعی هروی شود.

واقعیت.

[قِ عی یَ] (ع مص جعلی، اِمص، اِ) حقیقت. || وجود. هستی. (ناظم الاطباء).

واقف.

[قِ] (ع ص) داننده. (غیاث اللغات) (آنندراج). آگاه. باخبر. مطلع. خبردار. دانا. (ناظم الاطباء). مستحضر. خبیر : و بر آن خدای عزوجل واقف است. (تاریخ بیهقی ص 374). خوارزمشاه آلتونتاش بدو نامه نبشته و خواجه داند که از خویشتن چون نبشته و من بر آن واقف نیستم. (تاریخ بیهقی ص 397). امیر آن در شب راست کرده بود با کوتوال و... چنانکه کس دیگر بر این واقف نبود. (تاریخ بیهقی ص 660). ملک تا اتباع خویش را نیکو نشناسد و بر... اخلاص و مناصحت هر یک واقف نباشد از خدمت ایشان انتفاع نتواند گرفت. (کلیله و دمنه). بدانچه واقف است از سر من او را بیاگاهاند. (کلیله و دمنه). بر معرفت تفسیر و تأویل و قیاس و دلیل ناسخ و منسوخ و صحیح و مطعون اخبار و آثار واقف. (ترجمهء تاریخ یمینی ص 398). ائمهء معرفت و هدایت در انجمن وی ناظر و واقف. (ترجمهء تاریخ یمینی ص448).
ای خدا ای قادر بی چند و چون
واقفی از حال بیرون و درون.مولوی.
گر دوست واقف است که بر ما چه میرود
باک از جفای دشمن و جور رقیب نیست.
سعدی.
تا رفت مرا از نظر آن چشم جهان بین
کس واقف ما نیست که از دیده چه ها رفت.
حافظ.
گر چه راهی است خطرناک ز ما تا بر دوست
رفتن آسان بود ار واقف منزل باشی.حافظ.
ای سپاهت را ظفر لشکرکش و نصرت یزگ
نی یقین بر عرض و طول لشکرت واقف نه شک.
نصیرای همدانی (از آنندراج).
وحشی از دست جفا رفت دلم واقف باش
که نیفتد سرو کارت به جفاکار دگر.
وحشی (از آنندراج).
فولاد شود آب ز خونگرمی زخمم
بر تن چو زنی تیغ ستم واقف من باش.
(از آنندراج).
- واقف آمدن؛ واقف شدن. واقف گشتن. واقف گردیدن آگاه شدن :
صد هزار جان فرو شد هر نفس
کس نیامد واقف اسرار تو.عطار.
- واقف داشتن؛ آگاه کردن. واقف گردانیدن. واقف کردن. با خبر کردن. در جریان کار گذاشتن : مرا بر هیچ حال واقف نمی دارند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 328).
- واقف کار؛ کارآزموده. باتجربه. (از آنندراج) (ناظم الاطباء). هوشیار. دانا. (ناظم الاطباء).
- واقف حال؛ کارآزموده. باتجربه. هوشیار. دانا. (ناظم الاطباء).
|| ایستاده. (از یادداشت مؤلف). || ایستاده شونده. (غیاث اللغات) (آنندراج). آن که می ایستد و باز می ایستد. (ناظم الاطباء). ج، وقف و وقوف. || در اصطلاح فقهی کسی که چیزی را وقف می کند و در راه خدا حبس می نماید. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وقف کننده. آنکه وقف کرده است.

واقف.

[قِ] (اِخ) جائی است در قسمت بالای مدینه. (معجم البلدان).

واقف.

[قِ] (اِخ) مالک بن امری ء القیس بن مالک بن الاوس بن حارث بن ثعلبة بن عمروبن عامر ماءالسماء که پدر بطنی است از انصار و از کسانی است که دیر اسلام آورده اند. برخی از رجال عرب منسوب به آن هستند. از آن جمله اند هلال بن امیدالواقفی که در جنگ بدر شهید شد. (از لباب الانساب و منتهی الارب و امتاع الاسماع ص 34).

واقف.

[قِ] (اِخ) محمد افندی از گویندگان عثمانی اهل پروسه و از جملهء مدرسان بود. وی به سال 1137 درگذشت. (از قاموس الاعلام ترکی).

واقف.

[قِ] (اِخ) مولوی میران محیی الدین متخلص به واقف برادر عینی شایق شاعر است. به سال 1205 قمری در اودگیر هند به دنیا آمد. پس از تحصیل فارسی به فراگرفتن عربی در نزد علاءالدین لکهنوی پرداخت و پیش مولوی خبیرالدین فایق به آموختن رمز سخن پرداخت و از خال خود شاه منصور قادری مراتب آداب سلوک را آموخت. از اوست:
پندار هستی تو حجابی است در نظر
ورنه بروی یار کسی پرده دار نیست
در هر نفس فنا و بقا هست چون حباب
واقف به موج هستی ما اعتبار نیست.
شب که بی روی تو ساقی باده را در جام ریخت
آتش سوزان به کام این دل ناکام ریخت.
خنده ای کردی که صبح صادق از وی رو نمود
زلف عنبرفام بگشادی که طرح شام ریخت.
خبر سوزش دل یار چو پرسد قاصد
آتش تیز بینداز بر انبان نمک.
(از تذکرهء نتایج الافکار) (از فرهنگ سخنوران خیامپور).

واقف.

[قِ] (اِخ) سید یحیی افندی از گویندگان عثمانی و از سادات استانبول و فرزند سید عبدالرحیم افندی شاعر نامی بود وی به شغل قضاوت اشتغال داشت و قاضی استانبول بود. مرگ واقف به سال 1150 ه . ق. اتفاق افتاد. (از قاموس الاعلام ترکی).

واقف حیدرآبادی.

[قِ فِ حَ دَ] (اِخ)داود علی خان واقف حیدرآبادی از شعرای فارسی ساکن هند است. رجوع به فرهنگ سخنوران دکتر خیامپور شود.

واقف خلخالی.

[قِ فِ خَ] (اِخ)ملاعلیقلی خواهرزادهء ملانصرالله خلخالی و از شعرای قرن دهم است. طبعی به کمال رقت داشت و در اصفهان به افاده و تعلیم مشغول بود او را دیوانی است. این ابیات از اوست:
در لباس فقر هم آسودگی نبود مرا
بخیه های خرقه بر من جاده های وحشت است.
*
وسعت دشت به اندازهء پروازم نیست
یاد صیاد و گرفتاری کنج قفسی.
*
میدهد یاد که دنیا گرهی پر باد است
گردبادی که از این دامن صحرا برخاست.
*
نیست روشن طینتان را از غم گردون ملال
در دل دریا گره کی موج دریا میشود.
(از فرهنگ سخنوران) (از تذکرهء نصرآبادی) (از کتاب دانشمندان آذربایجان).

واقف خلخالی.

[قِ فِ خَ] (اِخ) میرزا ابوطالب واقف خلخالی از شعرای قرن دوازدهم است. (از فرهنگ سخنوران).

واقف دهلوی.

[قِ فِ دِ لَ] (اِخ) خواجه محمدنقی فرزند خواجه محمد دهدار دهلوی از شعرای هند در قرن یازدهم است. (فرهنگ سخنوران خیامپور).

واقف شاهجهان آبادی.

[قِ فِ جَ](اِخ) از شعرای قرن سیزدهم است. (از فرهنگ سخنوران دکتر خیامپور).

واقف شدن.

[قِ شُ دَ] (مص مرکب)خبردار شدن. (آنندراج). خبردار گشتن. مطلع شدن. دریافتن. (ناظم الاطباء). آگاه شدن. باخبر شدن. فهمیدن. مستحضر شدن. پی بردن : تا نامهء پوشیدهء او نرسد بر این حال واقف نتوان شد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 324). خواجه چون بر آن حال واقف شد فراشد و روی به من کرد و گفت می بینی چه میکنند. (تاریخ بیهقی ص 321). محمود چون بر این حال واقف شد وقت قیلوله به خرگاه آمد. (تاریخ بیهقی). نامه بیاوردند و بر آن واقف شدند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 289).
چرا واقف شدند اینها بر این اسرار، ای غافل
نگشتستی تو واقف بر چنین پوشیده فرمانها.
ناصرخسرو.
صاحبدلی بر این حال واقف شد. (گلستان).
کس بر الم ریشت واقف نشود سعدی
الا به کسی کو را در دل المی باشد.سعدی.
مگر واقف شد از جوش نشاط خون من صائب
که می بینم ز قتل خود پشیمان آن جفاجو را.
صائب (از آنندراج).
رجوع به واقف شود.

واقف شده آمدن.

[قِ شُ دَ / دِ مَ دَ](مص مرکب) اطلاع حاصل شدن : بیاورم ناچار این حال را تا بدان واقف شده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 156). در این باب مرا حکایت نادر یاد آمد اینجا نبشتم تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص134). اینک نامه ها و مشافهه ها اینجا ثبت کنم تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص208). رجوع به واقف شود.

واقف طبرستانی.

[قِ فِ طَ بَ رِ] (اِخ)میرزا جانی واقف طبرستانی از شعرای قرن سیزدهم است. (از فرهنگ سخنوران دکتر خیامپور).

واقف کردن.

[قِ کَ دَ] (مص مرکب) آگاه کردن. مطلع کردن. واقف گردانیدن. باخبر کردن. خبردار کردن :
گفت والله آمدم من بارها
تا ترا واقف کنم زین کارها.مولوی.
رجوع به واقف شود.

واقف گردانیدن.

[قِ گَ دَ] (مص مرکب) آگاه کردن. واقف کردن. آگاه گردانیدن : واقف گردان او را بدرستی اختیار کردنت در آنچه جسته ای آن را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 314). پادشاه را بر خیانت کسی واقف مگردان مگر آنکه بر صحت آن قول بکلی واثق باشی. (گلستان). مرا به عیب من واقف گردانیدی. (گلستان). گفت مرا نیز بر کیفیت آن واقف گردان. (گلستان). رجوع به واقف شود.

واقف گردیدن.

[قِ گَ دی دَ] (مص مرکب) آگاه شدن. آگاه گردیدن. آگاه گشتن. واقف شدن. واقف گشتن : و بنده ملطفه پرداخته بود مختصر این شرح پرداختم تا رای عالی بر آن واقف گردد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 360). باید که در وقت که بر این نبشته واقف گردی از راه نسا سوی درگاه آیی. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 374). مثال داد استاد مرا بونصر تا آن را پوشیده دارد چنانکه کس بر آن واقف نگردد. (تاریخ بیهقی ص 409). اگر بر حاجت تو واقف گردد هر آینه در قضای آن توقف روا ندارد. (گلستان).
میکند در پردهء دل سیر دایم ماه من
تا کسی واقف نگردد از غم جانکاه من.
صائب.

واقف گشتن.

[قِ گَ تَ] (مص مرکب) از چیزی خبردار شدن. (آنندراج). مطلع شدن. خبردار گشتن. دریافتن. واقف شدن. (ناظم الاطباء). واقف گردیدن. آگاه شدن. آگاه گشتن. آگاه گردیدن. خبردار گردیدن. خبردار شدن. باخبر شدن. باخبر گشتن. مطلع گردیدن. مطلع گشتن. اطلاع حاصل کردن :چون بر این حال امیر واقف گشت خواجهء بزرگ احمدحسن و بونصر مشکان را بخواند و خالی کرد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 343). این سخنها کرده آمد و نماز دیگر خالی کرد و پیش بردم و بر همه واقف گشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 248). گفتند پنهان کرد چنانکه کس بر آن واقف نگشت. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 328).
چرا واقف شدند اینها بر این اسرار ای غافل
نگشتستی تو واقف بر چنین پوشیده فرمانها.
ناصرخسرو.
چون برزویه دید که هندو بر مکر و خدیعت او واقف گشت این سخن را بر وی رد نکرد. (کلیله و دمنه). لیکن تو به یک اشارت بر کلیات و جزئیات فکرت من واقف گشتی. (کلیله و دمنه).
شاه واقف گشت از اسرار من
متهم شد پیش شه گفتار من.مولوی.

واقف لاهوری.

[قِ فِ] (اِخ) شیخ نورالعین پسر قاضی امانت الله از شعرای قرن دوازدهم. اصلش از قصبهء تباله از نواحی لاهور است و ابتدا تحصیل علوم کرد سپس به شاعری پرداخت بین او و شاه عبدالحکیم حاکم وحدت نظر حاصل شد و به اتفاق یکدیگر به عزم سیاحت دکن از پنجاب خارج شدند و به اورنگ آباد رسیدند. پس از چند روز به بندر سورت رفتند، حاکم از آنجا رهسپار مکه و مدینه شد ولی واقف بر اثر ضعف مزاج به سفر نرفت ولی پس از بازگشت حاکم دوباره به اورنگ آباد رسیدند و از آنجا به سمت هندوستان رفتند. واقف پس از سیر و سفر به سال 1195 ه .ق. درگذشت و این اشعار از اوست:
چرا در گریه آوردی چو من آزرده جانی را
خراب از سیل کردی خانه آبادان جهانی را
ز سوزم رونقی در خاندان عشق پیدا شد
چراغ داغم آخر کرد روشن دودمانی را.
دید چون ثابت قدم بر جادهء سودا مرا
برندارد یک نفس زنجیر سر از پا مرا.
خواستم کز کوچهء دیوانگی بیرون روم
تا قدم برداشتم زنجیر نالیدن گرفت.
نظر لطف توان کرد به طفل اشکم
که به خاک سر راه تو یتیمانه نشست.
کو استقامتی که شبی در حریم یار
استاده همچو شمع توان تا سحر گریست.
(از تذکرهء نتایج الافکار ص 757).
و رجوع به مجمع الفصحاء ص 558 ج 2 زیر عنوان واقف هندی شود.

واقفة.

[قِ فَ] (ع ص) مؤنث واقف. رجوع به واقف شود.

واقفة.

[قِ فَ] (ع ص) هر کسی که برخلاف جمهور در یکی از مسائل امامت در قبول رأی اکثریت توقف میکرده مث جماعتی از معتزله مثل ابوعلی جبائی و پسرش ابوهاشم را که نه علی بن ابی طالب را بر سایر صحابه و نه سایر صحابه را بر او افضل می دانستند واقفی می خواندند. (فصول سید مرتضی).

واقفة.

[قِ فَ] (اِخ) فرقه ای از شیعیان علوی که حضرت موسی بن جعفر را امام شناختند و امامت عبدالله افطح را انکار کردند. این فرقه مشتمل بود بر بزرگان اصحاب امام ششم و علما و متکلمان شیعه مثل ابوجعفر مؤمن الطاق و ابان بن تغلب و هشام بن سالم. بعد از رحلت حضرت موسی بن جعفر ملقب به کاظم که امام هفتم شیعیان امامی محسوب است باز مابین پیروان آن حضرت اختلاف بروز کرد و پنج فرقه از ایشان بیرون آمد که مشهورترین آنها فرقه ای است که رحلت امام هفتم را انکار کردند و آن حضرت را قائم و مهدی دانسته امامت را به آن حضرت ختم کردند و گفتند که امام هفتم زنده است و تا دنیا را از عدل پر ننماید رحلت نخواهد کرد این فرقه را واقفه می گویند. (از خاندان نوبختی عباس اقبال ص 52 و 53).

واقفی.

[قِ فی ی] (ص نسبی) منسوب است به واقف. رجوع به واقف شود. || منسوب است به واقفه. رجوع به واقفه شود.

واقفی.

[قِ] (حامص) واقف بودن. مطلع بودن. باخبری. اطلاع. آگاهی. رجوع به واقف شود.

واقفی.

[قِ] (اِخ) خواجه علی مشهدی از شاعران ایران و برادر خواجه محمّدخان قدسی بود. او در علم تفسیر استاد بود و نیز شغل امامت جماعت داشت. بیت زیر واقفی دلالت بر شغل او میکند :
این پیش نمازیم نه از روی ریاست
حق می داند که از ریا مستثناست
اینک خوشم افتاده که در وقت نماز
پشتم به خلایق است و رویم به خداست.
(از قاموس الاعلام ترکی).

واقفی.

[قِ فی ی] (اِخ) هلال بن امیة الواقفی انصاری که در جنگ بدر شهید شد. وی یکی از بکائین سه گانه است. (لباب الانساب).

واقفیت.

[قِ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)وقوف. مهارت. اطلاع. آگاهی. (ناظم الاطباء). واقف بودن. واقف شدن.

واقفی عراقی.

[قِ یِ عِ] (اِخ) شاه قاسم بدلا از سادات بزرگ عراق و مولدش طیب آباد است و از غایت طهارت احتیاج تعریف ندارد. پیش از این به دو سال حج به فرموده به طواف حرمین شریفین مشرف گشت بعد از معاودت تخلص واقفی میفرمود این بیت از اوست:
سگ کوی تو مقیم حرم محترم است
واقفی وار سگ کوی ترا بنده شوم.
(از تحفهء سامی ص 34).
و رجوع به فرهنگ سخنوران خیامپور شود.

واقفیة.

[قِ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)وقوف. مهارت. اطلاع. آگاهی. (ناظم الاطباء). واقف بودن. واقف شدن. رجوع به واقف شود. || امتحان. آزمایش. (ناظم الاطباء).

واقفیة.

[قِ فی یَ] (اِخ) فرقه ای از متصوفهء مبطله هستند و می گویند: خدای تعالی را به معرفت نمی توان شناخت و از شناختن او همهء خلق عاجزند. (از کشاف اصطلاحات الفنون، از توضیح المذاهب).

واقفیة.

[قِ فی یَ] (اِخ) گروهی از شیعه که منکر رحلت موسی بن جعفر شدند و گفتند آخرین ائمه اوست و زنده مانده است. (یادداشت مؤلف). رجوع به واقفه شود.

واقم.

[قِ] (اِخ) قلعه ای است به مدینه. حرهء واقم منسوب به وی است. (منتهی الارب) (آنندراج).

واق واق.

(اِ صوت) نام آواز سگ چون گزیدن خواهد. (یادداشت مؤلف). وق وق. واغ واغ. وغ وغ. عوعو. صدای سگ بهنگام پارس کردن. رجوع به وغ وغ شود.

واق واق.

(اِ) واقواق. درختی است. (آنندراج). واقواق نام درختی است که در هندوستان می باشد بس عجائب، بامداد بهارش می باشد و شبانگاه خزان می کند برگهاش بر صورت مردم باشد چون روز پیش آید برگهاش در آشوب افتد، چون شب آید فروریزد. نام درختی است چینی که بر جوزبن و خیار سبز ماننده است و میوه ای دارد چون روی مردم و چون این بار برسد یعنی پخته گردد چند بار آوازی دهد چون واق واق و سپس از درخت باز شود و مردم جزایر چین بدین آواز فال زنند. (از نخبة الدهر فی عجایب البر و البحر) :
نه واق واق نه عنقای مغربیم به کبر
نه هم بنوع زرافه نه گرگ ددواریم.
بومنصور (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
و نیز رجوع به واق و واک شود.

واق واق.

(اِخ) جزیره ای در اقیانوس جنوبی. (دمشقی). وقواق. (نزهة القلوب). و گویند در آنجا [ واق ] کوهی است معدن طلا و نقره و بوزینگان در آنجا بسیار باشد و آن را واق واق و وقواق هم می گویند. (برهان قاطع)(1). ظاهراً ناحیتی اساطیری است و صاحب حدودا لعالم آن را «ناحیتی از چین می شمرد که زمین او معدن زر است و مردمان آن سگ را طوق زرین کنند و مهتران ایشان طوقی دارند اندر گردن از سروی گرگ با قیمت بسیار و مردمانی سیاهند و برهنه و گرمسیر است و جایی بی نعمت و قصبهء آن شهر مقیس است و این شهری است خرد و جای بازرگانان گوناگون» و شمس الدین ابوعبدالله محمد ابیطالب انصاری صوفی دمشقی در کتاب نخبة الدهر فی عجائب البر و البحر واقواق را نام جزیره ای داند «داخل در محیط پشت کرهء اصطیفون نزدیک کران دریا که از دریای چین بدانجا شوند». (یادداشت مؤلف).
(1) - آقای دکتر معین در حاشیهء برهان قاطع آرند: در عربی: واقواق = وقواق (دزی ج2 ص776:2)؛ گابریل فران در دائرة المعارف اسلام نویسد wakwakیا wakwak، در رسم الخط عربی: وقواق، واق واق، واقواق: 1 - واقواق جنوب یا واقواق افریقائی، بگفتهء یعقوبی (ص49) جزایر واقواق در دریای لاروی Larw که ساحل غربی هند و ممالک زنج را مشروب میسازد واقع اند. بقول ابن الفقیه (ص 55) واقواق جنوب بجز واقواق چین است. به نظر مسعودی (ص 108) ممالک سُفالَه و واقواق در حد دریای زنگیان باشند. ادریسی گوید (ص 183) مملکت واقواق متصل به مملکت سفاله است. در آنجا دو جزیره است به نام دَرو Daru و نبهنه Nabhana، هر دو فقیر و کم جمعیت است. 2 - واقواق شرقی یا واقواق چین: واقواق در مشرق چین واقع است. (ابن خردادبه ص 30)، در عقب چین، واقواق چین به سبب وجود معادن طلای آن از واقواق جنوب مشخص است. (ابن الفقیه ص 55)، جزیرهء واقواق بخشی از مجمع الجزایر خمر Khmer است. (بیرونی ص 163). 3 - واق Wakیا وق Wak(در رسم الخط عربی: الواق، الوق)، جزیرهء واق در جنوب عراق قرار دارد در حوالی جزیرهء قمر Komrعقب کوه اصطقون در میان دریای جنوبی. (ابشینی ص470). 4 - درخت عجیب واق یا واقواق، قدیمترین ذکری از میوه های افسانه ای واقواق که به شکل بشر بوده در متن چینی آمده در کتابی به نام تونگ تین T ong Tien اثر تویئو Tou Yeou که در 766 تا 801 م. نوشته شده، تویئو غالباً از یکی از اقوام خود به نام Tou Houan نام می برد که به احتمال قوی در جنگ تلس Talas به سال 751 محبوس شد و از 751 تا 762 در عربستان اقامت گزید و کتابی در باب آنچه در خارجه دیده بود تألیف کرد به نام King hing ki که امروزه در دست نیست. بنابر این بنظر میرسد که Tou Houanباشد که در مدت اقامت اجباری خود در نزد اعراب، افسانه ای را که تویئو نقل می کند فراگرفته باشد، و آن افسانه این است: «پادشاه تاشه ها Ta - She(تازیان، اعراب) کسانی را مأمور کرد تا سوار کشتی گردند و البسه و اغذیه با خود بردارند و داخل دریا شوند، آنان مدت هشت سال در دریا بودند بدون آنکه به ساحل غربی برسند، در وسط دریا ایشان صخرهء مربعی را مشاهده کردند، در روی آن درختی بود که شاخه هایش سرخ و برگها سبز بود. بر روی درخت گروهی از کودکان نشأت یافته بودند. طول آنان شش تا هفت شست (ابهام) بود چون کودکان مزبور آدمیان را میدیدند سخن نمی گفتند ولی میتوانستند بخندند و حرکت کنند. دست و پای و سر ایشان به شاخه های درخت ملصق بود. وقتی که آدمیان آنان را جدا کرده میگرفتند همین که به دست ایشان می افتادند خشک و سیاه میگردیدند. فرستادگان با شاخه ای از این درخت که اکنون در مقر پادشاه تاشه (تازیان) موجود است بازگشتند». بگفتهء مطهر (ص 117) در هند درختانی که موسوم به واق واق هستند و میوهء آنها به شکل آدمی است وجود دارد. ابن طفیل (ص 200) میگوید میوهء آنها زنان است. به نظر بیرونی (ص 163) وجه تسمیهء واق واق به علت وجود درختی که میوهء آن به شکل سر آدمی است و فریاد واق واق کند نیست، بعکس بنا به تحقیق محمد قزوینی جزیرهء واق واق بعلت وجود این درخت عجیب بدین نام خوانده شده. 5 - واقواق نباتی حیوانی، بقول جاحظ در کتاب الحیوان واقواقها محصول نباتات و حیوانات اند. (حیاة الحیوان دمیری ص177 و 38 ج2)، واقواقها موجوداتی هستند که به نوع بشر بسیار شبیه اند، آنان محصول درختان بزرگی هستند که با موی سر به آنها آویخته اند. این موجودات دارای پستان و اعضای تناسلی شبیه به زنان هستند و دارای رنگ مخضب اند و دائماً فریاد برآورند: واق واق. وقتی که یکی از آنها اسیر شود خاموش گردد و بمیرد. (ص678 - 677 و 138 Abrege des merveilles,)، واقواقها مانند نخل و نارگیل اند و بدن آنها بین موجودات نباتی و حیوانی است. (دمشقی ص 367)، فران چنین استنتاج میکند: طبق روایات در جزیرهء واقواق مهاراجه - پادشاه جزایر - سکونت دارد و از روایات دیگر میدانیم که عنوان سلطان زبگ Zabag یعنی سوماترا کشور طلا همین بوده. اهالی سوماترا جزایر و سواحل اقیانوس هند غربی را میشناختند، آنان در عهد قدیم در ماداگاسگار سکونت گزیدند. نام بندر بارس Barosواقع در ساحل غربی سوماترا (بالوس جغرافی نویسان عرب، پولوشه p o - Lou - Sheچینیان) نخستین بار در بطلمیوس آمده. عرب گاه این جزیره را به نام بالوس و گاه به نام «فنصور» مأخوذ از زبان مالایی Pancur یاد کرده و آن بندر مشهور Pakpaklandیا کشور پکپک Pakpakهاست که در قدیم کافور نیک از آنجا صادر میشده است. نام قدیم پکپک در عربی بصورت فکفک fakfakتعریب شده که از لحاظ علم الصوت نزدیک به «واق واق» است و من شکی ندارم که این دو اسم یک مسمی اند. در سوماترا مانند ماداگاسگار درخت پاندانوس pandanusبشکل وحشی میروید و نام آن در بتک bakkuwanاست و در مالگاش (ماداگاسکاری) vakwa نامیده میشود. نکتهء قابل توجه این است که در سوماترا یک قبیلهء بتک Batakموسوم به پکپک معرب فکفک است و پاندانوس bakkuwan، در ماداگاسکار (محل) vahwake نامیده میشود، و مأخوذ از wakwakقدیم و پاندانوس wakwa. از لحاظ تاریخ نیز میدانیم که مردم سوماترا مکرراً به اقیانوس هند غربی مسافرت کرده اند. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

واقوصه.

[صَ] (اِخ) نام وادئی در سرزمین شام که در جنگ یرموک رومیان در آنجا فرود آمدند و با مسلمین جنگیدند. رجوع به معجم البلدان و تاریخ اسلام ص 244 شود.

واقول.

[قَ] (اِ مرکب) وادنگ. دبه. نکول. انکار پس از اقرار. رد. نکول پس از قبول. بازگشتن از گفتار و وعدهء خود. (یادداشت مؤلف).
- واقول آوردن؛ پس از اعتراف انکار کردن. دبه درآوردن. واقول درآوردن. نکول کردن. (یادداشت مؤلف).

واقول درآوردن.

[قَ دَ وَ دَ] (مص مرکب) واقول آوردن. پس از قبول نکول کردن. پس از اعتراف انکار کردن. (یادداشت مؤلف).

واقه.

[قِهْ] (ع ص، اِ) فرمانبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خادم کلیسا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). قیم البیعة. درست آن وافه است. (از اقرب الموارد). رجوع به وافه شود.

واقی.

(ع ص) نگاه دارنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (غیاث اللغات). حافظ. صائن. نگهبان. || حامی. (غیاث اللغات). || دافع. (از اقرب الموارد). مانع. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). مالهم من الله من واق(1)؛ ای دافع. (اقرب الموارد). || سرج واق؛ زینی که پشت ریش نکند ستور را. (منتهی الارب) (آنندراج). زینی که پشت ستور را ریش نکند. (ناظم الاطباء). || فرس واق، اسپ سم بر جایگاه نهنده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اسبی که از درد سم راه نرود و سم از جای بلند نکند. (ناظم الاطباء). || (اِ) غراب. صُرَد. (از اقرب الموارد) (المنجد). نام مرغی که صرد نیز گویند. (ناظم الاطباء). ورکاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و یاء آخر آن را حذف کنند و واق [ قِ ] گویند، و آن را بدین نام بمناسبت صدایش نامیده اند. (از اقرب الموارد).
(1) - قرآن 13/34.

واقیات.

(ع ص، اِ) جمع واقیة است. رجوع به واقیه شود.

واقیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث واقی است به معنی نگاهدارنده و دافع. ج، اواقی [ در اصل وواقی است در اجتماع واوین نخستین قلب به الف شده است ] و واقیات. رجوع به واقی شود. || (مص) نگه داشتن. (از منتهی الارب). رجوع به وقایة و وقی شود.

واقیه.

[یَ] (اِخ) کوهی است در بلاد دیلم. (از معجم البلدان).

واک.

(اِ) پرنده ای است کبودرنگ و اکثر در کنارهای آب نشیند و معرب آن واق است. (برهان قاطع) (آنندراج) (از جهانگیری) (از فرهنگ نظام) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء). اسم طایری است از طیور آبی که در کنارهء آب می باشد خاکستری رنگ مایل به سیاهی و مخلوط به سفید و سر آن سیاه و در قمهء آن سه چهار تا پنج عدد پر مثل موی به شکل کاکل رسته بسیار سفید و نرم و در غایت ملاست و لطافت و حسن و دراز و قریب به یک شبر، و مردم ترک بر کلاه می آویزند. (محیط اعظم، از حاشیهء برهان قاطع دکتر معین). واک نام جانوری است کبودرنگ که اکثر و اغلب در کنارهای آب نشیند و آن را عوام «واق» گویند. مجد همگر راست:
برف است ریزان در پای گلبن
زاغ است نالان بر جای بلبل
در حلق نخجیر آب است زنجیر
در گردن واک موج است چون غل.
(از جهانگیری و رشیدی، از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

واکاویدن.

[دَ] (مص مرکب) جستجو کردن. تفحص نمودن. تفتیش کردن. (ناظم الاطباء). کاوش. جستجو. تفحص. (آنندراج). بازکاویدن. بحث و فحص کردن.
- واکاویدن از؛ پژوهیدن از. (یادداشت مؤلف).
|| در عبارت زیر از المصادر معنی کوشیدن و کشمکش کردن میدهد: المناقرة والنقار؛ با کسی واکاویدن در خصومت. مجادلة؛ با کسی واکاویدن در خصومت. جدال. (زوزنی).

واکبة.

[کِ بَ] (ع ص) ایستاده. (منتهی الارب) (آنندراج). قائمه. (اقرب الموارد). قایم. استوار. ثابت. (ناظم الاطباء).

واکت.

[کِ] (ع ص) شتری که آرنج وی برگردد و بر پهلو درخورد و مجروح گرداند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناکت. (اقرب الموارد). رجوع به ناکت شود.

واکر.

[کِ] (ع ص) مرغ به آشیانه درآینده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرغی که در آشیانه باشد. (فرهنگ خطی).

واکرته.

[کِ رِ تَ] (اِخ)(1) اسم قدیم کشور کابل است، در بند اول فرگرد نهم وندیداد آمده : «در هفتمین کشوری که اهورامزدا بیافرید واکرته می باشد اهریمن بدکنش در آنجا خنه ئیتی پری را که به گرشاسب پیوست بیافرید». (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی ص421).
(1) - Vaekereta.

واکردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) گشادن. (آنندراج) (غیاث اللغات). گشودن. (ناظم الاطباء). باز کردن. چیز بسته را گشودن :
برخیز و در سرای دربند
بنشین و قبای بسته واکن.سعدی.
نقاب گل کشید و زلف سنبل
گره بند قبای غنچه وا کرد.حافظ.
گیپاپزان که صبح سر کله واکنند
آیا بود که گوشهء چشمی بما کنند.بسحاق.
چون وانمی کنی گرهی خود گره مباش
ابرو گشاده باش چو دستت گشاده نیست.
صائب.
|| سرپوش برداشتن. (ناظم الاطباء). گشودن در دیگ و امثال آن. || گستردن. پهن کردن. گسترانیدن فرش و جز آن : اگر کرباسی خشک اندر هوای سرد واکنند... (ذخیرهء خوارزمشاهی). || فارغ نمودن. (غیاث اللغات). فارغ نمودن و واکردن از چیزی. فارغ نمودن چیزی را، و ظاهراً در اصل به معنی جدا کردن است. (آنندراج). جدا کردن. دور کردن :
گویند که خود ز عشق واکن
لیلی طلبی ز سر رها کن.نظامی.
دل غیر تو بر هرچه نظر داشت رها کرد
چون غنچه هوای تو مرا از همه واکرد.
سعیدای مولوی (از آنندراج).
سیر دور چرخ فرزند از پدر وا می کند
آب گردش طفل اشک از چشم تر وا می کند.
شهرت (آنندراج).
|| چیدن: قطف؛ واکردن میوه و انگور. (زوزنی). || بریدن. چیدن: اقتطاع؛ پاره ای از چیزی وا کردن. (زوزنی). موی واکردن، بریدن موی. چیدن موی. (یادداشت مؤلف). || برکندن. کشیدن. || برداشتن. برطرف کردن. رفع کردن. (ناظم الاطباء).
- از سر واکردن کسی را؛ او را دست به سر کردن. شیره به سرش مالیدن. پی نخود سیاه فرستادن. از خود راندن. از خود دور کردن. به ملایمت و به زبان خوش کسی را دفع کردن :
مانند آن ورق که ز سر وا کند کسی
حسنت به چرخ گنجفه داد آفتاب را.
ملاواقف قندهاری.
- از کار واکردن کسی را؛ او را از کار بازداشتن. توجه او را از کارش به امر بیهوده ای منعطف و منحرف کردن.
- جدا واکردن؛ جدا نمودن. تفریق کردن. پراکنده کردن. (ناظم الاطباء).

واکردنی.

[کَ دَ] (ص لیاقت) بازکردنی. گشودنی. گشادنی. قابل باز کردن. که بتوان بازش کرد. رجوع به واکردن شود.

واکرده.

[کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) بازکرده. (آنندراج). گشوده. گشاده :
هم بر ورق گذشته گیرش
واکرده و درنوشته گیرش.نظامی.
صائب بجز از جبههء واکردهء تقدیر
مانع نشود هیچ سپر تیر قضا را.
صائب (آنندراج).
|| دست خورده. مقابل سربسته. جعبه یا بسته ای که در آن را گشوده باشند.

واکز.

[کِ] (ع ص) زننده. مشت زننده. (ناظم الاطباء). نعت فاعلی است از وکز به معنی زدن و با مشت زدن. رجوع به وکز شود.

واکس.

(از انگلیسی، اِ)(1) مادهء سیاه که بدان کفشها را سیاه می کنند. (ناظم الاطباء). مادهء مرکبی است که برای جلا دادن کفش و چیزهای چرمی به آنها مالیده می شود و مطابق رنگ چرم ساخته می گردد. (فرهنگ نظام). رنده. یرندج. (یادداشت مؤلف). رنگی که بروی کفش چرمین و جیر زنند تا تابان و براق شود و آن به رنگهای مختلف و غالباً مشکی و قهوه ای است.
(1) - شاید این لفظ روسی باشد، چه، در انگلیسی Waxبه معنی موم و لاک است و مادهء جلا دادن چرم را Polishگویند و در فرانسوی Polir. (فرهنگ نظام).

واکس خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) واکس خوردن کفش، با واکس براق و تابان شدن آن. رجوع به واکس شود.

واکس خورده.

[خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کفش واکس خورده، کفشی که بر اثر واکس زدن شفاف و تابان شده است. کفش براق. واکس زده.

واکس زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) واکس بروی کفش مالیدن. کفش را با واکس برّاق و تابان کردن. رجوع به واکس شود.

واکس زن.

[زَ] (نف مرکب) آن که واکس بروی کفش زند. واکسی. واکس زننده.

واکس زنی.

[زَ] (حامص مرکب) عمل واکس زن. || (اِ مرکب) جائی که در آن کفش را واکس زنند. محل کار واکسن زن.

واکسن.

[سَ] (فرانسوی، اِ)(1) مادهء آبله که از گاو گرفته به انسان تزریق می شود، نیز هر ماده ای که برای تزریق درست کرده می شود. (فرهنگ نظام). مایه. (لغات فرهنگستان). میکروب ضعیف شده یا کشته شدهء امراض که به منظور ایجاد مصونیت در بدن انسان یا حیوان نسبت به مرضی مسری - خصوصاً هنگام شیوع آن مرض - با آمپول آن را در عضله تزریق کنند مانند واکسن سیاه سرفه و دیفتری یا زیر پوست تزریق شود چون واکسن وبا و التور یا با ایجاد خراش سطحی روی پوست آن را وارد بدن کنند مانند واکسن آبله.
(1) - Vaccin.

واکسن زدن.

[سَ زَ دَ] (مص مرکب)تزریق واکسن. رجوع به واکسن شود.

واکسن زنی.

[سَ زَ] (حامص مرکب)واکسن زدن. تزریق واکسن. رجوع به واکسن شود.

واکسن کوبی.

[سَ] (حامص مرکب)مایه کوبی. واکسن زدن. تزریق واکسن.

واکسی.

(ص نسبی) کسی که با مزد به کفش واکس می زند. (فرهنگ نظام). یرندج یعنی آن که کفش را به رنگ سیاه رنگ می کند. (ناظم الاطباء). که کفش را واکس زند. که شغل او واکس زدن کفش مردم است. واکس زن. || (اِ مرکب) جای واکس زدن. محل کسب و کار واکسی و واکس زن.

واکسیناسیون.

[یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)مایه زنی. (لغات فرهنگستان). واکسن کوبی. واکسن زدن. مایه کوبی. رجوع به واکسن شود.
(1) - Vaccination.

واکشادن.

[کُ دَ] (مص مرکب) گشودن. مفتوح کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به واگشادن شود.

واکشاده.

[کُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) باز. مفتوح. (ناظم الاطباء).
- واکشاده در سخن؛ آزاد در سخن. (ناظم الاطباء). رجوع به واگشاده شود.
|| جای هموار. دشت. (ناظم الاطباء).

واکشتن.

[کُ تَ] (مص مرکب) کشتن کسی را در مبادله. (آنندراج). کشتن در بازگشت. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

واکشودن.

[کُ دَ] (مص مرکب)بازگشودن. (ناظم الاطباء). رجوع به واگشودن شود.

واکشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)بازکشیدن. (ناظم الاطباء). || دراز کشیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). والمیدن، و آن بر زمین خوابیدن است برای دور کردن خستگی نه برای آنکه به خواب روند. (آنندراج). به درازا خفتن. والمیدن. لمیدن :
سرو تو را ز سایه چکد آب زندگی
گردید خضر هر که در این سایه واکشید.
صائب (از آنندراج).
|| دراز کردن. || دست دراز کردن. || بیرون کشیدن. (ناظم الاطباء) :
تا که روزش واکشد ز آن مرغزار
وز چراگاه آردش در زیر بار.مولوی.
|| به زور و حیله چیزی از کسی حاصل کردن. (غیاث اللغات). واکشیدن چیزی را، به زور یا به حیله از کسی چیزی به دست آوردن، چنانکه گویند از او به سختی واکشیدم. (آنندراج) :
هرگز نشد که بر سر حرف آورم ترا
من کز دهان غنچه سخن واکشیده ام.
صائب (از آنندراج).
چون گل صبحش مثل در هرزه خندی نیستم
شوخ خونها خورد تا یک خنده از من واکشید.
میرزایحیی شیرازی (از آنندراج).
|| بطرف خود کشیدن: جذب؛ واکشیدن بخود. (دهار).
غنچه شو در گوشه ای شاید نگاهی واکشی
در کمین چشم گرم آسود صیادان مباش.
رضی دانش (آنندراج).

واکظ.

[کِ] (ع ص) راننده. دفع کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نعت فاعلی از وکظ است. رجوع به وکظ شود.

واکفتیدن.

[کَ دَ] (مص مرکب) مؤلف چراغ هدایت در ذیل ترکیب «آب شکستن در گلو» آرد: به معنی گره شدن آب است در گلو. و از بعضی لغات مروی است که به فارسی آن را واکفتیدن [ به کاف تازی ] نیز گویند. رجوع به واکفیدن شود.

واکفیدن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چاک دادن و شکافتن میوه های رسیده و جز آن. (ناظم الاطباء). شکافتن. کفته شدن. شکافتن و ترکیدن پوست میوه :
تا گلستانشان سوی تو بشکفد
میوه های پخته بر خود واکفد.مولوی.
ز آنکه چون مغزش درآکند و رسید
پوست ها شد بس رقیق و واکفید.مولوی.

واکفیدن.

[کُ دَ] (مص مرکب) آب در گلو شکستن. (یادداشت مؤلف). رجوع به واکفتیدن شود.

واکل.

[کِ] (ع ص) فرس واکل؛ اسب که بر صاحب خود اعتماد کند در دویدن و محتاج ضرب باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). اسب تنبل که در دویدن محتاج به تازیانه باشد و تا تازیانه نخورد ندود. (ناظم الاطباء). ستوری که در رفتن سستی کند. (از اقرب الموارد).

واکن.

[کِ] (ع ص) نشسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). جالس. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پرندهء نشسته بر دیوار یا چوب یا درخت. (از اقرب الموارد). || مرغ بیضه در زیر گرفته. (منتهی الارب) (آنندراج). مرغ تخم در زیر گرفته. (ناظم الاطباء). ج، وُکون.

واکن.

[کُ] (نف مرکب) واکننده. بازکننده. گشاینده. || (اِ مرکب) ابزار باز کردن در قوطی و بطری و امثال آن.
- در بطری واکن؛ آلت باز کردن در بطری.

واکندن.

[کَ دَ] (مص مرکب) عیار. معایرة. معاورة. مطابق کردن قپانی که درست نباشد با قپانی درست تا عیب آن رفع شود. (یادداشت مؤلف). وزنه یا پیمانه ای را که وزن یا گنجایشش معلوم نیست با وزنه یا پیمانهء درست معلومی سنجیدن: واکندن ترازوها، واکندن سنگ ها.

واکنش.

[کُ نِ] (اِمص مرکب)(1)عکس العمل. انفعال. (لغات فرهنگستان). مقابل کنش.
.
(فرانسوی)
(1) - Reaction

واکن کردن.

[کَ کَ دَ] (مص مرکب)واکندن. عیار. معایره. (یادداشت مؤلف). رجوع به واکندن شود.

واکنة.

[کِ نَ] (ع ص) تأنیث واکن است. رجوع به واکِن شود.

واکوشیدن.

[دَ] (مص مرکب) تعالج. مروسیدن. معالجت. مساجات. مساجاة. (یادداشت مؤلف).
- با کسی یا چیزی واکوشیدن؛ ممارست. مزاوله. معالجه. (یادداشت مؤلف): منازعه و نزاع؛ با کسی در چیزی واکوشیدن. احتکاک؛ با کسی واکوشیدن. (زوزنی).

واکوفتن.

[تَ] (مص مرکب) بازکوفتن. (ناظم الاطباء).
- با هم واکوفتن؛ به روی یکدیگر کوفتن. (ناظم الاطباء).
- به هم واکوفتن؛ مصادمة. اصطفاق. تصادم. اضطراب. (از زوزنی).

واکوفته.

[تَ / تِ] (ن مف مرکب) سوده شده. (ناظم الاطباء).

واکوفته شدن.

[تَ / تِ شُ دَ] (مص مرکب) سوده شدن. (ناظم الاطباء).

واکویدن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بازکاویدن. کاوش کردن. تفحص نمودن. درکاویدن چیزی و تجسس و جستجوی چیزی. (ناظم الاطباء).

واکی کلا.

[کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاتجن بخش مرکزی شهرستان شاهی، در 8 هزارگزی مغرب شاهی، در دشت معتدل هوای مرطوبی واقع است و 90 تن سکنه دارد. آبش از نهر هتکه و رودخانهء تالار، محصولش غلات و برنج و پنبه و ابریشم و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2 ص 131).

واگذار.

[گُ] (اِمص مرکب) ترک. تسلیم. تفویض. (ناظم الاطباء).
- واگذار شدن؛ تفویض شدن. (ناظم الاطباء).

واگذاردن.

[گُ دَ] (مص مرکب) واگذار کردن. تسلیم کردن. || ترک گفتن. فروگذار کردن : یا فروگذاشت کنم یا واگذارم چیزی را از آنها که بر نفس خود پیمان گرفته ام... ایمان نیاورده ام به قرآن بزرگ. (تاریخ بیهقی ص318). || سپردن. حواله کردن. محول کردن : و کار به خدا واگذارد. (مجالس سعدی).

واگذاردنی.

[گُ دَ] (ص لیاقت) وانهادنی. بازگذاشتنی. واگذاشتنی. رها کردنی. ترک گفتنی. تسلیم کردنی. قابل واگذاردن. رجوع به واگذاردن شود.

واگذارده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)واگذاشته. واگذار کرده شده. واگذار شده. تسلیم شده. تفویض شده. که به دیگری محول و واگذار شده است.

واگذار کردن.

[گُ کَ دَ] (مص مرکب)واگذار نمودن. تفویض کردن. تسلیم کردن. (ناظم الاطباء). سپردن. تحویل دادن. انتقال دادن ملکی یا مالی را به کسی: خانه را به او واگذار کردم. || ترک کردن. (ناظم الاطباء). رها کردن. یله کردن. دست برداشتن از چیزی. || سپردن. حواله کردن. محول کردن.
- واگذار کردن به خدا؛ حواله به خدا کردن. به خدا سپردن. (ناظم الاطباء).

واگذارنده.

[گُ رَ دَ / دِ] (نف مرکب)واگذارکننده. که واگذارد. که واگذار کند. که به دیگری تفویض کند. تسلیم کننده. || در اصطلاح بانکی، کسی که چیزی را می فروشد و به دیگری می دهد(1). (لغات فرهنگستان).
.
(فرانسوی)
(1) - Cedant

واگذاری.

[گُ] (حامص مرکب) تفویض. تسلیم. (ناظم الاطباء). || ترک. طرح. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) واگذارشده. تسلیم شده. منتقل شده. داده شده.
- املاک واگذاری؛ که مالک آن را به دیگری تسلیم کرده و تحویل داده است.

واگذاشتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) ترک کردن. بازگذاشتن. (ناظم الاطباء). اعطال. (منتهی الارب). رها کردن. یله کردن : ثابت ساز نزد خاص و عام که امیرالمؤمنین فروگذاشت نمی کند مصلحت خلافت را و وانمی گذارد رعایت آن را. (تاریخ بیهقی ص314).
از منی بودی منی را واگذار
ای ایاز آن پوستین را یاد آر.مولوی.
|| تفویض کردن. (آنندراج). تسلیم کردن. مفوض داشتن. تسلیم کردن به دیگری. احاله کردن. حواله کردن. محول کردن. توکیل کردن.
- واگذاشتن به خدا؛ سپردن به خدا. حواله به خدا کردن. (ناظم الاطباء). تفویض حق نمودن. (آنندراج).
|| ساکن شدن. موقتاً آرام شدن و فاصله دادن. (یادداشت مؤلف).
- واگذاشتن درد؛ موقتاً آرام شدن وساکن شدن درد.
- واگذاشتن باران؛ سست شدن باران. (یادداشت مؤلف).

واگذاشته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف مرکب)متروک. رها شده. ول شده. || مفوض. تسلیم شده. سپرده شده. تحویل شده.

واگرا.

[گِ] (نف مرکب)(1) متباعد. مقابل همگرا. رجوع به واگرایی شود.
(1) - Divergent.

واگرایی.

[گِ] (حامص مرکب)(1) تباعد. (لغات فرهنگستان).
(1) - Divergence.

واگردان.

[گَ] (ن مف مرکب، اِ مرکب)پوشاک عوضی. ملبوسی که بجای آنچه در تن دارند پوشند. (ناظم الاطباء). کن و واکن. جامه ای به ذخیره که جامهء پوشیده را بدل باشد. جامه ای جز آن که بر تن دارند که چون این شوخ گیرد آن دیگری را پوشند. جامهء نهاده برای بدل کردن جامه ای که در تن دارند. (یادداشت مؤلف). واشور. واشو.
-امثال: یک پیرهن دارد که واگردانش آفتاب است؛ یعنی جامه اش منحصر به همین یک پیراهن است و پیرهنی جز آنچه پوشیده و هم اکنون بر تن دارد ندارد.
|| در تداول تصنیف سازان و خوانندگان، ترجیع. آن قسمت از آهنگ یا تصنیف که پس از هر بندی تکرار شود به وسیلهء خواننده یا به وسیلهء جماعتی از اعضای ارکستر و نوازندگان.

واگردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب) زیر و زبر نمودن. سرنگون کردن. (ناظم الاطباء). || بازگردانیدن. (زوزنی) (ناظم الاطباء). مراجعت دادن. (ناظم الاطباء). || تکریر. تکرار. (زوزنی). اعاده. تردید. (یادداشت مؤلف).

واگردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب)برگشتن. به عقب برگشتن. مراجعت کردن. (ناظم الاطباء). انصراف. بازگردیدن :
وانگردد از ره آن تیر ای پسر
بند باید کرد سیلی را ز سر.مولوی.
زآنکه از بانگ و علالای سگان
هیچ واگردد ز راهی کاروان.مولوی.
چسان ز میکده مخمور بگذرم صائب
نمی شود ز لب بحر تشنه واگردید.
صائب (از آنندراج).
دل وحشت زده از سینه کجا یاد کند
چه خیال است که گوهر به صدف واگردد.
صائب (از آنندراج).
-امثال: چون به گردش نمی رسی واگرد.
|| سرنگون شدن. زیر و زبر شدن. || منعکس شدن. (ناظم الاطباء). || انقلاب. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). تقلب. (یادداشت مؤلف): دول؛ واگردیدن از حالی به حالی. (منتهی الارب). || بازگردیدن. گشاده شدن. گشوده شدن. از هم واشدن: اقهمت السماء؛ واگردید ابر از آسمان و گشاده شد آن. (منتهی الارب).

واگردیده.

[گَ دی دَ / دِ] (ن مف مرکب)نعت مفعولی است از واگردیدن. رجوع به واگردیدن شود. || لب برگشته. برگشته لب. (یادداشت مؤلف).

واگرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب)بازگرفتن. منع کردن. دریغ کردن. (یادداشت مؤلف). جدا کردن. دور گردیدن. بریدن :
چون بود از همنفسی ناگزیر
همنفسی را ز نفس وامگیر.نظامی.
که چون بود کز گوهر و طوق و تاج
ز درگاه ما واگرفتی خراج.نظامی.
لذت انعام خود را وامگیر
نقل و باده جام خود وا مگیر.مولوی.
ای پادشاه سایه ز درویش وامگیر
ناچار خوشه چنین برد آنجا که خرمن است.
سعدی.
به امید ما خانه اینجا گرفت
نه مردی بود نفع ز او واگرفت.سعدی.
- پا واگرفتن؛ پاکشیدن. دوری کردن. از آمدن و رفتن مضایقه کردن :
به خاکپای تو ای سرو نازپرور من
که روز واقعه پا وامگیر از سر من.حافظ.
آنکه سوی او ز جور هجر پیغامیم هست
وانگیرم پا از او تا قوت کاهیم هست.
سنجر کاشی (از آنندراج).
- دل واگرفتن؛ نومید شدن. قطع امید کردن. دست کشیدن. ترک گفتن. مأیوس شدن :
به سختی در از چاره دل وامگیر
که گردد زمان تا زمان چرخ پیر.نظامی.
|| پس گرفتن. (ناظم الاطباء). || استکتاب. (آنندراج). || نقل کردن. (آنندراج). منتقل کردن. (ناظم الاطباء). || بیماری گرفتن از کسی. (آنندراج). به سرایت از دیگری به بیماری مبتلا شدن.

واگریختن.

[گُ تَ] (مص مرکب)گریختن. دررفتن. فرار کردن :
چون بیامد سوخت پرش واگریخت
باز چون طفلان فتاد و ملح ریخت.مولوی.

واگشادن.

[گُ دَ] (مص مرکب) گشادن. بازگشادن :
چون زلزله ریزد آب ساید
درزی ز خریطه واگشاید.نظامی.
|| حل کردن: تسنیه؛ واگشادن و آسان کردن. (تاج المصادر بیهقی).

واگشاده.

[گُ دَ / دِ] (ن مف مرکب) گشاده. باز شده.

واگشت.

[گَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) بازگشت. بازگشتن. مراجعت. رجوع :
بل که سنگ و خاک و کوه و آب را
هست واگشت نهانی با خدا.مولوی.
وقت واگشت حدیبیه رسول
در تفکر بود و غمگین و ملول.مولوی.

واگشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب) بازگردیدن. (آنندراج). بازگشتن. مراجعت کردن. برگشتن. انصراف :
رهی کان از شدن باشد نشیبی
چو واگشتی همی باشد فرازی.ناصرخسرو.
نشاید کرد بر بیمار خود زور
که بس بیمار واگشت از لب گور.نظامی.
به واگشتن توانی زین طرف رست
که کپی هم بدین فن ز آن کشف رست.
نظامی.
چون که واگشتم ز حیرتهای دل
طفل را آنجا ندیدم وای دل.مولوی.
چون که واگشتم ز پیکار برون
روی آوردم به پیکار درون.مولوی.

واگشودن.

[گُ دَ] (مص مرکب) گشودن. باز کردن :
کار شد از دست به انگشت پای
این گره از کار سخن واگشای.نظامی.

واگفت.

[گُ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) واگفتن. || بازگوئی راز و مطلب نهفته. || دشنام. سرزنش. (ناظم الاطباء).

واگفتن.

[گُ تَ] (مص مرکب) بازگفتن. (آنندراج). تکرار کردن :
ز هر شیوه سخن کان دلنواز است
بگفتند آنچه وا گفتن دراز است.نظامی.
غلط گفته را تازه کردم طراز
بدین عذر واگفتم آن گفته باز.نظامی.
گرچه در شیوهء گهر سفتن
شرط من نیست گفته واگفتن.نظامی.
|| به زبان آوردن. (یادداشت مؤلف). بازگفتن. اظهار کردن. بازگو کردن :
کس ز بیم وزیر عالم سوز
آنچه شب رفت وانگفت به روز.نظامی.
|| ملامت نمودن. (آنندراج).

واگفتنی.

[گُ تَ] (ص لیاقت) که قابل بازگو کردن است. به زبان آوردنی. اظهار کردنی. قابل بازگفتن. که بایدش تکرار کرد.

واگفته.

[گُ تَ / تِ] (ن مف مرکب) مکرر. تکرار شده. بازگفته.

واگماریدن.

[گُ دَ] (مص مرکب) پدید گشتن دندانها در هنگام خندیدن و تبسم کردن و روی در هم کشیدن. (ناظم الاطباء).

واگن.

[گُ] (فرانسوی، اِ) اطاقک چرخدار راه آهن. واگون. رجوع به واگون شود.

واگنر.

[نِ] (اِخ)(1) ریچارد. موسیقی دان و آهنگساز بزرگ آلمانی، وی به سال 1813 م. در لایپزیک تولد یافت و به سال 1883 درگذشت.
(1) - Wagner.

واگن لی.

[گُ] (فرانسوی، اِ) واگن تختخواب دار. رجوع به واگون شود.

واگو.

(اِمص مرکب) واگفت. بازگفت. (ناظم الاطباء). واگوی. واگویه. رجوع به واگو کردن شود.

واگو کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) سخن شنیده را بازگفتن. (ناظم الاطباء). تکرار کردن گفته.

واگون.

[گُ] (فرانسوی، اِ)(1) واگن. اطاق چرخدار ساخته از چوب و فلز که بر راه آهن کار می کند. (از فرهنگ نظام). اطاق نشیمن راه آهن. (ناظم الاطباء).
(1) - Wagon.

واگون لی.

[گُ] (فرانسوی، اِ)(1) واگن لی. اطاقک قطار مسافربری که تختخواب دارد و مسافر راه آهن به راحتی در آن می خوابد.
(1) - Wagon - lit.

واگوی.

(اِمص مرکب) مرادف بازگوی. بازگفتن حرف شنیده را که مردم با هم گویند. || باز دادن جواب از گنبد و حمام. (آنندراج) :
در این گلخن برآید از در و بام
صدای کودک و واگوی حمام.
زلالی (آنندراج).
|| در اصطلاح موسیقی، جماعهء خوانندگان چون حاضر شوند نقشی را که جماعهء اول تمام کنند همان نقش را جماعهء دوم سر کنند. (آنندراج).

واگویه.

[یَ / یِ] (اِمص مرکب) بازگفتن حرف شنیده را. (غیاث اللغات). سخن شنیده را بازگفتن. (ناظم الاطباء). تکرار قولی. بازگو. تکرار سخنی.

واگویه کردن.

[یَ / یِ کَ دَ] (مص مرکب) تکرار کردن سخن کسی را. بازگفتن حرف شنیده را. تکرار کردن سخنی و بیشتر سخنی که گفتن آن مطبوع نیست. دوباره گفتن. (غیاث اللغات).

واگیر.

(اِمص مرکب) سرایت. (ناظم الاطباء). || چون دو حریف کشتی گیرند و یکی دیگری را بر زمین زند او گوید که من بی خبر بودم هان واگیر است یعنی دوباره کشتی باید گرفت. (آنندراج). نام فندی در کشتی گیری. (ناظم الاطباء) :
وقت واگیر تو شاید به فسون و نیرنگ
که ناستد به جهان سنگ دگر بر سر سنگ.
میرنجات (از آنندراج).
|| ورزشی است پهلوانان را که یک به یک دست بر دیوار نهاده به جانب همان دست بر سینه زور کنند تا سینه برآمده پهن شود. (غیاث اللغات از چراغ هدایت). نام ورزشی است که یک یک دست به دیوار زنند و بردارند. (آنندراج). || مسری. رجوع به واگیردار شود.

واگیردار.

(نف مرکب) مسری. ساری. مرضی که از بیمار به اطرافیان سرایت کند. مرضی بودار. رجوع به واگیر داشتن شود.

واگیر داشتن.

[تَ] (مص مرکب) سرایت داشتن. مسری بودن. (ناظم الاطباء). هر بیماری است که از بوی آن دیگری هم گیرد به تازی مسری. (آنندراج). بو داشتن. (یادداشت مؤلف).

واگیره.

[رَ / رِ] (اِمص مرکب) سرایت. سرایت مرض. (یادداشت مؤلف). || (اِ مرکب) درجه. (یادداشت مؤلف). || در اصطلاح نجاران، خطی که بر چوب کشند بامداد و جز آن و طول یا عرض مطلوب را بدان مقیاس کنند. (یادداشت مؤلف).

واگیری.

(حامص مرکب) سرایت. سرایت در بیماری. (یادداشت مؤلف). || (ص نسبی) مسری: بیماری واگیری، بیماری مسری. (یادداشت مؤلف).

وال.

(اِ)(1) ماهی بزرگی باشد که کشتی را فروبرد. (لغت فرس اسدی ص 334). نوعی از ماهی فلوس دار بود. (غیاث اللغات) (از جهانگیری) (برهان قاطع). ماهی که پولک آن درشت باشد. (فرهنگ خطی) (از فرهنگ نظام). نوعی ماهی درم دار. (انجمن آرا)(2)(آنندراج)(3). نوعی از ماهی بزرگ فلس دار. (ناظم الاطباء). ماهی چناغ باشد. (اوبهی). بال. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (جهانگیری) (برهان قاطع). بال نام نوعی از ماهی است در عربی شاید وال مبدل آن است. (فرهنگ نظام). جمل البحر. (یادداشت مؤلف). و نیز رجوع به بال و بالن شود :
به رحل همت بر من عطا فرستد شاه
که کرگدنش نتابد نه نیز ماهی وال.
غضایری.
زیر آن سایه به آب اندر اگر برگذرد
همچو خیش از پر مه ریزه شود ماهی وال.
فرخی.
تا به بحر اندر است وال و نهنگ
تا به گردون بر است رأس و ذنب.فرخی.
یکی مرده ماهی همان روزگار
برافکند موجش به سوی کنار
که گز سیصدی بود بالای او
فزون از چهل بود پهنای او
کشیدند از آب اندرون هم گروه
به کشتی به خشکی مر آن پاره کوه
بسی گوهر و زر بد اوباشته
همه سینه اش عنبر انباشته
دگر هرچه ماند از بزرگان و خرد
ز بهر خورش پاره کردند و برد
بماند از شگفتی سپهبد به جای
بدو گفت مهراج فرخنده رای
که آن ماهی است این که خوانند وال
وزین مه بس افتد هم ایدر به سال.اسدی.
همیدون یکی ماهی دیگر است
که زین وال تنش اندکی کمتر است.اسدی.
گر خیال تیغ تو بر بحر قلزم بگذرد
گردد اندر بحر قلزم بی روان ز اهوال وال.
قطران.
چو گرم گردد آب از هوای آتش طبع
پشیزه نرم شود بر مسام ماهی وال.ازرقی.
دریای گندنا رنگ از تیغ شاه گلگون
لعل پیازی از خون یک یک پشیز والش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 228).
دین ز درویشان طلب نز خواجگان باشکوه
ز آنکه گوهر از صدف یابی نه از ماهی وال.
کمال اسماعیل (از جهانگیری).
|| نام رودخانه ای هم هست که آن ماهی [ ماهی وال ] در آن رودخانه می باشد. (برهان قاطع). بعضی گویند وال رودخانه ای است در حدود چین. (فرهنگ خطی). || قسمی پارچه است. رجوع به والا شود. || (پسوند) به صورت پسوند در کلماتی چون کوتوال، نخچیروال، تژوال به کار رفته است.
(1) - = بال = فال = اوال = افال = شال = آل = والی = اول = اوک = واک = اکیال = بالام؛ در عربی هم از یونانی: Phalaina. (کرملی، نشوء اللغة ص 82)، «وال ماهی بزرگ باشد که کشتی را فروبرد». (لغت فرس ص334)، دزی نویسد (ص 776) «وال، اسم یک قطاس Cetaceبزرگ در دریای حاره است. (Cachalot ,Baleine) در ادریسی «الوالی» آمده، در مسعودی «الاوال» (که Palgrave به معنی Requinآورده)، در فارسی: «وال» و «بال» (شکلی که در عربی هم آمده)، «آل»؛ این کلمه در زبانهای شمالی و السنهء رومانی با جزء آخر کلمه که مختص آنهاست آمده است»، معزی نیشابوری (دیوان، ص442) :
به آب و آتش گستاخ در رود، گوئی
سمندر است در آتش در آب ماهی وال.
(از حاشیهء ص 2252 برهان قاطع چ معین).
(2) - هدایت آرد: در بعضی کتب دیده شد که بال عظیم ترین ماهیان است و چون بال خود را برآرد به بزرگی بادبان و شارع کشتی است و سبب این نام همین است، چون چندی به خوردن ماهیان مشغول شود ماهیان به خداوند بنالند. اشکْنامْ ماهیی کوچک را خدا بر وی غالب کند که به مغز سرش رفته کاوش کند و چندان سر و بال بر کوه، زمین و دریا زند که هلاک شود، چنانکه در این معنی گفته ام :
هر که را گوش پر شد از باطل
سخن حق محال خواهد بود
سخن حق به گوش هر نادان
قصهء اشک و بال خواهد بود.
و هم در بحرالحقایق گفته شده :
چون ز خردی بزرگ را خللی است
قصهء اشک و بال خوش مثلی است.
(انجمن آرای ناصری).
(3) - در آنندراج: ورم دار.

وئل.

[وَ ءِ] (ع ص) وَئیل. وَیْلٌ وَئِل؛ سختی بسیار. وَیْلٌ وَئیل. (ناظم الاطباء).

وأل.

[وَءْلْ] (ع اِ) جای پناه و رهایی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ملجأ. (المنجد). || (مص) پناه بردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پناه گرفتن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی). || رهایش جستن. || بشتافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برگشتن. (اقرب الموارد).

والا.

(ص) بلند. (لغت فرس اسدی) (حاشیهء معین بر برهان قاطع) (صحاح الفرس) (از انجمن آرا) (آنندراج) (از بهار عجم) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء). مرتفع. (حاشیهء برهان قاطع). بالا. (انجمن آرا) (آنندراج). رفیع. (ناظم الاطباء). افراشته. بارفعت :
چو هامون دشمنانت پست بادند
چو گردون دوستان والا همه سال.
رودکی (از لغت فرس اسدی).
تیر را تا نتراشی نشود راست همی
سرو تا که نپیرائی والا نشود.
منوچهری (دیوان ص34).
چو در تحدید جنبش را همی فعل و مکان گوئی
و یا گردیدن از حالی به حالی دون یا والا.
ناصرخسرو.
سروبن گرچه رست و بالا کرد
سر او را سپهر والا کرد.سنائی.
رفته ز ورای عرش والا
هفتاد هزار پرده بالا.نظامی.
ز هر پایگاهی که والا بود
هنرمند را پایه بالا بود.نظامی.
نک ذره به آفتاب والا نرسد.عطار.
لطف طبعش بدیدند و حسن تدبیرش بپسندیدند و کارش از آن درگذشت و به ترتیبی والاتر از آن ممکن شد. (گلستان).
به خدائی که برافراخت سپهر اطلس
به رسولی که برون تاخت ز چرخ والا.
(از فرهنگ خطی).
|| بامرتبت. (لغت فرس اسدی) (فرهنگ نظام). بزرگ قدر. (صحاح الفرس) (غیاث اللغات). بزرگ به قدر و بلند به همت. (اوبهی). بلند به قدر و همت و نهمت. (فرهنگ خطی). بلند به حسب قدر و مرتبه. (جهانگیری). بلند به حسب مرتبه. (آنندراج). باقدر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). بزرگ به قدر و بلندی. (لغت فرس چ اقبال ص 4 از حاشیهء برهان قاطع). سرافراز در بلندی مرتبه و درجه و قدر و نیز در عقل و فراست و شعور و در حسب و نسب. بزرگوار. باشوکت. باشکوه. (ناظم الاطباء). سرافراز. بلندمرتبت. عالی مقام. عالی رتبه. بلندمرتبه :
بدان کوش تا زود دانا شوی
چو دانا شوی زود والا شوی.بوشکور.
نه داناتر آن کس که والاتر است
که بالاتر است آن که داناتر است.بوشکور.
سبکسار مردم نه والا بود
اگر چه گوی سروبالا بود.فردوسی.
درفشی چو سیمرغ والا سفید
کشیده سرش سوی تابنده شید.فردوسی.
وزیری چون یکی والا فرشته
چه در دیوان چه در صدر محافل.
منوچهری.
کهتر اندر خدمتت والاتر از مهتر شود.
شاعر اندر مدحتت والاتر از شاعر شود.
منوچهری.
خجسته خواجهء والا در آن زیبا نگارستان
گرازان روی سنبلها و یازان زیر عرعرها.
منوچهری.
هنر هرچه در مرد والا بود
به چهرش بر از دور پیدا بود.اسدی.
برادرش والا براهیم راد
گزین جهان گرد مهتر نژاد.اسدی.
این چرا بندهء ضعیف و چاکر بی قدر و جاه
و آن چرا شاه قوی و مهتر والاستی.
ناصرخسرو.
محلی داد و علمی مر مرا جودش که پیش من
نه دانا هست دانائی نه والا هست والائی.
ناصرخسرو.
خوی مهان بگیر و تواضع کن
آن را که او به دانش والا شد.ناصرخسرو.
این جور مکن که از تو نپسندد
سلطان زمانه خسرو والا.مسعودسعد.
مرا گویند بطلمیوس ثانی
مرا دانند فیلیفوس(1) والا.خاقانی.
درّ دری را از قلم در رشتهء جان کرده ضم
پس باز بگشاده ز هم بر شاه والا ریخته.
خاقانی.
به عون لطف یزدانی و فر دولت برنا
به دارالملک بازآمد همایون صاحب والا.
هندوشاه نخجوانی.
|| با گهر. (لغت فرس اسدی). شریف. مقابل دون و پست. (یادداشت مؤلف) (ناظم الاطباء). عالی. (ناظم الاطباء). ارجمند. گهری. ارزنده. بلند :
چو شه ایران والا به نسب
با شه ایران همتا به گهر.فرخی.
از این سه هر آنکو شریف است و والا
مر آن دیگران را سر آرد به چنبر.
ناصرخسرو.
تن خانهء این گوهر والای شریف است
تو مادر این خانه و این گوهر والا.
ناصرخسرو.
تو چنان بر گمان که من دونم
سخن من نگر که چون والاست.مسعودسعد.
شگفت نیست اگر شعر من نمی دانند
که طبع ایشان پست است و شعر من والاست.
مسعودسعد.
مکن درجسم و جان منزل که این دون است و آن والا
قدم زین هر دو بیرون نه نه اینجا باش نه آنجا.
سنائی.
الف را بر اعداد مرقوم بینی
که اعداد فرعند و او اصل والا.
خاقانی.
چون دو پستان طبیعت را به صبر آلود عقل
در دبستان طریقت شد دل والای من.
خاقانی.
گر بپرم بر فلک شاید که میمون طایرم
ور بچربم بر جهان زیبد که والا گوهرم.
خاقانی.
دست تو بر نژاد زبردست چون رسید
بد گوهراز گوهر والا چه خواستی.خاقانی.
ای قبای پادشاهی راست بر بالای تو
زینت تاج و نگین از گوهر والای تو.حافظ.
|| عزیز. گرامی. ارزنده. ارجمند :
غریب از ماه والا تر نباشد
که روز و شب همی برد منازل.منوچهری.
زنده تر از آنید و بنیروتر از آنید
والاتر از آنید و نکوخوتر از آنید.
منوچهری.
ور فکنده ست او مرا در ذل غربت گو فکن
غربت اندر خدمت خواجه مرا والا کند.
منوچهری.
یگانه گهر گرچه والا بود
نکوتر چو جفتیش همتا بود.اسدی.
سخن خوب ز حجت شنو ار والائی
که هنرهاش سوی مردم والا والاست.
ناصرخسرو.
از طاعت میر است یوز وحشی
ایدون بسوی خاص و عام والا.ناصرخسرو.
دیدهء عالم از تو روشن شد
نامهء دوست از تو شد والا.مسعودسعد.
|| خوب. مقبول. شایسته. پسندیده. ستوده. سزاوار :
که خود را بدان خیره رسوا کند
وگر چند کردار والا کند.فردوسی.
نه والا بود خیره خون ریختن
نه از شاه با بنده آویختن.فردوسی.
چنین یال و این چنگهای دراز
نه والا بود پروریدن به ناز.فردوسی.
آن است بی زوال سرای ما
والا و خوب و پر نعم و آلا.ناصرخسرو.
|| بلند. مشهور.
- نام والا؛ نام نیک و مشهور. نام بلند :
ببالید و چون سرو بالا گرفت
هنرمندی و نام والا گرفت.اسدی.
|| بزرگ. (فرهنگ خطی) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). سرور :
نگر به احمد مرسل که مکه را بگذاشت
کشید لشکر و بر مکه گشت او والا.مولوی.
|| اعلا. (از انجمن آرای ناصری). فایق. برتر :
چو ناامید شود کز کسیش ناید هیچ
خداش قدرت والای خویش بنماید.
(از نفثة المصدور).
|| قویم. استوار :
حجت تراست رهبر زی او پوی
تا علم دینت نیک شود والا.
ناصرخسرو.
|| (اِ) قد. قامت. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). بالا. (برهان قاطع). || مرتبه. (آنندراج) (برهان قاطع) (انجمن آرا). قدر. (آنندراج) (انجمن آرا). || رفعت. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). بلندی. (برهان قاطع). || توانائی. قدرت. (برهان قاطع). || دارائی. (آنندراج). || دوستی. (ناظم الاطباء) || یار. دوست. (ناظم الاطباء). || مخفف والاد است به معنی دیوار یا سقف. (فرهنگ نظام). رده از دیوار که آن را اولاد نیز گویند و به معنی سقف و پوشهء خانه نیز آمده. (از آنندراج) (انجمن آرا). || نوعی از بافتهء ابریشمی که بیشتر زنان پوشند. (برهان قاطع). نوعی از بافتهء ابریشمی که واله نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). نوعی از پارچهء لطیف ابریشمی بود و اکنون هم در هند نام پارچه لطیفی است. (فرهنگ نظام). نوعی از جامهء ابریشمی باریک. (غیاث اللغات). نوعی از بافتهء ابریشم. (جهانگیری). حریر بسیار نازک، بهترین آن گلناری و چرخی و نازک و پر مگسی است. (فرهنگ دیوان البسهء نظام قاری، از حاشیهء برهان قاطع). جامه ای است معروف در هندوستان. (آنندراج) :
نباشد چرا همچو گل شوخ و شنگ
که دارد لباسی ز والای رنگ.
ملاطغرا (از آنندراج).
و دعا را نبشته در والای زرد گیرند. (از بیاضی خطی).
گل است و لاله چو والای سرخ و اطلس آل
لباس شاهد باغ و شکوفه اش چادر.
نظام قاری.
نقش والای لطیف قلغی گر بیند
قالبک زن سزد ار نقش نخواند در کار.
نظام قاری.
تا بود والای گلگون شفق
شقهء چتر سپهر زرنگار.نظام قاری.
نخوت شرب به والا که ز پرّ مگس است
چیست در باغ چو طاوس مگس هست بکار.
نظام قاری.
نوع والا که ورا باد صبا می خوانند
بادت آن آتش والای به رنگ گلنار.
نظام قاری.
|| مجازاً، بیرق که بر سر نیزه بندند. (آنندراج) :
ز والای گلگون سنان بهره مند
شفق از زمین نیزه دار بلند.
ملاقاسم فوقی (از آنندراج).
ز والاسنان رشک گلزارها
برآورده گلهای سر از خارها.
ملاقاسم فوقی (از آنندراج).
شده نیزه ها شمع بزم جدال
سر شمع را شعله والای آل.
هاتفی (از آنندراج).
(1) - ن ل: فیلاقوس.

والا.

(اِخ) ابوطیب (سید... خان) مدراسی از پارسی گویان هندوستان است. به سال 1190 ه .ق. در قصبهء رحمت آباد مدراس تولد یافت. او راست:
چو شعله ای که کند شمع کشته را روشن
حیات تازه دهد عشق او روان مرا.
*
فشردم آنچنان در تنگنای انزوا یارا
که نتواند اجل هم یافتن نام و نشانم را.
*
نیست والا زیر بار منتت ای باغبان
هر سحر از داغها در سیر گلزار خود است.
رجوع به فرهنگ سخنوران ص 641 و شمع انجمن ص 520 و روز روشن ص 746 و نتایج الافکار ص 770 شود.

والا.

(اِخ) علینقی میرزا قاجار فرزند فتحعلی شاه متخلص به والا از شعرای قرن سیزدهم هجری است. رجوع به فرهنگ سخنوران ص 641 شود.

والا.

(اِخ) محمدعلی میرزا قاجار فرزند فتحعلی شاه از شعرای قرن سیزدهم هجری است. او راست:
شکوهء شام غمش گفتم به محشر سر کنم
ساعتی افزون نبود آنهم به صد غوغا گذشت
یک دو روزی پیش و پس بد ور نه از دور سپهر
بر سکندر نیز بگذشت آنچه بردارا گذشت.
پسندم هرچه صیادم پسندد
جزاین کز دام آزادم پسندد.
من از دل و دل از من دیوانه گریزان
دیوانه ندیدم که ز دیوانه گریزد.
رجوع به فرهنگ سخنوران ص 641 و صبح گلشن ص 584 و قاموس الاعلام ج 6 شود.

والا.

(اِخ) مرتضی قلی بیک به روایت مؤلف صبح گلشن به هندوستان رسیده به ملازمت والای نواب سربلندخان سربلندی یافت و در آخر عمر به ملک بنگاله شتافته از آنجا به عالم بالا شتافت.» او راست:
در سینه ام ز جور تو ظالم دلی نماند
جز بیدلی به مزرع من حاصلی نماند.
(از تذکرهء صبح گلشن ص584 و فرهنگ سخنوران ص 641).

والا.

(اِخ) میرزا ضیاءالدین حسین بدخشانی مخاطب به اسلام خان و متخلص به والا از شعرای قرن یازدهم است. و رجوع به فرهنگ سخنوران 641 و خزانهء عامره ص 176 و روز روشن ص 747 شود.

والاباف.

(نف مرکب) از عالم دیباباف. (آنندراج). بافندهء والا. که والا بافد :
یار والاباف کسب و کار من سودای اوست
قیمت هر کس به قدر همت والای اوست.
سیفی (از آنندراج).
رجوع به والا شود.

والاتبار.

[تَ] (ص مرکب) عالی نسب. والانژاد. نسیب. بزرگزاد. نجیب زاده. که تباری عالی و والا دارد.

والاجاه.

(ص مرکب) والامقام. عالیمقام. بلندمرتبه. والاشان.

والاجناب.

[جَ] (ص مرکب) والاحضرت. عالی مقام. والاشان :
بلبل گفتا که گل به ز شکوفه است از آنک
شاخ جنیبت کش است گل شده والاجناب.
خاقانی.

والاحضرت.

[حَ رَ] (ص مرکب)والاجناب. والامقام. عالی رتبه. بلندمرتبه. || لقبی است دون اعلیحضرت و علیاحضرت شاهزادگان ذکور و اناث را و نیز نایب السلطنه را.

والاد.

(اِ) سقف. (برهان قاطع) (آنندراج) (جهانگیری) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). پوشش خانه. (جهانگیری) (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). پوشش. (آنندراج). پوشش هرجائی. (فرهنگ خطی). به معنی دیوار هم صادق است. (حاشیهء معین بر برهان قاطع) :
به فال خجسته به عزم مصمم
به بنیاد ثابت به والاد محکم.
نزاری (از جهانگیری).
در فرهنگ رشیدی والاذ آمده است و به شاهد این شعر:
از سمک برکشید بیناذش
به فلک بر فراشت و الاذش.
|| قالب. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ خطی). کالبد. (فرهنگ خطی). || کالبد طاق و گنبد. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). قالب گنبد. قالب طاق. (جهانگیری). قالب طاق و گنبد که از چوب و گل سازند و بعد از آن به گچ و خشت بپوشند. (از فرهنگ جهانگیری) (از رشیدی) (از حاشیهء برهان قاطع دکتر معین) :
تا به اقبال تو تمام شود
این عمارت که کرده ای والاد.
کمال اسماعیل (از جهانگیری).
|| پیشانی و پهلوی عمارت. (ناظم الاطباء). || دیوار. (فرهنگ نظام). بعضی دیواری را گفته اند که از خشت پخته و سنگ سازند. و بعضی دیگر هر مرتبه و چینهء دیوار گلین را گویند که بر بالای هم گذارند. (برهان قاطع). هر ردهء دیوار گل و سنگ خاصه طرف بالا را گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). چینهء دیوار باشد که نشپه گویند. (فرهنگ نظام نقل از سروری). دیوار ساخته شده از سنگ و یا آجر. (ناظم الاطباء). رجوع به والاذ شود. || هر رده ای از سنگ که در بنای عمارت به کار برده اند. (ناظم الاطباء). || گلی که در عمارت کردن به کار برند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). || اندود دیوار. (ناظم الاطباء). || پی و بنیاد دیوار. (برهان قاطع). پایه و بنیاد بنا و عمارت. بی دیوار و بنیاد دیوار. (ناظم الاطباء). || آجرهای بزرگی که در بنای عمارت به کار می برند. (ناظم الاطباء). || عمارت رنگین نقاشی کرده. (برهان قاطع). عمارت نقاشی کرده. (ناظم الاطباء). در نسخهء میرزا ابراهیم عمارت رنگین و در مؤید الفضلاء عمارت گلین گفته. (حاشیهء برهان قاطع، از رشیدی). || عمارت. (ناظم الاطباء). || طبقه که آن را به فارسی اشکو گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ خطی).

والادگر.

[گَ] (ص مرکب) والادگر = والاذگر، از: والاد + گر (پسوند شغل و مبالغه). (حاشیهء دکتر معین بر برهان قاطع). بنا. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عمارت کننده. (برهان قاطع). || بعضی دیوارساز و دای گر را گفته اند و آن شخصی باشد که دیوار گلی را چینه بر بالای هم گذارد و او را به عربی رهّاص خوانند. (از برهان قاطع). دیوارساز. (آنندراج). کسی که رده های آجر و یا سنگ را در بنای دیوار روی هم گذاشته دیوار را می سازد. (ناظم الاطباء).

والادید.

(ص مرکب) بلندنظر. (ناظم الاطباء).

والاذ.

(اِ) ردهء دیوار. || گلی که بدان دیوار برآرند. || سقف. (رشیدی). رجوع به والاد شود. || قالب طاق و گنبد که از چوب و گل سازند و بعد از آن به گچ و خشت بپوشند. (رشیدی). || در نسخهء میرزا [ : فرهنگ ابراهیمی ] عمارت رنگین و در مؤید عمارت گلین گفته و معنی اول اصح است چه در اکثر اشعار مقابلهء بنیاد آورده اند انوری گوید :
فلک را قدر تو والاذ عالی
جهان را حزم تو بنیاد محکم.
لیکن در این بیت معنی دیوار نیز مناسب است والاذکر بنائی که دیوار چنه چنه و رده رده بلند کند. (فرهنگ رشیدی). در تمام معانی رجوع به والاد شود.

والاذگر.

[گَ] (ص مرکب) بنائی که دیوار چینه چینه سازد. (فرهنگ رشیدی) (فرهنگ خطی). رجوع به والاد و والادگر شود.

والاسر.

[سَ] (ص مرکب) عالیمقام. والاحسب. بلندمرتبه. سرافراز :
نه خسرونژادی نه والاسری
پدرت از سپاهان بد آهنگری.فردوسی.
بر بخردان مرگ والاسران
به از زندگانی بدگوهران.اسدی.

والاسری.

[سَ] (حامص مرکب) علو مقام و حسب. سرفرازی. والاسر بودن. صفت والاسر. رجوع به والاسر شود :
ترا گر فزون است والاسری
ولیکن نداری ز من برتری.فردوسی.

والاسریر.

[سَ] (ص مرکب) والامقام. عالی شأن. والاجناب. || پادشاه توانا. (ناظم الاطباء).

والاشان.

(ص مرکب) بلندمرتبه. (ناظم الاطباء). والامقام. عالی رتبت.

والاشجرد.

[جِ] (اِخ) از رستاق همدان است. (تاریخ قم ص 119). قلعه ای است در یک منزلی همدان. (از تاریخ زندیهء گلستانه).

والاشی.

(اِخ) افلاق. افلاخونیه. (یادداشت مؤلف).

والا فلا.

[وَ اِلْ لا فَ] (ع شبه جمله) و اگرنه، نه. و اگرنه، پس نه. (یادداشت مؤلف).

والاقدر.

[قَ] (ص مرکب) بلندمرتبه. (ناظم الاطباء). عالی شأن. والاشأن. والاجناب :
مسند و صدر سری کم دید و کم بیند چنو
صدر والاقدر عالی همت و روشن ضمیر.
سوزنی.

والاگهر.

[گُ هَ] (ص مرکب) والاتبار. نژادهء بلندنسب :
سفر نیست آهو که والاگهر
چو بیند جهان بیش گیرد هنر.اسدی.

والامرتبت.

[مَ تَ بَ] (ص مرکب)والامقام. عالی مرتبه. بلندمرتبت. والاشان.

والامقام.

[مَ] (ص مرکب) والامرتبت.

والامکان.

[مَ] (ص مرکب) والاجناب. والامرتبت.

والامناقب.

[مَ قِ] (ص مرکب) بزرگوار از جهت فضل و نیکی و خوبی. (ناظم الاطباء). حمیده صفات.

والامنزلت.

[مَ زِ لَ] (ص مرکب) کسی که جای و مقام وی بلند و رفیع بود. (ناظم الاطباء). والامرتبت.

والامنش.

[مَ نِ] (ص مرکب) کسی که طبیعت وی عالی بود. (ناظم الاطباء). عالی طبع. بلندطبع. صاحب طبع بلند. بلندطبیعت :
بفرمود خسرو که بنهید خوان
بزرگان والامنش را بخوان.فردوسی.
والامنشی که پشت در پشت آگاه
بر شاه جهان عزیز و بر صاحب شاه.
منوچهری.

والان.

(اِ) بادیان را گویند که رازیانه باشد. (برهان قاطع) (آنندراج) (انجمن آرا). رازیانه. (جهانگیری) (ناظم الاطباء). بادیان. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). رازیان، لیکن اصح آن است که والان دو قسم است: والان بزرگ رازیان، و والان خورد [ : خرد ] شبت، و چون مطلق گویند عبارت از بادیان باشد. (از فرهنگ رشیدی) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین) (از انجمن آرا) :
که فرمود ز اول که درد شکم را
فرژ باید از چین و از روم والان.
ناصرخسرو (از رشیدی و جهانگیری).
به پند تلخ معنی دار بشکر درد جهلت را
چو درد معده را بینی که تلخی باید و والان.
ناصرخسرو.
|| خوی گیر پالان. (ناظم الاطباء). || بازوی در. عضاده. (یادداشت مؤلف): عضادتان؛ دو والان در. (محمودبن عمر). || پستانداران آبی(1). پستاندارانی که در آب زیست می کنند. (لغات فرهنگستان). جِ وال. رجوع به وال و بال شود. || (ص) دلیر. دلاور. (ناظم الاطباء).
.
(فرانسوی)
(1) - Cetaces

والان بزرگ.

[نِ بُ زُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) رازیان. (فرهنگ رشیدی). به هندی رازیانه است. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به والان شود.

والان خرد.

[نِ خُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شبت. (رشیدی)(1). والان کوچک. رجوع به والان کوچک شود.
(1) - در رشیدی «والان خورد» آمده و صورت متن درست است.

والانژاد.

[نِ] (ص مرکب) والاتبار. نژاده :پادشاه والانژاد را از مفارقت آن خدمتکار اخلاص آثار حزن و ملال بسیار روی نمود. (حبیب السیر ج 3 ص 352). و بعضی دیگر از آبا و اجداد شاه والانژاد می آراید. (حبیب السیر ج 3 ص 323).

والان کوچک.

[نِ چَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) شبت. (تحفهء حکیم مؤمن).

والانه.

[نَ / نِ] (اِ)(1) ریش. جراحت. (رشیدی) (برهان قاطع) (آنندراج) (جهانگیری) (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). خستگی. (فرهنگ خطی). ولانه. (سروری از حاشیهء برهان قاطع).
(1) - = ولانه، سانسکریت: vrana (: زخم)، قیاس شود با لاتینی: Volnus. هوبشمان گوید: valana از valan* = هند و ژرمانی؟ Volonos*، لاتین Volnus = هند و ژرمانی volenos. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

والاهمت.

[هِمْ مَ] (ص مرکب) بلندهمت. بلندنظر.

والاهمتی.

[هِمْ مَ] (حامص مرکب)والاهمت بودن :
آتشی از روی والاهمتی
خلق عالم در امان از حرق تو.سوزنی.

والایی.

(حامص) والائی. رفعت. بلندی. عظمت. (ناظم الاطباء). بزرگواری. (آنندراج) (ناظم الاطباء). بلندپایگی. بزرگی. (آنندراج).

والب.

[لِ] (ع ص) رونده و درآینده در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رونده در چیزی و داخل شوندهء در آن. (اقرب الموارد).

والبة.

[لِ بَ] (ع اِ) کشت دوباره برآمده. (منتهی الارب) (آنندراج). فراخ الزرع. و گفته اند: زراعتی که از ریشهء زراعت قبلی بروید. (اقرب الموارد). غلهء تازه درآمده. || غلهء دوباره کشته شده. (ناظم الاطباء) || فرزندان قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اولاد و نسل قوم. (اقرب الموارد). || بچگان گاو و گوسفند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). بچگان گاو و شتر و گوسپند. (ناظم الاطباء).

والبی.

[لِ بی ی] (ص نسبی) منسوب است به والب که حیی است از بنی اسد. (الانساب سمعانی).

والبی.

[لِ] (اِخ) علی بن ابی طلحة، او راست تفسیر. (یادداشت مؤلف).

والتین.

[وَتْ تین] (اِخ) نام سورهء 95 از سوره های قرآن مشتمل بر هشت آیه است و در مکه نازل شده و با این آیت آغاز میشود: والتین و الزیتون.

والث.

[لِ] (ع ص) دائم. (از اقرب الموارد): شر والث؛ بدی پیوسته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دین والث؛ وام گران. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). مثقل. (اقرب الموارد).

والج.

[لِ] (ع ص) درآینده. (ناظم الاطباء). نعت فاعلی است از ولوج. رجوع به ولوج شود.

والج.

[لِ] (اِخ) شهری است در بدخشان. (منتهی الارب) (آنندراج).

والجة.

[لِ جَ] (ع اِ) سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آن درد که بگیرد مردم را. (مهذب الاسماء). درد دندان و درد شکم یا ریش غربیلک یا نوعی از بیماری سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). دردی است در شکم. (از المنجد). || درندگان. ماران. (از اقرب الموارد) (از المنجد). فی حدیث ابن مسعود: ایاکم و المناخ علی ظهر الطریق فانه منزل الوالجة؛ یعنی السباع والحیات. (اقرب الموارد).

والجه.

[لِ جَ] (اِخ) شهری است در طخارستان، شاید همان والج باشد. (از معجم البلدان).

والحاصل.

[وَلْ صِ / وَ اَ صِ] (ع حرف ربط مرکب) کلمه ای که در اختصار کلام استعمال میکنند. (ناظم الاطباء).

والد.

[لِ] (ع ص، اِ) پدر. (فرهنگ نظام) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (المنجد). بابا. اب. باب :
آن خاک هست والد و گل باشدش ولد
بس رشد والدی که لطیفش ولد بود.
منوچهری.
فرزند استادم خواجه بونصر ادام الله سلامته و رحم والده. (تاریخ بیهقی ص 289). برنای به کارآمده و نیکوخط و در دبیری پیاده گونه و به جوانی روز گذشته شد رحمة الله علی الوالد والولد. (تاریخ بیهقی ص 274).
مهر تو بر صادر و وارد به احسان و کرم
هست افزون زآنکه باشد مهر والد بر ولید.
سوزنی.
|| مادر(1). (منتهی الارب) (آنندراج). || زن زائیده و دارای بچه. (ناظم الاطباء). والدة. مادینهء وضع حمل کرده. و کذلک شاة والد و والدة و ولود. (از اقرب الموارد). || گوسفند باردار. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). گوسفند آبستن. (فرهنگ خطی). گوسپند باردار که بارداری آن آشکار باشد. (ناظم الاطباء). حامل. (المنجد). ج، وُلد. (المنجد). ولدة. (منتهی الارب).
(1) - مذکر و مؤنث در وی (والد) یکسان است.

والدات.

[لِ] (ع اِ) مادران. پدران. جِ والدة و والد. رجوع به والدة و والد شود.

والدان.

[لِ] (ع اِ) صیغهء تثنیه در حالت رفعی. پدر و مادر. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی ص102). اب و ام. (المنجد).

والدعا.

[وَدْ دُ] (از ع، شبه جمله) کلمه ای که در وقت رفتن و خداحافظی کردن استعمال می نمایند. (ناظم الاطباء).

والدون.

[لِ] (ع اِ) جِ والد، در حالت رفعی. رجوع به والد شود.

والدة.

[لِ دَ] (ع ص، اِ) مادر. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). ج، والدات. ام. ماما. مامان : و والدهء امیر و حرهء ختلی و دیگر عمات و خالگان همچنان معتمدان فرستاده بودند. (تاریخ بیهقی ص653). نامه رسید به گذشته شدن والدهء بونصر مشگان. (تاریخ بیهقی ص345). حاجب بکتکین سوی غزنین رفت تا از آنجا سوی بلخ رود با والدهء سلطان مسعود و دیگر حرم. (تاریخ بیهقی). تا به روزگار جعفر صادق (رض) عنه رسید او را چهار پسر بود، اسماعیل که به والده نیز حسیب بود. (جهانگشای جوینی). || امرأة والدة؛ زن زایندهء بچه دار. (ناظم الاطباء). و نیز شاة والدة. رجوع به والد شود.

والدین.

[لِ دَ] (ع اِ) صیغهء تثنیه، در حالت نصبی و جری. پدر و مادر. (ناظم الاطباء). ابوین. ابوان. والدان. باب و مام. اب و ام. بابا و ماما :
دو کف کافی او والدین مکرمتند
ازین و آن کرم و جود بی قیاس ولد.سوزنی.
بهر دل والدین بستهء شروان شدن
پیش در اهل بیت ماتم عم داشتن.خاقانی.
ابر رحمت بر تو باران سال و ماه
روح و راحت بر روان والدین.سعدی.

والذاریات.

[وَذْ ذا] (اِخ) پنجاه و یکمین سوره از قرآن مجید، و آن مکیه و مشتمل بر 60 آیه است و آغازش این آیت: والذاریات ذرواً.

والذاریات.

[وَذْ ذا] (از ع، اِ مرکب) در تداول، پریشانی. سختی. هرج و مرج. مصائب. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- والذاریات خواندن؛ در تداول، دلیل های بی معنی و دراز آوردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

والسلام.

[وَسْ سَ] (ع شبه جمله) مجازاً، انتهی. خاتمه. تمت. این است و بس. و بس. و تمت. همین و بس. فقط. کلمه ای که بدان نامه یا گفتاری را ختم کنند :
پور اگر پندپذیری همی
پند من این است ترا والسلام.ناصرخسرو.
ترا عمر چندانکه خواهی دهد
همین است باقی دعا والسلام.سوزنی.
چون تو همه زخم زبانی مدام
کرم خور و خارنشین والسلام.نظامی.
درنیابد حال پخته هیچ خام
پس سخن کوتاه باید والسلام.مولوی.
صوفئی باشد به نزد این لئام
الخیاطه و اللواطه، والسلام.مولوی.
چه وصفت کند سعدی ناتمام
علیک السلام ای نبی، والسلام.سعدی.
- سلام و والسلام؛ سلام بی گفتگوئی دیگر. (یادداشت مرحوم دهخدا). آشنائی ساده بی مصاحبت و رفاقت و مؤانست. کنایه از پرهیز کردن و تجنب از دیگران :
با مردم زمانه سلامی و والسلام.
- والسلام و والاکرام؛ عباراتی که در پایان نامه نویسند یا سخن را بدان ختم کنند.

والشمس.

[وَشْ شَ] (اِخ) سورهء نود و یکم از قرآن مجید، مکیه و آن 15 آیه است و بدین آیت آغاز می شود: والشمس و ضحیها.

والضحی.

[وَضْ ضُ حا] (اِخ) نود و سومین سورهء قرآن مجید، مکیه و یازده آیه است و بدین آیت شروع می شود: والضّحی و اللیل اذا سجی :
ترک بدی مقدمهء فصل نیکی است
کاول علاج واجب بیمار احتماست
خود نفی باطل اول لفظ شهادت است
کاول اعوذ وانگهی الحمد و والضحی است.
کمال اسماعیل.

والظ.

[وَظ ظ] (اِ رمز) رمز است «والظاهر» را. (یادداشت مرحوم دهخدا).

والع.

[لِ] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کذاب. (از اقرب الموارد) (المنجد). دروغ زن. (مهذب الاسماء). ج، وَلَعَة. || ولع والع؛ کذب عظیم. (اقرب الموارد). دروغ بزرگ. (ناظم الاطباء) (المنجد). || (اِ) کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

والعادیات.

[وَلْ] (اِخ) یکصدمین سوره است از قرآن مجید و آن مکیه و مشتمل بر یازده آیت است و بدین آیت آغاز شود: والعادیات ضبحا.

والعصر.

[وَلْ عَ] (اِخ) یکصد و سومین سورهء قرآن مجید، مکیه و مشتمل بر 3 آیت است و بدین آیه آغاز شود: والعصر ان الانسان لفی خسر.

والعة.

[لِ عَ] (ع ص) تأنیث والع. رجوع به والع شود. || مانع. بازدارنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند: ماادری ما والعته؛ نمیدانم کدام چیز بازدارندهء اوست. (از منتهی الارب).

والعهدة علی الراوی.

[وَلْ عُ دَ تُ عَ لَرْ را] (ع جملهء اسمیه) به گردن گوینده. بر عهدهء روایت کننده : حکایات و اخبار هر قوم از کتب مشهور... نقل می کنند و می نویسند والعهدة علی الراوی. (رشیدی).

والغ.

[لِ] (اِخ) کوهی است میان احساء و یمامه. (از معجم البلدان) (از منتهی الارب).

والغانه.

[نَ / نِ] (اِ) والغونه. سرخی و غازهء زنان. سرخاب. سفیداب. (ناظم الاطباء).

والغونه.

[نَ / نِ] (اِ) گلگونه. غازه. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). گلگونه باشد که وی را غازه گویند و زنان بر روی مالند تا سرخ شود. (اوبهی). سرخی و غازهء زنان را گویند و بعضی سرخی و سفیداب را نیز گفته اند. (برهان قاطع). والغونه = ولغونه، از: ول (= گل) + غونه (گونه) . با آلغونه و آلگونه قیاس شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). ولغونه. (شعوری). گلگونه. غازه که زنان بدان روی سرخ کنند :
و آن بناگوش لعل گون گوئی
برنهاده ست والغونه به سیم.شهید.

والفجر.

[وَلْ فَ] (اِخ) سورهء هشتاد و نهم از قرآن مجید و آن مکیه و سی آیت است و بدین آیه شروع شود: والفجر.

والک.

[لَ] (اِ) قسمی سبزی کوهی خوردنی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || صورتی از برگ [ به معنی ورق ] است. بزوالک ولیک هم برگ است: سرخ ولیک. سیاه ولیک. شال ولیک. و همچنین ولگ: هزارولگ، و ولگم نیز همین است و بلگم و بلو و بلوه نیز همین است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

واللام.

[وَلْ لا] مخفف «والله اعلم» است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

والله.

[وَلْ لاه / وَلْ لا هِ / وَلْ لَهْ] (ع سوگند)سوگند بخدا. قسم بخدا. بخدا سوگند. بخدا قسم. بالله. تالله. ایم الله. هیم الله. سوگند بخدای :
حقا که ندارد بر او دنیا قیمت
والله که ندارد بر او گیتی مقدار.فرخی.
گر او را خرمنی از ما گشاید
ز ما والله که یک جو کم نیاید.نظامی.
گفت من از جان و دل یار توام
گفتمش والله نئی بالله نئی.ادیب نیشابوری.
- والله و بالله؛ کلمهء سوگند است یعنی قسم به خدا. (ناظم الاطباء).

والله اعلم.

[وَلْ لا هُ اَ لَ] (ع جملهء اسمیه)خدا داناتر است. (ناظم الاطباء).

واللیل.

[وَلْ لَ] (اِخ) نود و دومین سورهء قرآن مجید، مکیه و بیست و یک آیه است و بدین آیت شروع شود: واللیل اذا یغشی.

والمیدن.

[لَ دَ] (مص مرکب) دراز کشیدن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). به یک سوی بدن مستریح دراز کشیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). واکشیدن. لم دادن. به فراغت خوابیدن. (ناظم الاطباء).

والمیده.

[لَ دَ / دِ] (نف مرکب) لم داده. آسوده. فارغبال. درازکشیده.

والنازعات.

[وَنْ نا زِ] (اِخ) هفتاد و نهمین سورهء قرآن مجید، مکیه و آن 46 آیت است و آغازش این آیه: والنازعات غرقا.

والنتن.

[لِ تَ] (اِخ) (سنت...) اسقف ترنی، مقتول به سال 273 م. و چهاردهم فوریه را که عید پسرها و دخترهای جوان و عشاق است سنت والنتن نامیده اند.

والنتینین.

[لَ نیَ] (اِخ) (... دوم) امپراتور رمانی از 375 تا 392 م. که به فرمان قیمش آریوگاست به قتل رسید.

والنتینین.

[لَ نیَ] (اِخ) (... سوم) امپراتور رمانی در قسمت مغرب از 425 تا 455 م.

والنتینین.

[لَ نیَ] (اِخ) امپراتور رمانی که از سال 364 تا 375 م. فرمانروایی کرد. وی به واسطهء شدت عمل و سخت گیری هایش مشهور شده بود.

والنس.

[لِ] (اِخ) امپراطور رمانی، برادر والنتینین اول. در حدود سالهای 328 م. در پانونی متولد شد. از سال 346 تا 378 م. سلطنت کرد.

وال وار.

(ص مرکب، ق مرکب) به سان ماهی وال. به شیوهء بال :
ماهی وال است طمع دور دار
زود به دم درکشدت وال وار.ناصرخسرو.
رجوع به وال و بال و بالن شود.

والوچانیدن.

[دَ] (مص مرکب) تقلید کردن و گفتگو کردن و حرف زدن شخصی را به طریق آن شخص واگفتن. (برهان قاطع) (آنندراج). تقلید کردن و گفتگو کردن و حرف زدن به نحوی که دیگری می کند و حرف می زند. (ناظم الاطباء). والوچیدن کسی را. تقلید او را درآوردن. ادای او را درآوردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). تقلید کردن به قصد بد کردن اصل. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). || شکلک ساختن. || دهن کجی کردن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

والوچیدن.

[دَ] (مص مرکب)والوچانیدن. رجوع به والوچانیدن شود.

والور.

[لُ] (فرانسوی، اِ) ارزش. (لغات فرهنگستان).

واله.

[لَ / لِ] (اِ) نوعی بافتهء ابریشمی. (برهان قاطع) (انجمن آرا) (آنندراج). والا، که پارچهء ابریشمی لطیف است. (فرهنگ نظام). والا. (برهان قاطع). قسمی از حریر ابریشمی باریک. (غیاث اللغات) (از جهانگیری) (از لطایف اللغات). || خشینهء سفید را نیز گویند و آن پارچه ای است خودرنگ که آن را سفید نکرده باشند و همچنان سفید بافته شده باشد. (برهان قاطع) (آنندراج). خشینهء سپید و پارچهء سفید خودرنگ و رنگ ناکرده. (از ناظم الاطباء). || سراب. (برهان قاطع) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (جهانگیری) (فرهنگ خطی). سراب که مثل آب نماید. (انجمن آرا). شوره زار که چون آب نماید. (فرهنگ خطی). و آن چیزی باشد که در صحراها از دور به آب می ماند. (برهان قاطع) (آنندراج) :
از شوق دوست جانب خود می کنم نگاه
چون تشنه کز عطش به سوی واله می رود.
سیف الدین عارج (از جهانگیری).
|| مبالغه در کارها. || زاری. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در جندق و بیابانک، نام جوالی که بدان کوت [ رشوه ]کشند. گاله. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
به کشخان واله بردن از طویله
ز نا چنگ آب خوردن با کویله.یغمائی.

واله.

[لِهْ] (ع ص) حیران و بی خود و سرگشته از افراط در عشق و محبت. (برهان قاطع) (از ناظم الاطباء) (جهانگیری). شیفته و سرگشته در عشق. مفتون. (غیاث اللغات) (آنندراج). عاشق. (ناظم الاطباء). بسیار اندوهگین نزدیک به جنون و حیران از شدت وجد. (فرهنگ نظام). که اندوهگین است یا عقل او از شدت اندوه بشده است. (از اقرب الموارد). حیران. (مهذب الاسماء) (دهار). شیفته. (زمخشری). بیخود از اندوه و عشق. (منتهی الارب) :
من بنده که نزدیک تو شعر آرم باشم
آسیمه سر و ساده دل و خیره و واله.
منوچهری.
ز تعظیم و جلال و منزل و قصر رفیع تو
ناصرخسرو.
بدان خدای که پاکان خطهء اول
ز شوق حضرت او والهند چون عشاق.
خاقانی.
دیده یک عاقل هشیار ندید
که چو من واله و حیران تو نیست.عطار.
فارغند از عالم و از کار عالم روز و شب
والهء راه شگرف و غرق بحر منکرند.عطار.
بر گل روی تو چون بلبل مستم واله
از رخ لاله و نسرین چه تمنا دارم.سعدی.
- واله شدن.؛ رجوع به واله شدن شود.
- واله و شیدا؛ شیفتهء بیدل. بی قرار :
واله و شیداست دایم همچو بلبل در قفس
طوطی طبعم ز عشق شکر و بادام دوست.
حافظ.
- واله و شیدا کردن؛ عاشق و دیوانه کردن. فریفته کردن. شیفته کردن :
زر خرد را واله و شیدا کند
خاصه مفلس را که خوش رسوا کند.
مولوی.
|| ناقة واله؛ شتر ماده که بر بچهء خود بغایت عاشق و شیفته باشد. (فرهنگ خطی) (اقرب الموارد). آله. ولهان. (المنجد).

واله.

[لِ] (اِخ) رجوع به آذر بیگدلی شود.

واله.

[لِ] (اِخ) جمالا شیرازی، متخلص به واله از شعرا و خوش نویسان قرن یازدهم هجری قمری است. در عهد شاه جهان به هندوستان رفت و بقیهء عمر را در آنجا گذراند. او راست:
میان گریه چو آهی کشم شود طوفان
ز باد شورش دریا زیاد می گردد.
فصل گل داد فراغت ز می ناب دهید
نخل عشرت بنشانید و ز می آب دهید.
گل روی تو مطلع عید است
شام زلف تو صبح امید است
زیر تیغ تو خواب می بردم
سایهء تیغ سایهء بید است.
رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 و تذکرهء نصرآبادی ص288 و صبح گلشن ص585 و قاموس الاعلام ج6 و ریحانة الادب ج4 ص273 و امتحان الفضلاء سنگلاخ ج2 ص57 شود.

واله.

[لِ] (اِخ) خواجه سمرقند، متخلص به واله از شعرای قرن سیزدهم هجری قمری است. رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 و تذکرهء قاری ص268 شود.

واله.

[لِ] (اِخ) عبدالعلی حیدرآبادی، از پارسی گویان هند است و به سال 1311 ه . ق. درگذشت. رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 و سخنوران چشم دیده ص124 شود.

واله.

[لِ] (اِخ) محمدحسین بیگ بروجردی به روایت هدایت در ریاض العارفین ملازمت را ترک نمود و در حلقهء اهل کمال درآمد، در خدمت میرزا ابراهیم همدانی تحصیل علوم کرده به پایهء عالی رسید.
او راست:
تا درنگری نه سرو مانده ست و نه بید
نه خار هوس نه گلستان امید
دهقان فلک خرمن عمر همه را
می پیماید به کیل ماه و خورشید.
رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 و ریاض العارفین ص237 شود.

واله.

[لِ] (اِخ) محمدکاظم (آقا...) اصفهانی. متخلص به واله، از شعرای قرن سیزدهم هجری قمری است. سفری به قصد زیارت و تجارت به عراق عرب کرد سپس به اصفهان بازگشت و مصاحب و مقرب نظام الدوله حاکم آنجا شد و به سال 1229 ه . ق. در اصفهان وفات یافت. او راست:
آمد به سرم یار و هنوز از حیرت
چشمم به ره قاصد و گوشم به پیام است.
منم آن درخت بی بر که شکست بار و برگم
به امید سایه هرکس که نشست در پناهم.
بجای وعدهء یک بوسه صد جان دادم و شادم
نمیدانم گرم یک بوسه می دادی چه می کردم.
(از فهرست کتابخانهء مدرسهء عالی سپهسالار ج2 ص696). رجوع به انجمن خاقان، انجمن چهارم و فرهنگ سخنوران ص642 و مجمع الفصحا ج2 ص559 و مجلهء یادگار سال سوم شمارهء 9 ص23 و تاریخ ادبیات ص201 شود.

واله.

[لِ] (اِخ) نورالله (خواجه...) کشمیری. از پارسی گویان هند است. این ابیات را مؤلف صبح گلشن از او آورده است:
به بوی زلف یار ای دل به دنبال صبا رفتی
به رنگ نکهت گل در هوایش تا کجا رفتی.
رخ تست آتش طور و ید بیضا بود دستت
مسلم دعوئی خوبی همه اعجاز می آئی.
رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 و صبح گلشن ص584 و قاموس الاعلام ج6 شود.

واله.

[لِ] (اِخ) یوسف اصفهانی (میرزا...). متخلص به واله، از شاعران و خوشنویسان قرن یازدهم هجری قمری است و در دربار صفویه به وزارت توپخانه مشغول بود. او راست:
چه کوتاهست شبهای وصال گلرخان یارب
خدا از عمر ما بر عمر این شبها بیفزاید.
قطره را ابر چه داند که گهر خواهد شد.
سایهء دل بر سر هرکس همائی کرده است
استخوانش کار شمع از روشنائی کرده است.

وألة.

[وَءْ لَ] (ع اِ) سرگین گوسفند و شتر فراهم آمدهء درهم چسبیده یا کمیز و سرگین شتر فقط. (آنندراج) (منتهی الارب).

واله داغستانی.

[لِ هِ غِ] (اِخ)علیقلی خان داغستانی، متخلص به واله و معروف به «شش انگشتی» از شعرای قرن دوازدهم هجری قمری است. وی به سال 1124 ه . ق. در اصفهان ولادت یافت و پس از رفع فتنهء محمود افغان از مقربان دربار شاه طهماسب صفوی شد و چون نادرشاه افشار به سلطنت رسید وی مغضوب و معزول شد و از غم فراق دختر عم و معشوقش خدیجه سلطان به هندوستان مهاجرت کرد و در دربار محمدشاه هندی مقامی یافت و سرانجام به سال 1170 ه . ق. در شاه جهان آباد هندوستان درگذشت. وی گذشته از دیوان اشعار فارسی و ترکی تذکرهء ریاض الشعرا مشتمل بر شرح حال دو هزار و پانصد تن شاعران را نیز تألیف کرده است:
با همه آتش زبانیها به بزمش همچو شمع
شکوه ها در زیر لب داریم و خاموشیم ما.
در دوزخ هجر می گدازم شب و روز
این است گناه من که عاشق شده ام.
واله همه عمر در تب و تاب بزیست
گویم به تو کاین همه تب و تاب ز چیست
در عشق تواش سر که نمی باید هست
در راه تواش پای که می باید نیست.
حسن ز هر کجا کشد دامن ناز بر زمین
عشق به پای او نهد روی نیاز بر زمین
چاک می شد به برت جامهء تقوی چون من
گر تو هم می شدی ای شیخ گرفتار کسی.
رجوع شود به فرهنگ سخنوران ص642 و تذکرهء حسینی ص 362 و آتشکدهء آذر ص436 و مجمع الفصحا ج2 ص 558 و ریاض العارفین ص157 و شمع انجمن ص 491 و ریحانة الادب ج4 ص273 و نتایج الافکار ص750 و اسماءالمؤلفین و آثارالمصنفین ج1 ص768 و قاموس الاعلام ج6.

واله شدن.

[لِهْ شُ دَ] (مص مرکب) شیفته شدن :
فاعل آن سرخ و زرد کیست چه گوئی
ای شده بر قول خویش واله و مفتون.
ناصرخسرو.
گاه بر فرزندگان چون بیدلان واله شویم
سنائی.
آن رسول اینجا رسید و شاه شد
واله اندر قدرت الله شد.مولوی.
عالمی شد واله و حیران و دنگ
ز آن کرشمه و زآن دلال نیک شنگ.
مولوی.
کس نماند که به دیدار تو واله نشود
چون تو لعبت ز پس پرده پدیدار آیی.
سعدی.
باری به ناز و دلبری گر سوی صحرا بگذری
واله شود کبک دری طاوس شهپر برکند.
سعدی.

والهفاه.

[لَ] (ع صوت مرکب) وا اسفا. دریغا. دردا. حسرتا.

والهة.

[لِ هَ] (ع ص) تأنیث واله. رجوع به واله شود.

والهی.

[لِ] (اِخ) احمد اسکوبی، متوفی 1008 ه . ق. او را دیوانی است ترکی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

والهی خراسانی.

[لِ یِ خُ] (اِخ) از پارسی گویان مقیم هندوستان و معاصر اکبرشاه هندی است. رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 شود.

والهی قصاب.

[لِ یِ قَصْ صا] (اِخ) از شاعران است. این بیت را مؤلف صبح گلشن به نام او ثبت کرده است:
مجنون به گوشه ای ز جفای زمانه رفت
دیوانه اش مخوان که عجب عاقلانه رفت.
رجوع به فرهنگ سخنوران ص642 و صبح گلشن ص585 و قاموس الاعلام ج6 شود.

والی.

(ع ص، اِ) کاردار. (السامی) (دهار) (مهذب الاسماء). حاکم یک ولایت یا ایالت. (فرهنگ نظام). حاکم. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). راعی. (منتهی الارب). امیر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). استاندار : والی هرات وی را به حشم و مردم یاری داد. (تاریخ بیهقی ص115). هر والی که آن ناحیت او را بودی همه ولایت وی را اطاعت داشتندی. (تاریخ بیهقی ص111). گفتم رای، رای خداوند است که آن ولایت را خطری نیست و والی آن زنی است. (تاریخ بیهقی ص264). و در آن عصر والی پارس از قبل یزدجرد شهرک مرزبان بود. (فارسنامهء ابن بلخی ص114).
تا مه و مهر فلک والی روزند و شبند
مسعودسعد.
والی ری کز خراسان رفتنم
منع کرد آن نیست آزاری مرا.خاقانی.
تا بس نه دیر والی شام و شه یمن
باجش به مصر و ساو به صنعا برافکنند.
خاقانی.
والی عزت توئی اینک طغرای فقر
مشرف وحدت تو باش اینک ایوان او.
خاقانی.
این خبر به سمع والی رسید که بقالی را بی موجبی دست بیرون انداختند. (سندبادنامه ص202). با والی جرجان و خواص خویش در اندرون قلعه رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص274). سبب آن بود که طغان نامی والی آن بقعه بود و دیگری بای توز نام این ولایت به قهر از دست او بیرون کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص17). ارسلان جاذب والی طوس به هراة مقیم بود. (ترجمهء تاریخ یمینی ص263).
والی جان همه کان ها زر است
نایب دست همه مرغان پر است.نظامی.
حاجت خلق از در خدای برآید
مرد خدا را چه کار بر در والی.
سعدی.
|| در عهد صفویه بالاترین مقام میان سرحدداران بود و در سراسر مملکت شمار آنان از چهار تن تجاوز نمیکرد و همگی از خاندانهای قدیم و دارای حکومت موروثی بودند که در عین تابعیت دولت صفوی باز نوعی استقلال داشتند. عایدات مالیاتی آنان در بودجه به حساب نمیآمد و بجز پیشکشی و تقدیمی که به صورت تحف و هدایا تسلیم سلطان میشد کمک لشکری نیز میکردند. (سازمان صفوی از فرهنگ فارسی معین). و در عهد قاجاریه وصول کلیهء مالیاتهای نقدی و جنسی و ادارهء دهات خالصه و اجارهء ابنیهء دولتی، مالیات اصناف و بقایا و پرداخت حقوق مأموران و جیره و علیق اسب آنان، مواجب، مستمری و وظیفه و مقرری مدد معاش، خانواری، تیول، خرج سفره، و تکیهء فقرا، تعزیه و غیره، ذوی الحقوق، افواج سوار و پیاده، توپ چیان، قورخانه چیان، قراسورانها برعهدهء والی بود. (احمد هرمزد از فرهنگ فارسی معین).
- والی آسمان اول (سپهر اول)؛ قمر. ماه. (فرهنگ فارسی معین).
- والی آسمان دوم (سپهر دوم)؛ عطارد. تیر. (فرهنگ فارسی معین).
- والی آسمان سوم (سپهر سوم)؛ زهره. ناهید. (فرهنگ فارسی معین).
- والی آسمان چهارم (سپهر چهارم)؛ شمس. آفتاب. (فرهنگ فارسی معین).
- والی آسمان پنجم (سپهر پنجم)؛ مریخ. بهرام.
- والی آسمان ششم (سپهر ششم)؛ مشتری. اورمزد.
- والی آسمان هفتم (سپهر هفتم)؛ زحل. کیوان. (فرهنگ فارسی معین).
|| مالک. (آنندراج) (غیاث اللغات). خداوندگار. (زمخشری). مالک امر. صاحب امر. متصرف در کاری به هر نحو که بخواهد. (ناظم الاطباء).
- والی امر؛ ولی امر : مقرر است که آنهائی که بیعت می کنند به والیان امر دست خدا بالای دست ایشان است. (تاریخ بیهقی ص317).
|| دوست. (آنندراج) (غیاث اللغات). دوست و یار نیکان. (مهذب الاسماء). || یاری گر. (ترجمان علامهء جرجانی ص102) (دهار) (فرهنگ خطی). || استادگی کننده. (ترجمان علامهء جرجانی ص102) (فرهنگ خطی). || خویش. قریب. (غیاث اللغات) (آنندراج). نزدیک. (فرهنگ خطی) (فرهنگ نظام). || نزدیک نشیننده. (فرهنگ نظام). || چاهی که زینه پایه ها بر آن ساخته باشند تا به آسانی به ته آن رفته آب بردارند و آن را پایاب نیز گویند. (ناظم الاطباء).

والی.

(اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

والی بال.

(انگلیسی، اِ) والیبال. قسمی بازی دسته جمعی که بین دو دستهء شش نفری در میدان مستطیل (حدود 9×18 متر) انجام گیرد. در وسط میدان مذکور توری بر روی دوپایه نصب شده، بازی کنان هر دسته توپ والیبال را با ضربهء دست از بالای تور به سوی دستهء حریف می اندازند. (فرهنگ فارسی معین).

والیج.

(اِ) وادیج. جم اسپرم : او بر اطراف درخت در چهار فصل از سال خرم بماند... و در بخارا نبات او را والیجها کنند چنانکه تاک را. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان نسخهء خطی کتابخانهء مرحوم دهخدا و نیز نسخهء چاپی زکی و لیدی توغان).

والیدن.

[دَ] (مص) بالیدن. نمو کردن. رشد کردن. || فخر کردن. مباهات کردن. (فرهنگ فارسی معین).

والیس.

(اِخ) نام حکیمی که ندیم اسکندر مقدونی بود. (منتهی الارب). نام حکیمی است که انیس و جلیس اسکندر بود. (برهان قاطع). والیس. فالیس. مصحف والنس، منجم یونانی از مردم انطاکیه که در قرن دوم میلادی می زیسته است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به تاریخ الحکماء قفطی ص281 و الفهرست ابن ندیم چ مصر ص 376 و گاه شماری تقی زاده ص316 و مجلهء فروغ علم شمارهء 1 سال اول شود :
فلاطون و والیس و فرفوریوس
که روح القدس کردشان دستبوس.
نظامی (از حاشیهء برهان).(1)
چنین راند والیس دانا سخن
که نو باد شه در جهان کهن.نظامی.
در مجلس عقد آمده چون هرمس و والیس.
آذر بیگدلی (از انجمن آرا).
(1) - نظامی در زمان او اشتباه کرده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

والی سپهر پنجم.

[یِ سِ پِ رِ پَ جُ](اِخ) کنایه از کوکب مریخ است و او در آسمان پنجم میباشد. (برهان قاطع) (آنندراج).

والیسیدن.

[دَ] (مص مرکب) لیسیدن. || دوباره لیسیدن. (فرهنگ فارسی معین).

والی عقرب.

[یِ عَ رَ] (اِخ) کنایه از ستارهء مریخ، چرا که برج عقرب خانهء مریخ است. (آنندراج) (غیاث اللغات).

والی گرداندن.

[گَ دَ] (مص مرکب)حاکم کردن. (فرهنگ فارسی معین) : یک چندی او را در جهان والی گردانید اکنون او را وزارت میدهد. (سلجوقنامهء ظهیری از فرهنگ فارسی معین).

والیگری.

[گَ] (حامص مرکب) ولایت. (آنندراج). حکومت. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اختیار.

والی محمد.

[مُ حَمْ مَ] (اِخ) دومین از امرای خانی یا هشترخانی، او یکی از هفت حکمران باخ بود و پس از باقی محمد در 1014 امارت تمام بخارا یافت و تا سال 1017 حکم راند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

والیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث والی. رجوع به والی شود.

والیه.

[یَ ریِ] (اِخ) شهری است خرد و انبوه [ از جزیره ] و بانعمت. (حدود العالم).

وام.

(اِ) فام. افام. بام. پام. اوام. پهلوی: اپام(1)(قرض، دین)، ایرانی: آپمنه*(2) (چیزی که دریافت شود) .
(3) (از حاشیهء برهان قاطع چ معین). قرض. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (ترجمان القرآن) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). دین. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (ترجمان القران) (دهار) (جهانگیری). عاریه. (ناظم الاطباء). غرم. غرامة. (منتهی الارب). دینه. (دهار). طلب. بده. غرامت. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
کسی را که اندوه وام است نیز
ازین گنج باید که باشدش چیز.فردوسی.
کسی را که وام است و دستش تهی است
به هرجای بی ارج و بی فرهی است.
فردوسی.
وام جهان است ترا عمر تو
وام جهان بر تو نماند مدام.ناصرخسرو.
اندر طلب وام تازیان است
همواره چنین سال و ماه و ایام.ناصرخسرو.
گر بازدهی وام او به خوشی
ورنه بستاند به کام و ناکام.ناصرخسرو.
خوش بخندید و مرا گفت بدین زر نشود
نه مرا کار به کام و نه ترا توخته وام.سوزنی.
اشک اگر مایه گران کرد بر مویه گران
وام اشک از صدف جان به گهر بازدهید.
خاقانی.
(4)
وظیفه چشم چه دارم که وام بازگرفتی.
خاقانی.
وام بستانم دهم خواهنده را
پس ز گنج غیب بدهم وام خویش.خاقانی.
حرف زبان را به قلم بازده
وام زمین را به عدم بازده.نظامی.
هرچه دهد مشرقی صبح بام
مغربی شام ستاند به وام.نظامی.
علم او از جان او باشد مدام
پیش او نه عاریت باشد نه وام.مولوی.
زن نخواهد اگرش دختر قیصر بدهند
وام نستاند اگر وعده قیامت باشد.روحانی.
- به وام بردن؛ به عاریت گرفتن. قرض کردن. وام کردن :
هر شب قبای مشرقی صبح را فلک
نور از کلاه مغربی او برد به وام.خاقانی.
- به وام داشتن؛ عاریت داشتن. به عاریت گرفتن :
همت و آنگه ز غیر برگ و نوا ساختن
عیسی و آنگه به وام نیل و بقم داشتن.
خاقانی.
- به وام کردن؛ قرض کردن. وام کردن :
به وام کن زر و زآن مختصر مرا دریاب
چه وام خیزد ازین مختصر پدیدار است.
خاقانی.
- به وام گرفتن؛ قرض کردن. به عاریت گرفتن :
به وام از عشق جانی چند برگیر
که یک جان ناز دلبر برنتابد.خاقانی.
گوش گیرد گل به وام از عندلیب
هرکجا صائب سخن گستر شود.
صائب (از آنندراج).
- وام توختن؛ ادای دین. وام گذاشتن. وام گزاری :
هم از گنج ماشان بتوزید وام
به دیوانها بر نویسید نام.فردوسی.
نباید که یابد تهیدست رنج
که گنجور وامش بتوزد ز گنج.فردوسی.
- || ادای وظیفه کردن :
هنرهای شاهانش آموختم
از اندرز وام خرد توختم.فردوسی.
چنین گفت از هر که آموختم
همی وام جان و خرد توختم.فردوسی.
- وام خواستن؛ استقراض. (منتهی الارب) :
ز بازارگانان و دهقان درم
اگر وام خواهی نگردد دژم.فردوسی.
ز بهر سپاه این درم وام خواه
به زودی بفرماید از گنج شاه.فردوسی.
درم خواست وام از پی شهریار
برو انجمن شد بسی مایه دار.فردوسی.
تو مرا رنگ و بوی وام مده
گر ز تو رنگ و بوی خواهم وام.فرخی.
وام خواهی و نخواهی مگر افزون و چرب
باز اگر بازدهی جز که به نقصان ندهی.
ناصرخسرو.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص723).
- وام دادن؛ اقراض. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (صراح) (ترجمان القرآن). قرض دادن. عاریه دادن. دین. (دهار) (منتهی الارب). ادانه. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) :
تو مرا رنگ و بوی وام مده
گر ز تو رنگ و بوی خواهم وام.فرخی.
گفت هرچه درویشانند مر ایشان را وامی بده. (گلستان سعدی).
وامش مده آنکه بی نماز است
زیرا دهنش ز فاقه باز است.سعدی.
- وام داشتن؛ مدیون بودن. مقروض بودن :
وگر وام دارد کسی زین گروه
شده ست از بدِ وامخواهان ستوه.فردوسی.
کس از خاص لشکر نمانده ست و عام
که سیم و زر از وی ندارند وام.سعدی.
- وام زمین؛ ذرهء خاکی است که در وجود آدمی ترکیب شده و آن به منزلهء قرضی است آدمی را از زمین. (فرهنگ فارسی معین).
- وام ستاندن؛ وام گرفتن. استقراض :
به ناز گفتمش ای ماهروی غالیه موی
که ماه روشنی از روی تو ستاند وام.فرخی.
زن نخواهد اگرش دختر قیصر بدهند
وام نستاند اگر وعده قیامت باشد.روحانی.
- وام کردن؛ قرض گرفتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : چون از کسی وام خواهی کرد از شکم خویش وام کن. (کیمیای سعادت).
گوهر جان وام کردم از پی تحفه
تحفه بزرگ است از آن به وام برآمد.
خاقانی.
وام چنان کن که توان باز داد.نظامی.
حرص باید تا تو زر گرد آوری
تا کند وام از تو این ز آن بسته اند.عطار.
برهنه تنی یک درم وام کرد
تن خویش را کسوتی خام کرد.سعدی.
در ادا کوش گر کنی وامی
منه از وعده پیشتر گامی.اوحدی.
می کند وام پی حمد بهار
بلبل باغ زبان از سوسن.
سنجر کاشی (آنندراج).
- وام گذاشتن؛ وام گزاردن.
- وام گرفتن؛ اقتراض. (از منتهی الارب) :آورده اند که یک روز پسر خود را وصیت می کرد که راز خویش با زن مگوی و از مردم نوکیسه وام مگیر. (قصص الانبیا ص176). آورده اند که هر کس از وی وامی می گرفتی، گواهی طلب نکردی. (قصص الانبیاء ص176).
- وام گزاردن؛ وام توختن. قرض ادا کردن :
هزار بوسه فزون است بر لب تو مرا
تو وامداری برخیز و وام خود بگزار.فرخی.
جز بهمان جان گزارده نشود وام
گرت چه بسیار مال و دست گزار است.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی - محقق ص48).
می کوش که وام او گزاری
تا بازرهی ز وامداری.نظامی.
خاقانی وار وام ایام
از کیسهء عمر می گزارم.خاقانی.
- وام نهادن؛ وام گزاردن. وام توختن. ادا کردن قرض :
چو وام ایزدی بنهاده باشم
مرا ده ساتگینی بر تو وام است.منوچهری.
|| تکلیف. وظیفه. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
دل من بدین آشتی شاد کن
ز وام خرد گردن آزاد کن.فردوسی.
نخست از جهان آفرین یاد کرد
ز وام خرد گردن آزاد کرد.فردوسی.
وامی است بزرگ شکر او بر تو
بگزار به جد و جهد وامش را.ناصرخسرو.
- وام ایزدی؛ فریضهء نماز و روزه و حج و غیره. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
چو وام ایزدی بنهاده باشم
مرا ده ساتگینی بر تو وام است.منوچهری.
|| رنگ. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (غیاث اللغات). لون. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). رنگ. و آن به ترکیب معنی بخشد مانند زردفام و سرخ فام. (انجمن آرا). فام. اوام. پام. بام. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || شبه. مانند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). فام. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) (ناظم الاطباء). بصورت پسوند آید به معنی لون و رنگ و شبیه و مانند. (فرهنگ فارسی معین). || شکستهء کلمهء بادام است در بعض لهجه ها. وامچک نام محلی گونه ای از ارژن. در پشند شکستهء بادامچه است. (یادداشت مرحوم دهخدا). || بامداد. صبح. (ناظم الاطباء). رجوع به بام شود.
(1) - apam.
(2) - apamna. (3) - از: am. amn, ap در اوراق مانوی به پهلوی: cbcmyh(عاریت قرض)، فارسی: اوام. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(4) ـ ن ل:
ولیست بر تو مرا وام جان وظیفه بر آن لب.

وأم.

[وَءْمْ] (ع اِ) خانهء گرم. (آنندراج) (ناظم الاطباء). البیت الدفی ء. (المنجد).

واماند.

(اِمص مرکب) بقا. قیام. || (مص مرکب مرخم) باقیماندن. (غیاث اللغات از شرح اسکندرنامه) (آنندراج).

واماندگی.

[دَ / دِ] (حامص مرکب)بازماندگی. حالت آن چیزی که بازمانده و گشاده باشد. (ناظم الاطباء) :
واماندگی اندر پس دیوار طبیعت
حیف است و دریغا که در صلح بهشتیم.
سعدی.
|| خستگی. کوفتگی. بی رمقی و بی حالی. حالت وامانده. رجوع به وامانده شود. عجز. عَیّ. (یادداشت مرحوم دهخدا). درماندگی.

واماندن.

[دَ] (مص مرکب) گشاده ماندن. (ناظم الاطباء). گشوده ماندن. باز ماندن. || خسته و کوفته شدن از نوردیدن راه به طوری که دیگر راه نتواند رفت. (آنندراج). بازماندن و درنگی کردن و واپس ماندن خصوصاً از خستگی و رنج و تعب. (ناظم الاطباء). فروماندن از بسیاری تعب. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
فرس کشته از بس که شب رانده اند
سحرگه خروشان و وامانده اند.سعدی.
|| عاجز شدن. درماندن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || پس افتادن از دیگران در کاری. (آنندراج). در دنبال ماندن. (یادداشت مرحوم دهخدا). عقب افتادن :
چنان رفت و آمد به آوردگاه
که واماند از او وهم در نیمراه.نظامی.
ارسطو چو واماند از آن آفتاب
از ابر سیه بست بر خود نقاب.نظامی.
|| بازماندن. عقب افتادن. دور شدن. منحرف شدن :
نظامی بیش از این راز نهانی
مگو تا از حکایت وانمانی.نظامی.
|| تردید حاصل کردن. مردد شدن. (ناظم الاطباء). متحیر شدن. تعجب کردن. از تعجّب برجای ماندن. از حیرت متوقف شدن. تأمل کردن :
مجنون به شفاعت اسب را راند
صیاد سوار دید و واماند.نظامی.
ز آن سبب کاندر شدن واماند دیر
خاک را می کند و می غرید شیر.مولوی.
|| کوتاهی کردن رای و اندیشه. (ناظم الاطباء). || باز ایستادن. منصرف شدن. منحرف شدن :
به هرچ از راه وامانی چه کفر آن حرف و چه ایمان
به هرچ از دوست دور افتی چه زشت آن نقش و چه زیبا.
سنائی.
زآنکه از بانگ و علالای سگان
هیچ واماند ز راهی کاروان.مولوی.
|| توقف کردن. بازایستادن. (ناظم الاطباء). متوقف شدن. ماندن :
ز بی آلتی وا نماندم به کنج
جهان باد و از باد ترسد ترنج.نظامی.
|| متوقف کردن. نگه داشتن. بازداشتن :
نگذاری اگر چنین که هستم
وامانمت آنچنان که هستی.خاقانی.
|| محروم ماندن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
بدان صید وامانده ام زین شکار
که یک دل نباشد دلی در دو کار.نظامی.
حاش لله اگر امسال ز حج وامانم
نه قصور من و تقصیر تو حاشا شنوند.
خاقانی.
نغمهء دیگر رسید آگاه باش
تا از آن هم وانمانی خواجه تاش.مولوی.
|| از هم رفتن. (ناظم الاطباء). || به میراث باقی ماندن. در تداول به نفرین گویند: الهی وابماند! یعنی الهی زودتر بمیری و [ لباس یا اشیاء متعلق به تو ] به مرده شوی برسد. نظیر: الهی نو بماند!؛ به مرده شو برسد. رجوع به وامانده شود.

وامانده.

[دَ / دِ] (ن مف مرکب) گشاده. (ناظم الاطباء). بازمانده. مفتوح. گشوده. مانده: عین جاحمه؛ چشم وامانده. (منتهی الارب). || خسته. مانده. درنگی کرده. (ناظم الاطباء). بستوه آمده. (آنندراج). که از بسیاری رفتن یا گرانی بار به پیش رفتن نتواند. خسته شده. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-امثال: خر وامانده معطل یک چشه.
|| درمانده. عاجز. (یادداشت مرحوم دهخدا). || عقب افتاده. بر جای مانده. عقب مانده. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
خدا را ساربان آهسته می ران
که من واماندهء این قافله استم.باباطاهر.
برو فرموش کن ده رانده ای را
رها کن در دهی وامانده ای را.نظامی.
بی خویش شو از هستی تا بازنمانی تو
ای چون تو به هر منزل واماندهء بسیاری.
عطار.
تنکدل چو یاران به منزل رسند
نخسبد که واماندگان از پسند.سعدی.
چه دانند جیحونیان قدر آب
ز واماندگان پرس در آفتاب.سعدی.
|| مانده. متوقف شده. فرو مانده :
چو بشنید این سخن رامین بی دل
چنان شد چون خری وامانده در گل.
(ویس و رامین).
|| پس خورده. (غیاث اللغات) (آنندراج). باقیمانده. پس مانده. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چنان سعی کن کز تو ماند چو شیر
چو روبه چه باشی به وامانده سیر.سعدی.
-امثال: واماندهء خر به گاو می باید داد.
(از جامع التمثیل).
وامانده به درمانده. (از مجموعهء امثال طبع هند).
|| مرده ریگ. بازمانده. ارث. ترکه. میراث. به ارث رسیده. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
بزمی است که واماندهء صد جمشید است
قصری است که تکیه گاه صد بهرام است.
خیام.
عجوزی بود مادرخوانده او را
ز نسل مادران وامانده او را.نظامی.
|| که پس از مرده مانده است. میراث خور مرده :
چو بر من نماند این سرای فریب
ز من باد واماندگان را شکیب.نظامی.
|| صاحب مرده. نفرین گونه ای که بدان صاحب و مالک چیزی را مردن خواهند. (یادداشت مرحوم دهخدا). نومانده. مرده شوربرده، در تداول گویند: کفش وامانده ات را بپوش! یعنی کفشی را - که الهی عمرت کفاف نکند آن را بپوشی تا کهنه شود و هر چه زودتر بمیری تا کفش مرده ریگ تو نو بماند و پس از مرگت به دیگری رسد - بپوش. || عرضه کرده شده. (ناظم الاطباء).

وامئة.

[مِ ءَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). داهیة. گویند: وقع فلان فی وامئة؛ ای داهیة. (منتهی الارب). || ذهب ثوبی فماادری وامئته؛ ای داهیته التی ذهبتْ به. (منتهی الارب)؛ رفت جامهء من و نمی دانم که برد آن را و این را در سختی و بلا گویند. (ناظم الاطباء).

وامچک.

[چَ] (اِ) این کلمه شکستهء «بادامچه» است. گونه ای بادام وحشی و آن درختچه ای است و در کوههای کرج و پشند در ارتفاع 1400گزی روید. این نام را در پشند به این گونه ارژن دهند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وامحمدا.

[مُ حَمْ مَ] (ع صوت مرکب) ای محمد بفریاد رس. وامحمداه.

وامحمداه.

[مُ حَمْ مَ] (ع صوت مرکب)رجوع به مدخل قبل شود.

وامخواه.

[خوا / خا] (نف مرکب)قرض خواه. (آنندراج). آنکه وام گرفتن از کسی را درخواست می کند. (ناظم الاطباء). آنکه وام گرفتن خواهد. که از کسی وام دادن خواهد. (یادداشت مرحوم دهخدا). || مطالب. خواهنده. طلب کننده :
در آن دم که گردد شکم وامخواه
گلین دیگ بهتر که زرین کلاه.امیرخسرو.
|| محصل. آنکه ادای وام را از کسی میخواهد و طلب میکند. (ناظم الاطباء). بستانکار. طلبکار. فامخواه. وامده. که از بدهکار مطالبه کند. آنکه مطالبهء وام دادهء خود کند. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
و گر وام دارد کسی زین گروه
شده ست از بد وامخواهان ستوه.فردوسی.
و گر وامخواهی بیاید ز راه
درم خواهد از مرد بی دستگاه.فردوسی.
گویی از دو لب من بوسه تقاضا چه کنی
وامخواهی نبود کو به تقاضا نشود.
منوچهری.
از وام جهان اگر گیاهی است
می ترس که شوخ وامخواهی است.نظامی.
کرم کن و بخر از دست وامخواهانم
که بر من از کرمت وام های بسیار است.
خاقانی.
-امثال: حیض مرد دیدار وامخواه است.

وامخواهی.

[خوا / خا] (حامص مرکب)عمل وامخواه. وام خواستن. تقاضای وام کردن. استقراض. || مطالبه کردن. وام داده را بازخواستن. محصلی. طلبکاری. مطالبه. عمل وامخواه. رجوع به وامخواه شود.

وام دار.

(نف مرکب) مدیون. (منتهی الارب). غریم. (منتهی الارب) (دهار). غارم. (دهار). مدان. مدین. (منتهی الارب). کسی که دارای دین و قرض باشد. (ناظم الاطباء). قرض مند. بدهکار. مقروض. قرض دار :
هزار بوسه فزون است بر لب تو مرا
تو وامداری برخیز و وام من بگزار.فرخی.
به مهر تو دل من وامدار صحبت توست
لب تو باز به سه بوسه وامدار من است.
فرخی.
و اگر وامدار بیاید وامش را گزارده کنی. (قصص الانبیاء).
وامداران تو باشند همه شهر درست
نیست گیتی تهی از وامده و وامگزار.
سوزنی.
منم که گردن من وامدار خدمت اوست
که گردن ملکان زیر وام او زیبد.خاقانی.
در ادا کردن زر جایز
وامدار من است روئین دز.نظامی.
روزی بطلب وامداری رفته بود آن وامدار در خانه نبود چون او را ندید پای مزد طلب کرد زن وامدار گفت شوهرم حاضر نیست و من چیزی ندارم. (تذکرة الاولیاء).
همیشه دست توقع گرفته دامن فضلش
چو وامدار که دریابد آستین ضمین را.سعدی.
|| مجازاً، عاجز و درمانده. (آنندراج).

وامداری.

(حامص مرکب) قرض داری. (آنندراج). وامدار بودن. بدهکاری. مدیونی. مقروضی :
گفت من خود ز وامداری تو
نرسیدم به حقگزاری تو.نظامی.
می کوش که وام او گزاری
تا بازرهی ز وامداری.نظامی.

وامده.

[دِهْ] (نف مرکب) بستانکار. طلبکار. غریم. داین. دائن. (یادداشت مرحوم دهخدا). که به دیگران وام دهد :
وامداران تو باشند همه شهر درست
نیست گیتی تهی از وام ده و وامگزار.
سوزنی.

وام دهندگی.

[دِ / دَ هَ دَ / دِ] (حامص مرکب) عمل وام دهنده.

وام دهنده.

[دِ / دَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب) که وام دهد. وامده.

وامدهی.

[دِ] (حامص مرکب) عمل وامده.

وامران.

[مِ] (اِ) گیاهی است که از ملک چین آورند و مامیران هم گویندش، سفیدی ناخن و سفیدی چشم را زایل کند. (برهان قاطع). دوائی است که از چین آرند. (انجمن آرا). ظاهراً مصحف مامیران است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وامزد.

[زَ] (ن مف مرکب) مقروض. مدیون. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
وامزد حسن تو شد آسمان
نامزد عشق تو آمد جهان.خاقانی.

وام زده.

[زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) غارم. (ترجمان القرآن). وام زد.

وام زمین.

[مِ زَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از ذرهء خاکی است که در وجود آدمی مرکب است. (از برهان قاطع) (از انجمن آرا). چه این به منزلهء قرضی است آدمی را. (برهان قاطع). آن ذره از خاک که در بدن آدمی آمیخته شده. (ناظم الاطباء).

وام ستان.

[سِ] (نف مرکب) وامستان. قرض دار. (آنندراج) (ناظم الاطباء). وام دار. || قرض خواه. (آنندراج).

وامصیبتاه.

[مُ بَ] (ع صوت مرکب) چه مصیبتی. چه بلای بزرگی.

وام فرسائی.

[فَ] (حامص مرکب)استهلاک دین. (لغات فرهنگستان).

وامق.

[مِ] (اِ) یکی از اصطلاحات بازی نرد و آن داوی است که بر یازده کشند. (از برهان قاطع).
|| کنایه از عاشق :
جمال خلق لطیفش به صورت عذر است
بر آن جمال ندانم کسی که وامق نیست.
سوزنی.

وامق.

[مِ] (ع ص) دوست دارنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). نعت از مقه. دوستدار. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وامق.

[مِ] (اِخ) نام مردی که بر عذرا عاشق بود. (غیاث اللغات) :
ابر بارنده ز بر چون دیدهء وامق شود
ناصرخسرو.
چو همت آمد هر هشت داده به جنت
چو وامق آمد هر هفت کرده به عذرا.
خاقانی.
خاقانی ایم سوختهء عشق وامقی
عذرا نسیمی از بر عذرا به ما رسان.
خاقانی.
انده گسار من شد و انده به من گذاشت
وامق چه کرد ز انده عذرا من آن کنم.
خاقانی.
حجله همان است که عذراش بست
بزم همانست که وامق نشست.نظامی.
در دل معشوق جمله عاشق است
در دل عذرا همیشه وامق است.مولوی.
وامقی بود که دیوانهء عذرائی بود
منم امروز و توئی وامق و عذرای دگر.
سعدی.
نمی باید که وامق را شکایت بر زبان آید.
سعدی.
کسی ملامت وامق کند به نادانی
عزیز من که ندیده ست روی عذرا را.
سعدی.
عذراصفت است چهرهء گل
چون وامق عاشق است بلبل.ابن یمین.

وامگزار.

[گُ] (نف مرکب) مؤدی دین. (یادداشت مرحوم دهخدا). || وامدار. مدیون. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
وامداران تو باشند همه شهر درست
نیست گیتی تهی از وامده و وامگزار.
سوزنی.

وامگزاری.

[گُ] (حامص مرکب) عمل وام گزار. رجوع به وامگزار شود.

وأمة.

[وَ ءَ مَ] (ع ص) مردی که کار و نقل و حکایت کار دیگری کند. (آنندراج). الذی یعمل کما یصنع غیره فیحکیه. (المنجد).

وامی.

(ص نسبی) از: وام + ی (نسبت) . (حاشیهء برهان قاطع چ معین). قرض دار. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وام دار. مدیون. || درمانده. (لغت فرس اسدی) (برهان قاطع) (آنندراج) (فرهنگ خطی) (جهانگیری). عاجز. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بدبخت. (ناظم الاطباء) :
اِسته و غامی شدم ز درد جدائی
هامی و وامی شدم ز خستن مترب.
منجیک (از لغت فرس ص530).

وامیار.

(ص مرکب) غریم. (یادداشت مرحوم دهخدا): عاد ظالم هارب من غریم؛ مردی نباشد که از وامیار بگریخته باشد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ص26).

وان.

(پسوند) بان. (حاشیهء برهان چ معین). به معنی محافظت و نگاهبانی. || نگهبان. نگاهدارنده. حارس. و محافظت کننده. همچو گله وان و دشتوان و فیلوان و امثال آن، لیکن بدون ترکیب گفته نمیشود. (برهان قاطع). حافظ. نگاهبان. (انجمن آرا). || شبه. مانند. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). نظیر. (برهان قاطع) (از جهانگیری). ون. (جهانگیری). ون مخفف آن است. (آنندراج) (انجمن آرا). حرف تشبیه به معنی مانند. || دارنده. (غیاث اللغات). || (اِ) در تداول گیلانیان، زبان گنجشک. (یادداشت مرحوم دهخدا). || آنچه در لغت پارسی استنباط شده است وان به معنی چشمه و محل آب استعمال می شده و از اسامی قدیم که بر بعضی محال نهاده اند این معنی استنباط می شود چنانکه در آذربایگان محلی معروف است آن را شش وان خواندند چون شش چشمه و رودآب به هم متصل و بدان محل می آمده، اکنون شیشوان گویند و در شهر نشوی که در این زمان به نخجوان مشهور است هم آبی بوده که شکارهای دشتی و کوهی به هوای خوردن آب از کوه به زیر می آمده اند و جماعتی شکارچیان که به پارسی آنها را نخجیروان می نامیده اند می رفته و آنها را نخجیر می کرده اند بتدریج آن محل را نخجیروان خواندند و «را» را حذف کرده نخجوان گفتند. (انجمن آرا) (آنندراج). || (حرف ربط + ضمیر) مخفف و آن. از و (حرف عطف) + آن (اسم و ضمیر اشاره) :
وان نار بکردار یکی حقهء ساده
بیجاده همه رنگ بدان حقه بداده.
منوچهری.
واندگر پخت همچنان هوسی
و این عمارت بسر نبرد کسی.سعدی.

وان.

(روسی، اِ) ظرف بزرگ فلزی یا چینی که در حمام نصب کنند و در آن بدن را شستشو دهند. (از فرهنگ فارسی معین).

وان.

(اِخ) نام شهری است در ترکیه، واقع در فلات ارمنستان در ساحل شرقی دریاچهء وان. (دائرة المعارف اسلامی از حاشیهء برهان). نام ولایتی از ملک آذربایجان. (جهانگیری). نام شهری است از ولایت شروان. (برهان قاطع) (غیاث اللغات). شهری است از اقلیم چهارم به جزیره نزدیک بوسطان و بعضی آن را از ارمینه شمارند و چنین است در خوبی آب و هوا بی نظیر است. (آنندراج) (از انجمن آرا).

وان.

(اِخ) دریاچه ای است به آسیای صغیر. بحیرهء ارجیش. بحیرهء طِریخ (به مناسبت ماهی طِریخ که در آنجا بسیار است) .

وأن.

[وَءْنْ] (ع ص) پهن. عریض. (از منتهی الارب). هر چیز عریض. (از اقرب الموارد). || مرد پهن تن. (منتهی الارب). رجل عریض. و هی وأنة. (اقرب الموارد).

وانج.

[نْ / نِ](1) (اِ) غله ای است که آن را به عربی عدس می گویند. (برهان قاطع) (آنندراج). عدس. (ناظم الاطباء) (جهانگیری) (فرهنگ خطی). نسک. (جهانگیری).
(1) - در برهان و جهانگیری و آنندراج به سکون سوم [ نْ ] آمده است و در ناظم الاطباء به کسر سوم [ نِ ] ضبط شده.

وانساز.

(اِ) پرگار. وانسازه. (ناظم الاطباء).

وانسازه.

[زِ] (اِ) وانساز. پرگار. (ناظم الاطباء).

وانشاندن.

[نِ دَ] (مص مرکب)فرونشاندن.
- چراغ وانشاندن؛ خاموش کردن چراغ. کشتن چراغ :
سخت به ذوق می دهد باد ز بوستان نشان
صبح دمید و روز شد خیز و چراغ وانشان.
سعدی.

وانشستن.

[نِ شَ تَ] (مص مرکب)بازنشستن. || پائین نشستن. (ناظم الاطباء).

وانفسا.

[نَ] (ع صوت مرکب) کلمهء افسوس؛ یعنی ای دریغا و ای دریغ از من. (ناظم الاطباء).
- روز وانفسا؛ روز قیامت. روزی که کسی از خویشتن خود به دیگری نمی پردازد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- روزگار وانفسا؛ کنایه از روز قیامت. (ناظم الاطباء).
- || آنگاه که هرکس به فکر خویش است و به سلامت یا آسایش دیگران توجهی ندارد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وانفساه.

[نَ] (ع صوت مرکب) وانفسا. رجوع به مدخل قبل شود.
- وانفساه گفتن؛ تلهیف. (از منتهی الارب).

وانک.

[نِ] (ع ص) مرغ بر خایه نشسته. (منتهی الارب) (آنندراج). واکن. (اقرب الموارد). مرغ تخم در زیر گرفته. مقلوب واکن است. (ناظم الاطباء).

وانکونتن.

[نِ نِ تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند به معنی گرفتن باشد.(1) (برهان قاطع) (آنندراج).
(1) - مصحف هزوارش vadonitan، vadonetan، vagontan، پهلوی griftan(گرفتن). (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وانگرستن.

[نِ گَ رِ تَ] (مص مرکب) پس دیدن. (آنندراج) || التفات. (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || بغور تمام نگرستن چیزی را. (آنندراج).

وانگریستن.

[نِ گَ تَ] (مص مرکب)بازنگریستن. به دقت نگریستن. (ناظم الاطباء).

وانگه.

[گَهْ] (ق مرکب) آنزمان. || بعلاوه :
وانگه بغلی نعوذ بالله
مردار در آفتاب مرداد.سعدی.

وانگهی.

[گَ] (ق مرکب) سپس. (یادداشت مرحوم دهخدا). پس. پس از آن. بعد :
بدو گفت شیرین که دادم نخست
بده وانگهی جان من پیش تست.فردوسی.
چرخش ز زرِّ زرد کنی وانگهی در او
دندانهء بلورین گردش فروکنی.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص129).
وانگهی بر طریق معذوری
خواست از شاه شهر دستوری.نظامی.
وانگهی ترکتاز کرد به روم
درفکند آتشی در آن بر و بوم.نظامی.
اول اندیشه وانگهی گفتار
پای بست آمده ست پس دیوار.سعدی.
|| وآنگاه. در آنوقت :
وانگهی فرزندگانت گازری سازد ز تو
شوید و کوبد ترا در زیر کوبین زرنک.
حکیم غمناک (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
وآنگهی گوئی من از شاه جهان شاکر نیم
گرنه ننگ آید ازین شه رخت رو بربند هین.
منوچهری.
|| بعلاوه. علاوه بر این. از این گذشته. (یادداشت مرحوم دهخدا) : وانگهی مرگ دسته جمعی بی مزه نیست. (هدایت، سایه روشن).

وانمود.

[نُ / نِ / نَ] (مص مرکب مرخم، اِمص مرکب) وانمودن. || بیان. اظهار. اقرار. اثبات. تعبیر. شرح. (ناظم الاطباء). || نشان دادن چیزی برخلاف حقیقت.

وانمود کردن.

[نُ / نِ / نَ کَ دَ] (مص مرکب) به دروغ نمودن. نشان دادن ناحقی بجای حق. ارائهء باطلی بجای صوابی. چنان نشان دادن در حالیکه چنان نیست. (یادداشت مرحوم دهخدا): تخادع؛ خود را فریب خورده وانمود کردن و فریب نخوردن. (منتهی الارب).

وانمودن.

[نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب)بازنمودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). دوباره پدیدار کردن. (ناظم الاطباء). منعکس کردن. دوباره نشان دادن :
سپهر آئینهء عدل است و شاید
که هرچ آن از تو بیند وانماید.نظامی.
|| نشان دادن. نمودن. ظاهر ساختن. نمایش دادن :
آنچه در کون است ز اشیا و آنچه هست
وانما جان را به هر صورت که هست.
مولوی.
با سلیمان یک بیک وامینمود
از برای عرضه خود را می ستود.مولوی.
|| به اقرار آوردن. اظهار کردن. (ناظم الاطباء). بیان کردن. ظاهر ساختن : حکیمی به رمز وانموده است که هیچکس را چشم غیب بین نیست. (تاریخ بیهقی ص96).

وانوردیدن.

[نَ وَ دی دَ] (مص مرکب)برگردانیدن: الکبن؛ کنارهء دلو که وانوردند. (السامی).

وانوشتن.

[نِ وِ تَ] (مص مرکب) دوباره نوشتن. مکرر نوشتن: آنقدر نوشت و وانوشت تا خوشنویس شد. (یادداشت مرحوم دهخدا). || استنساخ. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وانویس کردن.

[نِ کَ دَ] (مص مرکب)از نو نوشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا). بازنوشتن. وانوشتن.

وأنة.

[وَءْ نَ] (ع ص) زن پهن تن. (از اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). تأنیث وأن است. رجوع به وأن شود.

وانهادن.

[نِ / نَ دَ] (مص مرکب) نهادن :
بس است این طاق ابرو ناگشادن
بطاقی با نطاقی وانهادن.نظامی.
|| مقرر کردن. نصب نمودن. نشاندن. || پاها را به زیر نهادن. || بازنهادن. عوض و بدل کردن. (ناظم الاطباء).

وانهنده.

[نِ / نَ هَ دَ / دِ] (نف مرکب) نهندهء چیزی در جائی. (از غیاث اللغات). || سازنده. || پیداکننده. (غیاث اللغات).

وانی.

(ع ص) سست. مانده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ضعیف البدن. (اقرب الموارد).

وانی.

(حامص، پسوند): خوکوانی. دشتوانی.

و ان یکاد.

[وَ اِ یَ / اِیْ یَ] (اِخ) نام آیهء 51 از سورهء 68 (سورة القلم) قرآن مجید و تمام آیت این است: و ان یکاد الذین کفروا لیزلقونک بابصارهم لما سمعوا الذکر و یقولون انه لمجنون و ما هو الا ذکر للعالمین. و این آیت را برای دفع چشم زخم خوانند.

و ان یکاد خواندن.

[وَ اِ یَ / اِیْ یَ خوا / خا دَ] (مص مرکب) آیهء «و ان یکاد» برای چشم زخم بر کسی دمیدن :
و ان یکاد همی خواند جبرئیل امین
همی دمید بر آن پادشاه ملک ستان.
مختاری.
هر ساعتی حور غالیه بر رویش می کشید و رضوان و ان یکاد میخواند و بر وی می دمید. (سندبادنامه ص81).
حضور خلوت انس است و دوستان جمعند
و ان یکاد بخوانید و در فراز کنید.حافظ.

وانیة.

[یَ] (ع ص) تأنیث وانی است. رجوع به وانی شود.
-ناقة وانیة؛ ماده شتر سست و ماندهء از سیر و سفر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فاترة طلیح. (اقرب الموارد).

واو.

(ع اِ) رجوع به «و» شود. || رنگ آب. (ناظم الاطباء). ج، واوات.

وأوأ.

[وَءْ وَءْ] (ع اِ صوت) آواز شغال. (منتهی الارب).

وأواء.

[وَءْ] (ع اِ صوت) آواز و صیحهء شغال و در اساس آمده که اختصاص به شغال ندارد. (از اقرب الموارد).

واوات.

(ع اِ) جِ واو. رجوع به واو شود.

وأوأة.

[وَءْ وَ ءَ] (ع مص) عوعو کردن سگ. وعوعة. (اقرب الموارد).

واوی.

(ص نسبی) منسوب به حرف واو. (ناظم الاطباء).
- اجوف واوی.؛ رجوع به اجوف و اقسام آن در این لغتنامه شود.

واویلا.

[وَ] (ع صوت مرکب) کلمهء افسوس مأخوذ از تازی که در نوحه و ماتم استعمال کنند. (ناظم الاطباء). به معنی افسوس، چه لفظ وا کلمهء ندبه است و ندبه به ضم به معنی نوحهء ماتم و ویل به معنی افسوس و اندوه و در آخر الف برای مد صوت که در حالت ندبه در آخر الفاظ پیدا می کنند. (غیاث اللغات) (آنندراج). ای وای! دریغا! حسرتا! :
چون کند جان واژگونه پوستین
بانگ واویلا برآید ز اهل دین.مولوی.
-امثال: پیش از مرگ و واویلا؟!

واویلاه.

[وَ] (ع صوت مرکب) واویلا. دریغا! افسوس! رجوع به واویلا شود.

واویلتا.

[وَ لَ] (ع صوت مرکب) واویلا.
- واویلتا کردن:بر سر چاهی بدید آن دزد را
که فغان می کرد و هم واویلتا.مولوی.

واه.

(ع صوت) کلمهء تحسین که در مقام تعجب و تحسین استعمال می کنند. (ناظم الاطباء). در عربی کلمهء تحسین است به معنی چه خوش است و خوشا. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به واهاً شود. || در فارسی کلمهء تعجب است، و در تداول زنان علامت تعجب سخت و ترس باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). || دریغا. افسوس. افسوسا. دریغ. آه. || (مص) آه کشیدن. آه گفتن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

واهاً.

[هَنْ] (ع صوت) کلمهء تحسین که در مقام تعجب استعمال می کنند. (ناظم الاطباء). واهاً له (و قدیترک تنوینه)، کلمه ای است که وقت شگفت بر چیزی خوشایند گویند، ای واهاً له ما اطیبه؛ یعنی شگفتا چه خوش است. (منتهی الارب). خوشا! احسنت! (یادداشت مرحوم دهخدا) :
واهاً للیلی ثم واهاً واها
قد بلغت فی المجد غایتاها.
|| ای عجب! العجب! شگفتا! ای شگفت. (یادداشت مرحوم دهخدا). || کلمهء تلهف است، گویند: واهاً له؛ یعنی دریغ برای او. (از منتهی الارب).

واهب.

[هِ] (ع ص) بخشنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). دهنده. عطاکننده. جوانمرد. سخی. باسخاوت. (ناظم الاطباء). معطی :
توئی وهاب مال و جز تو واهب
توئی فعال جود و جز تو فاعل.منوچهری.
گوئی(1) هست کفّ واهب او
قهرمان خزانهء وهاب.سوزنی.
ای جود ملک واهب رزقی و جهان را
امید به تست و تو ضماندار وفائی.خاقانی.
به تصدیقی که دارد راهب دیر
به توفیقی که بخشد واهب خیر.نظامی.
(1) - ن ل: گوئیا.

واهب.

[هِ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

واهب الصور.

[هِ بُصْ صُ وَ] (ع ص مرکب) مصور. صورت بخش. بخشندهء صورتها. چهره آرای.

واهب الصور.

[هِ بُصْ صُ وَ] (اِخ) نامی که فلاسفه به باری تعالی دهند. نامی از نامهای صفات باری نزد حکمای مشائی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

واهب العطایا.

[هِ بُلْ عَ] (ع ص مرکب)بخشندهء عطیه ها.

واهب العطایا.

[هِ بُلْ عَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی.

واهبة.

[هِ بَ] (ع ص) تأنیث واهب است. رجوع به واهب شود.

واهج.

[هِ] (ع ص) آتش فروزان. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || افروخته شده. (ناظم الاطباء).

واهس.

[هِ] (ع ص) جاسوس. چغل. دوبهمزن. مخبر. سخن چین.

واهش.

[هُ] (حرف اضافه + اسم) بهوش. (ناظم الاطباء).
- واهش آمدن؛ به هوش آمدن از مستی و هشیار شدن. (ناظم الاطباء).

واهشتن.

[هِ تَ] (مص مرکب) وانهادن. واگذاشتن :
گفت این جهان به جهانیان واهشتیم و آن جهان به بهشتیان. (تذکرة الاولیاء عطار).

واهشی آمده.

[هُ مَ دَ / دِ] (مف مرکب)بهوش آمده. هوشیارشده. (ناظم الاطباء).

واهف.

[هِ] (ع ص، اِ) خادم کلیسا و مجاور آن. (منتهی الارب) (آنندراج). خادم کلیسا و قیم آن. (ناظم الاطباء). خادم کلیسا. (السامی). || خادم خانه. (دهار) (مهذب الاسماء).

واهلة.

[هِ لَ] (ع اِ) وهلة. اول از هر چیزی. (از منتهی الارب). اول شی ء. وَهلَة. وَهَلَة. (المنجد). گویند: لقیته اول واهلة؛ ای وهلة.

واهلة.

[هِ لَ] (اِخ) نام زن نوح (ع). (آنندراج) (غیاث اللغات) (از لطایف اللغات).

واهلیدن.

[هِ دَ] (مص مرکب) وانهادن. واگذاشتن. واهشتن. || فرستادن. (ناظم الاطباء).

واهم.

[هَ] (حرف اضافه + اسم) با هم و همدیگر. (آنندراج). با هم. با یکدیگر. (ناظم الاطباء). || (ص مرکب) برابر در رسم و روش. || منقبض. چین دار. مجعد. پیچیده شده. || خم. کج. || آماده. || با حشم و خدم. || (اِ) حیوان کوچکی که شغور نیز گویند. (ناظم الاطباء).

واهم.

[هِ] (ع ص) آنکه اندیشه می کند و می پندارد و خیال می کند. (ناظم الاطباء). وهم کننده.

واهم آمدن.

[هَ مَ دَ] (مص مرکب)تقبض. (زوزنی). فراهم آمدن. جمع شدن. (ناظم الاطباء). || انزوا. (تاج المصادر بیهقی). || غارت شدن. (ناظم الاطباء).

واهم آوردن.

[هَ وَ دَ] (مص مرکب) ضم. تکنیع. (تاج المصادربیهقی). گرد کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا): عسیل؛ جاروب عطار که آنچه بصلایه سایند بدان واهم آورند. (السامی).

واهماً.

[هِ مَنْ] (ع ق) سهواً. (ناظم الاطباء). از روی سهو.

واهم پیوستن.

[هَ پَیْ / پِیْ وَ تَ](مص مرکب) ائتلاف. تألف.

واهم جسته.

[هَ جَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)باهم دیگر جسته و کج شده و تاب داده شده. (ناظم الاطباء).

واهمة.

[هِ مَ] (ع ص، اِ) قوهء وهم. قوهء وهمة. (از المنجد). واهمه یا وهم یکی از حواس خمسهء باطنی است و علمای نفس در قدیم گفته اند: کار او آن است که چیزهای دیده و نادیده راست یا دروغ به نفس می نماید خواه آن معانی را در خارج صورتی باشد و خواه نباشد، و هم ادراک آن چیزها کند. مث چنانکه مردم خواهند که هزاران هزار آفتاب در آسمان دنیا تصور کنند، با وجود آنکه [ در چشم ما ] یکی بیش نیست، و هزار دریای سیماب در عالم تصور کنند با وجود آنکه هیچ نیست، و هزار کوه یاقوت و زر و فیروزه توهم کنند [ و حال آنکه هیچ نیست ] . و این واهمه در حیوانات دیگر بغیر انسان [ نزد قدما ] بجای قوت عقل است بجهت اینکه برهء گوسفند مادر خود را به واسطهء آن شناسد در رمهء گوسفند با وجود آنکه مانند مادرش صد گوسفند دیگر باشد، و دشمنی گرگ و دوستی چوپان را هم بدین قوه احساس تواند کرد. و در امر این قوت بعض مشایخ گفته اند که جملهء قوتها [ باطن و ظاهر ] مسخر مردم شدند الا وهم که مسخر نشد، چنانکه جمله ملایکه سجدهء آدم کردند و ابلیس سجده نکرد. و قوهء وهم هرگز از دروغ گفتن و چیزها کج نمودن بازنگردد و آنکه حضرت رسول (ص) فرمود که هر که از مادر بزاید او را شیطانی همراه باشد آن معنی قوهء وهم است. (نقل به معنی و به اختصار از مرآت المحققین شیخ محمود شبستری). و این قوت تابع عقل نگردد و به خلاف قوتهای دیگر چنانکه شخص در خانهء تاریک تنها با مرده مجاور باشد هرچند عقل حکم کند مرده جماد است از او ترس نباید کرد قوت واهمه وسوسه می دهد و خائف گرداند. (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از فرهنگ نظام). || غریزه. سوق طبیعی. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به معنی بالا شود. || در تداول، خوف. (فرهنگ نظام) (ناظم الاطباء) (آنندراج). بیم. هراس. اندیشه. خیال. گمان. (ناظم الاطباء).
- قوهء واهمه؛ ترسه. نیروی پنداره. (ناظم الاطباء). رجوع به واهمه شود.

واهمه پرست.

[هِ مَ / مِ پَ رَ] (نف مرکب)آدم خیالی و بدگمان و سوءظن دار. (از ناظم الاطباء).

واهمه داشتن.

[هِ مَ / مِ تَ] (مص مرکب)خائف بودن. ترسان بودن. ترس و بیم داشتن.

واهمه کردن.

[هِ مَ / مِ کَ دَ] (مص مرکب) بیم کردن. ترسیدن. اندیشهء ترس کردن. (ناظم الاطباء).

واهن.

[هِ] (ع ص) سست. (مهذب الاسماء) (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). واهی. (مهذب الاسماء): رجل واهن؛ ضعیف لابطش عنده. (اقرب الموارد). ج، وهن. سست در عمل و در کار. (ناظم الاطباء). || (اِ) عرق مستبطن حبل العاتق الی الکتف و ربما وجع صاحبه و عرته الواهنة. (اقرب الموارد).

واهنة.

[هِ نَ] (ع ص) تأنیث واهن، به معنی زن سست و ضعیف. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از آنندراج). رجوع به واهن شود. || (اِ) زیرترین اضلاع. (بحر الجواهر). پهلوی زیرین. (مهذب الاسماء). استخوان کوتاه پهلو. || مهرهء گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مهره ای است در قفا. (از اقرب الموارد). کنارهء پی گردن. (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء). || استخوان بازو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازو. عضله. (از اقرب الموارد) (المنجد). بازو. (بحر الجواهر). || استخوان سخت پهلوی اسب متصل سینه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اول جوانح الصدور و هما واهنتان. (اقرب الموارد). || باد که در دوش یا بازو یا اخدع حادث شود وقت پیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درد گردن. (ناظم الاطباء). || (مص) وهن. ضعف. مصدر است مانند عافیة. (از اقرب الموارد).

واه واه.

(صوت مرکب) در تداول، کلمه ای است برای نمودن تعجب به طور استهزاء. (یادداشت مرحوم دهخدا). آنندراج ذیل واه و وی آرد: کلمهء استلذاذ و کلمهء تحریک به استلذاذ است و معنی آن در فارسی چه خوش! کذا فی کنزاللغة، فارسیان بدین معنی واه واه به تکرار و وه وه بدون هر دو الف استعمال کنند.

واهی.

(ع ص) سست. (غیاث اللغات) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (دهار). واهن. (مهذب الاسماء). ضعیف. (یادداشت مرحوم دهخدا) : تدبیری دیگر ساختند در برانداختن خوارزمشاه التونتاش سخت واهی و سست و زفت. (تاریخ بیهقی ص87).
قبه ای برساختستی از حباب
آخر آن خیمه ست بس واهی طناب.
مولوی. (مثنوی چ نیکلسون دفتر4 ص 375)
- واهی ادب:گفت آخر ای خس واهی ادب
این سزای داد من بود ای عجب.مولوی.
- واهی کردن؛ سست کردن : بر دیواری که بدست خویش اساس آن را واهی کرده باشد تکیه نباید زد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص128). و گردش چرخ و حوادث دهر قواعد آن را واهی نتوانست کرد. (کلیله و دمنه).
- واهی گشتن؛ بوعبدالله صوفی محتسب را در وی شک افتاد و در انکار عزیمت وی واهی گشت. (جهانگشای جوینی).
|| پا در هوا. بیهوده. (فرهنگ نظام). حرف بی معنی و یاوه. سخن سرد و بی مزه. (ناظم الاطباء) :
پای را واپس کشیدی تو چرا
می دهی بازیچهء واهی مرا.مولوی.
|| ناپایدار. سست. پادرهوا : و مقصود مطلوب از زهرات و ثمرات زمان واهی یعنی تمتع از استیفای الوان ملاهی برداشته. (جهانگشای جوینی). || نعت فاعلی است از وهی. (از المنجد). رجوع به وهی شود. || شکافته. || فروهشته. مسترخی. سست. || گول. || کهنه. پوسیده. نزدیک به افتادن گردیده. || ابر بازشده. (ناظم الاطباء). در تمام معانی رجوع به وهی شود.

واهی العری.

[هِلْ عُ را] (ع ص مرکب)دستاویز سست. (غیاث اللغات) (آنندراج).

واهیة.

[یَ] (ع ص) سست. (آنندراج). || از هم افتاده. (غیاث اللغات). || دریده. (آنندراج). || تأنیث واه به معنی هرچیز مسترخی. (از منتهی الارب). تأنیث واهی است. رجوع به واهی شود.

وای.

(صوت) شبه جمله ای است دال بر تألم و افسوس و اندوه و درد و بیماری. (از فرهنگ فارسی معین). ویل. (ترجمان القرآن). علامت اظهار درد و ترس. سخنی است که در موقع درد گویند. کلمهء وجع. آوخ. آوه. واه. ویح. واویلاه. تعساً. والهفاه. دریغا. دردا. حسرتا. (یادداشت مرحوم دهخدا). لفظی باشد که در محل آزاری و دردی و المی بر زبان آید. (آنندراج) (از برهان) :
گر به رعنائی برون آئی دریغا صبر و هوش
ور به شوخی درخرامی وای عقل و دین من.
سعدی (بدایع).
|| شبه جمله ای است دالّ بر تهدید و وعید و عذاب به معنی بدا به حالِ. و در این معنی در فارسی اغلب با حروف اضافهء «بر» یا «به» یا «از» و یا به صورت اضافه آید :
عشق آتش تیز و هیزم تاخ منم
گر عشق بماند این چنین وایِ تنم.صفار.
ای فلک زودگرد وای بر آن
کو به تو ای فتنه جوی مفتون شد.
ناصرخسرو.
خلیفه چون از جعفر این سخن بشنید خشم گرفت چنانکه روی او سرخ شد و گفت وای بر آن حرامزاده. (تاریخ بیهقی).
وای بر آن کو درم ندارد و دینار
چون ورق زر شود به رنگ و دنانیر.لامعی.
وایِ بومسلم(1) که مر سفاح را
او برون آورد زآن ویران قنات.ناصرخسرو.
وای از آن علمی که از بی عقل گردد منتشر
وای از آن زهدی که از بی علم یابد انتشار.
سنائی.
خری در کاهدان افتاد ناگاه
نگویم وای بر خر وای بر کاه.نظامی.
وای بر جان تو که بدگهری
جان بری کرده ای و جان نبری.نظامی.
توئی یاری ده و غمخوار شیرین
وگرنه وای بر شیرین مسکین.نظامی.
نام خود از ظلم چرا بد کنم
ظلم کنم وای که بر خود کنم.نظامی.
آزردمت ای پدر نه برجای
وای ار بحلم نمی کنی وای.نظامی.
منادی را ندا فرمود در شهر
که وای آنکس که او بر کس کند قهر.
نظامی.
ای خدا مگذار با من کار من
ور گذاری وای بر کردار من.مولوی.
وای آن زنده که با مرده نشست
مرده گشت و زندگی از وی بجست.مولوی.
وای آن کو عاقبت اندیش نیست.مولوی.
نوشته اند بر ایوان جنة المأوی
که هر که عشوهء دنیا خرید وای به وی.
حافظ.
گر مسلمانی از این است که حافظ دارد
وای اگر از پس امروز بود فردائی(2).حافظ.
وای بر شیری که آتش در نیستان افکند.
صائب.
بخت بد و همت عالی بلاست
وای بر آن کس که بدین مبتلاست.
؟ (از شعوری ج2 ص422).
-ای وای؛ شبه جمله ای دالّ بر تأسف و تحسّر و دریغ :
و آگه نئی که نفرین بر جان خویش کردی
ای وای تو که کردی بر جان خویش نفرین.
ناصرخسرو.
کلک چه گوید گوید که شیخ الاسلامم
اگر چنین است ای وای بر مسلمانی.
سوزنی.
-ای وای کردن؛ اظهار حسرت و درد و دریغ کردن :
ترا اگر نبود ناصبی امام امروز
بسی که فردا ای وای امام باید کرد.
ناصرخسرو.
-وای مام؛ ای وای نه نه. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
جام می از دست بیفکن که نیست
حاصل آن جام مگر وای مام.ناصرخسرو.
|| (اِ) کلمه ای دال بر تألم و افسوس و اندوه و جز آن :
نصیب او طرب و عیش زین مبارک عید
نصیب دشمن او ویل و وای و نالهء زار.
فرخی.
موافقان تو با ناز و نوش و نالهء چنگ
مخالفان تو با ویل و وای و ناله و آه.فرخی.
همیشه مجلس او با نشاط و شادی باد
سرای دشمن او با خروش و نالهء وای.
فرخی.
ای دگرگون شده به تو رایم
برگذشت از نهم فلک وایم.
مسعودسعد.
در سحرگه دعای مظلومان
نالهء زار و وای مظلومان
بشکند شیر شرزه را گردن
درکش از ظلم خسروا دامن.سنائی.
-وای برآمدن؛ سخنی دالّ بر حسرت و اندوه بر زبان آمدن :
نهاده گوش به آواز تعزیت شب و روز
که تا که میرد یا از کجا برآید وای
پس آن مصیبت و ماتم به خویشتن گیرد
میان ببندد و گردان شود به گرد سرای.
سوزنی.
به طعنه ای زده باد آنکه بر تو بد خواهد
که بار دیگرش از سینه برنیاید وای.
سعدی (کلیات چ فروغی ص471).
-وای کردن؛ کلمهء درد و حسرت بر زبان آوردن :
مولشان(3) بر به لب چو آرد زود
نیز نه بان کند نه ویل و نه وای.
خسروی (از شرح احوال و اشعار شاعران بی دیوان).
-امثال: وای آن مرد کو کم است از زن. سنائی.
کار فروشنده راست وایِ خریدار.
(یادداشت مرحوم دهخدا).
وای بر جان گرفتاری که بندش بر دل است.
(جامع التمثیل).
هرچه بگندد نمکش میزنند وای به وقتی که بگندد نمک.
وای بباغی که کلیدش میوانه باشد.
وای به کاری که نسازد خدای.
وای به خونی که یک شب از میانش بگذرد.
وای به جان آنکه مرد.
وای به حال آنکه مرد.
(از یادداشت های دهخدا).
وای بر قدر سخن کو به سخندان نرسد.
(از مجموعهء امثال طبع هند).
ای وای که بد نشد بتر شد.
(یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - ن ل: وای ابومسلم. (دیوان چ تقوی ص79).
(2) - ن ل: آه اگر ... و در این صورت شاهد «وای» نیست.
(3) - ن ل: موکشان. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

وای.

(اِ) در پهلوی vay به معنی هوا. رجوع شود به ایران در زمان ساسانیان، کریستن سن ص177 و حواشی آن. رجوع به اندروا شود.

وای.

(اِ) بر وزن لای، چاهی را گویند که زینه پایه ها بر آن ساخته باشند تا به آسانی به ته رفته آب بردارند.(1) || کلب بری است. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (ص) گمراه. (از آنندراج) (از برهان). || (پسوند) مزید مؤخر امکنه نظیر استوروای کفشگر. استوروای گیل. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).
(1) - در برهان آمده: «به این معنی والی بر وزن نالی هم دیده شده است».

وأی.

[وَءْیْ] (ع مص) وعده کردن. || ضامن و پذرفتار گردیدن. || (اِ) عدد و شمار از مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || وعده. (اقرب الموارد).

وأی.

[وَ أَی] (ع ص) سخت شتاب و تیزرو از گورخر و اسب و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء).

وئی.

[وَ] (اِخ)(1) از بلاد اتروریا و در سه فرسنگی روم بوده است. مردم این شهر غالباً با رومیان در جنگ بوده اند و عاقبت در 395 ق. م. کامیلیوس سردار رومی پس از ده سال محاصره آن شهر را گرفته جمعی از مردم روم را بدانجا انتقال داد. (تمدن قدیم فوستل دوکولانژ ص 510). رجوع به اِتروریا و کامیلیوس (کامیلوس) شود.
(1) - Veies.

وایا.

(ص، اِ) مراد و مقصد و حاجت و ضروری. (برهان). بایسته. دروا. دربایست. محتاج الیه. وایه. بایا. نیازی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
گاه و بیگاه راعی جودت
زایران را روا کند وایا.
شهاب الدین (از سروری).
ملک را ز حرزی که وایا بود
نکوتر دعای رعایا بود.
امیرخسرو (از سروری).
رشته ای زآن نمط که وایا بود
خود به خانه درش مهیا بود.
امیرخسرو (از فرهنگ شعوری ج2 ص411).
|| گشاده. (برهان).

وایافتن.

[تَ] (مص مرکب) بازیافتن. (یادداشت های مرحوم دهخدا). دریافتن و ادراک نمودن. (از آنندراج) :
گفتا خرم از میانه گم بود
وایافتنش به اشتلم بود.نظامی.
این رشته قضا نه آن چنان تافت
کو را سررشته واتوان یافت.نظامی.
ز خلق آن چنان برد پیوند را
که سگ وانیابد خداوند را.نظامی.

وایاوای.

(اِ مرکب) شور و غوغای واقعه زدگان را گویند. (از برهان). به وزن هایاهای به معنی آه و ناله و نوحه به خلاف هایاهای که به معنی شور و شر و نعره و فریادست. (انجمن آرای ناصری). آه و ناله و فریاد. نوحه. بکاء. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

وئیبة.

[وَ بَ] (ع ص) دیگ دورتگ. (از آنندراج) (از منتهی الارب).

وایج.

(1) [یِ] (اِ) چوب بندی و چفتی را گویند که بجهت تاک انگور سازند. (از آنندراج) (از برهان). واییج. رجوع به واییج شود.
(1) - مرحوم دهخدا در یادداشتی آورده اند: «آیا مصحّف وادیج نیست؟».

وایچ.

[یِ] (اِ) واییچ. چفت و چوب بندی تاک انگور. (برهان).

وئید.

[وَ] (ع ص) دخترک زنده در گور کرده. وئیدة. موؤدة || (اِ) آواز یا بانگ بلند درشت. || هدیر شتر. || آهستگی. درنگی. (منتهی الارب) (آنندراج).

وئیدة.

[وَ دَ] (ع ص) رجوع به وئید شود.

وایزک.

[یِ زَ] (اِ) شرارهء آتش(1). (شعوری، ج2، ص416).
(1) - چنین است در فرهنگ شعوری و ظاهراً واو جزو اصلی کلمه نیست. در برهان قاطع کلمه های آبید، ابیز، آیژ، آیژک به همین معنی آمده است. رجوع شود به ذیل ابیز در برهان قاطع چ معین.

وایست.

[یَ / یِ] (ص، اِ) بایست و ضروری. (از آنندراج) (از انجمن آرا). وایا. حاجت و مراد و مقصد و ضروری. (از برهان). چیزهای بایستی. دروایست. دربایست. مایحتاج. (از یادداشت های مرحوم دهخدا) :
که گر گردد در وایست بازم
نیاید تا ابد دیگر فرازم.عطار.

وئیصة.

[وَ صَ] (ع اِ) گروه و مردم. (منتهی الارب) (از آنندراج).

وایقان.

(اِخ) دهی از دهستان خانیهء بخش شبستر شهرستان تبریز، شش کیلومتری جنوب شبستر، چهارکیلومتری شوسهء صوفیان و سلماس. جلگه ای و هوای آن معتدل است. دارای 2800 تن سکنهء شیعه. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4) : گفت شخصی ... از کوههای مرند و وایقان پیش شیخ یعقوب می آید. (تاریخ مبارک غازانی، رشیدالدین فضل الله چ کارل یان ص152).

وایقان آئینه لو.

[نَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان میشه پارهء بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در 20هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر، دارای 392 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج4 شود.

وایقان مقدس.

[مُ قَدْ دَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان میشه پارهء بخش کلیبر شهرستان اهر، دارای 137 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیائی ایران ج4 شود.

وایکان.

(اِخ) شهرکی است به ناحیت پارس از بشارود خرم و آبادان. (حدودالعالم).

وای کرت.

[] (اِخ) کابل را گویند که یکی از شانزده مملکت اوستائی است. (ایران باستان ص156).

وایکنوی.

[کَ نَ] (ص نسبی) منسوب به وای کنه. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

وایکنه.

[کَ نَ] (اِخ) قریه ای به سه فرسنگی بخارا. و نسبت بدان وایکنوی باشد. رجوع به وایکنوی شود.

وایل.

[] (اِخ) قریه ای است در سه فرسخی سیستان. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

وئیل.

[وَ] (ع ص) وَئِل. وَیْلٌ وَئیل، مبالغه است. (از منتهی الارب). وَیْلٌ وَئیل؛ سختی بسیار. وَیْلٌ وَئِل. (ناظم الاطباء). || (مص) وَأْل. رجوع به وأل شود.

واین.

[] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهریار شهرستان تهران، یکهزارگزی جنوب باختری علیشاه عوض، یکهزار گزی راه عمومی. جلگه ای با آب و هوای معتدل. دارای 15 تن سکنه شیعه است. رجوع شود به فرهنگ جغرافیائی ایران ج1 استان مرکزی.

وای وای.

(اِ مرکب) پرش. طیران. پریدن. آواز بال مرغان گاه پریدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
فغان از این غراب و وای وای او(1)
که در نوا فکندمان نوای او.
منوچهری (نسخهء خطی از یادداشت مرحوم دهخدا).
روز رزم او بگیرد عزّ عزرائیل جان
روز بزم او بماند جبرئیل از وای وای.
منوچهری.
(1) - ن ل: غراب بین و وای او، که در این صورت شاهد وای وای در معنی داده شده نیست.

وای وای.

(صوت مرکب) شبه جمله ای است دال بر تألم و افسوس و درد و نظایر آن :
وایهء جامی همین لعلت بود
گر نیاید وایهء او، وای وای.
جامی (از فرهنگ شعوری ج2 ص 420).
|| (اِ مرکب) کلمه ای است دالّ بر تأسف و تأثر و درد :
چو کاتبی به شب هجر وایه ام، اجل است
چه وایه ای که به صد وای وای می طلبم.
کاتبی.

وای وای کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)شیون و زاری کردن و سخت نالیدن : زن او پیش آمد، ساره، و بانگ همی کرد، وای وای و ولوله همی کرد. (تفسیر قرآن مجید چ متینی ص 278).

وایه.

[یَ / یِ] (اِ) ضروری. مرادف بایا و بر این قیاس است وای است و وایسته. (از آنندراج) (انجمن آرا). ضروری. حاجت. مراد. مطلوب. دربایست. دروا. بایسته. محتاج الیه. بایا. وایا. نیازی. (یادداشت مرحوم دهخدا). حاجت باشد و آن را اندربایست و نیاز هم گویند. (فرهنگ خطی اوبهی). خواهش و آرزو، و این از اهل زبان بتحقیق پیوسته و با لفظ برداشتن و داشتن و رسیدن مستعمل. (آنندراج). غرض. (از فرهنگ شعوری)(1) :
تا ز درگاه جود او شب و روز
سایلان را روا شود وایه.
آغاجی (از یادداشتهای لغت نامه).
رجوع شود به احوال و اشعار رودکی ص1171.
چو کاتبی به شب هجر وایه ام اجل است
چه وایه ای که به صد وای وای می طلبم.
کاتبی.
ز درد وای وائی وایه بردار
بشوران گریه را گر های های است.
ظهوری (از بهار عجم).
وایهء جامی همین لعلت بود
گر نیاید وایهء او وای وای.
جامی (از فرهنگ شعوری ج2 ص420).
عزیزان خوش آمدید و هر یک وایه ای دارید. در مجلس درویشان سلامتی مانده و ملامتی. (مزارات کرمان ص35).
ز شور عشق ظهوری به وایه ای نرسی
اگر نه مایهء چیز تو در سفر باشد.
ظهوری (از آنندراج).
چنین گر دهد وایهء شاعران
به شعری رسد پایهء شاعران.
ظهوری (از آنندراج).
با علم ریائی نتوان طالب حق شد
باشد که ببندی ز جهان وایهء دیگر.
محسن تأثیر (از بهار عجم).
گر کام وحید از تو طلب کرد نرنجی
جز سوختن خویش دگر وایه ندارد.
میرزا طاهر وحید (از آنندراج).
|| آگاهی و خبرداری :
سخن گفتن به جاهل بس خطایی است
سخن بی وایه گفتن ژاژخائی است.
عنصری (از فرهنگ شعوری ج2 ص420).
|| حصه. نصیب. لذّت. (از فرهنگ شعوری) :
زیر پا آور هوای نفس را
کم بدو ده وایه های نفس را.
عطار (از فرهنگ شعوری ج2 ص 420).
|| مجازاً به معنی مقدمه. || مجازاً به معنی معتاد هر روزه مثل خوراک کوکنار و افیون. (غیاث اللغات از مصطلحات و چراغ هدایت).
(1) - در فرهنگ شعوری ج2 ص420 این قطعه از فلکی شروانی ذیل وایه نقل شده:
از بوسه بوسه ای که دهد راحتی به روح
از غمزه غمزه ای که خرد را کند خراب
زآن بوسه بوسه، بوسهء او مایهء روان
زآن غمزه غمزه، غمزهء او مایهء عذاب
ظاهراً مایهء روان باید وایهء روان باشد. این کلمه در دیوان فلکی شروانی چ طاهری شهاب، ص22 «دایهء روان» آمده است.

وایه.

[یَ / یِ] (اِ) نام بوته ای است شبیه به کُرزنگ.

وأیة.

[وَءْ یَ] (ع اِ) وَئیّة. دیگ فراخ. || کاسهء فراخ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وئیة.

[وَ ئی یَ] (ع ص، اِ) مروارید. || فراخ از دیگ و کاسه. || شتر مادهء کلان شکم. || جوال سطبر فراخ. || زن نگهبان خانه. (از آنندراج).

وایه بیگ.

[یَ بَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان افشاریهء ساوجبلاغ بخش کرج شهرستان تهران، در جنوب راه شوسهء کرج به قزوین. رجوع شود به فرهنگ جغرافیائی ایران ج1 استان مرکزی.

وایه جرد.

[] (اِخ) وادی ای است در نزدیکی نهاوند. وجه تسمیه اینکه در این مکان حادثه ای بین عرب و عجم اتفاق افتاده بود و ایرانیان به هلاکت رسیدند. بعد هر ایرانی آنجا می آمد میگفت وایه جرد. پس این کلمه علم شد به آنجا. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

وایه وار.

[یَ] (اِخ) نام یکی از قضات عالی مقام دورهء ساسانی. (ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ص75).

واییج.

(اِ) بر وزن بادیج به معنی وایج است که جفت و چوب بندی تاک انگور باشد. (از برهان). رجوع به وایج شود :
خوش آن دمی که نشینم ز آفتاب فراق
به صحن گلشن وصلت به سایهء واییج.
؟ (از جهانگیری).

واییچ.

(اِ) بر وزن بادیچ به معنی وایج است که چفت و چوب بندی تاک انگور باشد. (از آنندراج).

واییدن.

[دَ] (مص) بر وزن ساییدن، ترجمهء لزوم باشد. (از یادداشت های مرحوم دهخدا).

وب.

[وَب ب] (ع مص) آماده شدن به حمله کردن در جنگ و فعل آن از باب ضرب است. (از منتهی الارب) (آنندراج). مهیا شدن جنگ را.

وبا.

[وَ] (ع اِ) بیماری عام که آن را مرگامرگی گویند. (دهار) (صراح) (کشاف اصطلاحات الفنون). مرگ عام که به سبب فساد هوا به هم رسد. (آنندراج). پزشکان گفته اند: وبا تباهی باشد که عارض جوهر هوا گردد و آن یا به واسطهء عوارض آسمانی است و یا بر اثر حوادث زمینی مانند آبی که کیفیت آن دگرگون شده و یا وجود مردار و امثال آن و مراد از تباهی هوا آن است که حقیقت هوا صلاحیتی را که برای اصلاح جوهر روح باید داشته باشد از دست داده باشد و دفع بخارات و تغذیهء ابدان از آن ساخته نشود و هوای فاسد را تعفنی عارض شود مانند تعفن آب راکد مردابها و چنین هوایی البته بسیط نباشد و در اینصورت اینکه گویند هوای بسیط متعفن نشود بی اصل است. برخی گفته اند وبا طاعون است. (کشاف اصطلاحات الفنون از آقسرایی و بحر الجواهر). ج، اوباء، اوبئة. (منتهی الارب). مرضی است عمومی و مسری که حیوانات و آدمیان بدان گرفتار میشوند و خداوند وبا را برای تنبیه قوم اسرائیل میفرستاد. (قاموس کتاب مقدس). حاجی خلیفه کتابی را به نام فنون المنون فی الوبا و الطاعون به یوسف بن حسن متوفی به سال 880 ه . ق. نسبت می کند، ظاهراً کلمهء وبا در نام این کتاب به معنی امروزی [ کلرا ] آمده باشد و اگر چنین است معلوم میشود که اق در اواخر مائة هفتم و اوایل مائة هشتم این کلمه به این بیماری اطلاق میشده است. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
ترسم ز آرزو به وجودت وبا رسد
زیرا که آرزو خرد خلق را وباست.
ناصرخسرو.
دیدم سحرگهی ملک الموت را که پای
بی کفش میگریخت ز دست وبای ری.
خاقانی.
دل راست کن از بلا میندیش
یاقوت خور از وبا میندیش.نظامی.
- وبا افتادن؛ وبا گرفتن. شیوع وبا و مرگامرگی :
ابر برناید پی منع زکات
وز زنا افتد وبا اندر جهات.مولوی.
در ملک فضل بی تو وبا اوفتاده شد
دارالکتاب، مقبره، اوراق، مردگان.
درویش والهء هروی.
از بسکه با مزاج عدو سازگار نیست
افتاده ز آب تیغ تو در ملک او وبا.
شفیع اثر (از آنندراج).
- وباخانه.؛ نقطه و محلی که در آنجا وبا شیوع دارد :
چه نشینم به وباخانهء ری
به خراسان شوم انشاءالله.خاقانی.
- وبا گرفتن؛ مبتلا به بیماری وبا شدن.

وباء .

[وِ] (ع مص) وَباء. (المنجد). رجوع به وباء شود.

وباء .

[وَ] (ع اِ) وبا. رجوع به وبا شود. || (مص) بسیاربیماری گردیدن زمین. (منتهی الارب).

وباء .

[وِ] (ع مص) وباناک شدن زمین. (مجمل اللغة).

وباءة.

[وَ ءَ] (ع مص) وباء. اباء. اباءة. بسیاربیماری گردیدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج).

وبائی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وباء: سال وبائی. || مبتلا به وبا.

وبار.

[وِ] (ع اِ) نوعی از درخت ترش که در تباله روید. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || وبارة. جِ وَبر و آن جانورکی است. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به وبر شود.

وبار.

[وَ رِ] (اِخ) زمینی است عاد را میان یمن و رمال یبرین. رجوع به معجم البلدان و منتهی الارب و ناظم الاطباء شود.

وبارة.

[وِ رَ] (ع اِ) جِ وَبر و آن جانوری است. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). رجوع به وبر شود.

وباسک.

[وَ سَ] (اِ) خمیازه و دهن دره و آن را به عربی ثوبا خوانند. (آنندراج). || (ص) خمیازه کشنده و آنکه خمیازه می کشد. (از ناظم الاطباء).

وباص.

[وَبْ با] (ع ص) درخشان رنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). براق اللون. (از اقرب الموارد). || (اِ) ماه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قمر. (از اقرب الموارد).

وباطة.

[وَ طَ] (ع مص) وبط. وبوط. سست رأی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سست شدن. (ناظم الاطباء). رجوع به وبط و وبوط شود.

وباعة.

[وَبْ با عَ] (ع اِ) کون و اِست. (آنندراج) (ناظم الاطباء). دبر. (بحر الجواهر). اِست. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جان دانهء کودک.(1) (از منتهی الارب). آنجای از سر کودک که نرم و جنبان است. (ناظم الاطباء).
(1) - جان دانه، از پیش سر را گویند که در کودکی نرم و جهنده باشد. (حاشیهء منتهی الارب).

وباغة.

[وَبْ با غَ] (ع اِ) کون و اِست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): کذبت وباغته؛ ای ضرط. (از منتهی الارب) (آنندراج)؛ یعنی تیز داد. (ناظم الاطباء). رجوع به وباعة شود.

وبال.

[وَ] (ع اِمص، اِ) دشواری. (از آنندراج) (منتهی الارب). || گرانی. (از آنندراج). سختی. (منتهی الارب) (آنندراج). ثقل. || عذاب. (از آنندراج). || گناه. تقصیر. عیب و خطا. ذلت. جرم. || عقوبت. || مرارت و سختی و تصدیع. (ناظم الاطباء). || ناگوار. (آنندراج). || سرانجام بد. (از مهذب الاسماء) (از ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). و با لفظ آوردن و بودن و داشتن مستعمل است. (آنندراج). ناگواردی چراگاه و گرانی و هرگاه عاقبت چراگاه منجر به شر و بدی گردد گویند: فی سوءالعاقبة وبال و نیز در هر عمل بدی میگویند وبال علی صاحبه. (ناظم الاطباء).
- وبال آوردن؛ رنج و سختی آوردن. بد آوردن :
که این اژدهاخوی مردم خصال
نهنگ است که آورد بر ما وبال.نظامی.
کنده چو در سوختن آرد وبال
پیشتر از سوختنش کن نهال.
امیرخسرو (از آنندراج).
- وبال بودن؛ سخت و گران بودن. ناگوار بودن :
سگ استاد را صیدش حلال است
ز جاهل کشتن حیوان وبال است.
ناصرخسرو.
بر مذهب و بر رأی میزبانی
بر خویشتن از ناکسی وبالی
با باد جنوبی شوی جنوبی
با باد شمالی شوی شمالی.ناصرخسرو.
هرکه با تیغ جهانگیرش نماید سرکشی
گر بماند زنده جان و تن بر او باشد وبال.
امیرمعزی (از آنندراج).
کلید زبان گر نبودی وبال
کی از خامشی قفل لب کردمی.خاقانی.
بر دوستان نکالم و بر اهل بیت نیز
بر آسمان وبالم و بر روزگار هم.خاقانی.
- وبال داشتن؛ رنج و گرانی داشتن. بدی داشتن :
ندارد وبال طمع کوکبم
نداند عذاب خوشامد لبم.
ظهوری (از آنندراج).
- وبال رسان؛ رنج رسان. بدی رسان :
از سفله گان نوال طلب کم کن
کایشان دم وبال رسان دارند.خاقانی.
- وبال شدن؛ وبال گردیدن :
تا شود بر گل نکورویی وبال
تا شود بر سرو رعنایی حرام.سعدی.
- وبال گردیدن عمل؛ بد گردیدن. گران شدن :خواجه ابوعلی سینا رحمة الله علیه میگوید اندر شیر دادن همهء شرطها بجای باید آورد و اگر شرطها خطا افتد وبال گردد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). خردمند باید که شراب چنان خورد که مزهء او بیشتر بزه بود تا بر او وبال نگردد. (نوروزنامه).
- امثال: دست شکسته وبال گردن.
دم روبه وبال روباه است.
پر طاوس وبال طاوس است.
فریاد شغال وبال شغال است.
وبال من آمد همه دانش من.
مال دنیا وبال آخرت است. (جامع التمثیل).
|| وبال در علم احکام نجوم، آن خانه از دو خانهء هریک از خمسهء متحیره که با آن کوکب موافق نباشد. بطیارج. پتیاره. (یادداشت مرحوم دهخدا). بودن کوکب است در مقابل خانهء خود چنانکه شمس در دلو. (یادداشت دهخدا). بدانکه وبال آفتاب در دلو باشد وبال قمر در جدی و وبال عطارد در قوس و حوت و زهره را در عقرب، حمل و مریخ را در میزان و ثور و مشتری را در جوزا و سنبله و زحل را در سرطان و اسد. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
الحمد خدای آسمان را
کاختر بدر آمد از وبالم.سعدی.
کواکب گر همه اهل کمالند
چرا هر لحظه در نقص وبالند
چرا گه بر حضیض و گه بر اوجند
گهی تنها فتاده گاه زوجند.شبستری.

وبال.

[وَ] (ع مص) وبالة. وبل. وبول. ناگوارد و گران گردیدن چراگاه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وبالة شود.

وبالة.

[وَ لَ] (ع مص) ناگوارد و گران گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || چراگاه ناگواردناک گردیدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وبال شود.

وبأ.

[وَبْءْ] (ع مص) آماده کردن. || اشاره کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اشارت کردن. (تاج المصادر بیهقی). || آرزومند و مایل گردیدن. (منتهی الارب): وبأت ناقتی الیه؛ آزمند و مایل گردید ماده شتر من به سوی آن. (ناظم الاطباء).

وبأ.

[وَ بَءْ] (ع مص) بیماری ناک گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) بیماری عام و مرگامرگی طاعون. ج، اوباء. (ناظم الاطباء). رجوع به وبا شود.

وبئة.

[وَ بِ ءَ] (ع ص) زمین مرگامرگی ناک. (منتهی الارب).

وبت.

[وَ] (ع مص) اقامت کردن. (از اقرب الموارد) (المنجد). جای گرفتن و مقیم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وبخة.

[وَ خَ] (ع اِمص) اسم است توبیخ را. || العذلة المحرقه. (از اقرب الموارد) (المنجد). نکوهش و سرزنش و توبیخ و تهدید. (ناظم الاطباء).

وبد.

[وَ بَ] (ع اِمص، اِ) مغاکی در کوه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). رجوع به وَبد شود. || سختی زندگانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سختی زندگانی و بدی حال. (ناظم الاطباء). || زشتی حال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بسیاری فرزند و عیال. (منتهی الارب) (آنندراج). || کمی مال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || خشمگینی. || سوزش. (منتهی الارب) (آنندراج). || عیب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || کهنگی جامه. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) خشم گرفتن. (اقرب الموارد). خشمگین شدن. (ناظم الاطباء). || بدحال شدن و سخت شدن زندگانی و گویند بسیار شدن فرزند و عیال و کم شدن مال. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کهنه گردیدن جامه: وبد الثوب؛ کهنه گردید آن جامه. || گرم شدن روز. وبد الیوم؛ گرم شد آن روز. || عیب دار شدن. (ناظم الاطباء).

وبد.

[وَ] (ع اِ) وَبَد. مغاکی در کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نقره ای در کوه. (ناظم الاطباء). رجوع به وبد شود.

وبد.

[وَ بِ] (ع ص) خشمگین. (از ناظم الاطباء). || گرسنه. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد بسیارعیال و کم مال. (ناظم الاطباء). || سخت چشم زخم رساننده. (منتهی الارب) (آنندراج). || جامهء کهنه. || چیز عیب دار. (ناظم الاطباء).

وبر.

[وَ] (ع اِ) جانوری است شبیه به گربه. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (از منتهی الارب). رجوع به وَبَر شود. وَنَک و آن را مردم گوسفند بنی اسرائیل خوانند. (اقرب الموارد). و به فارسی دنک میگویند. (ناظم الاطباء). || روزی از روزهای عجوز. ج، وبار، وبارة، وبور. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

وبر.

[وَ بَ] (ع اِ) جانوری است. (منتهی الارب). جانوری است شبیه به گربهء کبود و لیکن دم ندارد و از پوستش پوستین سازند و نرم و لطیف است. (برهان) (از انجمن آرا). و آن را به فارسی ونگ گویند و به ترکی سعور، وبرة یکی آن یا مؤنث آن. (آنندراج). سمور و فنگ و جز آن. ج، وبور، وبار، وبارة. چون کتاب و کتابة. || پشم. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب). پشم شتر و بعضی مطلق پشم گفته اند. (بحر الجواهر). پشم شتر و پشم خرگوش و مانند آن. (آنندراج) (از برهان). چنانکه صوف پشم گوسفند است. || اهل وبر؛ چادرنشین. بدو و آن خلاف مدر است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تمامی و همهء چیزی: اخذ الشی ء بوبره؛ ای کله. (از اقرب الموارد). || (مص) بسیارپشم شدن اشتر. (از تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). پشمناک گردیدن شتر. (منتهی الارب). بسیار شدن پشم شتر. (ناظم الاطباء) (المصادر زوزنی).

وبر.

[وَ بِ] (ع ص) پشمناک از شتر و خرگوش و مانند آن. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (آنندراج).

وبراء .

[وَ] (ع ص) مؤنث اوبر به معنی شتر مادهء پشمناک. (منتهی الارب). بسیار پشمناک از شتر و خرگوش و جز آن. (ناظم الاطباء). رجوع به اوبر شود. || (اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وبردک.

[] (اِ) چیستان و به عربی لغز گویند. حرکت این لغت معلوم نبود. (آنندراج) (از برهان). و در ناظم الاطباء وَبَردَک به فتح واو و باء و دال ضبط دارد. رجوع به ناظم الاطباء شود.

وبرة.

[وَ رَ] (ع اِ) روزی از روزهای عجوز. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). نام روز سوم از هفت روز برد العجوز. (الاَثار الباقیة). سیم روز از ایام عجوز. (مهذب الاسماء). واحد وبر و یا مادهء آن است. (از ناظم الاطباء). رجوع به وبر شود.

وبرة.

[وَ بَ رَ] (ع اِ) مؤنث وَبَر یا یکی آن. و آن جانوری است. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وبر شود.

وبرة.

[وَ بِ رَ] (ع ص) مؤنث وَبِر و آن به معنی پشمناک از شتر و خرگوش و غیره. (منتهی الارب) (آنندراج). شتر مادهء پشمناک. (ناظم الاطباء).

وبری.

[وَ بَ ری ی] (ع ص نسبی) منسوب به وبر. بادیه نشین. چادرنشین. صحرانشین. مقابل مدری. بدوی. بیابان باشی. || منسوب به وبر به معنی پشم. (الانساب سمعانی).

وبس.

[وَ] (اِ) مانا و مشابه. (از ناظم الاطباء).

وبش.

[وَ بَ / وَ] (ع اِ) سپیدی که بر ناخن پیدا گردد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نقطهء سپید که بر ناخن افتد. (مهذب الاسماء). || سیاهی سپیدآمیز که از خراش و گر بر پوست شتر حادث شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وبش.

[وَ بَ] (ع اِ) مردم درآمیخته از هر جنس و فرومایه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اوباش، مثل اوشاب و قیل هو جمع مقلوب من البوش. منه الحدیث قد وبشت قریش اوباشاً لها. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) وبش الکلام؛ ردی و پست از سخن. (از المنجد). || (مص) سیاه و سفید پوست گردیدن شتر از گر. (منتهی الارب). سیاه پوست گردیدن شتر از خارش و گری. (ناظم الاطباء).

وبش.

[وَ بِ] (ع ص) شتر سیاه سپید پوست از اثر گر. (منتهی الارب) (آنندراج). شتر مبتلا به وبش. (ناظم الاطباء).

وبشة.

[وَ بِ شَ] (ع ص) (ناقة...) شتر مبتلا به وبش. (ناظم الاطباء). رجوع به وبش شود.

وبص.

[وَ] (ع مص) درخشیدن برق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وبیص. (منتهی الارب). || چشم گشادن سگ بچه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): وبص الجرو؛ || بسیارگیاه گردیدن زمین. (منتهی الارب). پدیدار گردیدن نخستین گیاه زمین. (ناظم الاطباء).

وبص.

[وَ بَ] (ع اِمص) شادمانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) شادمان گردیدن اسب. (ناظم الاطباء).

وبص.

[وَ بِ] (ع ص) (فرس...) اسب شادمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نشیط. (المنجد).

وبصان.

[وَ / وُ] (ع اِ) ماه ربیع الثانی. (منتهی الارب) (آنندراج). ماه ربیع الاَخر. (ناظم الاطباء).

وبصة.

[وَ بِ صَ] (ع ص) مؤنث وبص. (ناظم الاطباء). رجوع به وبص شود.

وبط.

[وَ] (ع مص) از مرتبه افکندن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). افکندن کسی را از مرتبه و درجه. (ناظم الاطباء). || بهرهء خسیس دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازکردن زخم را. (منتهی الارب) (آنندراج). بازکردن و گشودن زخم را. (ناظم الاطباء). || بازداشتن کسی را از حاجت وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سست رأی گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و به این معنی به فتح اول و دوم نیز آمده. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وباطه و وبوط شود.

وبط.

[وَ بَ] (ع مص) وباطة. سست رأی گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وباطة و وبوط شود.

وبغ.

[وَ] (ع مص) عیب کردن و طعنه زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وبغ.

[وَ بَ] (ع اِ) سپوسهء سر. || بیماریی است که پشم شتر را بریزد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وبغ.

[وَ بِ] (ع ص) آنکه سرش سپوسه ناک باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).
|| (رأس...) سر سبوسه ناک. (ناظم الاطباء).

وبغة.

[وَ بَ غَ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه. (منتهی الارب): وبغة القوم؛ فراهم آمدنگاه قوم و میانهء آنها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وبق.

[وَ بَ] (ع مص) وبوق. موبق. هلاک گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وبل.

[وَ] (ع اِ) باران بزرگ قطره. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). باران درشت و شدید. || (مص) باران بزرگ قطره باریدن آسمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). باران به نهیب و بزرگ قطره باریدن. (تاج المصادر بیهقی). || سخت راندن صید را. (منتهی الارب) (آنندراج). سخت راندن نخچیر را. (ناظم الاطباء). || به چوب دستی زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ناگوارد و گران گردیدن. || چراگاه ناگواردناک شدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج).

وبل.

[وَ بَ] (ع مص) به معنی وَبالَة. (المنجد). رجوع به وبالة شود.

وبل.

[وُ بُ] (ع ص، اِ) جِ وبیل. (منتهی الارب). رجوع به وبیل شود. || جِ وبیلة. (منتهی الارب). رجوع به وبیلة شود.

وبلة.

[وَ بَ لَ] (ع اِمص) گرانی و ناگواریدگی طعام. (منتهی الارب) (آنندراج).

وبلة.

[وَ لَ] (ع اِمص) خواهانی نر. (منتهی الارب). گویند: بالشاة وبلة؛ ای شهوة الفحل. (منتهی الارب).

وبلی.

[وَ بَ لا] (ع ص) گوسفند و شتر ماده که شیر بسیار فرودآرد بعد سخت دوشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وبنة.

[وَ نَ] (ع اِ) رنج. || (اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وبوبة.

[وَبْ وَ بَ] (ع مص) آماده به حمله شدن در جنگ. (منتهی الارب). آماده گردیدن برای حمله در جنگ. (ناظم الاطباء).

وبور.

[وُ] (ع اِ) جِ وَبر و آن جانورکی است مانا به گربه مگر خردتر از آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به وبر شود.

وبوط.

[وُ] (ع مص) به معنی وباطة. (منتهی الارب). سست رأی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وبط و وباطة شود.

وبوق.

[وُ] (ع مص) وبق. موبق. هلاک گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). هلاک شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وبق شود.

وبول.

[وَ] (ع مص) وبال. وباله. (منتهی الارب). رجوع به وبالة و وبال شود.

وبول.

[وُ] (ع مص) وبالة. ناگوار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || سخت شدن. (از المنجد). || چراگاه ناگواردناک شدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وبالة شود.

وبوه.

[وُ] (ع مص) وبه. فطن و زیرک شدن. (از المنجد). رجوع به وبه شود.

وبه.

[وَ بَهْ] (ع مص) به معنی وَبْهْ. (المنجد). فطانت. (المنجد). دانستن. (ناظم الاطباء). رجوع به وبه شود.

وبه.

[وَبْهْ] (ع اِمص) زیرکی. || بزرگ منشی. (منتهی الارب) (آنندراج). تکبر و بزرگ منشی. (ناظم الاطباء). || (مص) دانستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || باک داشتن. (المصادر زوزنی) (ناظم الاطباء): فلان لایوبه به (به صیغهء مضارع و مجهول)؛ یعنی باک نیست به وی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وبی.

[وَ بی ی] (ع ص) وباخیز. وباآور. وبائی : این ساعت موسم تابستان رسید و هوای جرجان وبی و عفین است. (ترجمهء تاریخ یمینی).

وبیئة.

[وَ ءَ] (ع ص) زمین مرگامرگی ناک که در آن وبا و طاعون باشد. (ناظم الاطباء).

وبیص.

[وَ] (ع مص) درخشیدن برق. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). || چشم گشادن سگ بچه. || بسیار گیاه گردیدن زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وبص شود.

وبیصان.

[وَ] (ع اِ) نام ماه ربیع الاَخر به جاهلیت. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). و در منتهی الارب وبصان به فتح و ضم واو بدون یاء آمده است. رجوع به وبصان شود.

وبیصة.

[وَ صَ] (ع اِ) آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وبیل.

[وَ] (ع ص، اِ) گران. || ناگوار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء) ناگوارنده. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی) : و مخالفان از خوف بأس و سطوت او شراب وبیل چشیده. (جهانگشای جوینی). || سخت. گویند: ضرب وبیل و عذاب وبیل. (ناظم الاطباء). کار سخت و دشوار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شدید. (منتهی الارب) : فاخذناه اخذاً وبیلاً. (قرآن 73/16). || بند هیزم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). پشتهء هیزم. (مهذب الاسماء). || عصای سطبر. (منتهی الارب). عصای بزرگ. (مهذب الاسماء). عصای سطبر و کلفت. (ناظم الاطباء). || شاخ نرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || کوتنگ گازر که بعد شستن بدان کوبد و جلا دهد. (منتهی الارب). کُدین گازر. (مهذب الاسماء). کدنگ گازر. (ناظم الاطباء). || چراگاه ناگوارنده. (منتهی الارب). || چوب کوتاه از دو چوبی که ترسایان گاه نماز بر هم زنند و چوب بلند آن ناقوس است. (المنجد) (منتهی الارب). چوبی که بر ناقوس زنند. (ناظم الاطباء).

وبیلة.

[وَ لَ] (ع ص، اِ) پشتوارهء هیزم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عصای سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج). عصای ستبر کلفت. (ناظم الاطباء). || زمین ناگوارچراگاه. ج، وُبُل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وبیة.

[وَ بی یَ] (ع ص) وبیئه. مؤنث وبی : از مطامع دنیه و مطاعم وبیه. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به وبیئة شود.

وپارای.

[وَ] (اِخ) ستارهء زهره و ناهید. (ناظم الاطباء).

وپرش.

[وَ رِ] (اِ) رنگ و لون. (برهان). رنگ. (ناظم الاطباء).

وپس.

[وَ پَ] (اِ) مانند و مثل و مشابه. (ناظم الاطباء).

وت.

[وَ] (اِ) وات. پوستین. (انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به وات شود. || لباس پوستی. || سخن و وات و کلام. (ناظم الاطباء).

وت.

[وَت ت / وُت ت] (اِ صوت) بانگ قمری. (منتهی الارب) (آنندراج). وُتَّة مانند آن است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وت.

[وِ تُ] (لاتینی، اِ)(1) من مخالفم. وتو. در فارسی وتو کردن مستعمل است. رجوع به وتو شود.
(1) - Veto.

وتا.

[وَ] (ع اِ) ریم. (منتهی الارب) (آنندراج). ریم و چرک. (ناظم الاطباء). || خون. || لای. (منتهی الارب) (آنندراج). گل سیاه چسبنده. (ناظم الاطباء).

وتاء .

[وِ] (ع مص) مواتأه. مطاوعه. (المنجد). رجوع به مواتأه شود.

وتائر.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وتیره بر وزن سفینه. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وتیره شود.

وتاحة.

[وَ حَ] (ع مص) کم گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (المنجد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اندک شدن و حقیر شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وتار.

[وَتْ تا] (ع ص) زه تاب. (دهار) (انساب سمعانی).

وتار.

[وِ] (ع مص) مواترة. (منتهی الارب). در پی یکدیگر شدن. || یک روز یا دو روز در میان روزه داشتن. || نامه و خبر در پی یکدیگر فرستادن یکان یکان با مهلت. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مواتره شود.

وتاوت.

[وَ وِ] (ع اِ) وساوس. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وسوسه ها. (ناظم الاطباء).

وتایر.

[وَ یِ] (ع اِ) وتائر. جِ وتیره. (منتهی الارب). رجوع به وتیره شود.

وتأ.

[وَتْءْ] (ع مص) گرانبار رفتن از پیری یا از نیکوخوئی و رزانت. گویند: وتأ فی مشیته. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). گرانبار رفتن خواه از پیری باشد یا خلقی و طبیعی بود. (ناظم الاطباء).

وتب.

[وَ] (ع مص) پائیدن در جایی و همیشگی نمودن در آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وتح.

[وَ تَ] (ع ص، اِ) وَتِح. وتیح. چیز اندک و حقیر. (منتهی الارب) (آنندراج). اندک. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء).

وتح.

[وَ] (ع مص) کم کردن دهش خود را. (ناظم الاطباء) (از المنجد).

وتح.

[وَ تِ] (ع ص، اِ) چیز اندک و حقیر. (منتهی الارب) (آنندراج). || شی ء وتح وَعِر؛ از اتباع است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رجل وتح؛ مرد فرومایه. (منتهی الارب) (آنندراج)؛ مرد فرومایه و خسیس. (ناظم الاطباء).

وتحة.

[وَ تَ حَ] (ع اِ) چیزی اندک. (منتهی الارب). گویند مااغنی عنی وتحة؛ ای شیئاً. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). بی نیاز نکرد مرا چیز اندک. (ناظم الاطباء).

وتحة.

[وَ حَ] (ع مص) وتاحة. وتوحة. کم کردن عطاء و دهش را. (از المنجد). رجوع به وتاحة شود.

وتخ.

[وَ] (ع مص) به چوب دستی زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وتخة.

[وَ تَ خَ] (ع اِ) گل تنک. (منتهی الارب). خلاب و وحل و گل. (ناظم الاطباء) (المنجد). || چیز اندک. (منتهی الارب). مااغنی عنی وتخة؛ ای شیئاً. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (المنجد). || ترس و بیم. (ناظم الاطباء).

وتد.

[وَ] (ع مص) کوفتن میخ را. || کوفته شدن میخ. لازم و متعدی به کار رود. (ناظم الاطباء). || ثابت شدن. || ثابت گردانیدن. (المنجد).

وتد.

[وَ تَ] (ع مص) میخ کوفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). میخ زدن. (تاج المصادر). || کوفته شدن میخ. (منتهی الارب) (آنندراج). || ثابت گردیدن. (منتهی الارب). || (اِ) میخ. (مهذب الاسماء). میخ در زمین باشد یا دیوار. (منتهی الارب) (آنندراج). و خواه چوبین باشد یا آهنین. (ناظم الاطباء). میخ چوبین. (غیاث) (نصاب). مسمار :
خیمه ویران است و بشکسته وتد
او بهانه میکند که درفتد.مولوی.
ج، اوتاد. (منتهی الارب).
|| تندی اندرون گوش یا پیش گوش و هما وتدان. (منتهی الارب) (آنندراج). بلندی گوش از سوی روی. (مهذب الاسماء). تندی پیش گوش. (ناظم الاطباء). || وتد از عروض لفظ سه حرفی چون علی. وَتِد مثل آن است. (منتهی الارب).
- وتد مجموع (مقرون)؛ آن لفظ سه حرفی را گویند که دو حرف اول آن متحرک و حرف آخر آن ساکن باشد چون لفظ دعا. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تعریفات سیدجرجانی و المعجم فی معاییر اشعارالعجم شود.
- وتد مفروق؛ آن لفظ سه حرفی است که اوسط آن ساکن و طرفین آن متحرک باشد چون رأس. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به تعریفات سیدجرجانی و المعجم شود.
|| (در اصطلاح رَمل) وتد نزد اهل رمل بر چند معنی اطلاق کرده می آید. آنکه میگویند که خانهء اول و چهارم و هفتم و دهم هر یک وتد است. و دوم و پنجم و هشتم و یازدهم هر یک مایل وتد است. و سوم و ششم و نهم و دوازدهم هر یک زائل وتد است. و ساقط عن الوتد نیز گویند. به جهت آنکه هریک از این خانه ها نظر به طالع ندارد. و سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم و شانزدهم هریک وتدالوتد است. هکذا فی بعض الرسائل و آنکه در انقلاب وتدالوتد میگویند که اوتاد را در شواهد ضرب کنند ظاهر این است که این قول بر حذف مضاف است. یعنی اشکال اوتاد را در شواهد ضرب نمایند. و نیز محتمل است که اطلاق اوتاد بر اشکال که در اوتاد واقع شوند اطلاق مجازی باشد از قبیل اطلاق اسم محل بر حال. والله اعلم بحقیقة الحال. و آنکه در سیر نقطه میگویند که خانهء اول و پنجم و نهم و سیزدهم آتشی اند. و دوم و ششم و دهم و چهاردهم بادی اند. و سوم و هفتم و یازدهم و پانزدهم آبی اند. و چهارم و هشتم و دوازدهم و شانزدهم خاکی اند. و اولین خانه را از خانه های آتشی و بادی و آبی و خاکی وتد آتش و وتد باد و وتد آب و وتد خاک گویند. پس خانهء اول وتد آتش باشد و خانهء دوم وتد باد و خانهء سوم وتد آب و خانهء چهارم وتد خاک و دومین خانه را از خانه های آتشی و بادی و آبی و خاکی مائل وتد آتش و مائل وتد باد و مائل وتد آب و مائل وتد خاک گویند. پس پنجم مائل وتد آتش و ششم مائل وتد آب و هفتم مائل وتد باد و هشتم مائل وتد خاک باشد. و بر همین قیاس سومین خانه را از هریک از خانه های آتشی و بادی و آبی و خاکی زائل وتد آتش و زائل وتد باد و زائل وتد آب و زائل وتد خاک. و چهارمین خانه را از هر یک از خانه های مذکوره وتدالوتد آتش و وتدالوتد باد و وتدالوتد آب و وتدالوتد خاک نامند. و فائدهء این در حساب به کار آید. و میگویند وتد دلیل آحاد و مائل دلیل عشرات و زائل دلیل مآت و وتدالوتد دلیل الوف باشد. و آنکه در سیر نقطه نیز میگویند اگر نقطه در عنصر خود باشد وتد است یعنی قوت وتد دارد و اگر در دوم عنصر خود باشد مائل الوتد است. و اگر در سوم عنصر خود باشد زائل الوتد است. و اگر در چهارم عنصر خود باشد وتدالوتد است. مث نقطهء آتش در خانه های آتشی وتد و در خانه های بادی مائل الوتد و در خانه های آبی زائل الوتد و در خانه های خاکی وتدالوتد و همچنین نقطهء آبی در خانه های آبی وتد است. و در خانه های خاکی مائل الوتد. و در خانه های آتشی زائل الوتد و در خانه های بادی وتدالوتد. و علی هذا القیاس نقطهء باد و خاک. بدانکه اگر نقطهء مطلوب در وتد باشد، خوب بود. و دلیل عزت و قدر و قیمت آن شی ء کند، و شهرت او در همهء آفاق. و اگر در خانهء مایل بود، قدر و قیمت و عزت میانه کند و شهرت در بعضی آفاق. و اگر در زایل بود دلیل بی قدری و بی قیمتی و بی عزتی آن شی ء کند و مجهولی او در همهء آفاق. و نقطه در وتد مطلوب را حاصل کند بی مانع و کاری بزرگ بود. و در وتدالوتد کسی دیگر ممد او شود که آن مطلوب به حصول انجامد. و در مایل احتمال حصول دارد و در زائل دلیل است بر عدم حصول. و نیز وتد دلیل حال است یعنی آن چیز بالفعل در وجود آید. و مایل دلیل مستقبل است یعنی بعد از این به وجود آید و از مستقبل میپرسد. و زائل ضعیف است دلیل بر ماضی کند. یعنی از گذشته میپرسد. و وتدالوتد دلیل توقف است. || (اصطلاح هیأت) وتد نزد اهل هیأت اسم جزوی معین است از اجزاء فلک البروج. گفته اند: اوتاد چهارند پس جزوی از منطقة البروج که بر افق شرقی باشد آن را وتد اول و وتد طالع گویند و آنکه بر افق غربی باشد در این حالت یعنی در حالت بودن آن جزء که مسمی به وتد اول گشته بر افق شرقی آن را وتد سابع و وتد غارب گویند. پس وتد اول و سابع هر دو متقابل باشند. و جزوی که در منتصف این دو وتد فوق الارض باشد آن را وتد عاشر و وتدالسماء گویند. و جزوی که در منتصف این هردو وتد تحت الارض باشد آن را وتد رابع و وتدالارض گویند. پس اگر برج وتدالسماء دهم برج طالع بود آن اوتاد را اوتاد قائمه گویند. و اگر یازدهم باشد از طالع آنها را اوتاد مائله گویند. و اگر نهم از طالع باشد آنها را اوتاد زائله گویند و کلام شارح تذکره موهم آن است که اوتاد را وقتی قائمه گویند که جزو عاشر منتصف طالع و غارب باشد. و آن وقتی بود که قطب بروج بر افق باشد یا دائرهء نصف النهار به شرطی که بر سمت الرأس نباشد. || (اصطلاح صوفیه) اوتاد نزد سالکان چهار تن اند از اولیاء خدای تعالی که در چهار رکن عالم نامزداند. در مغرب عبدالعلیم و در مشرق عبدالحی و در شمال عبدالمرید و در جنوب عبدالقادر که محافظت جملهء عالم و معموری دنیا به برکت ایشان است. کذا فی کشف اللغات. و در مرآة الاسرار گوید آنکه در مشرق است نام او عبدالرحمن و آنکه در مغرب است نام او عبدالقدوس میباشد. اگر یکی از ایشان فوت گردد یکی از نائبان به جایش آید. چهار رکن عالم معمور به وجود این چهار اوتاد است چنانچه کوهها سبب سکون زمین. (کشاف اصطلاحات الفنون).

وتد.

[وَ تِ] (ع اِ) میخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تندی درون گوش یا پیش آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (در اصطلاح علم عروض). لفظ سه حرفی چون علی. (آنندراج) (منتهی الارب). وَتَد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وتد در نزد اهل عروض سه حرف است که دوم یا سوم آنها ساکن باشد اگر وسط آن ساکن باشد همچون قول پس آن وتد مفروق است و اگر وسط آن متحرک باشد و آخرش ساکن مانند علی، وتد مجموع است. (از المنجد). رجوع به وَتَد شود.

وتدات.

[وَ تِ] (اِخ) (یوم ال ...) روزی است تاریخی عرب را. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

وتدالارض.

[وَ تَ دُلْ اَ] (ع اِ مرکب) یکی از اوتاد اربعهء منجمین. (مفاتیح العلوم خوارزمی). رجوع به وتد شود.

وتدان.

[وَ تِ / تَ] (ع اِ) تثنیهء وتد. دو تندی درون گوش یا پیش گوش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) رجوع به وتد شود.

وتد واتد.

[وَ تَ دِ تِ] (ترکیب وصفی)تأکید است چون شغل شاغل. یعنی میخ استوار محکم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وتدة.

[وَ تِ دَ] (اِخ) جایی است در دربند یا بدهنا و آن را شبی است که در آن شب بنی تمیم بر بنی عامربن صعصعه شبیخون زدند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به معجم البلدان شود.

وتدی.

[وَ تِ / تَ] (ص نسبی) منسوب به وتد یعنی میخی. || عظم وتدی؛ استخوان قاعدهء دماغ و همهء استخوانها بر وی نهاده شده است. نام یکی از استخوانهای کله که در مابین مصفاة و قمحدوه و استخوانهای صدغ واقع شده. (ناظم الاطباء). رجوع به تشریح میرزاعلی شود.

وتر.

[وَ] (ع مص) نستیدن کینه را. (منتهی الارب) (آنندراج). دریافت نکردن کینه و خون کشتهء خویش را. (ناظم الاطباء). || زه کشیدن بر کمان. || جفت را طاق ساختن. || وتر کردن نماز را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ترسانیدن و مکروه و بدی رسانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || کم کردن مال و حق کسی را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). منه قوله تعالی :ولن یترکم اعمالکم. (قرآن 47/35)؛ ای لن ینقصکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وتر.

[وَ تَ] (ع اِ) زه کمان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). چلهء کمان. ج، اوتار. (منتهی الارب). || رود. بربط. (زمخشری). رود. شرعة. (السامی). تار. (یادداشت مرحوم دهخدا). تار ساز. (غیاث اللغات). بم. تار سطبر بلندآواز از ذوات الاوتار. (یادداشت مرحوم دهخدا). ابریشم رباب و چنگ. (زمخشری). خیوط آلات موسیقی چون گیتار و رباب که از رودهء حیوانات ساخته میشود. (قاموس کتاب مقدس). || پی. هر عصب که از بیرون عضله رسته است. (یادداشت دهخدا). اجسامی است شبیه به عصب در سپیدی و نرمی که بر اطراف عضله روید. (از بحرالجواهر). بند سپیدی که در منتهای عضله واقع شده و بدان عضله با استخوانهای بدن ملصق گشته و به آنها می پیوندد. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح هندسه) خط مستقیمی است که دایره را تقسیم کند خواه دایره را به دو نیمه بخش کند و این در صورتی است که خط مستقیم از مرکز دایره بگذرد و آن را قطر نیز مینامند و خواه به دو نیمه بخش نکند، بنابر این وتر اعم از قوس است. و بعضی گویند وتر خط مستقیمی است که دایره را به دو قسم مختلف تقسیم کند و آنکه به دو قسم متساوی تقسیم میکند قطر نامیده میشود. بنابر این وتر مباین با قطر است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || وتر زاویه، خطی است مستقیم یا غیرمستقیم که دو ضلع محیط به آن زاویه را به هم وصل میکند پس هر یک از خطوط سه گانه مثلث وتر است برای زاویه ای که بین دو ضلع متصل به آن خط است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

وتر.

[وِ / وَ] (ع اِ) تنها و طاق. (منتهی الارب). فرد و تنها و طاق. عدد طاق. (ناظم الاطباء). عدد که طاق باشد و از همین است صلوة وتر خلاف شفع. (کشاف اصطلاحات الفنون). تک و یگانه. (السامی فی الاسامی).
- صلوة وتر؛ نمازی است مخصوص که عدد و رکعات آن وتر است [ طاق ] نه شفع [ جفت ] . (کشاف اصطلاحات الفنون از جامع الرموز). صلوة وتر نماز یک رکعتی است که از نوافل شب محسوب میشود. نوافل شب یازده رکعت است. از این یازده رکعت نافلهء شب هشت رکعت آن باید به نیت نافلهء شب و دو رکعت آن به نیت نماز شفع و یک رکعت آن به نیت نماز وتر خوانده شود. رجوع به رسالهء ذخیرة العباد آیت الله فیض و توضیح المسائل آیت الله بروجردی شود.
|| کینه یا ستم و فزونی در آن. || روز عرفه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وترات.

[وَ تَ] (ع اِ) جِ وَتَرَة. (المنجد). رجوع به وترة شود.

وترة.

[وَ تَ رَ] (ع اِ) برگزیده و بهترین از هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). در اقرب الموارد حِتار کل شی ء آمده نه خیار کل شی ء بنابر این حتار به معنی صرف الشی ء و ما استدار به است مانند گوشت که دور ناخن را احاطه میکند. || پرده ای است میان دو سوراخ بینی. (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پلک بینی. (مهذب الاسماء). || کرکرانکی است ریزه در اعلای گوش. || پوستکی میان سبابه و ابهام یا میان هر دو انگشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ستون خانه یک یک نهاده. || رگ درونی نره یا رگ پوست آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رگ اندرون ذکر. (مهذب الاسماء). || پی که فراگیرد مخرج سرگین اسب را. || پی زیر زبان. || پی پشت و ما بین نوک بینی و بروت. || جای گذشت تیر از کمان. وَتر جمع است در همهء معانی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وتری.

[وَ را] (ع ق) جداگانه و فرداً فرداً. (ناظم الاطباء).

وتز.

[وَ] (ع اِ) درختی است و این لغت یمانی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وتش.

[وَ] (ع ص، اِ) اندک از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || فرومایه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فرومایه و رذل. (ناظم الاطباء). گویند: انه لمن وتشهم؛ ای رذالهم. (منتهی الارب)؛ او از فرومایگان ایشان است. (ناظم الاطباء).

وتشة.

[وَ تَ شَ] (ع ص) مرد سست بیمار برجای ماندهء مشرف بر مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وتعس السعید.

[] (اِخ) (شیخ...) اولین از امرای بنی وتعس در مراکش از 875 تا 906 ه . ق. رجوع به طبقات سلاطین اسلام لین پول شود.

وتغ.

[وَ تَ] (ع اِ) درد. || (اِمص) کمی خرد در سخن. (منتهی الارب) (آنندراج). || زشتی گفتار. || بسیاری نادانی. || نکوهش. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) بزه مند شدن. || هلاک گشتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || وَتِغَه شدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نکوهیده شدن. || دردگین شدن. || کم خرد گردیدن در گفتار و زشت گفتار گردیدن و بسیار نادان شدن. (ناظم الاطباء).

وتغة.

[وَ تِ غَ] (ع ص) زن مضیعهء فرج خود؛ یعنی آنکه خود فراخ کند فرج خود را از شهوت. (منتهی الارب) (آنندراج). زنی که از بسیاری شهوت فرج خود را فراخ کند. (ناظم الاطباء).

وتک.

[وَ تَ] (اِ) مرغی است از تیهو کوچکتر و خوش خط و خال که به عربی سلوی و به ترکی بلدرچین گویند. (انجمن آرا) (برهان). بلدرچین و کرک که به تازی سلوی گویند. (ناظم الاطباء).

وتک.

[وَ تِ] (ع اِ) جای سرین. (بحر الجواهر).

وتکا.

[وُ] (اِ) عرق روسی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وتکژ.

[وَ کَ] (اِ) دانه و تخم انگور. (برهان) (آنندراج). خستهء انگور. (ناظم الاطباء).

وتگر.

[وَ گَ] (ص مرکب) پوستین دوز. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به وَت و وات شود.

وتل.

[وُ تُ] (ع ص، اِ) جِ اوتل، به معنی مردان پرشکم از شراب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وتم.

[] (ع مص) بدل کردن عرب یمن سین را به تاء مثل نات به جای ناس. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وتن.

[وَ] (ع مص) بر وتین کسی زدن. (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج).

وتن.

[وُ تُ] (ع اِ) جِ وتین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به معنی رگ دل. || جِ واتن. (المنجد). به معنی ثابت و پاینده در جای خود و آب روان. رجوع به واتن شود.

وتن.

[وُتْ تَ] (ع ص، اِ) جِ واتن. (ناظم الاطباء). رجوع به واتن شود.

وتنگ.

[وَ تَ] (اِ) خوشهء انگور. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وتنة.

[وَ نَ] (ع اِمص) خلاف ورزی. (منتهی الارب) (آنندراج). مخالفت. (اقرب الموارد) || ملازمة الغریم. (المنجد) (از اقرب الموارد).

وتو.

[وِ تُ] (لاتینی، اِ)(1) حق وتو حق خاصی است برای اعضاء دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد که به موجب آن می توانند مانع تصویب تصمیمات آن شورا گردند. (از فرهنگ مصطلحات حقوقی).
(1) - Veto.

وتوحة.

[وُ حَ] (ع مص) وتاحة. (ناظم الاطباء). کم گردیدن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (المنجد). رجوع به وتاحة شود.

وتون.

[وُ] (ع مص) پیوسته روان ماندن آب و منقطع نشدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). دایم شدن آب و جز آن. (تاج المصادر بیهقی).

وتی.

[وَ تا] (ع اِمص) روانی ریم و چرک از ریش. (ناظم الاطباء).

وتیح.

[وَ] (ع ص) چیز اندک حقیر. (منتهی الارب). چیز اندک و حقیر. (ناظم الاطباء).

وتیر.

[وَ] (ع اِ) جِ وتیره. (منتهی الارب). گل سفید. (مهذب الاسماء). رجوع به وتیره شود.

وتیرة.

[وَ رَ] (ع اِ) کینه یا ستم و افزونی در آن. || پارهء زمین باریک و دراز و سطبر گستردهء هموار و نرم. || حلقهء تیراندازی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). آن حلقه که بدان نیزه زدن آموزند. (مهذب الاسماء). || ستون طاق نهاده از خانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || زمین سپید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || حبس. || قبر. (ناظم الاطباء). گور. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || گل سپید یا گل سرخ. || شکوفهء گل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سپیدی گرد پیشانی اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || رگ پوست نره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || روش و نهاد. (منتهی الارب). گویند: مازال علی وتیرة واحد؛ ای طریقة و راه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). هنجار. شیوه. سبک. اسلوب. روش. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
به یک وتیره نجنبد همی عنان قضا
به یک مثابه نگردد همی رکاب قدر.
خاقانی.
|| راه پیوسته به کوه. || سستی در کار. || عیب و سستی در کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || کوتاهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خرک بینی و آن پردهء میان دو سوراخ بینی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کرکرانکی است ریزه در اعلای گوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پوستکی است میان سبابه و ابهام یا میان هردو انگشت. (منتهی الارب). || نام عقد عشرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (مص) کوتاهی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بند نمودن. || بازداشتن. || درنگ کردن. (منتهی الارب).

وتیرة.

[وُ تَ رَ] (ع اِ) دو رکعت نماز نافله که پس از نماز عشا نشسته بجا آورند. (ناظم الاطباء). رجوع به ذخیرة العباد مرحوم آیت الله فیض شود.

وتیغة.

[وَ غَ] (ع اِ) خطا در حجت. (اقرب الموارد) (المنجد).

وتین.

[وَ] (ع اِ) رگی که دل بدان آویخته است. (ناظم الاطباء). رگ دل و تن. (بحرالجواهر). رگ دل. (زمخشری). رگ دل که هرگاه پاره گردد صاحبش می میرد. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (آنندراج). رگی است که با پاره شدن آن صاحبش می میرد و ابن سیده گوید رگی است چسبیده به قلب. ج، وُتُن، اَوتِنَه. رگ دل که چون ببرد مردم بمیرد. (مهذب الاسماء). پی پشت مازه. (بحرالجواهر).

وثاء .

[وَ] (ع مص) کفته یا معیوب گردیدن دست بی شکستگی استخوان. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). وَثِئَت یده وثأً و وثاءً و وُثِئَت به طور مجهول نیز به همین معنی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وثائر.

[وَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ وثیرة. (منتهی الارب) (آنندراج). زن پرگوشت یا فربه بایستهء همخوابگی. (آنندراج). رجوع به وثیرة شود.

وثائق.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وثیقة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (دهار). عهد و پیمان محکم. رجوع به وثیقه شود.

وثائل.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وثیلة، به معنی وزغ. (دهار). رجوع به وثیلة شود.

وثاءة.

[وَ ءَ] (ع اِمص) کفتگی که به گوشت رسد و به استخوان نرسد و گویند دردگینی استخوان بدون شکستگی، و گویند جداشدگی. || (مص) کفته شدن گوشت بی شکستگی. (از اقرب الموارد).

وثاب.

[وَثْ ثا] (ع ص) صیغهء مبالغه است از وثوب. بسیار برجهنده. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).
- ابووثاب؛ کنیه است عقاب و باز شکاری را زیرا که سخت پرواز میکند. رازی گوید ابووثاب آهوست که بسیار جست و خیز دارد. (از اقرب الموارد).

وثاب.

[وِ] (ع اِ) تخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سریر. (اقرب الموارد). || گستردنی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). فراش. (از اقرب الموارد). || مقاعد. (اقرب الموارد). نشستگاه. (ناظم الاطباء). || (مص) برجستن. مواثبة. (منتهی الارب). || نشستن در لغت حمیر.

وثابة.

[وَثْ ثا بَ] (ع ص) سریعة: فرس وثابة. (اقرب الموارد). || زن بسیار برجهنده. (ناظم الاطباء).

وثابة.

[وَ بَ] (ع اِ) حمله و یورش. هجوم. (ناظم الاطباء).

وثاجة.

[وَ جَ] (ع مص) درشت و دفزک گردیدن و بسیارگوشت شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زفت شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وثار.

[وِ / وَ] (ع اِ) جِ وثر. رجوع به وثر شود. || جِ وثیر. (ناظم الاطباء). رجوع به وثیر شود. || جِ وثیره. رجوع به وثیره شود. || (اِمص) پاسپردگی. || (اِ) بستر نرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || هرچیز نرم. (ناظم الاطباء).

وثار.

[وَ] (ع اِمص) پاسپردگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) هر چیز نرم. || بستر نرم. (ناظم الاطباء).

وثارة.

[وَ رَ] (ع اِمص) بسیاری گوشت. (منتهی الارب). بسیاری گوشت یا بسیاری پیه. (ناظم الاطباء). ابوزید گوید وثاره کثرت شحم است و وثاجه کثرت لحم است. || (مص) نرم شدن بستر. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). نرم و پاسپرده گردیدن. (منتهی الارب). نرم و لین گردیدن و پاسپرده شدن. (ناظم الاطباء).

وثاق.

[وَ] (اِ) خانه. (سروری) (بهارعجم). رجوع به وِثاق و وُثاق شود.

وثاق.

[وَ] (ع اِ) هرچیز که بدان چیزی را بندند مانند ریسمان و بند و قید و زنجیر. (ناظم الاطباء) : فشدّوا الوَثاق فاما مناً بعد وَ اما فداءً. (قرآن 47/44).

وثاق.

[وِ] (ع، اِ) بند. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). بند و قید. (منتهی الارب) (آنندراج از منتخب و لطائف و مدار). || گرفتاری. || معسکر و لشکرگاه. || (مص) مواثقة. عهد و پیمان کردن باهم. (ناظم الاطباء). || (ص) جِ وثیق. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به وثیق شود.

وثاق.

[وُ] (اِ) خانه. (کشف) (لطایف) (غیاث اللغات). حجره و سرا. این کلمه که در نظم و نثر فارسی آمده و اغلب آن را عربی گمان کنند و به کسر واو خوانند، کلمهء ترکی است به ضم واو. در اصل به معنی خیمه و خرگاه بوده و آن همان است که ما امروزه اطاق میگوئیم و می نویسیم و در ترکی استانبولی ادا(1) گویند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز). کازیمیرسکی نیز این کلمه را ترکی داند :
آلودهء منت کسان کم شو
تا یک شبه در وثاق تو نان است.انوری.
دوش سرمست آمدم به وثاق
با حریفی همه وفا و وفاق.انوری.
از زرکش و ممزج و اطلس وثاق من
چون خیمهء خزان و شراع بهار کرد.خاقانی.
شب عید چون درآمد ز در وثاق گفتی
که ز شرم طلعت او مه عید برنیاید.خاقانی.
آن شعاع آفتاب اندر وثاق
قرص او اندر سپهر چارطاق.مولوی.
آن جهان است اصل این پر غم وثاق
وصل باشد اصل هر هجر و فراق.مولوی.
ما خود ز کدام خیل باشیم
تا خیمه زنیم در وثاقت.سعدی.
ای معبر مژده ای فرما که دوشم آفتاب
در شکرخواب صبوحی هم وثاق افتاده بود.
حافظ.
- وثاق پیرزن؛ خانه و حجره ای است که پیرزنی در درون دولتخانه و بارگاه انوشیروان داشت و هر چند انوشیروان از او خواست که به قیمت اعلی بخرد او نفروخت. (برهان) :
طاق ایوان جهانگیر و وثاق پیرزن
از نکونامی طراز فرش ایوان دیده اند.
خاقانی.
(1) - Oda.

وثاقت.

[وَ قَ] (از ع، اِمص) استواری : در وثاقت تحریر و لطف تقریر و دقت نظر بی نظیر. (قاضی نورالله). رجوع به وثاقة شود.

وثاقة.

[وَ قَ] (ع مص) استوار شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر). استوار گردیدن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || استوارکاری نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثاقی.

[وُ] (ص نسبی) منسوب به وثاق. غلامی که با غلامان دیگر در حجره هایی متصل به سرای سلطنتی منزل داشت و آنان را وثاقیان مینامیدند. (فرهنگ فارسی معین) :غلامان وثاقی را جدا به کوشک کهن محمودی فرودآوردند. (تاریخ بیهقی). و به در حاجب سرای با سلاحداران گردبرگرد تخت ایستاده با غلامی صد از وثاقیان سلطان. (تاریخ بیهقی).

وثام.

[وَ] (ع مص) خون آلود کردن سنگریزه پای را. (منتهی الارب). در اقرب الموارد و المنجد به کسر واو به همین معنی آمده است.

وثام.

[وِ] (ع مص) خون آلود کردن سنگریزه پای را. (اقرب الموارد) (المنجد).

وثامة.

[وَ مَ] (ع مص) آکنده گوشت گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). آکنده شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وث ء.

[وَثْءْ] (ع اِمص) رجوع به وثأ شود.

وثأ.

[وَثْءْ] (ع اِمص) وَثاة. کفتگی که به گوشت رسد و بس یا دردگینی استخوان و عیب آن بی شکستگی یا جداشدگی گوشت از استخوان. گویند به وث ء لاوثی او هو قول العامة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (بحرالجواهر). || (مص) میرانیدن گوشت را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کفته و معیوب کردن دست را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثأة.

[وَ ءَ] (ع اِمص) کفتگی که به گوشت رسد و بس یا دردگینی استخوان و عیب آن بی شکستگی یا جداشدگی گوشت از استخوان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وثأ شود.

وثئة.

[وَ ثِ ءَ] (ع ص) دست کفته و معیوب. (منتهی الارب) (آنندراج).

وثب.

[وَ] (ع مص) وثاب. وثبان. وثوب. برجستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جهیدن و برخاستن و ایستادن. (اقرب الموارد): وثب یثب وثباً و وثباناً و وثوباً و وثیباً وثبةً؛ طفر و قفز و نهض و قام. (اقرب الموارد). || نشستن «در لغت حمیر». (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِمص) برجستگی. (منتهی الارب). برجهیدگی. (ناظم الاطباء).

وثبات.

[وَ ثَ] (ع اِ) جِ وثبة. حمله ها و یورش ها و هجوم ها. (ناظم الاطباء).

وثبان.

[وَ ثَ] (ع مص) وثب. وثوب. وثیب. وثاب. برجستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جهیدن و برخاستن و ایستادن. (اقرب الموارد). || نشستن، در لغت حمیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وثب شود.

وثبة.

[وَ بَ] (ع اِ) یکمرتبه برجستن. (منتهی الارب). و این برای دفعه است. یکبار جستن. || (اِمص) دلیری و جرأت. || شرافت و رأفت و جوانمردی. || ازدحام. || رحلت و هجرت. (ناظم الاطباء).

وثبة.

[وِ بَ] (ع اِ) هیأت برجهیدگی و نوع آن. (ناظم الاطباء).

وثبی.

[وَ ثَ با] (ع ص) زن بسیار برجهنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: فرس وثبی و ناقة وثبی؛ ای وثابة. (اقرب الموارد).

وثخة.

[وَ ثَ خَ] (ع اِ) تری آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثر.

[وَ] (ع اِ) مئزر چرمین بی نیفه. (ناظم الاطباء). رجوع به وَثِر شود. || (ص) نرم. (منتهی الارب) (آنندراج). نرم و لین. (ناظم الاطباء). || پاسپرده. || (مص) نرم و سپرده کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسیار گشنی کردن و گائیدن زن بی آنکه آبستن گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار گشنی کردن شتر. (تاج المصادر بیهقی).

وثر.

[وَ ثِ] (ع ص) نرم. || پاسپرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) آب گشن در رحم ناقه که از وی آبستن نشود. || مئزر چرمین بی نیفه که دختران خردسال پوشند و آن تسمهاست به درازا شکافته به عرض چهار انگشت یا یک وجب یا مئرز بی ساق شبیه صدار. (منتهی الارب) (آنندراج).

وثر.

[وِ] (ع اِ) بستر نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اعجب الاشیاء وَثر علی وِثر؛ یعنی گائیدن بر بستر نرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جامه که بدان جامه ها را پوشند. (منتهی الارب) (آنندراج).

وثغ.

[وَ] (ع مص) شکستن سر را. || وثیغه ساختن جهت ناقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به وثیغه شود.

وثغة.

[وَ غَ] (ع اِ) باران اندک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثف.

[وَ] (ع مص) دیگ پایه ساختن برای دیگ. (ناظم الاطباء). ثفة. (از اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به ثفه شود.

وثق.

[وُ ثُ] (ع اِ) جِ وَثاق و وِثاق. (ناظم الاطباء). رجوع به وثاق شود.

وثقی.

[وُ قا] (ع ن تف) مؤنث اوثق. محکم و استوار. (منتهی الارب). بسیار استوار و محکم. (ناظم الاطباء). رجوع به اوثق شود.
- عروة الوثقی؛ عروهء وثقی. ریسمان محکم و استوار : فمن یکفر بالطاغوت و یؤمن بالله فقد استمسک بالعروة الوثقی. (قرآن 2/256). همیشه پادشاه که به کام نیکخواه است به حبل تقوی یقین(1) و عروهء وثقی دین متمسک و معتصم بوده است. (سندبادنامه).
(1) - ن ل: تقوی و یقین.

وثل.

[وَ ثَ] (ع اِ) رسن از لیف خرما بافته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). لیف. (مهذب الاسماء).

وثم.

[وَ ثَ] (ع مص) کم علف گردیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) کمی. (منتهی الارب) (آنندراج). کمی و قلت و تنگی. (ناظم الاطباء).

وثم.

[وَ] (ع مص) شکستن چیزی را و کوفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به سُم درخستن اسب زمین را. || خون آلود کردن سنگریزه پای را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دویدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || گرد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). گرد کردن و جمع نمودن. (ناظم الاطباء).

وثن.

[وَ ثَ] (ع اِ) بت. (منتهی الارب) (دهار) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (السامی) (ناظم الاطباء). نصب. طاغوت. جبت. صنم. (یادداشت مرحوم دهخدا). فغ. بغ. بدّ. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). بت که به صورت آدمی از سنگ باشد. هیکلی باشد که صنعتگران به صورت و جثهء آدمی بسازند از جنس گوهرهای معدنی یا سایر سنگها و یا از تخته و چوب اما صنم فقط صورت ساخته شدهء از اشیاء بالا میباشد لکن بدون جثه. (کشاف اصطلاحات الفنون). ج، اوثان، وُثُن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
چو پشت برهمن شود شاخ گل
بر او بر گل نو چو روی وثن.فرخی.
بخت پرستیدن خواهد ترا
همچو وثن را که پرستد شمن.فرخی.
بوستان گویی بتخانهء فرخار شده ست
مرغکان چون شمن و گلبنکان چون وثنا
بر کف پای شمن بوسه بداده وثنش
کی وثن بوسه دهد بر کف پای شمنا.
منوچهری.
تا نماند بر ذهب نقش وثن
چونکه صورت مانع است و راهزن.مولوی.

وثن.

[وُ ثُ] (ع اِ) جِ وَثَن. بتها. صنم ها. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وَثَن شود.

وثن.

[وُ] (ع اِ) جِ وَثَن. (المنجد) (ناظم الاطباء). رجوع به وثن شود.

وثنی.

[وَ ثَ نی ی] (ع ص نسبی)بت پرست. (غیاث اللغات) (آنندراج) (کشاف اصطلاحات الفنون) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). عابد اصنام. متدین به عبادت اوثان. (المنجد).

وثنیت.

[وَ ثَ نی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) بت پرستی. رجوع به وثنیة شود.

وثنیة.

[وَ ثَ نی یَ] (اِخ) فرقه ای از کفار و بت پرستان میباشند و میگویند خدای یکی است و آنان را در شمارهء مشرکان آوردن برای آن است که معبود سزاوار پرستش را متعدد دانند نه آنکه واجب بالذات را متعدد شمارند زیرا آنان بت را به صفت الوهیت وصف نکنند بلکه بتان را مظهر پیمبران و زهاد یا فرشتگان یا ستارگان پندارند و خاطر خویش را به پرستش آنان مشغول دارند باشد که آنان وسیله شوند که ایشان را به معبود خداوند حقیقی برسانند. (کشاف اصطلاحات الفنون بنقل از شرح مواقف و حاشیهء چغمینی در مبحث توحید).

وثوب.

[وُ] (ع مص) وثب. وثاب. وثبان. برجستن. (تاج المصادر) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جهیدن و برخاستن و ایستادن. (از اقرب الموارد). جستن. بجستن. || نشستن، در لغت حمیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وثوق.

[وُ] (ع اِمص) ثقة. (المنجد). اعتماد. (ناظم الاطباء) (غیاث) :
به وثوق حصانت قلاع و مناعت بقاع خویش جواب ابوعلی بازدادند. (ترجمهء تاریخ یمینی چ اول تهران ص338).
چون به وثوق از دگران گوی برد
شاه خزینه به درونش سپرد.نظامی.
|| پایداری. (ناظم الاطباء). استواری. (غیاث اللغات) (تاج اللغات) (ناظم الاطباء). || باور. (ناظم الاطباء).
- وثوق داشتن؛ باور داشتن و اعتماد داشتن. (ناظم الاطباء).

وثوق الدوله.

[وُ قُدْ دَ / دُو لَ / لِ] (اِخ)حسن یا میرزاحسن خان، فرزند میرزا ابراهیم معتمدالسلطنه، از رجال معروف و سیاستمدار مشهور ایران و نیز از زمرهء شعرا و منشیان عصر خویش به شمار می رود. تولد او به سال 1290 ه . ق. است. نخست ادبیات فارسی و عربی را فراگرفت، بعدها به زبان های فرانسوی و انگلیسی نیز آشنا شد. پیش از مشروطیت شغل های مستوفیگری آذربایجان، خالصجات سرکاری را به عهده داشت و پس از مشروطیت به نمایندگی مجلس، وزارت دادگستری، وزارت دارایی، وزارت داخله، وزارت خارجه و وزارت معارف و ریاست وزراء نایل آمد. قرارداد معروف 1298 ه . ش. (1916م.) را با انگلستان منعقد کرد. وثوق الدوله در سال 1314ه . ش. به ریاست فرهنگستان ایران نیز نایل گردید. وی چنانکه نوشته شد طبع شعر داشته است و نمونه ای از اشعار او نقل میشود:
چون بد آید هرچه آید بد شود
یک بلا ده گردد و ده صد شود
آتش از گرمی فتد مهر از فروغ
فلسفه باطل شود منطق دروغ...
نیکبختان راست ابر فرودین
زیب بخش ملک و مشاطهء زمین
تیره بختان راست باران بهار
سیل خرمن کوب و برق شعله بار
آن یکی چون مرغ پرد بر اثیر
درنوردد شش جهت را روی و زیر
نه بلا دامی به راهش افکند
نه کمند حادثه بر وی تند
این یکی آهسته پیماید رهی
لغزدش پائی و افتد در چهی
این یکی را آب سیل خانه کوب
آن یکی را مرکب سهل الرکوب
خاک آن را نیشکر بارآورد
این یکی را حنظل و خار آورد
این یکی را آتش افروزد چراغ
بر دل آن یک نهد چون لاله داغ
این یکی را باد پیک مژده بر
این یکی را حامل رنج و خطر...
وثوق الدوله در بهمن ماه 1329 ه . ش. به سن قریب به هشتادسالگی درگذشت و در قم به خاک سپرده شد. رجوع به تاریخ رجال ایران، مهدی بامداد ج1 صص 348-352، و دیوان حسن وثوق ص65 شود.

وثی.

[وَ ثا] (ع مص) معیوب شدن دست بی آنکه استخوان بشکند. (ناظم الاطباء). معیوب کردن دست را بی آنکه استخوان شکند. (منتهی الارب) (آنندراج). رگ به رگ شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). از جا دررفتن استخوان : و ضماده [ الذبل ]یردالوثی و بروز المقعده. (داود ضریر انطاکی).

وثی.

[وُ ثا] (ع اِ) دردها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وثیئة.

[وَ ءَ] (ع ص) درد کفته یا دردگین بی شکستگی استخوان. (آنندراج) (منتهی الارب).

وثیب.

[وَ] (ع مص) وثب. وثبان. وثوب. وثاب. برجستن. (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). جهیدن و برخاستن و ایستادن. (اقرب الموارد). || نشستن، در لغت حمیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وثب و وثاب شود.

وثیج.

[وَ] (ع ص) آکنده و دفزک(1) و درشت از چیزی. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). کثیف و قوی و مکتنز. (اقرب الموارد).
(1) - ضخیم و غلیظ.

وثیخة.

[وَ خَ] (ع ص) گیاه تر و تازه آمیخته از هر جنس. || استخوان تنک پیه آمیخته. || زمین گلناک. || شیر دفزک و سطبر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثیر.

[وَ] (ع ص، اِ) پاسپرده. وثیرة، مؤنث. (منتهی الارب) (آنندراج). || پارچه ای که در آن جامه پیچند. (ناظم الاطباء). پارچه ای که در آن جامه ها نهند و به وی پوشند. (منتهی الارب). || جامه ای که بر بالای جامه ها پوشند. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || بالشچه مانندی که پیش زین باشد. || بستر نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- فراش وثیر؛ فراش نرم پاسپرده. (ناظم الاطباء). || پوست جانوران درنده. || مرکبی است که از حریر و دیبا سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثیرة.

[وَ رَ] (ع ص) مؤنث وثیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وثیر شود. || زن پرگوشت یا فربه بایستهء همخوابگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زن فربه پرگوشت سرخ و شایستهء همخوابگی. (ناظم الاطباء). ج، وثائر. وِثار. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- فراش وثیرة؛ بستری نرم. (مهذب الاسماء). رجوع به وثیر شود.

وثیغة.

[وَ غَ] (ع اِ) رکویی که در فرج شتر ماده گذارند چون خواهند که بر بچهء غیر مهر آرد و بچهء خود پندارد. || (ص) اشکنهء بریکدیگر فراهم آورده. || گیاه بهاری از هر جنس آمیخته درهم پیچیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثیق.

[وَ] (ع ص) استوار. (منتهی الارب) (آنندراج). استوار و محکم. (ناظم الاطباء). ج، وِثاق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
متفق گشتند در عهد وثیق
که نگرداند سخن را یک رفیق.مولوی.
- ثوب وثیق؛ جامهء نیک بافته. (مهذب الاسماء).

وثیقت.

[وَ قَ] (از ع، اِمص) وثیقة. پیمان. عهدنامه :
بفرمود شه تا وثیقت نوشت
بدو داد و شد سوی بزم از بهشت.نظامی.
- وثیقت نامه؛ عهدنامه :
خدایا چون گل ما را سرشتی
وثیقت نامهء ما را نوشتی.نظامی.
سریرش باد در کشورگشایی
وثیقت نامهء کشورخدایی.نظامی.
|| (اِمص) اِحکام. ابرام. محکم کاری : هر وثیقت و احتیاط که واجب بود اندر آن بجای آورد. (تاریخ بیهقی). رجوع به وثیقه شود.

وثیقة.

[وَ قَ] (ع ص) تأنیث وثیق. (اقرب الموارد). || (اِ) عهدنامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث) (ناظم الاطباء). || آنچه بدان استواری نمایند در کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گروی. گروگان. رهینه. گرو. || نامهء خرید و فروخت. (مهذب الاسماء).
- وثیقه دادن؛ رهن دادن.
|| استواری عهد و پیمان. (غیاث اللغات). || (ص) زمین بسیارگیاه. (منتهی الارب) (آنندراج): ارض وثیقة. (ناظم الاطباء). ج، وثائق. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وثیل.

[وَ] (ع ص، اِ) پوست درخت خرما. (منتهی الارب) (آنندراج). لیف درخت خرما. (ناظم الاطباء). || درخت کهن سال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رسن دلو سست. (منتهی الارب) (آنندراج). ریسمان سست. (ناظم الاطباء). || رسن کهنهء لیف خرما. (منتهی الارب). ریسمان کهنهء لیف خرما. (ناظم الاطباء). || رسن کنب سست. (منتهی الارب). ریسمان کنب. || بچه آهوی ضعیف. || سست و ضعیف. (ناظم الاطباء).

وثیلة.

[وَ لَ] (ع اِ) وزغ. ج، وثائیل. (دهار).

وثیم.

[وَ] (ع ص) آکنده گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنکه گوشتش بهم آمده.

وثیمة.

[وَ مَ] (ع اِ) سنگریزه. || طعام و علف فراهم آورده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وج.

[وَج ج] (ع اِ) سنگخوار. (منتهی الارب). مرغ قطا. (اقرب الموارد). مرغ سنگخوار. (ناظم الاطباء). || شترمرغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چوب که بر گردن گاو قلبه نهند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فریز که دارویی است و آن بیخ درختی است گرم و خشک در دوم و محلل ورم طحال منقی معده، مفتح سدد، مدر بول. (منتهی الارب). آن را به فارسی اگر ترکی گویند. (ناظم الاطباء). قسمی داروست و آن ریشه گیاهی است چون بردی که بیشتر در کنار آبها روید و بر آن ریشه ها گره های سفیدرنگی است که بوی بدی دارد. نوعی از این دارو به نام ارغاطیا معروف است که از اندلس آورند و این فارسی معرب است. (از اقرب الموارد). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و تذکرهء ضریر انطاکی و بحرالجواهر و مخزن الادویه و ناظم الاطباء شود. || (اِمص) شتابی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). سرعت. || (مص) شتاب کردن: وج الرجل یوج وجاً؛ اسرع. (اقرب الموارد).

وج.

[وَج ج] (اِخ) وادیی است در طایف. یکی از جنگهای پیغمبر در این مکان بوده است. (از معجم البلدان). وادیی است به طائف یا طائف کذا فی الشمس و یا شهری است در آن و آن در میان کوه مخترق و اصیحرین واقع است. منه الحدیث: آخر وطاة وطئها الله بوج و مراد از آن غزوهء حنین است که وادیی است پیش وج و در غزوهء طائف جنگ واقع نشده. (منتهی الارب). شهری است به طائف و گویند نام خود طائف است. (اقرب الموارد).

وج.

[وَج ج] (اِخ) (یوم...) روزی است تاریخی و در طایف بین ثقیف و خالدبن هوذه اتفاق افتاد. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

وج.

[وُ] (اِ) عودالریح و این یکی از معانی عودالریح است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وجا.

[وَ] (ع اِ) ترس و اندوه. (غیاث اللغات) :
بعد از آن گفتند ای بابای ما
شاه پیغامی فرستاد از وجا.مولوی.
تا نباشد هیچ محسن بی وجا
تا نماند هیچ خائن بی رجا.مولوی.
|| (مص) سیلی زدن. (غیاث اللغات). || سوده شدن سم و نازک گشتن آن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). زخم شدن پا از سفر کردن به پای برهنه. (ناظم الاطباء) (المنجد). || (ص) (ماء...) آب بی خیر. (منتهی الارب). آب بد بی خیر. (ناظم الاطباء).

وجا.

[وِ] (ع مص) خصی کردن. || کشتن. (غیاث اللغات). رجوع به وِجاء شود.

وجاء .

[وَ] (ع ص) (ماء...) آب بی خیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آب بد بی خیر. (ناظم الاطباء). رجوع به وجا شود.

وجاء .

[وِ] (ع مص) رگهای خایهء گشن بکوفتن. (تاج المصادر بیهقی). اخته کردن تکه را به کوفتن خایهء وی میان دو سنگ یا بریزه کردن خایهء وی با سنگ چندانکه پراکنده گردد. (ناظم الاطباء). نوعی از خصی کردن و در حدیث است: علیکم بالباءة فمن لم یستطع فعلیه بالصوم فانه له وجاء. (منتهی الارب). || (اِمص) اسم است زدن به دست یا به کارد را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) جامه دان. پشتوارهء جامه. (منتهی الارب). جامه دان و پشتوارهء جامه. (ناظم الاطباء). ج، اوجیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || واحد اوجیه به معنی عکوم صغار. (المنجد) (اقرب الموارد).

وجاب.

[وِ] (ع اِ) جِ وَجَب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وجب شود. || ایستادنگاه آب. || (مص) مواجبة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). الزام کردن. (اقرب الموارد). ایجاب کردن. (از اقرب الموارد).

وجاب.

[وَجْ جا] (ع ص) ترسو. جبان. (اقرب الموارد). سخت گول بددل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || قلب وجاب، کثیرالخفوق. (اقرب الموارد).

وجابة.

[وَجْ جا بَ] (ع ص) ترسو. جبان. (اقرب الموارد). سخت گول بددل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وجاح.

[وَ] (ع اِ) اجاح. پرده و پوشش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || سنگ تابان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آب اندک که تگ حوض را پوشاند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن مقدار آب که بن حوض بپوشد. (مهذب الاسماء). || لقیته ادنی وجاح؛ یعنی نخستین دیدم او را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). وِجاح. وُجاح. رجوع به این مدخل ها شود.

وجاح.

[وِ] (ع اِ) پرده و پوشش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وجاح.

[وُ] (ع اِ) پرده و پوشش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وجاد.

[وَجْ جا] (ع ص) بسیارخشم. (المنجد). کثیرالغضب.

وجاد.

[وِ] (ع اِ) جِ وجد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). به معنی ایستادنگاه آب. رجوع به وجد شود.

وجادة.

[وِ دَ] (ع اِمص) (اصطلاح رجال و درایة) وجاده آن است که شخصی کتابی یا حدیثی را با خط راوی آن می بیند بدون آنکه خود راوی آن را دیده باشد پس در صورتی که به راوی آن وثوق داشته باشد آن را روایت میکند، طریق روایت آن کتاب و آن روایت این است که بگوید با خط فلان راوی دیدم که زید از عمرو... و تا آخر اسناد و متن را مذکور دارد و به مجرد این دیدن جایز نیست کلمهء اخبرنی فلان را به کار برد مگر آنکه از آن راوی اذن روایت داشته باشد. و این از باب حدیث مرسل است و درست آن است که عمل به مقتضای وجاده صحیح است و محققان شافعیه عمل به آن را هنگامی که راوی آن موثوق به باشد واجب شمرده اند. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. اسم است برای مطالب علمی که از کتاب و رساله ای اخذ گردد بدون سماع یا اجازه یا مناوله و این کلمه مولده است. (از اقرب الموارد).

وجاذ.

[وِ] (ع اِ) جِ وجذ به معنی مغاکی که در آن آب گرد آید و حوض. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وجذ شود.

وجار.

[وِ / وَ] (ع اِ) گلهء کفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جای گرگ و کفتار. (دهار) (مهذب الاسماء). سوراخ کفتار و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). جای ماندن کفتار و گرگ. (غیاث اللغات) (نصاب). ج، اَوجِرَه، وُجُر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) :
سمنزار گشته دیار سلاحف
چمنزار گشته وجار ثعالب.
حسن متکلم.
|| آب کند سیل از وادی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وجارش.

[وِ رِ] (هزوارش، اِمص) به لغت ژند و پاژند به معنی گدازش و کاهیدن و ضعیف و لاغر شدن باشد. (برهان) (آنندراج). گدازش و کاهش و ضعف و لاغری. (ناظم الاطباء).

وجازت.

[وَ زَ] (از ع، اِمص) وجازه. کوتاهی در سخن. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به وجازة شود.

وجازة.

[وَ زَ] (ع مص) کوتاه کردن سخن را. (منتهی الارب). کوتاه کردن سخن را با بلاغت. (لسان) (اقرب الموارد). وجز. وُجوز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کوتاه شدن سخن. (المصادر زوزنی). رجوع به وجز و وجوز شود.

وجاع.

[وِ] (ع اِ) اوجاع. جِ وَجَع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وجع شود. || جِ وَجَع. (اقرب الموارد). رجوع به وجع شود.

وجاعی.

[وَ عا] (ع ص، اِ) جِ وَجِع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وجع شود. || جِ وَجِعَة. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وجعات. (اقرب الموارد).

وجاف.

[وَجْ جا] (ع ص) طپش دل دارنده. کسی که خفقان قلب دارد. (المنجد).

وجاق.

[وُ] (معرب، اِ) اوجاق. اجاق. جای آتش. (اقرب الموارد). جایگاه آتش. موقد. || نسق از لشکر و غیر آن. ج، وجاقات. (اقرب الموارد) (المنجد). ج، وجاقات. (اقرب الموارد). این کلمه عربی نیست. (المنجد).

وجاقات.

[وُ] (ع اِ) جِ وجاق. (اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به وجاق شود.

وجال.

[وِ] (ع ص، اِ) وجلون. جِ وجل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مردان ترسناک. (آنندراج).

وجالة.

[وَ لَ] (ع مص) پیر گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). وَجُلَ یَوجُلُ وجالة؛ کبر وشاخ. (اقرب الموارد).

وجاه.

[وَ / وِ / وُ] (ع ق) روباروی. رویاروی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): قعدت وجاهک (مثلثة)؛ یعنی نشستم رویاروی تو، همچنین است قعدت تجاهک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وجاه.

[وِ] (ع ص، اِ) اندازه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زهاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): هذا وجاه الف؛ این مقدار هزارست. || جِ وجیهه. || جِ وجیه. (ناظم الاطباء). رجوع به وجیه و وجیهه شود.

وجاهت.

[وَ هَ] (از ع، اِمص) خوبرویی و زیبایی. خوشگلی. (ناظم الاطباء). خوبرویی. (آنندراج). حسن و جمال. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). || روشناسی. || عزت. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). و به کسر واو خطاست. (غیاث اللغات از کشف و مزیل و صراح) (آنندراج). رجوع به وجاهة شود.

وجاهة.

[وَ هَ] (ع مص) روی شناخته و باقدر گردیدن. (منتهی الارب). روی شناس شدن. (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی). وجیه و با قدر و منزلت گردیدن. (اقرب الموارد). خداوند قدر و جاه شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) قدر و شرف. گویند: له وجاهة عندالناس. (از اقرب الموارد).

وج ء.

[وَجْءْ] (ع ص) وجا. وجاء. (ماء...) آب بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). آب بد و بی خیر. (ناظم الاطباء). || (مص) زدن: وجأه بالید والسکین وجأً؛ به دست و به کارد زد او را. (منتهی الارب). وجئت عنقه؛ گردن زدم او را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سپری شدن آب چاه. (منتهی الارب). || گائیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خصی کردن تکه به کوفتن خایه میان دو سنگ یا ریزه کردن... چندانکه پراکنده گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وِجاء. (منتهی الارب). رجوع به وِجاء شود.

وجأة.

[وَ ءَ] (ع ص) چاه خشک و بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وجب.

[وَ] (ع ص، اِ) شتر ماده ای که در پستانش فله(1) بسته باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مشک بزرگ از پوست تکهء کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، وِجاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گول و بددل. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). احمق. || ترسو. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خطر یعنی آنچه گرو بندند بدان از اسب دوانیدن و تیر انداختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ایستادنگاه آب. (از اقرب الموارد). ج، وجاب. (اقرب الموارد). || (مص) وجوب. وجب وجباً و وجوباً. (ناظم الاطباء). رجوع به وجوب شود. || وجیب. وَجَبان. طپیدن دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فروشدن و غروب کردن خورشید. (از اقرب الموارد). فروشدن آفتاب. (منتهی الارب). || وجوب. یک مرتبه در روز خوردن. (از اقرب الموارد). || افتادن و مردن. (اقرب الموارد).
(1) - آغوز.

وجب.

[وَ جَ] (اِ) به معنی به دست که به هندی اردو بالشت گویند. (از غیاث اللغات) (آنندراج). شبر. (ناظم الاطباء). مقدار مسافت مابین خنصر و ابهام است در موقع بازکردن دست که تقریباً چهار گره میشود و مقصود از کوتاهی هم هست. (قاموس کتاب مقدس). کدست و وژه. (ناظم الاطباء). فاصلهء ما بین انگشت نر و انگشت کوچک چون انگشتان را از هم بگشایند. (ناظم الاطباء) :
تو بدین کوتهی و مختصری
اینهمه کبر و ناز بوالعجبی است
یک وجب نیستی و پنداری
کز سرت تا به آسمان وجبی است.
جمال الدین عبدالرزاق.
- وجب کردن؛ اندازه گرفتن با وجب. وژیدن. (ناظم الاطباء).
-امثال: آشی برات بپزم که یک وجب روغن داشته باشد.

وجبات.

[وَ] (ع اِ) جِ وَجبَة. (منتهی الارب). دفعات الاکل. رجوع به وجبة شود.

وجبان.

[وَ جَ] (ع مص) وجب. وجیب. طپیدن دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (المصادر زوزنی). رجوع به وجب شود.

وجب کردن.

[وَ جَ کَ دَ] (مص مرکب) به دست کردن. پیمودن و اندازه گرفتن جامه و جز آن به وسیلهء وجب دست. اندازه گرفتن با وجب و وژیدن. (ناظم الاطباء). پیمودن به وجب که به فارسی آن را به دست گویند و بلشت به لام و شین معجمه لهجهء عوام هند است. (آنندراج) :
از جنون این خرابه را هرروز
میکنم همچو آفتاب وجب.
محمدقلی سلیم (ازآنندراج).

وجبة.

[وَ بَ] (ع مص) سقوط کردن و افتادن بر روی زمین. (اقرب الموارد). به یک بار افتادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و در تاج العروس آمده که وزن فعله در اینجا برای مرهء واحده نیست بلکه مصدر است مانند وجوب. (اقرب الموارد از تاج العروس). || افتادن با صدای شدید. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || یک بار خوردن در شبانه روزی و یا خوردن هر روز به وقتی معین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوردن به روز یک بار. (المصادر زوزنی): هو یأکل الوجبة؛ ای یأکل فی الیوم و اللیل مرة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وجبات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || وجوب. (ناظم الاطباء). رجوع به وجوب شود. || (اِ) بانگ چیزی که می افتد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شکوخیدگی یا بانگ برفتنده. (منتهی الارب).

وجج.

[وُ جُ] (ع ص) شترمرغ تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). شترمرغ تیزدو. (ناظم الاطباء).

وجح.

[وَ جَ] (ع اِ) سمج مانندی است. (منتهی الارب) شبه الغار. (اقرب الموارد) (المنجد). جایی مانند غار. (ناظم الاطباء).

وجح.

[وَ] (ع مص) پیدا و آشکار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). پیدا و آشکار شدن و ظاهر گردیدن. (ناظم الاطباء).

وجد.

[وَ] (ع مص) جِدَة. وُجد. وجود. وِجدان. اِجدان. یافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ادراک و اصابه. (اقرب الموارد). || جِدَه. مَوجِدَة. خشم گرفتن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). غضب کردن. (ناظم الاطباء). || وِجد. وُجد. جدة. مستغنی شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شیفته شدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). دوست داشتن. (اقرب الموارد). || اندوهگین شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || هست گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) توانگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (ترجمان القرآن علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی). || شیفتگی و آشفتگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال به وجد فی الحب و کذا فی الحزن. (منتهی الارب). || ذوق و شوق. (ناظم الاطباء). شور. حالت. (یادداشت مرحوم دهخدا). || خوشحالی و فرح. (اقرب الموارد) (المنجد). || طاقت. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). توانایی و قدرت. (اقرب الموارد) (المنجد). هذا من وجدی؛ ای من قدرتی. (اقرب الموارد). || (اِ) ایستادنگاه آب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وِجاد. (منتهی الارب). || (اصطلاح صوفیه) آنچه بر قلب بدون تصنع و تکلف وارد شود وجد نامیده میشود و گویند وجد برقهایی است که میدرخشد و سپس به زودی خاموش میگردد. (از تعریفات). حالت ذوق و شوق که صوفیان سماع پسند را میشود. (غیاث اللغات). محمد بن محمود آملی گوید: وجد واردی است که از حق سبحانه و تعالی بر دل آید و باطن را از هیبت خود بگرداند به واسطهء احداث وصفی همچون حزن یا فرح. جنید رحمة الله علیه فرمود: وجد انقطاع اوصاف است در هنگامی که ذات به سرور موسوم شود: رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
وجودی ان اغیب من الوجود
بماینذر علی من الشهود.
جنید (نفایس الفنون قسم اول ص 171).
قدکان یطربنی وجدی فافقدنی
من رؤیة الوجد من فی الوجد موجود
الوجد یطرب من فی الوجد راحته
الوجد عند شهود الحق مفقود.جنید بغدادی.
در وجد و حال بین چو کبوتر زنند چرخ
بازان کز آشیان طریقت پریده اند.خاقانی.
پس آنانکه در وجد مستغرقند
شب و روز در عین حفظ حقند.سعدی.
گر مطرب حریفان این پارسی بخواند
در وجد و حالت آرد پیران پارسا را.حافظ.
و کمینه عقوبت او حرمان وجد و فقدان شهود است. (انیس الطالبین ص10).

وجد.

[وُ] (ع مص) وَجد. وجدان. وجود. (منتهی الارب). یافتن. (ناظم الاطباء). || مستغنی شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || توانگر شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || توانگری گزیدن. || (اِمص) توانگری. (منتهی الارب).

وجد.

[وِ] (ع مص) بی نیاز شدن. (ناظم الاطباء). مستغنی شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || توانگر شدن. (منتهی الارب). توانگری گزیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص) توانگری. (منتهی الارب).

وجد.

[وُ جُ] (ع ص، اِ) جِ واجد. (اقرب الموارد). چنانکه در توشیح آمده و این غریب است. (اقرب الموارد). رجوع به واجد شود.

وجدان.

[وِ] (ع مص) وجود. وجد. گم شده را یافتن. (ناظم الاطباء). یافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || خشم گرفتن. (اقرب الموارد). || (اِمص، اِ) در عرف بعضی وجدان عبارت است از نفس و قوای باطنه. (المنجد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || دریافت. || یافت. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اصطلاح صوفیه) وجدان نزد صوفیه مصادفهء حق است چنانکه در وجد گذشت. رجوع به تعریفات سیدجرجانی و کشاف اصطلاحات الفنون شود.

وجدان.

[وُ] (ع اِ) جِ وجید، به معنی زمین هموار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وجید شود. || (مص) گمشده یافتن. (منتهی الارب).

وجدانیات.

[وِ نی یا] (ع اِ) جِ وجدانیة. اموری که به وسیلهء حواس خمسهء باطنه ادراک میشوند. (از تعریفات). وجدانیات اموری است که ما آنها را یا به وسیلهء نفوس خود ادراک می کنیم چون علم ما بوجود خودمان یا علم ما به حالات باطنی خود چون علم به خوف و شهوت و غضبی که در باطن ما وجود دارد. برای تفصیل این مبحث رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

وجد کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)(اصطلاح صوفیه) حرکت کردن از روی مستی و شوق و این اصطلاح اهل سماع است. (آنندراج). به شوق آمدن و آشفته گشتن. (ناظم الاطباء) :
در تنگنای خلوت غم میکند کلیم
وجدی که گردباد به صحرا نمیکند.
کلیم (از آنندراج).

وجدی خراسانی.

[وَ یِ خُ] (اِخ) از شاعران است. مجمع الفصحاء دربارهء او آرد: نام شریف آنجناب مولانا محمد اسماعیل و اصل مولدش قریهء ازغد بر وزن سرمد از قرای شاهاندز مشهور به شاندز از مضافات مشهد مقدس رضوی بوده. وی از جوانی طالب علوم صوری و معنوی شده به جناب سرعالم شاه هندی و جناب سیدقطب الدین نیریزی فارسی و آقا محمدهاشم شیرازی خلیفهء وی و آقا محمد کازرونی رسیده و سالها به عبادت و طاعت و ریاضت گذرانیده تا به درجات بلند ارتقاء و اعتلا یافت مرجع سالکین و عارفین شده گاهی مثنوی و رباعی منظوم میفرموده است. ازوست:
ای آنکه به دلبری توئی بالادست
عمری است که گشته ام به دامت پابست
پایی به سرم نه که فتادم از پای
دستی به دلم رسان که رفتم از دست.
تا بتوانی بجان بکش بار دلی
میکوش که تا دلت شود یار دلی
آزار دلی مکن که ناگاه کنی
کار دو جهان در سر آزار دلی.
وی به سال 1232 ه . ق. درگذشت. (مجمع الفصحاء ج2، ص559).

وجدی هندوستانی.

[وَ یِ هِ] (اِخ) از شاعران است. مجمع الفصحاء دربارهء او گوید: اصلش از لکهنو و اسمش میرزا زین العابدین و از معاصرین بود به ایران آمده چندی سکونت کرده است. از اوست:
جز گریه نیست کار دل دردناک ما
گوئی که با سرشک سرشتند خاک ما.
ای پرستار چه حاصل ز مداوا که طبیب
داروی درد نداند اگر افلاطون است.
تو بدینگونه که دلها بربایی از دست
نتوان گفت که یک اهل دلی دیگر هست
سر عشق تو اگر فاش شود جرمم نیست
زآنکه گنجینهء اسرار که دل بود شکست.
هر که را زخم زنی زندهء جاوید شود
آب تیغت مگر از چشمهء حیوان باشد
ای خوش آندل که در آن زلف مقید گردد
خوش اسیری که در آن چاه زنخدان باشد.
(مجمع الفصحاء ج2 ص528).

وجذ.

[وَ] (ع اِ) مغاکی در کوه که آب گرد آید در وی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || حوض. (منتهی الارب). گویند به معنی حوض نیز آید. (از اقرب الموارد). حوض و تالاب. (ناظم الاطباء). ج، وِجذان. وجذ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وِجاذ. (ناظم الاطباء).

وجذ.

[وَ جِ] (ع ص) (مکان...) جای مغاک و حوض ناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کثیرالوجاذ. (اقرب الموارد).

وجذان.

[وِ] (ع اِ) جِ وَجذ، به معنی مغاکی در کوه که آب در آن گرد آید و حوض. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وجذ شود.

وجر.

[وَ] (ع اِ) سمج(1) کوه. (منتهی الارب). کهف در کوه. (اقرب الموارد). غار و سمج و مغاک در کوه. (ناظم الاطباء). ج، اوجار. (اقرب الموارد).
(1) - سُمْج به معنی خانهء زیرزمینی یا مغاک در کوه باشد. (از حاشیهء منتهی الارب).

وجر.

[وَ] (ع مص) دارو به گلو فروکردن. (تاج المصادر بیهقی). دارو در دهان کسی ریختن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). داروی وجور در دهان کسی قرار دادن. (از اقرب الموارد). || شنوانیدن کسی را آنچه را مکروه دارد. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وجر.

[وَ جَ] (ع مص) ترسیدن از کسی. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی).

وجر.

[وَ جَ] (اِ) به معنی فتوی باشد و معنی آن را در کنزاللغة دستور حاکم شرع در مسئلهء شرعی نوشته بودند و به این معنی با جیم فارسی [ وچر ] هم آمده است. (برهان) (آنندراج). فتوای قاضی. (ناظم الاطباء).

وجر.

[وَ جِ] (ع ص) ترسان. (از منتهی الارب). وجر. اوجر به معنی خائف و ترسان. (از اقرب الموارد). مؤنث آن وجره است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). جبان و ترسو. (ناظم الاطباء).

وجر.

[وُ جُ] (ع اِ) جِ وِجار به معنی سوراخ کفتار و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به وجار شود.

وجراء .

[وَ] (ع ص) مؤنث اوجر به معنی زن ترسان و گویند وجراء استعمال نشود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وجرگر.

[وَ جَ گَ] (ص مرکب) مفتی و فتوی دهنده. (آنندراج) (برهان). مفتی و آنکه فتوی میدهد. (ناظم الاطباء). رجوع به وجر شود.

وجرة.

[وَ جِ رَ] (ع ص) مؤنث وَجِر، به معنی زن ترسان. (منتهی الارب). وجرة و وجراء به معنی خائف و ترسان. (از اقرب الموارد).

وجرة.

[وَ رَ / وَ جَ رَ] (ع اِ) گَوی(1) که جهت شکار وحوش کنند که چون وحوش بر آن گذرد چاه و مغاکی درآید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وجار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گودالی که جهت گرفتن وحوش کنند. (ناظم الاطباء).
(1) - گَو به معنی گودی است.

وجرة.

[وَ رَ] (اِخ) بیابانی است میان مکه و بصره. و منزلگاه قوافل است. رجوع به معجم البلدان و ناظم الاطباء شود.

وجری.

[وَ را] (اِخ) شهری است در ارمینیه. (منتهی الارب). شهری از ارمنستان که هوایی بسیار سرد دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

وجز.

[وَ] (ع ص) تیزجنبش سریع الحرکة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). وجزة مؤنث آن است. (منتهی الارب). تیزجنبش تندرونده و سریع الحرکة. (ناظم الاطباء). || زوددهنده. (منتهی الارب). سریع العطا. (از اقرب الموارد). || شتر تندرو. (اقرب الموارد). || سبک و کوتاه از کار و سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چیز کوتاه و موجز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سبک و کوتاه از هر چیزی. (منتهی الارب). || (مص) کوتاه کردن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وجازة (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وُجوز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به وجوز و وجازة شود.

وجزة.

[وَ زَ] (ع ص) مؤنث وجز. (منتهی الارب). یعنی تیزجنبش تندروندهء سریع الحرکة. (ناظم الاطباء). رجوع به وجز شود.

وجس.

[وَ] (ع اِ) آواز نرم و صوت خفی. (ناظم الاطباء). آواز نرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنچه در گوش خورد از آواز و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آواز جماع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بیم. (منتهی الارب). فزع قلب. (اقرب الموارد). هراس. || (مص) ترسیدن دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). والفعل من ضرب و سمع قلی. (منتهی الارب). ترسیدن و هول کردنی که حاصل شود از برآمدن صدا و آواز. فزع کردن و ترسیدن از آنچه در قلب افتد یا از آواز و جز آن که شنیده شود. (اقرب الموارد). || شنیدن گوش به حس. (از اقرب الموارد از تاج العروس): وجس الاذن؛ سمع حسا. (اقرب الموارد).

وجسان.

[وَ] (ع اِ) آنچه در گوش خورد از آواز و جز آن. وَجس. (منتهی الارب). || ترس و بیم و هراسی که از برآمدن بانگ و آواز حاصل شود. (ناظم الاطباء).

وجسان.

[وَ جَ] (ع مص) فزع کردن از آنچه در دل واقع شود یا از آواز و جز آن که شنیده گردد. (از اقرب الموارد). رجوع به وجس شود.

وجع.

[وَ جَ] (ع اِمص) رنجوری و دردمندی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بیماری. (اقرب الموارد). || (اِ) درد. (اقرب الموارد) (بحر الجواهر) (مهذب الاسماء). دردی که با حس لمس ادراک شود خلاف الم که عام است از وجع و غیر آن . وجع ادراک کردن محسوس منافی است از آنجهت که منافی است. اوجاع بر دو قسم است قسم نخست دردهائی که برای آنها نامی مخصوص وضع شده است و مشهور آن پانزده درد است:
خشن و لاذع است و اعیائی
خدری و ممدد و حکاک
ناخس و رخو و کاسر و ضاغط
وآن مفسخ کزو عضل شد چاک
ضربان و ثقیل و ثاقب باز
وآن مسلی که اوست اصل هلاک.
(از نصاب).
و اقسام دیگر نام مخصوصی ندارد بلکه هرگاه بخواهند از آنها تعبیر کنند به موضع درد نسبت دهند مثلاً گویند وجع کلیه، وجع معده. (ازبحر الجواهر). ج، وجاع، اوجاع. (از اقرب الموارد) (بحر الجواهر) (ناظم الاطباء). شیخ الرئیس در قانون گوید: اوجاعی که برای آنها اسم است از این قرارند: حکاک. خشن. ناخس. ضاغط. ممدد. مفسخ. مکسر. رخو. ثاقب. مسلی. خدری. ضربانی. ثقیل. اعیائی. لاذع. و اینها پانزده جنس اند. (از قانون ابوعلی) :
زآن موالید وجع چون مُرد او
زید را زاول سبب قتال گو.(1)مولوی.
لیک حق دادش چنین خوف و وجع
تا مصالح حاصل آید در تبع.مولوی.
- ام وجع الکبد؛ گیاهی است که درد کبد را بهبود بخشد. (از اقرب الموارد). تره از آنجا که شفای درد کبد است. (منتهی الارب).
|| (مص) رنجور و دردمند گردیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - ن ل: زیدِ رامی زین سبب قتال گو. (مثنوی چ نیکلسون ج1 ص102).

وجع.

[وَ جِ] (ع ص) رنجور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دردمند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). صاحب وَجَع. (اقرب الموارد). ج، وَجِعون، وَجعی، وَجاعی، وِجاع، اوجاع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وجعاء .

[وَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سافله. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). دبر مردم. (مهذب الاسماء).

وجعات.

[وَ جِ] (ع ص، اِ) جِ وجعة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (المنجد). رجوع به وجعة شود. || جِ وَجِع. (منتهی الارب). رجوع به وجع شود.

وجعون.

[وَ جِ] (ع ص، اِ) جِ وَجِع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به وجع شود.

وجعة.

[وَ جِ عَ] (ع ص) زن رنجور و دردمند. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (المنجد). ج، وَجاعی، وجعات. (ناظم الاطباء) (المنجد) (اقرب الموارد).

وجعی.

[وَ عا] (ع ص، اِ) جِ وَجِع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (المنجد). رجوع به وجع شود.

وجف.

[وَ] (ع اِ) نوعی از رفتار شتر و اسب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) مضطرب و پریشان شدن. (از اقرب الموارد). طپیدن و بی آرام گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وجیف. وُجوف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پوئیدن ستور. (تاج المصادر بیهقی).
-وجف ابل؛ به رفتار وجف رفتن شتر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد): وجف الفرس و البعیر؛ عدا و سار العَنَق.

وجل.

[وَ] (ع مص) چیره شدن بر کسی در ترس. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وجل.

[وَ جَ] (ع مص) مَوجَل. ترسیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (ناظم الاطباء). || (اِ) خوف. (اقرب الموارد). ترس و بیم. ج، اوجال. (از اقرب الموارد). گویند: فی قلبه وجل و فی قلوبهم اوجال. (اقرب الموارد) :
این بود همواره چون سیماب لرزان از فزع
وآن بود پیوسته چون سیمرغ پنهان از وجل.
عبدالواسع جبلی.
عمرو دایم ماند در درد و وجل
دردها میزاید آنجا تا اجل.مولوی.

وجل.

[وَ جِ] (ع ص) مرد ترسناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خائف. (اقرب الموارد). کسی که از وهم ترسان باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). ترسنده.

وجلات.

[وَ جِ] (ع ص، اِ) جِ وَجِل. (از اقرب الموارد). رجوع به وجل شود.

وجلون.

[وَ جِ] (ع ص، اِ) جِ وَجِل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وجل شود.

وجلة.

[وَ جِ لَ] (ع ص) مؤنث وَجِل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن ترسناک. (ناظم الاطباء). ج، وجلات. (اقرب الموارد). رجوع به وجل شود.

وجم.

[وَ] (ع ص) (رجل...) مرد ناکس کمینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج): وجم سوء؛ مرد بد. (منتهی الارب) رجل سوء. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) وَجَم. نشان در راه های دشت یا آن سنگ برهم نهاده سطبرتر و درازتر از اروم که عاد بر پشته ها گذاشته اند جهت هدایت راه. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اوجام. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و در لسان آمده اصل و ریشهء وجم مستدیر و گرد است و سر آن تیز و گفته اند وجم بناها و نشانه هایی است در بیابان که به آن راه یابند. (از اقرب الموارد). || (مص) وجوم. خاموش گردیدن از اندوه و از خشم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || ناپسند داشتن چیزی را. || لگد زدن بر سینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). این لغت یمانی است. (از اقرب الموارد). || مشت بر گردن و سینه زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || وجم لفلان من کذا؛ رثی له و غم بسببه. (اقرب الموارد).

وجم.

[وَ جَ] (ع اِ) سنگ برهم نهاده سطبرتر و درازتر از اروم که عاد بر پشتها گذاشته اند جهت هدایت راه. (منتهی الارب) (از المنجد) (ناظم الاطباء). ج، اوجام. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). رجوع به وَجم شود. || (ص) بخیل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سبک اندام ناکس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). خفیف الجسم لئیم. (اقرب الموارد) (تاج العروس).

وجم.

[وَ جِ] (ع ص) مرد ترش روی سرفروافکنده از شدت اندوه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وجمة.

[وَ مَ] (ع مص) یک بار خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). وجبه. (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). || بر روی درافتادن در خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وجمة.

[وَ جَ مَ] (ع اِ) ننگ و عار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). مسبة. (اقرب الموارد).

وجن.

[وَ] (ع مص) دور انداختن. || بر زمین کوفتن. || کوفتن گازر جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). کوفتن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) وَجَن. واجن. زمین سخت دارای سنگ ریزه و قیل العارض من الارض. (اقرب الموارد).

وجن.

[وَ جَ] (ع اِ) زمین سخت سنگریزه دار. (از اقرب الموارد). رجوع به مدخل قبل شود.

وجناء .

[وَ] (ع ص) شترمادهء سخت و استواراندام، این مأخوذ از وجین است و گویند وجناء ناقهء بزرگ وجنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). و گویند ناقة عظیمة الوجنتین. (اقرب الموارد). اشتری سخت کوهان. (مهذب الاسماء).

وجنات.

[وَ جَ] (ع اِ) جِ وجنة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). جِ وجنه که به معنی رخسارهء آدمی باشد و موی ریش در آنجا نمیروید و آن پهلوی بینی و زیر چشم میباشد و آن موضوع اگرچه جز رخساره است مگر مجازاً رخساره را گفته میشود. (آنندراج) (غیاث اللغات) : و اشک ندامت بر صفحات وجنات از فوارهء دیدگان رها کرد. (سندبادنامه ص153). رجوع به وجنة شود.

وجنتین.

[وَ نَ تَ] (ع اِ) تثنیهء وجنة. دو گونهء رخسار. رجوع به وجنة شود.

وجنک.

[وَ نَ] (اِ) منقار مرغان. (برهان) (آنندراج). نوک مرغان. منقار مرغ. (ناظم الاطباء).

وجنة.

[وَ / وِ / وُ نَ / وَ جَ نَ / وَ جِ نَ] (ع اِ) و همچنین اُجنَة. رخساره یا تندی رخسار. (منتهی الارب). و در آن پنج لغت آمده است. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). افراز رخ. (مهذب الاسماء). برآمدگی از دوگونهء رخسار. (اقرب الموارد). جزء برآمده از رخسار و به اصطلاح تشریح، آن استخوان از استخوانهای صورت که در زیر چشم واقع شده و برآمدگی رخسار از وی میباشد. (ناظم الاطباء).

وجوب.

[وَ] (ع مص) جِبَة. لازم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وُجوب شود.

وجوب.

[وُ] (ع مص) سزاوار شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مقرر گشتن بیع. || برگردانیدن. (منتهی الارب): وجب عنه؛ برگردانید از آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || وَجب؛ پنهان شدن و غروب کردن خورشید. (از اقرب الموارد). فروشدن آفتاب. (منتهی الارب). || فرورفتن چشم به مغاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || یک مرتبه در روز خوردن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || افتادن و مردن. (اقرب الموارد). افتادن. مردن. (منتهی الارب). || بایستن. بایا بودن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اصطلاح فلسفی) تقاضا کردن ذات، وجود خود را یعنی هستی خود را و ناممکن بودن عدم او و گاهی مراد از آن ذات حق تعالی باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات) (تعریفات سید جرجانی). رجوع به نفایس الفنون شود. || لازم شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). لازم شدن و ثابت شدن. (اقرب الموارد). || واجب شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (اِمص) ضرورت و لزوم. (ناظم الاطباء).
- وجوب شرعی از احکام خمسه؛ تکلیفی است که آن را در مقابل ندب و اباحه و کراهت و حرمت قرار دهند. در تفسیر این وجوب میان علماء اصول اختلاف است. این وجوب نیز تقسیماتی دارد که کتب اصول و کشاف اصطلاحات الفنون به تفصیل پیرامون آن بحث کرده اند. رجوع به کشاف اصلاحات الفنون و نفایس الفنون و تعریفات سید جرجانی و کفایة الاصول خراسانی شود.
- وجوب عرفی و استحسان؛ وجوب در عرف به معنی استحسان و اولویت است و آن را وجوب عرفی و استحسانی گویند که در مقابل آن وجوب عقلی و شرعی قرار دارد. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- وجوب عقلی؛ همان است که متکلمان و فلاسفه آن را در مقابل امکان و امتناع قرار دهند. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

وجوباً.

[وُ بَنْ] (ع ق) به طور وجوب. حتماً. مسلماً. لزوماً. به عنوان وجوب و لزوم.

وجوبة.

[وُ بَ] (ع مص) ترسو شدن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). جبان شدن. (اقرب الموارد). بددل و گول گردیدن. (منتهی الارب). بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی). ترسو و بددل گردیدن. گول و احمق شدن. (ناظم الاطباء).

وجود.

[وُ] (ع مص) وَجد. جِدَة. وِجدان. یافتن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || دانستن. (از اقرب الموارد). وجد به معنی عَلِمَ آید و در این هنگام از افعال قلوب به شمار آید و دو مفعول را نصب دهد مانند: وجدت صدقک راجحاً. (اقرب الموارد). || هست گردیدن و فعل آن به طور مجهول به کار رود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) بود. (یادداشت مرحوم دهخدا). هستی. ضد عدم. (ناظم الاطباء). هستی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزها را وجودی است در اعیان و وجودی است در اذهان و این هر دو به طبع باشد و اختلاف و تغیر را در آن مدخلی نه و وجودی در عبارت و وجودی در کتابت و این هر دو به وضع باشد و به حسب اختلاف اغراض واضعان مختلف و متغیر شود و از این چهار وجود سه دال بود و آن کتابت و عبارت و معنی است و سه مدلول و آن عبارت و معنی و عین است و وجود در کتابت دال بود و مدلول نبود و در عین مدلول بود و دال نبود و در قول و ذهن هم دال بود و هم مدلول. (اساس الاقتباس ص62). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و شرح مطالع شود :
همه رنج من از وجود من است
لاجرم زین وجود نالانم.خاقانی.
چونکه ببودش کرم آباد شد
بند وجود از عدم آزاد شد.نظامی.
خدایی کآفرینش در سجودش
گواهی مطلق آمد بر وجودش.نظامی.
بر ایشان ببارید باران جود
فروشستشان گرد دل از وجود.سعدی.
هرگز وجود حاضر غایب شنیده ای
من در میان جمع و دلم جای دیگر است.
سعدی.
- باوجود؛ بزرگ. بزرگوار. صاحب شرافت و عظمت. (ناظم الاطباء).
- با وجود آن؛ با آن و حال آن. (ناظم الاطباء).
- بی وجود آن؛ بی آن. (ناظم الاطباء).
- صاحب وجود؛ بزرگ و بزرگوار و شریف. (ناظم الاطباء).
- وجودآرای؛ زینت دهندهء وجود و آرایش کنندهء آن :
هردو رکن افسر وجودآرای
هر دو رکن اختر سعودنگار.خاقانی.
- وجود آمدن و به وجود آمدن و در وجود -آمدن؛ موجود شدن. هست شدن. به هستی آمدن :
گمان مبر که جهان اعتماد را شاید
که بی عدم نبود هرچه در وجود آید.سعدی.
ز ابلیس هرگز نیاید سجود
نه از بدگهر نیکویی در وجود.سعدی.
خداوندگارا نظر کن به جود
که جرم آمد از بندگان در وجود.سعدی.
- وجود دادن؛ ایجاد کردن و اختراع نمودن. (ناظم الاطباء).
- وجود داشتن؛ موجود بودن.
- وجود ذهنی؛ یکی از انواع چهارگانهء وجود. رجوع به وجود شود.
- وجودساز معادن؛ کنایه از آفتاب عالمتاب است. (برهان قاطع) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- وجود کتبی؛ یکی از اقسام وجود. رجوع به وجود و رجوع به اساس الاقتباس ص62 شود.
- وجود لفظی؛ یکی از گونه های وجود.
- وجود مطلق؛ وجودی که از ماهیت مبری است. وجود باریتعالی. وجود قائم بالذات. وجود مستقل :
ما عدمهاییم و هستی ها نما
تو وجود مطلق و هستی ما.مولوی.
- وجود نگذاشتن؛ اعتنا به شأن چیزی نکردن و هیچ و نابود انگاشتن. (آنندراج) :
خندهء موجم در این دریا کجا تر میکند
من که دریا را وجود شبنمی نگذاشتم.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- وجود نهادن چیزی را؛ اعتنا کردن به شأن آن چیز. (آنندراج) :
آسمان را کی وجودی مینهد هرگز سلیم.
سلیم (از آنندراج).
|| (اِ) موجود. (ناظم الاطباء). || وجود در عرف به معنی جسم و بدن مستعمل است و این مجاز باشد. (آنندراج) (غیاث). وجود در اشعار سعدی و حافظ به معنی تن و بدن به کار رفته است. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
یکی تیری افکند و در ره فتاد
وجودم نیازرد و رنجم نداد.سعدی.
صبا خاک وجود ما بدان عالی جناب انداز
بود کآن شاه خوبان را نظر بر منظر اندازیم.
حافظ.
|| ایجاد و اختراع. || هستان. || بوش. فرتاش. || ذات. نفس. شخص. کس. نفر. || تنهء درخت. (ناظم الاطباء).
|| (اصطلاح صوفیه) وجود فقدان اوصاف بشری عبد است تا وجود حق یابد زیرا با ظهور سلطان حقیقت بشریت را بقاء و هستی نباشد و همین است معنای سخن ابوالحسین نوری که گوید من بیست سال است که در میان وجد و فقد به سر میبرم، «اذا وجدت ربی فقدت قلبی» و معنای سخن جنید که گوید بدان که توحید مباین است با وجود او و وجود توحید مباین است با علم او پس توحید بدایت است و وجود نهایت است و وجد واسطه است میان آن دو. (تعریفات سیدجرجانی). وجود وجدان حق است در وجد. (تعریفات).

وجود عینی.

[وُ دِ عَ / عِ] (ترکیب وصفی) وجود خارجی است. رجوع به وجود شود.

وجودی.

[وُ دی ی] (ص نسبی) منسوب است به وجود. خلاف عدمی. (اقرب الموارد) (المنجد). || (اصطلاح منطقی) آنچه که سلب جزو مفهوم آن نباشد و مقابل آن عدمی است که سلب جزو مفهوم آن است و به همین معنی عدمی در تعریف قضیهء معدوله به کار میرود. || وجودی عبارت است از آنچه شأن آن وجود خارجی است و مقابل این قسم از وجودی نیز عدمی است. || وجودی به معنای موجود خارجی نیز آید و مقابل این قسم نیز عدمی آید. || وجودی به خود وجود نیز اطلاق گردد. || آنچه ثبوت آن برای موصوف منوط باشد به وجود آن برای موصوف، چون سیاهی در جسم. مایکون ثبوته لموصوفه بوجوده له. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به شرح مواقف و حاشیهء مولانا عبدالحکیم شود.

وجودیهء لادائمة.

[وُ دی یَ یِ ءِ مَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح منطقی) (قضیهء...) نزد منطقیان مطلقهء عامه را نامند با قید لادوام به حسب ذات و آن مرکب باشد از دو مطلقه، مانند: کل انسان متنفس بالاطلاق العام لابالدوام. (کشاف اصطلاحات الفنون). ترکیب این قضیه چه موجب و چه سالب آن از دو مطلقهء عامه است که یکی موجبه باشد و دیگری سالبه زیرا جزء اول مطلقهء عامه است و جزء ثانی لادوام و مثال آن در ایجاب و سلب: کل انسان ضاحک بالفعل لادائماً و لاشی ء من الانسان بضاحک بالفعل لادائماً. (از تعریفات سیدجرجانی). رجوع به اساس الاقتباس و قضیه در همین لغت نامه شود.

وجودیهء لاضروریة.

[وُ دی یَ یِ ضَ ری یَ / یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(اصطلاح منطقی) (قضیهء...) مطلقهء عامه را نامند با قید لاضرورة به حسب ذات مانند کل انسان متنفس بالاطلاق العام لابالضرورة و آن مرکب باشد از مطلقهء عامه و ممکنهء عامه. (کشاف اصطلاحات الفنون). مثال موجبهء آن: کل انسان ضاحک بالفعل لابالضرورة و ترکیب آن از موجبهء مطلقهء عامه و سالبهء ممکنهء عامه. موجبهء مطلقهء عامه جزو اول آن است و سالبهء ممکنه یعنی لاشی ء من الانسان بضاحک بالامکان این همان معنای لاضرورة است و مثال سالبهء آن لاشی ء من الانسان بضاحک بالفعل لابالضرورة و ترکیب آن از سالبهء مطلقهء عامه است که همان جزو اول آن باشد و موجبهء ممکنهء عامه و آن معنای لاضرورة است. (تعریفات سیدجرجانی). رجوع به اساس الاقتباس و شمسیه و حاشیهء ملا عبدالله شود.

وجور.

[وَ / وُ] (ع اِ) داروی در دهن ریختنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). داروی رقیق که در حلق ریزند. (غیاث اللغات) (آنندراج). هر دارو که به دهان طفل یا مریض ریزند آنگاه که تناول آن ممکن نگردد. (از بحر الجواهر) (زمخشری). دارو که به دهن فروریزند. ج، وجورات. || سخن ناپسند و شنوائی آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وجورات.

[وَ / وُ] (ع اِ) جِ وجور. (بحر الجواهر). رجوع به وجور شود.

وجوز.

[وُ] (ع مص) کوتاه کردن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). وَجازة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وَجز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وجازة و وجز شود.

وجوف.

[وُ] (ع مص) مضطرب و پریشان شدن. (اقرب الموارد). طپیدن و بی آرام گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). || به رفتار وجف رفتن شتر. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وجف و وجیف شود.

وجول.

[وُ] (ع اِ) پیران. (منتهی الارب). پیرمردان. (ناظم الاطباء). شیوخ. (اقرب الموارد از قاموس) (المنجد). || دانایان و علماء و حکماء. (ناظم الاطباء).

وجوم.

[وُ] (ع اِ) جِ وَجم و آن سنگهای برهم نهاده است جهت هدایت راه. (از المنجد). رجوع به وجم شود. || (مص) خاموش گردیدن از اندوه و خشم. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). وجم. (منتهی الارب). رجوع به وجم شود.

وجوه.

[وُ] (ع اِ) جِ وَجْهْ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). به معنی روی مردم از هرچیزی و مهتر قوم. (آنندراج). || در تداول، طریقه ها و روش ها و طورها و نوع ها. (ناظم الاطباء) : نفاذ امر پادشاهانه از همهء وجوه حاصل آمد. (کلیله و دمنه).
- وجوه البلد؛ اشراف شهر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- وجوه و نظایر؛ علم وجوه و نظایر از فروع علم تفسیر به شمار میرود و معنای آن این است که یک کلمه که در مواضعی از قرآن به یک لفظ و یک حرکت آمده در هر جا معنایی مغایر با معنای جای دیگر داشته باشد. در این باره دانشمندان را تألیفهاست. از جمله شیخ جمال الدین ابوالفرج عبدالرحمان بن علی بن محمد بن جوزی کتابی تألیف کرده به نام نزهة الاعین فی علم الوجوه و النظایر. رجوع به کشف الظنون شود.
|| پولها. (ناظم الاطباء). پول و حقوق. مواجب : وجوه مواجب حشم و ابواب معایش لشکر در انحطاط افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی). ج، وجوهات.
- وجوه بریه؛ پولها که بر سبیل مبرات دهند.
- وجوه متحرک (اصطلاح بانکی)(1)؛ پول درحرکت. مقابل پول راکد.
- وجوه کوکب (اصطلاح هیأت و نجوم)؛ نزد منجمان عبارت است از قسمت هر برجی به سه قسم و هر قسمی را که ده درجه باشد به توالی بروج وجه خوانند و هریک را به کوکبی منسوب سازند چنانکه ده درجهء اول حمل نصیب مریخ است و ده درجهء میانه نصیب آفتاب و ده درجهء آخر نصیب زهره و ده درجهء اول ثور نصیب عطارد و ده درجهء میانه نصیب قمر و ده درجهء آخر نصیب زحل و هم بر این قیاس تا آخر حوت. (کشاف اصطلاحات الفنون).
.
(فرانسوی)
(1) - Fonds de roulement

وجوهات.

[وُ] (ع اِ) جِ وجوه. در تداول آنچه از مال زکوة و خمس و رد مظالم به مجتهدین خاصه با علم آنان برند و او آن را به مستحقین قسمت کند و آن را وجوهات بریه نیز گویند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وجوهان.

[وُ] (اِ) جِ وجوه و وجه به معنی مهتران و اعیان : سعدبن وقاص را... با اشراف و مبارزان و وجوهان عرب سوی کارزار عجم فرستاد. (مجمل التواریخ).

وجه.

[وَجْهْ] (ع اِ) رو و چهره. (غیاث اللغات). روی و چهره. روی و صورت و هیأت و پیکر و سیما و دیدار و شکل و نمایش. (ناظم الاطباء). روی مردم و هرچیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اَوجُهْ، وجوه، اُجوه با قلب واو به همزه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
-وجه ارض؛ روی زمین.
|| کیفیت. چگونگی. || طریق. راه : یارگی را بشکافد یا بوجهی دیگر دفع کند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || عین چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). عین چیزی و خود چیزی. (ناظم الاطباء): هذا وجه الرأی؛ یعنی هو الرأی نفسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ذات و حقیقت چیزی. (غیاث اللغات) : و یبقی وجه ربک ذوالجلال والاکرام. (قرآن 55/27). || آنچه انسان بدان توجه کند از عمل و غیر آن. (از اقرب الموارد). هر چیزی که انسان بدان روی آورد از کار و عمل و جز آن. (ناظم الاطباء). و به همین معنی است: وجهت وجهی للذی فطر السموات و الارض و گویند وجه در اینجا به معنی عمل است. (منتهی الارب). || مستقبل هرچیزی. گویند: هذا وجه الثوب. (از اقرب الموارد). || حال. هو احسن القوم وجهاً؛ ای حا. (ناظم الاطباء). || اول روزگار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
- وجه دهر؛ اول آن. (اقرب الموارد).
- وجه نهار؛ اول روز. (ترجمان علامهء جرجانی).
|| آنقدر از سیاره که پیدا و ظاهر گردد ترا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب): وجه نجم؛ آن مقدار از ستاره که پیدا شود برای تو. (از اقرب الموارد). || مقصود سخن. (منتهی الارب).
- وجه کلام؛ طریق مقصود از آن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
|| رضا و خوشنودی. (منتهی الارب) : انما نطعمکم لوجه الله. (قرآن 76/9)؛ ای لرضاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) :
وجه خدا اگر شودت منظر نظر
زین پس شکی نماند که صاحب نظر شوی.
حافظ.
|| مهتر قوم. (منتهی الارب). سید قوم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شریف قوم و شریف شهر. (ناظم الاطباء). ج، وجوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بزرگی. (منتهی الارب). جاه. (از اقرب الموارد). بزرگی و منزلت. || وَجَه؛ آب اندک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سوی و کرانه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). جهت. (اقرب الموارد). || قبله. (مهذب الاسماء) : فثم وجه الله. (قرآن 2/115)؛ ای قبلته. (مهذب الاسماء). || قصد و نیت : وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض. (قرآن 6/79)؛ ای قصدی و نیتی. (اقرب الموارد). || پول نقد. مال. زر. (ناظم الاطباء). دینار و درهم. تنخواه: مبلغ یکصدتومان وجه رایج مملکتی :
ساقی بهار میرسد و وجه می نماند
فکری بکن که خون دل آمد ز غم به جوش.
حافظ.
- وجه کرایه؛ مال الاجاره و پولی که از بابت کرایه داده میشود. (ناظم الاطباء).
|| طور و روش و وضع و طریقه و طرز. || طریق. سبیل. راه. (ناظم الاطباء) :
به وجه مرحمت ای ساکنان صدر جلال
ز روی حافظ و این آستانه یاد آرید.حافظ.
- به وجه اجمال؛ به طریق اجمال.
- به وجه بودن و به وجه نبودن؛ مشروع و حلال بودن یا نبودن :
گرچه از مال و گندم نه به وجه
هم خزانت پر است و هم انبار
بس تفاخر مکن که اندر حشر
گندمت کژدم است و مالت مار.سنایی.
و عنایت حق تعالی در حفظ او چندان بودی که چون دست به طعامی بردی که شبهت درو بودی رگی در پشت انگشت او کشیده شدی چنانکه انگشت فرمان او نبردی او بدانستی که آن لقمه به وجه نیست. (تذکرة الاولیاء شیخ عطار).
- به وجه شرعی؛ به طریق شرعی.
- وجه احسن؛ طریق نیکو. (ناظم الاطباء).
|| روی و سطح چیزی. || پیشگاه چیزی. جزء پیشین چیزی. || دستور. قاعده. رسم. || نوع و قسم. (ناظم الاطباء).
- بوجه من الوجوه؛ به هر نوع. به همه جهت. (ناظم الاطباء).
|| مقدار و اندازه. (ناظم الاطباء).
- وجه معاش؛ به اندازهء گذران زندگانی و راه معیشت. (ناظم الاطباء).
|| دلیل. سبب و جهت. باعث و موجب. (ناظم الاطباء) : و اگر کسی روا دارد جواز آن را وجهی توان نهاد. (المعجم فی معاییر اشعار العجم).
- وجه تسمیه؛ سبب تعیین اسم. (ناظم الاطباء). || وظیفه و مواجب و سالیانه. || بکارت و دوشیزگی. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح صوفیه) نزد اهل تصوف وجود را گویند چنانکه در کتاب العقد المنفرد فی علم التصوف آمده است. || (اصطلاح ادبی) وجه نزد بعضی از قراء اطلاق شود بر قسمتی از احوال اسناد. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (مص) بر روی زدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بر روی کسی زدن و رد کردن او. (اقرب الموارد). || روی آوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || وجیه و باقدر گردیدن پیش مردم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وجه.

[وَ جَهْ] (ع اِ) وَجْهْ. آب اندک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وجه.

[وَ جُهْ] (ع ص) صاحب جاه. باقدر. وَجِهْ. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وجه.

[وُجْهْ / وِجْهْ] (ع اِ) جانب و ناحیه. (اقرب الموارد).

وجه آباد.

[وَجْهْ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران. واقع در 4 هزارگزی شمال راه آهن رباط کریم در جلگه. با هوای معتدل. سکنهء 562 تن و آب آن از قنات تأمین می شود و محصول آن غلات، صیفی، چغندر قند، انگور، انجیر و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وجهاء .

[وُ جَ] (ع ص، اِ) جِ وجیه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). به معنی مهتر قوم و با قدر و منزلت. (آنندراج). رجوع به وجیه شود.

وجهة.

[وِ هَ] (ع اِ) روش و طریقه. (ناظم الاطباء). || سوی و کرانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنجا که روی کنند. (مهذب الاسماء). موضعی که به طرف آن رو کرده شود. (غیاث اللغات). || دین. || قبله. (مهذب الاسماء). || اعتبار: وجههء ملی. || صفحه. یک روی نامه : هو مجلدة ضخمة تحتوی علی عشرین کراسه فی کل وجهة عشرون سطراً. (معجم الادباء چ مارگلیوث ج2 ص56).

وجهة.

[وُ هَ] (ع اِ) روش و طریقه. (ناظم الاطباء). || سوی و کرانه. (منتهی الارب).

وجهة.

[وَ جُ هَ] (ع ص) مؤنث وَجُهْ؛ یعنی زن باقدر و منزلت. (ناظم الاطباء). رجوع به وَجُه شود.

وجهی اصفهانی.

[وَ یِ اِ فَ] (اِخ) از شاعران صوفی مشرب است که بیشتر به رباعی می پردازد. او راست:
می گفتم عشق و می ندانستم چیست
می گفتم یار و می ندانستم کیست
گر یار این است کی توان بی او بود
ور عشق این است چون توان با او زیست.
دی پیر مغان آتش صحبت افروخت
ایمان مرا دید و دلش بر من سوخت
از دامن کفر رقعه واری ببرید
آورد و بر آستین ایمانم دوخت.
(مجمع الخواص 303).

وجهی سنجاری.

[وَ ؟] (اِخ) شاعری است که اشعاری درویشانه دارد. او راست:
مرا چنانکه منم جمله خلق دانستند
ترا چنانکه تویی هیچکس نمیداند.
(مجمع الخواص 241).

وجی.

[وَ جا] (ع مص) سوده شدن سم ستور یا سخت سوده شدن آن و فعل آن از باب سمع است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || بخیل یافتن. (منتهی الارب): گویند سألناه فوجیناه؛ یعنی خواستم از وی پس بی خیر یافتم او را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || خصی کردن. اخته کردن. (منتهی الارب). رجوع به وَجْیْ شود.

وجی.

[وَ] (ع ص) سوده سم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ناکس بی خیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بی خیر و بخیل. (ناظم الاطباء).

وجی.

[وَ جی ی] (ع ص) بی خیر و بخیل. (ناظم الاطباء).

وجی.

[وَجْیْ] (ع مص) بخیل و بی خیر یافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خصی کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اخته کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به وَجی شود.

وجیاء .

[وَ] (ع ص) ستور مادهء سوده سم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شترمادهء سوده سم. (آنندراج). مادیان و دیگر ستور مادهء سوده سم. (ناظم الاطباء).

وجی ء .

[وَ] (ع ص) بر وزن امیر، تکهء خصی کرده. (منتهی الارب). اخته کرده: تیس وجی ء؛ تکهء اخته کرده. (ناظم الاطباء).

وجیئة.

[وَ ءَ] (ع اِ) گاو ماده. || یک نوع طعامی که از خرما و ملخ کوفته و روغن زیتون یا از پست و خرما ترتیب دهند. (ناظم الاطباء).

وجیب.

[وَ] (ع مص) وجب. وَجَبان؛ طپیدن دل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (المصادر زوزنی).

وجیبة.

[وَ بَ] (ع اِ) روزینه و راتب از طعام و جز آن. (منتهی الارب). وظیفه. (اقرب الموارد). روزینه و راتب از طعام و جز آن. وظیفه و وجه گذران از طعام و جز آن. (آنندراج). || بیع و هو ان یوجب البیع علی ان یاخذ البایع من ثمنه بعضاً فبعضاً فاذا استوفی یقال استوفی وجیبته. (منتهی الارب). وجیبه آن است که بیع بدانگونه ایجاب گردد که ثمن به اقساط به بایع مسترد گردد و چون همهء ثمن به بایع رد شد گویند استوفی وجیبته. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). لزوم بیع و دریافت وجه آن کم کم و همینکه تمام وجه دریافت شد میگویند قد استوفی وجیبته. (ناظم الاطباء).

وجیح.

[وَ] (ع ص) جامهء سخت بافت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). جامهء سخت و استوار بافته.

وجید.

[وَ] (ع اِ) زمین هموار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، وُجدان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وجیز.

[وَ] (ع ص) کوتاه از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کلام و سخن کوتاه که به زودی فهم و درک گردد. (دهار) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). گویند امر وجیز و کلام وجیز؛ یعنی خفیف و مقتصر. (اقرب الموارد). ملخص. مختصر. (شرح نصاب) (غیاث اللغات). موجز. (مهذب الاسماء). کوتاه. (شرح نصاب) (غیاث اللغات).

وجیزة.

[وَ زَ] (ع ص) مؤنث وجیز. ملخص. کوتاه. خلاصه. موجز. رجوع به وجیز شود.

وجیع.

[وَ] (ع ص) (ضرب...) ضرب دردناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات از منتخب) (آنندراج). مولم. آزارنده. الیم. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وجیعة.

[وَ عَ] (ع ص) موجع و دردناک. (ناظم الاطباء).

وجیف.

[وَ] (ع مص) طپیدن و بی آرام گشتن. (منتهی الارب). مضطرب و پریشان شدن. || گرفته شدن و خفقان قلب. (از اقرب الموارد). || به رفتار وجف رفتن شتر. (منتهی الارب). پوییدن ستور. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). رجوع به وجف و وجوف شود.

وجیل.

[وَ] (ع اِ) گو که آب در وی ایستد. (منتهی الارب) (آنندراج) (منتهی الارب). حفره ای که آب در آن گرد آید. (از اقرب الموارد).

وجیل.

[وَ] (اِخ) مکانی است نزدیک بصره مقر صاحب زنج. (ابن اثیر ج7 ص82).

وجیم.

[وَ] (ع ص) (یوم...) روز سخت گرم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وجیمة.

[وَ مَ] (ع ص) علف و گندم آفت رسیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد از قاموس).

وجین.

[وَ] (ع اِ) کرانهء وادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کرانهء زمین درشت هموار اندک بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وجین.

[وَ / وِ] (اِ) وجین کردن. پاک کردن کشت از علف هرزه و خودرو. (ناظم الاطباء). کندن علف های هرز از زمین زراعتی. واچین کردن. فرخو کردن کشت. گزین کردن کشت. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وجیه.

[وَ] (ع ص، اِ) مهتر قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سید قوم. (اقرب الموارد). شریف قوم. (ناظم الاطباء). ج، وجهاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || روی شناس. (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات). و گویند کسی که دارای خصال حمیده باشد و شأن او این است که معروف و شناخته گردد نه ناشناس. (اقرب الموارد) || خوشگل. زیبا. قشنگ. مرد خوب صورت. (غیاث اللغات) (آنندراج). باوجاهت و زیبا و جمیل و خوشگل و دارای حسن و جمال. (ناظم الاطباء). || خوش نما. (آنندراج) (غیاث اللغات). || با قدر و منزلت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چادر و گلیم دورخه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). پوشش دارای دورو. (ناظم الاطباء). || مهره ای است. (منتهی الارب). مهره ای است که برای دفع چشم زخم و به فال اینکه با قدر و منزلت گردند بگردن آویزند. (از اقرب الموارد). نام مهره ای است دارای دو روی مانند آینه که چون کسی خواهد به نزد سلطان رود در آن نظر کرده و خود را دیدار میکند و آن را به روی خود میمالد. (ناظم الاطباء). || بچه ای که نخست هر دو دست وی به یکبار بیرون آید از شکم مادر وقت زادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وجیه آباد.

[وَ] (اِخ) دهی جزء دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین واقع در 3هزارگزی راه قزوین به بوئین در جلگه با هوای معتدل. سکنهء آن 128 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وجیه الدولة.

[وَ هُدْ دَ / دُو لَ / لِ] (اِخ)ذوالقرنین. رجوع به ذوالقرنین بن ابی المظفر حمدان بن ناصرالدولة ابومحمدالحسن بن عبدالله تغلبی شاعر شود.

وجیه الملک.

[وَ هُلْ مُ] (اِخ) شرف الدین، ابوطاهربن سعدالدین بن علی قمی. رجوع به ابی طاهر شرف الدین وجیه الملک شود.

وجیه المله.

[وَ هُلْ مِلْ لَ / لِ] (از ع، ص مرکب) از وجیه الملهء عربی. کسی که مورد توجه و علاقهء مردم است. دارای وجاهت ملی. مقبول عامه :
خران داخلی معقول بودند
وجیه المله و مقبول بودند.
ایرج میرزا (از فرهنگ فارسی معین).

وجیهة.

[وَ هَ] (ع ص) مؤنث وجیه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن روشناس. || خداوند جاه. || زن زیبا. || زن صاحب قدر و منزلت. || وجیه و خوشگل. (ناظم الاطباء). || کساء و پوشش دارای دورو. (اقرب الموارد). || (اِ) مهره ای است قرمزرنگ یا عسلی که دارای دورو بوده باشد و صورت در آن چون آینه نمودار گردد و صورت را با آن مسح کنند هنگامی که بخواهند بر شاه درآیند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). مهرهء دوروی. (ناظم الاطباء). رجوع به وجیه شود.

وچر.

[وَ چَ] (اِ) فتوی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). دستور حاکم شرع در مسائل شرعی. (برهان) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). وجر. (آنندراج). رجوع به وجر شود.

وچرگر.

[وَ چَ گَ] (ص مرکب) مفتی. فتوی دهنده. || پیغمبر و رسول. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). [ مشتق از وزاره به معنی گداره و گر علامت فاعلی ]گذارش گر. و کلمهء وزیر نیز معرب همین وچر است. (از یادداشت مرحوم دهخدا) :
بوسه و نظرت حلال باشد باری
حجت دارم بر این سخن ز وچرگر.
زینبی.
در نسخهء حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی که کتابت آن در 776 ه . ق. است مینویسد: چرگر، سرودگوی بود. شاعر گوید :
همیشه دشمن تو سوخته تو ساخته بزم
به بزم ساخته، رود آخته دوصد چرگر
و چرگر دیگر مفتی بود. زینبی گوید :
بوسه و نَظْرَت(1) حلال باشد باری
حجت دارم بر این سخن روا چرگر. (کذا).
چنانکه مشهود است کلمهء چرگر است نه وچرگر برای اینکه بعد از چرگر به معنی سرودگوی مینویسد چرگر دیگر لیکن شعر زینبی را که شاهد می آورد مصرع دوم طوری است که اگر زِ وَچَرگَر بخوانیم وزن درست میشود و فرهنگها از همین جا به اشتباه افتاده اند ولی بی شبهه مصراع ثانی غلط است و شاید اصل چنین بوده: حجت دارم بر این سخن از چرگر یا بر چرگر یا ز گفتهء چرگر، با اینهمه کلمه ای در پهلوی هست بدینصورت «واژی تاژ» به معنی قاری و نمازگزار و خوانندهء ادعیهء دینی و امثال آن است. والله اعلم. (یادداشت بخط مؤلف).
(1) - تاء «نظرت» جزو کلمه است.

وح.

[وَح ح] (ع اِ) میخ. (منتهی الارب). میخ و وتد. (ناظم الاطباء).

وح.

[وَح ح] (اِخ) مردی درویش: هو افقر من وح او من الوتد. (منتهی الارب). نام مردی فقیر. (ناظم الاطباء).

وح.

[وَح ح] (ع اِ صوت) زجری است گاو را. (منتهی الارب) مبنی بر سکون کلمه ای است که با آن گاو را میرانند. (ناظم الاطباء).

وحا.

[وَ] (ع اِ) بانگ. (مهذب الاسماء). رجوع به وَحی شود.

وحاء.

[وَ] (ع اِمص) شتاب و عجله و سرعت. (ناظم الاطباء) (محیط المحیط). رجوع به وَحی شود.

وحاب.

[وُ] (ع اِ) بیماریی است شتر را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از صغانی) (آنندراج). یک نوع بیماریی است مر شتران را. (ناظم الاطباء).

وحاد وحاد.

[وُ دَ وُ دَ] (ع ق مرکب) یک یک دخلوا وحاد وحاد؛ یعنی یک یک درآمدند. (ناظم الاطباء).

وحادة.

[وَ دَ] (ع مص) وُحودَة. وحود. وَحْد. وَحدة. حِدَة. (ناظم الاطباء). تنها و یکتا ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). یگانه شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وحاشی.

[وَ شا] (ع ص، اِ) جِ وَحشان به معنی غمناک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وحشان شود.

وحاظة.

[وُ ظَ] (اِخ) زمینی یا شهری است در یمن که روستای وحاظة منسوب است بدان و آن را احاظة نیز گویند. (منتهی الارب) (معجم البلدان). || نام قبیله ای است از حمیر. (معجم البلدان).

وحاف.

[وِ] (ع اِ) جِ وحفة به معنی سنگ سیاه و آواز. (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به وحفة شود.

وحافة.

[وَ فَ] (ع مص) وحوفة. افزون گشتن و انبوه و پیچیده شدن بیخهای گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (شرح قاموس) (آنندراج). || بسیار نیکو شدن موی. (تاج المصادر بیهقی). افزون گشتن گیاه و موی و پیچیده شدن بیخ های آن. (ناظم الاطباء).

وحافی.

[وَ فا] (ع اِ) جِ وحفاء. زمین که در آن سنگهای سیاه بوده باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحاک.

[وَ] (ع اِ فعل) کلمه ای است که به تکرار گفته شود و بر شتاب داشتن را رساند: الوَحی الوَحی الوحاک الوحاک؛ ای البدار البدار، یقال فی الاستعجال. (اقرب الموارد). رجوع به وَحی شود.

وحال.

[وَ] (از ع، اِ) لجن و گل سیاه و گل تنک. (ناظم الاطباء). رجوع به وحل شود.

وحام.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وَحمی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به معنی زن آبستن نیک آزمند به خوردن چیزی. (از منتهی الارب).

وحام.

[وِ / وَ] (ع اِمص) میل به خوراکهای بد و یا ادویهء قوی و تند. (از بحرالجواهر). نیک گرایش و آرزومندی آبستن به خوردن چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) ویار. ویارانه. آن چیز که زن حامله آرزو کند. (مهذب الاسماء). || (مص) رسوایی کردن ستور وقت بار کردن و فعل آن از باب سمع است. (منتهی الارب). سرپیچی کردن ستور وقت بار کردن بر آن. (اقرب الموارد). دشواری کردن ستور وقت بار کردن. (آنندراج). نافرمانی کردن و سرکشی نمودن ستور آبستن. (ناظم الاطباء). || آرزومند شدن زن آبستن به خوردن چیزی. (ناظم الاطباء). ویار پیدا کردن زن آبستن.

وحامی.

[وَ ما] (ع ص، اِ) جِ وَحمی، به معنی زن آبستن نیک آزمند به خوردن چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحاة.

[وَ] (ع اِ) آواز مردم و جز آن که دراز و خفی باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (المنجد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وَحی. (منتهی الارب): سمعت وحاة الرعد؛ ای صوته الممدود الخفی. (ناظم الاطباء). رجوع به وحی شود. (منتهی الارب).

وحج.

[وَ حَ] (ع مص) پناه گرفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ملتجی شدن. (اقرب الموارد). || (اِ) جای پناه. (منتهی الارب). ملجأ. (اقرب الموارد).

وحجة.

[وَ حَ جَ] (ع اِ) جای نشیب. ج، اوحاج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گویند این ماده مصحف وجج است و گویند لغت دیگری است. (اقرب الموارد).

وحد.

[وَ] (ع ص) چهارپایهء [ چهارپای ]وحشی تنها و جدا شده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد ناشناخته گوهر که نژاد و نسب وی معلوم نباشد. (ناظم الاطباء). مرد ناشناخته گوهر و نژاد او. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از قاموس). || تنها: رایته وحده؛ یعنی دیدم او را فقط و این مصدر است که تثنیه و جمع ندارد و نصب آن برای آن است که حال واقع میشود نزد بصریان و بناء بر مصدر است نزد دیگران و بناء بر ظرف است نزد کوفیین. (منتهی الارب). || (مص) وحادة. وحودة. وحود. وحدة. حدة. تنها و یکتا ماندن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یگانه شدن. (تاج المصادر بیهقی). یکتا و تنها ماندن. (ناظم الاطباء).

وحد.

[وَ حَ] (ع ص) تنها و یگانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). احد. (منتهی الارب). واحد. || مردی که نسب و اصل او ناشناخته باشد. (اقرب الموارد). رجوع به وَحد شود.

وحد.

[وَ حِ] (ع ص) یگانه. مؤنث آن وَحِدَة است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وحدات.

[وَ حَ] (ع اِ) جِ وحدة، وحدت: وحدات هشتگانهء تناقض.

وحدان.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ واحد. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). به معنی یکی. (آنندراج). رجوع به واحد شود.

وحدان.

[وُ] (اِ) مقابل شایگان. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
بود الحق «تا»ی چند دیگر از وحدان ولیک
چون ممات و چون قنات و چون زدات و چون عذات
گفتم آخر شایگان خوش به از وحدان بد
انوری.

وحدانی.

[وَ نی ی] (ع ص) آنکه تنهایی گزیند و از مردم دوری کند. (المنجد). مفارقت کننده از جماعت و منفرد به نفس. (اقرب الموارد).

وحدانیت.

[وَ نی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) احدیت. حالت یگانه. (اقرب الموارد) (المنجد). یکتایی. یگانگی. تنهایی و یگانگی و وحدت. (ناظم الاطباء): قسم به وحدانیت خدا :
ز هر شمعی که جویی روشنایی
به وحدانیتش یابی گوایی.نظامی.
به وحدانیت حق جل و علا اقرار کردید. (گلستان سعدی).
- وحدانیت خدا؛ یگانگی خدا. (ناظم الاطباء).

وحدت.

[وَ دَ] (ع مص) یگانه شدن. (غیاث اللغات). || (اِمص) یکتایی. یگانگی. انفراد. (ناظم الاطباء). تنهایی. (ناظم الاطباء) (غیاث) :
مرا آیینهء وحدت نماید صورت عنقا
مرا پروانهء عزلت دهد ملک سلیمانی.
خاقانی.
وحدت گزین و همدمی از دوستان مجوی
تنها نشین و محرمی از دودمان مخواه.
خاقانی.
صباح و مسا نیست در راه وحدت
منم کز صباح و مسا میگریزم.خاقانی.
|| یکی. عینیت. اتحاد. رجوع به وحدة شود :
نه اندر وحدتش کثرت نه محدث را ازو اِنها.
ناصرخسرو.
تا به نااهلان نگویی سر وحدت هین و هین
خاقانی.
- وحدت اتصالی؛ (اصطلاح فقه) وحدت دو چیز از یک جنس که به یکدیگر متصل هستند و دارای حکم واحد چون دو آب متصل به یکدیگر و غیره. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- وحدت اضافیه؛ هرگاه چیزی آنگونه باشد که به امور متشارکه در ماهیت منقسم نشود وحدت خواهد داشت و هرگاه چنین وحدتی به امور متخالفه با حقیقت آن منقسم گردد وحدت اضافی خوانده میشود چون زید که منقسم میگردد به اعضاء و جوارح. وحدت اضافیه در مقابل وحدت حقیقیه است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به وحدت حقیقیه شود.
- وحدت اندر وحدت؛ شدت وحدت :
وحدت اندر وحدت است این مثنوی
از سمک رو تا سماک معنوی.مولوی.
- وحدت پیشه؛ موحد که همه چیز را عین حق بیند :
نیست آیین دوبینی چشم وحدت پیشه را
محسن تأثیر (از آنندراج).
- وحدت جنسی؛ واحد بودن در جنس چنانکه انسان و بقر و غنم با هم وحدت جنسی دارند زیرا همه در تحت جنس حیوان مندرج هستند. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و شرح منظومهء حاجی سبزواری شود.
- وحدت حقیقیة؛ وحدت را تعریف کنند به چیزی که منقسم نشود در امور متشارکه در ماهیت آن و هرگاه به هیچ وجه قابل تقسیم نباشد آن را وحدت حقیقیه نامند چون وحدت واجب و وحدت نقطه. وحدت حقیقیه در برابر وحدت اضافیه است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به وحدت اضافیه شود.
- وحدت شخصیه؛ واحد شخصی دارای وحدت شخصی است و واحد شخصی واحدی است که به جزئیات منقسم نمیگردد بدانگونه که تصور آن مانع است از وقوع شرکت در آن. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- وحدت قهری؛ واحد دانستن خدای تعالی یعنی مسلمان شدن به قهر و غلبهء سلاطین اسلام و بعضی چنین نوشته اند: وحدتی که مردمان را به قهر و غلبهء کسی حاصل شود چنانچه نوکران سلاطین را که بظاهر به حکم حاکم متفق و متحد باشند و به باطن اتحادی ندارند. (غیاث اللغات) (آنندراج).
- وحدت نوعی؛ واحد بودن از روی نوع چنانچه زید و عمرو و خالد و ولید را با هم وحدت نوعی است زیرا که ایشان همه انسان اند. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| (اصطلاح فلسفی) در مقابل کثرت، وحدت عبارت است از بودن چیزی به حیثیتی که منقسم نشود به امور متشارکه در ماهیت و کثرت در مقابل آن باشد. (نفایس الفنون). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح صوفیه) وحدت نزد صوفیه عبارت است از تعین اول که حقیقت محمدیه است (ص) و مرتبهء قابلیات صرف و آن را برزخ کبری نیز گویند و واحدیت و احدیت، طرفین اوست. احدیت به اعتبار نسب و اعتبارات و واحدیت به اعتبار ثبوت نسب و اعتبارات و اضافات. (کشاف اصطلاحات الفنون از لطائف اللغات).

وحدت.

[وَ دَ] (اِخ) طهماسب قلی خان، از شاعران و از مردم کرمانشاه و از سران ایل کلهر بود و مدت سی سال در تهران به سر برد و به سال 1311 ه . ق. در هفتادسالگی در تهران درگذشت. غزلهای عرفانی دارد و این غزل ازوست:
از یک خروش یارب شب زنده دارها
حاجت روا شوند هزاران هزارها
یک آه سرد سوخته جانی سحر زند
در خرمن وجود جهانی شرارها
آری دعای نیمه شب دل شکستگان
باشد کلید قفل مهمات کارها.
(فرهنگ عمید).

وحدت وجود.

[وَ دَ تِ وُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) (اصطلاح صوفیه) موجودات را همه یک وجود حق سبحانه و تعالی دانستن و وجود ماسوی را محض اعتبارات شمردن چنانچه موج و حباب و گرداب و قطره و ژاله همه را یک آب پنداشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). یکی از مسائل مهم فلسفی مسألهء وحدت وجود است. این اصل اساس فلسفی و هم عرفانی دارد. فرض آنکه جهان وجود از جمادات و نباتات و حیوانات و معادن و مفارقات و فلکیات همه یک وجودند که در مرتبت فوق و اقوی و اشد وجود خدا قرار دارد و بقیهء موجودات برحسب مراتب قرب و بعد به مبدأ اول که طرف اقوی است متفاوت اند بعضی شدید و بعضی ضعیفند وجود را دو طرف است یک طرف آن واجب الوجود و طرف دیگر آن هیولی و یا هر موجود ضعیفی که ضعیف تر از آن نباشد. مسألهء وحدت وجود از نظر طبیعیان نیز بطرز دیگری بیان شده است. آنان نیز موجودات عالم را کلاً مرتبط به یکدیگر میدانسته و اجزاء ترکیب کنندهء آنها را ماده میدانستند و بدین ترتیب یک جهان طبیعت است و طبیعت و مادهء اشیاء نیز یکی است. بدیهی است که وحدت وجود الهیان با وحدت وجود طبیعیان متفاوت است. معتقدان به خدای عالم نیز در بیان این معنی هر یک راهی انتخاب کرده اند بعضی خدای آفریننده را خارج از وجود عالم میدانند. و بعضی جزء وجود عالم میدانند نهایت در مرتبت اشد و اقوی و میدانیم که از قدمای فلاسفه اکسینوفانس و پارمینا و رواقیان و فلوطینی وحدت وجودی بودند. عده ای مانند قیصری و صدرالدین نظر به اشکالات و لوازمی که مترتب بر وحدت وجود است قائل به وحدت وجود و کثرت موجود شده اند بدین طریق که گویند درست است که وجود واحد است و ذومراتب و همه رشح فیض حق و وجود واجب اند و یک وجود است که سرتاسر عالم را فراگرفته و وجود دریای بیکران است و موجودات همه امواج اویند و امواج عین دریا و در عین حال خود موجودند ولو موجود به وجود تبعی پس وجود واحد و موجود متکثر است. (فرهنگ مصطلحات فلاسفه از شرح قیصری).

وحدت هندوستانی.

[وَ دَ تِ هِ] (اِخ)شیخ محمد، از شاعران و از مردم کلکته از اعمال بنگاله و پدرش از قضات آن شهر بود. (ریاض العارفین ص 623، 624).

وحدتی.

[وَ دَ] (اِخ) شاعری است که نظم او خالی از حال نیست. این مطلع از اوست:
آفرین بر صانعی کاین نقطهء پرگار اوست.
(مجالس النفایس ص 76 و 251).

وحدة.

[وَ دَ] (ع مص) وحادة. وحودة. وحود. وحد. حدة. تنها و یکتا ماندن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). یگانه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). یکی بودن. (آنندراج). || (اِمص) یگانگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). یکتایی. || تنهایی. (آنندراج). یگانگی و وحدانیت. (مهذب الاسماء). رجوع به وحدت شود.

وحدة.

[وَ حِ دَ] (ع ص) مؤنث وحد. زن یگانه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وحد شود.

وحر.

[وَ] (ع اِ) کینه. (منتهی الارب). کینه و حقد. (ناظم الاطباء). || خشم. || غش. (منتهی الارب). غل و غش. (ناظم الاطباء). || تیرگی دل. (منتهی الارب). || وسوسه. (ناظم الاطباء).

وحر.

[وَ حَ] (ع اِ) جِ وَحَرَة. رجوع به وحرة شود. || (مص) مسموم گردیدن به خوردن چیزی که وحره [ و آن کرمی است ] بر آن گذشته. || وحره افتادن در طعام: وحر الطعام؛ وحره افتادن در طعام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وحر.

[وَ حِ] (ع ص) کینه ور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خشمناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وحرة.

[وَ حَ رَ] (ع مص) کینه داشتن در دل. || (اِ) جانورکی است چون کریسه یا کرمی است سرخ بر زمین چفسیده بر هر چیز که بگذرد زهرناک سازد آن را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) جنبنده ای است چون کرباسک. (مهذب الاسماء). ج، وَحَر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (ص) شتر کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وحرة.

[وَ حِ رَ] (ع ص) امرأة وحرة؛ زن سیاه فام حقیر زشت یا سرخ رنگ پستک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وحش.

[وَ] (ع مص) جامه از خود انداختن در گریختن به خوف لاحق شدن دشمن. (منتهی الارب). جامهء خود را دور انداختن در گریختن از ترس دشمن. (ناظم الاطباء). || (ص) گرسنه: بات وحشاً؛ گرسنه شب گذاشت. و بتنا اوحاشاً؛ ای جیاعاً. || جانور دشتی. وحشی یکی آن. ج، وحوش. وُحشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- بقر وحش؛ گاو دشتی. (ناظم الاطباء).
- بلد وحش؛ شهر ویران و خشک. (منتهی الارب). شهرستان ویران و خشک. (ناظم الاطباء).
- حمار وحش و حمار وحشی؛ گورخر. (منتهی الارب).
- وحش زاده؛ زاییده شده از وحش :
درنده پلنگ وحش زاده
زیرش چو پلنگی اوفتاده.نظامی.
- وحش نشین:آن وحش نشین وحشت آمیز
بر یاد که میکند زبان تیز.نظامی.

وحشان.

[وَ] (ع ص) (رجل...) غمناک. (منتهی الارب). مرد غمناک. (ناظم الاطباء). ج، وحاشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وحشان.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ وحش. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || جِ وحیش. (ناظم الاطباء).

وحشت.

[وَ شَ] (ع اِمص) تنهایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (بهار عجم) (آنندراج) :
با تو برآمیختنم آرزوست
وز همه کس وحشت و بیگانگی.سعدی.
دلم از وحشت زندان سکندر بگرفت
رخت بربندم و تا ملک سلیمان بروم.حافظ.
|| ترس. (منتهی الارب) (آنندراج). ترس و بیم و هراس و هول و دهشت. (ناظم الاطباء). و با لفظ افتادن، آوردن، بردن، خوردن، پذیرفتن، دادن، داشتن، کردن و کشیدن صرف شود. (از بهار عجم) (آنندراج).
- باوحشت؛ ترسناک. وحشت دار :
گر آن شبهای باوحشت نبودی
نمیدانست سعدی قدر امروز.سعدی.
- وحشت آباد؛ جایی وحشت آور :
در آن وحشت آباد فترت پذیر
شده دولت شه مرا دستگیر.نظامی.
از وحشت آباد عالم فانی به نزهت سرای جاودانی انتقال نمود. (حبیب السیر ج3).
- وحشت آمیز؛ ناپسند و غیرمطبوع. (ناظم الاطباء).
- وحشت بردن؛ زایل کردن وحشت. برطرف ساختن آن :
نسبت کند دو رشتهء همتاب را یکی
دیوانه وحشت از دل دیوانه میبرد.
صائب (از آنندراج).
- وحشت پذیرفتن؛ وحشت کردن. ترسیدن :تا باشد که مؤانست گیرد و وحشت نپذیرد. (گلستان سعدی).
- وحشت خوردن؛ وحشت داشتن. غم خوردن :
بی تکلف می غربت به دل شاد خورم
نام همدم چو برم وحشت همزاد خورم.
سعید اشرف (از آنندراج).
- وحشت داشتن؛ ترس داشتن. بیم داشتن :
چنان خوش است به آزادگی مرا صائب
که وحشت نفس از نقش بوریا دارم.
صائب (از آنندراج).
- وحشت زده؛ ترسیده. آنکه وحشت دارد :
آن اره که از تیزی دندان چکدش زهر
در مشرب وحشت زدگان سین سلام است.
صائب (از آنندراج).
- وحشت فزا؛ فزایندهء ترس و وحشت :
خواهی که جان به شط سلامت برون بری
بگریز از این جزیرهء وحشت فزای خاک.
خاقانی.
- وحشت کده؛ جای وحشت :
غزال وحشی من رو به صحرای دگر دارد
مرا آهو از این وحشتکده آواره میسازد.(1)
صائب (از آنندراج).
- وحشت کردن؛ گریختن. ترسیدن :
چون معنی بیگانه که وحشت کند از لفظ
همخانهء دل بود و ز دل خانه جدا داشت.
صائب (از آنندراج).
- وحشت کشیدن؛ وحشت داشتن. ترسیدن :
همچو ماهی وحشت قلاب میباید کشید.
صائب (از آنندراج).
- وحشت گاه؛ جای وحشت و ترس :
بشتابی گذرم صائب از این وحشتگاه
که ز هر آبله ام بانگ درا برخیزد.
صائب (از آنندراج).
- وحشت گرفتن؛ ترسیدن. وحشت پیدا کردن :
گردباد از من طریق دشت پیمایی گرفت
صائب (از آنندراج).
- وحشتناک؛ ترسناک. هولناک. (ناظم الاطباء).
|| نفرت. || اندوه. || اضطراب و پریشانی. || دلتنگی. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل:
مرا هوئی از این وحشت سرا آواره می سازد.
(دیوان چ قهرمان).

وحشت بختیاری.

[وَ شَ تِ بَ] (اِخ)امام قلی برادر خلیل خان است که شهر خلیل آباد را بنا نهاده بود. این بیت ازوست:
ای غم دوست چنان با تو توان برد بسر
که نه در حوصله گنجی و نه از یاد روی.
(ریاض العارفین ص 262 و 263).

وحشتی.

[وَ شَ] (اِخ) از شاعران و از مردم جوشقان از توابع کاشان است. این بیت ازوست:
فرهاد اگر از بیستون گلگون به گردن میبرد
من بیستون را میبرم کارم چو بر گردن فتد.
(مجمع الخواص ص 223).

وحشة.

[وَ شَ] (ع اِمص) انقطاع از مردم. خلوت. تنهایی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || برودت و کدورت. (ناظم الاطباء) :کانت بین ابی الصقر اسماعیل بن بلبل و بین ابی العباس... وحشة شدیدة لاسباب... (معجم الادباء یاقوت ج2 ص39). خلیفه را با امیر مکه وحشتی افتاده بود. (جهانگشای جوینی). || دوری میان دو دوست. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || دوری دل از مودت و دوستی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پژمانی. || ترس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوف از خلوت. (اقرب الموارد). بیم و هراس. || هم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اندوه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || (اِ) زمین خشک وحشتناک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). زمین ویران خشک. || (مص) پژمانی و اندوه کردن. (منتهی الارب).

وحشی.

[وَ شی ی] (ع ص) واحد وحش. یک جانور دشتی. (منتهی الارب) (السامی) (ناظم الاطباء). جانور صحرایی رمنده از مردم. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
ببخش ای پسر کآدمیزاده صید
به احسان توان کرد و وحشی به قید.سعدی.
|| غیرمأنوس از انسان و حیوان. (ناظم الاطباء). || مقابل متمدن. بری. بیابانی : اندر حدود ختن مردمانند وحشی و مردم خوار. (حدود العالم). || مقابل انسی و مقابل اهلی :
نه وحشی دیدم آنجا و نه انسی
نه راکب دیدم آنجا و نه راجل.منوچهری.
وحشیان از حرمت دستش سوی پیکان او
پای کوبان آمدندی از سر حرص و هوا.
خاقانی.
کو سر تیغ کآرزوی من است
کانس وحشی به سبزه و ثمر است.خاقانی.
تا پخته نیست مردم شیطان و وحشی است
و آندم که پخته گردد سلطان انس و جان.
خاقانی.
- وحشی السیر؛ کوکبی که در برجی درآید و بیرون شود و به هیچ کوکبی متصل نگردد. (از التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ص491). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- وحشی سرشت؛ کسی که دارای سرشت و طبیعتی وحشی و مانند حیوانات وحشی است. تندمزاج و آنکه خوی وی بیابانی باشد. (ناظم الاطباء) :
که از بیم قفچاق وحشی سرشت
در این مرز تخمی نیاریم کشت.نظامی.
- وحشی شکار؛ صیاد.
- وحشی صفات؛ کسی که دارای صفات حیوانات وحشی است :
ز انسان گریزم کدام انسی ای مه
که وحشی صفاتی بهیمی طباعی.خاقانی.
- وحشی طبیعت؛ وحشی مزاج. (ناظم الاطباء).
- وحشی مزاج؛ وحشی طبیعت. بیابانی و گریزان از مردم و غیر مأنوس. (ناظم الاطباء).
- وحشی نژاد؛ که از نژاد و نسب وحشی است :
به چندین کنیزان وحشی نژاد
مده خرمن عمر خود را به باد.نظامی.
- وحشی نگاه؛ تیزنگاه سخت روی. (ناظم الاطباء).
- وحشی نهاد؛ وحشی سرشت. آنکه خوی مردمان بیابانی دارد. (ناظم الاطباء) :
ز ویرانه جائیست وحشی نهاد
به صورت چو مردم نه مردم نژاد.نظامی.
- وحشی وضع؛ که وضع و حالتی وحشی دارد. سرکش و بیابانی و گریزان از مردم و غیرمأنوس. (ناظم الاطباء) :
گفت چشم شیرگیر و غنج آن آهو ببین.
حافظ.
|| جانب راست از هر چیزی یا جانب چپ. (منتهی الارب). || جانب چپ. (غیاث اللغات). || جانب راست از هر چیزی. (ناظم الاطباء). || جانب بیرونی از بعض اندام. مثلاً پشت دست را جانب وحشی گویند و کف دست را جانب انسی نامند. (آنندراج) (غیاث اللغات). آن جانب از تن یا اعضای آن یا چیز دیگر که روی به برون سوی دارد. (یادداشت مرحوم دهخدا). کنار وحشی، آن کنار از چیزی که از انسان دور باشد، برخلاف کنار انسی. (ناظم الاطباء). || پشت کمان. (منتهی الارب). || پس مردم. (بحر الجواهر). || هرآنچه به حیوانات وحشی که در بیابانهای بی آب و علف زندگی کنند نسبت داده شده باشد. || (اصطلاح معانی و بیان) وحشی بطور استعاره در مورد الفاظی که معانی آن روشن نبوده و مأنوسة الاستعمال نیز نباشد خواه از نظر اعراب خلص باشد که آن مخل به فصاحت خواهد بود و خواه از نظر امثال ما پارسی زبانان که مخل به فصاحت نیست استعمال کرده اند پس وحشی بدین معنی مرادف است با لفظ غریب و وحشی مخل به فصاحت اگر بر گوش گران و بر ذوق ناپسند آید آن را وحشی غلیظ و متوعر نیز نامند و عذب در مقابل آن باشد. از کتاب مطول و چلبی چنین استفاده میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

وحشی.

[وَ] (اِخ) ابن حرب. یکی از صحابیان است که در جاهلیت حمزه سیدالشهداء عموی پیغمبر را کشت و در اسلام مسیلمهء کذاب را. (منتهی الارب). رجوع به حمزه در همین لغت نامه و رجوع به تاریخ کامل ابن اثیر و منتهی الاَمال شود.

وحشیانه.

[وَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)به صورت وحشی. وحشی وار.

وحشی بافقی.

[وَ یِ] (اِخ) کمال الدین وحشی بافقی کرمانی، در اواخر عهد شاه اسماعیل اول صفوی در قصبهء بافق در 24فرسنگی یزد متولد شد، سپس از آنجا به یزد آمد و بیشتر ایام حیات را در آنجا بسر برد. چون بافق از اعمال کرمان بوده است او را کرمانی نیز گفته اند. شاعری پرشور و نغزگفتار و شوریده حال بود. او را قصایدی است در مدح شاه طهماسب و اعیان دربار او. ولی قصاید و ترکیب بندهای او بیشتر در مدح غیاث الدین محمد، ملقب به میرمیران است که در یزد حکومت داشت. از وحشی بافقی غیر از مثنوی فرهاد و شیرین دو مثنوی دیگر به نام «ناظر و منظور» و «خلد برین» و نیز دیوان قصائد و غزلیات و قطعات باقی مانده است. مثنویهای او از جملهء مثنوی های نیکوی دورهء اخیر ادب فارسی است. ترکیب بندهای وحشی مشهور است. (از فرهنگ فارسی معین).
این غزل از اوست:
لاله اش از سیلیت نیلوفری شد آه آه
ای معلم شرم از آن رویت نشد رویت سیاه
ای معلم، ای خداناترس، ای بیدادگر
من گرفتم دارد او همسنگ حسن خود گناه
کرد رویت صد نگاه جان فزا از بهر عذر
باد دستت خشک همچون خامهء آن ماهرو
باد رخسارت سیه چون مشق آن تابنده ماه
جان من معذور فرما، من نبودم باخبر
زندگی را ورنه من میساختم بر وی تباه
این زمان هم غم مخور دارم برای کشتنش
همچو وحشی تیر آه جان گداز عمرکاه.
رجوع به دیوان وحشی بافقی چ حسین نخعی شود.

وحشیگری.

[وَ گَ] (حامص مرکب)بربریت. توحش.

وحشیة.

[وَ شی یَ] (ع اِ) بادی که در زیر جامهء نو درآید بقوت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص نسبی) مقابل اهلیه. مؤنث وحشی. (اقرب الموارد).

وحص.

[وَ] (ع اِ) آبله ریزه که در رخسار دختر ملیحه برآید. || (مص) بر زمین کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). این لغت یمانی است. (اقرب الموارد).

وحصة.

[وَ صَ] (ع اِ) سرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وحف.

[وَ] (ع ص، اِ) موی انبوه نیک سیاه و نیکو. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج): شعر وحف؛ موئی بسیار نیکو. (مهذب الاسماء). || بال مرغ بسیارپر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || گیاه تازهء انبوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). گیاه تازهء انبوه بسیار درهم پیچیده. (ناظم الاطباء). || (مص) خود را بر زمین زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): وحف البعیر وحفاً؛ شتر خود را بر زمین زد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نزدیک آمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): وحف الینا؛ آهنگ ما کرد و فرودآمد نزد ما. (منتهی الارب). || شتابی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || نشستن. (اقرب الموارد).

وحف.

[وَ حَ] (ع ص، اِ) موی انبوه نیک سیاه و نیکو. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بال بسیارپر. || گیاه تازهء انبوه بسیار درهم پیچیده. (ناظم الاطباء).

وحفاء .

[وَ] (ع ص) زمین که در آن سنگهای سیاه باشد و سنگستان نباشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). آن زمین که در آن سنگ بسیار بود. (مهذب الاسماء). ج، وَحافی. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || زمین سرخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحفة.

[وَ فَ] (ع اِ) آواز. (منتهی الارب) (آنندراج). بانگ و آواز. (ناظم الاطباء). || سنگ سیاه. ج، وِحاف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحل.

[وَ] (ع مص) چیره شدن بر کسی در مواحلت. و مواحلت نبرد کردن به رفتن در گل تنک است. (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || (اِ) وَحَل. گل تنک که ستور در وی درماند. ج، وحول، اوحال. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). وَحل، لغت پستی است در وحل با فتح حاء. (منتهی الارب).

وحل.

[وَ حَ] (ع اِ) خلاب. گل تنک که ستور در آن درماند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). گل و لای زمینی که به آب نرم شده باشد. (غیاث اللغات از منتخب از قاموس). ج، اوحال، وحول. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). وَحل، لغت پستی است در آن. (از منتهی الارب) :
وحل گمرهی است بر سر راه
ای سران پای در وحل منهید.خاقانی.
اشتر اندر وحل به برق بسوخت
باج اشتر ز ترکمان برخاست.خاقانی.
عقل مسیحاست ازو سرمکش
ورنه خری خر به وحل درمکش.نظامی.
افتد عطارد در وحل آتش درافتد در زحل
زهره نماند زهره را تا پردهء خرم زند.عطار.
حس تو از حس خر کمتر بده ست
که دل تو زین وحلها برنجست.
مولوی. (مثنوی چ نیکلسون ج 2، ص 435)
من ز آتش زاده ام او از وحل
پیش آتش مر وحل را چه محل.مولوی.
این مثل سایر است و نیست شگفت
گر نویسد به زر خردمندش
پیل چون در وحل فروماند
جز به پیلان برون نیارندش.تاج الدین آلابی.
|| (مص) در وحل افتادن. (تاج المصادر بیهقی). در گل تنک درافتادن. (ناظم الاطباء) (زوزنی). در خلاب افتادن.

وحم.

[وَ] (ع مص) آهنگ کردن و فعل آن از باب ضرب است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحم.

[وَ] (ع اِ) آن چیز که زن حامله آرزو کند. (مهذب الاسماء). آرزوانهء زن باردار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هوسانه. ویارانه. آن چیز که آبستن آرزو کند. || آواز بال و پر مرغ که در پریدن برآید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) سخت آزمند [ آرزومند ] شدن زن آبستن به خوردن چیزی و خواهانی جماع و خواهانی هر چیزی. (منتهی الارب). ویار کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). و فعل آن از باب حسب و سمع است. (منتهی الارب) (آنندراج). بر آبستنی آرزو خواستن. (تاج المصادر بیهقی).

وحماء .

[وَ] (ع ص) (المرأة ال ...) زن ویاری : و قوة هذا الشراب قابضة و هو مقو للمعدة المسترخیة و المرأة الوحماء. (ابن بیطار ج1 ص71).

وحمی.

[وَ ما] (ع ص) زن آبستن نیک آزمند به خوردن چیزی. ج، وِحام، وَحامی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
-امثال: وحمی و لاحبل. (ناظم الاطباء).

وحن.

[وَ حَ] (ع مص) گل اندودن. (منتهی الارب). گل اندود کردن. (ناظم الاطباء).

وحنة.

[وَ نَ] (ع اِ) گل چسبنده و نیک لغزاننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحواح.

[وَحْ] (ع ص) رجل وحواح؛ مرد سبک شتاب کار نیک چُست و توانا. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || سگ بانگ کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وحوح. (منتهی الارب) رجوع به وحوح شود.

وحوح.

[وَحْ وَ] (ع ص) مرد سبک شتاب کار نیک چست و توانا. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد شتابکار چست و چالاک. (ناظم الاطباء). || سگ بانگ کننده. وحواح. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وحواح شود. || (اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وحوحة.

[وَحْ وَ حَ] (ع اِ) آواز گلوگرفته. (منتهی الارب). || (مص) دمیدن در دست از سختی سرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بانگ کردن با گرفتگی گلو. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن به آوازی که در آن گرفتگی بود. (ناظم الاطباء).

وحود.

[وُ] (ع مص) وحادة. وحودة. وحد. وحدة. حدة. (ناظم الاطباء). تنها و یکتا ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وحودة.

[وُ دَ] (ع مص) وحادة. وحود. وحد. وحدة. حدة. تنها و یکتا ماندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وحوش.

[وُ] (ع اِ) جِ وحش، و وحش جِ وحشی است. (السامی فی الاسامی) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جانوران صحرایی. (غیاث اللغات) :
بسان چاه زمزم است چشم من
که کعبهء وحوش شد سرای او.منوچهری
به آدمی و به مرغ و به ماهی و به دواب.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 53).
زو پلنگ و شیر ترسان همچو موش
زو شده پنهان به دشت و کُه وحوش.
مولوی.
پلنگی که گردن کشد بر وحوش
به دام افتد از بهر خوردن چو موش.سعدی.
|| مردمان بیابانی و غولها. (ناظم الاطباء).
- خط وحوش؛ خط هیروگلیف(1). (یادداشت مرحوم دهخدا).
.
(فرانسوی)
(1) - Hieroglyphe

وحوف.

[وُ] (ع مص) بسیار نیکو شدن موی. (تاج المصادر بیهقی).

وحوفة.

[وُ فَ] (ع مص) افزون گشتن و انبوه و پیچیده شدن بیخ های گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). افزون گشتن گیاه و موی و پیچیده شدن بیخ های آن. (ناظم الاطباء). رجوع به وحافة شود.

وحول.

[وُ] (ع اِ) اوحال. جِ وَحَل، به معنی گل تنک که ستور در آن درماند. (ناظم الاطباء).

وحی.

[وَحْیْ] (ع اِ) آواز که در مردم و غیر آنان باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || اشارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کتابت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نبشته. (مهذب الاسماء). مکتوب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). رساله. (اقرب الموارد). || هرچه به دیگری فرستی و اندازی. (منتهی الارب) (آنندراج). هرآنچه کسی به دیگری فرستد و بدان القاء کند هرچه باشد. (ناظم الاطباء). || پیغام. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || سخن پوشیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کلام خفی. الهام. (دهار). سخن پنهان. (مهذب الاسماء). سخن نرم. (غیاث اللغات). اعلام در خفا. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || پیغام خدا. (غیاث اللغات). پیغام خدا و الهام. (ناظم الاطباء). || هرچیز که به دیگری کنی تا بداند چگونه است و سپس غلبه یافته است بر آنچه که خداوند به پیمبران خود القاء میکند. (از المنجد) (اقرب الموارد). || آنچه از جانب خدای تعالی به سوی انبیاء القاء شود. (ناظم الاطباء). هرچه از کلام یا نبشته یا پیغام یا اشاره که به دیگری القاء و تفهیم کنی وحی نامیده میشود و در اصطلاح شرع کلام خداوند است که بر پیغمبر نازل میگردد. وحی بر دو قسم است وحی ظاهر، وحی باطن. اما وحی ظاهر بر سه گونه است اول آنچه بر زبان فرشته رود و پیغمبر آن را شنود قرآن از این قبیل است. دوم آنچه واضح گردد به اشارهء فرشته بدون آنکه بیان و کلام در میان باشد چنانکه پیغمبر فرمود، روح القدس نفث فی روعی و سوم الهام، و تمام این اقسام بطور مطلق حجت است به خلاف الهام اولیاء که بر دیگران حجت نیست و وحی باطن آنچه به وسیلهء رأی و اجتهاد حاصل میگردد. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی
خداوند امر و خداوند نهی.فردوسی.
من چه کردم اگر بدان جاهل
نفرستاد وحی رب الناس.ناصرخسرو.
سیاه شد همه عالم ز کفر و از کافر.
ناصرخسرو.
پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تنزیل وحی از هفت قرا.خاقانی.
مفخر اول البشر مهدی آخرالزمان
وحی به جانش آمده آیت عدل گستری.
خاقانی.
- وحی آمدن؛ از جانب خداوند الهام شدن :
وحی آمد سوی موسی از خدا
بندهء ما را چرا کردی جدا.مولوی.
در آنوقت وحی از جلیل الصفات
بیامد به عیسی علیه الصلوة.سعدی.
- وحی آوردن؛ پیغام آوردن. الهام آوردن :
گفتارشان بدان و به گفتار کار کن
تا از خدای عزوجل وحیت آورند.
ناصرخسرو.
- وحی پرداز:گفتم ای جبریل عصمت گفتم ای هدهدخبر
وحی پردازی عفی الله ملک بخشی مرحبا.
خاقانی.
غم چه باشد چون ضمیر وحی پرداز مرا
فر مدحش آیت معجزنمایی می دهد.
خاقانی.
- وحی گزار:چون علی کآینه نگاه کند
دو علی بین بعلم وحی گزار.خاقانی.
- وحی مانند:گر کلید خاطرش نشکستی اندر قفل غم
از خزانهء غیب لطفش وحی مانند آمدی.
خاقانی.
- وحی مُنزَل؛ عبارت از قرآن مجید. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| (مص) در دل افکندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در دل انداختن چیزی. الهام کردن. (اقرب الموارد). || شتابی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتاب کردن. (اقرب الموارد). || فرستادن. (منتهی الارب) المصادر زوزنی) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || اشاره کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب ضرب است. (منتهی الارب). || نبشتن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). نوشتن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سخن پنهان کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || ذبح کردن گوسفند را به سرعت. (اقرب الموارد).

وحی.

[وَ حا] (ع اِ) آواز مردم و جز آن که دراز و خفی باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وحاة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتاب. (منتهی الارب). عجله. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || مهتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سید کبیر. (اقرب الموارد). || بزرگ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || آتش. (اقرب الموارد). || پادشاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ملک. (ناظم الاطباء). || بازو. (منتهی الارب). || (اِ فعل) الوحی الوحی؛ البدار البدار. بشتاب بشتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) شتابی نمودن. (منتهی الارب).

وحی.

[وَ حی ی] (ع ص) شتاب و تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). سریع.
- سم وحی؛ سم الساعة.
- شی ء وحی؛ عجل مسرع. (ناظم الاطباء).
- موت وحی؛ مرگ مفاجات و سریع. (ناظم الاطباء).

وحی.

[وُ حی ی] (ع اِ) جِ وَحْیْ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وحی شود.

وحید.

[وَ] (ع ص) تک. (یادداشت مرحوم دهخدا). فرد و منفرد. (ناظم الاطباء). تنها و یگانه. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). یگانه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). یکتا. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) : از برکت درویشان محروم نماندم اگر چه وحید ماندم. (گلستان سعدی).
- وحیدالدین؛ یگانه در دین و فرید و یکتا در مذهب.
- وحیدالعصر؛ یگانهء روزگار :
بلی شبل و سلیلش میتوان بود
وحیدالعصر رکن الملک مسعود.
(از ترجمهء محاسن اصفهان 137).
- وحید دهر و وحید عصر؛ یکتای زمانه. نادر روزگار. (ناظم الاطباء) : در... آداب ... وحیدالدهر است. (تاریخ قم ج4).

وحید.

[وَ] (اِخ) یا وحیدالدین. پسر عموی خاقانی شاعر است :
جان عطارد از تپش خاطر وجید
چونان بسوخت کز فلک آبی نماندش.
جان وحید را به فلک برد ذوالجلال
تا هم فلک بجای عطارد نشاندش.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 892)
چون من خطر زدم به فراق از پی وحید
جان از پی وحید برآمد بدان خطر.خاقانی.
وحید ادریس عالم بود و لقمان جهان اما
چو مرگ آمد چه سودش داشت ادریسی و لقمانی.
خاقانی.
حجة الحق عالم مطلق وحیدالدین که هست
ملجأ جان من و صدر من و استاد من.
خاقانی.

وحید.

[] (اِ) مالاون مالس. اسدالارض.(1)(یادداشت مرحوم دهخدا). || به لغت مغربی مازریون است. رجوع به فهرست مخزن الادویه شود.
(1) - Chameleonnair.

وحید.

[وُ حِیْ یِ] (اِخ) دهی از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در دشت و گرمسیر است. سکنهء آن 200 تن و آب آن از چاه تأمین می شود. محصول آنجا غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. ساکنین از طایفهء حمید هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وحیداً فریداً.

[وَ دَنْ فَ دَنْ / دا] (ع ق مرکب) تنها و یگانه. یکه و تنها.

وحید دستگردی.

[وَ دِ دَ گِ] (اِخ)حسن، فرزند قاسم. از ادباء و شعرای معروف ایرانی در سال 1298 ه . ق. مطابق 1258ه . ش. در قریهء دستگرد اصفهان متولد شد. تحصیلات خود را در رشتهء ادبیات فارسی و عربی و فقه و حکمت در اصفهان نزد استادان بزرگ به پایان رسانید. در آغاز نهضت مشروطیت به جرگهء آزادیخواهان پیوست و در روزنامه های اصفهان مقالات سیاسی و ادبی و اجتماعی مینوشت. در سال 1298 ه . ش. مجلهء ادبی ارمغان را در تهران تأسیس کرد که مدت 22 سال (با فواصل) منتشر گردید و انجمن های ادبی ارمغان و حکیم نظامی را تشکیل داد و جلسات درس و بحث دایر کرد و کتابهای بسیاری تصحیح و تحشیه و چاپ کرد و در سال 1321 ه . ش. در تهران درگذشت. (از فرهنگ عمید).

وحید قزوینی.

[وَ دِ قَزْ] (اِخ) میرزا طاهر، از شعرا و فضلای ایرانی در عهد صفویه مورخ رسمی دربار شاه عباس دوم بود و در سال 1011 ه . ق. وزیر شاه سلیمان صفوی شد و در آخر گوشه گیری اختیار کرد. از آثار معروف وی تاریخ شاه عباس دوم است آثاری هم به نظم و نثر به زبان فارسی و ترکی دارد. وی به سال 1120 ه . ق. درگذشت. ازوست:
پیش من در طلب یار به حسرت مردن
به از آن است که پرسم ز کسی یار کجاست.
(آتشکدهء آذر ص 229 و مجمع الفصحاء ج2 ص50).

وحیدة.

[وَ دَ] (ع ص) مؤنث وحید: امرأة وحیدة؛ زن یگانه. (ناظم الاطباء).

وحیدة.

[وَ دَ] (اِخ) جایی از اعراض مدینه میان مدینه و مکه. (معجم البلدان) (تاج العروس) (منتهی الارب).

وحیش.

[وَ] (ع ص) جانور دشتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وحش شود. ج، وحشان. (ناظم الاطباء).

وحیم.

[وَ] (ع ص) (یوم...) روز سخت گرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). روزی سخت گرم. (مهذب الاسماء).

وحیة.

[وَ حی یَ] (ع ص) مؤنث وحی به معنی سریعة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): هو احد السموم الوحیة. (ابن البیطار): ذکاة وحیة؛ ای سریعة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وخ.

[وَ / وُ] (صوت) کلمه ای است که در موقع خوش آیند بودن چیزی میگویند. (ناظم الاطباء). مرادف واه واه. (غیاث اللغات) :
که با انداز معشوقی هزاران عشوه ضم دارد.
فوقی (آنندراج).
|| علامت تعجب است.
- وخ جان.؛ (ناظم الاطباء). رجوع به همین مدخل شود.
- وخ وخ؛ واه واه. کلمهء تحسین است. (یادداشت مرحوم دهخدا). وه وه.

وخ.

[وَخ خ] (ع اِ) رنج. (منتهی الارب) (آنندراج). رنج و درد. (ناظم الاطباء). || آهنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). قصد و آهنگ. (ناظم الاطباء).

وخا.

[وَ] (اِخ) نام ماهیی است که یونس (ع) در دهان آن شد نزد کعب الاحبار.

وخاء .

[وِ] (ع مص) اخاء. برادری کردن. اخوت. مواخات. مواخاة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وخاب.

[وَخْ خا] (اِخ) شهری است در ماوراء بلاد ختّل متعلق به ترک. مشک را از آنجا آورند. معادن نقرهء مهمی دارد. رجوع به معجم البلدان شود.

وخاد.

[وَخْ خا] (ع ص) وَخود. شتر شتابنده یا شتر با نوعی از رفتار همچون رفتار شترمرغ یا شتر که با گامهای فراخ رود. (منتهی الارب). شتر شتاب رو، نعت است از وخد. (منتهی الارب) (آنندراج). شتر گام فراخ نهنده در رفتن و تیزرو. (ناظم الاطباء).

وخاش.

[وِ] (ع اِ) جِ وخش. (ناظم الاطباء). رجوع به وخش شود.

وخاشة.

[وَ / وُ شَ] (ع مص) تباه و فرومایه و بی اعتبار گردیدن. || ردی و زبون گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وخام.

[وَ] (ع ص) ارض وخام؛ زمین گیاه ناگوارنده ناک. (منتهی الارب) زمینی که گیاه آن ناگوارنده باشد. (ناظم الاطباء).

وخام.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وخیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وخیم شود. || جِ وَخم به معنی مرد گران و ناموافق. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). رجوع به وخم شود. || جِ وخوم. (ناظم الاطباء). رجوع به وخوم شود.

وخامت.

[وَ مَ] (از ع، اِمص) ناسازگاری. (از ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). دشواری. گرانی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). ناگواری. دژگواری. بدی. مضرت و زیان و ضرر. گزند. (ناظم الاطباء). وبال. (یادداشت مرحوم دهخدا) : بنگر ای نادان در وخامت عاقبت حیلهء خویش. (کلیله و دمنه). و چون از لذات دنیا با چنان وخامت عاقبت آرام نمی باشد... (کلیله و دمنه). وخامة. رجوع به وخامة شود.

وخامة.

[وَ مَ] (ع مص) وخیم بودن. (اقرب الموارد). گران شدن. (تاج المصادر بیهقی). گرانبار و ناموافق گردیدن. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گران و ناگوار شدن طعام. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ناگوارنده شدن. (دهار). گران و ناگوارد شدن طعام. (منتهی الارب). ناگوار شدن. (تاج المصادر بیهقی). || وخامة بلد؛ شایستهء سکنا نشدن آن. (ناظم الاطباء).

وخامه.

[وَ مِ] (اِخ) دهی از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر، در یکهزارگزی راه فرعی اتومبیل رو خلف آباد به شادگان. واقع در دشت. گرمسیر مالاریائی. سکنهء آن 240 تن و آب آن از رودخانهء جراحی تأمین می شود. ساکنین از طایفهء سادات هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وخامی.

[وَ ما] (ع ص، اِ) جِ وَخِم، به معنی مرد گران سنگ و ناموافق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وخم شود. || جِ وخوم. رجوع به وخوم شود. || جِ وخیم. (ناظم الاطباء). رجوع به وخیم شود.

وخان.

[وَ] (اِخ) ناحیتی است [ به حدود ماوراءالنهر ] و از در تبت بدانجا شوند و رختجب دهی است از این ناحیت و اندر وی گبرکان وخی اند و سکاشم شهری است مستقر ملک و خان و از حدود وی روی نمدزین و تیروخی خیزد. و خمداد که بتخانه های وخیان در آنجاست از این ناحیت است. (از حدود العالم).

وخ جان.

[وَ] (صوت مرکب) کلمه ای است که زنان ولایت (ایران) در وقت ناز و جماع گویند چنانکه اوه زنان هند بلکه اکثر در وقت لذت بر زبان رانند خواه مرد باشد خواه زن و گاهی تنها لفظ وخ به همین معنی نیز استعمال کنند. (مصطلحات الشعراء) (بهار عجم) (آنندراج). و به ضم واو نیز. (ناظم الاطباء) :
قصه کوته از سرشب تا به وقت صبحدم
موج میزد نغمهء وخ جان ز لب بی اختیار.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

وخچی.

[وَ] (اِ) هستهء خرما. (ناظم الاطباء).

وخد.

[وَ] (ع مص) وَخَدان. وخید. شتافتن شتر یا نوعی از رفتار شتر همچو رفتار شترمرغ یا گام فراخ نهاده رفتن آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وخدان.

[وَ خَ] (ع مص) وَخد. وخید. شتافتن شتر یا نوعی از رفتار شتر همچو رفتار شترمرغ یا گام فراخ نهاده رفتن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پوییدن شتر. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وخد شود.

وخده.

[وَ دَ] (اِخ) از قرای خیبر است. (معجم البلدان).

وخر.

[وَ خَ] (اِ) جا و مقام و مکان. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا).

وخز.

[وَ] (ع اِ) چیزی اندک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج). چیز اندک. (مهذب الاسماء). || جاؤا وخزاً وخزاً؛ یعنی چهار چهار آمدند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) درسپوختن سوزن و سنان و آنچه بدان ماند. (تاج المصادر بیهقی). درخستن به نیزه و جز آن چنانکه درنگذرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). خلیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). خلش. || کشیدن. || آمیختن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اندک سپید گردیدن موی سر. (منتهی الارب) (آنندراج). تأثیر کردن سپیدی در موی. (تاج المصادر بیهقی). || وخیز ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج). ترید عسل ساختن. (ناظم الاطباء). رجوع به وخیز شود.

وخش.

[وَ] (ع ص، اِ) هیچکاره و ردی از هرچیزی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). مردم فرومایهء کمینهء بی اعتبار. (منتهی الارب). فرومایگان. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). واحد و جمع و مذکر و مؤنث در وی یکسان است، و تثنیهء آن می آید و گاهی جمع آن اوخاش و وِخاش آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وخش.

[وَ] (اِ) ابتداء و آغاز. (انجمن آرا) (آنندراج). آغاز و ابتداء. (برهان)(1) (ناظم الاطباء). || کشف و الهام.(2) وحی. فرتاب. (غیاث اللغات) (آنندراج). پرتو بزرگی که خدای تعالی بر دل پیغمبران تابد. (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به وخشور شود.
(1) - برساختهء دساتیر. (فرهنگ دساتیر ص273).
(2) - وخش vaxshدر ایرانی میانه به دو معنی «روح» و «کلمه» آمده و در مانویت Vaxsh yozhdahrروح القدس را گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وخش.

[وَ] (اِخ) نام شهری است از ولایت بدخشان و ختلان. (برهان). شهری است به ماوراءالنهر (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) در کنار جیحون. (یسنا). از ولایت ختلان. (غیاث اللغات). در ترکستان. (حاشیهء فرهنگ اسدی). از اعمال بلخ از ختلان و آن شهری پهناور است بر کنار جیحون، بسیارنعمت و خوش هوا. ناحیتی است آبادان و برکرانهء وخشاب نهاده و قصبهء آن هلاورد است و لیوکند نیز از این ناحیت است. (حدود العالم). نام قدیم جیحون. (یادداشت مرحوم دهخدا).(1)یاقوت گوید: وخش (به فتح اول) شهری است از نواحی بلخ از ختلان و آن کوره ای است متصل به ختل و جمعاً تشکیل یک کوره دهند و آن برکنار نهر جیحون است. (حاشیهء برهان قاطع از معجم البلدان) :
به گامی سپرد از ختا تا ختن
به یک تک دوید از بخارا به وخش.
شاکر بخاری (حاشیهء برهان از لغت فرس ص217).
مصراع اول در صحاح الفرس: به گامی شمرد از خطا تا چگل. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
عقل جزوی همچو برقست و درخش
در درخشی کی توان شد سوی وخش.
مولوی.
شنیدم که در خاک وخش از مهان
یکی بود در کنج خلوت نهان.سعدی.
شنیدم که بگریست دانای وخش
که یارب مر این شخص را تو ببخش.سعدی.
و گفتند چشم خود را پوش و از آن دریای وخش گذرانیدند. (انیس الطالبین). میان من و لشکرگاه دو کوه بود و دریای وخش. (انیس الطالبین).
(1) - رود آمو (جیحون) را در کتب پهلوی وه روت (بهرود) نیز نامیده اند. اسم اصلی و ایرانی این رود باید vaxshu(وخشو) باشد و آن به معنی فزاینده و بالنده است، از ریشهء وخش vaxshبه معنی افزودن و بالیدن و ترقی کردن، در سانسکریت uxshayantaو در پهلوی vaxshitanآمده. کلمهء Oxusکه جغرافیون قدیم یونان و روم ذکر کرده اند از همین کلمهء ایرانی است. (از حاشیهء برهان قاطع، از ایران باستان ص1694). نزد جغرافیون ایران و عرب وخش سرزمینی است در کنار جیحون و وخشاب رودباری است از شعب جیحون. ابوریحان بیرونی در ذکر نام ماهها و جشنهای خوارزمیان مینویسد: «روز دهم اسفند ماه نزد خوارزمیان جشنی است نامزد به وخشنگام، و وخش اسم فرشته ای است که نگهبانی آب با اوست، مخصوصاً اسم فرشتهء موکل رود جیحون است». (از حاشیهء برهان قاطع چ معین، از آثار الباقیه ص237 و یسنا ج1 صص50 - 51).

وخش.

[وَ خَ] (اِ) نام مرضی است که بهائم را باشد. (غیاث اللغات از لطایف و سروری). || بیماریی است که اسب را در پای میشود. (غیاث اللغات). مرضی و علتی که در دست و پای دواب پیدا شود و لنگ میشوند. (انجمن آرا). بیماریی در دست و پای ستور که اوفه نیز گویند. (ناظم الاطباء). مرضی و علتی است که در دست و پای اسب و خر به هم میرسد و بدان سبب لنگ میشوند و آن را اوفه هم میگویند. (برهان) :
وخش و سست و بدلگام و چموش
جرد و لنگ و کند و نابینا.
کافی ظفر همدانی، در عیوب اسب. (حاشیهء برهان قاطع از جهانگیری و رشیدی). از این شعر معنی «حیوان لنگ» معلوم میشود نه مرض لنگی، شاید به معنی ستور لنگ و مرض آن هر دو آمده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از فرهنگ نظام). رشیدی گوید: وخش به فتح مرضی است که اسب و اشتر بدان سبب بلنگد و به کسر خا اسبی که آن مرض داشته باشد. [ طابع رشیدی بین الهلالین (به فتحتین) را افزوده است ] . اگر لفظ عربی میبود قیاس رشیدی درست درمی آید که در معنی اول مصدر و در دوم صفت مشبهه باشد. لیکن خود او هم لفظ را فارسی ضبط کرده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از فرهنگ نظام).

وخش.

[وَ خِ] (اِ) رجوع به وخش شود.

وخشاب.

[وَ] (اِخ) نام رودی است به حدود ماوراءالنهر که ناحیت وخش بر کرانهء آن نهاده است. (حدود العالم). از شعب جیحون است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به وخش شود.

وخشت.

[وَ شَ] (اِ) نام روز چهارم از خمسهء مسترقهء قدیم. (ناظم الاطباء) (برهان)(1)(آنندراج).
(1) - پنج روز آخر سال را که در عربی خمسهء مسترقه و در فارسی پنجهء دزدیده و بهیزک و پنجه و پنج وه نامیده شده به اسم پنج فصل (گاتها قدیمترین بخش اوستا) نامزد کرده اند، یعنی بهر یک از این پنج روز اسم یکی از پنج فصل گاتها را داده اند، از آنجمله نام روز چهارم به نام بخش چهارم گاتها Vohu - xshathraو نام روز پنجم به نام بخش پنجم گاتها Vahishto ishtنامیده شده. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین، از خرده اوستا ص211 و مزدیسنا ص128، 301، 302). وخشت= وهشت. (از حاشیهء برهان، از کریستنسن. شعر پهلوی و شعر فارسی قدیم، مجلهء کاوهء قدیم 5:3 ص25). روز چهارم در متن غلط و روز پنجم صحیح است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وخشو.

[وَ] (اِخ)(1) نام ایرانی رود جیحون. (یسنا از حاشیهء برهان قاطع چ معین در کلمهء وخش). رجوع به وخش و جیحون شود.
(1) - Vaxshu.

وخشور.

[وَ / وُ] (اِ) بر وزن دستور، پیغمبر و رسول را گویند و به ضم اول هم آمده است. (برهان)(1) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
با ندا نمودند وخشور را
بدید آن سراپا همه نور را.رودکی.
یکی حال از گذشته دی دگر از نامده فردا
همی گویند پنداری که وخشورند یا گندا.
دقیقی.
بگفتار وخشور خود راه جوی
دل از تیرگیها بدین آب شوی.فردوسی.
بگو ای خردمند از این در سخن
قیاسی ز وخشور دادار کن.فردوسی.
رجوع به غیاث اللغات و انجمن آرا و آنندراج شود.
(1) - در اوستا vaxsho - baraمرکب از «وخش» از ریشهء uxt(گفتن) و «بره» از ریشهء bar(بردن) که در فارسی بدل به «ور» (به فتح اول) شده و از پسوندهای اتصاف به شمار میرود. پس وخشور (که در پارسی همانند گنجور و رنجور و مزدور varآن بدل به urشده) لغةً به معنی حاصل کلام (سخن) آسمانی و اصطلاحاً به معنی پیامبر است. (از حاشیهء برهان، از مزدیسنا صص106 - 107). پهلوی vaxshwar :(دینکرت) در کتاب هفتم دینکرت عبارتی آمده که در آیین مزدیسنای پیشین سابقه ندارد. در این عبارت از vaxshvarسخن میرود و این کلمه فقط به زرتشت اطلاق میشود. از آغاز، از پیامبران و رسولان دیگر او هرمزد (اهورمزدا) که پیش از زرتشت زندگی میکردند و به وسیلهء معجزاتی که نشان داده اند رسالت (vaxshvarih) خود را در جهان ثابت کرده اند یاد میشود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین، از Dk. 7.1.3. و Dk.5.1.):
یکی حال از گذشته دی، دگر از نامده فردا
همی گویند پنداری که وخشورند یا گندا.
(از حاشیهء برهان قاطع، از لغت فرس صص 164-165).
مصراع اول در صحاح الفرس چنین است: یکی حال از گذشته دیگری از نامده فردا. «طاعتی». (از حاشیهء برهان چ معین).

وخشوربند.

[وَ بَ] (اِ مرکب) وخشورپند. وخشورنهاد شریعت. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وخشورپند و وخشورنهاد شود.

وخشورپند.

[وَ پَ] (اِ مرکب) شریعت یعنی شرعی که پیغمبران قرار دهند و با بای ابجد [ وَخشوربند ] هم درست است. (برهان). به معنی شریعت باشد که پیغمبران قرار داده باشند و آن را وخشوربند نیز گویند. (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وخشور و وخشوربند شود.

وخشورنهاد.

[وَ نِ / نَ] (اِ مرکب)وخشورپند. (برهان)(1). وخشوربند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). شریعت که پیغمبران قرار داده باشند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وَخشوربند و وخشورپند شود.
(1) - ظ. برساختهء فرقهء آذرکیوان. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وخشی.

[وَ] (ص نسبی)(1) منسوب به وخش و آن شهری است. (الانساب سمعانی). جامه ای است منسوب به وخش. (انجمن آرا). جامه ای است خوش قماش و لطیف. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).
(1) - قیاس شود با وشی. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وخشیدن.

[وَ دَ] (مص) فروزان بودن. افروختن. تافتن. تابان بودن. (یادداشت بخط مؤلف).

وخشیرک.

[وَ رَ] (اِ) درمنهء خراسانی باشد مشهور به درمنهء ترکی و معرب آن وخشیرق است. (برهان)(1) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.
(1) - معرب آن وخشیرق است. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین، از دزی ج2 ص790). در محیط اعظم و فرهنگ نظام: وخشیزک، و معرب آن را وخشیزق آورده اند. (حاشیهء برهان چ معین).

وخشیزق.

[وَ زَ] (اِ) وخشیرق. (فرهنگ نظام). رجوع به وخشیرق و وخشیرک شود.

وخشیزک.

[وَ زَ] (اِ) رجوع به وخشیرک و رجوع به ضریر انطاکی 347 و تحفهء حکیم مؤمن شود.

وخشینه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) نام مرغی است سفید که در بهار پیدا میشود و در باغها میباشد و وخشیشه نیز آمده است. (از برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به انجمن آرا و آنندراج شود. وخشینه مصحف خشینه. رشیدی گوید: وخشینه همان خشینه و ظاهراً واو عطف را اصل کلمه پنداشته اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || هرچیز سفید. (برهان) (ناظم الاطباء). || سفیدهء صبح. (برهان). سپیدهء صبح. (ناظم الاطباء).

وخض.

[وَ] (ع مص) درخلانیدن نیزه چنانکه درنگذرد به جانب دیگر یا درخستن به نیزه بی مبالغه. (منتهی الارب). طعنه زدن چنانکه در جوف نیوفتد. (تاج المصادر بیهقی). نیزه زدن کسی را چنانکه در درون وی درآید و از جای دیگر سر بدر نکند و بی مبالغه نیزه زدن کسی را. (ناظم الاطباء). || درآمیختن سپیدی موی. (منتهی الارب). دررسیدن پیری کسی را و موهای وی آمیخته به سپیدی گشتن. (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب). رجوع به وخط شود.

وخط.

[وَ] (ع مص) آمیختن سپیدی با موی. (تاج المصادر بیهقی). درآمیختن موی سپید موی سیاه را. یا فاش گردیدن موی سپید. (منتهی الارب). سپید و سیاه برابر هم شدن. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). آمیخته موی و دوموی گردیدن. (منتهی الارب): وُخِطَ الرجل؛ آمیخته موی و دوموی گردید. رجوع به وخض شود || شتاب رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درآمدن. || نیزه گذاره یا سبک زدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نیزه زدن چنانکه بگذرد. (تاج المصادر بیهقی). || بانگ کردن کفش به رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گاهی سود گاهی خسارت برداشتن در بیع. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || تیغ سبک زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وخف.

[وَ] (ع مص) زدن خطمی را چنانکه لعاب دهد. || زده شدن خطمی چنانکه لعاب دهد. متعدی و لازم استعمال شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به زشتی یاد کردن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وخفة.

[وَ فَ] (ع اِ) خریطه مانندی است از چرم. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

وخم.

[وَ] (ع ص) مرد گران و ناموافق. ج، اوخام، وِخام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وخوم. || (بلد...) شهر ناموافق و ناسازگار برای سکنا. (ناظم الاطباء). || (مص) چیره شدن در نبرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). به گرانی کسی را غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی).

وخم.

[وَ خَ] (ع اِ) بیماریی است مانند باسور که در فرج ناقه پیدا گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). بیماری است مانند بواسیر که در فرج ماده شتر پدید آید. || (مص) گرفتار تخمه شدن. (ناظم الاطباء).

وخم.

[وَ خِ] (ع ص) مرد گران. (ناظم الاطباء). مرد گران سنگ و ناموافق. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اوخام، وخام. (ناظم الاطباء). وَخامی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بدگوار. (نطنزی). ناگوار. (غیاث اللغات). سنگین. ثقیل. (یادداشت مؤلف). ناسازگار. (غیاث). ناموافق. (منتهی الارب) :
برج بادی ابر سوی او برد
تا بخارات وخم را بردرد.مولوی.
نیست زندانی وحش تر از رحم
ناخوش و تاریک و پرخون و وخم.مولوی.
یا دری بودی در این شهر وخم
تا نظاره کردمی اندر رحم.مولوی.
- بلد وخم؛ شهر ناسازوار و ناموافق برای سکنا. (ناظم الاطباء).

وخمة.

[وَ خِ مَ] (ع ص) شتر مادهء به وخم رسیده. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر مبتلا به وخم. (ناظم الاطباء). رجوع به وخم شود.

وخمة.

[وَ خِ مَ / وَ مَ] (ع ص) (ارض...) زمین که گیاهش ناسازوار و ناگوارنده باشد. || (بلدة...) شهر ناموافق باشندگان. (منتهی الارب). ناسازگار برای سکنی. (ناظم الاطباء).

وخنة.

[وَ نَ] (ع اِ) تباهی. (منتهی الارب). تباهی و فساد. (ناظم الاطباء).

وخواخ.

[وَخْ] (ع ص) فروهشته شکم فراخ پوست سست و کسلمند نامرد یا آنکه خواهش زنان ندارد. (از منتهی الارب) (آنندراج). فربه که می لرزد گوشت او. (مهذب الاسماء). ضعیف و سست و فروهشته شکم که پوست شکم وی فراخ باشد و عنین و آنکه میل به زن ندارد و کسلمند و بی حال. (منتهی الارب).
|| خرمای نرم. (منتهی الارب) (آنندراج).

وخ وخ.

[وَ وَ] (صوت مرکب) کلمه ای است از توابع و آن را در محل انتعاش طبیعت و در وقت دیدن و شنیدن چیزی که طبع را خوش آید گویند. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج). وه وه. (انجمن آرا). کلمه ای است که در وقت خوش آمدن چیزی گویند. (غیاث اللغات). واخ واخ و وه وه نیز آمده. به به. چه بسیار نکوست. (یادداشت مرحوم دهخدا). کلمه ای است که هنگام لذت یا حیرت از چیزی گویند. (ناظم الاطباء). صوتی که حکایت از مزه و لذت و خوشی کند. (لغت نامهء اوبهی) :
به یک وخ وخ که من کردم به صد اخ اخ نمی ارزد. (لغت نامهء اوبهی).
گندم و جو مباش گو امسال
نان جاورس خوش بود وخ وخ.
حکیم نزاری قهستانی.
به باغ کس چو تخم ذوق میکاشت
نوای وخوخی با خویش میداشت.
ملافوقی یزدی (آنندراج).

وخوخة.

[وَخْ وَ خَ] (ع اِ صوت) حکایت آواز مرغ و پرندگان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) حکایت کردن آواز مرغ را. (منتهی الارب) (آنندراج).

وخود.

[وَ] (ع ص) گام فراخ نهاده رونده. (از منتهی الارب) (آنندراج). وخّاد. (منتهی الارب) شتابان و گام فراخ نهنده. (ناظم الاطباء). و آن نعت است از وخد. (منتهی الارب). رجوع به وخاد و وخد شود.

وخوش.

[وُ] (ع اِ) جِ وخش. (منتهی الارب) رجوع به وخش شود.

وخوشة.

[وُ شَ] (ع مص) وخاشة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). تباه و فرومایه و بی اعتبار گردیدن. (منتهی الارب). || بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی). || ردی و زبون گشتن. (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وخاشة شود.

وخوض.

[وُ] (ع اِمص) جنبش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وخوم.

[وَ] (ع ص) مرد گران سنگ و ناموافق. (از منتهی الارب) (آنندراج). مرد ثقیل و گران و ناپسند. ج، وخام، وخامی، اوخام. (ناظم الاطباء). || (ارض...) زمین که گیاهش ناگوارنده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وخم و وخامة شود.

وخوم.

[وُ] (ع مص) وخامة. گران بار و ناموافق گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گران و ناگوارد شدن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وخم و وخامة شود.

وخومة.

[وُ مَ] (ع مص) وخامة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وخامة و وخم شود.

وخی.

[وَخْیْ] (ع اِ) آهنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). قصد و آهنگ. (ناظم الاطباء). || راه معتمد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || قاصد. ج، وُخیّ، وَخیّ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جهت. (منتهی الارب). سمت. (منتهی الارب) (آنندراج). سمت و جهت. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (مص) رفتن یا میانه رفتن یعنی نه آهسته و نه شتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رفتن. (تاج المصادر بیهقی). || آهنگ نمودن. (منتهی الارب). قصد کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || روی آوردن به چیزی. (منتهی الارب). توجه کردن به جایی. (ناظم الاطباء).

وخی.

[وَ خی ی] (ع اِ) جِ وَخْیْ. (منتهی الارب). رجوع به وَخْیْ شود.

وخی.

[وُ خی ی] (ع اِ) جِ وَخْیْ. (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی قاصد. (ناظم الاطباء). رجوع به وَخْی شود.

وخی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب است به وخان که نام شهری است از حدود ماوراءالنهر. ج، وخیان : خمداد جایی است که اندر وی بت خانه های وخیان است. (حدود العالم). و از حدود وی روی نمد زین و تیر وخی خیزد. (حدود العالم). رجوع به وخان شود.

وخید.

[وَ] (ع مص) وخد. وَخَدان. شتافتن شتر یا نوعی از رفتار شتر همچو رفتار شترمرغ یا گام فراخ نهاده رفتن آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پوییدن شتر. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وخد و وخدان شود.

وخیز.

[وَ] (ع اِ) اشکنهء شهد. (منتهی الارب) (آنندراج). اشکنه و تریدی که از عسل سازند. (ناظم الاطباء).

وخیض.

[وَ] (ع ص) درخسته به نیزه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نیزه زده شده.

وخیفة.

[وَ فَ] (ع اِ) لعاب خطمی. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). آردالهء جامه و پینووا. ج، وخائف. (مهذب الاسماء).

وخیم.

[وَ] (ع ص) دشوار. (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || سنگین و گران. (غیاث اللغات) (دهار) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || مرد گران و ناموافق. (از آنندراج) (منتهی الارب). مرد سنگین و گران و ناپسند. (ناظم الاطباء). ج، وِخام. (منتهی الارب) (آنندراج). اوخام. (ناظم الاطباء). || ناسازگار و ناموافق. (فرهنگ فارسی معین) : و بحکم آنک برنج زار است آب آن وخیم باشد و ناگوار. (فارسنامهء ابن بلخی). || بد و زشت. (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : اگر در کار خوض کند [ شیر ] که عاقبتی وخیم... دارد... از وخامت آن او را بیاگاهانم. (کلیله و دمنه). عاقبت وخیم کدام است. (کلیله ودمنه). این جوری وخیم و ظلمی عظیم بود که بر این حیوان رفت. (سندبادنامه). اندیشید که عصیان بر ولی نعمت خویش عاقبتی وخیم دارد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || (طعام...) طعام ناگوارد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ناگوارنده. (مهذب الاسماء). || (بلد...) شهر ناموافق برای ساکنانش. (از اقرب الموارد). شهر ناموافق باشندگان. شهر ناموافق و ناسازگار برای سکنی. (ناظم الاطباء). || شی ء وخیم؛ چیز وباآور. [ وبیّ ]. (از اقرب الموارد).

وخیمة.

[وَ مَ] (ع ص) (ارض...) زمین که گیاهش ناسازوار و ناگوارنده باشد. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (بلدة...) شهر ناموافق باشندگان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). شهری که برای سکنی ناسازوار باشد. رجوع به وخمة شود. || وخیم و کارهایی که انجام آن منجر به بدی گردد. (از ناظم الاطباء). رجوع به وخیم شود.

ود.

[وَ] (ص) به معنی رد است که حکیم عاقل و دانشمند باشد.(1) || گرم(2) در مقابل سرد. (برهان) (ناظم الاطباء). || بد. مقابل خوب(3). (فرهنگ فارسی معین).
(1) - مصحف «رد». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - ظاهراً مصحف «ور». (حاشیهء برهان قاطع).
(3) - در رشیدی آمده: ود به وزن و معنی بد. (حاشیهء برهان چ معین).

ود.

[وَدد] (ع مص) وِداد. وَداد. ودادة. مودة. مَودِدَة. دوست داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی). || آرزو بردن. (از منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). آرزو داشتن. (ناظم الاطباء). || (اِمص) دوستی و محبت. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) دوست. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || بسیارمحبت. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بسیار دوست. (ناظم الاطباء). واحد و جمع در وی یکسان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اَودّاد، اَوِدّاء. || وتد و میخ. و این به لغت اهل نجد است. (ناظم الاطباء). میخ. (منتهی الارب). میخ چوبین. (مهذب الاسماء). || بت و صنم. (ناظم الاطباء). وُد. (از ناظم الاطباء) (آنندراج).

ود.

[وِدد] (ع اِ) دوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) دوست داشتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || آرزو داشتن. (ناظم الاطباء).

ود.

[وُدد] (ع مص) دوست داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی). || آرزو بردن و آرزو داشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) دانا. (غیاث اللغات). || دوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وَد شود. || (اِمص) دوستی. (غیاث اللغات). مهر. حب. وداد. محبت. (یادداشت مؤلف). دوستداری. (السامی فی الاسامی) :
آب صبرت آب جوی خلد شد
جوی شیر خلد مهر تست و ود.مولوی.
انبیا بودند ایشان اهل ود
اتحاد انبیا هم فهم شد.مولوی.
خوانده ام آن بر دل احمد به ود
صد هزاران بار و درمانی نشد.مولوی.
ود به حرکات سه گانهء واو و تشدید دال نزد سالکان عبارت است از دوستیی که هیجان آن چندان شدید باشد که محب از جان و دل چشم پوشد و در صحائف گفته که مودت سالکان از مراتب محبت است و آن هیجان قلب و چسبیدن آن به هوا و عشق است و این را پنج درجه است: اول نیاحت و اضطراب. در این مقام همه نوحه و زاری و فریاد و بیقراری بود. دوم بکاء است. سوم حسرت. در این مقام صاحب وداد مسکین بر اوقات عزیز خود که ضایع رفته است حسرت میکند. و هرلحظه که بی محبوبش رفته در ندامت میباشد. چهارم تفکر است در محبوب، اِنّ فی ذلک لاَیات لقوم یتفکرون. (قرآن 13/3) و تفکر ساعة خیر من عبادة ستین سنة، زیرا تفکر در واجب سبب قرب متفکر به سوی واجب شود. پنجم مراقبهء محبوب است و آن برترین و سخت ترین مقامات باشد. ای عزیز شنیده ای که وقتی امیرالمؤمنین نماز میگزاشت رویش زرد گشت و دلش خفقان گرفت و بیهوش شد پرسیدندش که چه بود فرمود راقبت الله تعالی فی صلوتی فاستحییت من تقصیری. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ود.

[وَدد / وُدد] (اِخ) نام بتی است. (مهذب الاسماء). نام بت قوم نوح (ع). (منتهی الارب). نام بتی که از قوم نوح مانده بود و عرب آن را میپرستیدند. (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی). بت قوم نوح که به صورت مرد بود. (غیاث اللغات از شرح نصاب). نام بتی است که به قوم نوح متعلق بود و قریش نیز بتی به این نام داشت. (معجم البلدان). به صورت مرد بود. (آنندراج). نام بت قبیلهء کلب در دومة الجندل. (مفاتیح) (حبیب السیر). رجوع به بت شود.

ودا.

[وِ] (اِخ) وداس. بر مجموعهء کتب مقدس چهارگانهء هندوان اطلاق میشود. اول را ریگ مینامند، دوم یاجور، سوم ساما، چهارم اتاروان. کتاب مقدس براهمه و آن چهار جزو است و کهن ترین اثر ادبی هند به زبان سانسکریت است. (یادداشت مؤلف). ودا یا وداس بر مجموعهء کتب مقدس چهارگانهء هندوان اطلاق میشود. کتاب اول را ریگ مینامند و مجموعه ای است از ادعیه و سرودهای منظوم دینی. کتاب دوم موسوم است به یاجور و مرکب از ادعیهء منثور است. کتاب سوم به نام ساما است و مشتمل بر ادعیه ای است که مخصوصاً باید سروده شود. کتاب چهارم معروف است به اتروا که حاوی عباداتی است که در استغفار از گناهان و لعن کافران و غیره به کار میرود. مجموعاً وداس را در زمان اورنگ زیب گورکانی، به امر یکی از برادران وی به پارسی ترجمه کرده اند.

ودأ.

[وَدْءْ] (ع مص) برابر کردن. || به بدی و زشتی فراگرفتن کسان. (منتهی الارب) (آنندراج). || برآوردن اسب نره را تا کمیز اندازد یا بر ماده جهد. (منتهی الارب). برآوردن اسب نره را برای کمیز انداختن یا برای برجستن بر ماده. (آنندراج). || یقال: دانی؛ یعنی بگذار مرا. (منتهی الارب). || سپری گردیدن اخبار بر کسان و منقطع شدن. (منتهی الارب). رجوع به مدخل بعد شود.

ودأ.

[وَ دَءْ] (ع اِمص) هلاکی. (منتهی الارب). هلاک. || (مص) سپری گردیدن اخبار بر کسان و منقطع شدن. (اقرب الموارد).

ودائع.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ ودیع، به معنی عهد و پیمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به ودیع شود.
|| جِ ودیعة. (منتهی الارب) (آنندراج). به معنی زنهار و امانت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به ودیعه شود. امانتها و هرچه که در نزد کسی بطور امانت گذارند. (ناظم الاطباء).
- ودائع پروردگار؛ رعایا. (ناظم الاطباء).

ودائق.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ ودیقة. (منتهی الارب). رجوع به ودیقه شود.

وداج.

[وِ] (ع اِ) رگ گردن. (منتهی الارب) (آنندراج). رگ گردن ستور که قصاب ببرد. (مهذب الاسماء). وَدَج. رگ گردن و آن دو رگ است. (غیاث اللغات). رگ گردن که آن را به فارسی دوجان گویند. (ناظم الاطباء). رگ جان. (ذخیرهء خوارزمشاهی) : و به شهر من [ گرگان ] و مرو وداج را رگ جان گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

وداجان.

[وِ] (ع اِ) تثنیهء وداج. دو رگ گردن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به وداج شود.

وداجین.

[وِ جَ] (ع اِ) دو رگ گردن یکی در طرف راست و دیگری در طرف چپ. (ناظم الاطباء). رجوع به وداج و وداجان شود.

وداد.

[وَ] (ع مص) وِداد. وُداد. دوست داشتن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر). دوستی. محبت. مودت :
کم بودشان رقت و لطف و وداد
زآنکه حیوانی است غالب بر نهاد.مولوی.
کارت این بوده ست از وقت ولاد
صید مردم کردن از دام وداد.مولوی.
|| آرزو بردن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). آرزو داشتن. (ناظم الاطباء). رجوع به ود شود.

وداد.

[وِ] (ع مص) وَداد. وُداد. ود. ودادة. مودة. موددة. دوست داشتن. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). با یکدیگر دوستی داشتن. (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی). || (اِمص) دوستی. حب. مودت. ود. مهر. محبت. (از یادداشت مؤلف) :ذات البین از صدق وداد به محض اتحاد رسید. (ترجمهء تاریخ یمینی).

وداد.

[وُ] (ع مص) وَداد. وِداد. ود. مودة. دوست داشتن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

ودادت.

[وَ دَ] (از ع مص) وداد. ود. آرزو بردن. (بحر الجواهر). رجوع به ودادة شود.

ودادة.

[وَ دَ] (ع مص) ود. وداد. مودة. موددة. دوست داشتن کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آرزو بردن. (منتهی الارب). آرزو کردن. (المصادر زوزنی). رجوع به وداد و ود شود.

وداس.

[وِ] (ع اِ) گیاه که روی زمین را پوشد و هنوز شاخ برنیاورده باشد والا آن را ملتف گویند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وداس.

[وِ] (اِخ) رجوع به ودا شود.

وداع.

[وَ] (ع مص) بدرود کردن. (غیاث اللغات از مدار و بهار عجم و کشف و صراح و مزیل). بدرود نمودن. (آنندراج). خدانگهداری کردن. خداحافظی کردن. (یادداشت مؤلف). || (اِمص) اسم مصدر است تودیع را و آن تفأل است به تن آسانی و راحت که لاحق حال او باشد وقت بازآمدن از سفر. (منتهی الارب). || (اِ) بدرود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). پدرود. (ناظم الاطباء). خیرباد که وقت رفتن یکدیگر گویند. (آنندراج از کنز اللغات). نیایشی که در هنگام مسافرت و مفارقت از یکدیگر بر زبان می آورند. (ناظم الاطباء). خداحافظی. (یادداشت مؤلف).

وداع.

[وِ] (ع اِمص) وداع به کسر واو خواندن نوعی از تفریس [ تصرف فارسیان ]باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
واپسین دیدارش از من رفت جانم بر اثر
گر برفتی در وداعش من ز جان خشنودمی.
خاقانی.
آن تازه گل ما را هنگام وداع آمد
زآن پیش که بگذارد گلزار نگهدارش.
خاقانی.
در وداع شب همانا خون گریست
روی خون آلود از آن بنمود صبح.خاقانی.
سرها وداع تن کرده و جانها به قاب قالب طالب مفارقت شده. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- الوداع؛ خدا نگهدار. (ناظم الاطباء). خداحافظ :
الوداع ای زمان طاعت و خیر
محفل خیر و مجلس قرآن.سعدی.
- وداع کردن؛ بدرود کردن. خداحافظی نمودن. (ناظم الاطباء) :
رفیق طرب را وداعی کن ارنه
ز داعی غم مرحبایی نیابی.خاقانی.
سیب گویی وداع یاران کرد
روی از آن نیمه سرخ و نیمی زرد.سعدی.
گشاده روی کنی همچو گل وداع مرا
شکسته دل نکنی پیش عندلیبانم.صائب.
- وداع گاه؛ جای بدرود کردن و خداحافظی نمودن :
گرد وداع گاه تو ای دوست روز و شب
یعقوب وار مانده خروشان و سوگوار.
عمعق بخاری.
- وداع گفتن و الوداع گفتن؛ خداحافظی کردن. خیرباد گفتن به هنگام مسافرت. پدرود گفتن. (ناظم الاطباء) :
مرا به گور سپاری مگو وداع وداع
که گور پردهء جمعیت جنان باشد.
مولوی (کلیات شمس چ فروزانفر ص209).
رجوع به وَداع شود.
|| متارکه. مسالمت. (اقرب الموارد).

وداع نامه.

[وِ مَ / مِ] (اِ مرکب) بدرودنامه. (از ناظم الاطباء). رجوع به وداع شود.

وداعة.

[وَ عَ] (ع اِمص) تن آسانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فراخی زندگانی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) آرمیده شدن. (تاج المصادر بیهقی). تن آسان و فراخ زندگانی گردیدن و راحت و آرام گرفتن. (ناظم الاطباء). سکون و استقرار یافتن. ساکن و مستقر شدن. اطمینان و آرامش یافتن. (از اقرب الموارد). آرام گرفتن. (منتهی الارب). || به سفر رفتن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

وداعی.

[وِ] (ص نسبی) منسوب به وداع. (ناظم الاطباء). رجوع به وداع شود.

وداعی بلخی.

[وِ یِ بَ] (اِخ) از معاصران امیرعلی شیر نوائی است و دربارهء او گوید: شاعری است عامی که طبعی لطیف دارد. این مطلع ازوست:
دلا نتوان حریف اهل تقوی جاودان بودن
بر دردی کشان هم چند روزی میتوان بودن.
(مجالس النفایس 241).

وداغ.

(1) [وَ] (اِ) آتش را گویند که به عربی نار گویند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان).
(1) - این تصحیف است و صحیح وراغ براء مهمله است چنانکه بیاید. (حاشیهء برهان چ معین، از سراج اللغات، از فرهنگ نظام).

وداف.

[وُ] (ع اِ) نره. (ناظم الاطباء). بدان جهت که از وی آب منی میچکد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وداق.

[وَ] (ع مص) خواهش گشن کردن ستور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ودق. ودقان. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وداق.

[وِ] (ع اِمص) آزمندی گشن. یقال: بها وداق. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وَداق شود.

وداک.

[وَدْ دا] (ع ص) چربش فروش. (مهذب الاسماء) (از المنجد). فروشندهء چربی. رجوع به ودک شود.

ودان.

[وِ] (ع مص) وَدن. تر کردن چیزی و تر نهادن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). || نیکو کردن حال عروس و نیکو قیام نمودن بر آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). و همچنین نیکو کردن تیمار اسب. (از اقرب الموارد). || کوتاه ساختن چیزی را. || به چوب دستی زدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج). || ودان جلد؛ به خاک سپردن پوست را تا نرم گردد. (اقرب الموارد). رجوع به ودن شود.

ودانوش.

[] (اِخ) نام مردی که عذرا را بفروخت. (لغت نامهء اسدی) :
گذشته بر او بر بسی کام و دام
یکی تیزپایی ودانوش نام.عنصری.
رجوع به دانوش در همین لغت نامه و فرهنگ سروری شود.

ودایع.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ ودیعه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). امانتها. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ودیعه شود.
- ودایع آفریدگار؛ رعایا. رعیت ها. (فرهنگ فارسی معین).
|| جِ ودیع. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودائع شود.

ودب.

[وَ] (ع اِ) بدحال. (منتهی الارب) (آنندراج). || بدحالی. (ناظم الاطباء). بدی حالت. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بدی حال. (اقرب الموارد).

ودج.

[وَ] (ع مص) رگ گردن بریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رگ زدن ستور. (تاج المصادر زوزنی). قصد کردن رگ گردن ستور را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || نیکو و راست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || صلح افکندن میان قوم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب ضرب است. (منتهی الارب). نیک کردن میان قومی. (تاج المصادر بیهقی). اصلاح کردن و قطع شر و بدی نمودن. (از اقرب الموارد). صلح کردن میان قوم و راست و نیکو نمودن میان آنها. (ناظم الاطباء).

ودج.

[وَ دَ] (ع اِ) رگ گردن. (از بحرالجواهر) (آنندراج) (اقرب الموارد). گردن. (منتهی الارب). هر یک از دو رگ سطبر گردن که آن دو را به صیغهء تثنیه ودجان گویند. وداج. رگ بسمل. شاهرگ. شه رگ. (دهار). رگ گردن ستور که قصاب ببرد. تثنیهء آن ودجان و ج، اوداج. (مهذب الاسماء). نام رگی در گردن که هنگام ذبح قطع میگردد و زندگانی با قطع آن از میان میرود. (اقرب الموارد). || سبب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وسیله. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و کسر دال در آن لغتی است. (از اقرب الموارد). رجوع به وداج شود.

ودجان.

[وَ دَ] (ع اِ) دو ودج و آن دو رگ گردن باشد یکی را ودج ظاهر و دیگری را ودج غائر گویند. || دو برادر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دو چیز بهم پیوسته و آن تشبیهی است به دو رگ گردن در پیوستگی و همنشینی با یکدیگر. (از اقرب الموارد). رجوع به ودج شود.

ودحة.

[وَ دَ حَ] (ع اِ) مااغنی عنی ودحة؛ ای وتحة؛ یعنی به چیزی فایده ندارد از من. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

ودخین.

[وَ] (اِ) بر وزن پروین، جانوری است آبی و دندان دارد و گردنی دارد باریک و دراز و پیوسته در آبهای شور و ناصاف و تیره میباشد. گویند نابیناست و چشم ندارد و به هندی بوبو میگویندش. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).

ودداء .

[وُ دَ] (ع ص، اِ) جِ ودود. به معنی دوست و بسیارمحبت. (منتهی الارب). رجوع به ودود شود.

ودر.

[وَ] (ع مص) مست شدن چنانکه بیهوشی طاری گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). || دور کردن و تبعید نمودن. (از اقرب الموارد).

ودرستان.

[وَ دَ سِ] (اِ) ودرشتان. ورستان و امت پیغمبر و پیروان آن و حواری آن. (ناظم الاطباء). رجوع به برروشنان شود.

ودرشتان.

[وَ دَ شِ] (اِ) ودرستان. (ناظم الاطباء). رجوع به مدخل قبل و رجوع به برروشنان شود.

ودس.

[وَ] (ع مص) پنهان گشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پوشیده شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نهفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پنهان کردن. (تاج المصادر بیهقی). || رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): ماادری این ودس؛ ای ذهب. (مهذب الاسماء). || آغاز کردن سخن و کامل نگرداندن آن. (از اقرب الموارد). تمام نکردن سخن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نخست روییدن گیاه زمین و انبوه نگشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (اِ) اول گیاه که روید. (منتهی الارب) (آنندراج). اول نبات که آید پدید. (مهذب الاسماء). نخستین گیاهی که روید. (ناظم الاطباء).

ودش.

[وَ] (ع اِ) تباهی و فساد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). فساد. (اقرب الموارد).

ودص.

[وَ] (ع مص) آغاز کردن به سخن و انجام ننمودن آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). آغاز کردن سخن را و به انجام نرسانیدن آن. (ناظم الاطباء). رجوع به ودس شود.

ودع.

[وَ] (ع اِ) قبر. (منتهی الارب) (آنندراج). گور. (ناظم الاطباء). رجوع به ودیع شود. || محوطه ای که گرداگرد گور باشد. (منتهی الارب). گور یا محوطهء گرداگرد آن. (آنندراج) (اقرب المورد). || کلاکموش. وَدَع. (منتهی الارب) (آنندراج). || هدف. (از اقرب الموارد). غرض. (اقرب الموارد). ج، ودوع. (از اقرب الموارد). || مهره های سفید یا صدف که از دریا استخراج کنند و برای دفع چشم زخم به خود آویزند. (اقرب الموارد). رجوع به ودع شود. || (مص) بدرود کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وداع نمودن در وقت کوچ کردن. (ناظم الاطباء). || جامه را در جامهء دیگر نهادن و نگاه داشتن آن را در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || ساکن و مستقر شدن. (از اقرب الموارد). || آرامش یافتن. (اقرب الموارد). || ترک کردن و سپردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و قرائت شده است بطور شاذ ماوَدَعَکَ ربک. (منتهی الارب). دست بداشتن. (المصادر زوزنی).

ودع.

[وَ دَ] (ع اِ) یربوع. (اقرب الموارد). کلاکموش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و آن موش دشتی و صحرایی است. (منتهی الارب). || صدف سوخته. (ذخیرهء خوارزمشاهی). سفیدمهره را گویند و آن نوعی از صدف است که عوام گوش ماهی گویند و بعضی گفته اند که مهره ای است سفید و از دریا برمی آید و آن را به فارسی کجک میخوانند و توتیای اکبر همان است. و آن را بسوزند و در داروهای چشم به کار برند. گویند عربی است. (برهان) (آنندراج).(1)رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه شود. بادمهره. سفیدمهره. گوش ماهی. (بحر الجواهر). صدف خرد که به جای نقود در هند متداول بوده است. (اخبار الصین و الهند ص13). واحد آن ودعه. جِ، ودعات. (اقرب الموارد). || جِ ودعة و آن شبه سپید است که از دریا برآرند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به ودعة شود.
(1) - بیرونی دربارهء انواع صدف گوید: و من انواعها الودع یجمعها الزنج فی جزائرهم عند جزر الماء و یلقونها فی حفرة و یطمونها حتی یموت حیوانها و تعفن لحومها و تبطل و کذلک یفعل فی الدیبجات. (حاشیهء برهان قاطع از الجماهر ص 2 - ضمیمهء کتاب). ودع، هو خزف دود یکون فی البحر و یقال له ببلاد الهند الکورة. (حاشیهء برهان قاطع از عقار: 127). نام هندی آن kawrاست = Cauri(فرانسوی) = Cypraeamoneta. (حاشیهء برهان قاطع از عقار 127 ف).

ودع.

[وَ دَ] (اِخ) (ذات ال ...) رجوع به ذات الودع شود.

ودعاء .

[وُ دَ] (ع اِ) جِ ودیع. (المنجد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودیع شود.

ودعات.

[وَ دَ] (ع اِ) جِ ودعة و آن شبه سپید است که از دریا برآرند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به ودع و ودعة شود.

ودعات.

[وَ دَ] (اِخ) (ذوال ...) رجوع به ذوالودعات شود.

ودعة.

[وَ عَ] (ع اِ) شبه سپید که از دریا برآرند و شکاف آن همچو شکاف خستهء خرما باشد و به فارسی مورچه خوانند و به هندی کوری و جهت دفع چشم زخم بر گردن کودکان آویزند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، ودعات، وَدَع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به ودع شود.

ودعة.

[وَ دَ عَ] (ع اِ) وَدعَة. (منتهی الارب). رجوع به وَدعَة و ودع شود.

ودف.

[وَ] (ع مص) گداخته و روان گردیدن پیه. || چکیدن آب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کم کردن دهش. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

ودفة.

[وَ فَ] (ع اِ) مرغزار سبز علف ناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرغزار سبز. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || گیاه نصیّ و صلیان. (ناظم الاطباء). رجوع به وَدَفَة شود.

ودفة.

[وَ دَ فَ] (ع اِ) گیاه نصی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || صلیان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به مدخل قبل شود. || تلاق زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ودق.

[وَ] (ع مص) چکیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). چکیدن پیه و آب از اناء. (تاج المصادر بیهقی). || ودوق. نزدیک کسی شدن و قادر گردیدن وی را. (منتهی الارب). نزدیک شدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و در مثل: ودق العیر الی الماء؛ یعنی نزدیک شد به آن و این در حق شخصی گویند که به حرص و آزمندی چیزی فروتنی نماید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آرام یافتن و انس گرفتن به کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). انس گرفتن. (تاج المصادر بیهقی). || فراخ شدن شکم یا روان گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || باریدن باران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). باریدن. (تاج المصادر بیهقی). || تیز گشتن شمشیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || فروهشته شدن ناف یا برآمدن آن همچو ناف مرد برآمده ناف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (اِ) باران که پیاپی ببارد. (مهذب الاسماء). باران شدید. (ترجمان علامهء جرجانی). باران یا باران شدید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و گویند آنچه خارج شود از لابلای باران و مانند غبار است ودق نامیده میشود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باران دایم و متصل. (ناظم الاطباء). || نقطهء سرخ که در چشم از خون حادث گردد. (منتهی الارب). یا گوشت پاره ای که در چشم کلان گردد یا بیماری است در چشم که به سبب آن گوش بیاماسد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وَدَق. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به بحر الجواهر شود.

ودق.

[وَ دَ] (ع اِ) نقطهء سرخ که در چشم کلان گردد یا بیماری است در چشم که به سبب آن گوش بیاماسد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج) رجوع به وَدق شود. || (مص) وَداق. ودقان. خواهش گشن کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ودق رسیده شدن به چشم و آن بیماریی است که چشم سرخ گردد. (منتهی الارب). مبتلا به ودق گشتن چشم. (ناظم الاطباء). مرض ودق در چشم پدید آمدن. (اقرب الموارد). رجوع به ودق شود.

ودقان.

[وَ دَ] (ع مص) وَدَق. وَداق. خواهش گشن کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودق شود.

ودقة.

[وَ دَ قَ] (ع اِ) نقطهء سرخ که بر چشم افتد. (مهذب الاسماء). آماسی باشد صلب بر طبقهء ملتحمه و این آماس بعضی را اندر بن گوشهء چشم باشد که سوی بینی است و بعضی را اندر گوشهء دیگر باشد که سوی گوش است و بعضی اندر زیر پلک باشد و بعضی را آماس های کوچک باشد گرداگرد سیاهی بر شکل ذرهء مروارید و رنگ این آماس ها نیز مخالف باشد بعضی را سرخ باشد و بعضی را سپید و بسیار باشد که این علت اندر انتهاء رمد گرم پدید آید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به داود ضریر انطاکی و رجوع به ودق شود.

ودقة.

[وَ قَ] (ع اِ) یکی وَدق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودق شود.

ودقة.

[وَ دِ قَ] (ع ص) (عین...) چشم ودق رسیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به ودق شود.

ودقین.

[وَ قَ] (ع اِ) تثنیهء ودق. (منتهی الارب). دو روی و دو جهت و دو جانب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودق شود.
- حرب ذات ودقین؛ جنگ سخت و این تشبیهی است به ابر ذات ودقین. (اقرب الموارد).
- ذات ودقین؛ بلا و سختی، گویا آن دو روی دارد یا از دو روی وارد میشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
- سحابة ذات ودقین؛ ابر دارای دو باران سخت. (اقرب الموارد).

ودک.

[وَ دَ] (ع اِ) چربی گوشت و پیه. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). چربش. (مهذب الاسماء). چربش گوشت. (منتهی الارب) (آنندراج). چربو. (دهار). چربو و دسومت که از گوشت گیرند. (از بحر الجواهر).
- رجل ذوودک؛ مرد تنومند فربه. (ناظم الاطباء).
- ودک الجفان؛ چرک چسبندهء پلکهای چشم. (ناظم الاطباء).
- ودک المیته؛ آنچه از مردار روان میگردد. (ناظم الاطباء).
|| (مص) چربش ناک گردیدن دست. (منتهی الارب) (آنندراج). چرب گردیدن دست. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ودک.

[وَ دَ] (اِخ) نام مادر ضحاک پادشاه. (منتهی الارب). نام مادر ضحاک تازی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

ودک.

[وَ دِ] (ع ص) لحم ودک؛ گوشت فربه پیه ناک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

ودکا .

[وُ] (اِ) قسمی نوشابهء الکلی که از حبوبات گیرند و در روسیه متداول است. عروق روس. توضیح: ودکا نوشابهء تند الکلی و مخلوطی است تصفیه شده از الکل اتیلیک و آب. برای تهیهء ودکا مخلوط الکل و آب را از زغال عبور دهند و سپس تصفیه کنند آنگاه شیرهء گیاهان یا دانه ها یا ریشه ها و ادویه را بدان اضافه نمایند. انواع دیگر ودکا را از تقطیر مایعات شیرین مانند شیرهء انگور، آلبالو و غیره به دست آورند. (فرهنگ فارسی معین).

ودکاء .

[وَ] (ع اِ) ریگ توده است یا جایی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

ودل.

[وَ] (ع مص) جنبانیدن مشک شیر را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ودمة.

[وُ مَ] (ع اِ) ادمة. خویشی. || وسیله. (منتهی الارب). || (اِمص) آمیزش. || موافقت. || گندم گونی آدمیان. || رنگی از رنگهای شتر که مایل به سیاهی یا مایل به سپیدی باشد یا آن سپیدی خالص است یا رنگی است از رنگهای آهوان مایل به سپیدی. و در نهایه است که ادمه در شتران عبارت است از سپیدی موی و سیاهی چشم. (منتهی الارب در مدخل ادم).

ودن.

[وَ] (ع مص) وِدان. تر کردن. (تاج المصادر بیهقی). تر کردن چیزی و تر نهادن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || زیر خاک کردن پوست تا نرم گردد. (از اقرب الموارد). || نیکو کردن حال عروس را و نیکو قیام نمودن بر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکو قیام کردن به حال عروس و اسب. (از اقرب الموارد). || کوتاه ساختن چیزی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || به چوب دستی زدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || فرزند لاغر زادن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بچهء لاغر زادن.

ودن.

[وَ دَ] (ع مص) فرزند لاغر زادن زن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب سمع آید. (ناظم الاطباء).

ودناکسی.

[وَ] (ع اِ) به لغت مراکش، نوعی از انجیر سپید بسیارلذیذ. (ناظم الاطباء).

ودود.

[وَ] (ع ص) دوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). محب یا محبوب. (اقرب الموارد). دوستدار مطیعان. دوستدار. (مهذب الاسماء) (السامی فی الاسامی). || بسیارمحبت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کثیرالحب؛ بسیاردوستی. (اقرب الموارد). بسیار بامحبت. (ناظم الاطباء). ج، وُدَداء. (منتهی الارب). مذکر و مؤنث در آن یکسان است، زیرا وصف است که برای مبالغه آید. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). فعول به معنی فاعل است. (اقرب الموارد).

ودود.

[وَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (از غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
با طلب چون ندهی ای حی ودود
کز تو آمد جملگی جود و وجود.مولوی.
دست حاجت چو بری پیش خداوندی بر
سعدی.
رحمت بارخدایی که کریمست و لطیف
کرم بنده نوازی که غفور است و ودود.
سعدی.

ودوع.

[وُ] (ع اِ) جِ ودع. (المنجد). رجوع به ودع شود.

ودوق.

[وَ] (ع ص) آزمند گشن از خر ماده و اسب ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آن اسب که گشن خواهد. (مهذب الاسماء).

ودوق.

[وُ] (ع مص) نزدیک کسی شدن و قادر گردانیدن وی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ودق الیه ودوقاً و ودقاً فی المثل ودق العیر الی الماء؛ ای دنا منه؛ در حق شخصی گویند که به حرص و آزمندی چیزی فروتنی نماید. (منتهی الارب). || آرام یافتن و انس گرفتن به کسی یا چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراخ شدن شکم کسی یا روان گردیدن شکم کسی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد از قاموس). || باریدن باران. || تیز گشتن شمشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فروهشته شدن ناف یا برآمدن آن همچو ناف مرد برآمده ناف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

ودوک.

[وَ] (ع ص) دجاجة ودوک؛ ماکیان چربش دار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ودیک. ودیکه؛ مرغ چاق. (اقرب الموارد).

وده.

[وَدْهْ] (ع مص) بازداشتن کسی را از کار و برگردانیدن او. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

وده.

[وَ دَهْ] (ع مص) برگردیدن از کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ودهاء .

[وَ] (ع ص) زن خوشرنگ با اندکی سپیدی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ودی.

[وَدْیْ] (ع مص) دیَه. نزدیک گردانیدن کار. || نره فرو رها کردن اسب جهت بول یا گشنی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ودی انداختن مرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیرون آمدن ودی. (تاج المصادر بیهقی). || خونبهای کشته دادن. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خون نهادن. (المصادر زوزنی). دیه پرداختن. (اقرب الموارد). || جاری شدن و وادی را از این جهت وادی گویند که سیل در آن جاری میگردد. (از اقرب الموارد). || (اِ) آب ستبر سپیدی که پس از بول خارج میگردد. (ناظم الاطباء). آب مرد که بعد از بول برآید. (منتهی الارب). هرگاه پس از مجامعت بول کند و سپس غسل نماید و آنگاه از ذکر چیزی لزج و چسبناک خارج شود آن را ودی نامند. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

ودی.

[وَ دا] (ع اِ) هلاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هلاک و تباهی. || خونریزی. (ناظم الاطباء).

ودی.

[وَ دی ی] (ع اِ) آب مرد که بعد از بول برآید. (منتهی الارب). آب غلیظ سپید که پس از بول برآید. (ناظم الاطباء). رجوع به وَدْیْ شود. || نهال ریزهء خرما. (منتهی الارب). نهال ریزهء خرمابن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ودیة یکی آن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ودید.

[وَ] (ع ص) ودود. دوست. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دوستان. (منتهی الارب). اسم جمع است به معنی محبان و دوستان. (از اقرب الموارد).

ودیس.

[وَ] (ع ص) گیاه خشک و پژمرده. (ناظم الاطباء). گیاه خشک. (اقرب الموارد) (آنندراج). نبات خشک. (مهذب الاسماء). || عسل رقیق. (اقرب الموارد).

ودیع.

[وَ] (ع ص) تن آسان و آرمیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). ساکن. (مهذب الاسماء). || اسب آسایش جو و آساینده. || (اِ) عهد و پیمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، ودایع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مقبره. (از اقرب الموارد) (المنجد). قبر. رجوع به ودع شود.

ودیعت.

[وَ عَ] (از ع اِمص، اِ) ودیعة. امانت. (غیاث اللغات). امانت و زنهار و هر چیزی که به کسی بسپارند و در نزد وی امانت گذارند و با نهادن و سپردن و گذاردن ترکیب شود :
ور ودیعت نهند مال یتیم
نزد ایشان غنیمت انگارند.ناصرخسرو.
بماندم من و ماند عبدالمجیدی
ودیعت به یزدان پاکش سپردم.خاقانی.
به روشن ترین کس ودیعت سپار
که از آب روشن نیاید غبار.نظامی.
- ودیعت حیات؛ زندگانی که به منزلهء امانتی است از طرف حق تعالی. (فرهنگ فارسی معین).
|| باران، زیرا که به ابر سپرده شده. || رعیت، زیرا که به پادشاه سپرده شده. (ناظم الاطباء).

ودیعة.

[وَ عَ] (ع ص) مؤنث ودیع. (از اقرب الموارد). || (اِ) زنهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). چیز به زنهارداده. (یادداشت مؤلف). || امانت. (آنندراج) (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزی که نزد امین میسپارند. سپرده. (از اقرب الموارد). ج، ودائع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). امانتی است که نزد غیر سپرده میشود از روی قصد تا او آن را حفظ کند. و فرق میان ودیعه و امانت به عموم و خصوص است. ودیعه خاص است و امانت عام است و حمل عام بر خاص صحیح است و عکس آن صحیح نیست. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات سیدجرجانی و رجوع به ودیعت شود.

ودیعی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به ودیعه، ودیعت. (فرهنگ فارسی معین).

ودیفة.

[وَ فَ] (ع ص) مرغزار سبز علف ناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- روضة ودیفة؛ مرغزاری خوش و تازه از بسیاری نبات. (مهذب الاسماء).

ودیق.

[وَ] (ع ص) فرس ودیق؛ اسب مادهء آزمند نر. (منتهی الارب) (آنندراج). مادیان آزمند گشن. (ناظم الاطباء).
- اتان ودیق؛ ماده خر آزمند گشن. (ناظم الاطباء).

ودیقة.

[وَ قَ] (ع اِ) سختی گرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گرما، نیم روز آن. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || (ص) جای تره یا گیاه ناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

ودیک.

[وَ] (ع ص) دجاجة ودیک؛ ماکیان فربه پیه ناک. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرغ چاق. (از اقرب الموارد). ماکیان فربه چربش ناک. (ناظم الاطباء). چیزی چرب. (دهار).

ودیکة.

[وَ کَ] (ع ص) ماکیان فربه باپیه. (منتهی الارب) (آنندراج). مرغ چاق. (اقرب الموارد). || (اِ) آرد که به چربش آمیخته مانند حریره سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

ودین.

[وَ] (ع ص) تر. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء): شی ء ودین؛ چیزی تر و چیز خیسانیده شده. (ناظم الاطباء). || ترنهاده. (منتهی الارب) (آنندراج).

ودیة.

[وَ دی یَ] (ع اِ) یکی ودی و آن نهال ریزهء خرماست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودی شود.

ودیه.

[وُدْ دی یَ] (ع اِ) زوجه. زن. (فرهنگ فارسی معین) : معبر گفت که در همین حلال تو نهال جمال بشکفد و شجرهء ودیهء تو به ثمرهء ولادت مثمر گردد. (فرهنگ فارسی معین از روضة العقول، مقدمهء مرزبان نامه).

وذء .

[وَذْءْ] (ع اِ) سخن نابایست و مکروه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). سخن ناشایست ناسزا باشد یا غیر آن. (از اقرب الموارد). || (مص) عیب کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || حقیر گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بانگ برزدن. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). || بازایستادن. (منتهی الارب) (آنندراج). زجر کردن. (اقرب الموارد). || کند و خیره شدن بینائی چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب فتح است. (منتهی الارب).

وذائل.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وذیله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وذیله شود.

وذائم.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وذیمة. هدیهء خانهء کعبه. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وذیمة شود. || اموال که در آن نذرها باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وذاب.

[وِ] (ع اِ) شکنبه ها و روده ها، واحد ندارد. || دسته های راویه و گوشه های آن. || روده هایی که در آنها شیر میریزند تا فوراً منجمد گردد. (ناظم الاطباء).

وذاح.

[وَ] (ع ص) زن تباه کار فرومایه. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). زن فاجر و بدکاری که از بندهء خود پیروی کند. (ناظم الاطباء).

وذارة.

[وُ رَ] (ع اِ) تراشهء درزی. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه را که درزی در برش جامه دور می اندازد و تریشه های درزی. (ناظم الاطباء). قوارهء خیاط. (اقرب الموارد).

وذاف.

[وُ] (ع اِ) کیر. (منتهی الارب) (آنندراج). آلت تناسل. (آنندراج). ذکر و کیر. (ناظم الاطباء).

وذالة.

[وَ / وِ لَ] (ع اِ) پاره ای گوشت که قصاب پیش از تقسیم جزور جدا کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). در اقرب الموارد فقط به فتح واو آمده است.

وذام.

[وِ] (ع اِ) جِ وَذَمَة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). به معنی روده و شکنبه. (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وذمة شود.

وذاة.

[وَ] (ع اِ) آنچه بدان رنج و سختی کشند. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). گویند: اصابته وذاة. (از اقرب الموارد).

وذأة.

[وَ ءَ] (ع اِ) بیماری. گویند: مابه وذأة؛ ای لاعلة به. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عیب. (المنجد) (از اقرب الموارد). بیماری و عیب و علت. (ناظم الاطباء).

وذایل.

[وَ یِ] (ع اِ) وذائل. جِ وذیله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وذیله و وذائل شود.

وذایم.

[وَ یِ] (ع اِ) وذائم. جِ وذیمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وذیمة و وذائم شود.

وذح.

[وَ] (ع مص) حرکت و سیر شدید کردن. (اقرب الموارد) (المنجد). سیر کردن، سیر عنیف. || گرد آوردن گوسفندان و مانند آنها را. (ناظم الاطباء).

وذح.

[وَ ذَ] (ع اِ) آنچه از کمیز و پشکل از پشم های گوسفندان آویزان باشد. (المنجد). آنچه از بول و پشکل بر پشم گوسفند چسبد. و ثعلب گوید کثافاتی که بر رانهای گوسفند چسبد. (از اقرب الموارد). سرگین که بر پشت گوسفند گیرد. (مهذب الاسماء). هرآنچه در زیر دنبهء گوسفند از پشکل و بول خشک شده آویزان گردد. (ناظم الاطباء). || سوزشی که در باطن ران ها به هم رسد. (ناظم الاطباء). || (مص) خشک شدن بول و پشک بر گوسفند. (تاج المصادر بیهقی). دارای وذح بودن گوسفند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سوختن درون رانهای مرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سوزش پدید آمدن در باطن رانها. (ناظم الاطباء).

وذح.

[وُ] (ع اِ) جِ وَذَحَة . (ناظم الاطباء). جِ وَذَحَة. مثل بُدْن، جِ بَدَنَة. (اقرب الموارد). رجوع به وذح و وذحة شود.

وذحة.

[وَ ذَ حَ] (ع اِ) یکی وذح. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء): مااغنی عنی وذحة؛ بی نیاز نکرد مرا چیز اندکی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ودحة شود.

وذر.

[وَ] (ع مص) بریدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). قطع کردن. (از اقرب الموارد). || نشتر فروبردن به جراحت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بریدن تلاق زن: وذر الوذرة؛ برید تلاق زن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گذاشتن و ترک کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ وذرة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وذرة شود.

وذر.

[وَ ذَ] (ع اِ) جِ وذرة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وذرة شود.

وذرتان.

[وَ رَ] (ع اِ) تثنیهء وذرة. دو لب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابوحاتم گوید وذرتان به معنی دو پاره از گوشت است که دو لب بدانها تشبیه شده است. (اقرب الموارد). رجوع به وذرة شود.

وذرة.

[وَ رَ] (ع اِ) پارهء گوشت. (مهذب الاسماء). پارچهء گوشت بی استخوان یا گوشت پارهء گرد و پهن بریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به وَذَرَة شود. || تلاق زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وذر، وَذَر. (منتهی الارب) (آنندراج). || لب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج): وذرتان؛ دو لب. ابوحاتم گوید وذرتان دو قطعه گوشت است که دو لب به آنها تشبیه شده است. (منتهی الارب). || کنایه از کیر و سرکیر، یا ابن شامة الوذرة، دشنام است و آن کنایه از کیر و سرکیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): یابن شامة الوذرة؛ یعنی زانیه و زن بدکار. (اقرب الموارد). کلمهء فحش است مر تازیان را. (ناظم الاطباء).

وذرة.

[وَ ذَ رَ] (ع اِ) پارچهء گوشت بی استخوان یا گوشت پارهء گرد و پهن بریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پارهء گوشت. (بحر الجواهر). رجوع به وَذْرة شود.

وذرة.

[وَ ذِ رَ] (ع ص) زن که در فرج او گوشت بسیار باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || زن گنده بوی یا سطبرلب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وذع.

[وَ] (ع مص) روان گردیدن آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وذف.

[وَ] (ع مص) روان شدن پیه و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). فعل آن از باب ضرب است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رفتن با کبر و سرفرازی. (از اقرب الموارد). وذفان. رجوع به وذفان شود.

وذفان.

[وَ] (ع اِ) شتاب زدگی و نزدیک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و به همین معنی است در سیرهء پیغمبر (ص): نزل بام معبد وذفان مخرجه الی المدینه؛ ای حدثانه و سرعانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وذفان.

[وَ ذَ] (ع مص) راه رفتن با اهتزاز و تکبر. (اقرب الموارد). رجوع به وذف شود.

وذفة.

[وَ ذَ فَ] (ع اِ) تلاق زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وذلة.

[وَ ذَ لَ] (ع ص) زن شادمان نیکوقامت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). زن شادمان چست و چالاک. (ناظم الاطباء). و ابن بزرج گوید: وذلة عبارت است از سبک و چالاک از مردم و شتر و غیره و گویند: خادم وذلة؛ ای خفیف. (اقرب الموارد). رجوع به مدخل بعد شود.

وذلة.

[وَ ذِ لَ] (ع ص) زن شادمان چست. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وَذَلَة شود. || خادم وذلة؛ خادم سبک و چالاک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). خدمتگار سبک و چالاک. (ناظم الاطباء).

وذم.

[وَ ذَ] (ع مص) بریده شدن دوال دلو. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). دوال دلو بریده شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) افزونی. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). زیاده. (از اقرب الموارد). || (اِ) نره مع هردو خصیه. (منتهی الارب). نره با هر دو خایه. (ناظم الاطباء). || آزخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آزخ و ثؤلول. (ناظم الاطباء). || گوشت و آزخ زهدان ناقه که از ولادت بازدارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). آزخهای زهدان ماده شتر که از آبستنی آن را بازدارد. (ناظم الاطباء). || دوالهای گوشهء دلو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دوال گوشهء دلو. (مهذب الاسماء). دوالهای گوشهء دول. (ناظم الاطباء). || چوب چنبر دلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اوذام. (مهذب الاسماء).

وذم.

[وَ ذِ] (ع ص) دلو دوال بریده. (المنجد).

وذماء .

[وَ] (ع ص) زن نازاینده. (منتهی الارب) (آنندراج). زن نازا. (ناظم الاطباء). عاقر. (از اقرب الموارد).

وذمة.

[وَ ذَ مَ] (ع اِ) روده و شکنبه. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، وِذام. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || یکی وذم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یعنی یک دوال گوشهء دول. (ناظم الاطباء). رجوع به وذم شود.

وذنه.

[] (ع اِ) نوع مصری حی العالم است. (ضریر انطاکی). و لکلرک گوید: قوطولیدون است. مؤلف در یادداشتی نویسد: لکن گمان میکنم ابن بیطار وذنة را با وضنة خلط کرده است. (یادداشت بخط مؤلف).

وذواذ.

[وَذْ] (ع ص) (رجل...) سریع المشی. (المنجد) (از اقرب الموارد). مرد تیزدو. (ناظم الاطباء).

وذوذة.

[وَذْ وَ ذَ] (ع مص) شتافتن. (از اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء).

وذوم.

[وُ] (ع اِ) جِ وَذَم. (المنجد) (از اقرب الموارد). رجوع به وَذَم شود.

وذی.

[وَذْیْ] (ع اِ) ودی. آب که پس از بول بیرون آید. آب رقیق و لزج را که پس بول بیرون آید وذی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). آبی که پس از انزال از کسی خارج میگردد. (ناظم الاطباء). رجوع به وَذیّ شود. || خراش. || (مص) خراشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب ضرب است. (منتهی الارب).

وذی.

[وَ ذی ی] (ع اِ) وَذْیْ. آبی که پس از انزال از کسی خارج میشود. (ناظم الاطباء). رجوع به وَذْی شود.

وذیل.

[وَ] (ع اِ) وذائل. جِ وذیلة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به معنی آیینه و پاره ای از سیم جلاداده. رجوع به وذیلة شود.

وذیلة.

[وَ لَ] (ع اِ) آینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آینه به لغت هذیل. (از اقرب الموارد). || پاره ای از سیم جلاداده یا عام است. (ناظم الاطباء). قطعه ای از نقرهء جلاداده شده یا عام است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وذیل، وذایل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیه پارهء کوهان و سرین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پاره ای از پیه کوهان و کفل و سرین. || (ص) زن زبان آور کوتاه سرین. (ناظم الاطباء). داه زبان آور و کوتاه سرین. (منتهی الارب). اَمَهء زبان آور کوتاه سرین. (از اقرب الموارد). || شادمان نیکوقامت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن شادمان نیکوقامت. (ناظم الاطباء).

وذیمة.

[وَ مَ] (ع اِ) هدیهء خانهء کعبه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هدیهء خانهء کعبه و مالی که در آن نذر باشد. (ناظم الاطباء). ج، وذائم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || وذیمة الکلب؛ قلاده که در گردن سگ کنند. (اقرب الموارد).

وذیة.

[وَ یَ] (ع اِ) درد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). وجع. (اقرب الموارد). || بیماری. || عیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گویند: ما به وذیة. (منتهی الارب). || آب اندک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ور.

[وَ] (اِ) سبق و تختهء اطفال که معلمان بدان تعلیم دهند چنانکه فلانی فلان چیز ور میدهد؛ یعنی تعلیم میدهد و درس میگوید. (آنندراج) (برهان). سبق و تختهء درس کودکان. تخته ای که در مکتب های قدیم معلمان روی آن به شاگردان تعلیم میدادند. سبق. (فرهنگ فارسی معین).
- ور دادن؛ درس و سبق دادن. (ناظم الاطباء).
|| کنار. ساحل. بر. (فرهنگ فارسی معین) :
مگر عبره کنم شبهای بی حد
پس پشت افکنم شخهای بی مر
چو کشتی از شکم وز پنج دریا
برون آیم به پیشت خشک زین ور.
مسعودسعد (دیوان ص196 از فرهنگ فارسی معین).
|| آزمایشی بوده است که در محاکم ایران قدیم از دو طرف دعوی می کرده اند تا راستگویی یکی معلوم شود و هر کسی موفق میشد او را محق میدانستند. از جملهء این آزمایش ها نوشانیدن آب آمیخته به گوگرد و گذشتن از میان آتش بود. (فرهنگ فارسی معین).
- ور سرد؛ آزمایش با اشیاء سرد از این قبیل: مدعی و مدعی علیه هردو میبایست در آبی فروروند نفس هریک زودتر تنگ میشد و سر از آب بیرون میکرد محکوم میگشت. دست چپ متهم را به پای راستش می بستند و ریسمانی هم به کمرش تا در وقت ضرورت بتوانند او را از آب بدر آورند آنگاه او را در آبی می انداختند اگر در آب فرومیرفت بی گناهی وی ثابت بود و اگر در روی آب میماند مقصر و محکوم بود زیرا آب پاک او را به خود نپذیرفته. (فرهنگ فارسی معین).
- ور گرم؛ آزمایش با اشیاء گرم از این قبیل: متهم میبایست چندی دست خود را در آتش نگهدارد اگر آسیبی به وی نمیرسید بی گناه محسوب میشد. مدعی علیه میبایست با پیراهن یا جامهء اندوده به موم یا قیر از میان آتش بگذرد اگر آسیبی نمی دید بی گناه بود. دست یا عضو دیگر مدعی و مدعی علیه را داغ زده مهر و موم میکردند. پس از سرآمدن مدت معین مهر و موم را گشوده زخم هر کدام زودتر بهبود میبافت او را محق میدانستند. (فرهنگ فارسی معین از مزدیسنا چ 1 ص442 به بعد).
|| گرمی و حرارت. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || سینه به لغت زند و پازند. صدر. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بر و سینه و صدر. (ناظم الاطباء). ور مرادف بر است در جمیع معانی. (آنندراج). || کمر. || پهلو. (فرهنگ فارسی معین).
- ور دل کسی نشستن؛ پهلوی او نشستن.
|| (حرف اضافه) بر. علی. (فرهنگ فارسی معین) : فضل دادیم و افزونی بعضی را ور بعضی. (کشف الاسرار ج1 ص775 از فرهنگ فارسی معین). || (پیشوند) بر سر افعال درآید به معنی بر، بالا: ورجستن؛ بالا جستن. (یادداشت مؤلف). || (پسوند) پسوند دارندگی و اتصاف که در آخر اسم درآید به معنی خداوند و صاحب. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). دارندهء چیزی. (انجمن آرا) (آنندراج). همیشه به طور ترکیب استعمال میشود مانند پیشه ور؛ یعنی صانع و دارای صنعت و تاجور؛ صاحب تاج و رهور؛ رونده و مسافر و سخنور؛ فصیح و زبان آور و هنرور؛ خداوند هنر. (ناظم الاطباء). مؤلف انجمن آرا آرد: یحتمل مخفف آور باشد. و آنندراج گوید گویا مخفف آور است و به واو معروف نیز یحتمل. رجوع به انجمن آرا و آنندراج شود. دارای. مند، مانند آبله ور. آزور :
تف خون کز مژه بر لب زد و لب آبله کرد
زمهریری ز لب آبله ور بگشایید.خاقانی.
- آزور:به چیزی فریبد دل آزور
که باشد نیازش بدان بیشتر.
اسدی (از آنندراج).
- آشناور؛ شناور.
- بخت ور؛ سعادتمند.
- برور؛ دارای ثمر.
- بهره ور؛ بهره مند. صاحب بهره.
- پیشه ور؛ صانع. (ناظم الاطباء).
- تاج ور؛ صاحب تاج. (ناظم الاطباء).
- تخت ور؛ دارای تخت و تاج.
- جانور؛ دارای جان. حیوان.
- جوشن ور؛ دارای جوشن. جوشن پوش.
- دیده ور؛ دارای دیده.
- دینور؛ صاحب دین. متدین.
- رای ور؛ صاحب رأی.
- رنج ور؛ رنجور.
- زبان ور؛ زبان آور. فصیح.
- ژوبین ور؛ زوبین ور.
- سپرور؛ دارای سپر.
- فرهنگ ور؛ ادیب. (مهذب الاسماء)
ترکیب های دیگر:
- بارور.؛ زوبین ور. سازور. سایه ور. شناور. شیرور. کفن ور. کین ور. کینه ور. گنج ور. گوش ور. مژده ور. مهرور. نام ور. هنرور. هوش ور. رجوع به ذیل هریک از این ترکیب ها شود. || (اِ) جهت. سمت. جانب. کنار. سو. (ناظم الاطباء).
- از این ور؛ از این سوی. از این جهت. (ناظم الاطباء).
-دور و ور؛ دور و حوالی. اطراف. (فرهنگ فارسی معین).
- نه این وری میشود نه آن وری؛ نه شفا می یابد و زنده می ماند و نه می میرد.
ترکیب های دیگر:
- یک وری شدن کلاه.؛ یک وری گذاشتن. یک وری نشستن.
|| (پیشوند) بر سر اسماء (ریشه و مصادر مرخم) درآید به معنی بر، به: ورانداز. ورشکست. ورمال. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ صوت) آواز کریهی در گریهء کودک. گریه با آواز کریه و زشت. (یادداشت مؤلف): این بچهء همسایه دیشب تا صبح ور زد. || (اِ) در تداول، عرض و پهنا. (یادداشت مرحوم دهخدا): پارچهء کم ور. پارچهء پُرور. این پارچه ورش کم است. || (پسوند) (مزید مؤخر امکنه) چون: اَشْکْور. انارور. برلور. خرور. نیمه ور. مازور. تیل وره سر. (یادداشت مرحوم دهخدا). دینور. نهر زاور. کنگور. ققهور. راور.
|| (حرف ربط مرکب) مخفف و اگر. (ناظم الاطباء) :
ور به غریبی فتد از مملکت
محنت و سختی نبرد پینه دوز.رودکی.
یک سو کنمش چادر یک سو نهمش موزه
این مرده اگر خیزد ورنه من و چلغوزه.
رودکی.
ورچه ادب دارد و دانش پدر
حاصل میراث به فرزند نی.رودکی.
ورچه از چشم نهان گردد ماه اندر میغ.
نشود تیره افروخته ماند به میان.فرخی.
گر جویی از ولایت انصاف دوست جوی
ور گیری از محلت اخلاص یار گیر.
(از مقامات حمیدی).
ور ندارد برگ سبز و بیخ هست
عاقبت بیرون کند صد برگ دست.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون ج 5 ص 74)
گر بیایی دهمت جان ور نیایی کشدم غم
منت بایست بمیرم چه بیایی چه نیایی.
سعدی.
ور باورت نمیشود از بنده این حدیث
از گفتهء کمال دلیلی بیاورم.حافظ.

ور.

[وِ] (اِ) پرگویی. گفتار بیهوده. سخن بیهوده. سخن بیفایده.
- ور زدن؛ در تداول، پرگویی کردن. حرفهای بیهوده گفتن.

ور.

[وَرر] (ع اِ) برسوی ران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وَرِک. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ارزانی و فراخ سالی. (منتهی الارب) (آنندراج). خصب. (اقرب الموارد).

ورآباد.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان گله زن بخش خمین شهرستان محلات. واقع در جلگه و سردسیر. سکنهء آن 1236 تن و آب آن از قنات و رودخانه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، چغندر قند، تنباکو، پنبه و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورآمدن.

[وَ مَ دَ] (مص مرکب) کنده شدن و جدا شدن چسبیده و دوسیده ای چنانکه کاغذ از دیوار و مشمع از تن. (یادداشت مؤلف). || رسیدن خمیر. مخمر شدن. آماده شدن خمیر برای پختن نان. (یادداشت مرحوم دهخدا). || برآمدن. مقابله کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- ورآمدن پس کسی؛ از عهدهء مقابلهء او برآمدن. || چاق شدن. (فرهنگ فارسی معین).

ورآمده.

[وَ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) مخمر: خمیر ورآمده. رجوع به ور آمدن شود.

ورآورد کردن.

[وَ وَ کَ دَ] (مص مرکب)برآورد کردن. دیدن به چیزی. دیدن به چیزی بلند از زیر تا بالا یا از بالا تا زیر. (یادداشت مرحوم دهخدا). بنظر دقت نگریستن. || تخمین زدن. رجوع به برآورد کردن شود.

ورآوردن.

[وَ وَ دَ] (مص مرکب) کندن چیزی که به جائی چسبیده باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). چیزی را از جای خویش کندن. (فرهنگ فارسی معین).

ورا.

[وَ] (از ع، حرف اضافه، ق) وراء. پس. عقب. بعد. (ناظم الاطباء). در پس. در عقب. پشت. خلف. جز. بجز. غیر. بغیر. مگر. سوا. (ناظم الاطباء). رجوع به وراء شود :
ورای هر چه در گیتی اساسی است
برون از هر چه در فکرت قیاسی است.
نظامی.
ورای همه بوده ای بود او
همه رشته ای گوهرآمود او.نظامی.
ای قناعت توانگرم گردان
که ورای تو هیچ نعمت نیست.سعدی.
|| پسین. || آنطرف. (ناظم الاطباء). خارج از. بیرون از :
کسی ز چون و چرا دم نمی تواند زد
که نقش بند حوادث ورای چون و چراست.انوری.
کارخانهء این طایفه ورای این عالم است. (انیس الطالبین). دنیای موهومی ورای دنیای مادی برای خودش تصور کرده. (سایه روشن صادق هدایت ص20).
- ورای پست و بلند؛ برتر و بالاتر از زمین. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- || بیرون زمین و آسمان که عالم لاهوت و عدم باشد. (برهان) (آنندراج). کنایه از عالم لاهوت است. (انجمن آرا). رجوع به وراء شود.
|| بهتر. نیکوتر. مناسب تر :
هیچ فرصت ورای آن مطلب
که کسی مرگ دشمنان بیند.سعدی.

ورا.

[وَ / وِ / وُ] (ضمیر + حرف اضافه)مخفف او را. (برهان) (ناظم الاطباء). «ورا بین که با ما چها میکند.» یعنی او را بین. (برهان) :
میغ مانندهء پنبه ست و ورا باد نداف
هست سدکیس، درونه که بدو پنبه زنند.
بوالمؤید.
به ناز باز همی پرورد ورا دهقان
چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیز گریغ.شهید.
دلی کو پر از زوغ هجران بود
ورا وصل معشوق درمان بود.بوشکور.
نداند مشعبد ورا بند چون
نداند مهندس ورا درد چند.
منجیک (از صحاح الفرس).
فلک مر جامه ای را ماند ازرق
ورا همچون طراز خوب کرکم.منجیک.
ببوسید پای و رکیب ورا
همی خیره گشت از نهیب ورا.فردوسی.
جهان آفرین را ستایش گرفت
نیایش ورا در فزایش گرفت.فردوسی.
ورا دید با دیدگان پر ز خون
به زیر زنخ دست کرده ستون.فردوسی.
بسی خیمه ها کرده بود او درست
مر آن خیمه های ورا چاره جست.عنصری.
فرمانْش رونده در همه عالم باد
بدخواه ورا دم زدن اندر دم باد.منوچهری.
احباب ورا سعادت بی غم باد.منوچهری.
همه را زاد به یک دفعه نه پیشی نه پسی
نه ورا قابله ای بود و نه فریادرسی.
منوچهری.
خدای را به یگانی بدان و از پس او
به هر چه گفت رسول ورا مصدق دار.
ناصرخسرو.
خاک بر سر کند شهی که ورا
نبود در زمانه حکم روا.سنایی.
گوئی ز بهر مهر ورا آفرید و بس
اندر نهاد آدمیان کردگار دل.سوزنی.
نکنم روی ورا با مه دوهفته قیاس
ور کنم بر مه دو هفته نهم بار سپاس.
سوزنی.
دین پاکیزه و عقل و خرد کامل او
مر ورا جز همه نیکوئی تلقین نکند.سوزنی.
گر نشستی ورای خاقانی
نه ورا عیب و نه ترا هنر است.خاقانی.
ورا بی انده و تیمار دارید
همش از جملهء خاصان شمارید.نظامی.
آنکه ورا دوست ترین بود گفت
در بن چاهیش بباید نهفت.نظامی.
گرچه از میری ورا آوازه ای است
همچو درویشان مر او را کازه ای است.
مولوی.
مرا گویند چشم از وی بپوشان
ورا گو برقعی بر خویشتن پوش.سعدی.

ورء .

[وَرْءْ] (ع مص) دور کردن. (منتهی الارب). دفع کردن. (اقرب الموارد). || پرشکم گردیدن از طعام. || فهمیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وراء .

[وَ] (ع اِ) فرزند فرزند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ولد ولد. (از اقرب الموارد). فرزندزاده. خلف. (ناظم الاطباء): هذا ابنی من الوراء؛ ای ابن ابنی. (مهذب الاسماء).

وراء .

[وَ ءَ / ءُ / ءِ] (ع اِ) مبنی و مثلثة الاَخر، جلو. پیش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قدام. (از ناظم الاطباء) || سپس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پس. (ناظم الاطباء) (ترجمان القرآن). از اضداد است و مؤنث آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مصغر آن وُرَیِّئَة. (منتهی الارب). وراء مهموز است نه معتل به خلاف جوهری و گروهی که آن را معتل دانند. وراء از اضداد است و مذکر و مؤنث آید و تصغیر آن وُرَیئَة است. و در مصباح آمده که بیشتر موارد استعمال وراء در مواقیت روز و شب است زیرا در هر دو معنی [ پیش و پس ] به کار رود و استعمال وراء در اماکن بنابر این تأویل نیز جایز است و از موارد همین نحوهء استعمال است قول فقهاء دربارهء نمازگزار «قاعداً و یرکع بحیث تحاذی جبهته ماوراء رکبته ای قدامها» و قول خدای تعالی : و من ورائه عذاب غلیظ.(قرآن 14/17)؛ ای بین یدیه. (اقرب الموارد). وراء در اول به یک معنی بود یعنی آنچه پوشیده باشد از پس بوده باشد یا از پیش و بعد از آن به معنای پس و پیش استعمال کرده اند. || خلف. پشت. پشت سر. (یادداشت مؤلف). وراء انسان پشت سر انسان است و گاهی به معنی جلو رو آید و این کلمه ظرف مکان است. (المنجد). || سوی. (اقرب الموارد) (المنجد) (ناظم الاطباء). جز. بجز. و غیره. (غیات اللغات) : و من ابتغی وراء ذلک. (قرآن 70/31)؛ ای سوی ذلک. (از اقرب الموارد).
ای قناعت توانگرم گردان
که ورای تو هیچ نعمت نیست.سعدی.

ورائخ.

[وَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ وریخة. (اقرب الموارد). رجوع به وریخة شود.

وراث.

[وُرْ را] (ع ص، اِ) جِ وارث. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (السامی فی الاسامی). میراث خواران. رجوع به وارث و ارث شود.

وراثت.

[وِ ثَ] (از ع، اِمص) میراث گرفتن. وراثة. ارث بردن. مرده ریگ یافتن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِمص) ارث بردگی. (ناظم الاطباء). ارث بری. (فرهنگ فارسی معین). || انتقال حقوق مکتسبه و صفات مشخص شده در خون یک فرد به اعقاب. (فرهنگ فارسی معین) : امیر نصر عزت و نکبت را از پدر بزرگوار به وراثت دریافت. (ترجمهء تاریخ یمینی). از احوال خویش و رسیدن نوبت ملک بدو و وارثت خانهء قدیم... آگاهی داد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || (اصطلاح صوفیه) علم وراثت علمی است که تا اول بر مقتضای عالم دراست (علمی است که اول تا آن را نخوانند و ندانند عمل کردن نتوانند) عمل نکنند آن را ندانند و نیابند و این معنی مستفاد است از این حدیث که من عمل بما علم ورثه الله علم ما لم یعلم. (فرهنگ فارسی معین از مصباح الهدایه ص65). || (اصطلاح طبیعی) علم وراثت علمی است که از کیفیت انتقال صفات طبیعی یا مرض یک فرد به اولادش بحث میکند. (فرهنگ فارسی معین).

وراثة.

[وِ ثَ] (ع مص) ورث. ارث. رثة. تراث. میراث گرفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از آنندراج). میراث یافتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). رجوع به وراثت و رجوع به ارث شود.

وراج.

[وِرْ را] (ص) از وَرّاج، مبدل عربی اَرّاج. بسیار دروغگوی. ورغلاننده از مصدر اَرج و اَریج و اَریجَه به قیاس ور و ور زدن به وراج بدل شده. پرحرف. روده دراز. (فرهنگ فارسی معین). || پرگوی. (یادداشت مؤلف) :این زن کنجکاو و وراج از زیر و بالای زندگی آنها خیلی چیزها فهمیده بود. (فرهنگ فارسی معین از شوهر آهو خانم ص 522).

وراجی.

[وِرْ را] (حامص) هرزه و لاف زدن و به هندی بک بک کرنا. (آنندراج از سفرنامهء شاه ایران). || در تداول پرگویی و با کردن صرف شود :
شغل خوبی زیر سر کن دخل دار
جان بابا را به وراجی چکار؟
بهار (دیوان ج2 ص238 از فرهنگ فارسی معین).
- وراجی کردن؛ پرگویی کردن. پرحرفی کردن.

وراجی کردن.

[وِرْ را کَ دَ] (مص مرکب) بسیار گفتن. پررودگی کردن. (یادداشت مؤلف). پرحرفی کردن. روده درازی کردن. (فرهنگ فارسی معین). سخت پر و دراز گفتن. (یادداشت مؤلف).

وراد.

[وِ] (ع اِ) اوراد. وُرد. جِ وَرد، به معنی اسب گلگون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || به معنی گل هر درخت و غالب گل سرخ. (آنندراج). رجوع به ورد شود.

وراد.

[وَرْ را] (ع ص) آینده بر آب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و آن برای مبالغه است. جِ، ورادون. (از اقرب الموارد). || باغبان. (ناظم الاطباء).

وراد.

[وُرْ را] (ع ص، اِ) جِ وارد به معنی آیندگان بر آب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : بر لب چشمهء سنانش تزاحم وراد فتوح است و بر سواد دل و جگر اعداش رخنه های جروح. (المضاف الی بدایع الازمان 34).

ورادة.

[وَ دَ] (ع مص) وُرودَة. گلگون گردیدن اسب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به ورودة شود.

ورارود.

[وَ] (اِخ) ماوراءالنهر است و آن ملکی است مشهور. (برهان) (انجمن آرا). ممالکی که در آنطرف رود آمویه واقع شده و به تازی ماوراءالنهر گویند. (ناظم الاطباء). ورزرود. (انجمن آرا). ورازرود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). اسدی گوید: ورارود ماوراءالنهر است. فردوسی گوید :
اگر پهلوانی ندانی زبان
ورارود را ماوراءالنهر خوان.
(لغت فرس ص109).
جهانگیری آرد: ورارود با اول مفتوح و رای ثانی مضموم و واو مجهول و ورازرود با اول مفتوح به ثانی زده و الف مفتوح به زای منقوطه زده و ورزرود به اول مفتوح به ثانی زده و زای منقوطهء مکسور و رای مضموم نام ماوراءالنهر است. و در صحاح الفرس نیز آمده: ورارود ماوراءالنهر است. (فرهنگ نظام). و در فهرست ولف مستق ورارود نیامده اما ورزرود را به معنی سرزمین ماوراءالنهر آورده، و به فرهنگ عبدالقادر شمارهء 2644 ارجاع کرده است ولی بیت مزبور را در شاهنامه های مأخذ خود نیافته است. رشیدی گوید آزارود و زارود؛ ماوراءالنهر. فخری گوید :
یک موی مباد از سر او کم که جهان را
آن موی به از جمله سمرقند و ازارود.
و رودکی (چنین است!) گوید :
اگر پهلوانی ندانی زبان
وزارود را ماورالنهر دان.
و گاهی به مد الف و غیرمد و حذف کلمهء رود نیز آید چنانکه گویند سیب آزا؛ یعنی سیب ماوراءالنهر. مؤلف سراج ازارود (بالکسر و بفتح نیز) بدین معنی مخفف (از آن روی رود) و از رود به حذف الف دوم مخفف آن و آزارود به مد و آزا تنها به مد و به غیر مد غیر ثابت و ورارود (ثانی رای مهمله) غلط و تصحیف ازارود چه ورا به معنی آنطرف عربی است نه پهلوی و تبدیل الف به واو جائز. (حاشیهء فرهنگ رشیدی ذیل آزارود). ولی وجه اشتقاق سراج درست نمی نماید. ورازود هم که برهان آورده تصحیف است. (حاشیهء برهان چ معین).

وراز.

[وُ] (اِ) بر وزن و معنی گراز است و به فتح اول و تشدید ثانی هم به این معنی گفته اند. (برهان). گُراز و آن خوک نر است. (ناظم الاطباء). و این به تشدید نیز آمده چنانکه فرید احول اصفهانی گفته :
چو وراز، خوک است خوش پوی و چابک.
(انجمن آرا) (آنندراج).

ورازاد.

[] (اِخ) نام پادشاه اسپیجاب [ سپنجاب ] در زمان کیکاوس. (یادداشت مؤلف) :
ورازاد شاه سپیجاب بود
میان گوان دُرّ خوشاب بود.فردوسی.
ورازاد بشنید گفتار اوی
همه خام دانست پیکار اوی.فردوسی.

ورازبندگ.

[] (اِخ) نام عام امرای غرجستان. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورازرود.

[وَ] (اِخ) ورارود. ورزرود. ورازود. ماوراءالنهر. (اسدی). رجوع به ورارود شود.

ورازود.

[وَ] (اِخ) ورارود است که ماوراءالنهر باشد. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به ورارود شود.

وراسان.

[وَ] (ص، از اتباع) هراسان. (فرهنگ فارسی معین).
- هراسان و وراسان؛ هراسان. (فرهنگ فارسی معین).

وراستاد.

[وَ] (اِ) وظیفه. (مهذب الاسماء). بهره و نصیب و قسمت و تقدیر و حصه از خوراک و پوشاک. (ناظم الاطباء). رجوع به برستاد شود.

وراستادن.

[وَ اِ دَ] (مص مرکب)برخاستن. ایستادن. برپا شدن. (ناظم الاطباء). برایستادن.

وراشین.

[وَ] (ع اِ) جِ وَرَشان و آن قمری است. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار). رجوع به ورشان و رجوع به قانون ابوعلی کتاب ثالث ص66 شود.

وراط.

[وِ] (ع اِ) جِ ورطة. ورطات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ورطه شود. || مکر. (منتهی الارب) (آنندراج). خدیعه و غش. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مکر و فریب و خدعه و غش. (ناظم الاطباء). || (مص) فریفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). وراط در صدقه [ زکوة ] جمع کردن شتران متفرق را و پراکنده کردن گله را یا پنهان داشتن مواشی خود در دیگر مواشی یا نهفتن آن را در گو و صحرا تا صدقه گیرنده بر آن مطلع نشود یا پراکنده کردن مواشی را و به دروغ گفتن صدقه گیرنده را که نزد فلان صدقه است و چنان نباشد و منه الحدیث: لاخلاط و لاوراط. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وراطة.

[وِ طَ] (ع اِ) مکر و خدیعه. (اقرب الموارد). رجوع به وراط شود.

وراع.

[وَ] (ع مص) وراعة. وَرعة. وُرعة. وَروع. وُرع. وُرُع. بددل و خرد و بی خیر و فایده گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سست و ضعیف شدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بددل و سست و بی خرد و بی خیر و بی فایده گردیدن. (ناظم الاطباء).

وراعة.

[وَ عَ] (ع مص) ورع. وَروع. وُروع. پرهیزگار گردیدن و بازایستادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بددل و خرد و بی خیر و بی فایده گردیدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). بددل شدن. (تاج المصادر). بددل شدن و خرد شدن و حقیر شدن. (المصادر زوزنی). || سست و ضعیف گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به وراع شود.

وراغ.

[وَ] (اِ) شعلهء آتش. (آنندراج) (برهان) (از ناظم الاطباء) :
آتش عشق چون شود پنهان
کز زبانم کشد زبانه وراغ.
فرقدی (از آنندراج و انجمن آرا).
- وراغ ور؛ شعله ور. (از ناظم الاطباء).
|| روشنی و تابش که فروغ نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). روشنی و فروغ و تابش آن. (برهان) (ناظم الاطباء). لیکن این معنی نزدیک به معنی اولی است. (آنندراج) (انجمن آرا).
- باوراغ؛ روشن. منور. (فرهنگ فارسی معین).
- || بارونق. (از فرهنگ فارسی معین) :
پیشتر زین روزگاری داشتم الحق چنانک
بود حال و بالم از وی باوراغ و بافراغ.
ابن یمین (فرهنگ فارسی معین).

وراف.

[وَرْ را] (ع ص) سبز. || سبز روشن. (ناظم الاطباء).

ورافتادن.

[وَ اُ دَ] (مص مرکب) مستأصل شدن. از بیخ برکنده شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). مضمحل شدن. منقرض شدن. از بین رفتن. || از باب افتادن. دمُده شدن. از مد افتادن. منسوخ شدن. ناباب شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به برافتادن شود.

ورافتاده.

[وَ اُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)منسوخ. که باب نیست. از باب افتاده. از مد افتاده.

وراق.

[وَ] (ع اِ) گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سبزی زمین از گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وراق.

[وِ] (ع اِ) هنگام برگ برآوردن درخت. (ناظم الاطباء). هنگام برگ بیرون آوردن درخت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || جِ وَرِق. (ناظم الاطباء). || جِ وَرَق. (المنجد) (ناظم الاطباء). || جِ ورق [ به حرکات سه گانهء واو ] . (المنجد) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورق شود.

وراقٍ.

[وَ قِنْ] (ع اِ) وراقی. جِ ورقاء. (منتهی الارب). رجوع به ورقاء و وراقی شود.

وراق.

[وَرْ را] (ع ص) مرد بسیار درم و دینار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). بسیاردرم. (مهذب الاسماء). || کاغذبرندهء ورق ساز. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). صاحب ورق. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || کاغذفروش. (فرهنگ فارسی معین). || صحاف. (یادداشت مؤلف). || نویسنده و کاتب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). کراسه نویس. (مهذب الاسماء) :
مرا بر عاشقان داده یکی منشور سالاری
منوچهری.
منم که گاه کتابت سواد شعر مرا
فلک سزد که شود دفتر و ملک ورّاق.
خاقانی.

وراقت.

[وِ قَ] (از ع، اِمص) وراقة. رجوع به وراقة شود.

وراقة.

[وِ قَ] (ع اِمص) کاغذتراشی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || کتاب نویسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). حرفهء وراق. (اقرب الموارد). کراسه نویسی. (السامی فی الاسامی). رجوع به وراقت شود.

وراقی.

[وَ قا] (ع اِ) جِ ورقاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ورقاء شود.

وراقی.

[وَ] (ع اِ) وراق. جِ ورقاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورقاء شود.

وراقی.

[وَرْ را] (حامص) شغل و عمل وراق. رجوع به وراق شود.

وراقی.

[وَرْ را] (اِ) یکی از خطوط اسلامی. (فرهنگ فارسی معین).

وراک.

[وِ] (ع اِ) جایی که پای راکب باشد از پالان و جامه که بدان مورک پالان را بیارایند. (از آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آن جای پالان که سوار پای خود را بر آن قرار میدهد و آن جای از پالان که چون سوار از سواری مانده گردد پای خود را دولا در آن جای می نهد و جامه ای که بدان مورک را می آرایند. (ناظم الاطباء). || چادری که بر مَورِک اندازند و در آن ذوایهء پشم رنگین باشد یا خرقهء آراسته که بدان مورک را پوشند. ج، وُرُک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). سرین پوش. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بالشچهء پیش پالان. (منتهی الارب).

ورام.

[وَ] (اِ) چیزهای سهل و سبک و کم وزن. (برهان) (آنندراج). هر چیز سهل و آسان. (ناظم الاطباء). هر چیز سبک و کم وزن و مختصر. (فرهنگ فارسی معین) :
ترا کلام همی بی ورام باید کرد.ناصرخسرو.
عطای او به ورام است زائرانش را
گمان مبر که جز او کس عطا دهد به ورام.
فرخی.
در فرهنگ نظام آمده معنی شعر فرخی :
عطای او به ورام است زائرانش را
گمان مبر که جز او کس عطا دهد به ورام.
این است که «هر کس تحفهء مختصری برای ممدوح ببرد، او عطا میکند» این معنی متکلف مینماید ولی این بیت در دیوان چ دبیرسیاقی ص241 چنین آمده:
عطای او به دوام است زایرانش را
گمان مبر که جز او کس عطا دهد به دوام.
و در صورت صحت این نسخه بیت شاهد نتواند بود. مرحوم دهخدا در تعلیقات دیوان ناصرخسرو ص638 دربارهء این بیت نوشته در این مورد به معنی صره و بدره یا بار یا تخت بزاز و امثال آن میتواند بود که درست مقابل آن معنی است که در فرهنگها ضبط شده. (فرهنگ فارسی معین). || پارسنگ ترازو. (اسدی). کمی و نقصان در وزن و در اندازهء چیزی. (ناظم الاطباء). || مبیع(1). (فرهنگ فارسی معین) :
که بود آنکه بخْرید سودی ز عالم
که نَستد فزون از مصیبت ورامی؟
ناصرخسرو (فرهنگ فارسی معین از دیوان ناصرخسرو و تعلیقات دهخدا ص638).
|| عَرَض. مقابل جوهر.(2) (فرهنگ فارسی معین) :
جوهر محض الهی نور اوست
وین جهان یکسر بر آن جوهر ورام.
ناصرخسرو (دیوان، تعلیقات دهخدا ص638).
(1) - حدسی است از مرحوم دهخدا. رجوع به معنی بعد شود.
(2) - این معنی را مرحوم دهخدا در تعلیقات دیوان ناصرخسرو به قرینه و با حدس از کلمهء جوهر محض استنباط کرده اند، ولی لفظ و معنی هردو مشکوکند.

ورام.

[وَ] (اِخ) ورامین. نام شهری از توابع ری و نام بلوکی که این شهر در آنجا واقع شده. (ناظم الاطباء) (برهان). رجوع به ورامین شود.

ورام.

[وَرْ را] (اِخ) مسعودبن ابی فراس حلی، عالمی فقیه، محدث، از اولاد مالک اشتر نخعی و از اساتید شیخ منتجب الدین ابوالحسن است. به سال 605 ه . ق درگذشت. او راست: کتاب معروف به مجموعهء ورام موسوم به تنبیه الخاطر و نزهة الناظر در اخلاق.

ورامه.

[] (اِخ) دهی جزء بخش خرقان شهرستان ساوه. سکنهء آن 564 تن. آب آن از رودخانهء حصارجای تأمین می شود. و محصول آنجا غلات، سیب زمینی، یونجه، انگور، گردو، لبنیات، میوجات است. مزارع گوهرچای، گرگین دره و یاستق دره جزو این ده است. در بهار ایل شاهسون بغدادی به حدود این ده می آیند. خرابه ای به نام گبرقلعه نزدیک آبادی وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورامین.

[وَ] (اِخ) قصبهء ورامین مرکز بخش ورامین، تابع شهرستان تهران، در 42هزارگزی جنوب خاوری تهران و در مرکز جلگهء ورامین واقع و هوای آن گرم معتدل است. سکنهء آن 4522 تن است. آب آن از 3 رشته قنات تأمین می شود. و محصول آن غلات، صیفی، هندوانه، خربزه و خیار و شغل اهالی زراعت و کسب است. در حدود 20 باب دکاکین مختلف دارد. ادارات دولتی ورامین عبارتند از: ادارهء بخشداری، کلانتری، دفتر دارائی، دادگستری، فرهنگ، پزشک بهداری، دستهء ژاندارمری، پست. و به وسیلهء تلفن با تهران مربوط است و یک دبستان دخترانه و یک پسرانه دارد. راه به تهران شوسه است و همه روزه ماشین رفت و آمد مینماید. آثار باستانی ورامین مطابق اطلاعاتی که از باستان شناسی گرفته شده به شرح زیر است.
1- مسجد جمعه. تاریخ بنا 703 - 716 ه . ق. (1304 - 1316 م.) بانی بنا سلطان الجایتو خدابنده آن را شروع نموده و در عهد پسر و جانشین او ابوسعید در 722 ه . ق. مطابق کتیبهء ایوان دخول به اتمام رسیده است. تاریخ کتیبهء پای گنبد 726 ه . ق. است. در تاریخ 815 ه . ق. در زمان سلطنت شاهرخ ترمیماتی در بنا شده است.
2- مقبرهء علاءالدین. آغاز ساختمان 675 و پایان آن 688 ه . ق. است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورامینک.

[وَ نَ] (اِخ) دهی جزء بخش شهریار شهرستان تهران. موقع جغرافیایی جلگهء معتدل است. سکنهء آن 120 تن و آب آن از قنات و در بهار از رودخانهء کرج تأمین می شود و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، باغات و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورانبر.

[وَ رامْ بَ] (ق مرکب، اِ مرکب) آن طرف. (برهان) (ناظم الاطباء). آن جانب. (ناظم الاطباء). آن سو. (برهان) (از ناظم الاطباء). جانب و طرف. (انجمن آرا) (آنندراج) :
ناگه شبی ورانبر گردون برآمدم
در خلوت وجود به پویش درآمدم.
مولوی (از انجمن آرا) (از آنندراج).

ورانداختن.

[وَ اَ تَ] (مص مرکب)متعدی ورافتادن. منسوخ کردن. از مد انداختن. (فرهنگ فارسی معین). نسخ کردن. (یادداشت مؤلف). از بین بردن. نیست و نابود کردن. مستأصل کردن. ریشه کن کردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به برانداختن شود.

ورانداز.

[وَ اَ] (اِمص مرکب) بازدید. تخمین. (فرهنگ فارسی معین). نگاه ژرفی است که از روی خریداری به کسی یا چیزی یا جائی کرده شود. (آنندراج). رجوع به ورانداز کردن شود.

ورانداز کردن.

[وَ اَ کَ دَ] (مص مرکب)به نگاه عمیق نگریستن از پای تا سر. (یادداشت مؤلف). چیزی یا کسی را به دقت نگریستن. از نظر گذرانیدن: سر تا پای او را ورانداز کرد. || اندازهء چیزی را به نظر تعیین کردن. (فرهنگ فارسی معین). به تخمین ذرع و پیمان کردن. (یادداشت مؤلف) : مهندس خانه ای ورانداز کند و خیال بندد که عرض چندین باشد و طولش چندین... (فیه مافیه).

ورانیة.

[وَ یَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اِست. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وراوگندن.

[وَ اَ / اُو گَ دَ] (مص مرکب)برافکندن. (فرهنگ فارسی معین) : آن تلهاء موانع را نیز به باد خوف ریز، وراوگن اندک اندک تباهی ترا از این مواضع نقل کند. (فرهنگ فارسی معین از معارف بهاء ولد ص 48).

ورایا.

[وَ] (ع اِ) آفریدگان و خلق الله. (آنندراج). مخلوقات و آنچه خدای تعالی آفریده است. (ناظم الاطباء).

ورایستادن.

[وَ دَ] (مص مرکب)برخاستن. به پای شدن. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا) :
دانی ز چه سرنزیده افتو
یارم نه ورایستاده از خو.
(یادداشت مرحوم دهخدا).

ورب.

[وَ] (ع اِ) خانهء جانوران وحشی در زیر زمین. (ناظم الاطباء). خانهء وحش از زمین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). || گلهء ستوران دشتی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج). || فضای مابین دو استخوان دنده. (از ناظم الاطباء). مابین دو استخوان پهلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || عضو. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). وِرب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). اندام. (ناظم الاطباء). || مابین دو انگشت سبابه و ابهام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). فرجهء میان انگشت سبابه و شست. (ناظم الاطباء). || کون. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). اِست. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || دهانهء سوراخ موش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، اوراب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

ورب.

[وَ رَ] (ع مص) تباه شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). تباه شدن رگ. (تاج المصادر بیهقی). تباه و فاسد شدن رگ. || فروهشته گردیدن ابر. (ناظم الاطباء).

ورب.

[وِ] (ع اِ) لغتی است در ارب به معنی عضو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || زیرکی. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مکر. || بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اوراب. (ناظم الاطباء).

ورب.

[وَ رِ] (ع ص) تباه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): عرق ورب. (منتهی الارب) (آنندراج)؛ رگ تباه و فاسد شده. (ناظم الاطباء). || ابر فروهشته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وربار.

[وَ] (ص) در تداول عامه، نامرغوب: هندوانهء وربار؛ هندوانهء نامرغوب است.

ورباری.

[وَ] (ص نسبی) هندوانه و خربوزه و طالبی از نوع بد و غیرمرغوب. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وربن.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 334 تن. آب آن از رودخانهء لوان تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، آلبالو، گردو، عسل و شغل اهالی زراعت، کرباس و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وربند.

[وَ بَ] (اِ مرکب) پارچه های آهن خمیده است که بر بازوهای تبنگو برای استواری میکوبند. (آنندراج). || پارچه ای که در گهواره دسته های رضیع بربندند. (یادداشت مؤلف). || سینه بند اسب. (منتهی الارب).

وربة.

[وَ بَ] (ع اِ) کون. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اِست. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورب شود.

ورپر.

[وَ پَ] (اِخ) دهی از دهستان بهمئی سرحدی بخش کهکیلویهء شهرستان بهبهان، در 25 هزارگزی جنوب خاوری شوسهء باغ ملک. سکنهء آن 150 تن است. آب آن از رودخانهء اعلا و چشمه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، پشم، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ورپریدن.

[وَ پَ دَ] (مص مرکب) در تداول، جوان و سالم مردن. به موت ذریع مردن. مردن بی ناخوشی یا مرضی که مدت آن سخت کوتاه است در کودکی یا اوائل جوانی. (یادداشت مرحوم دهخدا). || دچار مرگ ناگهانی شدن. بطور نامنتظره مردن. (فرهنگ فارسی معین). یکایک مردن بچگان است پیش چشم پدر و مادر و نزدیکان خود. (آنندراج). این مصدر بیشتر دربارهء کودکان و گاه دربارهء جوانان جوانمرگ شده استعمال میشود. (از فرهنگ فارسی معین).

ورپریده.

[وَ پَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) کسی که به مرگ ذریع در جوانی و بدون مرض و علتی بمیرد. (یادداشت مؤلف). دچار مرگ ناگهانی شده. (فرهنگ فارسی معین). مرده در حالت جوانی و کودکی. (یادداشت مؤلف). || نفرینی است. نوعی دشنام و نفرین است که بیشتر زنان و مادران به کودکان خود دهند و آرزوی مرگ ناگهان ایشان را کنند، البته به زبان. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورپریدن شود.

ورپلغیدن.

[وَ پُ لُ دَ] (مص مرکب)ورپلوغیدن. در تداول، بیرون زدن. از جای خود بیرون آمدن مثل بیرون آمدن چشم از حدقه و مانند آن. (فرهنگ فارسی معین).

ورپلغیده.

[وَ پُ لُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)ورپلوغیده. چیز بیرون زده از جای خود. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورپلغیدن شود.

ورپلوغیدن.

[وَ پُ دَ] (مص مرکب)ورپلغیدن. رجوع به ورپلغیدن شود.

ورپلوغیده.

[وَ پُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)ورپلغیده. رجوع به ورپلغیده شود.

ورپوشنه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) ورپوشه. سرپوش باشد چون چادر و غیره. (یادداشت مؤلف). روسری زنان. (فرهنگ فارسی معین). چادر. روپاک. (برهان). چادر و روپاک و مقنعهء زن. (منتهی الارب). مقنعهء زن. (برهان) (آنندراج).

ورپوشه.

[وَ شَ / شِ] (اِ) ورپوشنه. (برهان) (ناظم الاطباء). روپاک و چادر و مقنعه. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ورپوشنه شود.

ورت.

[وَ] (ص) برهنه. (برهان) (ناظم الاطباء). عریان. (برهان) (از آنندراج) (ناظم الاطباء). تهی از پوشش. به ضم اول هم به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج).

ورت.

[وَ] (حرف ربط مرکب) مخفف و اگر ترا :
ورت آرزوی لذت حسی بشناسد
پیش آر ز فرقان سخن آدم و حوا.
ناصرخسرو.

ورتا.

[وَ] (هزوارش، اِ) به لغت ژند و پاژند گل را گویند و به عربی ورد خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ورتاج.

[وَ] (اِ) آتش پرست و آفتاب پرست باشد و بعضی گویند گلی است سرخ رنگ چون آفتاب به سمت الرأس رسد بشکفد و آن را خبازی و نان کلاغ گویند و بعضی دیگر گویند گیاهی است که پیوسته در آب میباشد و به هر طرف از اطراف گردد برگهای آن هم میگردد و گل نیلوفر را نیز گفته اند و گلی هم هست که آن را گل آفتاب پرست میگویند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان) (انجمن آرا). نان کلاغ و تولهء آفتاب پرست خوانند زیرا که همیشه روی به آفتاب دارد. (آنندراج) (فرهنگ اسدی) (انجمن آرا). پنیرک بود. گیاهی بود ستبر و برگ او گرد هر جا که قرص خورشید میرود از آنسو میگردد. (فرهنگ اسدی) :
مثال بنده و تو ای نگار دلبر من
به قرص شمس و به ورتاج سخت میماند.
آغاجی (از اسدی).
تو تاجور ملک شرف بادی و اعدات
بر آتش غم سوخته بادند چو ورتاج.
سوزنی.
و از این شعر سوزنی برمی آید که گیاهی است مانند اسپند سوختنی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
مثال بنده وآن تو نگارا
کلیچه یْ آفتاب و برگ ورتاج.منجیک.
سر چپ و راست میفکند نرگست از خمار
ورتاج بر یسارش و ریحانش بر یمین.
مولوی.
جم قدر جمال الحق والدین که سعادت
از مهر بود با او همچون خور و ورتاج.
شمس فخری.
گشاده دیدهء بینا ستاره چون نرگس
در آب رفته گل آفتاب چون ورتاج.
منصور شیرازی.
|| (ص) کلان و بزرگ. (ناظم الاطباء).

ورتافتن.

[وَ تَ] (مص مرکب) برتافتن و پیچیدن و لگد زدن و لگد کردن. (ناظم الاطباء).

ورتان.

[وَ] (اِخ) شهری است بانعمت بسیار [ به آذرآبادگان ] و از وی زیلوها و مصلی نماز خیزد. (یادداشت مؤلف از حدود العالم). رجوع به ورثان شود.

ورتج.

[وَ تَ] (اِ) کرک و بلدرچین و وردیج و ورتاج. (ناظم الاطباء).

ورتج.

[وَ تِ] (اِ) ورتیج. (فرهنگ فارسی معین) :
دل ز عشقت سحر مطلق میکند
همچو ورتج حق یلقلق میکند.
انوری (از فرهنگ فارسی معین از صحاح الفرس).
رجوع به ورتیج شود.

ورترنجیده شدن.

[وَ تُ رَ دَ / دِ شُ دَ](مص مرکب) تقبض. (صراح اللغه). درکشیده شدن پوست. (صراح اللغة در مادهء قبض).

ورتسیدن.

[وَ تَ دَ] (مص مرکب)نشستن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
زر اگر داری برو ورتس بالای همه
ملایزدی (از آنندراج).
چون ورتسد بمسند شیرین تکلمی
کی کور نطق من به بهای شکر دهد.
یزدی (از آنندراج).

ورتون.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. سکنهء آن 600 تن و آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آنجا غلات و بنشن و گردو و عسل و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. ساکنین از طایفهء مراغه هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورتیج.

[وَ] (اِ) وردیج. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). طائری است که آن را سلوی و سمانی گویند. (برهان). سمانی. (دهار). کرک. (برهان) (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). بلدرچین. (برهان) (ناظم الاطباء). بدبده. سلوی. (برهان) (صراح) (مجمل اللغة). مرغی است شبیه تیهو لیکن از آن کوچکتر و به تازی سلوی گویند. (آنندراج) :
آید از باغ بی سرود و بازیج
دستک بکراعه(1) می برآرد ورتیج.
زینتی (از لغت نامهء اسدی).
گشته در چنگل عشق تو گرفتار دلم
همچو ورتیج که در چنگل باز است اسیر.
طرطری.
رجوع به ورتج شود. || آستان در خانه. (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: بکراغه.

ورث.

[وَ] (ع ص) تازه و تر از هر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هرچیز تر و تازه. (ناظم الاطباء).

ورث.

[وِ] (ع مص) اِرث. وِراثَة. رثة. تراث. ارثة. میراث گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وراثة شود.

ورث.

[وُ] (اِ) در تداول اهل لرستان سرو کوهی را گویند. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به سرو کوهی شود.

ورثان.

[وَ] (اِخ) شهری است در حدود آذربایجان در دوفرسخی رس و هفت فرسخی بیلقان. (معجم البلدان). رجوع به ورتان شود.

ورثة.

[وَ رَ ثَ] (ع ص، اِ) جِ وارث. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وارث شود.
- تو ورثه افتادن؛ مالی که متنازع فیه وراث کسی باشد.
- || زنی که افراد مختلف از او تمتع برند. (فرهنگ فارسی معین).

ورج.

[وَ] (اِ) جلوخان و پیشگاه خانه. (ناظم الاطباء). || ارج. قدر و مرتبه. (از آنندراج) (برهان). بزرگی و بزرگواری و عظمت و شأن و شوکت و قدر و لیاقت و قیمت و ارزش و رتبه و درجه و پایه و منصب و شغل. (ناظم الاطباء). || فر ایزدی. فره. خوره. (فرهنگ فارسی معین) : و کیخسرو بالغ شده بود و با ورج و جمال و دانش و رای و مردمی تمام بود. (فارسنامهء ابن بلخی). و طایفه ای را از بندگان بغایت لطف اختیار فرمود [ حق تعالی ]و به سعادت عقل ممتاز کرد و ایشان را به فر الهی بیاراست و به ورج پادشاهی [ = فر کیانی ] مزین گرداند پس با انبیاء مرسل که ممتاز خلایق بودند وحی فرستاد به توسط ملائکه و آن پیغام است به بندگان خویش و به ملوک عادل ورج داد و آن فری است الهی و نوری است ربانی که از اشعهء عالم غیب فیضان کند و فروغی است ربانی که از پرتو لوایح ایزدی لمعان زند و در سینهء ملوک مقام سازد و از سینه بر جبین سرایت کند تا به قوت فیض آن بر عالمیان مهتر شود و به مدد تابش آن بر جهانیان غلبه گیرد. (فرهنگ فارسی معین از فرائد السلوک نسخهء خطی کتابخانهء ملک).
سرافرازان دولت را به فر ایزدی یاور
ستمکاران ملت را به ورج حیدری قاهر.
ابونصراحمد رافعی.
به جایی اوفتی کآنجا خدایی
ترا باشد حقیقت بی ریایی
ز جمله فارغ و از جملگی ورج
دریغا گر ندانی خویش را ارج.عطار.
|| کندن. (برهان) (آنندراج). برکندن. (برهان). || کاوش و برکندگی. (ناظم الاطباء). || (ص) سخت، در مقابل سست. (منتهی الارب). سخت، در برابر سست. (برهان).

ورج.

[وِ رَ] (اِ) وج. دارویی است. (منتهی الارب) (آنندراج) (برهان) (انجمن آرا). اگر ترکی. (ناظم الاطباء).

ورجان.

[وِ] (اِخ) دهی جزء دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم، کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 874 تن و آب آن از دو رشته قنات تأمین می شود و محصول آن غلات، پنبه، باغات انار و انجیر و شغل اهالی زراعت است. عده ای برای کسب به تهران و قم میروند. بقعه ای به نام شاهزاده عبدالله دارد. مزارع میوند کیلوئیه، شاه بلبل، تکیه جزو این ده است. سر راه فرعی قم به کهک واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورجاوند.

[وَ وَ] (ص مرکب) ارجمند. برازنده. || دارای فره ایزدی. خداوند ارج. (فرهنگ فارسی معین).

ورجستگی.

[وَ جَ تَ / تِ] (حامص مرکب) برجستگی و برآمدگی. (ناظم الاطباء). رجوع به ورجستن شود.

ورجستن.

[وَ جَ تَ] (مص مرکب)برجستن. جستن به سوی بالا. در مقابل فروجستن.
- امثال: تا توانی ورجه چون نتوانستی فروجه.

ورجسته.

[وَ جَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)نعت مفعولی است از ورجستن. برجسته و برآمده. (ناظم الاطباء). رجوع به ورجستن شود.

ورجلا.

[وَ جَ] (اِ) دست به ورجلا گذاشتن؛ داد و فریاد راه انداختن. جار و جنجال ایجاد کردن. (فرهنگ فارسی معین).

ورجلا زدن.

[وَ جَ زَ دَ] (مص مرکب)بیرون جستن. (از دام، ورطه، لجنزار، باتلاق) :
خواست نیفتاده به دام بلا
خیزد و زآن ورطه زند ورجلا.ایرج میرزا.

ورجمند.

[وَ مَ] (ص مرکب) ارجمند. (یادداشت مؤلف) :
ورجمندی که از او ورج همی گیرد ورج
نامداری که از او نام همی گیرد نام.لامعی.
|| دارندهء فرهء ایزدی. خداوند ارج. (فرهنگ فارسی معین) : سام نریمان [ را ] پرسیدند که ای پیروزگر سالار، آرایش رزم [ به ]چیست؟ جواب داد که به ورجمندشاه و دانشی سپهبد بارای و مبارز هنری که زره دارد و با کمان جنگ جوید. (فرهنگ فارسی معین از نوروزنامه چ مینوی ص42).

ورجول.

[وَ] (اِ) ورجلا. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورجلا شود.

ورجول زدن.

[وَ زَ دَ] (مص مرکب)ورجلا زدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورجلا زدن شود.

ورجوی.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه، در 8 هزارگزی جنوب مراغه. جمعیت آن بالغ بر 2716 تن است و آب آن از رودخانهء چکان و قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ورجه.

[وَ جَ / جِ] (اِ) ورجک. جستن و فروجستن. (فرهنگ فارسی معین).

ورجه ورجه کردن.

[وَ جَ / جِ وَ جَ / جِ کَ دَ] (مص مرکب) جست و خیز کردن. بالا و پایین پریدن. (فرهنگ فارسی معین).

ورجه و ورجه کردن.

[وَ جَ / جِ جَ / جِ کَ دَ] (مص مرکب) ورجستن و فروجستن پیاپی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).

ورجهیدن.

[وَ جَ دَ] (مص مرکب) از جای جستن. (یادداشت مؤلف).

ورچروکیدن.

[وَ چُ دَ] (مص مرکب)ترنجیدن. (یادداشت مؤلف). چین افتادن روی چیزی بر اثر خشک شدن یا بر روی انسان بر اثر پیری و لاغری و مانند آن. چروک خوردن. پلاسیدن. (فرهنگ فارسی معین).

ورچروکیده.

[وَ چُ دَ / دِ] (ن مف مرکب)ترنجیده. منقبض. (یادداشت مؤلف). چین و چروک افتاده. پلاسیده. (فرهنگ فارسی معین).

ورچسوندن.

[وَ چُ دَ] (مص مرکب)ورچساندن. متعددی ورچسیدن. در مقام توهین و تحقیر به کار رود و فقط با قهر به کار رود و گویند: قهر ورچسونده؛ قهر کرده. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

ورچسیدن.

[وَ چُ دَ] (مص مرکب) مصدر لازم ورچسوندن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورچسوندن شود.

ورچک.

[وَ چَ] (اِخ) دهی از دهستان باسگ بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در 11500 گزی جنوب خاوری سردشت دارای 158 تن سکنه. آب آن از رودخانهء زاب کوچک است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ورچلوزیدن.

[وَ چِ دَ] (مص مرکب)خشک شدن و جمع شدن. پلاسیدن. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || جوشیدن و نفخ کردن مانند خاکی که سرکه بر آن ریزند. (فرهنگ فارسی معین از یکی بود یکی نبود چ 2 ص127).

ورچلوزیده.

[وَ چِ دَ / دِ] (ن مف مرکب)خشک شده و جمع شده. پلاسیده. || جوشیده و نفخ کرده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورچلوزیدن شود.

ورچلوکیدن.

[وَ چُ دَ] (مص مرکب)ورچروکیدن. چروکیدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورچروکیدن شود.

ورچند.

[وَ چَ] (حرف ربط مرکب) مخفف وارچند. وگر چند. واگرچند. (فرهنگ فارسی معین) :
گویم اگر عدوی تو کلب است راست است
ورچند با شجاعت و با سهم ضیغم است.
سوزنی.

ورچند.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین. سکنهء آن 826 تن و آب آن از رود محلی تأمین می شود. محصول آنجا غلات و سیب زمینی. شغل اهالی زراعت، قالی و جاجیم بافی است. سر راه فرعی خلجستان به آب گرم واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورچوروکیدن.

[وَ دَ] (مص مرکب) در تداول، ترنجیدن. چین خوردن. (یادداشت مؤلف). رجوع به ورچروکیدن شود.

ورچوروکیده.

[وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)در تداول، ترنجیده. چین خورده. رجوع به ورچروکیده شود.

ورچه.

[وَ چِ] (حرف ربط مرکب) مخفف وگرچه. و اگرچه. (ناظم الاطباء). هرچند :
(از لغت نامهء اسدی).

ورچه.

[] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان حمزه لو بخش خمین شهرستان محلات، سر راه شوسهء خمین به اراک. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 1500 تن و آب آن از قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و بنشن و پنبه و چغندرقند است و باغات انگور و بادام دارد. شغل اهالی زراعت و قالیچه بافی است و تلفن دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورچیدن.

[وَ دَ] (مص مرکب) برچیدن. (ناظم الاطباء). جمع کردن بساط. || جمع کردن. فراهم آوردن: لب ورچیدن. پا ورچیدن.

ورخ.

[وَ] (ع اِ) یک نوع درختی. (منتهی الارب). درختی است شبیه مرخ در نبات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). ولی با رنگ تیره و با برگهای نازک مانند برگهای طرخون و یا بزرگتر. (از اقرب الموارد). || نام گیاهی است که در دردهای چشم به کار برند. (ناظم الاطباء).

ورخ.

[وَ رَ] (ع مص) بسیار شدن آب خمیر به نحوی که شل و نرم گردد. (ناظم الاطباء). نرم و فروهشته گردیدن خمیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). تنک شدن خمیر. (تاج المصادر بیهقی). تنک شدن خمیر از آب بسیار. (المصادر زوزنی).

ورخ.

[وَ رِ] (ع ص) مکان ورخ؛ جایی که گیاه در آن به هم پیچیده باشد. (از اقرب الموارد). جای درهم پیچیدهء گیاه. (ناظم الاطباء). رجوع به ورخة شود.

ورخاستن.

[وَ تَ] (مص مرکب)برخاستن. (آنندراج). برخاستن و بلند شدن و برآمدن. (ناظم الاطباء). رجوع به برخاستن شود.

ورخج.

[وَ رَ] (ص) فرخج. ورخچ. زشت و زبون و پلید و کریه منظر. (برهان) (غیاث اللغات) (آنندراج) (انجمن آرا). چرکین و زشت و زبون و پلید و کریه منظر و بدگل. (ناظم الاطباء) :
پیش دلشان سپهر انجم
این بوده ورخج و این تخجّم.(1)خاقانی.
(1) - ن ل: بشخشم. رجوع به بشخشم شود.

ورخجی.

[وَ رَ] (حامص) ورخچی. زشتی و زبونی و پلیدی. (ناظم الاطباء).

ورخچ.

[وَ رَ] (ص) زشت و زبون و پلید و کریه المنظر. (آنندراج) :
نامم همای دولت شهباز نصرت است
نی کرکس ورخچ و نه زاج تخجّم(1) است.
خاقانی (ازآنندراج).
پیش دلشان سپهر و انجم
این بود ورخچ و آن تخجّم(2).
خاقانی.
(1) - ن ل: بشخشم. رجوع به بشخشم شود.
(2) - ن ل: بشخشم. رجوع به بشخشم شود.

ورخچی.

[وَ رَ] (حامص) زشتی. (برهان) (آنندراج). کراهت منظر. (فرهنگ فارسی معین) : اگر نظرت بر ورخچی بیفتد دلت برنشورد. (فرهنگ فارسی معین از معارف بهاء ولد چ 1338 ص14). || زبونی. (برهان). فرومایگی. پستی. (فرهنگ فارسی معین). پلیدی. (برهان). رجوع به ورخجی شود.

ورخس.

[وَ رَ] (اِ) ورمی که در بن ناخن پیدا میشود. (آنندراج) (غیاث اللغات).

ورخشکیدن.

[وَ خُ دَ] (مص مرکب)خشکیدن.

ورخوردن.

[وَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) برخوردن. ملاقی شدن. (غیاث اللغات). نگریستن و دچار شدن و روبرو گشتن و ملاقات کردن و یافتن. (ناظم الاطباء).

ورخة.

[وَ رِ خَ] (ع ص) ارض ورخة؛ زمین درهم پیچیده گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ورخ شود.

ورد.

[وَ] (ع اِ) گل. (مهذب الاسماء). گل هر درخت و غالب گل سرخ را گویند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وردة یکی آن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). ورد هر درخت شکوفهء سپید آن است یا آن درخت گل خاردار است که گلها و شکوفه هایی سرخ و سفید و زرد دارد. و خوشبو است و از آنها گلاب و عطر گیرند قسمی دیگر از این گلها بی بو است و به نام فرنگی نامیده می شود. (اقرب الموارد). اسم جنس گلهای اشجار و از مطلق او مراد ورد احمر بستانی است چه اقسام آن سفید و زرد و سرخ میباشد و هر یک از آنها بری و بستانی است و هر یک را نامی است مخصوص :
نیست در موکب جهان مردی
نیست در گلبن فلک وردی.خاقانی.
با شکایتها که دارم از زمستان فراق
گر بهاری باز باشد لیس بعد الورد برد.
سعدی.
|| گل سرخ :
ز آتش برون آمد آزادمرد
لبان پر ز خنده به رخ همچو ورد.فردوسی.
اندرآ اسرار ابراهیم بین
کو در آتش دید ورد و یاسمین.مولوی.
آنکه آتش را کند ورد و شجر
هم تواند کرد این را بی ضرر.مولوی.
در فصل ربیع که آثار صولت برد آرمیده و ایام دولت ورد رسیده. (گلستان سعدی).
- ورد اصفر؛ گل زرد. (فرهنگ فارسی معین).
- وردالحِماق؛ وردالفجار. وردالحمار. گل رعنا. (تحفهء حکیم مؤمن). گل دوروی. رجوع به تحفه شود.
- ورد قصرانی؛ ورد کامکاری. رجوع به ورد کامکاری شود.
- ورد کامکاری؛ منسوب به کامکار که نام دهقانی در مرو بود. نوعی گل سرخ که بسیار سرخ رنگ است و آن را در شهر ری قصرانی منسوب به قصران قریه ای در ری، و در عراق و الجزیره و شام جوری منسوب به شهر جور که شهری است در فارس گویند. (فرهنگ فارسی معین از کامل ابن اثیر حوادث سال307 ه . ق.).
- وَردِ مُرَبّی؛ گل قند. (غیاث اللغات). گلقند. (آنندراج). معده را قوت دهد و طبیعت را نرم گرداند و آن برگ گل سرخ تازه قیمه کرده یا کوفته است که با قند سوده درآمیزند و به دست مالش دهند و چهل روز در آفتاب نهند :
می دراند کام و لنجش را دریغ
کآنچنان ورد مربی گشت تیغ.مولوی.
- ورد منتن؛ گل زرد. (فرهنگ فارسی معین).
|| نسترن را نیز گویند که یکی از گونه های وحشی گل سرخ است. (فرهنگ فارسی معین). || اسب گلگون. (مهذب الاسماء). اسب گلگون یعنی مابین کمیت و اشقر. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، وُرد، وِراد، اوراد. (اقرب الموارد) :
رخش با او لاغر و شبدیز با او کندرو
ورد با او ارجل و یحموم با او دژگهن.
منوچهری.
- ورد اغبس؛ سمند [ و آن اسب است به رنگ خاصی ] . (تاج العروس) (السامی).
|| مرد دلیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || زعفران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شیر زردفام. (محمودبن عمر) (مهذب الاسماء).

ورد.

[وُ] (ع اِ) وِراد. اوراد. جِ وَرد به معنی اسب گلگون. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به ورد شود.

ورد.

[وِ] (ع اِ) تب. (منتهی الارب). اسم است آن را یا نوبت تب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). تب به نوبت و نوبت تب. (ناظم الاطباء). || پاره ای از خواندنی از قرآن و جز آن. یقال قرأت الورد. (منتهی الارب) . جزئی از قرآن که انسان در هر شب به قرائت آن قیام کند. (از اقرب الموارد). جزوی از قرآن مجید و ادعیه و جز آن که شخص همه روزه میخواند. (از ناظم الاطباء). || وظیفه از قرائت و نحو آن و گویند ورد از قرآن وظیفه است و آن مقداری است معلوم، هفت یک یا نیمهء آن و از این قبیل، گویند: قرأ فلان ورده و حزبه. و حزب و ورد به یک معنی است. (از اقرب الموارد). ج، اوراد. (اقرب الموارد).
- ورد بودن؛ : و او را هر روز چهارصد رکعت نماز ورد بودی. (مجمل التواریخ).
|| دعائی که کسی همه روزه میخواند و بر آن مداومت میکند. (ناظم الاطباء) :
فضل و کرم کرد تست جود و سخا ورد تست
دولت شاگرد تست جوهر عقل اوستاد.
منوچهری.
در طریقت همین دو باید ورد
اول الحمد و آخر استغفار.سنائی.
بی حرمتی بود نه حکیمی که گاه ورد
زند مجوس خواند و مصحف برابرش.
خاقانی.
گفت شخصی خوب ورد آورده ای
لیک سوراخ دعا گم کرده ای.مولوی.
شعر نظامی شکرافشان شده
ورد غزالان غزلخوان شده.نظامی.
به هیچ ورد دگر نیست حاجتت حافظ
دعای نیمه شب و درس صبحگاهت بس.
حافظ.
گفتم دعای دولت او ورد حافظ است
گفت این دعا ملایک هفت آسمان کنند.
حافظ.
- ورد زبان؛ چیزی را پیوسته بر زبان آوردن و گفتن. (ناظم الاطباء) :
تا مرا عشق تو تعلیم سخن گفتن کرد
حافظ.
- ورد زبان کردن؛ چیزی را دائم بر زبان راندن. چیزی را پیوسته بر زبان آوردن و گفتن. (ناظم الاطباء).
- ورد کردن؛ چیزی را پیوسته بر زبان آوردن و گفتن :
بسیار مخور ورد مکن فاش مساز
اندک خور و گه گاه خور و پنهان خور.
خیام.
|| عطش و تشنگی. (از اقرب الموارد). || نوبت آب. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مشرب. آبشخور. (ترجمان علامهء جرجانی). آبخور. منهل. (یادداشت مؤلف). || موضع آب خوردن و آب برداشتن. (غیاث) (از اقرب الموارد). || بهره ای از آب. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گلهء مرغان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر آب آیندگان از مردم و شتر. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گروهی از لشکر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). جیش. (از اقرب الموارد). || کار هر روزهء دائمی. (غیاث اللغات) (برهان) (ناظم الاطباء). شغل و خدمت دائم. (ناظم الاطباء). || (مص) ورود. به آب آمدن. (منتهی الارب). اشراف یافتن بر آب اعم از آنکه بر آن داخل و وارد شوند یا نشوند. || به نوبت آمدن تب. (منتهی الارب).

ورد.

[وُ رُ] (ع اِ) جِ ورید. (از اقرب الموارد). رجوع به ورید شود.

ورد.

[وِ] (اِ) شاگرد و مرید. (برهان). شاگرد و مرید و تلمیذ. (ناظم الاطباء).

ورد.

[وَ] (پسوند) مزید مؤخر امکنه: سنگ ورد، زندورد، دیرالزندورد، بیورد، سهرورد، باماورد، اجورد، خرماورد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورد.

[وُ] (ع اِ) جِ وَرد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به ورد شود.

وردآورد.

[] (اِخ) دهی جزء بخش کن شهرستان تهران، یکهزارگزی شمال راه شوسهء تهران - کرج، واقع در دامنه. سکنهء آن 438 تن و آب آن از قنات و نهر کرج تأمین می شود. محصول آنجا: غلات، صیفی، میوجات و شغل اهالی زراعت است. مزرعهء ازگی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وردادن.

[وَ دَ] (مص مرکب) تعلیم دادن. درس گفتن: فلانی... ورمیدهد. (فرهنگ فارسی معین از برهان در مدخل ور).

وردار و ورمال.

[وَ دا رُ وَرْ] (نف مرکب)در تداول، کسی که پول یا مال اشخاص را بالا میکشد. مال مردم خور. (فرهنگ فارسی معین) :
دلم بربود و زد بر چاک دردم، بچه حمالی
(از یادداشت مرحوم دهخدا).

ورداری و ورمالی.

[وَ یُ وَرْ] (حامص مرکب) مال مردم خوری.

ورداشتن.

[وَ تَ] (مص مرکب) در تداول، برداشتن. (ناظم الاطباء): زنبیل را وردار بگذار آن گوشه. (فرهنگ فارسی معین). || ورداشتن جامه؛ قناس داشتن آن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || افراشتن. (ناظم الاطباء). بلند نمودن. (از ناظم الاطباء). || تحمل کردن. تاب آوردن. (فرهنگ فارسی معین) : من چشمم ورنمیدارد که کسی را گرسنه و تشنه ببینم. (از فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده). || فروبردن چیزی در مقعد یا فرج.
- شاف ورداشتن؛ شاف گذاشتن.
- || مفعول شدن از عمل مباشرت با جنس مخالف یا هم جنس. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

وردان.

[وِ] (اِ) دانهای [ دانه های ] سخت را گویند که از اعضای آدمی برمی آید و به عربی ثؤلول میگویند. (ناظم الاطباء) (برهان) (انجمن آرا). آن را به فارسی ژخ گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). آژخ. زگیل. (فرهنگ فارسی معین).

وردان.

[وِ] (اِ) جِ ورد. شاگردان و مریدان. (برهان). رجوع به ورد شود.

وردان.

[وَ] (ع اِ) بنت وردان. رجوع به «بنت وردان» شود.

وردان.

[وَ] (اِ) وردنه. اطاقی که جلو آن باز باشد. (ناظم الاطباء).

وردان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کره سنی بخش سلماس شهرستان خوی، در 9 هزارگزی باختری سلماس، دارای 320 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وردانشاه.

[] (اِخ) نام عام امرای وردانه. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به ذوالحاجب شود.

وردانه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) وردنه. رجوع به وردان شود. || محور چرخ. (ناظم الاطباء).

وردانه.

[] (اِخ) نام ناحیتی است به ترکستان و امیر آنجا وردان خدات بوده است. دهی است بزرگ و حصاری بزرگ و استوار دارد. از قدیم باز جای پادشاهان بوده است و قدیمتر از شهر بخاراست و او را شاهپور بنا کرده است. و سرحد ترکستان است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورد خواندن.

[وِ خوا / خا دَ] (مص مرکب) بر زبان راندن ورد. دعا خواندن. (فرهنگ فارسی معین).

وردست.

[وَ دَ] (ص مرکب، اِ مرکب) در تداول، کمک و دستیار. آنکه در زیر دست کسی کمک به کار او کند چون شاگردی و مانند آن. (یادداشت مرحوم دهخدا). کارگری که به مقام استادی نرسیده اما از مرحلهء مبتدی بودن نیز گذشته و باید زیر دست استاد کار کند. (فرهنگ فارسی معین). بیشتر به کارگر خمیرگیری که زیر دست استاد (خلیفه) کار میکند اطلاق شود. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمالزاده). || معاون. یاور. دستیار. (از فرهنگ فارسی معین).

وردک.

[وَ دَ] (اِ) جهاز عروس یعنی اسبابی که با او به خانهء شوهر برند. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (برهان). جهیزیه. (مؤید الفضلا) (شرفنامهء منیری). آنچه عروس به خانهء داماد میبرد. (فرهنگ فارسی معین).

وردنه.

[وَ دَ نَ / نِ] (اِ) واردن. چوبک. شوبق [ معرب ] . تیرک. چوبی باشد هردو سر باریک و میان گنده که خمیر نان را بدان پهن سازند. (ناظم الاطباء) (برهان). تیر رشته بری. نفروج. (ناظم الاطباء). نغروج. (ناظم الاطباء). محلاج. مرقاق. (یادداشت مرحوم دهخدا). مطلمه. (یادداشت مؤلف). نورد. (فرهنگ فارسی معین). || چوبی که چرخ بر آن کنند و به عربی محور خوانند. (برهان) (ناظم الاطباء). چوبی که چرخ دور آن گردد. (فرهنگ فارسی معین).

وردوق.

[وَ دَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، در 21500گزی شمال خاوری آغ کند و 7000 گزی شوسهء هروآباد به میانه، دارای 333 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وردوک.

[وَ] (اِ) جهاز عروس. (برهان) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). وردک. رجوع به وردک شود. || خانه را گویند که از چوب و علف پوشیده باشند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آنچه از کاه و نی راست کنند و به هندی چهپر گویند. (غیاث اللغات از برهان از رشیدی).

وردوکه.

[وَ کَ / کِ] (اِ) خانهء علفی. (برهان) (آنندراج). رجوع به وردوک شود.

وردة.

[وُ دَ] (ع اِ) گلگونی. (از منتهی الارب). رنگ گلی در اسب. (از اقرب الموارد).

وردة.

[وَ دَ] (ع اِ) یکی ورد، به معنی گل و گل سرخ. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ورد شود. || هلاکت: وقع فی وردة؛ ای هلکة. || مؤنث ورد. (منتهی الارب). به معنی اسب گلگون. (اقرب الموارد). رجوع به ورد شود. || (ص) (عشیة ...) شب که افق آن سرخ باشد و در اساس آمده لیلهء ورده، شب که دو طرف آن قرمز باشد و این در جدب است. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

ورده.

[وَ دَ / دِ] (اِ) برج. (برهان). خانهء کبوتر در سنگستان و خصوصاً برج کبوترخان. (ناظم الاطباء). || برج کبوتر. (برهان) (صحاح الفرس). || چوبی که کبوتربازان در دست گرفته و کبوتران را بدان پرواز میدهند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || به زبان تبری دری نام مرغی است در مازندران معروف و به دیلم آن را وشم به ضم واو و شین معجمه و میم و به عربی سمانی گویند. خایف و جبان ترین طیور است. چنانکه گفته اند اگر بانگ رعد بشنود بمیرد لهذا عرب آن را قتیل الرعد خوانده و آن غیر سلوی است. گوشت آن پسندیدهء علمای طبیعی است. (آنندراج).

ورده.

[وَ دَ / دِ] (ص، اِ) برده : و ابوبکر چون به مدینه آمده سپاه بفرستاد و بفرمود که حرب کنید با هر که مرتد شده است از عرب یا به اسلام بازآید یا همه را ورده کنید و بکشید. (تاریخ طبری بلعمی). ترسیدند پیغمبر به حی ایشان سپاه فرستد و زنان و فرزندان ایشان را ورده کند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).

ورده.

[] (اِخ) دهی است از دهستان برغان ولیان بخش کرج شهرستان تهران، واقع در 34هزارگزی شمال باختر کرج، دارای 454 تن سکنه است. امام زاده ای در این ده به نام عبدالقادر وجود دارد که از آثار باستانی است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

ورده.

[] (اِخ) دهی است جزء بخش خرقان شهرستان ساوه، در 30هزارگزی جنوب خاور رازقان، سر راه شاه عباس قزوین به اصفهان، دارای 925 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

ورده کردن.

[] (مص مرکب) چکه کردن سقف. (یادداشت مؤلف): وَکَفَ توکافاً؛ چکیدن سقف خانه از باران؛ یعنی ورده کردن. (صراح ذیل وکف).

وردی.

[وَ] (ص نسبی) آنچه به رنگ گل بوده باشد. منسوب به گل سرخ. (ناظم الاطباء). گلگون. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح منجمین) ذوذوابه که به شکل ورد یعنی گل یا سوری ظاهر شود. (یادداشت مرحوم دهخدا). || قسمی مروارید. (الجماهر بیرونی). نوعی از یاقوت و آن دون جلناری است در جودت. قسمی یاقوت و آن پست ترین اقسام یاقوت است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وردیج.

[وَ] (اِ) ورتک. وردج. (فرهنگ فارسی معین). ورتیج. (برهان) (آنندراج). و آن پرنده ای است کوچکتر از تیهو. بلدرچین. سلوی. (برهان) کرک. (ناظم الاطباء). . رجوع به ورتیج شود :
هلاک ساختم این مرغ نیم بسمل خویش
سحر که مدح جمالش شنیدم از وردیج.

وردیج.

[وَ] (اِخ) دهی جزء بخش کن شهرستان تهران، در 7هزارگزی شمال راه شوسهء تهران به کرج. سکنهء آن 550 تن و آب آن از چشمه سار تأمین می شود. و محصول آنجا آن غلات، انگور، گردو و میوجات مختلفه و شغل اهالی زراعت و مکاری گری است. مزرعهء واریش، جیان، ورک آباد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وردین.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر، در 11500گزی باختر ورزقان و 3000 گزی شوسهء تبریز به اهر. دارای 829 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

وردین.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر، واقع در 9هزارگزی جنوب باختری اهر در مسیر شوسهء تبریز به اهر. دارای 339 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وردینج.

[وَ نَ] (معرب، اِ) معرب وردینه. (کشاف اصطلاحات الفنون). کیموسیس. کیموسیسو. کیموسیسوس. قسمی از رمد. (یادداشت مرحوم دهخدا). و آن آماسی دموی است که اندر پلک چشم آید سبب آن بسیاری ماده است که از دماغ فرودآید و این علت کودکان را بیشتر افتد به سبب بسیاری ماده و ضعیفی و نازکی چشم ایشان و در کتاب قانون بوعلی همی آید که علت وردینج آماس طبقهء ملتحمه است و عظیمی آماس بدان حد باشد که سپیدهء چشم چنان بلند شود که حدقه را بپوشد و چشم برهم نتواند نهاد از عظیمی آماس. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و داود ضریر انطاکی و بحرالجواهر و تذکرة الکحالین و قانون بوعلی شود.

وردیة.

[وَ دی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث وردی. (اقرب الموارد). رجوع به وردی شود.

ورذ.

[وَ] (ع مص) آهستگی نمودن و درنگی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کندی کردن. (اقرب الموارد): ورذ فی حاجته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وررفتن.

[وَرْ رَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، کاویدن. کند و کاو کردن. || انگولک کردن. بازی کردن و دست زدن بسیار به چیزی. || دست به سر و کول کسی کشیدن. ملاعبه کردن. (فرهنگ فارسی معین): مدتی با دخترک وررفت.

ورز.

[وَ] (اِمص، اِ) حاصل کردن. || پیاپی کاری کردن. (برهان) ادمان. (برهان) (ناظم الاطباء). || حاصل و کسب. (انجمن آرا). و بر این قیاس است ورزیدن و ورزش. حاصل و فایده و منفعت و کسب. (ناظم الاطباء).
|| کشت و زراعت. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
ز گاوان ورز و ز گاوان شیر
ده و دو هزارش نوشت آن دبیر.فردوسی.
که اقصای این دل گشاینده مرز
حوالی بسی دارد از بهر ورز.نظامی.
- ورز کردن:کس چو او کم شنید از سلفوت
ورز کردن مزارع ملکوت.سنایی.
|| هرصنعت و حرفت و کار عموماً. (برهان) (ناظم الاطباء). هر شغل و حرفه. || صنعت دباغت خصوصاً، دباغی. || مرز و آن زمینی باشد که چهار طرف آن را بلند ساخته باشند و در میان آن چیزی بکارند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
چو یک مرز ازین ورز آباد گشت
دل هرکه بود اندر آن شاد گشت.فردوسی.
|| (نف) ورزنده. فاعل ورزیدن باشد همچو آب ورز که شناکننده است. (برهان).
- آب ورز؛ شناور. سباح. (ناظم الاطباء).
- دادورز؛ عادل. دادگستر :
دستور دادگستر و سلطان دادورز
مسعود سعد ملکت سلطان کامکار.سوزنی.
|| ورزنده. حاصل کننده. یابنده.
|| آموخته و آموزنده. (ناظم الاطباء).
- اخلاص ورز؛ کسی که صداقت و اخلاص آموخته باشد. (ناظم الاطباء).
|| کشتکار و زارع. و همیشه به طور ترکیب استعمال شود. || (اِ) رسم و دستور. || قیمه و گوشت قیمه کرده. (ناظم الاطباء).

ورزا.

[وَ] (نف، اِ) ورزاو. گاو نر. گاو ورز. و هر بنده ای با زن و فرزند و مال و تجمل و هم چندانکه گاو ورزا او را بود او را گاوان ماده بود. (فرهنگ فارسی معین از تفسیر ابوالفتوح رازی چ 1 ج3 ص561). رجوع به ورزاو شود.

ورزان.

[وَ] (نف، ق) در حال ورزیدن. رجوع به ورز و ورزیدن شود.

ورزانیدن.

[وَ دَ] (مص) مالیدن. ورز دادن خمیر را. مالش دادن آن را چنانکه برای نان پختن.

ورزاو.

[وَ] (نف، اِ) گاوی را گویند که زمین بدان شیار کنند، یعنی گاو زراعت. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). رجوع به ورزا شود.

ورز دادن.

[وَ دَ] (مص مرکب) با دست به شدت مالیدن و زیر و رو کردن خمیر تا هموار شود. ورزانیدن.

ورزدن.

[وَ زَ دَ] (مص مرکب) گریستن کودک با آواز بلند. (یادداشت مرحوم دهخدا). گریهء شدید کردن.

ورزدن.

[وِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، پی درپی سخن بیهوده گفتن. سخن دراز گفتن. پرحرفی کردن. وراجی کردن. بسیار گفتن. پرگفتن. لاف زدن.

ورزرد.

[وَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان مرغا بخش ایذهء شهرستان اهواز. سکنهء 255 تن است. آب آن از چشمه تأمین می شود. محصول آنجا گندم و جو و شغل اهالی زراعت و راه آن مالرو است. در دو محل واقع و به ورزرد بالا و پائین مشهورند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ورزرود.

[وَ] (اِخ) ماوراءالنهر است. (انجمن آرا). ماوراءالنهر که ترکستان باشد. (آنندراج) (برهان). وررود. ورازرود. رجوع به ورارود شود. || رودخانهء ماوراءالنهر. (آنندراج) (برهان). رود آمو و ترکستان. (ناظم الاطباء).

ورزش.

[وَ زِ] (اِمص، اِ) ورزیدن. (برهان) (آنندراج). رجوع به ورزیدن شود. || اجرای مرتب تمرینهای بدنی به منظور تکمیل قوای جسمی و روحی. (فرهنگ فارسی معین).(1) || کسب. (منتهی الارب). اکتساب. (یادداشت مؤلف). به دست کردن. به دست آوردن. حاصل کردن. تحصیل. اندوختن. گرد آوردن. عمل کردن. کار کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
که چندین بورزید مرد جهود
چو روزی نبودش ز ورزش چه سود.
فردوسی.
هر کار که تو در جهان از بهر مرادی و شهوتی بکنی هم از آن وجه بر تو رنجی مستولی شود که ترا از ورزش آن پشیمان کند. (کتاب المعارف).
|| زرع. کشت. (یادداشت مؤلف) :
بماندند پیران بی پا و پر
بشد آلت ورزش و ساز و بر.فردوسی.
|| شغل. عمل. حرفه. سعی. کار. (ناظم الاطباء). پیشه. (فرهنگ فارسی معین). کار با مشقت و تعب. محنت. (ناظم الاطباء) :
بشد رأی و اندیشه و کشت و ورز
که مردم ز ورزش همی گیرد ارز.فردوسی.
شما دیر مانید و خرم بوید
به رامش سوی ورزش خود شوید.
فردوسی.
به مطبخ هوس و فکرت تو بی ورزش
هزار برهء ناپخته هست و ناخورده.سوزنی.
|| تمرین و مشق. (یادداشت مؤلف). ملکه. پراتیک. هرکاری که بسیار و پی درپی کنند برای آنکه در آن هنرمند و کامل شوند. (آنندراج). مداومت دادن در هر کاری. (ناظم الاطباء) :
با بلاهای دوست ورزش کن
خویشتن را بلندارزش کن.اوحدی.
هرچه ورزش کنی همانی تو
نیکویی کن اگر توانی تو.اوحدی.
|| کوشش و جهد. || فایده. حاصل. منفعت. || پرهیز. اجتناب. || زهد. || ریاضت و حرکات و اعمال مخصوصه که برای قوت اعمال بدنی همه روزه به جای می آورند. (ناظم الاطباء).
(1) - Sport.

ورزشخانه.

[وَ زِ نَ / نِ] (اِ مرکب) جای کشتی گرفتن و ورزش نمودن کشتی گیران. (آنندراج). جائی که در آن به تمرینهای بدنی پردازند. زورخانه. (فرهنگ فارسی معین) :
باز دو نرگس آن خوش نگه مستانه
میکند ورزش بیداد به ورزشخانه.
(فرهنگ فارسی معین از گل کشتی، تاریخ ورزش باستانی ص389).

ورزشکار.

[وَ زِ] (ص مرکب)(1) کسی که به ورزش علاقمند است و پیوسته ورزش میکند. (یادداشت مؤلف). || نیرومند.
(1) - Sportsman.

ورزش کردن.

[وَ زِ کَ دَ] (مص مرکب)ممارست کردن. تمرین کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
با بلاهای عشق ورزش کن
خویشتن را بلندارزش کن.اوحدی.
|| اجرا کردن تمرینهای بدنی به منظور تکمیل قوای جسمی و روحی بطور مرتب. (فرهنگ فارسی معین).

ورزشگاه.

[وَ زِ] (اِ مرکب) محلی که به ورزش اختصاص یافته. جایی مخصوص ورزش کردن. ورزشگه. ورزشخانه. زورخانه. گود. (یادداشت مؤلف).

ورزشی.

[وَ زِ] (ص نسبی) منسوب به ورزش. مربوط به ورزش.
- باشگاه ورزشی؛ باشگاهی که در آن به انواع ورزش پردازند. (فرهنگ فارسی معین).
- عملیات ورزشی؛ انواع اعمال ورزشی. (فرهنگ فارسی معین).
- مجلات ورزشی.؛

ورزقان.

[وَ زَ] (اِخ) دهی از دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه، واقع در 10هزارگزی شوسهء میانه به تبریز، دارای 2224 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورزقان.

[وَ زَ] (اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان اهر است. این بخش یکی از مهمترین و حاصلخیزترین بخشهای شهرستان است و در قسمت باختری شهرستان اهر سر راه قدیمی تبریز به اهر واقع و محدود است از شمال به رودخانهء ارس و از جنوب به بستان آباد و از خاور به کلیبر و از باختر به بخش جلفا. محصول عمدهء آنجا غلات و برنج و پنبه و میوجات است. اکثر قراء این بخش در کوهستان واقع و از چشمه سارها و رودخانه های محلی استفاده مینمایند. بخش ورزقان از چهار دهستان تشکیل شده: 1- دهستان اوزومدل، 87 آبادی و بالغ بر 37193 تن جمعیت. 2- دهستان دیزمار خاوری، 56 آبادی و بالغ بر 18529 تن. 3- دهستان دیزمار باختری، 55 آبادی و بالغ بر 22703 تن. 4- دهستان مواضعخان 44 آبادی و 15325 تن.
بنابر آمار فوق بخش ورزقان از چهار دهستان و 242 آبادی تشکیل شده و 93750 تن جمعیت دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورزقان.

[وَ زَ] (اِخ) قصبهء ورزقان، مرکز بخش ورزقان و اوزومدل از شهرستان اهر در مسیر جادهء ارابه رو تبریز به اهر واقع و دارای 1395 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء اهرچای و چشمه تأمین می شود. و محصول آنجا انواع حبوبات و غلات است. این قصبه اداراتی از قبیل بخشداری، شعبهء بهداری و محضر ازدواج و طلاق دارد. دبستان و در حدود ده باب دکان نیز در این قصبه وجود دارد که احتیاجات قراء اطراف و اهالی محل را تأمین مینماید. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ورزکار.

[وَ] (ص مرکب)(1) زارع. برزکار. کشتکار. (ناظم الاطباء). کشاورز. برزگر. برزیگر. زراعت کننده. (آنندراج) (برهان) :
بیوشاسب دیدم شبی سه چهار
چنانکه آیدی نزد من ورزکار.ابوشکور.
گهی بدرود خوشه ت ورزگاری
گهی بشکست شاخی باغبانت.
ناصرخسرو (چ مینوی ص 217).
همه ورزکاران اویند یکسر
مسلمان و ترسا که زنار دارد.ناصرخسرو.
(1) - مرکب از ورز+کار (پسوند شغل و مبالغه) = کارورز. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ورزگاو.

[وَ] (اِ مرکب) مرکب از ورز+گاو. گاوی را گویند که بدان زمین زراعت را شیار کنند. (برهان) (آنندراج). ورزاو. (ناظم الاطباء). رجوع به ورزاو شود.

ورزگر.

[وَ گَ] (ص مرکب) برزگر. زارع. (ناظم الاطباء). کشاورز. ورزکار است که زراعت کننده باشد. (آنندراج) :
ز شاهانی ار پیشه ور گوهری
پدر ورزگر داری ار لشکری.اسدی.

ورزگن.

[وَ زَ گَ] (اِ) کوزهء پرآب. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء). جهانگیری از مؤید الفضلاء همین لفظ و معنی را نقل کرده، مؤلف فرهنگ نظام گوید: لفظ و معنی عجیبی است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ورزم.

[وَ رَ] (اِ) آتش باشد که به زبان عربی نار گویند. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج) :
تیر پرتاب تو در دیدهء بدخواه تو باد
تا بود راستی تیر کج از تاب ورزم.
سوزنی (از انجمن آرا) (آنندراج).

ورزن.

[] (اِخ) دهی جز دهستان ارانگهء بخش کرج شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 130 تن است. آب آن از چشمه سار تأمین می شود. و محصول آنجا غلات، لبنیات، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورزندگی.

[وَ زَ دَ / دِ] (حامص) حاصل مصدر است از ورزیدن. رجوع به ورزیدن شود.

ورزنده.

[وَ زَ دَ / دِ] (نف) اسم فاعل است از ورزیدن. کارکننده. || ممارست کننده. || حاصل کننده. || کوشنده. || زراعت کننده. (فرهنگ فارسی معین).

ورزنه.

[وَ زَ نِ] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش دستجرد شهرستان قم، در 2 هزارگزی شمال راه فرعی دستجرد به قم. سکنهء آن 274 تن است. آب آن از رود جهرود و چشمه سار تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، گردو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورزنه.

[وَ زَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان عربستان شهرستان گلپایگان، کنار راه مالرو فیلارخصی به خم وبیج. سکنهء 985 تن است. آب آن از چشمه و قنات تأمین می شود. محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ورزنه.

[وَ زَ نِ] (اِخ) دهی از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، واقع در جنوب خاور کوهپایه و در کنار زاینده رود. منطقه ای جلگه ای و معتدل است و 2806 تن جمعیت دارد. آب آن از زاینده رود تأمین می شود و محصولات آنجا غلات، پنبه و هندوانه است. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

ورزو.

[وَ زَ] (اِ مرکب) ورزاو. گاو نر که بدان آهن گاو بسته زمین مزرعه شیار کنند. (ناظم الاطباء). ورزگاو. رجوع به ورزاو و ورزگاو شود.

ورزه.

[وَ زَ / زِ] (اِمص، اِ) حصول. (فرهنگ فارسی معین). حاصل کردن. (برهان) (آنندراج). کار کردن. (فرهنگ فارسی معین). || کشت و زراعت نمودن. (برهان) (آنندراج). || ممارست. || کوشش. (فرهنگ فارسی معین). || نتیجه. (ناظم الاطباء). || صنعت و حرفت. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسب. شغل. (ناظم الاطباء).
- ورزه کردن؛ کسب کردن.
|| کشت و زراعت. (ناظم الاطباء). || (نف) زراعت کننده. (برهان) (آنندراج). کشاورز. زارع. برزگر :
چو ورزه به أبکار بیرون شود
یکی نان بگیرد به زیر بغل.ناصرخسرو.
- گاو ورزه؛ گاو شخم و شیار :
بی تخم و بی ضیاع و یکی ورزه
از خویشتن بساخته دهقانی.ناصرخسرو.
گوشت بر گاو ورزه نیکوتر
زینت مرد دانش است و هنر.سنایی.
|| یابنده و حاصل کننده. || پردازنده. (ناظم الاطباء).

ورزی.

[وَ] (ص نسبی) مرکب از ورز + ی پسوند نسبت دال بر اسم فاعل. (فرهنگ فارسی معین). کشتکار زمین. (ناظم الاطباء). مزارع. (آنندراج) (برهان). برزگر. کشاورز. ورزگر. (انجمن آرا). برزگر. (انجمن آرا). زراعت کننده. (آنندراج) (برهان). || کارگر و مزدور. (ناظم الاطباء). || (حامص) در ترکیبات ذیل مزید مؤخر آید: آب ورزی، دادورزی، خیانت ورزی، مهرورزی، کشاورزی.

ورزیدگی.

[وَ دَ / دِ] (حامص) حاصل مصدر است از ورزیدن. ورزیده بودن. تجربه داشتن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ورزیدن شود.

ورزیدن.

[وَ دَ] (مص) برزیدن(1). کار کردن. (فرهنگ فارسی معین) (ناظم الاطباء). عمل کردن. به کار بردن. || کوشیدن. جهد کردن. کوشش و سعی نمودن. (ناظم الاطباء). || پیاپی انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین) :
بیا با ما مورز این کینه داری
که حق صحبت دیرینه داری.
حافظ (از فرهنگ فارسی معین).
|| ممارست کردن. (فرهنگ فارسی معین). || حاصل کردن. (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). تحصیل کردن. اندوختن. (ناظم الاطباء). کسب نمودن. (آنندراج) (ناظم الاطباء). کسب کردن. به دست آوردن. (ناظم الاطباء) :
سخندانی و خوشخوانی نمیورزند در شیراز
حافظ.
|| کشتن. (ناظم الاطباء). زراعت کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). || عادت نمودن. خوی کردن. خو گرفتن. ریاضت کشیدن. || به مشقت و محنت به دست آوردن. || نتیجه گرفتن. || دمیدن. || نازیدن. افتخار نمودن. || محنت کشیدن. (ناظم الاطباء). || مالش دادن. مشت و مال دادن خمیر. || پیروی کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا): ورزیدن راه و رسم یا دینی؛ پیروی کردن آن راه و رسم و پیروی کردن آن دین :
که دین مسیحا ندارد درست
ره گبرگی ورزد و زندو است.فردوسی.
(1) - از پهلوی varzitan. (فرهنگ فارسی معین).

ورزیدنی.

[وَ دَ] (ص لیاقت) قابل ورزیدن. رجوع به ورزیدن شود.

ورزیده.

[وَ دَ / دِ] (ن مف) مواظب در کار. (ناظم الاطباء). کارکرده. || پیاپی انجام داده. (فرهنگ فارسی معین). کسی را گویند که مواظبت و ممارست بسیار در کاری داشته باشد. (برهان) (آنندراج). ساعی و جاهد. ملازم و مشغول. کارآزموده. کارکشته. از کار درآمده. مجرب. آزموده. بسیار آزموده. باتجربه. (ناظم الاطباء). || چیزی را گویند که بسیار بدست کشیده باشند مانند پوست و امثال آن. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). هر چیز مستعمل. (ناظم الاطباء). مکرر به کاربرده. مستعمل. (فرهنگ فارسی معین). || کاشته شده. (ناظم الاطباء). || عادت گرفته. (صحاح الفرس). || حاصل کرده. مکتسب. به دست آمده. (فرهنگ فارسی معین) :
فرستم به گنج تو از گنج خویش
همان نیز ورزیدهء رنج خویش.فردوسی.

ورزیگر.

[وَ گَ] (ص مرکب) کشاورز. برزگر. برزیگر :
سواران جهان را همی داشتند
و ورزیگران ورز می کاشتند.دقیقی.

ورژ.

[وَ رَ] (اِ) خولنجان و نی شکر. (ناظم الاطباء).

ورس.

[وَ / وَ رَ] (اِ) مهار شتر. (انجمن آرا). مهار و آن ریسمانی و چوبی است که بر بینی شتر کنند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || مهاری که نعلبند بر لب ستور به نعل میگذارد تا آنها را نعل کند. (ناظم الاطباء) :
ایا کرده در بینی ات حرص ورس
از ایزد نیایدت یک ذره ترس.لبیبی.
|| بند ریسمانی. رشتهء ریسمانی. (برهان) (آنندراج). پای بند و ریسمان. (ناظم الاطباء).

ورس.

[وَ] (ع اِ) اسپرک و آن گیاهی است شبیه سمسم و منبت آن بلاد یمن است و بس، میکارند آن را و تا بیست سال باقی باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گیاهی است زردرنگ گویند چون یک سال بکارند ده سال باقی ماند و نبات آن شبیه به نبات کنجد باشد و جامه ای که از آن رنگ کنند پوشیدنش قوت بسیار دهد و آن را به عربی خُص خوانند. (برهان).

ورس.

[وَ رِ] (ع ص) ثوب ورس؛ جامهء قرمز. (از اقرب الموارد).

ورس.

[وُ] (اِ) ثمر و میوه. (برهان). || سرو دشتی. وارس. (ناظم الاطباء). بار سرو کوهی. ابهل. (برهان).

ورس.

[وَ رَ] (ع مص) چغزلاوه نشستن بر سنگ چندانکه سبز و لغزان گردد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نشستن خزه بر سنگ در آب چندانکه آن سنگ سبز و لیز گردد. (از اقرب الموارد): ورست الصخرة فی الماء تورس ورساً؛ رکبها الطحلب حتی تخضار و تملاس. (اقرب الموارد).

ورس.

[وِ] (از روسی، اِ) اندازه ای از مسافت که معادل 3500 قدم باشد. (ناظم الاطباء).

ورس.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان کوهپایهء بخش آبیک شهرستان قزوین. در 10هزارگزی حصار خروان. سکنهء 327 تن و آب آن از چشمه و در بهار از آب برف تأمین می شود. محصول آن غلات، بنشن، تاکستان، بادام، صیفی است. شغل اهالی زراعت و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورسا.

[وَ] (اِ) پرنده ای که سار نیز گویند. (ناظم الاطباء).

ورساخیدن.

[وَ دَ] (مص) لشتن و لیسیدن. (آنندراج) (برهان). زبان بر چیزی مالیدن. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء).

ورساد.

[وِ] (اِخ) ورشاد. نام ولایتی است از غور که محل حکمرانی ملک الجبال قطب الدین محمد بن عزالدین بود آنگاه که سیف الدین سوری ولایت غور را میان برادران قسمت کرد ورساد در سهم ملک الجبال درآمد. (چهارمقاله) :
من به ورساد پیش تخت شهم
و آن دو در مرو پیش سلطانند.
نظامی عروضی.

ورساز.

[وَ] (ص) مردمی ظریف و آراسته. (برهان). مردم ظریف و زیبا و مقطع و آراسته و زیرک و هوشیار. (ناظم الاطباء). || صاحب و خداوند ساز، چه ور به معنی صاحب و خداوند آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء).

ورساز.

[وَ] (اِخ) نام ولایتی است در ماوراءالنهر. (آنندراج). نام جایی و مقامی و ولایتی است(1). (برهان) :
تو کشیدی به جانب ورساز
لشکر انبه و سپاه گران.عبدالواسع جبلی.
(1) - ظ. مصحف «ورساد».

ورسازه.

[وَ زَ / زِ] (ص) ورساز. (آنندراج) :
فربه کردی تو کون ایا ورسازه
چون دنبهء گوسفند در شب غازه.
عمارهء مروزی (از آنندراج).

ورسان.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان حومهء بخش دستجرد شهرستان قم، در یک هزارگزی راه فرعی دستجرد به سرهه رود. سکنه 308 تن. آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آنجا غلات، بنشن، باغات انگور، بادام و قیسی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورستاد.

[وَ رَ] (اِ) اوقات گذری باشد که به جهت مردم نامراد و طالب علم مقرر سازند. (برهان). وظیفه و مقرری و مدد معاش که برای مردم طالب علم برقرار میکنند. (ناظم الاطباء). وظیفه. (برهان) (دهار) (ناظم الاطباء). وظیفهء مقرر که بدان اوقات گذر کنند. وظیفه ای که برای مستحقان برقرار کنند. (انجمن آرای ناصری) :
خدایا توئی جمله را دستگیر
ورستاد جودت ز ما وامگیر.
عسجدی (از انجمن آرا).

ورستان.

[وَ رِ] (اِ) امت. (سروری). امت پیغمبر. (آنندراج) (برهان). و به این معنی با شین نقطه دار و نون هم آمده است. (برهان) (آنندراج). مصحف برروشنان. رجوع به وَرَستان شود.

ورستان.

[وَ رَ] (اِ) امت پیغمبر را گویند مطلقاً از هر پیغمبر که باشد. (برهان). پیرو پیغمبر و امت پیغمبر و ورشنان و حواری پیغمبر هر پیغمبری که باشد. وَرِستان. (ناظم الاطباء). مصحف برروشنان.

ورسخواران.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان قزقانچای بخش فیروزکوه شهرستان دماوند. در 8هزارگزی شمال راه شوسهء فیروزکوه به تهران. سکنهء 446 تن و آب آن از چشمهء مهم تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، میوجات و بیدستان است. شغل اهالی زراعت و سفیدگری و خیاطی و در زمستان به حدود گیلان میروند. مزرعهء تخت علی و سرآسیاب سلیمان جزء این ده است. ایل الیکائی و اصانلو به حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورسک.

[وِ رِ] (اِخ) نام یکی از ایستگاه های راه آهن شمال است و چون نزدیکترین نقطه به پل معتبر و قریه و رود ورسک است بدین نام نامیده شده است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورسک.

[وِ رِ] (اِخ) نام قریه و رودی است در شمال ایران در دویست و چهل هزارگزی راه شوسهء تهران.

ورسن.

[وَ سَ] (اِ) بند ریسمانی و ریسمان و رسن. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).

ورسنج.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در یک هزارگزی شوسهء همدان. سکنهء 587 تن و آب آن از دو رشته قنات و از رودخانهء خررود هفته ای یک شبانه روز حق آب دارند. محصول آنجا غلات، پنبه، کرچک، یونجه، بادام، انگور، قیسی و شغل اهالی زراعت و قالی و جوراب بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورسنگ.

[وَ سَ] (ص) عجیب. (برهان) (ناظم الاطباء). غریب. (ناظم الاطباء). || معتبر. (برهان) (ناظم الاطباء). صاحب اعتبار. || خوش نما. || قابل ملاحظه. (ناظم الاطباء). || (اِ) اعتبار یعنی از هر نوع چیزی در نظر خوش نماید و آن در آدمی از تنگی حوصله و تنگ چشمی به هم میرسد. عزت و حرمت و آبرو و توقیر و احترام. (ناظم الاطباء). || پاسنگ ترازو. (برهان) (ناظم الاطباء). پاره سنگ.

ورسی.

[وَ سی ی] (ع ص، اِ) نوعی از کبوتر که رنگش مایل به سرخی و زردی باشد. (منتهی الارب). نوعی از کبوتر زرد مایل به سرخی. || قسمی از چوب که از آن تیر میسازند. (ناظم الاطباء). || بهترین کاسهء زرین. (منتهی الارب). نیکوترین قدحهای طلا. و در حدیث است: اخرج الیه قدح ورسی مفضض. (از اقرب الموارد).

ورسیج.

[وَ] (اِ) سقف خانه که آن را آسمانه نیز گویند. (ناظم الاطباء).(1) آسمانه و سقف خانه و بعضی آستانه و زمین خانه را نیز گفته اند و شواهدی که آورده اند نیز دلالت به این معنی میکند. (برهان). || آستانهء خانه. (سروری) (از انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
ببین که قبهء تعظیم او کجا باشد
چو هست کیوان صد پایه زیرش از ورسیج.
شمس فخری.
(1) - این کلمه مصنوع و از تصحیف خوانی ایجاد شده، ورسیج نیست و ورتیج است و آسمانه به معنی سقف نیست بلکه سمانی است به معنی بودنه و بلدرچین و جای بسی شگفتی است از تسامح لغویین پیشین. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورسیة.

[وَ سی یَ] (ع ص نسبی) منسوب به ورس. (از اقرب الموارد). || (ملحفة...) که با ورس رنگ شده باشد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وریسه. مورسه. (از اقرب الموارد).

ورش.

[وَ] (ع اِ) طعامی است که از شیر سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چیزی است که از شیر سازند. (از اقرب الموارد). || (مص) ورغلانیدن کسی را. (منتهی الارب). واداشتن کسی را. اغراء. (از اقرب الموارد). || ناخوانده بر وقت خوردن کسی در آمدن. (منتهی الارب). ناخوانده و دعوت ناشده بر کسی وارد شدن به هنگام طعام خوردن تا خورد. (از اقرب الموارد). || گرفتن طعام و به حرص تمام خوردن آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آزمند شدن چیزی را و در پی کارهای دون شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ورش.

[وَ رَ] (ع مص) سبک و شادمان گردیدن شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) درد شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

ورش.

[وَ رَ] (اِ) فاخته و قمری. (ناظم الاطباء).

ورش.

[وَ رِ] (ع ص) سبک شادمان از شتر و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستور که آن را باز نتوان داشت از رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد از لسان العرب). مؤنث آن ورشه. ج، ورشات. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ورش.

[وَ رَ / وَ] (حرف ربط مرکب) مخفف و اگرش. و اگر او را :
گرش غول شهر گوئی جای این گفتار هست
ورش دیو دهر گوئی جای استغفار نیست.
ناصرخسرو.
گرش بنکوهی ندارد شرم و باک
ورش بنوازی نیابی زو صواب
ناصرخسرو.

ورشات.

[وَ رِ] (ع ص، اِ) جِ وَرِش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ورش شود. || جِ ورشة. (ناظم الاطباء). رجوع به ورشة شود.

ورشاد.

[وَ] (اِ) وظیفه و مقرری و ورستاد. (ناظم الاطباء). رجوع به ورستاد شود.

ورشان.

[وَ رَ] (ع اِ) پرنده ای است که آن را به فارسی مرغ الهی گویند و آن کبوتر صحرایی است. (برهان) (آنندراج). قمری. (منتهی الارب). ساق حرّ. (قاموس). کبوتر دشتی. (زمخشری) (اقرب الموارد). گوشت آن خفیف تر از گوشت کبوتر است. (منتهی الارب). کبوتر کوهی. ج، وراشین. (مهذب الاسماء). مؤنث آن ورشانة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
هر روز کلنگ را نفیر دگر است
مسکین ورشان با بم و زیر دگر است.
منوچهری.
|| حملاق العین الاعلی. || (ص) کبیر و بزرگ. (اقرب الموارد).

ورشان.

[وِ] (ع اِ) جِ وَرَشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورشان شود.

ورشانة.

[وَ رَ نَ] (ع اِ) مؤنث ورشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قمری ماده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورشان شود.

ورشتاد.

[وَ رَ] (اِ) بر وزن و معنی ورستاد است که وظیفه و روزمره باشد. (برهان) (آنندراج). وظیفه و مقرری و ورستاد. (ناظم الاطباء). رجوع به ورستاد شود.

ورشتان.

[وُ رَ] (اِ) تبدیل فرستادن است، فاء و واء با یکدیگر بدل شده و در اصل فرستادن و فرشتان مخفف فرستادگان است یعنی پیغمبران و فرسته و فرشته نیز یک معنی دارد. (انجمن آرا) (آنندراج). برروشنان. رجوع به برروشنان شود.

ورشتک.

[وَ رَ تَ] (اِ) کرباس که در آن دارو ببندند و در بعض فرهنگها وشترک به تقدیم شین و تاء بر راء آورده اند و در نسخهء سروری ورشک به فتح واو و شین و سکون راء کیسهء دارو و وشرک به حذف تاء نیز آورده. (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ رشیدی).

ورشتن.

[وَ رَ تَ] (مص) شستن و شست و شو دادن. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

ورشک.

[وَ شَ] (اِ) پارچه و جامه و کیسه ای را گویند که در آن دارو بندند و کنند. (ناظم الاطباء) (برهان). کیسه را گویند که در آن دوا و دارو کنند و در بعض فرهنگها وشترک به معنی کیسهء دارو آورده و به حذف تاء گفته. (آنندراج) (انجمن آرا).

ورشکست.

[وَ شِ کَ] (ن مف مرکب) آنکه ورشکسته است یعنی دارائی او از دیوان او کمتر است. مفلس. (ناظم الاطباء).

ورشکست شدن.

[وَ شِ کَ شُ دَ] (مص مرکب) مفلس شدن. افلاس پیدا کردن. به افلاس دچار گشتن. ورشکستن. نادار و پریشان گشتن.

ورشکستگی.

[وَ شِ کَ تَ / تِ] (حامص مرکب) افلاس. پریشانی و ناداری. (ناظم الاطباء).

ورشکستن.

[وَ شِ کَ تَ] (مص مرکب)ورشکست شدن. مفلس شدن. نادار و پریشان گشتن. (ناظم الاطباء).

ورشکسته.

[وَ شِ کَ تَ / تِ] (ن مف مرکب) کسی که هرچه داشته از دست رفته است. (آنندراج). مفلس. نادار. پریشان.

ورشنان.

[وَ رَ] (اِ) بر وزن نمکدان، امت پیغمبر را گویند مطلقاً از هر پیغمبر که باشد. (برهان) (آنندراج). امت و پیرو پیغمبر که ورستان نیز گویند. (ناظم الاطباء). مصحف برروشنان. رجوع به برروشنان شود.

ورشو.

[وَ شَ / شُ] (اِ) فلزی سفید به رنگ سیم. فلز مرکبی را گویند نقره مانند که در شهر ورشو از آن ظروف و اوانی میسازند. (ناظم الاطباء). آلیاژی از نیکل 20% و روی 35% و مس 45% که به خوبی ذوب و به آسانی قالب گیری میشود، از این جهت ساختن اسبابهای مختلف از آن آسان است و چون سفیدرنگ و محکم و فسادناپذیر است از آن جهت ساختن قاشق و چنگال و مقاومتهای الکتریکی استفاده میکنند. (فرهنگ فارسی معین).

ورشو.

[وَ شَ / شُ] (اِخ) پایتخت کشور لهستان واقع در روی رود ویستول و دارای 1100000 تن جمعیت. (ناظم الاطباء). این شهر در 325میلی مشرق برلین واقع شده است. آلمانها در سالهای 1939-1945 آن را اشغال کردند. و جنبش های مقاومت برای آزادی در آن به وجود آمد و نضج گرفت و در راه آزادی متحمل خسارات و ویرانیهای بسیاری گردید. (ترجمه از الموسوعة العربیة).

ورشة.

[وَ رِ شَ] (ع ص) مؤنث ورش. (منتهی الارب). رجوع به ورش شود.

ورشیم.

[وَ] (اِ) به معنی قسم و پاره و جزو باشد. چنانکه گویند ورشیم اول یعنی قسم اول و جزو اول. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).
- نخستین ورشیم نامه؛ جزو اول کتاب. (ناظم الاطباء).
|| سوره و کلام خدا را نیز گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). از برساخته های فرقهء آذرکیوان.

ورص.

[وَ] (ع مص) به یک بار بیضه نهادن مرغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). یک بار تخم نهادن ماکیان. || یک مرتبه پیخال بسیاری انداختن ماکیان وقتی که بر روی تخم خوابیده و برخاسته. (ناظم الاطباء). || (اِ) دبوقاء یعنی عَذِرَه. غائط. مدفوع. ج، اوراص. (از اقرب الموارد). رجوع به ورض شود.

ورض.

[وَ] (ع مص) غائط تنک انداختن. (منتهی الارب) (آنندراج). نازک و رقیق مدفوع انداختن. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || به یک بار خایه نهادن مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج). تخم نهادن ماکیان یک بار بدون دشواری و سختی. (ناظم الاطباء).

ورطات.

[وَ رَ] (ع اِ) جِ ورطة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به ورطة شود.

ورطوری.

[وَ] (اِ) گیاهی است که در کوهستانها و ریگستانها روید و جمیع مرضهای سوداوی را نافع است و بعضی گویند نوعی از گندنای کوهی است. (ناظم الاطباء) (برهان). سلطاخنیس. (فهرست مخزن الادویه).

ورطة.

[وَ طَ] (ع اِ) کون. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). اِست. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || هر زمین پست مغاک. || زمین هموار بی راه و نشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بیابان بی راه و بی نشان. (ناظم الاطباء). || هلاکی و هر امر دشوار که روی رهایی نداشته باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). || گل تنک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). وحل. (اقرب الموارد). || گلزار که چون گوسفند در آن افتد رها نشود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || چاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وِراط. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || هلاکت و جای هلاکت. || هر خطر و دشواری که دچار انسان میگردد. || تباهی. || هر چیز ترسناک و هولناک و خطرناک که کسی از آن رهایی ندارد. (ناظم الاطباء) :
خلاصم ده از ورطهء ناپسند
به رویم در مغفرت درمبند.نزاری قهستانی.
- ورطهء هلاکت؛ مخاطره و جای خطرناک. (ناظم الاطباء).
|| غرقاب. (ناظم الاطباء). || مجازاً به معنی گرداب مستعمل است. (غیاث اللغات از منتخب از بحر الجواهر) :
گفتم از ورطهء عشقت به صبوری به در آیم
باز می بینم دریا نه پدید است کرانش.
سعدی.
در این ورطه کشتی فروشد هزار
که پیدا نشد تخته ای بر کنار.سعدی.
اگر نه عقل به مستی فروکشد لنگر
چگونه کشتی از این ورطهء بلا بَبَرد.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی ص 88).
ما آزموده ایم در این شهر بخت خویش
باید برون کشید از این ورطه رخت خویش.
حافظ.

ورع.

[وَ] (ع مص) وَرَع. وَراعَة. وَروع. وُروع. پرهیزگار گردیدن و بازایستادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از ناظم الاطباء). رجوع به وراعة شود.

ورع.

[وَ رَ] (ع مص) وراعة. وَروع. وُروع. پرهیزگار گردیدن و بازایستادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پرهیزگار شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وراعة شود. || (اِمص) پرهیزگاری. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). تقوی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رِعَة. (منتهی الارب). زهد. (ناظم الاطباء). ریعه. (منتهی الارب). خویشتن داری. (دهار). گویند ورع ترک منهیات است و تقوی ترک شبهات است و عکس آن را نیز گفته اند و در تعریفات آمده: ورع اجتناب کردن از شبهات است از ترس وقوع در محرمات و گفته اند ورع ملازمت اعمال نیکو و پسندیده است و گفته اند ورع ترک همهء شبهات است و ترک کلام ها و کارهایی است که برای انسان بیهوده است. (از اقرب الموارد). ورع عبارت از آن است که نفس را اعمال پسندیده ملازمت نماید و فتور و قصور راه ندهد. (نفایس الفنون) :
ولیکن اولیا را غیر از این است
مر ایشان را ورع عین الیقین است.
ناصرخسرو.
گر شما را طاعتست و زهد و تقوی و ورع
باک نیست چون دوست اندر عهد و در پیمان ماست.
عطار.
مرائی که چندین ورع مینمود
چو دیدند هیچش در انبان نبود.سعدی.
|| (ص) بددل ترسنده. (منتهی الارب). جبان. بددل. (ناظم الاطباء). جبان. (اقرب الموارد). ترسو. || خرد ضعیف و بی خیر و فایده. (اقرب الموارد). صغیر و ضعیف که فایده ای در آن نباشد. (ناظم الاطباء).

ورع.

[وَ رِ] (ع ص) پرهیزگار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پارسا. باورع. خویشتن دار. پارسای. (نصاب). || بددل. || خرد و حقیر. کوچک. || سست. || بی خیر و بی فایده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || ترسو و جبان. (ناظم الاطباء).

ورع.

[وُ / وُ رُ] (ع مص) بددل و خرد و بی خیر و فایده گردیدن. || سست و ضعیف شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ورعة.

[وَ / وُ عَ] (ع مص) وراعة. وَروع. وُرُع. وُرع. بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی). بددل و خرد و بی خیر و فائده گردیدن. || سست و ضعیف شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ورغ.

(1) [وَ] (اِ) بند آب باشد که پیش سیل بندند. بندی که از چوب و علف و خاک و گل در پیش رودخانه ها بندند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
آب هرچه کمترک نیرو کند
بند و ورغ سست و پوده بفکند.رودکی.
دل برد و مرا نیز به مردم نشمرد
گفتار چه سود است که ورغ آب ببرد.
فرخی.
به پیشش بر از چوب ورغی ببند
چو بستی ز ریگش نباشد گزند.اسدی.
ای وای اگر عون جمال الحق والدین
در پیش چنین سیل حوادث ننهد ورغ.
شمس فخری.
و به کسر دوم نیز بدین معنی آمده است. || فروغ و روشنی. (ناظم الاطباء) (برهان). و به کسر حرف ثانی وَرِع هم آمده است. (برهان) :
گل را چه بوی خیزد از صد گلاب زن
مه را چه ورغ باشد از صد چراغدان.
؟ (از انجمن آرا).
|| راسو. || خندق. (ناظم الاطباء).
(1) - فرهنگ نویسان درغ و ورغ هردو را ضبط کرده اند و معنی سد و بند آب بدان داده اند، ولی ظاهراً درغ با دال مصحف کلمهء ورغ است.

ورغ.

[وُ رُ] (اِ) وروغ. تیرگی و کدورت. (برهان). رجوع به ورغ شود.

ورغ.

[وُ] (اِ) تیرگی و تاریکی. || کدورت خاطر. آشفتگی و آزردگی. (ناظم الاطباء).

ورغا.

[وَ] (اِ) آماس بی درد. (ناظم الاطباء).

ورغاره.

[وَ غا رَ / رِ] (اِ) آماس بی درد. (ناظم الاطباء). رجوع به ورغا شود.

ورغاه.

[] (اِ) به زبان مردم عامهء طوس، دمل. (لغت نامهء اسدی). باغره. (لغت نامهء اسدی). مغنذه. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به ورغا و ورغاره شود.

ورغست.

[وَ غَ] (اِ) برغست. گیاهی باشد مانند اسفناج و آن بیشتر در کناره های جوی آب روید و در آش ها کنند و خورند. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
به سان ماده خر خایید ورغست.سوزنی.
رجوع به برغست شود.

ورغسر.

[وَ سَ] (اِخ) شهرکی است [ به ماوراءالنهر ] از سمرقند بر لب رود بخارا نهاده و قسمت گاه آب بدین ورغسر است. (حدود العالم). این نام مرکب از: «ورغ» (به معنی بند و سد آب) و «سر» است؛ به معنی مقسم آب. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورغشت.

[وَ غَ] (اِ) تره باشد از هرگونه. (لغت نامهء اسدی). ظاهراً شکل دیگری است از برغست و فرغست و ورغست. رجوع به ورغست شود. || (ص) صاف و روشن و شفاف. (ناظم الاطباء).

ورغلانیدگی.

[وَ غَ دَ / دِ] (حامص مرکب)تحریک و تحریض و اغوا و برانگیختگی. (ناظم الاطباء).

ورغلانیدن.

[وَ غَ دَ] (مص مرکب)برانگیختن. تحریض کردن. تحریک کردن. وادار کردن. اغوا کردن. گمراه نمودن. (ناظم الاطباء). برآغالیدن. (آنندراج). دعوت کردن. به راه بد خواندن. (ناظم الاطباء). درغلطانیدن و برانگیزانیدن. (حاشیهء منتهی الارب). || مشتاق نمودن. || دست یافتن. (ناظم الاطباء).

ورغلانیده.

[وَ غَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)اغواشده و تحریک شده و گمراه گشته و برانگیخته شده. (ناظم الاطباء).

ورغلنبیدن.

[وَ غُ لُمْ دَ] (مص مرکب)برجسته شدن. برآمدن. بالا آمدن. آماس کردن. || (تداول عامه) در زمانی کوتاه مالی فراوان اندوختن. به سرعت ترقی کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورغلنبیده.

[وَ غُ لُمْ دَ / دِ] (ن مف مرکب)برجسته. بالاآمده: چشمهای ورغلنبیده.

ورغن.

[وَ غَ] (اِ) آماس بی درد و هر برآمدگی گرد و مدوری که در اندام آدمی پدید آید. (ناظم الاطباء). رجوع به ورغا شود.

ورف.

[وَ] (ع اِ) آنچه رقیق و تنک باشد از پیرامون جگر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). لبهء جگر. آنجای از کناره های جگر که نازک باشد. (ناظم الاطباء). || (مص) وریف. وُروف. فراخ افتادن سایه و دراز و کشیده شدن آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). گسترده شدن و دراز شدن و کشیده شدن سایه. (از اقرب الموارد). || گوالیدن گیاه و نیک سبز گردیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). سبز و خرم و شاداب شدن گیاه. (از اقرب الموارد). درخشیدن نبات از تاریکی. (تاج المصادر بیهقی).

ورف.

[وَ رَ] (ع مص) گسترده شدن و دراز شدن و کشیده شدن سایه. (از اقرب الموارد از لسان العرب). رجوع به مدخل قبل شود.

ورفان.

[وَرْ رَ] (ص) شفیع. شفاعت کننده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). درخواست کنندهء جرم و گناه. (برهان) (آنندراج). درخواست نمایندهء بخشش گناه. (ناظم الاطباء). در حاشیهء برهان قاطع آمده: ورفان شفیع بود. مسعود غزنوی گوید :
دادم بده وگرنه کنم جان خویشتن
مدح امیر و نزد تو آرم به ورفان.
(حاشیهء برهان قاطع چ معین از لغت فرس ص354). در رشیدی آمده: ورقان [ با قاف ](با فتح و تشدید راء مفتوح) شفیع. مسعود غزنوی گوید :
دادم بده وگرنه کنم جان خویشتن
مدح امیر گویم و آرم به ورقان.
لیکن از این بیت به معنی شفاعت ظاهر میشود. در صحاح الفرس آمده: ورفشان شفیع بوده مسعود غزنوی گفت:
دادم بده وگرنه کنم جان خویشتن
مدح امیر، نزد تو آرم به ورفشان.
آقای طاعتی نوشته اند: این لغت در فرهنگ اسدی چاپ اقبال ورفان با راء مشدد آمده، در برهان قاطع نیز آن را به فتح اول و ثانی مشدد و فای به الف کشیده و به نون زده ضبط کرده اما در نسخهء ک از صحاح الفرس بطور وضوح دوبار ورفشان با شین آمده و چون لفظ ورفشان = برفشان در مورد شفیع صحیح تر به نظر رسید ضبط نسخهء ک متن قرار داده شده. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ورق.

[وَ] (ع مص) برگ آوردن درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). برگ بیاوردن درخت. (تاج المصادر بیهقی). || برگ گرفتن از درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). برگ از درخت فرا گرفتن. (تاج المصادر بیهقی).

ورق.

[وَ رَ] (ع اِ) کاغذ. (مهذب الاسماء). برگهء کاغذ. (ناظم الاطباء). کاغذ بریده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بخشی از کتاب شامل دو صفحه. بعضی گویند ورق به این معنی در کلمات قدماء وجود ندارد بلکه ورق اسم است برای پوستهای نازک که بر آنها بنوشتند و آن استعاره است از برگ درخت. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || برگ. ورقه یکی آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). برگ درخت :
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار.
سعدی.
- ورق آفتاب؛ رخسار معشوق. (ناظم الاطباء).
- ورقِ باد؛ کنایه از زبان است و بعضی نفس کل را گویند. کنایه از زبان است. (برهان) (آنندراج) :
حکم خدایی است که از کاف کن
بر ورق باد نویسد سخن.
جامی (از آنندراج).
- ورق برگردانیدن؛ کنایه از دگرگون کردن حال و تغییر دادن وضع و اسلوب. (آنندراج) :
ز گل زیباست درس بازی بلبل ز بر کردن
به تحریک صبا آخر ورق گر برنگرداند.
ظهوری (از آنندراج).
تیغ عریان ترا دید ورق گردانید
آنکه دائم ز خدا عمر تمنا میکرد.
صائب (از آنندراج).
-ورق برگردیدن؛ دگرگون شدن :
ورق خوبی معشوق ز هم برگردید
قلم عافیت از عاشق شیدا برخاست.سعدی.
- ورق برگشتن و ورق گشتن؛ کنایه از دگرگون شدن حال و تغییر یافتن وضع. (آنندراج) :
ورق حسن محال است نگردد صائب
هیچ متبوع ندیدیم که تابع نشود.
صائب (از آنندراج).
چنین که محو تماشا به صورتی چون طفل
ترحم است به حالت ورق چو برگردد.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).
- ورق بینی؛ (اصطلاح صحافان و کتابفروشان) دیدن شمارهء تمام صفحات کتاب را تا سقطی نباشد. دیدن تمام اوراق کتابی را تا افتاده نداشته باشد.
- ورق پاره؛ صفحهء کاغذ که پاره باشد :
ز گنجینهء هر ورق پاره ای
طلب کردی آن شغل را چاره ای.نظامی.
- || (در تداول) نوشتهء بی ارج و سند بی ارزش.
- ورق پیمای:دل هدهد ورق پیمای راز است
از آن طومار منقارش دراز است.ملاطغرا.
- ورق چیزی خواندن؛ کنایه از اوصاف و احوال چیزی خواندن :
تا صبا بر گل و بلبل ورق حسن تو خواند
همه را نعره زنان جامه دران میداری.حافظ.
- ورق خوان وحی آسمانی؛ کنایه از مورخان. (آنندراج).
- ورق خوردن؛ ملاقی شدن. (آنندراج).
- ورق داغ؛ هندسه (رقم) که بر گوشه های پیشانی (بالا) اوراق نویسند چنانکه پاورق کلمه که پایان صفحات کتاب نویسند مطابق صفحهء اول از ورق دوم و به هندوستان رکابک شهرت دارد. (آنندراج) :
دفتر لاله تمامی به ورق داغ من است
با دل خون شدهء خویش حسابی دارم.
نعمت عالی (از آنندراج).
- ورق درنوشتن؛ طی کردن. درنوردیدن :
کنون کآن نواحی ورق درنوشت
زمان گشت و زو نام دانش نگشت.نظامی.
چو لختی زمین را ورق درنوشت
ز پهلوی وادی درآمد به دشت.نظامی.
- ورق دریدن؛ ترک دادن. (آنندراج) :
خدایی کو شکستن آفریده
ورق بر ساغر و مینا دریده.
زلالی (ازآنندراج).
- ورق دریده؛ پاره شده :
گفت ای ورق شکنج دیده
چون دفتر گل ورق دریده.نظامی.
- ورق راندن؛ گذشتن. تجاوز کردن :
چو عمرش ورق راند بر بیست سال
به شاهنشهی بر دهل زد دوال.
نظامی (از آنندراج).
- ورق ریختن؛ مات کردن و خراب کردن. (غیاث اللغات). جعل کردن. (آنندراج).
- ورق زدن؛ صفحه شماری کردن. تصفح کردن. صفحه صفحه کردن.
- ورق زیر نگین؛ ورق طلا و نقره که برای افزایش رنگ و براقی آن زیر نگین لعل و یاقوت گذارند :
مشعر نیک است در این جزو زمان نسخهء خویش(1)
از نظر چون ورق زیر نگین پنهان دار.
رضی دانش (از آنندراج).
- ورق ساز؛ وراق. (منتهی الارب). صحاف.
- ورق سنج؛ مطالعه کننده. (آنندراج) :
حکیمان دانا ورق سنج راز
ز قانون حکمت گره کرده باز.
میرخسرو (از آنندراج).
- ورق سیاه بودن؛ گناهکار بودن :
بی عنایات حق و خاصان حق
گر ملک باشد سیاهستش ورق.مولوی.
- ورق سیاه کردن و سیاه ساختن؛ کنایه از مسوده کردن. (آنندراج) :
ورق و دوات و کاغذ همه جمع کرده نرگس
که به وصف چشم خوبان ورقی سیاه سازد.
طاهر غنی (از آنندراج).
- ورق شستن؛ پاک کردن ورق از نوشته. مجازاً ترک گفتن :
همین است رازی که ما جسته ایم
ز دیگر حکایت ورق شسته ایم.نظامی.
- ورق شکستن:ورق بشکنم عقل بدنام را
دباغت دهم قالب خام را.
میرخسرو (از آنندراج).
- ورق شماری کردن؛ ورق شمردن. یکایک برگهای کاغذ یا کتاب را شمردن که کم و کاست نباشد.
- ورق شمردن:رنجبر وقت رنج بردن تست
گنج شه در ورق شمردن تست.نظامی.
- ورق صینی؛ کاغذ چینی و آن را از گیاه خشک کردندی. (ابن الندیم از یادداشت مؤلف).
- ورق کباب:همه شرح سوز و اشک و غم و پیچ و تاب باشد
ورق کتاب عاشق ورق کباب باشد.
طاهر وحید (از آنندراج).
- ورق کردن:گر نظری کنی کند کشتهء صبر من ورق
ور نکنی چه بردهد کشت امید باطلم.
سعدی.
- ورق گردانی:از نسیمی دفتر ایام بر هم میخورد
از ورق گردانی لیل و نهار اندیشه کن.
صائب.
- ورق گردانیدن؛ فعل عبث کردن و عیب بی عملی خود نهفتن و وضع قبلی خود به یک بارگی ترک نمودن. (غیاث اللغات) (آنندراج). کنایه از عوض و بدل کردن مهر و محبت باشد به قهر و کین و یا برعکس و کنایه از تغییر دادن اوضاع و اسلوب هم هست. (برهان) (ناظم الاطباء).
- ورق گشادن:شه که خشم خدای باد بر او
نام خود را ورق گشاد بر او.نظامی.
- ورق مال؛ ورق مالنده. در بیت زیر یعنی درنوردنده و مالندهء نامه. سیاه کنندهء آن که حسنات اعمال را درهم مالد :
پس از پنجاه چله در چهل سال
مزن پنجه در این حرف ورق مال.نظامی.
- ورق نانوشته خواندن؛ کنایه از احوال غیب دانستن. (آنندراج).
- ورق ورق گشتن؛ تصفح کردن و کنایه از نیک مطالعه و بررسی کردن :
کتابخانهء عالم ورق ورق گشتم
خط تو دیدم و گفتم که مدعا اینجاست.
امان الله امانی (از آنندراج).
|| دراهم مضروبه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پول سکه شده و درهم مضروب. (ناظم الاطباء). || نسل: انتَ طَیِّب الورق؛ ای طَیِّب النسل. و این تشبیه است به برگ درخت که از درخت بیرون می آید. (از اقرب الموارد). || خون پارهء مدور بر زمین یا ریم و زردآب که از ریش چکد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) خسیس. (از اقرب الموارد از لسان العرب): رجل ورق؛ مرد پست فرومایه. (از اقرب الموارد). || (اِ) هر چه ستور آن را پاسپر کرده و شکسته باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || هر حیوان زنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مال از درم و شتر و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). گوسفند. (مهذب الاسماء). || نوجوانان قوم یا جوانان سست. || نیکویی قوم و خوبی ایشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || جمال دنیا و خرمی و خرسندی آن نیز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کارت بازی. (یادداشت مرحوم دهخدا). قسمی بازی با ورقهایی مخصوص مصور به صوری خاص. || هریک از برگهای بازی. هر برگ از دستهء آس و گنجفه و جز آن.
- ورق باز؛ کسی که با ورق قمار کند.
- ورق بازی؛ عمل و حرفه و شغل قمار با ورق. قمار کردن به وسیلهء اوراق بازی.
-ورق قمار.؛
(1) - کذا، شاید: مشمر نیک در این دور زمان نسخهء خویش.

ورق.

[وَ / وِ / وُ رِ] (ع اِ) سیم مضروب. سکهء نقره. مسکوک سیمین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دراهم مضروبه. (از اقرب الموارد).

ورق.

[وَ رِ] (ع اِ) سیم مضروب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اوراق، وِراق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) (رجل...) مرد فرومایهء ناکس. (منتهی الارب).

ورق.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ اَورَق. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جِ ورقاء. کبوتران. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).

ورق آفتاب.

[وَ رَ قِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح گنجفه بازان ورقی که در آن صورت آفتاب نوشته باشند و کنایه از رخسارهء محبوب و معشوق باشد. (آنندراج) (غیاث اللغات). کنایه از رخسارهء محبوب و معشوق باشد. (برهان).

ورقا.

[وَ] (از ع، اِ) کبوتر خاک رنگ را گویند و گویند عربی است. (برهان). ورقاء. رجوع به ورقاء شود.

ورقاء .

[وَ] (ع ص) مؤنث اورق. (از اقرب الموارد). رجوع به اورق شود. || (اِ) گرگ ماده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کبوتر. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). کبوتر که رنگ آن به سبزی زند و نفس را به آن تشبیه کنند. (از اقرب الموارد). || فاخته. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). ج، وَراقی یا وَراقی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درختی است کوچک و معروف که بلندی آن از قامت انسان بالاتر است برگ گرد و پهن و نازک و نرم دارد. ساق آن تیره رنگ و برگ آن سبز است. همهء چارپایان آن را بخورند و نسبت بدان ورقاوی است. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح صوفیه) ورقاء عبارت است از نفس کلی که قلب عالم است و لوح محفوظ و کتاب مبین از آن معنی میگردد و گاهی اطلاق کرده میشود بر لوح. (از کشاف اصطلاحات الفنون از لطایف). رجوع به تعریفات سید جرجانی شود.

ورقات.

[وَ رَ] (ع اِ) جِ ورقة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ورقه شود.

ورقاوی.

[وَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب است به ورقاء. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به ورقاء شود.

ورق الخیال.

[وَ رَ قُلْ خَ] (ع اِ مرکب)بنگ که به هندی بهنگ گویند. (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات) (آنندراج). و آن را از برگ شاهدانه گیرند.

ورق الطیر.

[وَ رَ قُطْ طَ] (ع اِ مرکب)کاغذی بوده است سخت و باریک و تنک و نازک و محکم که چون کبوتر نامه بر به جایی فرستادند نامه بر آن نوشتندی. (یادداشت مرحوم دهخدا) : ابن هبیره... نامه نوشتی کوچک بر ورق الطیر و پوست ساق، رسول بشکافتی و آن کاغذ را در آنجا نهادی. (تجارب السلف).

ورق النیل.

[وَ رَ قُنْ نی] (ع اِ مرکب) ورق نیل. وسمه که زنان بدان ابرو میکشند. (ناظم الاطباء).

ورق خام.

[وَ رَ قِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کاغذ اهل دفتر که حک و اصلاح در آن واقع نشده باشد و از آن دیانت و خیانت آن جماعت معلوم میشود. (غیاث اللغات) (آنندراج). ورق ناپیراسته :
ناوک انداز غمش زین دل ناپخته رمید
چون دبیری که جفا از ورق خام کشید.
طغرا (از آنندراج).

ورق قماری.

[وَ رَ قِ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) گیاهی است خوشبوی که در عطریات به کار است و در جزایر قُمْر و ملوک باشد. رجوع به قمر در منتهی الارب شود.

ورقلنبیدن.

[وَ قُ لُمْ دَ] (مص مرکب)ورغلنبیدن. بزرگ و برجسته شدن پس از خردی و پستی. رجوع به ورغلنبیدن شود. || غنی و ثروتمند شدن پس از فقر و ضعف. (یادداشت مؤلف). رجوع به ورغلنبیدن شود.

ورقة.

[وَ قَ] (ع اِ) عیب. (منتهی الارب). عیب در کمان. (از اقرب الموارد). || محل بیرون شدن شاخهء درخت هنگامی که پنهان است. (از اقرب الموارد).

ورقة.

[وُ قَ] (ع اِمص) خاکسترگونی. (منتهی الارب). رنگ سیاهی در تیرگی و از اینرو به خاکستر اورق گویند و به گرگ ورقاء. (از اقرب الموارد).

ورقة.

[وَ رِ قَ] (ع ص) شجرة ورقة؛ درخت بسیاربرگ. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). || زن فرومایه. (منتهی الارب).

ورقة.

[وَ رَ قَ] (ع اِ) یکی ورق. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). یک برگ. یک ورق کاغذ و کتاب و مکتوبه. (فرهنگ فارسی معین). ج، ورقات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).
- ورقهء سلیمانیه؛ ورقه ای که بر دو روی آن بیست سطر نوشته باشند بر هر روی ده سطر. (الفهرست ابن الندیم).
- ورقهء کتاب؛ بخشی از کتاب که دارای دو صفحه باشد. (از اقرب الموارد).
|| مکتوب. رقعه. نامه. (فرهنگ فارسی معین). || واحد برای شمارش قباله و سند و مانند آن: سه ورقه قبالهء ملک. (فرهنگ فارسی معین).
- ورقهء حکمیه؛ دادنامه.
- ورقهء ولادت؛ زایچه.
- ورقهء هویت؛ شناسنامه. (فرهنگ فارسی معین).
|| خورشی است. طرز تهیهء آن: تخم مرغ را می شکنند و در ماهی تابه میریزند بعد بادنجان سرخ کرده را که ورق ورق کرده اند و گوجه فرنگی ورق ورق شده را بدان اضافه کنند و می گذارند خود را بگیرد. (فرهنگ فارسی معین). || (ص) فرومایهء ناکس. || گرامی و جوانمرد. از اضداد است یا ورق بر وزن کتف در مذکر آید و ورقة بر وزن فرحة در مؤنث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ورقة.

[وَ رَ قَ](1) (اِخ) ابن نوفل بن اسدبن عبدالعزی پسر عم ام المؤمنین خدیجه (رض). وی از طایفهء قریش و از حکیمان دورهء جاهلیت است. پیش از اسلام از بتها کناره گرفت و از خوردن ذبائحی که بخاطر بت ها ذبح میشدند امتناع ورزید و کتابهای ادیان مختلف را قرائت کرد. ورقة بن نوفل زبان عربی را با حروف عبرانی کتابت میکرد. اوائل عصر نبوت پیغمبر اسلام را ادراک کرد و دعوت او را ادراک نکرد. بر روش حکیمان اشعاری دارد. وفات او در حدود سال 12 قبل از هجرت و 611 م. واقع شد. رجوع به منتهی الارب و اعلام زرکلی ج3 ص1134 و عقدالفرید ج3 ص264 و ج7 ص98 والمعرب جوالیقی و سیرهء عمر بن عبدالعزیز 18 والامتاع و المؤانسة شود.
(1) - در منتهی الارب به کسر راء آمده است.

ورقه.

[وَ رَقَ / قِ] (اِخ) نام عاشق گل شاه است. (برهان) (آنندراج) :
مونس مجلس میمون تو هر کس که بود
به تو دلشاد بود همچو به گلشه ورقه.
سوزنی.
عقل همه عاقلان چیره [ خیره ] شود چون رسد
ورقه به گلشاه من ویسه به رامین من.
مولوی.

ورقه.

[وَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهار اویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 8 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه، دارای 391 تن سکنه. این ده در دو محل قرار گرفته و به نام ورقهء بالا و ورقهء پائین مشهور است. ورقهء پائین 30 تن جمعیت دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورقه کردن.

[وَ رَ قَ / قِ کَ دَ] (مص مرکب) ورقه ورقه ساختن. مورق ساختن. (فرهنگ فارسی معین).

ورک.

[وَ] (ع مص) حبال؛ ورک ساختن رسن را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
|| بر ورک تکیه نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). تکیه کردن بر سرین. (برهان).

ورک.

[وِ] (ع اِ) جانب کمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جای گذر زه آن. (منتهی الارب). مجری الوتر منها. (اقرب الموارد). || کمانی که از بن تنهء درخت ساخته باشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ورک.

[وَ رَ] (ع اِ) استخوان برسوی ران. استخوان سرین. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کفل و سرین. (برهان). سرین. (بحر الجواهر). || بن درخت. (منتهی الارب). || (مص) بزرگ شدن ورک. (اقرب الموارد).

ورک.

[وَ رَ] (اِ) نام خاری است که آن را سوزند و آتش آن بسیار تند و تیز می باشد خصوص برای نان پختن و بریان در تنور گذاشتن. (برهان) :
خصمت در آب دیده شده گرچه چون وزک
سوزد همیشه زآتش رشک تو چون ورک.
ابوعلی حاجی.
شب تار و بیابان پرورک بی.
باباطاهر عریان.

ورک.

[وَ رِ] (ع اِ) وَرک. وِرک. برسوی ران. مؤنث آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سرین و کفل. (غیاث اللغات). ج، اوراک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ورک سفینه؛ قسمت آخر کشتی. (اقرب الموارد).

ورک.

[وَ / وِ] (ع اِ) برسوی ران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، اوراک. (منتهی الارب). || القوم علی ورک واحد [ و یفتح ]؛ یعنی قوم مجتمعند بر یک اندیشه و تدبیر جهت شکست من. (منتهی الارب).(1)
(1) - در اقرب الموارد به ضم اول و سکون دوم [ وُ ] و به فتح اول و کسر دوم [ وَ رِ ] به این معنی آمده است.

ورک.

[وُ رُ] (ع اِ) جِ وِراک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وراک شود.

ورک.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. واقع در 63 هزارگزی راه عمومی. سکنهء آن 511 تن است. آب آن از رودخانهء رزون تأمین می شود. محصول آنجا غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. اهالی در زمستان برای تأمین معاش به تنکابن میروند. کار دستی زنان جاجیم، گلیم و لباس پشمی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورکا.

[وَ] (اِ) باز شکاری. رجوع به ورکاک شود. || نوعی از کبوتر. (ناظم الاطباء).

ورکاء .

[وَ] (ع ص) مؤنث اورک. زن کلان سرین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ورکار.

[وَ] (اِ) هر میوه که درخت ندارد و بوته و بیاره دارد همچو خربوزه و هندوانه و خیار و کدو و بادنجان و مانند آن. (ناظم الاطباء) (برهان). رستنی که تنه ندارد. (آنندراج). || به اصطلاح لوطیان موضع مخصوص زنان. (آنندراج). || (ص مرکب) در کار و مشغول به کار. (ناظم الاطباء).

ورکاک.

[وَ] (اِ) مرغی است درنده که آن را شیرگنجشک خوانند و بعضی گویند مرغ مردارخوار. (برهان). مرغی است که آن را شیرگنجشگ گویند و بعضی مردارخوار را گفته اند که کرکس باشد. (انجمن آرا). مرغی است مردارخوار مهتر از باز و منقارش راست بود. (اسدی). و به تازی صرد گویند. (ناظم الاطباء) :
گر نگیرد بظلش اندر جای
کمتر آید همای از ورکاک.فرخی.
بجای مشک نبویند هیچکس سرگین
بجای باز ندارند هیچکس ورکاک.
ابوالعباس (از فرهنگ اسدی).

ورکاکوج.

[وَ] (اِ) انگشت شکسته. (ناظم الاطباء).

ورکالوج.

[وَ] (اِ) انگشت شکسته. (ناظم الاطباء). رجوع به مدخل قبل شود.

ورکان.

[وِ] (ع اِ) آنچه متصل بیخ باشد از بن و تنهء درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ورکانة.

[وَ نَ] (ع ص) زن کلان سرین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ورکبار سفلی.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه، در 2 هزارگزی راه عمومی. سکنهء آن 136 تن است. آب آن از قنات و رودخانهء مزدقان تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه و باغات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد و ماشین می توان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورکبار علیا.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان کوهپایهء بخش نوبران شهرستان ساوه، در 15هزارگزی راه عمومی واقع است. سکنهء آن 568 تن است. آب آن از چشمه و زه آب رودخانهء محلی تأمین می شود. محصولات آنجا غلات، بنشن، بادام، انگور، گردو، دیمی، عسل و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و قالیچه و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

ورکتا.

[وَ کَ] (هزوارش، اِ)(1) بر وزن کربلا به لغت زند و پازند استخوان را گویند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش: v(a)rk(a)ta، پهلوی: ]astak asta ] به معنی استخوان. (حاشیهء برهان چ معین، از یونکر ص76).

ورکردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب) گرد کردن. برداشتن. بارکردن: که که ورکردن؛ برکردن. || ستودن. || افراشتن و بلند کردن. || برکندن. برکشیدن. از بیخ کندن. برانداختن. || تکیه کردن. || سوختن و آتش افروختن. (ناظم الاطباء).

ورکرده.

[وَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آتش افروخته. (ناظم الاطباء). || گردکرده. فراهم آورده.

ورکرود.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان دودانگهء بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین. در 6 هزارگزی راه عمومی واقع است. سکنهء آن 501 تن و آب آن از چشمه و رودخانهء اورنقاش تأمین می شود. محصول آنجا غلات، کشمش، بادام، گردو و شغل اهالی زراعت، قالی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد و از طریق ساج میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورکش.

[وَ کَ] (اِخ) دهی جزو دهستان وسط بخش طالقان شهرستان تهران. در 5 هزارگزی راه عمومی واقع است. کوهستانی و سردسیری و سکنهء آن 405 تن است. آب آن از چشمه سار و رود محلی تأمین می شود. محصول آنجا غلات دیمی، آبی، عسل، لبنیات و شغل اهالی زراعت، گله داری، گلیم و کرباس بافی است. مزرعهء خولی زرد جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ورکشیدن.

[وَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)(در تداول عامیانه) به سوی بالا برآوردن پاشنهء خوابیدهء کفش را.

ورکک.

[وَ کَ] (اِ) کرکس است که مردارخوار باشد. (آنندراج). بازی که مردار میخورد. (ناظم الاطباء).

ورکو.

[وَ] (اِخ) ورکوه. نام شهری است که بر بالای کوه واقع شده است و از چهار طرف آن چشمه های آب روان است. (برهان). نام شهری است که اکنون به ابرقوه معروف است. (ناظم الاطباء). رجوع به ابرقوه شود.

ورکوه.

[وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد است. این دهستان در خاور بخش واقع و محدود است از خاور به شهرستان بروجرد و قسمتی از سلسله جبال کوه پونه. از شمال به بخش سیلاخور منطقهء بروجرد. از جنوب به بخش زاغه. از باختر به دهستان مال اسد و قسمتی از دهستان بابالی. موقع طبیعی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر مالاریائی است. آب آن از چشمه های مختلف تأمین می شود. مرتفع ترین قلل جبال در این دهستان کوه های پونه، شانشین و رشته بان می باشد. از 12 آبادی تشکیل گردیده، جمعیت آن در حدود 1400 نفر است. قراء مهم آن عبارتند از دره کبود، دره چین، ده تپه، خان میر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ورکوه.

[وَ] (اِخ) برکوه که شهری است از عراق عجم و ابرقو معرب آن است. (برهان) (از انجمن آرا). رجوع به ورکوه و ابرقوه شود.

ورکی.

[وَ / وِ کا] (ع اِ) اصل خبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ورگا.

[وَ] (اِ) دانهء سیاهی است که در گندم میباشد. (ناظم الاطباء).

ورگار.

[وَ] (اِ) میوه ای که در سال دوبار به دست می آید. (ناظم الاطباء).

ورگاه.

[وَ] (اِ) نوعی از باز شکاری. || خندق. برکه و منجلاب. || گلخن حمام. (ناظم الاطباء).

ورگذار شدن.

[وَ گُ شُ دَ] (مص مرکب)برگذار شدن. انجام یافتن. به پایان رسیدن.

ورگذار کردن.

[وَ گُ کَ دَ] (مص مرکب)برگذار کردن. به انجام رساندن.

ورگشتن.

[وَ گَ تَ] (مص مرکب) سرنگون کردن. || ویران شدن. (ناظم الاطباء).

ورگفتن.

[وَ گُ تَ] (مص مرکب) باز گفتن. گفتن. (ناظم الاطباء).

ورگل.

[وَ رَ گُ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز، واقع در 27هزارگزی شوسهء میانه به تبریز و دارای 274 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورگوشی.

[وَ] (اِ مرکب) ورگوش. گوشوارهء درازی را گویند که تا به دوش برسد. (برهان) (ناظم الاطباء). || لبهء گوش و نرمهء گوش. (ناظم الاطباء).

ورگه.

[وَ گَهْ] (اِ) تیر و چوب درازی که در بنای عمارت به کار میبرند. (ناظم الاطباء).

ورگهان.

[وَ گَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای پنجگانهء بخش هوراند شهرستان اهر، که در قسمت جنوب خاوری بخش قرار گرفته و آب و هوای نسبتاً گرمسیری دارد. آب آن و قراء تابعه از قره سو و رودخانهء کجرود و چشمه تأمین می شود. مرکز دهستان آبادی ورگهان است. این دهستان از هیجده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و بالغ بر 2080 تن جمعیت دارد. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورگهان.

[وَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان ورگهان بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 19500گزی شوسهء اهر به کلیبر، دارای 620 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورگه سران.

[وَ گَ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایرد موسی بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 12هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز، دارای 410 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورل.

[وَ رَ] (ع اِ) جانوری است مانند سوسمار به شکل بزرگتر از کربسهء درازدم خردسر، گوشت آن بسیار گرم و فربه کننده به قوت و سرگین آن جالی وضح و مالیدن پیه آن کلان کنندهء نره. (منتهی الارب). جانوری است شبیه به سوسمار دارای سری پهن و پوست آن درشت و خشن و رنگ آن زرد مایل به سرخی و تیزدو و دارای نیش زهردار. (ناظم الاطباء). ج، وِرلان، اورال، ارؤل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). در ظلم به ورل مثل زده میشود گویند، برای آنکه سوراخ مار را غصب کند و در آن سکنی گزیند. مؤنث آن ورلة است. (از اقرب الموارد).

ورم.

[وَ رَ] (ع اِ) آماس. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و آن در اصطلاح پزشکان عبارت است از ماده ای که در اندرون جرم عضو تولید و سبب افزایش حجم عضو به شکلی خارج از حد طبیعی شود. (کشاف اصطلاحات الفنون) (بحر الجواهر). برآمدگی انساج نرم و یا استخوانی بدن خواه با التهاب همراه باشد و یا بدون التهاب باشد. تورم. برآمدگی. (فرهنگ فارسی معین). و در تداول عامه به هر نوع برآمدگی نسجی که مربوط به هر عارضه ای باشد بطور عام این کلمه اطلاق میشود. (فرهنگ فارسی معین) :
بود مردی علیل را ورمی
وز ورم برنیامدیش دمی.سنایی.
چه نسبت بود حاسدان را به تو
کسی فربهی چون شمارد ورم.
ابوالفرج رونی.
- ورم اُمّات؛ ورم اُمین(1). مننژیت. بیماریی که از آماس امات یا امین یعنی ام الغلیظ و ام الرقیق یا ورم ام الغلیظ و ام الرقیق و غشاء مخاطی پیدا آید. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- ورم بیضه؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم بیضه ها را گویند و غالباً در دنبالهء یک سوزاک مزمن این عارضه پدید می آید. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم پستان؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم پستان در اثر عفونت حاد یا مزمن. ورم ثدی. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم پلک؛ (اصطلاح پزشکی) عارضهء عفونی همراه با تورم مزمن در حول پلک ها خصوصاً در ناحیهء ریشهء مژه های چشم. بلفاریت. ورم جفن. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم ثدی.؛ رجوع به ورم پستان شود.
- ورم جرم دماغ؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم حاد انساج مختلفهء دماغ را گویند. انسفالیت(2). قرانیطس. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم چشم؛ (اصطلاح پزشکی) درد و ناراحتی انساج اصلی و انساج محافظ چشم همراه با التهاب و قرمزی قرنیه. رمد. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم چشم شرکی؛ (اصطلاح پزشکی) عبارت از تحریکات ورمی چشم سالمی است که در تعقیب ضربه یا ورم چشم دیگر پیدا میشود و در اصطلاح طب چشم تازه مبتلاشده را چشم تحریک شده و چشمی را که در پیش مبتلا بوده است چشم تحریک کننده گویند. رمد شرکی. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم حجاب حاجز؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم حجاب حاجز را گویند. برسام. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم حلق با غشاء کاذب؛ (اصطلاح پزشکی) دیفتری. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم حلقوم؛ (اصطلاح پزشکی) لارنژیت. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم رأس حشفه؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم عفونی رأس آلت را گویند و بیشتر در مواقعی عارض میشود که عمل ختنه انجام نشده باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم روده؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم روده را گویند. ورم معاء. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم صفاق؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و عفونت صفاق. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم قرنیه؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم قرنیهء چشم را گویند که فوق العاده خطرناک برای بینائی است و دید چشم را از بین میبرد. کراتیت. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم قولون؛ (اصطلاح پزشکی) کولیت. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم لوزتین؛ (اصطلاح پزشکی) عفونت و التهاب لوزه ها را گویند. (فرهنگ فارسی معین)
- ورم معاء.؛ (اصطلاح پزشکی) رجوع به ورم روده شود.
- ورم ملتحمه؛ (اصطلاح پزشکی) التهاب و تورم انساج حول چشم (پلک ها) همراه با اتساع شبکهء موی رگی قرنیه، از این جهت قرنیه در این عارضه قرمزرنگ به نظر می آید. ورم ملتحمه ممکن است ویروسی و یا میکربی و یا در اثر حساسیت باشد. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم ملتحمهء بهاری؛ (اصطلاح پزشکی) ورم ملتحمه که در اثر حساسیت پلک به برخی عوامل در فصول معین غالباً بین پسربچه ها دیده میشود و معمولاً مسری نیست. بهترین راه معالجهء اینگونه ورم ملتحمه ضدعفونی چشم با مواد دارویی ضعیف و استعمال داروهای ضد حساسیت است. ورم ملتحمهء فصلی. از علائم اصلی ورم ملتحمه ترشح مقادیر زیاد مواد چرکی است از پلکها که به صورت توده ای سفید و یا مایل به زرد کمی چسبیده و خمیری شکل ترشح میشود و معمو تعدادش بقدری زیاد است که در موقع خواب (شبها) موجب میشود پلکها به هم بچسبند و در موقع بیداری پلکها به زحمت زیاد از هم بازمیشوند. (فرهنگ فارسی معین).
- ورم ملتحمهء فصلی.؛ (اصطلاح پزشکی) رجوع به ورم ملتحمهء بهاری شود.
- ورم نقرس زانو؛ (اصطلاح پزشکی) نقرس. (فرهنگ فارسی معین).
|| (مص) آماسیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). برآماسیدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || خشمناک گردیدن و پرباد کردن بینی را از تکبر و خشم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || تکبر نمودن. (منتهی الارب): ورم بانفه؛ تکبر نمود. (منتهی الارب). || داغ کردن. (غیاث اللغات از منتخب از مدار از کشف از صراح). || (اِمص) آماسیدگی. (غیاث اللغات).
.
(فرانسوی)
(1) - Meningite .
(فرانسوی)
(2) - Encephalite

ورمال.

[وَ] (نف مرکب) فرارکننده. (ناظم الاطباء).
- وردار و ورمال؛ آنکه چیزی را برمیدارد و فرار میکند. (ناظم الاطباء).
- ورمال آقا را دمش دادن؛ چیزی را برداشتن و بردن و خوردن. چپو کردن. سر خوراکی ریختن و یک باره آن را تمام کردن. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
- ورمال زدن یا ورمال کردن؛ گریختن از ترس.

ورمالاندن.

[وَ دَ] (مص مرکب) با لقمه های بزرگ همهء ماحضر را خوردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورمال زدن.

[وَ زَ دَ] (مص مرکب) کنایه از گریختن باشد از ترس جان. (برهان) (آنندراج). ورمال کردن. ورمالیدن. (حاشیهء برهان چ معین).

ورمال کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)ورمال زدن. گریختن از ترس جان. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء). ورمال زدن. رجوع به ورمال زدن شود.

ورمالیدن.

[وَ دَ] (مص مرکب) دامن بر میان زدن و پاچهء ازار و آستین جامه را بالا کردن. (برهان) (ناظم الاطباء). || کنایه از گریختن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فرار کردن. (ناظم الاطباء). چه، دامن را بر میان زدن، دویدن را آسان کند. (حاشیهء برهان چ معین).

ورمالیده.

[وَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) دامن و یا پاچه و آستین بالاکرده شده. || رسواشده و گریخته از شرم. (آنندراج از مجمع التماثیل).

ورماندگی.

[وَ دَ / دِ] (حامص مرکب) درد شکم و اوجاع روده و احشاء. (ناظم الاطباء) (برهان) (آنندراج).

ورمزیار.

[وَ مَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد، در 29500گزی شوسهء میانه به زنجان، دارای 198 تن سکنه است. این ده در دو محل به فاصلهء 500 گز قرار گرفته و به نام مزیار بالا و مزیار پایین مشهور است. سکنهء مزیار بالا 100تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ورم کردن.

[وَ رَ کَ دَ] (مص مرکب)آماس کردن. آماسیدن. باد کردن. رجوع به ورم شود.

ورمن.

[وَ مَ] (هزوارش، ضمیر) به لغت ژند و پاژند به معنی او باشد که ضمیر غائب است و به عربی هو میگویند. (ناظم الاطباء) (برهان)(1).
(1) - هزوارش: v(a)rman، پهلوی: o(y)به معنی او (ضمیر). (حاشیهء برهان قاطع، از یونکر ص76).

ورموت.

[وِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از شراب. (یادداشت مؤلف). شراب سفید که در آن مواد عطرآگین می آمیزند. (فرهنگ فارسی معین).
,(فرانسوی)
(1) - Vermout, Vermouth .(آلمانی)Wermut

ورمی.

[وَ رَ] (ص نسبی) منسوب به ورم. ورم کرده. رجوع به ورم شود.

ورمیزآوا.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان گورک سردشت بخش سردشت شهرستان مهاباد، واقع در دوهزارگزی خاور شوسهء سردشت به مهاباد. دارای 124 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورمیشل.

[وِ شِ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی رشتهء فرنگی که به شکل رشته هایی باریکتر از اسپاگتی تهیه شود و آن را در سوپ و آش به کاربرند. (فرهنگ فارسی معین).
.
(فرانسوی)
(1) - Vermicel, Vermicelle

ورنا.

[وَ / وُ] (ص) برنا. جوان که در مقابل پیر است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
جهان پیر ورنا شد دگر بار
بنفشه زلف گشت و لاله رخسار.
(ویس و رامین).
|| خوب و نیک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فاخته و کبوتر کبودرنگ. || (اِ) گندم. (ناظم الاطباء).

ورنائی.

[وَ / وُ] (حامص) برنائی. جوانی :
نگر تا نیز بیهوده نگویی
به پیری طبع ورنائی نجویی.
(ویس و رامین).
رجوع به برنا و ورنا شود.

ورناس.

[وُ] (ص) بی خبر و غافل و کاهل و سست و تنبل و بی هوش. (ناظم الاطباء).

ورناک.

[وِ] (اِخ) نام چشمه ای است در کشمیر. (آنندراج) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) :
آن بت کشمیری من تا ز چشم من برفت
چشم من از اشک رشک چشمهء ورناک شد.
ابونصر نصیرا بدخشانی (از آنندراج).

ورنامه.

[وَ مَ / مِ] (اِ مرکب) برنامه. سرنامه. عنوان. (برهان). آنچه بر سر کتابتها نویسند که به شرف مطالعهء فلان برسد. (برهان) :
چو زآن نامه ورنامه برخواندند
سخنهای نغزش برافشاندند.فردوسی.

ورنان.

[وَ] (ص) سودمند و بافایده و به کار. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

ورنان.

[وَرْ رَ] (ص) سودمند و بافایده و به کار. || شفاعت کننده و ورنان. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). رجوع به وَرْنان شود.

ورنتل.

[وَ رَ تَ] (ع اِ) داهیة. (اقرب الموارد). مصیبت. بلا و سختی. (ناظم الاطباء). || امر عظیم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وَرَنتَلی. (اقرب الموارد).

ورنتلی.

[وَ رَ تَ لا] (ع اِ) امر عظیم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورنتل شود.

ورنج.

[وَ رَ] (ص) آزمند و حریص و خداوند شره. (ناظم الاطباء). خداوند حرص و شره را گویند. (برهان). حریص. (انجمن آرا) :
به ظل همای همایون جاهت
دو بازوی زاغ ورنج(1) ارج کردم.سوزنی.
و ظاهراً در این بیت به جای ورنج ورخج است؛ یعنی زشت و مکروه. (انجمن آرا). || پرخور و شکم پرست. (ناظم الاطباء).
(1) - رشیدی گوید: و ظاهراً در این بیت به جای ورنج ورخچ است به معنی مکروه و زشت. مؤلف فرهنگ نظام نویسد: در بعضی نسخ به جای ورنج «فرخج» است و در بعضی «سیه»، پس سند دیگر لازم است و اگر همین شعر شاهد باشد معنی حرص میدهد نه حریص ولی در صورت صحت نسخه ورنج صفت زاغ و به معنی حریص باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ورنجن.

[وَ رَ جَ] (اِ) برنجن. حلقه ای باشد از طلا و نقره و امثال آن که زنان بر دست و پای کنند. آنچه بر دست کنند دست ورنجن و آنچه بر پای کنند پای ورنجن خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء). به عربی خلخال گویند. (آنندراج). مبدل برنجن و اصل در آن حلقهء دست برافکن بوده برافکن را به تعریب برنجن کرده اند. (آنندراج) (انجمن آرا). برنجن. برنجین. ورنجین. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ورنجه.

[وَ رَ جَ / جِ] (اِخ) نام مردی بوده آلانی از مبارزان لشکر روس، و آلان شهری است در ترکستان. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رشیدی نویسد: ورنجه حجره بالای حجره و همچنین ورواره که برباره نیز گویند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ورنجین.

[وَ رَ] (اِ) ورنجن است که دستینهء زنان باشد و به عربی آن را که بر دست کنند سوار و آن را که بر پای کنند خلخال خوانند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ورنجن شود.

ورند.

[وَ رَ] (اِ) عنکبوت. || پردهء عنکبوت. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

ورنداز.

[وَ رَ] (اِ مرکب) نقشه و مسوده. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || اندازه و اندازه گرفتن جامه را. (ناظم الاطباء). اندازه (جامه و غیره) . (فرهنگ فارسی معین).

ورندان.

[وَ رَ] (اِخ) نام مشهورترین و بزرگترین شهر مکران است. (معجم البلدان) (انجمن آرا).

ورندل.

[وِ رِ دِ] (اِ) (ظاهراً مأخوذ از نام کارخانه) نوعی تفنگ که در اواخر قاجاریه در ایران معمول بود. (فرهنگ فارسی معین).

ورنشستن.

[وَ نِ شَ تَ] (مص مرکب) بر اسب و کشتی سوار شدن. (آنندراج). برنشستن و سوار شدن بر اسب و یا بر گردون و برنشستن بر کشتی و جهاز. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

ورنعمت.

[وَ نِ مَ] (اِخ) دهی از دهستان هنام و بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. در 16هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع و تپه ماهور است. سکنهء آن 150 تن است و آب آن از چشمه تأمین می شود و محصول آنجا غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ورنق.

[وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش اسکو شهرستان تبریز. در 5 هزارگزی شوسهء تبریز به مراغه. دارای 153تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورنک.

[وَ رَ] (ع اِ) قسمی است از ماهی. (از اقرب الموارد). سفره ماهی.

ورنکش.

[وَ رَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان بروانان بخش ترکمان شهرستان میانه. در 11هزارگزی شوسهء میانه به تبریز. دارای 1634 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول آنجا غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری و راه آن شوسه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورنگ.

[وَ رَ] (اِ) پاره و رقعه. || رفوگری. (ناظم الاطباء).

ورنگ.

[وِ رَ] (اِخ) (بحرال ...) دریای اسود شمالی. بحرالظلمة. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ورنگریستن.

[وَ نِ گَ تَ] (مص مرکب)نگریستن. دقت کردن. توجه کردن. (فرهنگ فارسی معین) : هرکس از شما می بازرگانی کند، یکی ورنگرید تا خود به چه بازرگانی می کنید. (فرهنگ فارسی معین از کشف الاسرار ج1 ص83).

ور نم نهادن.

[وَ نَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)آن است که شخصی را بکشند و در زیر خاک پنهان کنند و بر بالای او گل و ریاحین برویانند. (ناظم الاطباء) (برهان)(1) (آنندراج). کشتن شخصی و زیر خاک پنهان کردن جسد وی و روی خاک وی را گل و ریاحین کاشتن. (فرهنگ فارسی معین). || کنایه از از نظر غایب شدن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - از: ور (= بر) + نم + نهادن. (حاشیهء برهان قاطع دکتر معین).

ورنوش.

[وَ] (اِ) نام روان سپهر قمر است. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج).(1)
(1) - برساختهء فرقهء آذرکیوان.

ورنة.

[وَ نَ] (ع اِ) نام ماه ذی قعده. (منتهی الارب). اسم ذی القعده است نزد قدماء. (از اقرب الموارد).

ورنه.

[وَ نَ / نِ] (حرف ربط مرکب) مخفف وگرنه. و اگرنه. (ناظم الاطباء) :
باید که ذخیرهء قیامت بنهی
ورنه نشود کاسه پر از دیگ تهی.سعدی.

ورنه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) چوبی باشد هر دو سر باریک و میان گنده که خمیر نان را بدان پهن سازند. (آنندراج). || چوبی را گویند که چرخ بر آن گردد و به عربی محور خوانند. (آنندراج).

ورنی.

[وِ] (فرانسوی، اِ)(1) مادهء صمغی شکلی که از برخی گیاهان (خصوصاً گونه های مختلف سماق و بادام هندی) به دست می آورند و پس از تصفیه از آن جهت لعاب دادن و روکش برخی مصنوعات به منظور جلا و زیبائی و یا حفظ آنها در برابر رطوبت و سایر عوامل خارجی استفاده میکنند. مایع زردرنگی است که در شیشه های دربسته ریزند و آن در نقاشی به کار میرود و یک ماه بعد از اتمام کار و خشک شدن تابلو به روی آن مالند تا رنگها تازه تر و زیباتر جلوه کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Vernis.

ورنیاب.

[وَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان ایرد موسی بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 5هزارگزی شوسهء تبریز به اردبیل. دارای 454 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ورنیامده.

[وَ نَ مَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)فطیر: نان ورنیامده.

وروار.

[وَرْ] (اِ) کرسی و تخت پادشاه و نشیمن و اورنگ پادشاهی. || بالاخانه و غرفه و حجره ای که بر بالای حجره ای دیگر سازند. (ناظم الاطباء). رجوع به ورواره شود.

ورواره.

[وَرْ وا رَ / رِ] (اِ) بر وزن انگاره، بالاخانه و حجره را گویند که بر بالای حجرهء دیگر سازند. (برهان)(1) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کرسی و تخت پادشاه و نشیمن و اورنگ پادشاهی. (ناظم الاطباء). || غرفه و چارطاق. (آنندراج) (برهان).
(1) - = برباره (رجوع به همین مدخل شود)، «لنبوئنّهم من الجنة غرفاً»؛ به خدای که فرود آریم ایشان را در بهشت در کاخهایی که آن بلندترین خانه ها باشد و اگر به ثا خوانی لنثوینهم به خدای که همیشه بداریم ایشان را در ورواره های بهشت و ورواره را مخصوص کرد که از خانه های آن خوشتر باشد از بهر آنکه همهء خانه ها زیر آن باشد و بودن در آن جای بهتر باشد که بی نم باشد و گذر بادهای خوش و در خبر است از رسول (ص) که در بهشت ورواره هاست بتوان دید بیرون آن را از درون آن و درون آن را از بیرون آن. (از حاشیهء برهان چ معین، از تفسیر کمبریج، ورق 128 IIB4-8، سورهء XXIX آیهء 58).

وروازه.

[وَرْ زَ / زِ] (اِ) ورواره. غرفه. (صحاح الفرس) :
بر سر هرکوی جوانمردوار
نقب برون آرم و وروازه...سوزنی.
ظاهراً صورت دیگری از ورواره است. رجوع به ورواره شود.

وروت.

[وُ] (اِ) خشم. (اوبهی) (حاشیهء اسدی) (فرهنگ فارسی معین). غضب. (فرهنگ فارسی معین).
- وروت کردن؛ خشم کردن. غضب کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
بر من ای سنگدل وروت مکن
ناز بر من تو با بروت مکن.
بارانی (از فرهنگ اسدی).

وروجک.

[وُ جَ] (ص) بسیار محیل و تخس (به کودکان اطلاق شود). (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وروروجک شود.

وروجنی.

[وَ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 33هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر. دارای 279 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ورود.

[وُ] (ع مص) رسیدن و درآمدن و وارد شدن و به جای اندرآمدن و پیوستن. (از ناظم الاطباء). آمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اندرآمدن. (آنندراج). حاضر آمدن. (تاج المصادر بیهقی). درآمدن. (ناظم الاطباء). حاضر گردیدن. || وِرد. به آب آمدن. (منتهی الارب). آمدن به آب. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). و آن خلاف صدور است. به آب رسیدن یا نزدیک شدن بدون دخول به آن. (اقرب الموارد). || به نوبت آمدن تب. (منتهی الارب). وُرِدَ الرجل؛ به نوبت گرفتار تب گردید آن مرد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || رسیدن شتر به آب. (ناظم الاطباء). || گل بیرون کردن درخت: وردت الشجرة؛ اخرجت وردها. (اقرب الموارد). || دراز گردیدن بینی. (ناظم الاطباء). || (اِمص) دخول. (فرهنگ فارسی معین).
- به ورود...؛ همینکه رسید. به رسیدن. به آمدن. همینکه آمد. تا آمد. تا رسید. لدی الورود. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ) وُرُد. اوردة. جِ ورید، به معنی رگ گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به ورید شود.

ورودة.

[وُ دَ] (ع مص) وَرادَة. (ناظم الاطباء). گلگون گردیدن اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). گلگون شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). رجوع به ورادة شود.

ورودی.

[وُ] (ص نسبی) منسوب به ورود.
- در ورودی؛ دری که از آن به جایی وارد میشوند. در برابر در خروجی.
|| آنچه مربوط به ورود و دخول کسان در جایی باشد.
- امتحانات ورودی؛ کنکور.

ورودیه.

[وُ دی یَ / یِ] (از ع، اِ) حق و پولی که بابت وارد شدن به جایی باید پرداخت: ورودیه برای رفتن به باغ وحش. حق دخول در جایی. مانند انجمن، مدرسه، و غیره. حق الورود. (از فرهنگ فارسی معین).

ورور.

[وِرْ وِ] (اِ صوت) زمزمه ای که افسونگر در وقت افسون دادن میکند. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). حکایت صوت هر سخن میانهء جهر و همس که کس از دور درنیابد. (یادداشت مؤلف). || حرف زدن. وراجی کردن. (فرهنگ فارسی معین).

ورور.

[وَرْ وَ] (ع اِ) مرغ زنبورخوار که به فارسی کاسکینه گویند. (ناظم الاطباء).

ورور.

[وَرْ وَ] (حرف اضافه، ق) نزدیکی ها. (یادداشت مؤلف): خدا وقتی هامیده ورور جماران هم هامیده؛ یعنی خدا وقتی خواهد عطا فرماید در نزدیکی های جماران نیز دادن تواند. (یادداشت مؤلف).

ورور.

[وِ رُ وِ] (اِ صوت) زمزمه و حکایت صوت هر سخن که دانسته نگردد.
-امثال: ملایی نیست و ورور، پالاندوزی است و دریای علم. (یادداشت مؤلف). رجوع به وروور شود.

ورورپف.

[وِرْ وِ پُ] (اِ صوت) آهسته آهسته دم کردن فسونگران چنانکه دأب آنهاست و زیرلب خواندن افسونگران فسون و عزیمت را و بر مسحور دم کردن اگر لفظ پف کردن را نیز در آن دخل دهند والا همان زیرلب خواندن افسون را و به هر تقدیر مخصوص است با لفظ سحر و جادو و یا هر چه به همین معنی آمده باشد و به تشدید راء اول نیز آمده. (آنندراج). زمزمه ای که افسونگر در وقت افسون دادن میکند. (ناظم الاطباء) :
چه جادو گر پی تدبیر مردم
به ورورپف کند تسخیر مردم.
سعیداشرف (از آنندراج).
دلارامی که میگویند تنباکوست پنداری
صدای نیچه اش ورورپف جادوست پنداری.
؟
رجوع به ورور شود.

ورورجادو.

[وِرْ وِ] (اِ مرکب) آدم پرحرف و روده دراز را گویند. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

ورور زدن.

[وِرْ وِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، غرزدن. || گریه کردن شدید کودک نوزاد. (فرهنگ فارسی معین).

ورور کردن.

[وِرْ وِ کَ دَ] (مص مرکب)پرحرفی. وراجی. غر زدن. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

وروروجک.

[وَرْ وُ رو جَ] (ص) در تداول، بسیار محیل و تخس. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وروجک شود.

ورورة.

[وَرْ وَ رَ] (ع مص) تیز نگریستن. || شتابی کردن در کلام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وروره.

[وَرْ وَ رَ / رِ] (اِ) حجره ای که بالای حجره سازند و آن را برباره نیز گویند. (انجمن آرای ناصری). || سنجاب. (ناظم الاطباء).

وروره.

[وِرْ وِ رَ / رِ] (اِ صوت) ورور. (فرهنگ فارسی معین) :
با بی قرار دهر مجوی ای پسر قرار
عمرت مده به باد به افسون وروره.
ناصرخسرو.
رجوع به وِروِر شود.
- ورورهء جادو؛ نام جادوئی است مثلی: مثل ورورهء جادو؛ آنکه برای اغواء و اغراء و فریبی به شتاب با کسی نجوی گونه ای کند. زنان محیل و آهسته گوی را بدان تشبیه کنند. (یادداشت مؤلف). رجوع به ورورجادو شود.

وروری.

[وَرْ وَ ری ی] (ع ص) مرد سست بینایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) ضعیف البصر. (اقرب الموارد).

وروش.

[وُ] (ع مص) ورش. واداشتن کسی را. (از اقرب الموارد). اغراء. (اقرب الموارد). ورغلانیدن. (ناظم الاطباء). || وارد شدن بر کسانی به هنگام خوردن طعام تا با آنان غذا خورد بدون آنکه دعوت شده باشد. (از اقرب الموارد). بر طعام خوردن طفیلی کردن. (تاج المصادر بیهقی). ناخوانده برآمدن بر قوم در وقت خوردن. (ناظم الاطباء). || گرفتن طعام و به حرص تمام خوردن آن را. (اقرب الموارد). گرفتن غذا و گویند با ولع و حرصی تمام خوردن آن را تا آنجا که از شدت حرص و میل به طعام خود را نیز مکرم و محترم ندارد. (از اقرب الموارد). گرفتن چیزی از طعام را. (ناظم الاطباء). || آزمند شدن و طمع ورزیدن چیزی را و در پی کارهای دون شدن. (از اقرب الموارد). رجوع به ورش شود.

وروع.

[وَ] (ع مص) ورع. وراعة. پرهیزگار گردیدن و بازایستادن. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || بددل و خرد و بی خیر و فایده گردیدن. (المصادر زوزنی) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). بددل شدن. (تاج المصادر بیهقی). || سست و ضعیف شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ورع و وراعة شود.

وروع.

[وُ] (ع مص) ورع. پرهیزگار گردیدن و بازایستادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به ورع شود.

وروغ.

[وُ] (اِ) تیرگی و کدورت و اختلال. (ناظم الاطباء). تیرگی و کدورت. (برهان) (آنندراج). مقابل فروغ. (فرهنگ فارسی معین) :
بیا ساقی آن آب آتش فروغ
که از دل برد رنگ و از جان وروغ.
فخرگرگانی (از جهانگیری و رشیدی).
|| آروغ و آن بادی باشد پرصدا و بدبوی که از راه گلو برمی آید. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آرغ. (فرهنگ فارسی معین).

وروف.

[وُ] (ع مص) ورف. وریف. فراخ افتادن سایه و دراز و کشیده شدن آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || گوالیدن گیاه و نیک سبز گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). خرم و سبز و شاداب گردیدن گیاه. (اقرب الموارد). درخشیدن نبات از تاریکی. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به ورف شود.

وروق.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین. در 12 هزارگزی راه عمومی، با 1135 تن سکنه. آب آن از چشمه سار تأمین می شود. محصول آنجا غلات، بنشن، باغات انگور، بادام، قیسی و عسل است و شغل اهالی زراعت و قالی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وروک.

[وُ] (ع مص) اقامت نمودن در جایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || توانا گردیدن بر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خر زنخ بر روی ران ماده نهادن: ورک الحمار علی الاتان؛ زنخ خود بر سوی ران ماده نهاد خر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دولا کردن ورک خود را تا فرود آید. (ناظم الاطباء). ورک پیچیدن جهت فرود آمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر پهلو خفتن گویا ورک خود را بر زمین نهادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر برسوی ران کسی زدن. (منتهی الارب). زدن بر ورک فلان. (ناظم الاطباء).

وروگرد.

[وُ گِ] (اِخ) بروجرد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وروگردی.

[وُ گِ] (ص نسبی، اِ)بروجردی : احمدبن عبد العزیز... احمولهء وروگردی را به حضرت معتضدی فرستاد. احموله... به اصفهان نارسیده آفتاب دولت آل عجل به مغرب فنا فروشد. (ترجمهء محاسن اصفهان چ فروخی ص83). || تفتی و آن قسمی کرباس منقش باشد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وروندی.

[وَرْ وَ] (اِخ) دهی از دهستان بابالی بخش چقلوندی شهرستان خرم آباد، در 3هزارگزی باختر راه فرعی چقلوندی به بروجرد، واقع در تپه ماهور و سردسیری مالاریایی است. سکنهء 150 تن و آب آن از سراب داراب تأمین می شود و محصول آنجا غلات، صیفی، لبنیات، و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ور و ور.

[وِرْ رُ وِ] (اِ) پرحرفی. سخنان پوچ و بیهوده. در تداول، پی درپی سخن گفتن. حرف زدن. تلقین و تکرار. پرحرفی: ضرب المثلی در مقام استهزاء کردن تحصیل علم گویند: پالاندوزی است و دریای علم نه ملایی است و وروور. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع شود به امثال و حکم دهخدا.

ور و ور کردن.

[وِ رُ وِ کَ دَ] (مص مرکب) پرحرفی کردن. سخنان پوچ و بیهوده گفتن.

ورة.

[وَرْ رَ] (ع ص) زن خوار و حقیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) برسوی ران. (منتهی الارب). ورک. (اقرب الموارد).

وره.

[وَ رَهْ] (ع مص) گول گردیدن و نااستادی کردن در کار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). احمق گردیدن. (اقرب الموارد). || بسیار وزیدن باد. || بسیارپیه گردیدن زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِمص) حماقت و گولی و نااستادی و کودنی. (ناظم الاطباء).

وره.

[وَرْهْ] (ع مص) بسیارپیه گردیدن زن. (منتهی الارب).

ورهاء .

[وَ] (ع ص) مؤنث اَورَهْ. (منتهی الارب). زن گول و احمق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سحابة ورهاء؛ ابر بسیارباران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ریح ورهاء؛ باد تند و شتاب وزنده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ورهرهة.

[وَ رَ رَ هَ] (ع ص) زن گول. (منتهی الارب). زن احمق. (از اقرب الموارد). زن گول و احمق. (ناظم الاطباء).

ورهم.

[وَ هَ] (ص، اِ) سخنان زشت و درشت. (ناظم الاطباء).

ورهم.

[وَ هَ] (حرف اضافه + اسم) || برهم.
- ورهم نهادن؛ برهم نهادن. (ناظم الاطباء).

ورهمین.

[وَ هَ] (اِ) نانی باشد که از آرد گندم و جو به هم آمیخته پزند و به عربی علیث با عین بی نقطه و لام بر وزن حدیث گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (از ناظم الاطباء).

ورهة.

[وَ رِ هَ] (ع ص) ابر بسیارباران. || زن بسیارپیه و شحامه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ورهاء شود.

وری.

[وَ ری ی] (ع ص) پیه آکندهء فربه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
- لحم وری؛ گوشت فربه. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).
|| آتش زنهء آتش دهنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وری.

[وَ را] (ع اِ) آفریدگان. (از منتهی الارب). خلق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). آفریده. (ناظم الاطباء).
- ابوالوری؛ کنیه است روزگار را زیرا مردم به زمان خود شبیه ترند تا به پدران خود. (از اقرب الموارد). || (اِمص) جای کردگی ریم در شکم و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). اسم است وَرْیْ را. (اقرب الموارد). رجوع به وری شود.

وری.

[وَرْیْ] (ع مص) تباه کردن ریم شکم را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). خانه کردن ریم در زیر پوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بر شش کسی زدن. || افروخته شدن آتش. || پیه ناک و بسیار آکنده شدن مغز در استخوان شتر از فربهی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آتش جستن از آتش زنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وُریّ. (منتهی الارب). || (اِ) ریم شکم یا سخت ریش که از آن ریم و خون زهد در شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و چون دشمن سرفه کند به وی گویند وریاً و قحاباً و اگر دوست عطسه کند میگویند رعیاً و شباباً. (ناظم الاطباء).

وری.

[وَ] (ع اِ) به فتح واو و کسر راء مهمله و یاء مجهول، امالهء ورا که به معنی مخلوقات است. (غیاث اللغات) :
توبه را از جانب مغرب دری
باز باشد تا قیامت بر وری.مولوی.

وری.

[وُ ری ی] (ع مص) آتش جستن از آتش زنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وُرْیْ شود.

وریا.

[وَرْ] (اِ) چکش آهنی بزرگ. (ناظم الاطباء).

وریئة.

[وُ رَیْ یِ ءَ] (ع اِ مصغر) مصغر وراء به معنی پس و پیش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در اقرب الموارد تصغیر وُرَیْئَه به سکون یاء آمده است. رجوع به اقرب الموارد و رجوع به وراء شود.

وریب.

[وُ] (ص) چولی. اریف. (یادداشت دهخدا). اریب که کج و منحرف باشد. (برهان). کژ. (حاشیهء اسدی). قیقاج [ در ترکی ] . (برهان). و به کسر اول هم گفته اند که بر وزن فریب باشد. (برهان). اریب و کج و معوج و منحرف. (ناظم الاطباء) :
توانی بر او کار بستن فریب
که نادان همه راست بیند وریب.ابوشکور.
یکی را همه رفتن اندر وریب
گهی بر فراز و گهی در نشیب.فردوسی.
یک قدم چون رخ ز بالا تا نشیب
یک قدم چون پیل رفته در وریب.
(انجمن آرای ناصری).
کی دل بجای داری پیش دو چشم او
گر چشم را به غمزه بگرداند از وریب.
میرشهید.

وریب.

[وَ] (اِ) هرچیز سنگین تری مانند باری که بر گردهء اسب باشد. (ناظم الاطباء). || هرچیز برآمده از چیزی. (ناظم الاطباء).

وریچ.

[وِ] (اِخ) دهی جزو دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم، در 32 هزارگزی جنوب راه قم به اصفهان. سکنهء آن 250 تن و آب آن از 2 رشته قنات تأمین می شود. و محصول آنجا غلات، اشجار، میوه از قبیل بادام، گردو و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی است. مزرعهء کبوددره، کله زرد، مرسه جزء این ده است. سر راه فرعی کهک به فردو واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وریخة.

[وَ خَ] (ع ص) زمین تر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خمیر نرم فروهشته. (منتهی الارب) (آنندراج). خمیر شل که آب آن زیاد باشد. (ناظم الاطباء). خمیری که آب آن زیاد شده باشد و رقیق گردد. (از اقرب الموارد). آرد سرشتهء سست. (مهذب الاسماء). ج، ورائخ. (اقرب الموارد).

ورید.

[وَ] (ع اِ) آن رگ از بدن انسان و دیگر حیوانات که جهنده نباشد. (ناظم الاطباء). || رگ گردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، اَورِدَة، ورود. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وُرُد. (اقرب الموارد). هر رگ که از جگر رسته است. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رگ گردن و به آن حبل الورید نیز گویند. (المنجد) (ناظم الاطباء).
- رجل منتفخ الورید؛ غضوب. (المنجد). خشمگین.
|| در نزد اطباء هر رگی که در آن جهندگی و حرکت نباشد. بخلاف شریان. (غیاث اللغات) (آنندراج). رگی که خون را به قلب برمیگرداند. وریدها دارای خون تیره [ دارای Co2 و تقریباً بدون اکسیژن ] هستند به استثنای ورید ریوی که حاوی خون روشن [ اکسیژن دار و تقریباً فاقد Co2 ] میباشد. سیاهرگ. مقابل شریان. (فرهنگ فارسی معین).
- حبل الورید؛ رگ گردن. (ناظم الاطباء) :
هفت اندام زمین زنده بماند
کابهرش حبل الورید و ابهر است.خاقانی.
- ورید اجوف اسفل؛ (اصطلاح پزشکی) بزرگ سیاهرگ زیرین. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید اجوف اعلی؛ (اصطلاح پزشکی) بزرگ سیاهرگ زبرین. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید اکحل؛ (اصطلاح پزشکی) ورید میانی دست. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید باب؛ (اصطلاح پزشکی) سیاهرگی که خون روده های باریک و کلفت و لوزالمعده و طحال و معده را جمع کرده و به کبد میرساند. ورید باب از اجتماع سه ورید تشکیل شده است یکی ورید ماساریقائی فوقانی، دیگر ورید کوچک ماساریقائی و سوم ورید طحالی. خونی که از ورید باب وارد جگر میشود مواد غذائی جذب شده از روده ها را نیز همراه دارد و در کبد پس از تصفیه شدن این خون غذادار توسط ورید فوق کبدی خون خارج شده و به ورید اجوف اسفل میریزد. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید باسلیق؛ (اصطلاح پزشکی) ورید سطحی داخلی بازو که از انشعابات ورید اکحل محسوب است. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید شریانی؛ نام وریدی که به سوی قلب رود و آن مضاعف یعنی دوطبقه و دوتو است.
- ورید صافن؛ (اصطلاح پزشکی) یکی از دو ورید درشت سطحی ساق پا که از پشت قوزک خارجی پا به طرف سطحی خلفی ساق پا می آید و در ناحیهء زانو به ورید رکبه در سطح خلفی میریزد. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید قیفال؛ (اصطلاح پزشکی) نام ورید سطحی خارجی بازو که از انشعابات ورید میانی دست محسوب است [ این ورید ممکن است از یکی بیشتر باشد ] . (فرهنگ فارسی معین).
- ورید میانی بازو؛ (اصطلاح پزشکی) ورید میانی دست.
- ورید میانی دست؛ (اصطلاح پزشکی) ورید سطحی ناحیهء قدامی ساعد که در پائین چین آرنج به دو شاخهء ورید قیفال و باسلیق تقسیم میشود و در همین ناحیه است که Mوریدی درست میشود. ورید اکحل. ورید میانی بازو. ورید هفت اندام. رگ هفت اندام. رگ میانی دست. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید وداج؛ (اصطلاح پزشکی) نام هر یک از وریدهای بزرگ گردن. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید وداج خارجی؛ (اصطلاح پزشکی) نام ورید وداجی که در قسمت طرفی گردن مشاهده میشود و سطحی است و از زیر پوست مشهود است. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید وداج داخلی؛ (اصطلاح پزشکی) ورید وداجی که همراه با شریان سبات (شاهرگ گردن) است و در خارج آن قرار گرفته است. حبل الورید. (فرهنگ فارسی معین).
- ورید هفت اندام؛ ورید میانی دست. (فرهنگ فارسی معین).

وریدان.

[وَ] (ع اِ) تثنیهء ورید. دو رگ گردن. (ناظم الاطباء). رجوع به ورید شود.

وریدی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به ورید: این دارو قابل تزریق از طریق وریدی است.

وریز.

[وِ] (اِ) صمغ درخت انب است و بعضی گویند اقاقیاست و آن عصارهء خار باشد. (برهان) (آنندراج). وَریز. یک قسم صمغ است و صمغ درخت اقاقیا که صمغ عربی باشد. (ناظم الاطباء).

وریزه.

[وَ زَ / زِ] (ع اِ) رگی است که از معده تا جگر رود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وریس.

[وَ] (ع ص) (ثوب...) جامهء رنگین. ورس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). به ورس رنگ کرده. وریسه به همین معنی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وریستاد.

[وَ] (اِ) پایه و زینه و نردبان. (آنندراج). || پا و قدم و نشان پای. (ناظم الاطباء).

وریسة.

[وَ سَ] (ع ص) (ملحفة...) رنگ کرده با ورس. (از ناظم اطباء). مؤنث وریس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وریس شود.

وریع.

[وَ] (ع ص) پرهیزگار. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نگهدارندهء نفس. (از اقرب الموارد).

وریغ.

[وَ] (اِخ) نام شهری است در روم. (فرهنگ شاهنامه). نام جایی در ملک روم. (ناظم الاطباء) :
به ابر اندرآورد برنده تیغ
جهانجوی شد روی راه وریغ.فردوسی.

وریف.

[وَ] (ع مص) ورف. وُروف. فراخ افتادن سایه و دراز و کشیده شدن آن. (منتهی الارب) (آنندراج). گسترده شدن و دراز کشیدن سایه. (از اقرب الموارد). فراخ شدن سایه. (تاج المصادر بیهقی). || گوالیدن گیاه و نیک سبز گردیدن. (منتهی الارب). سبز و خرم و شاداب شدن گیاه. (اقرب الموارد). درخشیدن نبات از تاریکی. (تاج المصادر بیهقی). || (ص) گام جلد و تیز. || ملک فراخ و وسیع. (ناظم الاطباء).

وریق.

[وَ] (ع ص) (شجرة...) درخت بسیاربرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). خرمابن بسیاربرگ. (مهذب الاسماء).

وریق.

[وُ رَ] (ع ص مصغر) مصغر اورق. هرچیز تیره رنگ. (ناظم الاطباء).

وریقة.

[وَ قَ] (ع ص) (شجرة...) درخت بسیاربرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

ورین.

[] (اِخ) (بالا و پائین). دهی جزو دهستان پشت گدار بخش حومهء شهرستان محلات، در 18 هزارگزی باختری راه شوسهء قم به اصفهان. سکنهء آن 1500 تن و آب آن از قنات تأمین می شود و محصول آنجا غلات، بنشن، صیفی، انگور، میوجات، بادام و صنایع دستی آن قالی بافی است. دارای دبستان است. مزرعهء قلعه مالگا، لنجة جزو این ده است. راه آن مالرو و از طریق دودهک و خورهه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وریة.

[وَ یَ] (ع اِ) فروزینهء آتش از لته و هیزم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنچه آتش بدان افروخته گردد از لته و هیزم. (از اقرب الموارد).

وریة.

[وَ ری یَ] (ع ص) مؤنث وری؛ یعنی فربه. (ناظم الاطباء).

وریة.

[وُ رَیْ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر رئه یعنی شش کوچک. (ناظم الاطباء).

وریهة.

[وَ هَ] (ع ص) زن فربه. (ناظم الاطباء).

وز.

[وَ] (حرف ربط + حرف اضافه) و از. (ناظم الاطباء). مخفف «و از» و در غیر ضرورت شعری نیز متداول بوده است. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
از گیسوی او نسیم مشک آید
وز زلفک او نسیم نسترون.رودکی.
وز درخت اندر گواهی خواهد اوی
تو بدانگاه از درخت اندر بگوی.رودکی.
و باز از جو فقاع کنند وز گندم شلماب. (هدایة المتعلمین ربیع بن احمد).
وز آنجایگه رفت نزدیک شاه
ز ترکان سخن گفت و از بزمگاه.فردوسی.
وز تپانچه زدنْ این دو رخ زراندودم
آسمانگون شد و اشکم شده چون پروینا.
عروضی.
شهریاری که خلافت طلبد زود فتد
از سمنزار به خارستان وز کاخ به کاز.
فرخی.
بفروز و بسوز پیش خویش امشب
چندانکه توان به عود وز چندن.عسجدی.

وز.

[وَ] (اِ) در تداول مردم قم، مقسم آب.
- سروز؛ محل تقسیم آب (هم اکنون در قم مستعمل است). (فرهنگ فارسی معین).
- || آلتی که برای تقسیم آبی که باید به مصرف آبیاری برسد به کار رود. (فرهنگ فارسی معین از تاریخ قم). || چربی پیه. (فرهنگ فارسی معین از دزی).

وز.

[وَزز] (ع اِ) مرغ آبی. (آنندراج). مرغابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وز.

[وِ] (اِ صوت) بانگ گلوله در عبور. (یادداشت مرحوم دهخدا). || طنین مگس و پشه. || ورآمدن و جوش کردن (خمیر) و ترش شدن. || چین و شکنهای ریز داشتن مو مانند موهای سیاهان. (فرهنگ فارسی معین).

وزء.

[وَزْءْ] (ع مص) خشک کردن گوشت. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پراکنده کردن قوم را و از همدیگر جدا نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وزء.

[وَ زَءْ] (ع مص) استوارخلقت شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) مرد کوتاه چاق و گویند مرد سخت خلقت، یقال رجل وزأ و آن در اصل مصدر است. (اقرب الموارد). رجوع به وزء شود.

وزاب.

[وَزْ زا] (ع ص) دزد ماهر در دزدی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). دزد حاذق. (اقرب الموارد).

وزات.

[وَزْ زا] (ع اِ) جِ وَزَّة. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به وزة و وز شود.

وزارت.

[وِ رَ] (از ع اِمص) وزارة. وزیر بودن. وزیری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شغل وزیر. (ناظم الاطباء). شغل و مقام وزیر. (فرهنگ فارسی معین) :شغل وزارت ری و جبال و آن نواحی مهمتر شغلهاست. (تاریخ بیهقی). باری چند امیر محمود گفته بود که قاضی را وزارت شاید. (تاریخ بیهقی). آلب ارسلان... وزارت بر نظام الملک حسن طوسی مقرر کرد. (فرهنگ فارسی معین از سلجوقنامهء حسن وزیری چ خاور ص23).
بر آسمان وزارت گر انجم هنرستی
وزارت و هنر امروز در شکار منندی.
خاقانی.
نجم سعادتش در ترقی بود تا به اوج وزارت رسید. (گلستان سعدی). رجوع به وزیر شود. || نیابت حکومت (عهد مغول). (فرهنگ فارسی معین از قزوینی، یغما 7:7 ص296، 297).

وزارتخانه.

[وِ رَ نَ / نِ] (اِ مرکب) محلی که وزیر با اعضای خود در آن به کار پردازد :
گفتم اخبار وزارتخانه چیست
اطلاعات خود و بیگانه چیست.
بهار (از فرهنگ فارسی معین).
رجوع به وزیر شود.

وزارة.

[وِ رَ / وَ رَ] (ع اِمص) وزیری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حال وزیر و وزیری وزیر و رتبهء وزیر. (از اقرب الموارد). رجوع به وزارت و وزیر شود.

وزاع.

[وُزْ زا] (ع ص، اِ) جِ وازع. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به وازع شود.

وزاغ.

[وِ] (ع اِ) جِ وزغة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به معنی کربسه ها یا جانوری شبیه کربسه. (آنندراج). رجوع به وزغة شود.

وزال.

[وِ] (اِ) (گیاه) طاوسی سفید. (فرهنگ فارسی معین).

وزام.

[وِ] (ع اِمص) شتابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سرعة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وزام.

[وَزْ زا] (ع ص) مرد بسیارگوشت و پی ناک. (منتهی الارب). مرد بسیارگوشت و پیه ناک. (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وزان.

[وَ] (حرف ربط + حرف اضافه + ضمیر) مخفف و از آن :
وزان پس یلان سینه را دید و گفت
که اکنون چه داری تو اندر نهفت.فردوسی.
وزان چاره جستن بدان روزگار
وزان پوشش جامهء شهریار.فردوسی.

وزان.

[وَ] (نف) جهنده باشد عموماً و تموج هوا را گویند خصوصاً. (آنندراج) (برهان). روان. (غیاث اللغات). وزنده. (ناظم الاطباء). در حال وزیدن :
خیزید و خز آرید که هنگام خزان است
باد خنک از جانب خوارزم وزان است.
منوچهری.
تا بادها وزان شد بر روی آبها
آن آبها گرفت شکنها و تابها.منوچهری.
زلفش کشید باد صبا چرخ سفله بین
کآنجا مجال باد وزانم نمیدهد.حافظ.

وزان.

[وِ] (ع اِ) برابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): هذا وزانه؛ آن برابر اوست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) برابر کردن میان دو چیز. (آنندراج). موازنه. (المصادر زوزنی) (ناظم الاطباء). همسنگی. (فرهنگ فارسی معین) : و نگذارد که نااهل بدگوهر خویشتن را در وزان احرار آرد. (کلیله و دمنه).

وزان.

[وَزْ زا] (ع ص) سنجش کننده. وزن کننده. بسیار وزن کننده. (غیاث اللغات). آنکه بار سنجد. (مهذب الاسماء) (آنندراج). قپاندار. ترازودار. آنکه می سنگد و وزن میکند. (ناظم الاطباء) :
همی نگردد، چندانکه دم زنی فارغ
ز برکشیدن زر عطای او وزان.فرخی.
ز بس کشیدن زر عطاش مانده شده ست
چو پای پیلان دو دست خازن و وزان.
فرخی.
جهان دو قسمت باید ز بهر جود ترا
یکی همه وزان و یکی همه ضراب.مسعود.

وزان.

[وُزْ زا] (ع ص، اِ) وزن کنندگان. (غیاث اللغات).

وزاندن.

[وَ دَ] (مص) وزانیدن. متعدی وزیدن. به وزیدن داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
نمانم به ایران زمین بار و برگ
بریشان وزانم یکی باد مرگ.فردوسی.
باد میوزانیم و نبات میرویانیم و آب میرانیم. (کتاب المعارف). چون باد و هوا و آب که خوش میوزانی و میرویانی و ایشان را از تو هیچ خبر نی. (کتاب المعارف).

وزانون.

[وَزْ زا] (ع ص، اِ) جِ وزان. (مهذب الاسماء). به معنی آنکه بار سنجد. در حالت رفعی. رجوع به وزان شود.

وزانة.

[وِ / وَ نَ] (ع مص) خردمند و سنجیده عقل گردیدن و محکم رأی شدن. (منتهی الارب).

وزانی.

[وَزْ زا] (حامص) وزن کردن. بارها را به ترازو یا قپان یا آلت وزن سنجیدن و وزن آنها را تعیین کردن :
همه علم خدا آنگه که بنشینی بوزانی.
سنایی.

وزانیدن.

[وَ دَ] (مص) وزاندن. به وزیدن داشتن : همچون باد و هوا و آب که خوش میوزانی و روان میکنی. (کتاب المعارف). || دمیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || برزدن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وزاوزه.

[وُ وِ زَ / زِ] (ع ص) مرد سبک و چست. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد سبک و چست و چالاک و مردی که در رفتن سرین خود را می جنباند. (ناظم الاطباء).

وزر.

[وِ] (ع اِ) بزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بار گناه. (دهار). اثم. (المنجد) (اقرب الموارد) :
هیچ وازر وزر غیری برنداشت
هیچکس ندرود تا چیزی نکاشت.مولوی.
|| گرانی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج). ثقل. (المنجد). || سلاح و ساز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). والمراد باثقال الحرب الاَلة و السلاح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پشتوارهء جامهء کلان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بستهء لباس. (یادداشت مرحوم دهخدا). || تنگ بار گران. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه بر پشت بردارند. (ناظم الاطباء). حمل ثقیل. (اقرب الموارد). ج، اوزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). بار گران. (ناظم الاطباء) :
وزر او و وزر چون او صدهزار
نیست گرداند خدا از یک شرار.مولوی.
|| نکبت و وبال و گناه. (ناظم الاطباء) .

وزر.

[وِ] (ع مص) بر پشت برداشتن بار. (ناظم الاطباء). برداشتن بار را بر پشت. (منتهی الارب) (آنندراج). بار کسی برداشتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (اقرب الموارد) : لاتزر وازرة وزر اخری (قرآن 35/18)؛ ای لاتحمل حاملة حمل اخری. قال الاخفش ای لاتأثم اثمه باثم اخری. || بند کردن رخنه را. (منتهی الارب) (آنندراج). || چیره شدن بر کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بزه مند گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). گناه برداشتن. (تاج المصادر) (اقرب الموارد). || به گناه گرفتار شدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). و فعل آن به طور مجهول به کار میرود. (منتهی الارب).

وزر.

[وَ] (ع مص) وِزر. بزه مند گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به گناه گرفتار شدن. (ناظم الاطباء). || بار کسی برداشتن. (ترجمان علامهء جرجانی). (اقرب الموارد). || بند کردن رخنه را. || چیره شدن و غالب آمدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وِزر شود.

وزر.

[وَ زَ] (ع اِ) کوه بلند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پناه جای. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). پناهگاه. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). معتصم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). ملجأ. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). معقل. (ناظم الاطباء) :
دانم که نیست جز که به سوی تو ای خدا
روز حساب و حشر مقر و وزر مرا.
ناصرخسرو.

وزر.

[وَ زِ] (ع ص) وازر :
پای در کند و دست در زنجیر
این چنین کس وزر بود نه وزیر.نظامی.
رجوع به وازر شود.

وزرا.

[وُ زَ] (ع اِ) وزراء. جِ وزیر. وزیران و دستوران. (ناظم الاطباء) :
آن وزیری که چون دگر وزرا
وزرورزی نکرد در یک باب.سوزنی.
وزرای نوشیروان در مهمی از مصالح مملکت اندیشه همی کردند. (گلستان سعدی). یکی از وزرای نیک محضر گفت. (گلستان سعدی).
وزرا ملک را امینانند
کارفرمای دولت اینانند.اوحدی.
رجوع به وزراء شود.

وزراء .

[وُ زَ] (ع اِ) جِ وزیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). اوزار. (اقرب الموارد) :
وزرائی که مرکز جاهند
آسمان قبول را ماهند.اوحدی.

وزرات.

[وِ / وِ زِ] (ع اِ) جِ وزرة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وزرة شود.

وزرانتن.

[وَ نِ تَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند [ ژند و پاژند ] به معنی رفتن باشد که در مقابل آمدن است. (برهان)(1)(آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش: vazronitan، پهلوی: [ shutan shudhan ] به معنی رفتن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین، از یونکر ص77).

وزرگ.

[وُ زُ] (ص) بر وزن و معنی بزرگ است چه در کلام فارسی بای ابجد و واو به هم تبدیل می یابند و به عربی عظیم گویند. (آنندراج) (برهان) (انجمن آرای ناصری) (ناظم الاطباء).
- وزرگ فرماندار، وزرگ فرماذار؛رئیس الوزراء. (ایران در زمان ساسانیان 67). صدراعظم دورهء ساسانی. (کریستن سن).
- وزرگمهر؛ بزرگمهر. بوذرجمهر.

وزر و وبال.

[وِ رُ وَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) نکبت و عاقبت بد. بدفرجامی : و آنهمه وزر و وبال به بوالحسن عراقی و دیگران بازگشت. (تاریخ بیهقی). رجوع به وزر شود.

وزرة.

[وِ رَ] (ع اِ) کساء خرد. ج، وِزْرات. وِزِرات. وِزَرات. (اقرب الموارد).

وز زدن.

[وِزْ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، کفک و حباب برآوردن چیزی ترش شده چون خمیر و ماست و مانند آن. (یادداشت مؤلف). || پوش شدن و مانند نمد شدن مو. (فرهنگ فارسی معین). || داشتن چین و شکنهای ریز و درهم. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).

وززده.

[وِزْ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) خمیر جوش آمده و بسیار ترش شده. رجوع به وز زدن شود. || موی ژولیده و درهم شده و ناخوار. (فرهنگ فارسی معین).

وزش.

[وَ زِ] (اِمص) اسم مصدر از وزیدن. وزیدگی باد و این حاصل مصدر وزیدن است. (غیاث اللغات) (آنندراج). وزیدن و جریان باد. (ناظم الاطباء).

وزع.

[وَ] (ع مص) بازداشتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || اول و آخر لشکر را فراهم آوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فراهم آوردن اول و آخر لشکر را و نگاه داشتن اول آن لشکر را بر آخر. (ناظم الاطباء) : فهم یوزعون. (قرآن 27/17).

وزعة.

[وَ زَ عَ] (ع ص، اِ) جِ وازع. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به معنی سرهنگ و سالار لشکر و مهتمم امورات آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

وزغ.

[وَ] (ع مص) پاره پاره کمیز انداختن ناقه و آن به وقت آبستن باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). فعل آن از باب ضرب است. (منتهی الارب). کم کم کمیز انداختن ماده شتر. (ناظم الاطباء).

وزغ.

[وَ زَ] (اِ) وزک و پزغ و غچموک. بزغ. (ناظم الاطباء). چغز. (حاشیهء اسدی). ضفدع. (ناظم الاطباء). غوک. (حاشیهء اسدی) (ناظم الاطباء). قورباغه. (ناظم الاطباء). پک. (حاشیهء اسدی). یکی از گونه های قورباغه که در مواقع راه رفتن برخلاف قورباغه نمی جهد بلکه به ترتیب اندامهای حرکتیش را به جلو میبرد. وزغ با قورباغهء معمولی فرق دارد ولی جزو قورباغگان است. (فرهنگ فارسی معین) : خدا ابر فرستاد و از آن ابر وزغ بارید چنانکه جای نشستن بر ایشان تنگ شد. (قصص الانبیاء ص106).
اگر خور شود غرقه در زهر مار
نخواهد نهنگ از وزغ زینهار.نظامی.
به آب اندرشدن غرقه چو ماهی
از آن به کز وزغ زنهار خواهی.نظامی.
-وزغ در زمین کردن؛ کنایه از جادوئی کردن و فتنه انگیختن باشد.
-امثال: وزغ در آستین دارد؛ کنایه از مردم چرکن و نکبتی و فاسق و بدعزم نوشته اند. (آنندراج).

وزغ.

[وَ زَ] (ع اِ) جِ وَزَغَة. (منتهی الارب). جنس است از کرباسک. (مهذب الاسماء). سام ابرص. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || لرزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) مرد بیمار برجای مانده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || فرومایهء خوار. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد فاسد رذل. (ناظم الاطباء). مرد ضعیف. (ناظم الاطباء). ج، اوزاغ. (ناظم الاطباء).

وزغان.

[وِ] (ع اِ) جِ وزغة، به معنی کربسه یا جانوری شبیه کربسه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وزغة شود.

وزغشت.

[وَ غَ] (اِ) نام گیاهی است. (ناظم الاطباء).

وزغ کش.

[وَ زَ کُ] (اِ مرکب) گیاهی پایا از ردهء تک لپه ایها دارای برگهای گرد و قلوه ای شکل که در آبهای شیرین مناطق معتدل میروید و گلهایش در سطح آب شکفته میشود و میوه اش سته و هنگام رسیدن زیر آب قرار دارد. قاتل الضفدع. قاتل الضفادع. سطراطیوطس. (فرهنگ فارسی معین).

وزغة.

[وَ زَ غَ] (ع اِ) سام ابرص. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). کربسه یا جانوری است شبیه کربسه و بدانجهت به این نام خوانده شده که سبک و چست و تیزحرکت است. (منتهی الارب). یکی از گونه های مارمولک. (فرهنگ فارسی معین). ج، وَزَغ، اوزاغ، وِزغان، وِزاغ، اِزغان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وزغ شود. || نوعی از چلپاسه است که عقرب را فرومیبرد و گوشت وی زهر قاتل است اگر در میان شراب افتد و بمیرد آن شراب هم زهر قاتل گردد. (برهان) (از ناظم الاطباء). غوک. (غیاث اللغات از جهانگیری). حربا. (غیاث اللغات از منتخب).

وزف.

[وَ] (ع مص) وزیف. بشتافتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و بدین معنی قرائت شده است آیهء :فاقبلوا الیه یزفون. (قرآن 37/94). (از منتهی الارب). || شتابانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). لازم و متعدی استعمال شود. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وزق.

[وَ زَ] (اِ) ضفدع. (ذخیرهء خوارزمشاهی) (برهان) (آنندراج). غوک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). قورباغه. (ناظم الاطباء). وزغ. مؤلف سراج نوشته: وزغ به فتحتین غوک و به قاف که شهرت گرفته لهجهء عراقیان است و صاحب برهان حرف اصلی پنداشته با آنکه مکرر نوشته که قاف در فارسی نیست. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ نظام ج5) :
بنگریدم ز سرای همچو ماری وزقو.(1)
سوزنی.
|| خولنجان و نی شیرین. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: همچو یاری رفقو. (دیوان ص409).

وزک.

[وَ] (ع مص) شتافتن یا به رفتار زشت رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): وزکت المرأة؛ شتافت یا به رفتار زشت رفت. (منتهی الارب). || نرمی و فروهشتگی کردن در جماع: وزکت عندالجماع؛ نرمی و فروهشتگی کرد در آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وزک.

[وَ زَ] (اِ) بید مجنون. (یادداشت مرحوم دهخدا). یک قسم درختی که هرگز بار ندهد و پده نیز گویند و به تازی غرب خوانند. (ناظم الاطباء). درخت پده را گویند و آن درختی است که هرگز بار ندهد و به عربی غرب خوانند. گویند اگر کسی را زلو [ زالو ] به گلو رفته باشد آب برگ آن را گرفته بر حلق او ریزند برآید. (آنندراج) (برهان). خشساب. (ترجمهء محاسن اصفهان). از خواص اصفهان درخت خشساب است که آن را وزک میگویند. (ترجمهء محاسن اصفهان). ترنگوت. (فرهنگ فارسی معین) :
خصمت در آب دیده شد گرچه چون وزک
سوزد همیشه زآتش رشک تو چون ورک.
ابوعلی حاجی.
|| وزغ و غوک و چلپاسه. || رومال. (ناظم الاطباء).

وز کردن.

[وِ کَ دَ] (مص مرکب) جوش برآوردن چیزی ترشیده چون خمیر و ماست و غیره. ترش شدن و کف کردن ماست و غیره. (فرهنگ فارسی معین). || درهم و برهم شدن مو. مجعد شدن. (فرهنگ فارسی معین).

وزکرده.

[وِ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) درهم و برهم شده (موی). مجعد. (فرهنگ فارسی معین) : با چشمهای درشت و موهای تابدار وزکرده. (سایه روشن صادق هدایت ص16). || ترش شده و کف کرده. (فرهنگ فارسی معین).

وزک ناک.

[وَ زَ] (ص مرکب) فژه ناک. چسبناک. نوچ. (یادداشت مؤلف) :
همچون پشنگ کژ و وزک ناک و شوخناک
گویی که گرز توری در قبضهء پشنگ.
سوزنی.

وزکوه.

[وِ] (اِخ) دهی از دهستان طرهان بخش طرهان شهرستان خرم آباد، در 48 هزارگزی شمال باختری راه فرعی خرم آباد به کوهدشت. سکنهء آن 240 تن و آب آن از چشمه ها و چاه تأمین می شود. محصول آنجا غلات، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وزم.

[وَ] (ع اِ) دستهء سبزی تره. (منتهی الارب) (المنجد) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || اندازه. (منتهی الارب) (آنندراج). مقدار. (اقرب الموارد). وزمه. (منتهی الارب) (آنندراج). || گوشت که عقاب در آشیانهء خود جمع کند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || امری که به وقت خود آید. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) اندکی زیان رسیدن در مال. (منتهی الارب). || رخنه کردن در چیزی. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شبانروزی یک بار خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || گذاردن وام را. || چیز اندک را به سوی مثل آن گرد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وزمة.

[وَ مَ] (ع اِ) اندازه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || دستهء سبزی تره. (المنجد). || (مص) اندکی زیان رسیدن در مال. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و فعل آن به طور مجهول استعمال شود. (منتهی الارب). || چیز اندک را به سوی مثل آن گرد کردن. || رخنه کردن در چیزی. (منتهی الارب). || به شباروزی یک بار خوردن. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). || بروی درافتادن در خوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وزمه.

[وَ مَ / مِ] (اِ) فصل زمستان را گویند، چه وزمه بادی باشد که در آخر زمستان وزد. (آنندراج).
- باد وزمه؛ بادی که در آخر زمستان وزد. (ناظم الاطباء).
- وزمه باد؛ بادی که در آخر زمستان وزد. (ناظم الاطباء).

وزن.

[وَ] (ع مص) دل بر چیزی نهادن. نهادن دل خود را به چیزی: وزن نفسه علی کذا؛ نهاد دل خود بر آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سنجیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). زنة. (منتهی الارب). سختن. (تاج المصادر بیهقی). اندازه کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) : و اذا کالوهم او وزنوهم یخسرون. (قرآن 83/3 از منتهی الارب و ناظم الاطباء). || سنگین گردیدن. (ناظم الاطباء). || سنجیدن شعر را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سنجیدن و سرودن شعر مطابق میزان. (اقرب الموارد). || (اِ) مثقال و اندازهء سنجیدگی، اسم است. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اوزان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مقدار و اندازه. (ناظم الاطباء). || آنقدر از خرما که یک کس برداشتن نتواند، و آن نیم جله از جله های هجر یا سه یک جلهء آن باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) ج، وزون. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِخ) ستاره ای که پیش از سهیل برآید و گمان برند که سهیل است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ع اِمص، اِ) سنجیدگی. (ناظم الاطباء). تعیین سنگینی و سبکی چیزی. (ناظم الاطباء). سنگینی و ثقالت و گرانی. (ناظم الاطباء). سنگینی. گرانی. ثقل. (فرهنگ فارسی معین): وزن و مقدار این درّ شاهوار ندانند. (مقدمهء دیوان حافظ چ قزوینی ص «خد» از فرهنگ فارسی معین).
- وزن خالص؛ وزن شی ء بدون محاسبهء وزن ظرف. وزن مظروف. (فرهنگ فارسی معین).
- وزن مخصوص؛ (اصطلاح فیزیک) سنگینی جرم یک سانتیمتر مکعب از هر جسم. (فرهنگ فارسی معین).
|| مقابل و ناحیهء چیزی. گویند وزن الجبل؛ ای حذاؤه و ناحیته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). زنة الجبل نیز مثل آن است. (منتهی الارب). || درهم وزن؛ به نصب و رفع وزن، درهم باسنگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || برابر چیزی: هو وزنه و زنته؛ او برابر آن است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).
- راحج الوزن؛ کامل خرد و تمام رأی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
|| تطبیق کلمه ای با کلمهء مقیاس یا دو کلمه و بیشتر با هم. (فرهنگ فارسی معین). || (اصطلاح عروض) عبارت است از تقطیع. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح صرف) مقابلهء حروف اصلی کلمه ای با فاء و عین و لام است. رضی در شرح شافیه گوید: هنگامی که میخواهی کلمه ای را بسنجی از حروف اصلی آن به فاء و عین و لام تعبیر میکنی یعنی در جای حروف اصلی آن این حروف را میگذاری، چنانکه میگویی ضرب بر وزن فعل است. و مازاد بر سه حرف را اگر رباعی باشد با لام دوم وزن کنند، چنانکه گویی جعفر بر وزن فعلل است. و با لام سوم وزن کنند اگر خماسی باشد، چنانکه گوئی سفرجل فعلّل است. و از حروف زاید به همان حروف زائد تعبیر شود، مث مضروب بر وزن مفعول است. وزن کردن در میان صرفیان دو نوع است، یکی آنکه میزان را تابع موزون سازیم در اصل احتمال حرکات و سکنات بی تغییر جوهر حروف، پس گوئیم قال بر وزن فعل است به سکون عین و رمی بر وزن فعل است به سکون لام. دوم آنکه موزون را تابع میزان سازیم در احتمال حرکات و سکنات با تغییر جوهر حروف، چنانکه گوئیم قال بر وزن فال است و رمی بر وزن فعا به قلب عین میزان در قال و قلب لام میزان در رمی، اما قسم اول اعرف و اشهر است. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
- وزن عروضی؛ برابر بودن شعر با یکی از بحور عروضی. توضیح اینکه فرق بین وزن صرفی با وزن عروضی در این است که در وزن صرفی هم تعداد حروف باید مساوی باشند و هم حرکات و سکنات آنها عین هم باشد، در وزن عروضی تعداد حروف شرط است و ساکن مقابل ساکن باید باشد، مانند سجده و بقعه، برادر و مساجد. اما حرکات لازم نیست عین هم باشند بلکه حرف متحرک مقابل متحرک. (از فرهنگ فارسی معین). بحری از بحور عروضی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
در پردهء نوروز بدین وزن غزل گفت
وزنی که همه مطلع فتح و ظفر آمد.سوزنی.
چو بوشعیب و خلیل و چو قیس و عمرو و کمیت
به وزن و ذوق عروض و به نظم و نثر و روی.
منوچهری.
- وزن هجایی (سیلابی)؛ اندازهء شعر طبق شمارهء هجاها. (از فرهنگ فارسی معین).
|| وزن بدن ورزشکار. توضیح اینکه ورزشکاران را از لحاظ وزن بدن به طبقات مگس وزن، خروس وزن، میان وزن، سنگین وزن تقسیم کنند. || توالی ضربات آهنگ که برای موزون کردن نوای موسیقی به کار رود. ریتم. (از فرهنگ فارسی معین). || وقار. (غیاث اللغات) (آنندراج). سنگینی و وقار. (فرهنگ فارسی معین). || اعتبار. حرمت. عزت. (غیاث اللغات) (آنندراج). عزت و وقار و تمکین و قدر و قیمت. (ناظم الاطباء). قدر و قیمت. (فرهنگ فارسی معین): لیس لفلان وزن؛ او برای پستی و خستی که دارد قدر ندارد. (اقرب الموارد).
- وزن بر خویش گذاشتن؛ خویشتن را بزرگ پنداشتن. (از آنندراج) :
وزن اگر بر خویش بگذاری به مطلب میرسی
میشود باد مراد کشتیت بی لنگری.
طاهر وحید (از آنندراج).

وزن آوردن.

[وَ وَ دَ] (مص مرکب) وزن آردن. وزن داشتن. سنگینی داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : مشقت طاعت در جنب نجات آخرت وزنی نیارد. (فرهنگ فارسی معین از کلیله و دمنه چ مینوی ص53).
چه وزن آورد جای انبان باد
که میزان عدل است و دیوان داد.سعدی.
نیاز من چه وزن آرد بدین ساز
که خورشید غنی شد کیسه پرداز.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی ص355).
|| اعتبار و قدر داشتن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وزنا.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان قزقانچای بخش فیروزکوه شهرستان دماوند. سکنه 207 تن. آب آن از چشمهء رخش رود و کیاکتل سرچشمه قزقانچای. محصول آنجا غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است، در زمستان به حدود مازندران و گیلان می روند و به شغل مس فروشی و پیله وری و کارگری و مکاری گری مشغول میشوند و در بهار برمیگردند. مزرعهء رخش رود جزو این ده است. از ایل سنگسری به حدود این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وزن خوانی.

[وَ خوا / خا] (حامص مرکب) خواندن یک قطعه موسیقی بدون آهنگ و نگاه داشتن حرکات میزان به وسیلهء دست. در ارکسترهای بزرگ، رهبر ارکستر عهده دار این وظیفه است. (فرهنگ فارسی معین).

وزن دار.

[وَ] (نف مرکب) وزن دارنده. دارای وزن. سنگین. || پول باسنگ و تمام عیار. (ناظم الاطباء). پول تمام عیار. (فرهنگ فارسی معین).

وزندگی.

[وَ زَ دَ / دِ] (حامص) حاصل مصدر از وزیدن. وزش. رجوع به وزیدن شود.

وزنده.

[وَ زَ دَ / دِ] (نف) وزان. وزیدن دارنده.

وزن سنگ.

[وَ سَ] (اِ مرکب) وقار و تمکین. || قدر و قیمت. (ناظم الاطباء).

وزن کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)سنگینی چیزی را اندازه گرفتن. سنجیدن. (فرهنگ فارسی معین) : سید گفت... تو را اینجا چندان مقام باشد که این زر را وزن و نقد بکنند. (فرهنگ فارسی معین از سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص43).

وزنگ.

[وَ زَ] (اِ) پاره و رقعه و تکهء کوچکی از پارچهء جامه. (ناظم الاطباء).

وزن نهادن.

[وَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)قدر و ارزشی برای چیزی دانستن. مهم دانستن : دمنه گفت: ملک کار او را چندین وزن ننهد و اگر فرماید بروم و او را بیارم. (کلیله و دمنه چ مینوی ص73).

وزنه.

[وَ نَ / نِ] (اِ مرکب) هر سنگ یا فلز که برای سنجیدن به کار است. سنگ وزن. سنگ ترازو. سنگی که بدان چیزی را در ترازو می سنجند. (ناظم الاطباء). سنگی یا فلزی که بدان چیزی را در ترازو می سنجند. (فرهنگ فارسی معین). || ظرف بلوری درجه داری که در آن مایعات را وزن می کنند. (ناظم الاطباء).
- وزنه دار؛ ظرف درجه داری که در آن هر چیز مایعی را به دقت می سنجند. (ناظم الاطباء).

وزنة.

[وَ نَ] (ع ص) زن خردمند سنجیدهء پست بالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) یک مرتبه وزن کردن. (از اقرب الموارد).

وزنة.

[وِ نَ] (ع اِمص) سنجیدگی. (منتهی الارب): انه لحسن الوزنة؛ ای الوزن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). برای نوع وزن است. (اقرب الموارد).

وزنه.

[وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش سلدوز شهرستان ارومیه واقع در 10 هزارگزی باختر شوسهء نقده به ارومیه دارای 140 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وزنی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وزن. گران و سنگین و ثقیل. (ناظم الاطباء). || (اصطلاح فقه) در مقابل مثلی. چیزهائی که معمولا با کشیدن و وزن خرید و فروش میشوند.

وزواز.

[وَزْ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) مرد سبک برجست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد سبک. (مهذب الاسماء). مرد سبک برجست که به سبکی می جهد. (ناظم الاطباء). || آنکه سرینش پیچیده و دوتاه گردد در رفتن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || کوتاه. (منتهی الارب). مرد کوتاه. (ناظم الاطباء).

وزوب.

[وُ] (ع مص) روان گردیدن آب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رفتن آب. (تاج المصادر بیهقی).

وزوز.

[وَزْ وَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || چوبی است پهن که بدان خاک را از فراز به نشیب کشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). چوبک خاک کشیدن. (مهذب الاسماء).

وزوز.

[وِزْ وِ] (اِ صوت) بانگ مگس. طنین مگس. حکایت بانگ زنبور و امثال آن. (یادداشت مؤلف). آواز زنبور، مگس و غیره. (فرهنگ فارسی معین) : در حیاط از زور گرما جز نالهء زنجره ها و وزوز زنبورهای درشت و ترس آور که عصبانی شده بودند نه صدائی بود و نه آمدورفتی. (فرهنگ فارسی معین از شوهر آهوخانم ص372).

وزوز کردن.

[وِزْ وِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، آواز کردن زنبور، مگس و غیره. مانند پشه و مگس و زنبور سر و صدا کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || حرف زدن بیجا و بی ربط و پیاپی: این قدر وزوز نکن! (فرهنگ فارسی معین).

وزوزو.

[وِزْ وِ] (ص نسبی) در تداول، درهم و برهم (مو). پیچیده. مجعد.

وزوزة.

[وَزْ وَ زَ] (ع اِمص) سبکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || شتابی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) به شتاب برجستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گام نزدیک نهاده با جنبش اندام رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج). نزدیک گذاشتن گامها با جنبانیدن بدن. (ناظم الاطباء).

وزوزی.

[وِزْ وِ] (ص نسبی) در تداول، موی وزکرده و ژولیده و دارای جعدهای بسیار ریز و نامرتب. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

وزوع.

[وَ] (ع اِمص) ورغلانیدگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (مص) ورغلانیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برانگیختن کسی را بر چیزی. واداشتن. (از اقرب الموارد).

وزون.

[وُ] (ع اِ) جِ وزن، به معنی آن قدر از خرما که یک کس برداشتن نتواند، و آن نیم جله از جله های هجر یا سه یک جلهء آن باشد. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). رجوع به وزن شود.

وزة.

[وَزْ زَ] (ع اِ) مؤنث وز. (المنجد) (اقرب الموارد). ج، وزات. (اقرب الموارد). رجوع به وَزّ شود.

وزه.

[وَ زَ / زِ] (اِ) تخم مگس. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وزی.

[وَ زا] (ع ص) خر توانای درشت اندام. خر توانای شادمان درشت اندام. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مرد کوتاه گرد و درهم اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وزی.

[وَزْیْ] (ع مص) فراهم آمدن. (منتهی الارب). فراهم آمدن و جمع گردیدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). اجتماع و تقبض. (اقرب الموارد).

وزی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وز.
- غدهء وزی؛ غدهء چربی. (فرهنگ فارسی معین).

وزیدن.

[وَ دَ] (مص) هبوب. دمیدن. (آنندراج). رفتن باد از جایی به جایی. جنبیدن باد. (ناظم الاطباء). آمدن باد. جهش. جستن :
زاغ بیابان گزید خود به بیابان سزید
باد به گل بروزید گل به گل اندر غژید.
کسایی.
آنک را بر باد خواهی داد دل
یک وزیدن باد از سوی تو بس.عطار.
تو دادی بر نخیلات و نباتات
به حکمت باد را حکم وزیدن.عطار.
باد گلبوی سحر خوش میوزد خیز ای ندیم
بس که خواهد رفت بر بالای خاک ما نسیم.
سعدی.
گلبن عیش میدمد ساقی گل عذار کو
باد بهار میوزد بادهء خوشگوار کو.حافظ.
یارب کی آن صبا بوزد کز نسیم آن
گردد شمامهء کرمش کارساز من.حافظ.
|| پراکنده شدن. (آنندراج).
- وزیدن بو؛ پراکنده شدن بو. (آنندراج) :
همه وسواس تمنا همه سودای وصال
میوزد بوی جنون از گل اندیشهء ما.
سنجر کاشی (از آنندراج).
|| روییدن گیاه و موی و جز آن. (ناظم الاطباء). بالیدن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وزیدنگاه.

[وَ دَ] (اِ مرکب) محل وزیدن. مهب. جای وزیدن باد و هوا. (ناظم الاطباء).

وزیر.

[وَ] (ع ص، اِ) معاون. (اقرب الموارد). هم پشت و مددکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || همنشین خاص پادشاه که مشیر تدبیر و ظهیر سریر باشد و تحمل بار گران مملکت نماید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). آنکه در برداشتن بار کسی شریک باشد. ظاهراً چون وزیر در مقدمهء برداشتن بار سلطنت و ریاست با سلطان متفق میباشد لهذا به این لقب ملقب شده. (غیاث اللغات). این کلمه معرب است از وی چیر(1) یا وجیر(2)پهلوی و از اوستایی وی چیره(3) به معنی فتوی دهنده. (پورداود، خرده اوستا ص78). ارمنی وچیر(4)، نیز ارمنی گزیر.(5) کسی که در ادارهء کار ملک، شاه را یاری کند. دستور. در برابر پادشاه مسئول است. فارسی گیزیر(6)به معنی ریش سفید ده (دهخدا). محصل مالیات. سریانی گزیرایه(7) (به معنی ژاندارم). ابن خلکان گوید(8) در اشتقاق وزارت و وزیر دو قول است، پاره ای لغویین گویند از وِزْر به معنی حِمْل و بار است، چه سنگینی بار ملک به دوش وزیر است و این قول ابن قتیبه است و ابواسحاق زجاج گوید: از کلمهء وَزْر به معنی حبل و رسن که چنگ در آن زنند رهائی از هلاک را(9). (یادداشت مؤلف) :
نبودی جدا یک زمان زَاردشیر
ورا همچو دستور گشت و وزیر.فردوسی.
بفرمود تا پیش او شد دبیر
سرافراز موبد که بودش وزیر.فردوسی.
گر تو را جان به وزر آلوده ست
داروی وزر کن وزیر مباش.سنایی.
رفیق دون چه اندیشد به عیسی
وزیر بد چه آموزد به دارا؟خاقانی.
نشناخته مر خلق را چه جویی
آن را که ندارد وزیر و همتا.ناصرخسرو.
|| (اصطلاح شطرنج) مهره ای که در دست راست شاه نهند(10). (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - vicir.
(2) - vajir.
(3) - vicira.
(4) - vcir.
(5) - gzir.
(6) - gizir.
(7) - geziraye. (Hoffmann, Auszuge, p. 62, Nr. 542).
(8) - در خصوص وزیر رجوع شود به: Noldeke, Tab.53, 444 (هوبشمان 1084).
(9) - در فارسی gizir, gezir فقط در یک بیت ابوالمعانی آمده «اساس اشتقاق فارسی، شمارهء 1084 ص242 حاشیهء 2». (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(10) - وزیر سفید در دست چپ و وزیر سیاه در دست راست شاه است.

وزیر.

[وَ] (اِ)(1) زردچوبه. (برهان) (آنندراج) :
دل و دامن تنور کرد و غدیر
سرو و لاله کناغ کرد و وزیر.عنصری.
(1) - مصحف زریر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وزیر.

[وَ] (اِخ) لقب هارون برادر موسی علیه السلام : و اجعل لی وزیراً من اهلی هارون اخی اشدد به ازری. (قرآن 20/ 29 - 30).

وزیر آل محمد.

[وَ رِ لِ مُ حَمْ مَ] (اِخ)لقب ابوسلمه حفص بن سلیمان خلال است. او را به سال 133ه .ق. به امر خلیفه بکشتند و او اول کسی است که در اسلام لقب وزیر یافت. (حبیب السیر 1:270). رجوع به کامل ابن اثیر 5:193 شود.

وزیرالوزراء .

[وَ رُلْ وُ زَ] (ع اِ مرکب)ظاهراً معادل رئیس الوزراء :
از دلم هیچکسی دست نیابد به بدی
تا در او مدحت فرزند وزیرالوزراست.
فرخی.
بعد از آن وزیرالوزراء ابوغالب با سپاه از حضرت بیامد. (مجمل التواریخ).

وزیرتراش.

[وَ تَ] (نف مرکب)وزیرتراشنده. کسی که در انتخاب وزیران دخالت دارد.

وزیری.

[وَ ری ی] (ع ص نسبی) منسوب به وزیر. (انساب سمعانی).

وزیری.

[وَ] (ص نسبی، اِ) نوعی از انجیر باشد، و آن میوه ای است معروف. (برهان) (آنندراج). || آوند پهنی کوچکتر از دوری. (ناظم الاطباء). ظرفی پهن کوچکتر از دوری. (فرهنگ فارسی معین). || قطعی از قطع های کتاب، بزرگتر از رُقعی. || (حامص) کار وزارت. وزیر شدن. وزارت و شغل وزیر. (ناظم الاطباء) :
به دستگاه دبیری مرا چه فخر که من
به پایگاه وزیری فرونیارم سر.خاقانی.
روستازادگان دانشمند
به وزیریّ پادشا رفتند.سعدی.
- وزیری نمودن؛ وزارت کردن. (ناظم الاطباء).

وزیف.

[وَ] (ع مص) وزف. بشتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). شتافتن در رفتن. (تاج المصادر بیهقی). || شتابانیدن کسی را. (آنندراج) (اقرب الموارد). لازم و متعدی استعمال شود. (اقرب الموارد). رجوع به وزف شود.

وزیکول.

[وِ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح پزشکی) تاول های ریز جلدی که محتوی ترشحات شفاف و سروزیته میباشد، مانند تاول تب خال در کنار لب. طاول صغار جلد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Vesicule.

وزیم.

[وَ] (ع ص، اِ) دستهء تره و سبزی گردکرده. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گوشت خشک سوسمار و ملخ و جز آن که کوفته به روغن آمیزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). وزیمة. (منتهی الارب) (آنندراج). || شکوفهء خرمای لفافه شده از برگ. (ناظم الاطباء). || باقیمانده از شوربا و از هر چیزی. || بریانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || عضل. || گوشت بریده. (اقرب الموارد). || اندازه و مقدار. (ناظم الاطباء). || رجل وزیم؛ مرد بسیارگوشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وزیمة.

[وَ مَ] (ع ص، اِ) وزیم. گوشت خشک سوسمار و ملخ و جز آن که کوفته به روغن آمیزند. (منتهی الارب) (آنندراج). || دستهء تره و سبزی گردکرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || گوشتی که شاهین در آشیانهء خود نهد. (از اقرب الموارد). رجوع به وزیم شود.

وزین.

[وَ] (ع ص) دارای وزن. گران و باسنگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سنگین. (ناظم الاطباء). ثقیل. || بااهمیت. گرانقدر. (فرهنگ فارسی معین): هو وزین الرأی؛ او استواررای و محکم خرد است. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حنظل آس کرده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). حب الحنظل المطحون. (اقرب الموارد) (المنجد).

وزین.

[وَ] (حرف ربط + حرف اضافه + صفت / ضمیر) وز این. مخفف و از این :
وزین روی بنشست بهرام گرد
بزرگان لشکر برفتند و خرد.فردوسی.

وزین.

[وَزْ زی] (ع اِ) مرغ آبی. (منتهی الارب). بط. قاز. (ناظم الاطباء).

وزین.

[وَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان نهرهاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز در 3 هزارگزی شمال راه شوسهء اهواز به حمیدیه. سکنهء آن 240 تن است. آب آن از رودخانهء کرخه، محصول آنجا غلات، شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وژ.

[وَ] (اِ) خشم و قهر و غضب. || کین و کینه. || عداوت و دشمنی. || گیاه خولنجان. (ناظم الاطباء).

وژخ.

[وَ] (اِ) خولنجان و نی شیرین. || وجب و شبر. (ناظم الاطباء).

وژده.

[وَ دَ / دِ] (ص) هر چیز ریخته شده. (ناظم الاطباء).

وژگال.

[وِ] (ص) در تداول، ژولیده. شوریده. گوریده. درهم برهم. آشفته. مجعد. در مقابل فرخال. خوار. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وژگال بودن (شدن، کردن) موی سر؛ آشفته بودن (شدن، کردن) آن. مقابل خوار کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وژن.

[وَ ژَ] (اِ) آلودگی و کثافت. (فرهنگ نظام). کثافت و نجاست. (برهان) (آنندراج). کثافت. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
از آن ز زرق و ریا گشت ظاهرش طاهر
که از نفاق درونت وژن نمی داند.
رضی الدین نیشابوری (از انجمن آرا و فرهنگ نظام).
مبدل وسن. (فرهنگ نظام). رجوع به وسن (اِ) شود.

وژنگ.

[وُ ژَ] (اِ) توژی [ توزی ] باشد جگری رنگ که بر پایین تیر یعنی جایی که پیکان را محکم می کنند، بپیچند. (برهان) (آنندراج). توز جگری که بالاتر از پیکان بر تیر پیچند. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
پی کمان تو را خون دشمن است سریش
نی سهام تو را از دل عدوست وژنگ.
منصور شیرازی (از انجمن آرا).
|| فراویز. سجاف جامه و زینت و آرایش پوستین که از پوست سمور و غیر آن بر دور دامن و گریبان و سرهای آستین کنند. (ناظم الاطباء) (برهان). || پیوند و پینه و وصله را نیز گویند که بر جامه دوزند، و آن را به عربی رقعه خوانند، و به معنی دوم به فتح اول هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). پاره ای که بر جامه دوزند. رقعه و وصله و پینه. (ناظم الاطباء).

وژنین.

[وَ] (اِ) شیر شتر آبدار. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

وژول.

[وَ] (اِ) طعم شور، و در نسخهء سروری به معنی شوربا آمده و آن با شین خواهد بود نه با زای فارسی [ ژ ] . (آنندراج) (انجمن آرا). رجوع به وُژول شود.

وژول.

[وُ] (اِ)(1) طعم و مزهء شور و شوربا. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).(2) || بجول و استخوان شتالنگ. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کعب [ در زبان عربی ] . (برهان). بچول. (انجمن آرا). بژول.(3) || شور و غوغا. (برهان)(4) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || تقاضا. (برهان).(5) تقاضا و انگیز. (انجمن آرا).
(1) - قیاس شوذ با: بشول، بشولیدن (رجوع شود به ژولیدن) به معنی آشفته و پریشان شدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین):
گر من به دست بازی هر غم وژولمی
زیرک نبودمی و خردمند و گولمی. مولوی.
(2) - جهانگیری به معنی «شور» و سروری از مؤید الفضلاء، به معنی «شوربا» نوشته اند و رشیدی بدون اظهارنظر همین اقوال را نقل کرده و هیچیک شاهد نداده اند. ظاهراً شور (شوریدن، پریشان شدن) را به معنی طعم شور گرفته اند. (حاشیهء برهان قاطع).پ
(3) - بژول. بجول. بجل. (حاشیهء برهان).
(4) - ظ. این معنی را نیز از جهت خلط در معنی «شور» نوشته اند. (حاشیهء برهان).
(5) - رشیدی به معنی تقاضا و انگیز و بر این قیاس وژولیدن به معنی تقاضا کردن و برانگیختن کسی را به کاری نوشته. (حاشیهء برهان).

وژولنده.

[وُ لَ دَ / دِ] (نف)(1) شور و غوغا و تقاضاکننده و برانگیزاننده به جنگ را گویند، و به ترکی شرباشارن خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء).
(1) - اسم فاعل از وژولیدن. (حاشیهء برهان قاطع).

وژولیدن.

[وُ دَ] (مص)(1) شور کردن. (برهان) (آنندراج). || برانگیزاندن مردم را به جنگ. (برهان). تحریک کردن و برانگیزاندن بر جنگ و جدال و مخاصمه. (ناظم الاطباء). تحریک کردن. جنباندن. (فرهنگ فارسی معین). || وزیدن باد و جز آن. (ناظم الاطباء). || تقاضا نمودن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گزاردن کارها. (فرهنگ فارسی معین). || ورغلانیدن و اغوا کردن. || دل ربودن. گمراه کردن. || فرونشانیدن تشنگی. (ناظم الاطباء).
(1) - از وژول + یدن (پسوند مصدری). (حاشیهء برهان قاطع).

وژوه.

[وَ] (اِ) چکیدن باران از سقف خانه و امثال آن. (آنندراج) (برهان)(1) (انجمن آرا). وُژوه. (ناظم الاطباء).
(1) - رجوع به جهانگیری و رشیدی شود. (حاشیهء برهان قاطع).

وژه.

[وَ ژَ / ژِ] (اِ) وجب، و آن مقداری باشد از دست مابین انگشت بزرگ و انگشت کوچک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شِبْر. (آنندراج) (برهان). بدست. (آنندراج). وجب تبدیل وژه است. (آنندراج) (انجمن آرا) : اگر تو از آسمان مطلع میبودی یا بسوی آسمان وژه ای بالا میرفتی... (فیه مافیه). آری آسمان را وژه وژه پیمودی همه را گردیدی خبر میدهی. (فیه مافیه چ فروزانفر ص 212).
یک وژه نیستی و پنداری
از سرت تا به آسمان وجبی است.
؟ (از آنندراج و انجمن آرا).

وژیدن.

[وَ دَ] (مص) اندازه گرفتن با وجب. وجب کردن. (ناظم الاطباء).

وس.

[وَ] (ص، ق) بر وزن و معنی بس باشد، چه در کلام فارسی با و واو به هم تبدیل می یابند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). بس. (فرهنگ فارسی معین). و در عربی حسب گویند. (برهان). بس. (ناظم الاطباء). || بسیار. || چگونه. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

وس.

[وَس س] (ع اِ) عوض. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وسائد.

[وَ ءِ] (ع اِ) وُسُد. وساید. جِ وِساد، به معنی بالین و نازبالش. (منتهی الارب). رجوع به وساد شود. || جِ وسادة. به معنی بالشها. (آنندراج) (غیاث اللغات).

وسائط.

[وَ ءِ] (ع اِ) وسایط. جِ واسطة. به معنی وسیله ها مستعمل است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

وسائل.

[وَ ءِ] (ع اِ) وسایل. جِ وسیلة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وسیله شود.

وساج.

[وَسْ سا] (ع ص) جمل وساج؛ شتر نیک گردن درازکننده در رفتار و تیزرو. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وُسُج. (المنجد).

وساد.

[وِ / وَ / وُ] (ع اِ) بالین. تکیه جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). مخده و چیزی که بر آن تکیه کنند. (ناظم الاطباء). || نازبالش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). بالشت. (دهار) (اقرب الموارد). وساده. (منتهی الارب) (آنندراج). و فاءالفعل به هر سه حرکت آمده. (آنندراج). ج، وسد، وسائد. (منتهی الارب). و قوله صلی اللهعلیه وآله : ان وسادک لعریض؛ کنایه است از کثرت خواب بدان جهت که چون بالین عریض باشد خواب خوش آید، یا کنایه است از پهنایی قفا و بزرگی سر که دلیل غباوت باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): فلان عریض الوساد؛ فلان بلید و کندذهن است. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وسادات.

[وِ] (ع اِ) جِ وسادة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وسادة شود.

وسادة.

[وَ / وِ / وُ دَ] (ع اِ) بالین. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). تکیه جای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || متکا. (ناظم الاطباء). نازبالش. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). بالش. (مهذب الاسماء). مخده. || بستر و خوابگاه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || مسند و تخت و اورنگ. (ناظم الاطباء) : اثری از آثار معالم علم اگر امروز نشان میدهند جز بر سدهء سیادت و وسادهء حشمت او صورت پذیر نیست. (مرزبان نامه چ تهران 1317 ص8).
کآشنا بودند وقت کودکی
بر وساده یْ آشنایی متکی.مولوی.
تو آن یگانهء دهری که بر وسادهء حکم
به از تو تکیه نکرده ست هیچ صدرنشین.
سعدی.

وساطت.

[وَ طَ](1) (ع اِ) واسطه و وسیله. || (اِمص) میانجیگری و شفاعت. (ناظم الاطباء). || (مص) در میان شدن و واسطه و وسیله شدن. (غیاث اللغات از منتخب و کشف و صراح). || میانجی گری کردن. پادرمیانی یا پامیانی کردن. میانجی شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : جماعتی میان هر دوی ایشان به سفارت و وساطت بایستادند و وصلتی میان ایشان برفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). وساطت این حکومت و قطع این خصومت با شمشیر افتاد. (ترجمهء تاریخ یمینی). تا هم سلطان میان ایشان به وساطت برخاست و کار ایشان به فیصل رسانید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- وساطت کردن؛ میانجی شدن. میانجی گری کردن. (ناظم الاطباء).
- || شفاعت نمودن. (ناظم الاطباء).
(1) - در تداول فارسی به کسر اول [ وِ طَ ] تلفظ شود.

وساطة.

[وَ طَ] (ع مص) رجوع به وساطت شود. || (اِ) میانجی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عمل وسیط. (اقرب الموارد). || (مص) در میان شدن. واسطه و وسیله شدن. (آنندراج). || بزرگوار شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). باشرف و باحسب شدن. (المنجد) (اقرب الموارد). بزرگوار شدن و بهینه شدن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || در میان حق و عدل شدن. (از اقرب الموارد): وسط الرجل فیهم وساطة؛ توسط الحق و العدل. (اقرب الموارد).

وساع.

[وَ] (ع ص) مرد سبک در حاجت و گرامی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اسب جواد گرامی یا فراخ گام، و فراخ ذراع. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). اسب فراخ گام و خر را نیز گویند. (مهذب الاسماء).

وساع.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وسیع. (ناظم الاطباء). رجوع به وسیع شود.

وساع.

[وَسْ سا] (ع ص) شتر فراخ گام. (ناظم الاطباء).

وساعة.

[وَ عَ] (ع مص) سَعَة. فراخ گام و ذراع و گرامی نژاد گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فراخ گام شدن ستور. (دهار) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || فراخ گردیدن جای. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وساق.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ واسق، به معنی ناقهء بارگرفته و آبستن شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وسام.

[وَ] (ع مص) زیبا و خوب روی گردیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). نیکوروی شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وسام.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وسیم، به معنی زیبا و خوبروی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وسیم شود. || جِ وسیمة، به معنی زن جمیل زیباروی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به وسیمة شود. || نشان و داغ ستوران و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || نشان که آویزند بر سینه و جز آن.

وسامة.

[وَ مَ] (ع مص) زیبا و خوب روی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). نیکوروی شدن. (دهار). || (اِمص) خوبی و زیبایی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وساوس.

[وَ وِ] (ع اِ) جِ وسواس، به معنی اندیشهء بد و آنچه در دل گذرد. (آنندراج) (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). || جِ وسوسه :
خدای عزوجل از تنش بگرداناد
مکاره دو جهان و وساوس خناس.
منوچهری.
خواهی که شود رسته روانت ز جهنم
در مدح علی کوش که رستی ز وساوس.
ناصرخسرو.
تا کی باشد تو را وساوس همراه
تا کی باشد تو را کواکب همبر؟مسعودسعد.
متابعت وساوس شیطانی و موافقت هواجس نفسانی نمودی. (سندبادنامه). رجوع به وسوسه شود.

وساید.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وسادة. (ناظم الاطباء). رجوع به وسادة و وسائد شود.

وسایط.

[وَ یِ] (ع اِ) وسائط. جِ وسیطة. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || در تداول فارسی جمع واسطه گرفته شود. (فرهنگ فارسی معین).
- وسایط نقلیه؛ هر وسیلهء موتوری یا غیرموتوری که حمل بار یا انسان کند.
|| (اصطلاح صوفیه) اسبابی که به تعلق کردن آن به مراد رسند. (فرهنگ فارسی معین از تاریخ تصوف تألیف غنی ص657).

وسایل.

[وَ یِ] (ع اِ) وسائل. جِ وسیلة. اسباب و لوازم. (فرهنگ فارسی معین) : با این وسایل و فضایل در خصم شکنی و دشمن شکنی بر مردان جهان فسوس کردی. (فرهنگ فارسی معین از لباب الالباب).
گر تو برانی کسم شفیع نباشد
ره به تو دانم دگر به هیچ وسایل.سعدی.
- وسایل ارتباطی؛ هر چیز که ارتباط میان دو کس یا دو جا برقرار کند.
- وسایل نقلیه؛ وسایط نقلیه.

وسب.

[وَ] (ع اِ) چوبی است که نزدیک تگ چاه اندازند چون خاکش ریزان باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، وسوب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (مص) گیاه ناک گردیدن زمین. (منتهی الارب) (از آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وسب.

[وَ سَ] (ع اِ) چرک و ریم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وسخ. (المنجد). || (مص) چرک و ریمناک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). چرک گردیدن و ریمناک شدن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وسب.

[وِ] (ع اِ) گیاه انبوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). نبات. (اقرب الموارد).

وسپور.

[وَ] (اِ) وسپوهر. رجوع به وسپوهر شود.

وسپوهر.

[وَ] (اِ) وسپور. واسپور(1). عنوان شاهزادگان و نجبای اشکانی و ساسانی. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - پهلوی vaspuhr.

وستا.

[وَ] (اِ) ستایش خالق و خلق(1). (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). ستایش خدا. (غیاث اللغات). ستایش و شکر خالق. (ناظم الاطباء). || (اِخ) به وزن و معنی استاست که تفسیر زند باشد(2). (برهان) (انجمن آرا). وستا تفسیر زند است و زند صحف ابراهیم بود. (صحاح الفرس) (لغت نامهء اسدی). و این غلط است. (مرحوم دهخدا) (صحاح الفرس). و آن کتابی است تصنیف زردشت در احکام آتش پرستی. (آنندراج) (برهان). رجوع به اوستا شود :
چو گلبن از گل آتش نهاد عکس افکند
به شاخ او بر، دراج گشت وستاخوان.اوبهی.
|| وستا که یونانیان او را هستبا میگفتند ربة النوع آتش بوده چنانکه ویرژیلیوس همه جا در آثار خویش نام او را مرادف آتش ذکر کرده. این ربة النوع را در آتن و روم ستایش میکردند و نوما او را در روم معبدی بنا نهاد که وستالیس ها در آن معبد نگاهدار آتش مقدس بودند. || (اِ) آتش. (ناظم الاطباء).
(1) - بر اساسی نیست. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(2) - زند خود به معنی تفسیر است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وستاخ.

[وُ] (ص) گستاخ. بستاخ. رجوع به گستاخ شود.

وستاخی.

[وُ] (حامص) گستاخی. بستاخی. رجوع به گستاخی شود.

وستاد.

[وَ] (ص، ق) بسیار. (فرهنگ فارسی معین). توضیح اینکه این کلمه در فرهنگها به صورت «وستاد» و «وستاذ» و «وسناد» آمده. در لغت فرس اسدی چ اقبال ص106 آمده: وسناد بسیار باشد. رودکی گوید :
امروز به اقبال تو ای میر خراسان
هم نعمت و هم روی نکو دارم وسناد.
رودکی.
نفیسی نوشته اند (رودکی ج3 ص1056 ج6): پندارم که در اصل وسیار بوده باشد که شاید لهجه ای از همان کلمهء بسیار باشد. در صحاح الفرس وستاذ به همین معنی آمده. ممکن است کلمه مصحف وسیاد، وسداد، بسیار باشد. قیاس شود به اسپنددات، اسپندیاد، اسپندیار. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وسناد شود.

وستازند.

[وَ زَ] (اِخ) لقب کتاب زند. (ناظم الاطباء). رجوع به زند شود.

وستاق.

[وَ] (اِخ) اوستا. (الفهرست ابن الندیم). معرب اوستا. رجوع به اوستا شود.

وستالیس.

[وِ] (اِخ) کاهن معبد وستا. نام کاهنهء معبد وستا. (فرهنگ فارسی معین). وستالیسها کاهنان معبد وستا بودند و وظیفهء ایشان آن بود که آتش مقدس را پیوسته روشن نگاه دارند و هرگاه آتش بواسطهء اهمال یکی از آنها خاموش میگشت رومیان او را زنده در گور می کردند. لیکن در عوض اگر وستالیسها در معبد به محکومی مصادف میشدند و از او شفاعت مینمودند حکومت روم فوراً آن محکوم را هر قدر هم که گناه وی عظیم بود، می بخشید.

وستان.

[وَ] (ص) بر پشت خفته. (ناظم الاطباء). آنکه بر پشت میخوابد. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). مصحف ستان.

وستاویژن.

[وِ ژِ] (انگلیسی، اِ)(1)ویستاویژن. ویستاویزیون. شیوه ای است جدید در صنعت فیلمبرداری که در آن فیلم برعکس فیلمهای معمولی به شکل افقی از مقابل دریچهء نورافکن میگذرد و بطور مستطیل روی پرده منعکس میشود. پردهء آن مانند پردهء سینمااسکوپ انحنا ندارد ولی ناظر خودبه خود به هنگام نمایش در پرده احساس عمق میکند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Vistavision.

وسترک.

[وَ رَ / وَ تَ رَ] (اِ) وسترنگ. بن گل سرخ که پس از افتادن برگهای گل باقی مانده و سرخ میگردد. (ناظم الاطباء).

وستریوش.

[وَ] (اِ) واستریوش. (فرهنگ فارسی معین). کشاورز، و آن یکی از طبقات چهارگانهء عهد ساسانی به شمار میرفته. (فرهنگ فارسی معین).

وستریوشان سالار.

[وَ] (پهلوی، اِ مرکب) وزیر کشاورزی در عهد ساسانی. در تاریخ طبری وستریوشان سلار آمده. (فرهنگ فارسی معین از تاریخ بلعمی چ وزارت فرهنگ ج1 ص948).

وستریوش بد.

[وَ بَ] (پهلوی، اِ مرکب)وستریوش بذ. رئیس طبقهء کشاورزان (در عهد ساسانی). (فرهنگ فارسی معین).

وستی.

[وَ] (اِ) شرح و ترجمه باشد، چنانکه اگر گویند وستی تجرید، مراد شرح تجرید است، اگر گویند وستی مصحف مراد ترجمه و شرح مصحف خواهد بود. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). شرح و تفسیر. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). شرح و تفسیر و ترجمه. (ناظم الاطباء). || شارح. جهانگیری این بیت خطاط را شاهد آورده :
اگر داند وگرنه من بگویم، چون دلم دارد
کتاب ناز را هرگز که کرده در جهان وستی؟
(از حاشیهء برهان چ معین).

وستی گر.

[وَ گَ] (ص مرکب) ترجمان. مترجم.

وسج.

[وُ سُ] (ع اِ) جِ وساج. (المنجد). رجوع به وساج شود. || جِ وسوج. (اقرب الموارد). رجوع به وسوج شود.

وسخ.

[وَ سَ] (ع اِ) ریم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). چرک. (اقرب الموارد). شوخ. (ناظم الاطباء) :
فرزند من یتیم و سرافکنده گرد کوی
جامه وسخ گرفته و در خاک خاکسار.
کسایی.
|| (مص) ریمناک شدن دست و اندام و جامه و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شوخگن شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر). گویند: وسخ الثوب یوسخ و یأسخ و ییسخ، و فعل آن از باب سمع است. (منتهی الارب). || (ص) ریمناک. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء). شوخگن. چرکین : فاذا علیه قمیص وسخ فقلت لفاطمة بنت عبدالملک الا تغسلون قمیصه. (تاریخ الخلفاء ص155).
- وسخ البحر؛ آسیوس. (تذکرهء ضریر انطاکی).
- وسخ التماثیل؛ گرفته میشود از مجسمه ها و بتهایی که در ریاضت گاهها و عبادت گاهها نصب شده است و بواسطهء بتان روغن زیت در آنجاها میسوزند. (از ابن البیطار).
- وسخ الکوائر؛ موم سیاه. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وسخ الکور؛ ماده ای سیاه باشد که بر دیوارهء کندوی عسل بندد. این اولین عمل نحل باشد در کندو، سپس خانه های مومین خویش سازد. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وسخ.

[وَ سِ] (ع ص) چرک و ریمناک. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وسخناک.

[وَ سَ] (ص مرکب) چرکین. (ناظم الاطباء).

وسخة.

[وَ سِ خَ] (ع ص) تأنیث وسخ: و اذا احتقن بطبیخه نفع من قروح الامعاء الوسخة. رجوع به وسخ شود.

وسد.

[وُسْ سَ] (اِ) بُسَّد. مرجان. (فرهنگ اسدی) (ناظم الاطباء). مرجان باشد، و آن جوهری است معروف. معدن آن از سه موضع بیرون نیست، اول طونس که شهری است از مغرب بر ساحل دریا و در حوالی آن شهر و ساحل محلی است که مرجان در قعر دریا میروید و غواصان داسها گرفته به قعر فرومیروند و مرجان را بریده می آورند و آن تا در میان دریاست نرم است و چون بیرون می آید منجمد میشود و دیگر موضعی از بلاد فرنگ است و در بنادر هرمز شاخهای سفید و سیاه از دریا میروید، سفید آن به کاری نیاید و سیاه را میتراشند و تسبیح میکنند و در یمن و عربستان آن را مبارک میدانند و نام آن را یسر نهاده اند و در هرمز مرجان سفید و سیاه میگویند و در ختا مرجان را بر جواهر ترجیح میدهند. (انجمن آرا) (آنندراج). و در کتب طبی نام آن را حجر شجری نویسند، چه آن از دریا مانند درخت میروید و برزخ است میان نبات و جماد. (برهان) :
نگار من به دو رخ آفتاب تابان است
لبی چو وسد و دندانکی چو مروارید.اسدی.
رجوع به بُسد شود.

وسد.

[وُ سُ] (ع اِ) وسائد. جِ وساد، به معنی بالین و نازبالش . (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وسط.

[وَ] (ع مص) در میان شدن. (تاج المصادر بیهقی). نشستن در میان قوم و در میان شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): وسطهم وسطاً و سطةً، بروزن عدة؛ نشست میان ایشان و در میان شد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ، ق) در میان و میان هر چیز. (غیاث اللغات). بین و میان. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ظرف است به معنی وسط. (منتهی الارب). ظرف مبهم است به معنی در میان. (غیاث اللغات): جلست وسط القوم؛ نشستم در میان آن قوم. (ناظم الاطباء).

وسط.

[وَ سَ] (ع ص، اِ) چیزی که میانه باشد، یعنی متوسط بود در طول و قصر و فربهی و لاغری و دیگر کیفیات. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). معتدل. (اقرب الموارد): شی ء وسط؛ چیزی میانه، نه زشت نه نیکو. (منتهی الارب). میانه. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). هر چیزی که نه خوب باشد نه بد نه زیاد باشد نه کم نه کوتاه نه دراز نه لاغر نه فربه. (ناظم الاطباء).
- وسط الشی ء؛ مابین دو طرف آن چیز، اسم است. (منتهی الارب).
|| راست و اعدل از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قال الله تعالی : و جعلناکم امة وسطاً (قرآن 2/143)؛ ای عد خیاراً. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || اسم چیزی است که در وسط واقع شود، مثل انگشت وسطی. (غیاث اللغات). || پسندیده و برگزیده. (مهذب الاسماء). ج، اوساط. (مهذب الاسماء). پسندیده. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).
- وسط السماء؛ یکی از اوتاد اربعهء منجمین. (مفاتیح العلوم خوارزمی).
|| مرکز و میان حقیقی چیزی. (ناظم الاطباء). میانه که عبارت است از میان حقیقی و مرکز. (غیاث اللغات). || (اصطلاح منطق) نزد منطقیین همان حد اوسط است که آن را واسطهء در تصدیق نیز خوانند. (کشاف اصطلاحات الفنون). همان سخنی که مقترن است با «زیرا که»، مث هرگاه بگوئیم جهان حادث است، زیرا که جهان متغیر است پس جملهء «زیرا که جهان متغیر است» وسط نامیده میشود. (تعریفات سید جرجانی). || (اصطلاح ریاضی) عدد دوم از اعداد سه گانهء متناسب را وسط خوانند و سومی از اعداد چهارگانهء متناسب را وسطین. قاضی رومی در شرح ملخص گوید: وسط در عدد آن است که نسبت یکی از دو طرف عدد مانند نسبت آن است به طرف دیگر آن و واسطهء عددی آن است که نصف مجموع دو طرف متقابل آن باشد مانند چهار، چهار وسط است میان سه و پنج و نصف مجموع سه و پنج است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح هیأت) اهل هیأت وسط را بر چند معنی اطلاق کنند. یکی بر قوس مخصوص و دیگر بر حرکت آن قوس و بر هر حرکت ملایم و معتدل. عبدالعلی بیرجندی در شرح تذکره به این معانی تصریح کرده است. و برای شرح و بسط این معانی رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

وسط.

[وُ سَ] (ع ص، اِ) جِ وُسطی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وسطی شود.

وسطر.

[] (اِخ) دهی است جزو بخش شهریار شهرستان تهران، جلگه و معتدل است. سکنهء آن 149 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، چغندرقند، باغات انگور و شغل اهالی زراعت است. تپه ای از آثار قدیم در اراضی آن دیده میشود. راه مالرو دارد و از طریق علیشاه عوض و فردوس میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وسطی.

[وُ طا] (ع ص) مؤنث اوسط. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). رجوع به اوسط شود. || انگشت میانگی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). انگشت که میان سبابه و بنصر نهاده است. (از اقرب الموارد). انگشت میانی. (ناظم الاطباء).
- صلوة وسطی.؛ رجوع به ذیل همین مدخل شود.
- قرون وسطی.؛ رجوع به ذیل همین مدخل شود.

وسطی.

[وَ سَ] (ص نسبی) منسوب به وسط، یعنی میانی. (ناظم الاطباء). رجوع به وسط شود.

وسع.

[وَ] (ع اِمص) فراخی و توانگری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || دست رس و طاقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (مص) سِعَة. گنجیدن در چیزی. || طاقت و گنجایش داشتن. (منتهی الارب). || فراخی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بی نیاز و غنی گردانیدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وسع.

[وِ] (ع اِمص) فراخی و توانگری. || دست رس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || طاقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وسع.

[وُ] (ع اِمص) توانگری. (مهذب الاسماء). فراخی و توانگری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). توانایی. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (مهذب الاسماء). دست رسی. || طاقت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
رهی در پیش آمد بی نهایت
که بیش از وسع هر مرد و زن آمد.عطار.
سعدی آن نیست که درخورد تو گوید سخنی
آنچه در وسع خود اندر دهن آمد گفتم.
سعدی.
به راه بادیه بودن به از نشستن باطل
اگر مراد نیابم به قدر وسع بکوشم.سعدی.

وسعت.

[وُ عَ] (ع اِمص) وسعة. فراخی. (غیاث اللغات). گشادی و فراخی و گنجایش و پهنایی و ظرفیت. (ناظم الاطباء) :
نه وسعت در درون مور آری
نه از عالم سر موئی بریدن.ناصرخسرو.
رجوع به وسعة شود.
- وسعت پیدا کردن؛ گنجایش پیدا کردن.
- وسعت داشتن؛ گنجایش داشتن.
- || استطاعت و توانگری داشتن. توانگر بودن.
- وسعتکده؛ وسعتگاه. (آنندراج). جای فراخ و وسیع و یا دلپذیر. (ناظم الاطباء) :
طرح افکند به وسعتکدهء طول امل
قصر شداد مصالح ز عمل پالایی.
واله هروی (از آنندراج).
- وسعتگاه، وسعتگه؛ جای وسیع. جای فراخ و وسیع و دلپذیر. (ناظم الاطباء) :
در تنگنای کوچهء شرح جلال تو
وسعتگه زمانه کمین کارخانه ای.
عرفی (از آنندراج).
دو سه میدان اسب که از درهء خشک رفتیم، به وسعتگاهی رسیدیم که چمن و زراعت بود. (سفرنامهء ناصرالدین شاه به مشهد 1306 ه .ق. ص45 از فرهنگ فارسی معین).

وسعة.

[وُ عَ] (ع اِمص) فراخی و گشایش. (غیاث اللغات) (آنندراج). فراخی و گشادی جای. (ناظم الاطباء). رجوع به وسعت شود.

وسف.

[وَ] (ع اِ) کفتگی که نخست در ران و سرین شتر پیدا گردد از فربهی و سپس در اندامش شایع گردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وسفاد.

[وِ] (ص، ق) بسیار و فراوان. (ناظم الاطباء). وسناد. رجوع به وسناد شود.

وسفونجرد.

[] (اِخ) دهی از دهستان وزوا از بخش دستجرد شهرستان قم در 6 هزارگزی قاهان. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 468 تن. آب آن از قنات و محصول آنجا غلات، بنشن، عناب، توت، گردو، بادام و شغل اهالی زراعت، پارچهء وطنی و کرباس بافی. مزرعهء احمدآباد گونه گرد جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وسق.

[وَ] (ع مص) گرد کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). گرد کردن چیزی و بار نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و از این معنی است قول خداوند : و اللیل و ما وسق (قرآن 84/17)؛ اذا جلل الجبال و الاشجار و البحار و الارض فاجتمعت له فقد وسقها. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || راندن. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر). وسیق. (منتهی الارب). || بار گرفتن ناقه و جز آن و گرفتن آب گشن در رحم و برداشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برداشتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی).

وسق.

[وَ / وِ] (ع اِ) اشتروار. (مهذب الاسماء). بار شتر. || شصت صاع. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) :هرچه از زمین حاصل شود ده یکی بباید دادن چون آن غله پنج وسق بود و وسقی عبارت از شصت صاع است و صاع پنج رطل است و ثلث رطل بغدادی به قول اهل حجاز. (تاریخ قم ص169). ج، وسوق. (منتهی الارب). اوساق. (مهذب الاسماء). در حدیث جابر است از پیغمبر صلی الله علیه و آله: لا صدقة فی شی ء من الزرع و الکرم حتی یبلغ خمسة اوسق. (منتهی الارب). گویند وسق نزد اهل حجاز 320 رطل است و نزد عراقیها 480 رطل. (اقرب الموارد).

وسقونقان.

[] (اِخ) دهی از دهستان جاسب بخش دلیجان شهرستان محلات در راه شوسهء اصفهان به قم. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 680 تن. آب آن از سه رشته قنات و محصول آنجا غلات، سیب زمینی، گردو، بادام، زردآلو، هلو، انگور و شغل اهالی زراعت است. دفتر اسناد رسمی و دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وسکاره.

[وَ رَ / رِ] (اِ) اسدی در لغت نامه (ص5) آن را تیان(1) معنی کرده و این دو بیت را شاهد آورده است :
چون کسی(2) نیست شوخ و وسکاره
چون نهم در کف تو وسکاره
گفت وسکاره که ش تیان خوانی
آنچنان ده که باز بستانی.(فرهنگ اسدی).
(1) - تیان؛ دیگ بزرگ و سرگشاده. (برهان).
(2) - چون تو کس. (حاشیهء فرهنگ اسدی از یادداشت مرحوم دهخدا).

وسکردن.

[وَ کَ دَ] (مص) تنحیب؛ وسکردن در کار. و منه التنحیب و هو شدة القرب للماء. (تاج المصادر).

وسکرده.

[وَ کَ دَ / دِ] (ص) همان وشکرده است یعنی چست و چالاک و محال [ مآل ]اندیش. (انجمن آرا). شخصی را گویند که کارها را زود و جلد و چست کند، و به کسر اول هم به این معنی و هم شخصی جلد و چابک و توانا و صاحب قوت باشد. (برهان) (آنندراج). چست و چالاک و جاهد و کارکن و آنکه کاری را به تندی و جلدی میکند. قوی و باقدرت و توانا. (از ناظم الاطباء). و بر این قیاس وسکردیدن و وسناد به معنی بسیار است، و با شین نیز آمده. (آنندراج). رجوع به وشکرده شود.

وسکرده.

[وِ کَ دَ / دِ] (ص) رجوع به وَسکرده شود.

وسکردیدن.

[وَ کَ دی دَ] (ص) وسناد. به معنی بسیار است، و با شین نیز آمده. (انجمن آرا) (آنندراج).

وسگاه.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان سیاه رود بخش افجهء شهرستان تهران در 2هزارگزی شمال راه شوسهء تهران به دماوند، کوهپایه و سردسیری است. سکنهء آن 512 تن. آب آن از رودخانهء سیاه رود و محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی، قلمستان و شغل اهالی زراعت است. مزرعهء قاپیس، سبزه شن، گرم دره، ورک چال، آقاقلعه، زرینه چال جزو این ده است. راه مالرو دارد و از رودهن میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وسل.

[وُ سُ] (ع اِ) جِ وسیلة. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به وسیله شود.

وسم.

[وَ] (ع مص) نشان کردن و داغ نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). داغ کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || چیره شدن بر کسی در خوبی و زیبایی و جمال. (منتهی الارب) (آنندراج). به نیکویی غلبه کردن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) عیب. (غیاث اللغات) (منتهی الارب). || نشان. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). داغی که به آهن تافته کنند. (فرهنگ فارسی معین). داغ. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، وسوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- وسم دادن؛ داغ کردن و داغ نهادن و نشان کردن. (ناظم الاطباء).
|| درختی است که برگ آن خضاب است. (المنجد) (اقرب الموارد).

وسماء .

[وُ سَ] (ع ص، اِ) جِ وسیم، به معنی زیبا و خوبروی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وسیم شود.

وسمت.

[وَ مَ] (ع مص) وسمة. داغ کردن. || مجازاً، تهمت کردن. (غیاث اللغات). رجوع به وسمة شود.

وسمق.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان حومهء بخش خرقان شهرستان ساوه. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 1156 تن. آب آن از چشمه سار و قنات کوهستانی و محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی، بادام، گردو، میوه جات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. عده ای برای تأمین معاش برای کارگری به تهران میروند. کاردستی آنان جاجیم بافی و کرباس بافی و گیوه چینی است. دفتر رسمی ازدواج و طلاق دارد. مزارع ونک، قوشقونک جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وسمة.

[وَ مَ / وَ سِ مَ] (ع اِ) حنای مجنون.(1)کتم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خطر. (منتهی الارب). گیاهی است برگش شبیه برگ مورْد و ساقش غیرمجوف و ثمرش به قدر فلفلی و بعد از رسیدن سیاه گردد و بدان ابرو و موی را خضاب کنند و در آن قوهء محلله باشد، یا آن برگ نیل است. (منتهی الارب) (آنندراج). برگ نیل. (مهذب الاسماء). گیاهی که آن را رنگ و بشکول و خطر و کتم نیز گویند. (از ناظم الاطباء). برگ نیل، و تیره از صفات، و دود و زهر از تشبیهات اوست، و با لفظ بستن و پیوستن و زدن و کشیدن به معنی مستعمل. (بهار عجم) (آنندراج). ورق نیل. (قاموس) (جهانگیری) (مهذب الاسماء). عظلم. (منتهی الارب). رنگ سیاه است که زنان در ابرو کنند. (حاشیهء فرهنگ اسدی). رستنیی باشد که زنان آن را در آب جوشانند و ابرو را بدان رنگ کنند، و بعضی گفته اند برگ نیل است، چه به عربی ورق النیل میگویند، و بعضی گویند نوعی از حنا است و آن را حنای سیاه میگویند، و جمعی گفته اند سنگی است که آن را به آب میسایند و بر ابرو میمالند سیاه می کند. (برهان)(2). ظاهراً وسمه و رنگ یک چیز باشد، وسمه برگ نساییده یا درشت کوفتهء آن برگ، و رنگ نرم کوفتهء آن است. (یادداشت مرحوم دهخدا) : بباید دانست که اصل خضابها حنا و وسمه است و رسم چنان است که نخست حنا برنهند و یک ساعت صبر کنند و یا بیشتر، پس بشویند و وسمه برنهند و هم صبر کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). وسمه هندی باشد و کرمانی، وسمهء هندی رنگ سیاه طاوسی دهد و کرمانی رنگ سیاه فقط و یا با طاوسی کم رنگ، وسمهء هندی زودتر گیرد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
گیاهی از تیرهء صلیبیان که دوساله است و ارتفاعش در حدود یک متر میشود، گلهایش زردرنگند و میوه اش خرجینک است. این گیاه بومی شمال آفریقا و اروپای جنوبی و مرکزی و آسیای غربی من جمله ایران است. در برگهای این گیاه مادهء رنگ کننده ای وجود دارد که از آن، جهت آرایش خانم ها [ رنگ کردن ابروها ] استفاده میکردند، مادهء رنگی این گیاه رنگ سبز مایل به آبی تولید میکند. عسمه. نیل بری. عظلم. (فرهنگ فارسی معین) : بوبکر صدیق خضاب به حنا و کتم کرد، و کتم وسمه باشد. (یواقیت العلوم).
وسمه غیر کتم است. جوهری گوید: کَتَم گیاهی است که آن را با وسمه ای مخلوط و با آن خضاب کنند. مؤلف در یادداشتی نویسند: به اغلب احتمالات کتم رنگ است که امروز نیز برای سیاه کردن موی به کار برند :
چون مرا با جلبان کار نباشد پس از این
رستم از وسمه و گلگونه و حنا و شخار.
؟ (از صحاح الفرس).
چشم جادوی تو بی واسطهء کحل کحیل
طاق ابروی تو بی واسطهء وسمه وسیم.
سعدی.
وسمه بر ابروی تلخ آن نگار تندخوی
زهر خونخواری است کز تیغ تغافل میچکد.
صائب.
- امثال: وسمه بر ابروی کور : کس نتواند گرفت دامن دولت به زور کوشش بی فایده ست وسمه بر ابروی کور.
سعدی.
وسمه را آب، گلاب را خواب.
وسمه قد را بلند نمیکند.
- وسمه بستن؛ ابروان را با وسمه رنگ کردن :
وسمهء ناز بسته بر ابرو
سرمهء ناز شسته از بادام.
صائب (از آنندراج).
میتوان صد رنگ گل را در نگاهی وسمه بست
بس که رنگ چهرهء آن ماه سیما نازک است.
صائب.
- وسمه پوش؛ آنکه جامهء رنگ شده با وسمه یا لکه دار از وسمه پوشیده باشد. (ناظم الاطباء).
- وسمه جوش؛ ظرفی است برای جوشاندن وسمه. (فرهنگ فارسی معین).
- وسمه دار؛ لکه دارشده با وسمه. (ناظم الاطباء).
- وسمه زدن؛ وسمه بستن :
از غالیه وسمه زده ای بر گل و شکّر
امروز همان بر گل و شکّر زده ای باز.
سلمان (از آنندراج).
- وسمه کاری؛ وسمه مالی.
- || آرایش چهره. (فرهنگ فارسی معین).
- وسمه کاری کردن؛ وسمه کشیدن.
- || آرایش کردن چهره. (فرهنگ فارسی معین).
- وسمه کردن؛ وسمه کشیدن :
چه حاجت است به مشاطه روی نیکو را
ز دود وسمه مکن تیره طاق ابرو را.
قاسم مشهدی (از آنندراج).
-امثال: آمده ام خانهء شوهر وسمه کنم، نیامده ام وصله کنم.
- وسمه کشیدن؛ با وسمه ابروان و پشت لب را سبز مایل به سیاهی کردن. ابروها را با مطبوخِ وسمه رنگ کردن و بشکولیدن. (ناظم الاطباء) :
جهان بر ابروی عید از هلال وسمه کشید
هلال عید بر ابروی یار باید دید.حافظ.
چست بنشاند و غازه کند(3) و وسمه کشد
آبگینه برد آنجا که درشتی خار است.
نجیبی (از فرهنگ اسدی ص502).
- وسمه گذاشتن؛ وسمه بستن. وسمه کردن. وسمه کشیدن. وسمه زدن.
.(یادداشت مؤلف)
(1) - Indiga (2) - کلمهء عربی وسمه در مرحلهء اول به برگهای Pastelفرانسوی که لاتینی آن Isatistinctoria میباشد و سپس به برگهای Indigotierفرانسوی که لاتینی آن Indigofera tinctoriaمیباشد اطلاق میشود. (فرهنگ فارسی معین از عقار ص 126).
(3) - اصل: کشد. (متن، تصحیح قیاسی مؤلف است).

وسمی.

[وَ می ی] (ع ص، اِ) نخست باران. (مهذب الاسماء). باران نخستینِ بهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سمی به لانه یسم الارض بالنبات. (منتهی الارب). باران اولینِ بهار. (غیاث اللغات). || باران بزرگ قطره. (غیاث اللغات از شرح نصاب) : و هو [ ای شنبلید ] اول زهرة تطلع من الارض اذا وقع المطر الوسمی... (ابن بیطار).

وسن.

[وَ سَ] (ع اِ) حاجت و نیاز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: ما هو من همی و من وسنی. ج، اوسان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خواب سبک. (مهذب الاسماء). گرانی خواب یا اول آن یا پینکی و غنودگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). وَسَنة. وَسْنة. سِنة. (منتهی الارب) :
آتش اندر دلم بسوخته صبر
آب از دیدگان ببرده وسن.مسعودسعد.
خوب است مرا کار به هر جا که تو باشی
بیداری من با تو خوش است و وسن من.
منوچهری.
چرا نگرید چشم و چرا ننالد تن
کز این برفت نشاط و از آن برفت وسن.
مسعودسعد.
گفت پیغمبر که خسبد چشم من
لیک کی خسبد دلم اندر وسن؟مولوی.
- بی وسن؛ بی خواب :
رسم ناخفتن به روز است و من ازبهر تو را
بی وسن باشم همه شب روز باشم باوسن.
منوچهری.
|| (مص) بیهوش شدن از بوی بد چاه و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). و بیهوش شدن از دم چاه. (المصادر زوزنی). || گرفتن کسی را تنگی خواب یا اول آن یا پینکی. (اقرب الموارد). گران خواب گردیدن. (ناظم الاطباء).

وسن.

[وَ سِ] (ع ص) غنوده و خوابناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث اللغات). خفته. (غیاث اللغات). نائم. || بیهوش شده از بوی بد چاه. (ناظم الاطباء).

وسن.

[وَ سَ] (ص) آلوده. (آنندراج). || (اِ) آلایش. آلودگی. (آنندراج) :
حضرتی کز قدر زیبد گرچه او
دامن همت بگرداند وسن
حارسش کیوان و برجیسش ندیم
آفتابش شمع و گردونش لگن.
امامی هروی (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ رشیدی).
(و در سروری با شین معجمه آمده است [ وشن ]).

وسنا.

[وَ] (ص، ق) بسیار و فراوان و پر و سرشار. (ناظم الاطباء). رجوع به وسناد شود.

وسناد.

[وَ] (ص، ق) بسیار و انبوه و فراوان بودن هر چیزی. (آنندراج) (برهان). بسیار. (فرهنگ اسدی). پر. (فرهنگ اسدی). بسیار و فراوان و پر و سرشار. (ناظم الاطباء) :
امروز به اقبال تو ای میر خراسان
هم نعمت و هم روی نکو دارم وسناد.
رودکی (از اسدی).
و به این معنی با شین معجمه نیز آمده است. (آنندراج) (برهان). نفیسی نوشته است: پندارم که در اصل وسیار بوده باشد که شاید لهجه ای از همان کلمهء بسیار باشد. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وستاد و وشناد شود.

وسنان.

[وَ] (ع ص) غنوده و خوابناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). خفته. (مهذب الاسماء). خسبنده.

وسنج.

[وَ سَ] (معرب، اِ) مأخوذ از وسنگ فارسی و به معنی آن. (ناظم الاطباء). رجوع به وسنگ شود.

وسنگ.

[وَ سَ] (اِ) لیمودارو باشد، و آن گیاهی است کوهی که از درزهای سنگ روید و گل آن بوی لیمو میکند، و معرب آن وسنج است، و طبیعت آن گرم و خشک. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مصحف وشیگ. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وشیگ شود.

وسنة.

[وَ سَ نَ] (ع اِ) سِنة. وَسَن. گرانی خواب یا اول آن یا پینکی و غنودگی. (منتهی الارب). خوابناکی و گرانی خواب و پینکی و اول خواب. (ناظم الاطباء).

وسنة.

[وَ نَ] (ع اِ) سِنة. وسن. گرانی خواب یا اول آن یا پینکی و غنودگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وسنة.

[وَ سِ نَ] (ع ص) مؤنث وَسِن. زن غنوده و خوابناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وسن شود.

وسنی.

[وَ / وُ] (اِ) ضرة. زنی باشد که بر سر زن خواهند. (فرهنگ اسدی). هبو. هوو. دو زن که در خانهء یک شوهر باشند. (آنندراج): اضرار؛ باوسنی گشتن زن. (المصادر زوزنی). دو زن که یک شوهر داشته باشند هر یک مر دیگری را وسنی باشد، و به ضم هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء). زنی که با زن دیگر در شوهر مشترک باشند. بنانج. (یادداشت مؤلف). وشنی. (فرهنگ فارسی معین). گولانج. (یادداشت مؤلف) :
دوستانم همه مانندهء وسنی شده اند
همه زآن است که با من نه درم ماند و نه زر.
عسجدی (از آنندراج).
از مراعات عدل تو برخاست
دشمنی از میانهء وسنی.فخری.

وسنی.

[وَ نا] (ع ص) زن سست کسل مند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || زن غنودهء پینکی رسیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و این مؤنث وسنان است. (منتهی الارب) (آنندراج).

وسواس.

[وَسْ] (ع اِ) اندیشهء بد و آنچه در دل گذرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هر بدی که به قلب خطور کند و هر چیزی که در آن خیر و صلاح نباشد. (اقرب الموارد). || عبارت است از خواطر نفسانیهء جسمانیه، خواه عقلی باشد خواه حسی باشد و خواه غیر آن که دورکننده است از قرب حق. (کشاف اصطلاحات الفنون از لطائف اللغات). || آنچه شیطان در دل افکند. (ناظم الاطباء). آنچه شیطان در دل انسان افکند و او را به کار بد برانگیزد. (فرهنگ فارسی معین) :
جست از جایگه آنگاه چو خناسی
هوس اندر سر و اندر دل وسواسی.
منوچهری.
ضمیر پاک تو را دیو کی کند وسواس
که هست بر سر تو پرّ جبرئیل امین.
امیرمعزی (از آنندراج).
|| کسی که شیطان و دیو او را وسوسه کرده است. (اقرب الموارد). || نام دیو. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). دیو که مردم را وسوسه کند. (السامی). دیو وسوسه کننده، یعنی اندیشهء بد در دل افکننده. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). شیطان و دیو. (کشاف اصطلاحات الفنون). منه قوله تعالی : من شر الوسواس الخناس. (قرآن 114/4).
- وسواس سوداوی(1)؛ نوعی جنون: ان البلادری وسوس فی آخر عمره. (تاریخ ابن عساکر ج2 ص109). اما انا فقد امتحنته [ ای الحنظل ] و سقیته اصحاب داء المالیخولیا و الصرع و الوسواس. (ابن بیطار).
گر ز وسواس خیزد اصل جنون
به جنون میکشد مرا وسواس.مسعود.
|| نااستواری و سرگردانی و دودلی در کارها. (ناظم الاطباء). تردید و شکی که در ضمیر انسان پدید آید. دودلی. (فرهنگ فارسی معین) : وسواس بر طبیعتش غالب بود. (فرهنگ فارسی معین از عالم آرای عباسی چ امیرکبیر ج1 ص182).
این ستوران کرده در گردن
رسن جهل و سلسله یْ وسواس.
ناصرخسرو.
پنبهء وسواس بیرون کن ز گوش
تا به گوشت آید از گردون خروش.مولوی.
|| شک و شبهه در عبادات و در اوامر مذهبی خصوصاً در پاکی و ناپاکی و طهارت و نجاست. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). در تداول، حالتی که به بعضی مقدسین دست دهد که متنجسی را مث صد بار شوید و گمان برد هنوز پاک نشده یا کلمه ای از نماز را صد بار گوید و گمان برد به تجوید نبوده و یا بارها در آب غوطه خورده و گمان برد ارتماس لازم به جای نیامده. (یادداشت مرحوم دهخدا). || مرضی که از غلبهء سودا بر نفس عارض گردد و ذهن را مشوش گرداند. (از اقرب الموارد). || آواز نرم سگ. (منتهی الارب) (آنندراج). آواز سگ. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || آواز صیاد. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب). آواز نرم صیاد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || آواز پیرایه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). آواز زیور و پیرایه. (ناظم الاطباء). || آواز نرم درخت از حرکت باد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آوازی که از مالیدن ابریشم به هم پدید آید. (ناظم الاطباء).
.
(فرانسوی)
(1) - La manie

وسواس.

[وِسْ] (ع مص) بد اندیشیدن. (منتهی الارب). بد اندیشیدن و اغوا کردن شیطان. (از ناظم الاطباء). در دل افکندن شیطان و نفس چیزی بی نفع و بی خیر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). وسوسه. (منتهی الارب). قوله تعالی : فوسوس لهما الشیطان. (قرآن 7/20) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سخن گفتن به کلامی آهسته و تکرار کردن آن. (اقرب الموارد). || جنون پیدا کردن و بی رویه و نظام سخن گفتن. (اقرب الموارد). || آواز دادن پیرایه و نی. (از اقرب الموارد).

وسواسی.

[وَسْ] (ص نسبی) منسوب به وسواس. (ناظم الاطباء). کسی که دارای وسواس است. مردد. دودل. (فرهنگ فارسی معین). || آنکه در کارها همیشه شک آورد و سرگردان باشد و هرگز یقین نکند. || آنکه اندیشه های بد کند. || غمگین و ملول. (ناظم الاطباء). رجوع به وسواس شود.

وسوب.

[وُ] (ع اِ) جِ وَسْب، و آن چوبی است که نزدیکی تگ چاه اندازند چو خاکش ریزان باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وسب شود.

وسوج.

[وَ] (ع ص) ابل وسوج؛ شتر گردن درازکننده در رفتار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وسوسة.

[وَسْ وَ سَ] (ع مص) بد اندیشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). در دل افکندن شیطان و نفس چیزی بی نفع و بی خیر. وِسْواس. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) تسویل. خارخار. (یادداشت مرحوم دهخدا). پند و نصیحت شیطانی. (ناظم الاطباء). آنچه شیطان به دل مردم افکند از اندیشه های بد. اغوا و ترغیب نفس و شیطان. (ناظم الاطباء) :
اگرچه وسوسه در دل ز عشق دارم صعب
دلم ز وسوسهء عشق کی خورد تیمار؟
معزی (از آنندراج).
حاصل آن کز وسوسه هرکو گسیخت
از قضا هم در قضا باید گریخت.مولوی.
خارخار حسّها و وسوسه
از هزاران کس بود نی یک کسه.مولوی.
|| جنون. (یادداشت مرحوم دهخدا) : و کان شاعراً راویه فوسوس آخر ایامه فشد بالمارستان و مات فیه. (معجم الادباء ج2 ص127). رجوع به وسواس شود.

وسوسه انداز.

[وَسْ وَ سَ / سِ اَ] (نف مرکب) وسوسه اندازنده. آنکه سبب اندیشه های بد و فاسد میگردد و ترغیب بر کارهای بد می کند. (ناظم الاطباء). آنکه تولید وسوسه کند. آنکه کسان را بر کارهای بد ترغیب کند. (فرهنگ فارسی معین).

وسوسه انگیز.

[وَسْ وَ سَ / سِ اَ] (نف مرکب) وسوسه انگیزنده. وسوسه انداز. (فرهنگ فارسی معین): دختر با ادایی دلنشین و وسوسه انگیز گفت... (فرهنگ فارسی معین).

وسوسه کردن.

[وَسْ وَ سَ / سِ کَ دَ](مص مرکب) تولید وسوسه. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وسوسة شود.

وسوسه گر.

[وَسْ وَ سَ / سِ گَ] (ص مرکب) وسوسه انداز. (فرهنگ فارسی معین) :
آگهید از رگ جانم که چه خون میریزد
خون ز رگهای دل وسوسه گر بگشایید.
خاقانی (از فرهنگ فارسی معین).

وسوسه مند.

[وَسْ وَ سَ / سِ مَ] (ص مرکب) دارای وسوسه. (فرهنگ فارسی معین) :
چه کسم من چه کسم من که بسی وسوسه مندم
گه از این سوی کشندم گه از آن سوی کشندم.
مولوی (دیوان کبیر از فرهنگ فارسی معین).

وسوسه مندی.

[وَسْ وَ سَ / سِ مَ](حامص مرکب) وسوسه داشتن. (فرهنگ فارسی معین).

وسوسه نهادن.

[وَسْ وَ سَ / سِ نِ / نَ دَ](مص مرکب) ایجاد وسوسه در دماغ. (فرهنگ فارسی معین) : چون قیصر آرمانوس به ولایت خود رسید شیطان خذلان در دل و وسوسه در دماغ او نهاد. (فرهنگ فارسی معین از سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص27).

وسوط.

[وَ] (ع اِ) نوعی از خیمهء مویین یا خانهء کوچک از خانه های مویین. || (ص) ناقه ای که پر کند آوند را از شیر. || ناقه ای که بر سر و پشت وی بار کنند و قید و بند ننمایند آن را. || ناقه ای که بر حمل آن بر یک سال چهل روز برافزایند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وسوط.

[وُ] (ع مص) در میان شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وَسْط شود.

وسوق.

[وُ] (ع اِ) جِ وَسْق به معنی بار شتر و شصت صاع. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وسق شود. || جِ وِسْق. (ناظم الاطباء). رجوع به وسق شود.

وسوم.

[وُ] (ع اِ) جِ وسم، به معنی نشان و داغ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وسم شود.

وسه.

[وَ سَ / سِ] (اِ) چماق. عصا. (ناظم الاطباء). چوب دست. چوب دستی. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا) :
به وسه سر بکوب حاسد را
من بگویم اگر تو را وسه نیست.سوزنی.
و به تشدید نیز آمده. || قدرت و قوت. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). توانائی. (ناظم الاطباء). || آلت مرد. نره. (فرهنگ فارسی معین) :
روز و شبان به گنبد سیمین شان زدیم
هر ساعتی ز وسّهء سیمین یکی ستون.
سوزنی.

وسیب.

[وَ] (ع مص) بسیارگیاه شدن زمین. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وسب شود.

وسیت.

[وَ] (اِ) نزدیکی و دستاویز. (آنندراج از لطایف و غیاث اللغات).

وسیج.

[وَ] (ع اِ) رفتاری است شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج). رفتاری تند و شتاب مر شتر را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (مص) به رفتار وسیج رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وسیج.

[وَ] (اِخ) از نواحی ترکستان است به ماوراءالنهر. (منتهی الارب) (انجمن آرا) (آنندراج) (معجم البلدان) (سمعانی). قریه ای است نزدیک فاراب و محمد بن محمد طرخان فارابی از مردم آنجا است.

وسیخ.

[وَ] (اِ) نباتی است کوهی در سنگ روید و در بهار بوی لیمو دهد، و آن را به شیراز لیمودارو گویند. طبیعت آن گرم و خشک بود. خازگِن. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به وشیج و وشیگ و وسنگ شود.

وسیط.

[وَ] (ع ص، اِ) آنکه در نسب میانه و در قدر و منزلت بلندتر باشد. گویند: فلان وسیطهم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). آنکه در نسبت میانه و در محل رفیع باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج). || میانجی میان دو خصم. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). وسیط یا متوسط، شخصی را گویند که مابین دو خصم ازبرای اصلاح ذات البین توسط نماید. (از قاموس کتاب مقدس). میانجی دو دشمن. (فرهنگ فارسی معین) : ... و میان من و ملک وسیطی عدل و شفیقی مشفق باشی. (ترجمهء تاریخ یمینی). || واسطه. (فرهنگ فارسی معین).

وسیط.

[وَ] (اِخ) کتابی است در فقه. (غیاث اللغات از لطائف و منتخب و صراح) (آنندراج) :
این چنین رخصت بخواندی در وسیط
یا بده ست این مسئله اندر محیط.مولوی.

وسیط.

[وَ] (اِخ) شهر واسط که مابین کوفه و بصره واقع شده. (ناظم الاطباء). رجوع به واسط (اِخ) شود.

وسیطة.

[وَ طَ] (ع ص، اِ) مؤنث وسیط. (فرهنگ فارسی معین) رجوع به وسیط شود. || آبی که بر گل و لای غالب باشد. گویند: صار الماء وسیطة؛ ای غلب علی الطین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وسیع.

[وَ] (ع ص) فراخ. (منتهی الارب) (آنندراج). جای فراخ. پهناور. متسع. جادار. گشاد. گشاده. واسع. عریض. باوسعت و ممتد. (ناظم الاطباء) : علی تکین از آب بگذشت و در صحرایی وسیع بایستاد. (تاریخ بیهقی).
- وسیع المشرب؛ بی بندوبار و لاابالی در اصول و فروع دین. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وسیع بودن؛ وسعت داشتن.
- وسیع کردن؛ وسعت دادن.
|| اسب فراخ گام و فراخ ذراع. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || دور. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وسیق.

[وَ] (ع اِ) باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مطر. (اقرب الموارد). || (مص) راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). طرد. (اقرب الموارد). رجوع به وسق شود.

وسیقة.

[وَ قَ] (ع اِ) گلهء شتران هم سفر، و این در شتر مانند رفقه است در انسان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). فاذا سرقت طردت معاً، مأخوذ من قولهم: وسق الابل؛ اذا طرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اشتر که دزدان برانند. (مهذب الاسماء). ج، وسائق. (اقرب الموارد).

وسیل.

[وَ] (ع اِ) جِ وسیلة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وسیله شود. || گویند لغتی است در وسیلة. (اقرب الموارد). رجوع به وسیله شود :برحسب دلخواه و ارادت ایشان ساخته میگردانید بی واسطهء وسیلی و شفیعی. (تاریخ قم ص 5).

وسیلت.

[وَ لَ] (ع اِ) سبب. وسیلة :
این طبع سخن سنج من وسیلت
در خدمت تو بی شمار دارد.مسعودسعد.
یکی را... قوت شهوانی بر قوت عقل غالب گشته... و بدین وسیلت خسر الدنیا و العقبی گردیده. (کلیله و دمنه). و جسم هوا را به وسیلت برودت... (سندبادنامه). پس به وسیلت این فضیلت دل مشتاقان صید کند. (گلستان).
او چارهء کار بنده داند
چون هیچ وسیلتش نماند.سعدی.
- بدان (به آن) وسیلت؛ به آن وسیله. بدان جهت. به آن سبب. (فرهنگ فارسی معین) : و تاج فضیلت بدان وسیلت بر سر ایشان نهاده. (فرهنگ فارسی معین از لباب الالباب). || واسطه. پارتی. (فرهنگ فارسی معین).
- بی وسیلت؛ بدون واسطه. بی پارتی. (فرهنگ فارسی معین) :
درِ میر و وزیر و سلطان را
بی وسیلت مگرد پیرامن.
(فرهنگ فارسی معین از گلستان چ فروغی ص35).

وسیله.

[وَ لَ / لِ] (از ع، اِ) دستاویز. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). آنچه باعث تقرب به غیر شود. (تعریفات). آنچه به توسط آن به دیگری تقرب جویند. (از فرهنگ فارسی معین). || سبب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). علت. (فرهنگ فارسی معین). || واسطهء کار، و با لفظ کردن مستعمل. (آنندراج). میانجی. (یادداشت دهخدا).
- وسیله جستن؛ واسطه جستن در کار.
- وسیله دار؛ متعلق و منسوب. (ناظم الاطباء).
- وسیله داری؛ علاقه. (ناظم الاطباء).
- وسیله ساز؛ مسبب: خداوند وسیله ساز است. سبب ساز. (ناظم الاطباء).
- وسیله سازی؛ سبب سازی. (ناظم الاطباء).
- وسیله شدن؛ سبب شدن. واسطه شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وسیله قرار دادن؛ سبب گردانیدن.
- وسیله کردن؛ سبب کردن. علت قرار دادن :
وسیله رفتن خود را نرفتن من کرد
مقرر است که باشد بهانه جو گستاخ.
واله هروی.
|| نزدیکی. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || پایه و منزلت نزدیک پادشاه. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، وسیل، وسائل. (منتهی الارب). || راه. || سامان. || چاره. (یادداشت مرحوم دهخدا). || نزدیک پادشاه. || کمک و استعانت. || بهانه. || علاقه. (ناظم الاطباء).

وسیم.

[وَ] (ع ص) وجه وسیم؛ روی نیکو. (مهذب الاسماء). || خوب روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). جمیل. خوب صورت. (غیاث اللغات). گویند: فلان وسیم؛ ای حسن الوجه. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، وسماء، وسام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
قسیم جسیم بسیم وسیم.
(گلستان و بوستان سعدی).
|| زیبا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). خوش منظر. (فرهنگ فارسی معین). || نشان کرده. (آنندراج). نشان کرده شده. (غیاث اللغات از صراح). داغ نهاده.

وسیمات.

[وَ] (ع ص، اِ) جِ وسیمة. (منتهی الارب) (المنجد) رجوع به وسیمة شود.

وسیم کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)خوش منظر ساختن. زیبا کردن. (فرهنگ فارسی معین) :
گفت مژده تو را که عدل ملک
کرد عالم به خلق خویش وسیم.
عطاءبن یعقوب (از فرهنگ فارسی معین از تاریخ ادبیات در ایران تألیف صفا ج2 ص480).

وسیمة.

[وَ مَ] (ع ص) مؤنث وسیم. زن جمیل نیکوروی. ج، وسام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وسیم شود.

وسیه.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیری است. سکنه 177 تن. آب آن از رودخانهء کرج و محصول آن غلات، بنشن، باغات قلمستان و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وش.

[وَ] (ص) وشت. (فرهنگ فارسی معین). خوب و خوش، چنانکه گویند: وش آمدی، یعنی خوش آمدی. (برهان). خوب و خوش و زیبا. (ناظم الاطباء).
-وش آمدن؛ خوش آمدن. (ناظم الاطباء) :
باد اگرچه وش آمد و دلکش
بر حدث بگذرد نباشد وش.سنایی.
|| سره و انتخاب کرده شده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سره. بی غش. (فرهنگ فارسی معین) :
عشق بود ار گنج پنهان فی المثل
نقد خود را وش نمودست از ازل.
شاه داعی شیرازی (از آنندراج).
|| (اِ) پنبهء پاک نکرده. (فرهنگ فارسی معین). توضیح اینکه الیاف پنبه که به پنبه دانه متصلند و در قوزهء بازشده میباشند به وسیلهء ماشینهای پنبه پاک کنی الیاف پنبه را از پنبه دانه جدا میکنند یعنی وش را تبدیل به پنبه می نمایند. (فرهنگ فارسی معین). وش و بش و پش و فش به گمان من به معنی تار و لیف است اعم از تار موی یا پنبه یا لیف گیاه یا جز آن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
هست ز مغز سرت ای منگله
همچو ز وش مانده تهی کشکله.رودکی.
در تبرستان نام گیاهی است که از پوست آن جامهء کتان بافند و آن گیاه را وش خوانند. (آنندراج از انجمن آرا). || جامه و بافتهء ابریشمی که آن را اطلس وشی و دیبای وشی میگویند. (برهان). قسمی از بافتهء ابریشمی و اطلس اعلی. (ناظم الاطباء). پارچه و بافته ای ابریشمی. وشی. اطلس وشی. (فرهنگ فارسی معین). || شملهء دستار و علاقهء مندیل و امثال آن. فش. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). فش. (حاشیهء برهان قاطع از رشیدی). || (پسوند) فش. پسوند شباهت است. (فرهنگ فارسی معین). به معنی شبه و مانند. (صحاح الفرس) (برهان). یکی از حروف تشبیه است که همیشه به آخر اسم ملحق میگردد، مانند شاه وش یعنی مانند شاه. (ناظم الاطباء). ماه وش؛ به مانند ماه. بحروش؛ مانند دریا. (حاشیهء برهان قاطع معین). آیینه وش. (فرهنگ فارسی معین) :
که افروخت این چرخ آیینه وش
که افروخت این گنبد کینه وش؟
فردوسی (از صحاح الفرس).
همه کژدم وش و خرچنگ کردار
گوزن شیرچهر و گاوپیکر.ناصرخسرو.
آن آشناوشی که خیال است نام او
در موج آب دیدهء من آشناور است.
سیدحسن غزنوی.
صبح و شام آمده گلگونه وش و غالیه فام
رو که مردان نه بدین رنگ زنان وابینند.
خاقانی.
نیست وش باشد خیال اندر جهان
تو جهانی بر خیالی بین روان.مولوی.
|| گون. گونه. گمان میکنم استعمال آن در مبصرات است نه در مذوقات، چنانکه در بیت حافظ :
آن تلخ وش که صوفی ام الخبائثش خواند
اشهی لنا و احلی من قُبلة العذارا
یا اشتباه است و اصل آن «آن تلخ و خوش...» بوده است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وشا.

[وَ] (اِ) گیاه اشق. (فرهنگ فارسی معین).

وشا.

[وَ] (اِ) صمغی است که بخور کنند بوی خوش را، این صمغ معطر است و در آتش ریزند و آن صمغ فرولا گالبانی فرا(1) باشد، و آن را باریجه نیز نامند: کندر و وشا. (گیاه شناسی گل گلاب).
.(گل گلاب)
(1) - Ferula galbanifera

وشاء .

[وَ] (ع اِمص) بسیاری مال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کثرت مال یعنی شتر. (اقرب الموارد). اسم مصدر است. (منتهی الارب). کثرة الابل. (المنجد).

وشاء .

[وَشْ شا] (ع ص) کسی که جامه های ابریشمی فروشد. (اقرب الموارد). وشی فروش. مبالغه است واشی را. (اقرب الموارد). رجوع به واشی شود.

وشاء .

[وِ] (ع اِ) بر وزن کساء، جِ وشی و آن نوعی از جامه است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وشی شود.

وشاء .

[وَشْ شا] (اِخ) محمد بن احمدبن اسحاق اعرابی، مکنی به ابوالطیب. از ظرفای ادباء و نحویین و اخباریین بود. از اوست: 1- کتاب اخبار الزنج. 2- الزاهر فی الانوار و الزهر. 3- حدود الطرف الکبیر. 4- الموشا. 5- اخبار المتظرفات. 6- کتاب السلوان. 7- کتاب المذهب. 8- کتاب الموشح. 9- کتاب سلسلة الذهب. 10- کتاب مختصر، در نحو. 11- کتاب جامع، در نحو. 12- کتاب المقصور و الممدود. 13- کتاب المذکر و المؤنث. 14- کتاب الفرق. 15- کتاب خلق الانسان. 16- کتاب خلق الفرس. 17- کتاب المثلث. (الفهرست ابن الندیم).

وشائج.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وشیجة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بیخ و ریشهء درخت. (آنندراج). رجوع به وشیجة شود.

وشائح.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وشاح [ وِ / وُ ] . (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به وشاح شود.

وشائز.

[وَ ءِ] (ع اِ) نازبالشهای بسیارپنبه. (منتهی الارب) (آنندراج). نازبالش های نیک پنبه دار. (ناظم الاطباء).

وشائظ.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وشیظة. (ناظم الاطباء) (المنجد). و آن پاره ای استخوان است که زاید باشد بر استخوان صمیم. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به وشیظة شود.

وشائع.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وشیعة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و آن ماشوره و چوبی است که بافنده بر آن رشته های رنگین پیچد، و ماکوی بافنده و نوالهء باغنده. (آنندراج). رجوع به وشیعة شود.

وشائق.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وشیقة. (ناظم الاطباء). و آن گوشت به درازا کشیدهء خشک کرده یا گوشت یک جوش قدیدکرده جهت توشه است. (منتهی الارب). رجوع به وشیق و وشیقة شود.

وشات.

[وُ] (ع ص، اِ) وشاة. جِ واشی. (منتهی الارب). سخن چینان. غمازان. (غیاث اللغات). دروغ گویندگان. (غیاث اللغات) :
نشف کرده ستت خیال آن وشات
شبنمی که داری از نهرالحیات.مولوی.
چون مبدل میکند او سیئات
عین طاعت میکند رغم وشات.مولوی.

وشاح.

[وُ / وِ] (ع اِ) اِشاح. حمیل یعنی دو رشتهء منظوم از مروارید و جواهر مختلف الالوان که بر یکدیگر پیچیده زنان از گردن تا زیر بغل آویزند، یا آن دوالی است پهن مرصع به جواهر رنگارنگ. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). حمایل که به هندی هار گویند و به معنی گلوبند. (غیاث اللغات). گردن بند. (دهار). آنچه در بر افکنند. (مهذب الاسماء). || امرأة غرثی الوشاح؛ زن باریک میان. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ج، وشح، وشائح. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) :
چون دلبری اندر عقیقین وشاح
چون لعبتی در بسدین پیرهن.فرخی.
به طبع و خاطرم اندر مدیح و وصف تو را
گشاد و بست کمال و هنر نقاب و وشاح.
مسعودسعد.
گر عزیز مرا قیاس کنید
از مه نو وشاح برگیرید.مسعودسعد.
قمر همچو تعویذ از سیم صافی
ثریا وشاحی ز ابریز ذائب.
(منسوب به حسن متکلم).

وشاح.

[وِ] (ع اِ) شمشیر. (المنجد) (اقرب الموارد).
- ذوالوشاح؛ شمشیر عمر بن خطاب رضی اللهعنه. (ناظم الاطباء). رجوع به وشاحة شود.
|| قوس. کمان. (المنجد) (اقرب الموارد).

وشاح.

[وَشْ شا] (ع ص) موشِح. زاجل. زجال. تصنیف سرای. حراره گوی. کاری ساز. (یادداشت بخط مؤلف). رجوع به زاجل شود.

وشاحة.

[وِ حَ] (ع اِ) شمشیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وشاح شود.

وشادن.

[وِ دَ] (هزوارش، مص) به لغت زند و پازند گشادن باشد که در مقابل بستن است. (برهان)(1) (آنندراج). گشادن و باز کردن. (ناظم الاطباء).
(1) - پهلوی: vishatan (گشادن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وشارة.

[وُ رَ] (ع اِ) خاک اره. (مهذب الاسماء). خورده اره.

وشاره.

[وِ رَ] (اِخ) دهی جزو دهستان حومهء بخش دستجرد شهرستان قم واقع در 5 هزارگزی جنوب دستجرد و راه عمومی. کوهستانی و سردسیری است. سکنه 486 تن. آب آن از قنات و در بهار از رود محلی. محصول آنجا غلات، بنشن، یونجه، انگور زیاد و معروف، بادام و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از دستجرد میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشاق.

[وَ] (ع اِ) شیر اندک. || (ص) سپری شونده و رونده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وشاق.

[وَشْ شا] (ع ص) رونده و سپری شونده. (اقرب الموارد).

وشاق.

[وُ / وِ] (ترکی، اِ) اشاق. اوشاق. اوشاخ. معرب، وشاقی. اوشاقی. غلام بچه. (انجمن آرا) (آنندراج) (فرهنگ فارسی معین). طفل و کودک. (ناظم الاطباء). و در کتاب لغت ترکی آمده که کودک را از ابتدای زادن تا پیش از بلوغ اشاق [ وشاق ] گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). || خدمتکار فقیران و درویشان. (برهان). پسر ساده و زیبا. (فرهنگ فارسی معین). به کسر اول بر وزن عراق، غلام مقبول و پسر ساده باشد. (برهان)(1) :
گرفتم عشق آن جادو سپردم دل بدان آهو
کنون آهو وشاقی گشت و جادو کرد اوشاقش.
منوچهری.
نه ترکی وشاقی نه تازی براقی
نه رومی بساطی نه مصری شراعی.خاقانی.
پر گرفته نوند چار پرش
وز وشاقان یکی دو بر اثرش.نظامی.
وشاقان موکب رو زودخیز
به دیدار تازه به رفتار تیز.نظامی.
بگویند تا هر روزی از هر وشاق بدان عدد به خدمت آیند. (فرهنگ فارسی معین از سیاست نامه چ اقبال برای دبیرستانها ص128).
- وشاقان چمن؛ کنایه از درختان گل و نهالان نونشانده. (آنندراج) (برهان). گلهای نونشانده. (فرهنگ فارسی معین) :
زین پس وشاقان چمن نوخط شوند و غمزه زن
طوق خط و چاه ذقن بر مشک سارا داشته.
خاقانی.
|| نوکر. غلام. (فرهنگ فارسی معین) :
نماند از وشاقان گردن فراز
کسی در قفای ملک جز ایاز.سعدی.
|| کنیزک. (برهان). || خاصهء شاه. خاصگی. (فرهنگ فارسی معین از یادداشتهای قزوینی 7:280).
- وشاق نباتی؛ کنایه از نهال تازه. (فرهنگ فارسی معین) : و در آن صمیم وی که کمر سیم بر میان وشاقان نباتی بسته بودند. (فرهنگ فارسی معین از لباب الالباب ص36).
(1) - ترکی. (رشیدی). اوشاق. (غیاث اللغات). به معنی طفل. غلام. امرد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز 3، 8 ص32).

وشاق.

[وِ] (اِ) به کسر واو، خبر خوش و هر چیز که حضور آن خوش آیند و مطلوب باشد. || جامهء سادهء بی آستر. || نام حیوانی است که آن را سیاه گوش نیز گویند. (ناظم الاطباء).

وشاق باشی.

[وِ / وُ] (ص مرکب، اِ مرکب)رئیس وشاقان. غلام باشی. (فرهنگ فارسی معین) : و چون یک سال خدمت کرد(ی) وشاق باشی با حاجب بگفتی و حاجب معلوم کردی. (فرهنگ فارسی معین از سیاست نامه چ اقبال برای دبیرستانها ص129).

وشاک.

[وِ] (ع اِمص) سرعة. (اقرب الموارد). تیزرو و شتابی. اسم است مواشکه را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تیزروی و شتابی. (آنندراج). || (مص) شتابی کردن در کار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وشام.

[وِ] (ع اِ) وُشوم. جِ وَشْم. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به معنی نقش و نگار که بر اندام سوزن آژده و نیله بر آن پاشیده سازند. (آنندراج). رجوع به وشم شود.

وشانه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) وشانی. زر ده هفت :
دسترست نیست جز به خواب و خور ایراک
شهر جوانی پر از زر است و وشانه.
ناصرخسرو.
رجوع به وشانی شود.

وشانی.

[وَ] (اِ) زر ده هفت، و آن زری بوده رائج که در قدیم در ملک خراسان سکه میکرده اند. (برهان). زری بوده در قدیم رائج و آن را ده هفت میگفتند و آن خالص نبوده مانند ده دهی، و ده دینار آن هفت دینار بوده و سه دینار غل و غش داخل آن میکردند. شیانی. (انجمن آرا). رشیدی نویسد صحیح شیانی است. (فرهنگ فارسی معین). مسکوک زری که 3% بار داشته. زر ده هفت. (فرهنگ فارسی معین) :
چون تو نیم که خدمت مهتر کنی و کهتر
ازبهر دو وشانی وزبهر یک دو آری.
منوچهری.
هرکو رهیش گشت چو من بنده از آن پس
از علم و هنر باشد دینار وشانیش.
ناصرخسرو.
رجوع به مدخل قبل شود.

وشاة.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ واشی (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء)، و واشی به معنی سخن چین. نمّام. || مرد بسیارفرزند. || ستور بسیاربچه. || بافندهء جامه. || کاوندهء کان جهت زر. || سکه زن. (منتهی الارب). رجوع به واشی شود.

وشایات.

[وِ] (ع اِ) جِ وشایة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وشایة شود.

وشایت.

[وِ یَ] (ع مص) سخن چینی کردن. سعایت نمودن. (آنندراج). رجوع به وشایة شود.

وشایج.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وشیجة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وشیجة شود.

وشایح.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وشاح. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وشاح شود.

وشایظ.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وشیظة. (ناظم الاطباء). وشائظ. رجوع به وشائظ و وشیظة شود.

وشایع.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وشیعة. (ناظم الاطباء). رجوع به وشائع و وشیعة شود.

وشایق.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وشیقة. (ناظم الاطباء). رجوع به وشیقة شود.

وشایة.

[وِ یَ] (ع مص) وشی. سخن چینی کردن. سعایت نمودن نزدیک پادشاه. (منتهی الارب). غمز کردن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || دروغ گفتن. || آراستن سخن به دروغ. || بسیار شدن اهل قبیله و فرزندان و زادن. (منتهی الارب). رجوع به وشی شود.

وشب.

[وَ] (ع ص، اِ) هر چیزی ردی و گنده و سطبر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از آنندراج). غلیظ. (اقرب الموارد). || گروه مردم از هر جنس. ج، اوشاب. (ناظم الاطباء).

وشب.

[وِ] (ع اِ) یکی اوشاب است و اوشاب به معنی گروه مردم از هر جنس، و آن مقلوب اوباش است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به مدخل قبل شود.

وشبة.

[وَ بَ] (ع ص) مؤنث وشب، به معنی هر چیزی ردی و گنده و سطبر. (منتهی الارب). || تمرة وشبة؛ یعنی خرمای سطبرپوست. (منتهی الارب). رجوع به وشب شود.

وشت.

[وَ] (ص)(1) خوب و خوش و نیکو. (برهان) (ناظم الاطباء). وش. (آنندراج) :
گفت ریشت شد سفید از حال گشت
خوی زشت تو نگردیده ست وشت.مولوی.
|| (اِ) خوبی و نیکویی. (ناظم الاطباء). || واحدهای کوچک سپاهیان (در عهد ساسانی). (فرهنگ فارسی معین از کریستنسن، ساسانیان ص 210 ترجمه چ 2 ص 237) (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || رقص. (برهان) (فرهنگ فارسی معین). جست وخیز و رقص. (ناظم الاطباء). رقاصی. (برهان) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). پای کوبی. (فرهنگ فارسی معین). || صفیر. صوت و صدایی که از دهن خارج میکنند در وقتی که آن را منقبض کرده باشند مانند صدایی که در آب دادن به اسب میکنند. (ناظم الاطباء). || حدود مملکت دشمن. || زخم پشت اسب. (ناظم الاطباء).
(1) - وش. «یوستی، نام نامهء ایرانی ص 359»: washt. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وشتاسب.

[وَ] (اِخ) گشتاسب پدر اسفندیار. (آنندراج). رجوع به گشتاسب شود.

وشتاسف.

[وَ] (اِخ) وشتاسب. (ابن البلخی). گشتاسب. رجوع به گشتاسب شود.

وشتان.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان قزقانچای بخش فیروزکوه شهرستان دماوند. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 445 تن. آب آن از چشمه و رود قزقانچای و محصول آن غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت است و در زمستان به مازندران رفته و مراجعت مینمایند. مزرعهء کهندان، قزن درآب جزو این ده است. ایل الیکائی و اصانلو در تابستان به حدود این ده می آیند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشتکان.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان جاسب بخش دلیجان شهرستان محلات. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 448 تن. آب آن از 2 رشته قنات و محصول آنجا غلات، فندق، گردو، بادام، انگور و شغل اهالی زراعت، قالیچه بافی و کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشتمونتن.

[وَ تَ نِ تَ] (هزوارش، مص)(1) به لغت زند و پازند به معنی خوردن و آشامیدن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش: vashtmonetan,visht(a)monitan, vashtmuntan، پهلوی: xvartan (خوردن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین از یونکر ص 75).

وشتن.

[وَ تَ] (مص)(1) جستن. (آنندراج). رقص کردن. (آنندراج) (انجمن آرا). رقاصی کردن. (برهان). رقصیدن. (برهان). جست وخیز کردن. (ناظم الاطباء). و مخصوصاً آن قسم رقصی که مخصوص دراویش است. (ناظم الاطباء) :
یارم ز در درآمد وشتن کنید وشتن
این خانه را ز وشتن گلشن کنید گلشن.
قاسم انوار.
رجوع به وشت شود.
(1) - پهلوی: vashtan (تغییر یافتن، چرخیدن، دور زدن، گردیدن). (حاشیهء برهان قاطع چ معین از تاوادیا 166).

وشته.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان وسط بخش طالقان شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 667 تن. آب آن از چشمه و رود خودکاوند و محصول آنجا غلات دیمی و آبی، سیب زمینی، میوه جات مختلفه و شغل اهالی زراعت است. عده ای برای تأمین معاش به مازندران رفته و برمیگردند. صنایع دستی آنان گلیم، جاجیم و کرباس بافی است. بنای امامزاده یوسف در مزرعهء بادامستان این ده از ابنیهء قدیمی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشته.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 782 تن. آب آن از رودخانهء گرین. محصول آنجا غلات، بنشن، پنبه، گردو و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. عده ای از ساکنان از طایفهء مراغه ای هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشتیدن.

[وَ دَ] (مص) سوت زدن و صفیر زدن برای آب خوردن اسب. (ناظم الاطباء). رجوع به وَشْت شود.

وشتیدن.

[وُ دَ] (مص) رقصیدن و رقاصی کردن. (فرهنگ فارسی معین).

وشج.

[وَ] (ع مص) به هم درشدن. (تاج المصادر بیهقی). در هم پیچیده شدن شاخه های درخت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || در هم پیوستن خویشی و قرابت دو کس با هم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وشج.

[وُ] (معرب، اِ)(1) معرب وشک است که صمغ نبات بدران باشد، و بدران گیاهی است مانند ترب. (برهان) (ناظم الاطباء) (از آنندراج).
(1) - وشق، و یقال له اشق، و یقال اشج و وشج، و هو لزاق الذهب، و هو صمغ الکلخ، و یقال له بعجمیة الاندلس الغته. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از عقار ص124). اَشکال ushshaq، wushshaq و صور دیگر (که به ده صورت بالغ میشود) معرب از لغت فارسی «اشه» ushaاست = Gomme ammoniaque. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از عقار ص 124 ف). وشج به ضم اول و فتح دوم مشدد = اشق به ضم اول و فتح دوم مشدد = وشق به ضم اول و فتح دوم مشدد Gomme ammoniaque. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از دزی ج2 ص807).

وشح.

[وُ / وُ شُ] (ع اِ) اوشحه. وشائح. جِ وشاح [ وِ / وُ ] . (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وشاح شود.

وشحاء .

[وَ] (ع ص) گوسفند گردن و سینه سپید. (ناظم الاطباء) (آنندراج). گوسفند سیاه ملون به سفیدی. (اقرب الموارد).

وشخ.

[وَ] (ع ص) هیچکاره و سست. (منتهی الارب) (آنندراج). ردی و هیچکاره و سست. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِ) زنبیل از برگ خرما که در وی خرما نهند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وشخة.

[وَ شَ خَ] (ع اِ) هرچه از برگ خرما بافند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وشر.

[وَ] (ع مص) به اره بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). بریدن چوب به اره. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || تیز و تنک کردن دندان را. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). روشن و تنک کردن دندان. (تاج المصادر بیهقی).

وشر.

[وُ شُ] (ع اِمص) خوبی و تیزی دندان، خلقی باشد یا جعلی. (منتهی الارب) (آنندراج). تیزی و تنکی دندان و دندانهای داس. (ناظم الاطباء). لغتی است در اشر. (اقرب الموارد).

وشرک.

[وَ رَ] (اِ) ورشک. جامه و پارچه و کیسه ای را گویند که دارو در آن بندند و کنند، و ورشک هم به نظر آمده است. (آنندراج). رجوع به ورشک شود.

وشز.

[وَ] (ع ص، اِ) شتر توانا بر سیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || جای بلند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آنکه بر وی تکیه کنند و به وی پناه گیرند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِمص، اِ) سختی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سختی زندگانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سرعت و شتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عجله. (اقرب الموارد). ج، اوشاز. یقال: اصابتهم اوشاز الامور؛ ای شدائدها. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وشظ.

[وَ] (ع مص) درپیوستن و آمیزش نمودن گروهی اندک با دیگران. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد): وشظ القوم الینا؛ درپیوستند به ما و آمیزش نمودند و ایشان اندک اند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فانه و میخ در بن دستهء تبر و تیشه زدن تا تنک و استوار گردد. || پاره ای از استخوان شکستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وشع.

[وَ] (ع مص) درآمیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برشدن بر کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || برآمدن سپیدی موی بر سر. (از منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || برآمدن گیاه سبز از بن گیاه خشک. (از اقرب الموارد). || (اِ) شکوفهء تره. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گل و شکوفهء سبزیجات. (اقرب الموارد). || درخت بان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (آنندراج). ج، وشوع. (المنجد) (از اقرب الموارد).

وشع.

[وُ شُ] (ع ص) خانهء تننده. (منتهی الارب). خانهء عنکبوت. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). بیت العنکبوت. (المنجد) (از اقرب الموارد).

وشغ.

[وَ] (ع ص) اندک. قلیل. (از اقرب الموارد). || (مص) انداختن کمیز را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وشفنگ.

[وَ فَ] (اِ) رستنی است، و آن را خرفه نیز گویند. (برهان). و در فارسی پرپهن نام دارد و فرفنج معرب آن است. (آنندراج). به عربی فرفخ نامند. (برهان). خرفه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وشق.

[وَ] (ع مص) قدید کردن گوشت را. || نیزه زدن. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِ) چراگاه متفرق و پراکنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وشق.

[وَ شَ] (اِ)(1) جانوری است در ترکستان شبیه به روباه، پوست او را پوستین سازند، گویند هرکه پوستین وشق بپوشد از علت بواسیر ایمن باشد. (ناظم الاطباء) (برهان). حیوانی است بسیار کوچکتر از پلنگ، در رنگ و شکل مثل آن و دنبالهء آن کمتر از شبری، و در تنکابن «پلنگ مول» نامند و در خواص مانند پلنگ و لباس پوست او معین باه و مقوی کمر و مانع عُروض بواسیر و موی سوختهء او جهت جراحات مزمنه نافع است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از تحفهء حکیم مؤمن). یکی از گونه های سیاه گوش. (فرهنگ فارسی معین). جانوری است در ترکستان برابر روباه سفیدرنگ که داغهای سیاه بر آن باشد. (غیاث اللغات) : از کسوت ها... خزها و پوستهای روباه و سمور و پوست بره و وشق باید پوشید. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
وشق به کیش چو این قصه گفت گرمانه
ز خشم بر تن وی موی گشت چون خنجر.
نظام قاری.
- وشق نیفه؛ پوستین وشق. (فرهنگ فارسی معین) :
وشق نیفه هایی چو برگ بهار
بنفشه بر او ریخته صدهزار.
(فرهنگ فارسی معین از گنجینهء گنجوی ص365).
رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه و مفردات داود ضریر انطاکی شود.
|| نوعی از پوستین، و آن در اصل جانوری است. (غیاث اللغات) :
تا گریزی از وشق هم از حریر
زو پناه آری بسوی زمهریر.مولوی.
(1) - لغتی است ترکی- فارسی، در کردی.Loup cervier = vashaq (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وشق.

[وُ شُ] (ترکی، اِ) غلام ساده رو. (غیاث اللغات). و ظاهراً مخفف وشاق است. (غیاث اللغات). رجوع به وشاق شود.

وشق.

[وُشْ شَ] (معرب، اِ) شلم. نباتی است مانند خیار، و این لغتی است در اشق یا اشه. گیاهی است، معرب است. (منتهی الارب) (از آنندراج). رجوع به وشه شود.

وشق دار.

[وَ شَ] (نف مرکب) سرهنگ سوار بدون ابواب جمعی. وشقی. (ناظم الاطباء).

وشقة.

[وَ قَ] (اِخ) شهری است به اندلس. (معجم البلدان) (منتهی الارب). رجوع به ابن خلکان ج 2 ص 143 و الحلل السندسیه شود.

وشک.

[وَ] (ع مص) بشتافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وشک.

[وُ] (اِ) صمغ نباتی است مانند ترب، و آن را به شیرازی بدران گویند، و معرب آن اشج است، و به عربی اشق خوانند. (برهان) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء). رجوع به وشج شود. || به زبان اصفهانی نام درخت عظیمی است بسیار بزرگ از جنس خلاف که به عربی آن را غرب به فتح غین و راء نامند و به شیرازی وزک و به تبری اوجا خوانند. (انجمن آرا) (از آنندراج).

وشک.

[وَ / وُ] (ع اِمص) شتابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). یقال: عجبت من وشک هذا الامر و وشکان...؛ ای من سرعة ذلک الامر. (مهذب الاسماء).

وشکان.

[وَ / وِ / وُ] (ع اِ فعل) سرعت. (از اقرب الموارد). بشتافت. (منتهی الارب). وشکان، ای سرعان. (مهذب الاسماء). رجوع به وشک شود.
- وشکان الامر؛ سرعت آن کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وشک دانه.

[وُ نَ / نِ] (اِ مرکب) ون را گویند که چتلاقوچ باشد، و آن را به عربی حبة الخضراء خوانند. (برهان)(1) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (انجمن آرا). چاتلانقوش که میوهء درخت بنه است. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - حبة الخضراء [ را ] به فارسی بن نامند، و آن بار درخت سقز است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از تحفهء حکیم مؤمن).

وش کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب) سره کردن. بی غش ساختن. (فرهنگ فارسی معین) :
عشق بود ار گنج پنهان فی المثل
نقد خود را کرده است وش از ازل.
شاه داعی (از فرهنگ فارسی معین).

وشکردن.

[وَ / وِ / وُ کَ دَ] (مص)وشکریدن. واشکردن. وشکلیدن. وشکولیدن. کارها را چست و چابک انجام دادن. (فرهنگ فارسی معین). به چستی و چالاکی به کمک کسی شتافتن. ساعی و جاهد شدن. جد کردن. کوشیدن. سعی کردن. || محنت کشیدن با جد و جهد. || نیک کار کردن. || مردن. (از ناظم الاطباء).

وشکرده.

[وَ کَ / وُ کِ دَ / دِ] (ص)شخصی را گویند که در کارها تجربهء بسیار داشته باشد و بعد از عاقبت اندیشی شروع در کاری کند، و بعضی گویند که شخصی باشد که کارها را جد و چسبان کند، و به ضم اول و کسر کاف هم گفته اند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم مفعول از وشکریدن. واشکرده. به کسر واو و کاف و به ضم و فتح اول هم ذکر کرده اند. ترکیبی است وصفی به معنی کارپرداز و پیشکار چالاک و صاحب تجربه و صاحب قوت (کذا). (برهان جامع). این لغت در جهانگشای جوینی به معنی آماده و چالاک آمده است. (حاشیهء برهان قاطع از سبک شناسی ج2 ص302). در سروری آمده: به فتح واو و سکون شین معجمه و کاف و دال مهمله، آن کس را گویند که در کارها نیک تجربه کند و در عاقبت آن اندیشه کند، پس در آن کار شروع کند، و بعضی گفته اند که آن کس باشد که در کارها بجد [ ن ل: بحد ] و چست و چالاک باشد، و در سامی به فتح واو و کسر کاف و فتح دال مهمله نیز به نظر رسیده و به عربی وشکرده را شیحان گویند به فتح شین با حاء مهمله به وزن ریحان. و در اداة الفضلاء به کسر واو، با جد و توش و توان باشد و به فتح واو، چست و ساخته باشد، و به سین مهمله نیز آمده. (حاشیهء برهان قاطع) : چون فردوسی شاهنامه تمام کرد نساخ او علی دیلم بود و راوی ابودلف و وشکرده حیی قتیبه که عامل طوس بود و به جای فردوسی ایادی داشت. (حاشیهء برهان از چهارمقالهء عروضی چ 2 ص77). و به لشکرهایی که در عراق و اطراف دیگر بودند اشارت رفت تا تمامی محتشد و وشکرده شدند. (جهانگشای جوینی).

وشکردیدن.

[وَ کَ دی دَ] (مص)(1) کاری را چست و چابک و جلد کردن و زود ساختن. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - ظ. صحیح وشکریدن است. (حاشیهء برهان قاطع دکتر معین).

وشکریدن.

[وَ / وِ / وُ کَ دَ] (مص) کاری را به جلدی و چابکی کردن و زود ساختن. تیزدستی و چابکی کردن در کاری. (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به وشکلیدن و وشکردیدن و وشکردن شود.

وشکل.

[وِ کِ] (اِ) قوچ را گویند که گوسفند نر است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وشکله.

[وَ کِ / کَ لَ / لِ] (اِ) دانهء انگوری را گویند که از خوشه جدا شده باشد، و به فتح کاف فارسی هم به نظر آمده. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وشکلیدن.

[وَ کُ دَ] (مص) مخفف وشکولیدن. جلدی و جلددستی در کارها کردن. (برهان).

وشکلیده.

[وَ کُ دَ / دِ] (ن مف) وشکرده. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وشکرده شود.

وشکنه.

[وَ کُ نَ / نِ] (اِ) آلت تناسل، و کاف آن را مفتوح و بعضی بی واو دانسته اند. ظن غالب آن است که مضموم و کاف عربی باشد زیرا که آلت کردن است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). وشگنه. (برهان). رجوع به وشگنه و شنگه شود.

وشکول.

[وِ / وَ / وُ] (ص) مرد جلد و چابک و هوشیار و قوی و حریص در کارها. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). بشکول. پژکول. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). رجوع به وشکلیدن و وشکریدن شود. || (اِ) جلدی و چابکی در کارها. (برهان)(1)(آنندراج) (از ناظم الاطباء). و به فتح اول هم آمده است. (برهان) (آنندراج).
(1) - به این معنی بشکولی است. (حاشیهء برهان چ معین).

وشکولیدن.

[وِ دَ] (مص)(1) وشکلیدن. مصدر وشکول است به معنی جلد و چابک و هوشیار و قوی شدن. (انجمن آرا). جلدی نمودن در کار. جلدی و چستی و چابکی کردن در کارها. (برهان). به جلدی و تندی و چابکی و هوشیاری و زرنگی و نیکویی کاری را کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به وشکول و وشکلیدن و وشکردن شود.
(1) - از: وشکول + یدن (پسوند مصدری) = بشکولیدن = وشکلیدن = وشکریدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وشکون.

[وِ] (اِ) گوشت عضوی از بدن کسی را بین دو انگشت فشردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وشگون شود.

وشگنه.

[وَ گَ نَ / نِ] (اِ)(1) وشکنه. آلت تناسل. (برهان). رجوع به وشکنه و شنگه شود.
(1) - و بعضی به تقدم نون بر گاف گفته اند، و ظاهراً صحیح شنگه است به حذف واو. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وشگون.

[وِ] (اِ) در تداول، نشکون. نشکنج. نخجل. نشگون. نیشگون. قرض. منگش. (یادداشت مؤلف).
- وشگون گرفتن؛ نشگون گرفتن. شکنجیدن.

وشگین.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان فشند بخش کرج شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 189 تن. آب آن از چشمه و رود محلی و محصول آنجا غلات، باغات میوه، قلمستان، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و گیوه چینی است. امام زاده ای دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشل.

[وَ] (ع مص) وَشَلان. روان شدن یا چکیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سست گردیدن و درویش و نیازمند گشتن. || فریاد خواستن و زاریدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وشل.

[وَ شَ] (ع اِ) آب اندک. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). آب اندک که از کوزه یا سنگ زهَد و قطره هایش متوالی و متصل همدیگر نباشد، یا آب که اندک اندک از اعلای کوه چکد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اوشال. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || آب بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اشک اندک. || اشک بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). از اضداد است. ج، اوشال. (منتهی الارب). || جاؤوا اوشا؛ یعنی در پی یکدیگر آمدند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || ترس و بیم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هیبت. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). خوف. (اقرب الموارد).

وشلان.

[وَ شَ] (ع مص) وَشْل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). روان شدن و چکیدن آب. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وشل شود.

وشم.

[وَ] (ع اِ) نشان و علامت. (ناظم الاطباء). نقش و نگار که بر اندام سوزن آژده و نیله بر آن پاشیده، سازند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). خال. ج، وشوم، وِشام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) : عسل البلاذر اذا طلی علی الوشم قلعه. (ابن بیطار). || گیاه نخستین که روییدن گیرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || تغییر رنگ پوست بدن از ضربه و سقطه. (ناظم الاطباء). || خط دستهای گاو وحشی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (مص) اندام را به سوزن اژدن و نیله پاشیدن بر آن، و فعل آن از باب ضرب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کنده کردن دست. (تاج المصادر بیهقی). خال کوبی کردن. خال و خط کوبیدن در دست و تن. نگار کردن بر پشت دست. (مهذب الاسماء) :
لخولة اطلال ببرقة ثَهْمَدِ
تلوح کباقی الوشم فی ظاهر الیدِ.
(از معلّقهء طَرَفَة).

وشم.

[وُ] (اِ)(1) پرنده ای باشد شبیه به تیهو لیکن از تیهو کوچکتر است، و آن را عربان سمانی و سلوی و ترکان بلدرچین گویند. (برهان). کرک و بلدرچین که به تازی سلوی گویند. (ناظم الاطباء) :
در جنب علو همتت چرخ
مانندهء وشم پیش چرغ است.
ابوسلیک گرگانی.
(1) - مازندرانی کنونی: voshum (= بلدرچین) «واژه نامه ص239». گیلکی (انزلی، و نیز رشت): ushum. گیلکی (لاهیجانی): voshum. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از فرهنگ گیلکی ستوده صص15- 16).

وشم.

[وَ] (اِ) بخار عموماً و بخاری که در ایام زمستان در هوا پیدا شود خصوصاً. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (آنندراج). بخارها باشد عموماً همچو بخاری که از آب گرم و دیگ طعام و چیزهای دیگر خیزد و نزم را گویند خصوصاً و آن بخاری باشد تیره و تاریک و ملاصق زمین. (برهان) (ناظم الاطباء) :
دو چشم از بر سر چو دو چشمه خون
ز وشم دهانش جهان تیره گون.
فردوسی (از انجمن آرا و آنندراج).

وشمار.

[وِ] (اِ) شش قبضهء ذراعی. (یواقیت العلوم). قبضه و ذراع و وشمار و گز و باع، اینهمه را از دانهء جو گرفته اند، و آن چنان باشد که چون شش دانهء جو به هم بازنهی شکمها با پشت یکدیگر کرده انگشتی گردد و چهار انگشت با هم نهاده قبضه ای بود و شش قبضه ذراعی باشد و نسبت ذراع با وشمار نسبت درم است با دینار چنانکه ده درم هفت مثقال باشد همچنین ده ذراع هفت وشمار بود، و ذراع و وشمار بر دو گونه اند، اما در ذراع یکی گز آهنین که بدان در شهرها ستدوداد کنند و دیگر ذراع سود و آن درازنای ساعد مردی میانه باشد و اما در وشمار یکی وشمار شاهی و آن از گز خیزد چنانکه مربعی کنند قائم الزاویه هر جانبی گزی راست و قطر آن بگیرند وشمار شاه باشد و چون قطر مربع ارش سودا گیرند وشمار شاپوری باشد و به نواحی قزوین به وشمار شاهی جفت پیمایند و به وشمار شاپوری گری. و قصب شاه شش وشمار باشد به شاهی. برای تفصیل این مطلب رجوع به یواقیت العلوم شود.

وشمک.

[وَ مَ] (اِ) کفش و پای افزار چرمین. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). کفش چرمین. (ناظم الاطباء). || آن جای از چرخ که پای را به روی آن گذاشته و چرخ را به حرکت می آورند. (ناظم الاطباء).

وشمگیر.

[وُ] (نف مرکب) وشم گیرنده. صیدکنندهء وشم. صیاد کرک (بلدرچین) . (فرهنگ فارسی معین).

وشمگیر.

[وُ] (اِخ) ابن زیار (323-357 ه . ق.). از ملوک دیالمهء آل زیار. پس از قتل مرداویج سپاهیان گیل و دیلم با او بیعت کردند. نصربن احمد چون خبر قتل مرداویج را شنید به ماکان بن کاکی و محمد بن محمد بن مظفر چغانی دستور داد که به قومس و ری و جرجان حمله برند. ماکان به تسخیر دامغان شتافت اما عامل وشمگیر او را شکستی سخت داد و ماکان به نیشابور برگشت و از طرف امیر نصر به حکومت آنجا برقرار ماند.
علی پسر بویه که به خاطر مصلحت وقت در آخر عهد مرداویج با او ساخته و به انتظار فرصتی بهتر در فارس سر میکرد پس از کشته شدن او لشکری به برادر خود حسن داد و او را مأمور تسخیر اصفهان کرد. حسن اصفهان را فتح کرد و به گشودن همدان و ری و قزوین و قم و کاشان عازم شد. وشمگیر از اضطرار ماکان را که در حسرت تصرف گرگان بود از نیشابور به خدمت خواند و این ولایات را به او واگذاشت. علی بن بویه هم در این اثنا بر خوزستان دست یافت و وزیر خلیفه را مجبور کرد که سپاهیان مقیم بصره را برای جنگ با وشمگیر و فرستادن به اصفهان به کمک برادرش حسن در اختیار او بگذارد.
وشمگیر در سال 327 اصفهان را از دست حسن بن بویه گرفت و حسن به استخر گریخت، پس امیر زیاری قلعهء الموت را نیز فتح کرد و قدرت و شوکتش بالا گرفت.
در هنگامی که وشمگیر گرفتار گرگان بود حسن بن بویه و برادرش علی محرمانه با ابوعلی چغانی ساختند و بار دیگر اصفهان را به تصرف خود درآوردند و جمعی از سران سپاهی وشمگیر را دستگیر ساختند. ابوعلی چغانی پس از تسخیر گرگان حکومت آنجا را به ابراهیم سیمجور واگذاشت و خود به سال 329 به ری آمد و غرض او و پسران بویه این بود که وشمگیر را در میان بگیرند و ولایاتی را که مرداویج در ظرف ده سال فتح کرده بود از چنگ او بیرون بیاورند.
وشمگیر از دو طرف در خطر بزرگی افتاد، ناچار به کمک ماکان به ری شتافت در حالی که پسران بویه هم به یاری ابوعلی چغانی از اصفهان به حدود ری وارد شده بودند. جنگ در 21 ربیع الاول 329 در ری اتفاق افتاد و با وجود نهایت رشادت ماکان، ظفر نصیب یاران ابوعلی چغانی و حسن بن بویه شد و ماکان به قتل رسید و وشمگیر به طبرستان گریخت. ابوعلی ری را گرفت و سر ماکان را با اسرای بسیار از دیالمه به بخارا به خدمت امیر نصر سامانی فرستاد، سپس بر زنجان، ابهر، قزوین و قم و کرج و همدان و نهاوند و دینور مسلط آمده سرحد دولت سامانی را تا حدود حلوان رساند.
بر اثر رسیدن خبر قتل ماکان به ساری، حسن بن فیروزان پسرعم او به این بهانه که وشمگیر عمداً ماکان را در جنگ ری به کشتن داده بر امیر زیاری شورید اما به دست شیرج بن لیلی مغلوب شده به پناه ابوعلی چغانی به عراق آمد و ابوعلی را به گرفتن طبرستان تحریک نمود. ابوعلی به محاصرهء ساری پرداخت اما به علت سختی زمستان و مقاومت وشمگیر به گرفتن آنجا نایل نیامد عاقبت وشمگیر امان خواست و حاضر شد که از این تاریخ به بعد به نام امیر نصر سامانی خطبه بخواند، ابوعلی هم در آخر سال 330 با وشمگیر صلح کرد و به بخارا روانه گردید و سالار پسر وشمگیر را به عنوان گروگان با خود همراه برد و هنوز به خراسان نرسیده بود که خبر مرگ امیر نصر به او رسید. در حرکت ابوعلی چغانی به جانب بخارا حسن بن فیروزان هم با او بود اما او در راه بخارا به اردوی ابوعلی دستبرد نموده با مقداری غنیمت و سالار پسر وشمگیر به خراسان برگشت و بر گرگان، دامغان و سمنان تسلط پیدا کرد. ابراهیم بن سیمجور عامل سامانیان جز صلح با او چارهء دیگری ندید. وشمگیر هم فرصت را مناسب یافته بار دیگر ری را به تصرف خود درآورد. در این موقع حسن بن فیروزان سالار پسر وشمگیر را به خدمت او فرستاد و قبول نمود که در تحت اطاعت پسر مرداویج خدمت کند.
حسن بن بویه متحد ابوعلی چغانی برای بیرون آوردن ری از چنگ وشمگیر به آنجا شتافت، وشمگیر از جلوِ او منهزم شده به طبرستان و از آنجا به خراسان گریخت. حسن بن بویه به زودی بر طبرستان دست یافت و حسن بن فیروزان در اطاعت او درآمد و دختر خود را به زوجیت به او داد. این دختر مادر فخرالدولهء دیلمی پسر حسن رکن الدوله است. فرار وشمگیر به خراسان برای استمداد از امیر نوح بن نصر و سردار معروف او ابوعلی چغانی بود. امیر سامانی ابوعلی و منصوربن قراتکین را به یاری وشمگیر به فتح ری فرستاد لیکن ایشان حریف حسن بن بویه نشدند، فقط وشمگیر در صفر 333 جرجان را از دست حسن بن فیروزان بیرون آورد اما به نگه داشتن آنجا قادر نیامد و ناچار به خراسان به پناه منصوربن قراتکین فرار کرد. امیر نوح عازم جرجان و جنگ با حسن بن بویه شد اما چون حکمران طوس ابومنصور محمد بن عبدالرزاق طوسی که اولین شاهنامهء نثر را به نام او جمع کرده اند و به همین جهت در تاریخ ادبیات فارسی ذکری به خیر دارد بر نوح شوریده و با آل بویه همدست شده بود اول به سرکوبی او رفت و ابومنصور به حمایت آل بویه به ری گریخت. حسن بن بویه او را اکرام کرد و به جنگ یکی از خاندان آل مسافر به آذربایجان مأمورش نمود. منصوربن قراتکین در 336 طوس و نیشابور را از دست کسان ابومنصور طوسی بیرون آورد و مادر و کسان او را اسیر گرفته و به بخارا فرستاد، در همین سال رکن الدوله حسن بن بویه و پدرزنش حسن بن فیروزان بار دیگر وشمگیر را از طبرستان و جرجان راندند و امیر زیاری این نوبت هم برای استمداد از آل سامان به خراسان پناه جست. از این تاریخ تا فتح دوم طبرستان به دست رکن الدوله در 342 چند نوبت بین آل بویه و سرداران سامانی که به یاری وشمگیر می آمدند زدوخورد شد و هر طرف گاهی غالب و گاهی مغلوب میشد تا آنکه بالاخره ابوعلی چغانی در ری با رکن الدوله صلح کرد و حسن مجال آن را یافت که وشمگیر را به کلی از طبرستان و گرگان براند. وشمگیر باز به خراسان گریخت و ابوعلی چغانی را پیش امیر نوح به سازش با آل بویه متهم ساخت. امیر سامانی هم ابوعلی چغانی را از حکومت خراسان معزول کرد و چون ابوعلی قدم در راه عصیان گذاشت و خود را در نیشابور امیر خواند نوح وشمگیر را به دفع او فرستاد و ابوعلی اضطراراً به رکن الدوله متوسل شد، رکن الدوله و ابوعلی به جرجان رفتند، وشمگیر را باز از آنجا طرد کردند اما این حال دوامی نکرد، چه به محض مراجعت رکن الدوله وشمگیر به یاری خراسانیان بر آنجا مستولی شد تا آنکه بالاخره رکن الدوله در 351 وشمگیر را به گیلان متواری ساخت و از نو طبرستان و گرگان را تحت فرمان خود درآورد. در اثنای این کشمکشها آل بویه ولایت کرمان را هم از دست امیر آن ابوعلی بن الیاس بیرون آورده بودند. ابوعلی به بخارا پیش امیر منصوربن نوح آمد و او را به گرفتن ممالک آل بویه تشویق کرد و محرک حرکت سپاهی فراوان به سمت ری شد. فرماندهی این سپاه با وشمگیر و ابوالحسن سیمجوری بود. رکن الدوله از سایر افراد خاندان بویه یاری خواست، پسرش پناه خسرو یعنی عضدالدوله و برادرزاده اش بختیار که بعدها عزالدوله لقب یافت به کمک او رسیدند اما چند روز پیش از آنکه دو اردو روبه رو شوند وشمگیر به تاریخ اول محرم 357 در شکار گرازی از اسب به زیر افتاد و مغزش پریشان شد، رشتهء سپاه او از هم گسیخت و حسن بن بویه از خطر بزرگی رهائی یافت. (از تاریخ مفصل ایران تألیف عباس اقبال).

وشممونتن.

[وَ مَ مو نِ تَ] (هزوارش، مص)(1) بلغت زند و پازند به معنی شنیدن و گوش کردن باشد. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
(1) - هزوارش: vashm-a-untan,vashmamuntan، پهلوی: ashmutan(شنیدن)، قیاس شود با عربی سمع. (حاشیهء برهان چ معین، از باروچا ص339). محققان این هزوارش را w(tan)+ oeshmaمیخوانند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از نیبرگ ص298).

وشن.

[وَ] (ع ص) زمین بلند. || شتر آکنده گوشت و دفزک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وشن.

[وَ شَ] (ص) آلوده. || (اِ) آلایش. آلودگی. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || احتلام. (ناظم الاطباء).

وشناب.

[وِ / وَ] (اِ مرکب) بنگاب. (ناظم الاطباء). وشنه آب. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وشنه آب شود.

وشناد.

[وَ] (ص، ق)(1) وسناد. هر چیز بسیار وافر و انبوه. (آنندراج) (برهان).
(1) - مصحف وسناد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وشنان.

[وَ / وِ / وُ] (ع اِ) اشنان، و آن گیاهی است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وشنگ.

[وَ شَ] (اِ) میل آهن که بدان پنبه دانه را از پنبه برمی آورند. (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) (اسدی). میل حلاجان. (حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس ص309) :
گر بری دست سوی نان دانت
در فراخی و گاه نعمت تنگ
بکنی هر دو چشم خویش از بخل
همچو حلاج دانه را به وشنگ.
منطقی (از انجمن آرا، و جهانگیری بدون ذکر نام شاعر).
|| تودهء خربزه و هندوانه و خیار و امثال آن. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا). رجوع به جهانگیری شود.

وشنگه.

[وَ نَ گَ / گِ] (اِ) به معنی وشگنه است که آلت تناسل باشد. (آنندراج) (برهان) (ناظم الاطباء). و به فتح اول و ثانی هم آمده است. (برهان) (آنندراج). رجوع به وشگنه شود.

وشنوه.

[] (اِخ) دهی جزو دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم در 45 هزارگزی جنوب راه شوسهء قم به اصفهان. کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 1400 تن. آب آن از قنات و چشمه و محصول آن غلات، فندق، گردو، بادام، عسل و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. برای تأمین معاش به تهران می روند و مراجعت مینمایند. دارای صندوق پست است. مزارع مسکرود، گرناون، انجیلون هده، باولیان، دولوان، اول هده رود، شهرآباد، بواران، گرم طاق متصل به آبادی در طول دره جزو این ده اند. راه آن مالرو و از طریق دستجرد فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وشنه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) شیههء اسب. بانگ اسب. (ناظم الاطباء).

وشنه.

[وِ نَ / نِ] (اِ) گیاه کنب و شاهدانه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وشنه آب.

[وِ نَ / نِ] (اِ مرکب) بنگاب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وشنه لعابی.

[وِ نَ / نِ لُ] (اِ مرکب) حلوای کنب. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).

وشنی.

[وَ] (اِ) وسنی. هوو. (فرهنگ فارسی معین). زنی که با زن دیگر در شوهر مشترک باشد. رجوع به وسنی شود.

وشنی.

[وَ] (اِ)(1) رنگ سرخ و گلگون. (برهان) (آنندراج). رنگ سرخ که برای قشنگی استعمال میکنند. (ناظم الاطباء).
(1) - مصحف وشی به معنی سرخ. خسروی گفت :
روی وشی وار کن به وشّی ساغر
باغ نگه کن چگونه وشّی وار است.
(حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس ص 525 تا 526). رجوع به وشی شود.

وشواش.

[وَشْ] (ع ص) سبک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مردم سبک. (مهذب الاسماء). || شترمرغ سبک تیزرو. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). صفت برای مردم و شتر و شترمرغ: رجل وشواش. نعامة و ناقة وشواشة. (اقرب الموارد).

وشواشة.

[وَشْ وا شَ] (ع ص) (ناقة...) ناقهء سبک و چست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نعامة وشواشة؛ شترمرغ سبک و چست و تیزرو. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وشواش شود.

وشوش.

[وَشْ وَ] (ع ص) (رجل...) مرد سبک چست تیزرو. (از اقرب الموارد).

وشوشة.

[وَشْ وَ شَ] (ع اِ) سخن شوریده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِمص) سبکی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (مص) اندک دادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سبک و تیزرو گردیدن. (ناظم الاطباء).

وشوشی.

[وَشْ وَ شی ی] (ع ص) رجل وشوشی الذراع؛ مرد سبک در کار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وشوع.

[وَ] (ع اِ) گیاه متفرق که در کوه روید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || داروی دردهان ریختنی. (منتهی الارب). دارویی که در میان دهن فروکنند. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). وجور. (بحر الجواهر) (اقرب الموارد). ج، وشوعات.

وشوع.

[وُ] (ع اِ) جِ وشع. (منتهی الارب). رجوع به وشع شود.

وشوعات.

[وَ] (ع اِ) جِ وشوع. داروهای دردهان ریختنی. (منتهی الارب). رجوع به وَشوع شود.

وشوغ.

[وَ] (ع اِ) وشوع. دارویی که در دهان ریزند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وَشوع شود.

وشوق.

[وَ] (اِ) قسمی از دوخت زردوزی. (ناظم الاطباء).

وشول.

[وَ] (ع ص) ناقة وشول؛ شترمادهء بسیارشیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) کمیِ دولت و غنا. (منتهی الارب) (آنندراج). کمیِ دولت و غنا و کمیِ بهره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سستی. (منتهی الارب) (آنندراج).

وشول.

[وُ] (ع اِمص) کمیِ دولت و غنا و ثروت. (اقرب الموارد). || (مص) کم گردیدن غنا. (از ناظم الاطباء). سست شدن و نیازمند و فقیر گردیدن. (اقرب الموارد). رجوع به مدخل قبل و رجوع به وشل و وشلان شود.

وشوم.

[وُ] (ع اِ) وِشام. جِ وَشْم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به معنی نقش و نگار که بر اندام سوزن آژده و نیله بر آن پاشیده سازند. (منتهی الارب). رجوع به وشم شود. || خط دستهای گاو دشتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وشوی.

[وَ شَ وی ی] (ع ص نسبی)منسوب است به وشی، و آن نگار جامه است و پرند شمشیر. (منتهی الارب). جامهء نگارین. (ناظم الاطباء). نشان شده و علامت گذاشته شده و نقش شده و نشان دار. (ناظم الاطباء). منسوب است به شیه که در نسبت واو اصلی برمیگردد و آن فاءالفعل است و شین به حالت مفتوح واگذارده میشود، این است قول سیبویه، ولی اخفش شین را ساکن میگرداند. (از اقرب الموارد). شیه هر رنگی است که مخالف رنگی اصلی چیزی از قبیل اسب و غیره بوده باشد. (اقرب الموارد).

وشه.

[وَ شَ / شِ] (اِ) اشه. اشق. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). انغوزه. || یک نوع دارویی دیگر. (ناظم الاطباء).

وشی.

[وَشْیْ] (ع مص) شیة. نگارین کردن جامه و آراستن و نیکو نمودن آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). نگار کردن بر جامه. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || سخن چینی کردن و سعایت نمودن نزد پادشاه. وشایه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || دروغ گفتن و آراستن سخن به دروغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بسیار شدن اهل قبیله و فرزندان و زادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). بسیار شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) نگار جامه از هر رنگ که باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || پرند شمشیر. (منتهی الارب) (آنندراج). وَشَویّ منسوب است بدان. (منتهی الارب). فرند شمشیر. (اقرب الموارد). || زر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): حجر به وشی؛ سنگ کان که در آن زر است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || نوعی از جامه ها. (منتهی الارب). ج، وشاء بر وزن کساء. (منتهی الارب).
- وشی صنعائی:همتم گفتا که ملبوس جلال
دق مصری وشی صنعایی فرست.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص827).

وشی.

[وَ / وَشْ شی] (ص نسبی) منسوب به وش، و آن شهری است از ترکستان. (برهان) (آنندراج).

وشی.

[وَ / وَشْ شی] (ص نسبی، اِ) از مردم وش. اهل وش. || ساختهء شهر وش. (فرهنگ فارسی معین). || جنسی از جامه های فاخر منسوب به شهر وش. نوعی از جامهء ابریشمی. (غیاث اللغات). قماش لطیفی است که در شهر وش بافند، و به تشدید ثانی هم به نظر آمده است. (برهان) (آنندراج). نوعی از جامه. (مهذب الاسماء). جامهء رنگین. (غیاث اللغات). پارچهء ابریشمی لطیف که به رنگهای مختلف در شهر وش می بافتند و گاه آن را زردوزی میکردند. (فرهنگ فارسی معین) :
تا کوه چو مصمت بود اندر مه آذر
تا دشت چو وشی بود اندر مه آزار.فرخی.
چنان چون سوزن از وشی و آب روشن از توزی
ز دوش پیل بگذاری به آماج اندرون بیله.
فرخی.
زهره [ دلالت دارد بر ] بافتن دیبا و وشی. (فرهنگ فارسی معین از التفهیم ص473).
برم ز دستم چون سوزن آژده وشی
تنم چو سوزن و دل همچو چشمهء سوزن.
مسعودسعد.
کمین جامه را داد سازی دگر
وشی زیر کرد آستر بر زبر.نظامی.
درم خواهی از گلبنانش گذر کن
وشی بایدت مگذر از جویبارش.
ناصرخسرو.
چونان کجا ز سندان تیر تو بگذرد
سوزن به جهد نگذرد از وشی و حریر.
قطران.
- وشی باف؛ بافندهء جامهء وشی :
زیغ بافان را با وشی بافان ننهند
طبل زن را ننشانند برِ رودنواز.ابوالعباس.
- وشی جامه؛ جامهء ساخت وش :
وشی جامه ای داشتی هفت رنگ
چو گل تار و پودش برآورده تنگ.نظامی.
- وشی رنگ؛ به رنگ وشی. سرخ رنگ :
زرستون نامور دخت کیارنگ
کز او روی بهاران بُد وشی رنگ.
(ویس و رامین).
- وشی کلاه؛ کلاه منسوب به وش :
زین پیشتر کلاه دواج سپید داشت
اکنون وشی کلاه، بهائی قبا شده ست.
ناصرخسرو.
- فرش وشی:زیر یکی فرش وشی گسترد
باز بدزدد ز یکی بوریاش.ناصرخسرو.
- وشی معمد؛ نوعی است از نگار. (منتهی الارب) :
از نقش و از نگار همه جوی و جویبار
بسته حریر دارد و وشی معمدا.
معروفی بلخی.
|| نام قسمی خط اختراع ذوالریاستین فضل بن سهل. (فهرست ابن ندیم). قلمی (شعبه ای) از خط عربی مستخرج از قلم ریاسی یا مدور کبیر. (فرهنگ فارسی معین).

وشی.

[وَ] (حامص) خوبی. خوشی. (فرهنگ فارسی معین).

وشی.

[وَ / وَشْ شی] (ص) سرخی و حمرت. (ناظم الاطباء). مؤلف در یادداشتی آرند: لغت نامهء اسدی کلمهء وشی را فارسی گمان برده و گوید وشی سرخ بود. (فرهنگ اسدی) (صحاح الفرس). لیکن با مراجعه به اغلب فرهنگهای معتبر، روشن شد که این کلمه فارسی نیست و چنین معنائی ندارد بلکه کلمه ای عربی است و معنی آن نگارین و به نگار است :
روی وشی وار کن به وشّی ساغر
باغ نگه کن چگونه وشّی وار است.
خسروی (از فرهنگ اسدی).
- وشی پوش؛ : و عرصهء میدان کین... چون روی لاله ستان وشی پوش گشت. (تاج المآثر).
تن نیلگونش وشی پوش گشت
چو کوهی بیفتاد و بیهوش گشت.اسدی.
- وشی رز؛ رنگرزی که به رنگ وشی و نگارین جامه را رنگ کند :
شد از بیم رخها به رنگ رزان
سر تیغ چون دست وشی رزان.اسدی.

وشیان.

[وَشْ] (اِ) پاداش و مکافات و جزا. (ناظم الاطباء).

وشیج.

[وَ] (ع اِ) جِ وشیجة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وشیجة شود. || درختی است که از آن نیزه سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چوب نیزه. (مهذب الاسماء). درختی است که در جبال از سنگ میروید و چوب آن بسیار سخت است و از آن نیزه میسازند. برگش شبیه برگ گشنیز و شاخه های آن باریک و بیخ آن گرهدار و شبیه به سعد است. (تحفهء حکیم مؤمن). || (اِمص) درهم پیوستگی خویشی و قرابت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) در هم پیچیده شدن: وشجت العروق و الاغصان؛ در هم پیچیده شد. (منتهی الارب). || در هم پیوستن خویشی و قرابت. (منتهی الارب): وشجت بک قرابته وشیجاً؛ در هم پیوست خویشی و قرابت وی با تو. (منتهی الارب).

وشیج.

[وَ] (معرب، اِ) معرب وشیگ. رجوع به وسنگ و وشیگ شود.

وشیجة.

[وَ جَ] (ع اِ) بیخ و ریشهء درخت. ج، وشیج. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || پوست درخت خرما که تافته در میان دو چوب بسته بر آن گندم و جز آن دروده از جایی به جایی برند. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وشایج. (مهذب الاسماء). || وشیجة القوم؛ خردان و فرومایگان قوم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || رگ گوش. (مهذب الاسماء) (بحرالجواهر). || (ص) رحم وشیجة؛ درهم رفته و متصل. (از اقرب الموارد).

وشیظ.

[وَ] (ع ص، اِ) پیروان و نوکران. || مردم درشت خوی و گول. || گروه پراکنده از هر جای و هر جنس که از یک اصل نباشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وشیظة.

[وَ ظَ] (ع اِ) پاره ای از استخوان که زاید باشد بر استخوان صمیم. || پاره ای چوب که بدان کاسه را پیوندند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || فرومایگان قوم. گویند: هم وشیظة فی قومهم؛ ای حشو فیهم. (منتهی الارب) (آنندراج). زاید و حشو در قوم. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وشیع.

[وَ] (ع اِ) سقف خانه. (اقرب الموارد). || شاخ ریزه ها و فدره که بر سقف و بالای پرواره اندازند و گاهی از آن پرده های جوانب نئین سازند و آن را به گیاه یز بندند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || آنچه پیرامون باغ نصب کنند از درخت و خار و نی و جز آن تا درآمدن را منع کند. (منتهی الارب) (آنندراج). آن دیوار که بسازند گرداگرد بوستان از شاخ درخت و جز آن. (مهذب الاسماء). پرچین. چپر. || بوریامانندی که از یزبن سازند. || درختی که خشک گردیده بیفتد. || علم جامه. || چوب سطبر بر سر چاه که آبکش بر آن ایستد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ماکوی بافنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || خانهء نئین که جهت امیر لشکر سازند تا بر وی برآمده بنگرد لشکر را. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وشیعة.

[وَ عَ] (ع اِ) خطهای غبار برهم پیچیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || ماشوره. (منتهی الارب) (آنندراج). چوبی که بافنده بر آن رشته های رنگین پیچد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). بندک و ماشورهء جولاهه. (مهذب الاسماء). || ماکوی بافنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || نوالهء باغنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || خطهای چادر و هر چیزی پیچیده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) برآمدن سپیدی موی بر سر. (منتهی الارب).

وشیق.

[وَ] (ع اِ) وشیقة. گوشت به درازا بریدهء خشک کرده یا گوشت یک جوش قدیدکرده جهت توشه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). گوشت یخنی که به سفر برند. (مهذب الاسماء). ج، وشائق. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وشیقة.

[وَ قَ] (ع اِ) وشیق. گوشت به درازا بریدهء خشک کرده یا گوشت یک جوش قدیدکرده جهت توشه. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، وشائق. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). و در حدیث است: انه اتی بوشیقة یابسة من لحم صید فقال انی حرام ای مُحرم. (از منتهی الارب).

وشیک.

[وَ] (ع ص) شتابی کننده. (غیاث اللغات). شتابکار و سریع. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). زود. (مهذب الاسماء). مذکر و مؤنث در وی یکسان است. گویند: رجل وشیک و امرأة وشیک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || پیک تیزرفتار. (غیاث اللغات) (آنندراج). || قریب و نزدیک. (اقرب الموارد).

وشیگ.

[وَ] (اِ) وسنگ. وشیج (معرب). لیمودارو. رجوع به وسنگ و وشیج شود.

وشیمة.

[وَ مَ] (ع اِمص) بدی و دشمنی. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (آنندراج). گویند: بینهما وشیمة؛ ای کلام شر و عداوة. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). بدی و دشمنی و عداوت و شر. (ناظم الاطباء).

وشینه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) جوشن. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). جوشن که در جنگها پوشند. (آنندراج) (انجمن آرا). نام سلاحی است که آن را جوشن گویند. (برهان) :
تیر را از وشینه بگذاری
همچو خیاط سوزن از وشنی.
و این بیت دلالت کند که وشینه از جنس ابریشم کجینه است که آن را برای حفظ از تیغ و تیر حشو لباسی کنند و قژاکند و کجیم و کجین گویند. (آنندراج) (انجمن آرا).

وشی وار.

[وَ] (ص مرکب) سرخ رنگ. (فرهنگ فارسی معین) :
روی وشی وار کن به وشّی ساغر
باغ نگه کن چگونه وشّی وار است.
خسروی (از فرهنگ فارسی معین).

وص.

[وَص ص] (ع مص) استوار کردن کار را. (منتهی الارب) (آنندراج). محکم و استوار کردن کار را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). و فعل آن از باب نصر آید. (منتهی الارب).

وصا.

[وَ] (ع اِ) جِ وَصایَة. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وصایة شود. || جِ وصاة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وصاة شود.

وصاء.

[وَ] (ع مص) وصی. وصاءة. درهم و پیوسته روییدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وصائد.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وصیدة. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به وصیدة شود.

وصائف.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وصیفة، به معنی خدمتگاری که دختر یا کنیز بود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وصیفة شود.

وصائل.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وصیلة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). به معنی شتر ماده ای که ده شکم در پی یکدیگر زاید. (آنندراج). رجوع به وصیلة شود.

وصاءة.

[وَ ءَ] (ع مص) درهم و پیوسته روییدن گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وصاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وصاء شود.

وصاب.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وَصِب. بیماران و رنجوران. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به وصب شود.

وصابی.

[وَ با] (ع ص، اِ) جِ وَصِب. به معنی بیماران و رنجوران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وصاد.

[وَصْ صا] (ع ص) بافنده. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). نساج و حائک. (از اقرب الموارد).

وصاف.

[وَصْ صا] (ع ص) وصف شناس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). عارف به وصف. (آنندراج) (از اقرب الموارد). بسیار وصف کننده. (ناظم الاطباء) :
کمترین وصاف او خاقانی است
کآسمان صاحبقران میخواندش.خاقانی.
|| طبیب. (المنجد). پزشک. حریری آن را بر طبیب اطلاق کرده است. (از اقرب الموارد).

وصاف.

[وَصْ صا] (اِخ) کویی است در نسف (نخشب). (معجم البلدان) :
به کوی وصاف آن نامه را بزن عنوان
به پیش نامهء تو تا که خوازه بندم کوی.
سوزنی.

وصاف.

[وَصْ صا] (اِخ) لقب عبدالله بن فضل الله شیرازی صاحب تاریخ وصاف. (ناظم الاطباء). رجوع به وصاف الحضرة شود.

وصاف الحضرة.

[وَصْ صا فُلْ حَ رَ] (اِخ)عبدالله بن عزالدین فضل الله شیرازی، ملقب به شهاب الدین و معروف به وصاف الحضرة. مؤلف کتاب تاریخ تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار است که به تاریخ وصاف شهرت دارد. وی در حدود سال 663 ه .ق. در شیراز به دنیا آمد و در همان شهر در مشاغل دیوانی وارد شد و به تدریج از نزدیکان و خواص خواجه صدرالدین احمد خالدی زنجانی نایب امیر طغاجار در حکومت او بر فارس گردید. وصاف را در حق این خواجه که بعدها به وزارت گیخاتون رسید، اشعار و مدایح بسیاری است. پدر وصاف در 698 در قحطی فارس درگذشت. وصاف در این اوقات از مأموران تحصیل مال در این مملکت بود و به خاندان خواجه رشیدالدین فضل الله وزیر بستگی بسیار پیدا نموده و در عهد غازان و اولجایتو توسط خواجه مورد مرحمت مخصوص واقع شد و به وسیلهء او تاریخ خود را به عرض ایلخان رسانده است. (از تاریخ مفصل ایران از مغول تا مشروطیت تألیف عباس اقبال ص486، 487). رجوع به تاریخ ادبیات براون و سبک شناسی ج 3 شود.

وصافة.

[وَ فَ] (ع مص) به حد خدمت رسیدن کنیزک و به حد خدمت رسیدن غلام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). فرا خدمت آمدن بنده. (دهار). || (اِمص) خدمتگاری. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وصافة.

[وَصْ صا فَ] (ع ص) مؤنث وصاف. || مبالغه در معنی وصاف. بسیار وصف کننده. (ناظم الاطباء).

وصافی.

[وَصْ صا] (حامص) وصف بسیار.

وصافی کردن.

[وَصْ صا کَ دَ] (مص مرکب) وصف بسیار کردن.

وصال.

[وِ] (ع مص) مواصله. دوستی بی آمیغ و بی غرض کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پیوسته داشتن. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و از همین معنی است صوم وصال یعنی روزهء امروزه را به روزهء فردا پیوسته کردن بدون آنکه در شب افطار کند و چیزی خورد، و آن را المواصلة فی الصوم نیز گویند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || رسیدن به مقصود. (ناظم الاطباء). || در تداول، رسیدن به کسی. مقابل فراق. (یادداشت به خط مؤلف). مواصلت و دیدار و رسیدن به هم. (ناظم الاطباء). ملاقات و دیدار. (فرهنگ فارسی معین). کامیابی و تمتع. (ناظم الاطباء). رسیدن به معشوق. تمتع و بهره بردن از معشوق :
با وصال تو بودمی ایمن
در فراقم بمانده چون برخنج.آغاجی.
به وصال اندر ایمن بُدم از گشت زمان
تا فراق آمد و بگرفتم چون برخفجا.
آغاجی.
که آید پسِ هر نشیبی فرازی
که باشد پسِ هر فراقی وصالی.
ابوالفرج رونی.
ما را مراد از این همه یارب وصال اوست
یارب مراد یارب ما را به ما رسان.خاقانی.
به فغانم ز روزگار وصال
که چو باد آمد و چو گرد گذشت.خاقانی.
وصالی بی فراقی قسم کس نیست
که گل بی خار و شکّر بی مگس نیست.
عطار.
از دولت وصالش حاصل نشد مرادی
وز محنت فراقش بر دل بماند باری.سعدی.
وصال او ز عمر جاودان به
خداوندا مرا آن ده که آن به.حافظ.
- وصال پیوستن؛ به هم رسیدن. دوست شدن :
وی امسال پیوست با ما وصال
کجا داندم عیب هفتاد سال؟سعدی.
- وصال جستن؛ در طلب رسیدن به معشوق برآمدن :
چو مستعد نظر نیستی وصال مجوی
که جام جم نکند سود وقت بی بصری.
حافظ.
- وصال داشتن؛ از وصل برخوردار بودن :
زندگانی نتوان گفت حیاتی که مراست
زنده آن است که با دوست وصالی دارد.
سعدی.
- وصال طلبیدن؛ وصال خواستن :
حافظ وصال می طلبد از ره دعا
یارب دعای خسته دلان مستجاب کن.
حافظ.
|| (اِمص) دوستی بی غرض. || رسیدگی و حصول چیزی. (ناظم الاطباء). حصول چیزی. || (اصطلاح عرفان) در اصطلاح سالکان، مقام وحدت را گویند مع الله تعالی سراً و جهراً. (از آنندراج). وصال نزد عرفا مرادف با وَصْل و اتصال است و گویند اتصال انقطاع از ماسوی الله است و مراد از اتصال اتصال، ذات به ذات نیست زیرا این در میان دو جسم قابل تصور است و در حق خدای تعالی کفر میباشد و ازاینرو رسول خدا صلی اللهعلیه وآله فرمود: اتصال به خداوند به قدر انفصال از خلق است. و بعضی گویند کسی که منفصل نشود متصل نگردد یعنی کسی که از دو جهان جدا نگردد به خدای دو جهان نرسد و کوچکترین و پست ترین مراتب وصال آن است که شخص و اصل پرورگار خود را به چشم دل ببیند اگرچه آن وصال از دور باشد و این دیدن از دور اگر پیش از رفع حجاب است، محاضره گویند آن را و اگر بعد از رفع حجاب است، مکاشفه نامند آن را و مکاشفه بی رفع حجاب نبود، یعنی سالک بعد از آنکه رفع حجاب کند در دل به یقین بداند که خدای هست با ما حاضر و ناظر و شاهد این را نیز ادنی وصال گویند و اگر بعد از رفع حجاب و کشف چون تجلی ذات شود در مقام مشاهدهء اعلی درآید این را وصال اعلی خوانند و سالک را اول مقام محاضره است بعده مکاشفه و بعده مشاهده، پس محاضره برای صاحبان تلوین است و مشاهده برای صاحبان تمکین و مکاشفه میان آن دو تا مشاهده مستقر گردد. محاضره برای اهل علم الیقین است و مکاشفه برای اهل عین الیقین و مشاهده برای اهل حق الیقین (از کشاف اصطلاحات الفنون از مجمع السلوک). در کشف اللغات میگوید نزد صوفیه وصال مقام وحدت را گویند مع الله تعالی سراً و جهراً و وصل وحدت حقیقی را گویند که آن واسطه است میان ظهور و بطون و نیز وصل عبارت از رفتار سالک است در اوصاف حق تعالی و آن تحقق است باسمائه تعالی، و قیل وصل آن را گویند که لمحه ای از او جدا نشود زبان در ذکر و دل در فکر و جان در مشاهدهء او مشغول دارد و در همه حال با او باشد. و واصل آن را گویند که از خود رسته و به خدا پیوسته باشد و به تخلق باخلاق الله تعالی موصوف گشته باشد و بی نام و نشان شده چنانکه قطره ای در دریا محو گردد. (کشاف اصطلاحات الفنون).

وصال.

[وَصْ صا] (ع ص) بسیار پیوندکننده. (منتهی الارب) (آنندراج). وصله کننده. || پینه دوز. (فرهنگ فارسی معین). || قسمی صحاف که با لعابی ریخته های اوراق کتابی یا قباله و امثال آن را ترمیم و اصلاح کند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وصال.

[وُصْ صا] (ع ص، اِ) جِ واصل. رجوع به واصل شود.

وصالی.

[وَصْ صا] (حامص) عمل وَصّال. ترمیم و اصلاح و صحافی کتابی کهنه که بخشی از اوراق آن اسقاط شده باشد. پیوند کردن کتاب کهنه یا ازکاررفته. (آنندراج) :
چند در ملک عدم تعمیر را والی کنم
این کهن مجموعه را تا چند وصالی کنم؟
محسن تأثیر (از آنندراج).
|| پینه دوزی کردن در جامه. (آنندراج). شغل و حرفهء آن کس که چیزی را وصله میکند و درپی می نماید. (ناظم الاطباء).

وصاوص.

[وَ وِ] (ع اِ) جِ وصواص. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). رجوع به وصواص شود.

وصاویص.

[وَ] (ع اِ) جِ وصواص. (المنجد). رجوع به وصواص شود.

وصاة.

[وَ] (ع اِ) اندرز و پند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وصیت. || شاخهء خرما که بدان پشتواره بندند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، وَصی. (اقرب الموارد).

وصایا.

[وَ] (ع اِ) جِ وصیة. (از اقرب الموارد). جِ وصیت. (دهار) (آنندراج) (غیاث اللغات). اندرزها و پندها و وصیتها. (ناظم الاطباء) : و او را [ نوشیروان ] خود تصنیفها و وصایاست. (ابن البلخی). || جِ وصایة. (ناظم الاطباء). رجوع به وصایة شود.

وصایت.

[وَ / وِ یَ] (ع اِ) وصایة. پند و اندرز و نصیحت. || فرموده و فرمان و وصیت. (ناظم الاطباء) : در اثنای وصایت پسر خویش مهدی را میگفت. (کلیله و دمنه). در مواسات و مراعات اوقاف اقوات او وصایت فرمود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- وصایت کردن؛ وصیت کردن. (ناظم الاطباء).

وصایت نامه.

[وَ / وِ یَ مَ / مِ] (اِ مرکب)وصیت نامه. (ناظم الاطباء) :
وصیّ آدمی بر کل اولاد
وصایت نامه داری بر وصیت.سوزنی.

وصایة.

[وَ / وِ یَ] (ع اِ) اندرز. (منتهی الارب). وصیت. (اقرب الموارد). || شاخ خرما که بدان پشتواره بندند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، وَصا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) وصی گردانیدگی و عمل وصی گردانیدن. (ناظم الاطباء).

وصایة.

[وُ یَ] (ع اِمص) اسم است وصیت را. (منتهی الارب). وصی گردانیدگی و عمل وصی گردانیدن. (ناظم الاطباء). رجوع به وصیت شود.

وصأ.

[وَ صَءْ] (ع مص) ریمناک و چرکین گردیدن. (منتهی الارب). چرکین گردیدن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وصب.

[وَ] (ع اِ) مابین بنصر تا سبابه. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

وصب.

[وَ صَ] (ع اِ) بیماری. (منتهی الارب). بیماری و رنج. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). ج، اوصاب. (منتهی الارب) (آنندراج). || مابین بنصر تا سبابه. (اقرب الموارد). || (مص) بیمار گشتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). دردمند شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وصب.

[وَ صِ] (ع ص) بیمار. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). بیمار و رنجور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دردمند. (مهذب الاسماء). ج، وَصابی، وِصاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وصخ.

[وَ صَ] (ع اِ) ریم و چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). لغتی است در وسخ. (ناظم الاطباء). وسخ است با ابدال. (از اقرب الموارد). || (اِمص) ریمناکی و چرکینی. (منتهی الارب) (آنندراج). و فعل آن از باب سمع است. (منتهی الارب).

وصد.

[وَ] (ع مص) پاییدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پاییدن در جایی و اقامت کردن در آن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ثابت ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بافتن. (از اقرب الموارد). رجوع به وَصَد شود.

وصد.

[وَ صَ] (ع مص) بافتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وصد.

[وُ صُ] (ع اِ) جِ وصید، به معنی آستان و پیشگاه سرای. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وصید شود.

وصر.

[وِ] (ع اِ) پیمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). عهد. (اقرب الموارد). || عهدنامه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء). || دستاویز با مهر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وصیرة. (آنندراج). وَصَرَّة. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وصیرة و وصرة شود.

وصرة.

[وَ صَرْ رَ] (ع اِ) وصیرة. وِصر. دستاویز با مهر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چک. (از اقرب الموارد). رجوع به وِصْر شود. || زمین بلند. (از اقرب الموارد).

وصع.

[وَ] (ع اِ) وَصَع. مرغی است خردتر از گنجشک، یا آن صعوه است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، وِصْعان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || گنجشک ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) فراگرفتن و پوشانیدن. (منتهی الارب). و فعل آن از باب فتح آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پوشاندن و پنهان کردن و فراگرفتن. (ناظم الاطباء). پنهان کردن. (اقرب الموارد).

وصع.

[وَ صَ] (ع اِ) وَصْع. مرغی است خردتر از گنجشک، یا آن صعوه است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گنجشک کوهی. (مهذب الاسماء). ج، وِصْعان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). و در حدیث است: ان اسرافیل لیتواضع لله تعالی حتی یصیر کأنه الوصع. || گنجشک ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به وَصْع شود.

وصعان.

[وِ] (ع اِ) جِ وَصْع، و آن مرغی است خردتر از گنجشک، یا صعوه است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وصع شود.

وصعة.

[وَ صَ عَ] (ع اِ) دال بره. (زمخشری). رجوع به وصع شود.

وصف.

[وَ] (ع مص) میل کردن کره اسب به نیکوخویی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): وصف المهر. || شتاب رفتن. (منتهی الارب). || نشان دادن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || شرح دادن. (فرهنگ فارسی معین). || صفة. صفت کردن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ستودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اِ) نشان. (دهار) (السامی فی الاسامی). نشانه. نشانی. حالت. صفت. نعت. بیان و توصیف و تعبیر و تفسیر. ستایش و مدح و شرح حال. صفت و سیرت و خصلت و خاصیت. (ناظم الاطباء) :
چون سخن در وصف این حالت رسید
هم قلم بشکست و هم کاغذ درید.مولوی.
گر کسی وصف او ز من پرسد
بی دل از بی نشان چه گوید باز؟سعدی.
در وصف شمایلت سخندان
ای کودک خوبروی، حیران.سعدی.
هر نکته ای که گفتم در وصف آن شمایل
هرکو شنید گفتا لله دَرُّ قائل.حافظ.
- در وصف آمدن؛ در بیان گنجیدن :
آن دهان نیست که در وصف سخندان آید
مگر اندر سخن آیی و بدانم که لب است.
سعدی.
اینکه در وصف نیاید کرم و اخلاق است
ور بگویند وجوهش نتوان گفت حدود.
سعدی.
- وصف شناس؛ وصاف.
- وصف کردن؛ ستودن (به نیکی یا بدی) :
خدای را به صفات زمانه وصف مکن
که هر سه وصف زمانه ست هست و باشد و بود.
ناصرخسرو.
کرد وصف مکرهاشان ذوالجلال
لتزول منه اقلال الجبال.مولوی.
- وصف گفتن؛ وصف کردن :
چنانکه در نظری در صفت نمی آیی
منت چه وصف بگویم تو خود در آینه بین.
سعدی.
چو حصر منقبتت در قلم نمی آید
چگونه وصف تو گوید زبان مدحت خوان؟
سعدی.
- وصف موضوع (اصطلاح منطق)؛ مفهوم موضوع و حقیقت موضوع است که عنوان موضوع نیز نامیده میشود، و آن یا عین موضوع است چنانکه در مثال «هر انسانی حیوان است»، زیرا حقیقت انسان عین ماهیت افراد آن است از زید و عمرو و غیره و یا جزء موضوع چنانکه در مثال «هر حیوانی حساس است»، پس حکم در آن نیز بر زید و عمرو است و حقیقت حیوانیت جزو آنهاست و یا خارج از موضوع است چنانکه در مثال «هر رونده ای حیوان است»، حکم در آن نیز بر زید و عمرو و غیره است و مفهوم راه رفتن خارج از ماهیت آنهاست. (از کشاف اصطلاحات الفنون).
|| (اصطلاح اصول) علت قیاس است. اصولیین وصف را بر علت در بسیاری موارد اطلاق میکنند. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح فقه) وصف در مقابل اصل در اصطلاح فقهاء به کار میرود. در کتاب بیوع و کتاب ایمان وصف در اصطلاح آن است که تابع شی ء و غیرمنفصل از آن باشد و هرگاه این وصف حاصل گردد بر حسن آن چیز می افزاید مانند ذراعی از جامه و بنایی از خانه مث جامه ای که بر روی هم ده ذرع است و برابر است [ بهای آن ] با ده درهم، هرگاه یک ذرع از آن کم شود باقیماندهء آن [ که نُه ذرع است ] مساوی با نُه درهم نخواهد بود به خلاف مکیلات و عددیات زیرا انضمام اجزای آنها به یکدیگر کمالی را برای مجموع تحصیل نمیکند، مث گندم که ده صاع آن برابر 10 درهم است نُه صاع آن هم مساوی یا نُه درهم خواهد بود، بنابراین مراد از وصف در لسان فقهاء همان چیزی است که هرگاه در محلی وجود پیدا کند موجب میشود که حسن یا قبح در محل پیدا شود و بهای آن بالا رود یا پائین آید. و گفته اند چیزهائی که با کم شدن عیب ناک گردند پس زیاده و نقصان در آن چیزها وصف به شمار میرود. و گفته اند وصف آن است که برای وجودش تأثیری است در قوام شی ء و برای عدمش نیز تأثیری است در نقصان آن شی ء. این مطلب در کتاب فقها به تفصیل آمده. و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح ادبی) وصف در اصطلاح اهل عربیت بر چند معنی اطلاق میشود: 1- نعت و آن تابعی است که دلالت میکند بر معنایی در متبوع خود به طور مطلق. 2- وصف مشتق و آن در مقابل اسم است، چون ضارب و مضروب. 3- صفة معنوی و آن وصفی است که بر معنای قائم به غیر اطلاق میشود، چون علم و قدرت، و بین این وصف و وصف به معنی نعت نسبت تباین وجود دارد. برای تفصیل رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || وصف در مقابل ذات به معنی عرضی است یعنی خارج از شی ء و محمول بر آن. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

وصفاء.

[وُ صَ] (ع اِ) جِ وصیف، به معنی خدمتگار، غلام باشد یا کنیزک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وصیف شود.

وصف کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)شرح چیزی را دادن. تعریف کردن. (فرهنگ فارسی معین).

وصفنارد.

[وَ فِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان غار بخش ری شهرستان تهران کنار راه شوسه و راه آهن رباط کریم. موقع جغرافیایی آن جلگه و معتدل و سکنهء آن 739 تن است. آب آن از قنات و در بهار از سیل آب کن و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وصفة.

[وَ فَ] (ع مص) بیان کردن طبیب برای مریض آنچه از دارو که باید مریض بدان مداوا و معالجت گردد. (از اقرب الموارد).

وصفی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب است به وصف. رجوع به وصف شود.

وصفیة.

[وَ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)حال وصف. (از اقرب الموارد). رجوع به وصف شود.

وصل.

[وَ] (ع مص، اِمص) ضد هجر. مقابل فراق. رسیدن به محبوب و معشوق :
دلی کاو پر از زوغ هجران بود
در او وصل معشوقه درمان بود.
بوشکور (از گنج بازیافته ص60).
کیست کش وصل تو ندارد سود
کیست کش فرقت تو نَگْزاید؟دقیقی.
که عاشق طعم وصل آنگاه داند
که عاجز گردد از هجران عاجل.منوچهری.
هوسبازی مکن گر وصل خواهی
به ترک فرع گو گر اصل خواهی.
ناصرخسرو.
از گُلْسِتان وصل نسیمی شنیده ام
دامن گرفته بر اثر آن دویده ام.خاقانی.
خاقانی را به کوی عشقت
کاری است برون ز وصل و هجران.
خاقانی.
وصل و هجرت مرا یکی است از آنک
درد تو هم مزاج داروی توست.خاقانی.
ای ز شب وصل گرانمایه تر
وز علم صبح سبک سایه تر.نظامی.
دل دردمند سعدی ز محبت تو خون شد
نه کُشی به تیغ هجرش نه به وصل میرسانی.سعدی.
نیست در هجر جز امّید وصال
هست در وصل همه بیم زوال.جامی.
چو نَبْوَد وصل دلبر رأی دلبر
بود صد بار هجر از وصل خوشتر.جامی.
- وصل جوی؛ جویندهء وصل. که وصل طلبد. خواهان رسیدن به معشوق :
درد دلم ببین که دلم وصل جوی اوست
آه کبوتر از دل سیمرغ جوی من.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص838).
- وصل خواه؛ وصل جوی :
پس بر او هم نام و هم القاب شاه
باشد و هم صورتش ای وصل خواه.مولوی.
|| اتحاد و اتفاق. || دیدار. ملاقات. (ناظم الاطباء).
- شب وصل؛ شب دیدار و ملاقات دوست. (ناظم الاطباء).
|| صلة. پیوستن دو چیز را و پیوند کردن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پیوستن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). || پیوسته شدن. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). هم لازم و هم متعدی به کار رود. (منتهی الارب) (آنندراج). || دوستی خالص کردن با کسی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || دیدار کردن. (ناظم الاطباء). || درپی کردن جامه را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || عطا دادن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). صله. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر). احسان کردن. (اقرب الموارد). || (اِ) پیوند و بند اندام یا پیوند استخوان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اوصال. (منتهی الارب). || مثل و همتا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مانند. (مهذب الاسماء): هذا وصل هذا. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). لیلة الوصل؛ پسین شب ماه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || حرفی که بعدِ رَویّ آید، سمی لانه وصل حرکة حرف الروی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). حرفی را گویند که به روی الصاق کنند و رَوی به سبب آن متحرک شود. و در رسالهء منتخب تکمیل الصناعة آورده: وصل حرفی است که به روی پیوندد خواه مشهورالترکیب باشد چون میمِ کارم و دارم و خواه غیر مشهورالترکیب چون های لاله و پرکاله و مراد از پیوستن حرفی به رَوی آن است که آن حرف با مابعد خود کلمهء علیحده و یا به منزلهء کلمهء علیحده نباشد والاّ ردیف خواهد بود نه وصل. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود :
قافیه در اصل یک حرف است و هشت آن را تبع
چار پیش و چار پس این نقطه آنها دایره
حرف تأسیس و دخیل و ردف و قید آنگه روی
بعد از آن وصل و خروج است و مزید و نائره.
|| (مص، اِمص) (اصطلاح معانی) عطف کردن بعض جُمَل بر بعض دیگر. (تعریفات). و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح تجوید) نزد قراء، عدم فصل باشد، چنانکه وقتی در علم تجوید تعریف وقف جایز میکنند این معنی مفهوم میشود. برای تفصیل مطلب رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- همزهء وصل؛ همزه ای را نامند که چون به حرف ماقبل پیوندد از درج کلام ساقط باشد چنانچه در بسم الله. (کشاف اصطلاحات الفنون).
|| (اصطلاح صوفیه) در اصطلاح سالکان وحدت حقیقی را گویند که آن واسطه است میان ظهور و بطون، و نیز عبارت است از فنای سالک و وصالش در اوصاف حق تعالی و آن تحقق است باسماءالله تعالی، و قیل وصل آن را گویند که لمحه ای از او جدا نشود و از یاد او غافل نباشد زبان در ذکر و دل در فکر و جان در مشاهدهء او مشغول دارد و در بیداری با او یا در خواب با او و در رفتار با او و در گفتار با او و اگر صد سال در این حال باشد یک لحظه داند و سیر نشود. و نعرهء هل من مزید هر دم زند که گفته اند سنة الوصل ساعة و ساعة الهجر سنة. (از آنندراج). و در تعریفات وصل را به ادراک غایب معنی کند. (تعریفات، اصطلاحات صوفیه).

وصل.

[وِ / وُ] (ع اِ) استخوانی که نشکند و با استخوان دیگر نیامیزد، یا فراهم آمدنگاه دو استخوان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). بندگاه. (مهذب الاسماء). ج، اوصال. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). بندگاه اندام. (بحرالجواهر).

وصل.

[وُ صَ] (ع اِ) جِ وُصْلة، به معنی پیوستگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وصلة شود.

وصلت.

[وَ لَ] (از ع، اِ) پارهء چیزی. (غیاث اللغات). || (اِمص) خویشی و پیوند سببی.(1)پیوند زناشویی. (فرهنگ فارسی معین).
- وصلت افتادن (فتادن)؛ زن و مردی یا دختر و پسری به عقد هم درآمدن. وصلت کردن :
میان دو عم زاده وصلت فتاد
دو خورشیدسیمای مهترنژاد.سعدی.
- وصلت کردن؛ در تداول، زن دادن به کسی یا از کسی دختر گرفتن. ازدواج کردن با...
|| پیوستگی. علاقه :
منتظر وصلت تو خواهم بودن
آری الانتظار موت الاحمر.مسعودسعد.
منم آن موم که دل سوختم از وصلت شهد
وصلت مهر سلیمان به خراسان یابم.
خاقانی.
گر زنم صد تیغ او را زامتحان
کم نگردد وصلت آن مهربان.مولوی.
(1) - وصلت بدین معنی در عربی به ضم واو استعمال شود.

وصلت.

[وُ لَ] (ع اِمص) پیوند و خویشی و پیوستگی. (غیاث اللغات). رجوع به وَصْله شود.

وصلة.

[وَ لَ] (ع مص) وصول. رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || رسانیدن. (ناظم الاطباء). || (اِ) علامت همزهء وصل. (محیط المحیط).

وصلة.

[وُ لَ] (ع اِمص) پیوستگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وُصَل. (منتهی الارب).

وصله.

[وَ لَ / لِ] (از ع، اِ) هر چیز که آن را به چیز دیگر پیوند کنند. (فرهنگ فارسی معین). || پارهء جامه و کاغذ و غیره(1). (غیاث اللغات) (آنندراج). پاره و کژنه و لاخه و وژنگ و پینه و درپی. (ناظم الاطباء). درپی و رقعه. (یادداشت مرحوم دهخدا). قطعه. (ناظم الاطباء). || دوخت ودوز. ترمیم لباس و جوراب های پاره. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ لغات عامیانهء جمالزاده) :
تا که رختم به بر جامه بران خواهد بود
از پی وصله دو چشمم نگران خواهد بود.
نظام قاری.
چون تو را پنج حواس است کز آن داری حظ
پنج وصله ست ز تو جامه چنان برخوردار.
نظام قاری.
- وصله انداختن؛ وصله کردن. پینه کردن.
- وصله برداشتن (برنداشتن)؛ وصله پذیر بودن (نبودن). قبول کردن (نکردن) وصله پینه را.
-امثال: چیزی که شده پاره، وصله برنمیداره.
- وصله پیراستن؛ وصله کردن. وصله زدن :
شرمم از خرقهء آلودهء خود می آید
که بر او وصله به صد شعبده پیراسته ام.
حافظ.
- وصلهء تن؛ در تداول، خویشاوند. قوم و خویش. (فرهنگ فارسی معین).
- وصلهء جهودی؛ وصله ای که جهودان بر قبا دوزند برای تمییز با مسلمانان. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به غیار شود.
- وصله چسباندن؛ ملحق کردن وصله به چیزی. پینه کردن. (فرهنگ فارسی معین).
- || متهم ساختن.
- وصله خوردن؛ وصله پینه شدن. وصله برداشتن.
- وصله خورده؛ مورد وصله و پینه قرارگرفته. وصله شده.
- وصله دار؛ پینه دار. جامهء باوصله پینه. هر چیز درپی دار مانند جامه و کفش و جز آن. (ناظم الاطباء).
- وصله زدن؛ وصله کردن. پینه کردن.
- وصله شدن؛ وصله خوردن. وصله برداشتن.
- وصله کاری؛ کار وصله زدن. شغل و حرفهء وصله کار.
- وصلهء کاغذی؛ کاغذی که بر جامه چسبانند و بهای آن جامه بر آن نویسند.
- وصله کردن؛ پینه کردن. رفو کردن. درپی کردن و لاخه نمودن. (ناظم الاطباء).
- وصله کردن شکم؛ ته بندی غذا خوردن. خوردن مقدار کمی نان و خوراک یا تنقل برای کاستن از شدت گرسنگی. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ عامیانهء جمال زاده).
- وصلهء لوطی؛ هر یکی از آلات و ابزار لوطی. (یادداشت مرحوم دهخدا). هفت وصلهء لوطی گری. رجوع به همین مدخل شود.
- وصلهء ناجور؛ در تداول، پینه ای که از حیث رنگ و جنس با اصل (پارچه، چرم و غیره) فرق دارد.
- || کسی در میان جمعی که بهیچوجه با آنها تناسب و تفاهم روحی و اخلاقی ندارد. غیرمتجانس. (فرهنگ فارسی معین) :
همدم بیگانگان مباش و بپرهیز
عاقبت از جنس بد، ز وصلهء ناجور.عارف.
- وصله نشاندن؛ پینه کردن. رفو کردن :
فرسود جامه لیکن خازن به وصله ننشاند
بود آن مرا به بالا اما نگشت واصل.
نظام قاری.
- وصلهء ناهمرنگ؛ وصلهء ناجور: فلان وصلهء ناهمرنگ است؛ یعنی مناسبت و هم آهنگی ندارد. رجوع به ترکیب «وصلهء ناجور» شود.
(1) - وصله به معنی پینه و اتصال به ضم واو است، ولی در تداول به فتح واو خوانده میشود.

وصلی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وصل. پیوندی. اتصالی. || مقابل اصلی. || تخته ای از چوب یا مقوا یا لوح و جز آن که کودکان بر آن مشق خط کنند و نوشتن آموزند. (فرهنگ فارسی معین).

وصم.

[وَ] (ع اِ) شکاف چوبی بی جدایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گره چوب. || شکاف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || ننگ و عار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || عیب. وصمة یکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وصوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) :
گفت هر شش را بیارید ای دو خصم
تا رود آزاد بی خرخاش و وصم.مولوی.

وصم.

[وَ] (ع مص) به شتاب بستن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بستن چیزی را به سرعت. (از اقرب الموارد). || شکافتن چوبی بی جدایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || عیب کردن چیزی را. (منتهی الارب) (دهار). شکستن و معیوب کردن. (تاج المصادر بیهقی).

وصم.

[وَ صَ] (ع اِ) بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج). مرض. (اقرب الموارد). بیماری و مرض. (ناظم الاطباء).

وصمت.

[وَ مَ] (ع اِ) عیب. (غیاث اللغات از بحرالجواهر و صراح اللغة) : ملک از وصمت غدر منزه باشد. (کلیله و دمنه). مباشرت این شغل بر وجهی کند که از وصمت تهمت و سمت ریبت معرا و مبرا باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ای عنصر تو مخلوق از کیمیای عزت
وی دولت تو ایمن از وصمت تباهی.حافظ.
رجوع به وصمة شود.

وصمة.

[وَ مَ] (ع اِ) یکی وصم. (از منتهی الارب) (آنندراج). عیب. (اقرب الموارد). ننگ و عار و عیب. (ناظم الاطباء). رجوع به وصم و وصمت شود. || سوگند و یمین در معصیت. (ناظم الاطباء). || (اِمص) سستی در بدن. (از اقرب الموارد).

وصمة.

[وُ مَ] (ع اِمص) سستی. (منتهی الارب) (آنندراج). سستی و کسالت. (ناظم الاطباء). || (اِ) یک شکاف. (ناظم الاطباء).

وصنة.

[وَ نَ] (ع اِ) خرقهء خرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). قطعهء خردی از پارچه. (ناظم الاطباء).

وصواص.

[وَصْ] (ع اِ) سوراخ پرده به مقدار چشم که بنگرند از وی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روی بند خرد که دختران بر روی افکنند. (منتهی الارب) (آنندراج). روی بند خرد. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || سنگ ریزه ها در میانهء زمین یا در میان زمین سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وصاوص. (منتهی الارب) (آنندراج).

وصوب.

[وُ] (ع مص) دائم شدن. (دهار) (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). پاییدن و ثابت گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): وصب علی الامر وصوباً؛ همیشگی ورزید بر آن و نیکو ایستادگی نمود بر آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || مواظبت کردن و نیکو قیام نمودن بر امری. (از اقرب الموارد). || واجب و لازم گشتن وام: وصب الدین؛ وجب. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وصوص.

[وَصْ وَ] (ع اِ) سوراخ پرده و جز آن به مقدار چشم که بنگرند از وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). سوراخ روی بند که بدان بنگرند. (مهذب الاسماء). ج، وصاوص. (اقرب الموارد). رجوع به وصواص شود.

وصوصة.

[وَصْ وَ صَ] (ع مص) به وصواص نگریستن. (منتهی الارب). از وصواص نگاه کردن. (اقرب الموارد). || چشم گشادن سگ بچه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || تنگ بستن زن روی بند خود را (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)، بطوریکه جز چشمهای او پیدا نباشد. (اقرب الموارد). || چشم تنگ کرده نگریستن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وصوف.

[وُ] (ع مص) به شتاب رفتن شتر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وصول.

[وُ] (ع مص) وصلة. صلة. رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر) (ناظم الاطباء) :
گفتم عنان مرکب تازی بگیرمش
لیکن وصول نیست به گرد سمند او.سعدی.
اگر به کوی تو باشد مرا مجال وصول
رسد به دولت وصل تو کار من به اصول.
حافظ.
-وصول شدن؛ رسیدن. به دست آمدن. حاصل شدن. (ناظم الاطباء).
|| رسیدن به مقصود. (ناظم الاطباء). || (اِمص) وصل. وصال :
نه دست با تو درآویختن نه پای گریز
نه احتمال فراق و نه اختیار وصول.سعدی.
|| رسیدگی. (ناظم الاطباء). || ادراک. (یادداشت مرحوم دهخدا). دریافت. حصول و تحصیل. (ناظم الاطباء).
- وصول کردن؛ تحصیل کردن. به دست آوردن. (ناظم الاطباء). دریافت کردن.
|| (اِ) رسید. (ناظم الاطباء). نزد مولدین برگهء کوچکی است که در آن مبلغ وصول پول و نحو آن از کسی به دیگری درج میشود. ج، وصولات. (از المنجد).
- وصول باقی؛ تتمهء حساب و باقی حساب و مقداری از وجوه که جمع آوری نشده باشد. (ناظم الاطباء).

وصولات.

[وُ] (ع اِ) جِ وصول. (المنجد). رجوع به وصول شود.

وصولی.

[وُ] (ص نسبی) منسوب به وصول. آنچه ممکن است وصول شود و به دست آید و جمع آوری شود. (ناظم الاطباء).
- لاوصولی؛ آنچه به دست نمی آید و جمع آوری نمیشود و سوخت. (ناظم الاطباء). حاصل نشدنی.

وصوم.

[وُ] (ع اِ) جِ وصم (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد)، به معنی شکاف و ننگ و عار و عیب. (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وصم شود.

وصی.

[وَصْیْ] (ع مص) خوار گردیدن بعدِ رفعت و منزلت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گران سنگ شدن سپسِ سبکی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (قاموس). || نزدیک رسیدن. || پیوستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اتصال. (اقرب الموارد). پیوستن چیزی به چیزی. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر). درهم و پیوسته روییدن گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وَصیّ. وصاء. وصاءة. (منتهی الارب). || رسانیدن دو چیز را به هم یا رسانیدن کسی را به چیزی. (منتهی الارب). وصل. (اقرب الموارد).

وصی.

[وَ صی ی] (ع اِ) جِ وَصیّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وصیة شود. || (مص) درهم و پیوسته روییدن گیاه. وُصیّ. || (ص، اِ) اندرزکرده شده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مذکر و مؤنث در وی یکسان است، یا مؤنث و جمع وی نیاید. ج، اوصیاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اندرزدهنده. اندرزکننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اصطلاح فقه) کسی که برای حفظ و تصرف مال دیگری و حفظ و صیانت فرزندان او پس از مرگ وی معین میگردد. و فرق میان وصی و قیم آن است که به وصی حفظ مال و تصرف در آن داده میشود و به قیم فقط حفظ و نگهداری مال اعطا میشود نه تصرف در آن. (از اقرب الموارد). آنکه مرد برای رسیدگی به اموال و صغار خویش پس از مرگ خود نصب کند. آنکه به او وصیت کرده باشند. (غیاث اللغات) :
سیم نباشدْت اگر برون نکنی
مال یتیم از کف وصی و ولی.ناصرخسرو.
- وصی کردن؛ نگهبان و حافظ و جانشین قرار دادن :
چو بگشاد آن گنج آباد را
وصی کرد گودرز کشواد را.فردوسی.
از آن سید که از فرمان رب العرش پیغمبر
وصی کردش در آن منزل که منبر بود پالانش.
ناصرخسرو.
آنکه پیش از دگران بود به شمشیر و به علم
وآنکه بگزید و وصی کرد نبی بر سر ماش.
ناصرخسرو.
- وصی گردانیدن؛ وصی کردن.

وصی.

[وُ صی ی] (ع مص) درهم و پیوسته روییدن گیاه. (از اقرب الموارد). وَصیّ.

وصی.

[وَ صی ی] (اِخ) لقب علی بن ابی طالب علیه السلام. (آنندراج) :
منم بندهء اهل بیت نبی
ستایندهء خاک پای وصی.فردوسی.
اگر خلد خواهی به دیگر سرای
به نزد نبی و وصی گیر جای.فردوسی.

وصی.

[وَ صی ی] (اِخ) لقب حضرت شیث پیغمبر علیه السلام. (از ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء).

وصیت.

[وَ صی یَ] (ع اِ) وصیة. اندرز. (مهذب الاسماء). اندرز و نصیحت. اندرز و پند و نصیحت و سفارش. (ناظم الاطباء) :
من وصیت به وفا میکنمت
گرچه امروز وفا در عدم است.خاقانی.
تکلف برِ مرد درویش نیست
وصیت همین یک سخن بیش نیست.
سعدی.
وصیت همین است جان برادر
که اوقات ضایع مکن تا توانی.سعدی.
و رجوع به وصیة شود. || اسم است ایصاء را. (اقرب الموارد). اندرز کردن عازم سفر یا شخص قریب الموت دوست خود را که بعدِ من چنین و چنان باید کرد. (غیاث اللغات). استنابه در تصرف بعد از مرگ، یعنی همانطور که وکیل از جانب موکل نیابت دارد که پاره ای تصرفات بنماید [ البته در زمان حیات موکل ]موصی له یا وصی هم نیابت دارد که از جانب موصی پاره ای تصرفات بنماید، نهایت آنکه این نیابت برای بعد از مرگ است. (از فرهنگ حقوقی). ج، وصایا. (اقرب الموارد) :
ور منکری وصیت او را به جهل خویش
پس خود پس از رسول بباید همی سفیر.
ناصرخسرو.
و رجوع به وصیة شود. || موصیبه. (اقرب الموارد). چیزی که به کسی وصیت شده است. گویند: این وصیت فلان است؛ یعنی موصی به اوست. (از اقرب الموارد). آنچه بدان وصیت کنند. (منتهی الارب). رجوع به وصیة شود.

وصیت کردن.

[وَ صی یَ کَ دَ] (مص مرکب) اندرز کردن. سفارش کردن :
انجام تو ایزد به قران کرد وصیت
بنگر که شفیع تو کدام است به محشر.
ناصرخسرو.
معلمت همه شوخی و دلبری آموخت
به دوستیت وصیت نکرد و دلداری.سعدی.
حکیم را به وصیت کردن حاجتی نیست. (قرة العیون).
|| سفارش کردن به کسی یا کسانی که اعمالی را پس از مرگ سفارش کننده انجام دهند.

وصیت نامه.

[وَ صی یَ مَ / مِ] (اِ مرکب)سفارش نامه. (از ناظم الاطباء). اندرزنامه. || نامه ای که در آن وصیت شخصی نویسند و مهر و امضاء کنند تا وصی پس از مرگ او از روی آن نامه عمل کند.

وصید.

[وَ] (ع اِ) آستان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آستانهء در. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). پیشگاه سرای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). پیش آستانهء در. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || میان سرای. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || حظیره مانندی است که در کوه از سنگ سازند جهت ستوران. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). وصیدة. (منتهی الارب) (آنندراج). || سمج که در آن اصحاب کهف اقامت ورزیدند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) : و کلبهم باسط ذراعیه بالوصید. (قرآن 18/18). || کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بند. || گیاه که بیخهای او نزدیک یکدیگر باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). نبات نزدیک به هم. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || حظیره که از شاخه ها سازند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) تنگ. (منتهی الارب) (آنندراج). ضیق و مطبق. (اقرب الموارد). || آنکه او را دو بار ختنه کرده باشند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وصیدة.

[وَ دَ] (ع اِ) اصیدة. حظیره مانندی است که در کوه از سنگ سازند جهت ستوران. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شوانگاه. (مهذب الاسماء). ج، وصائد. (اقرب الموارد). رجوع به وصید شود.

وصیرة.

[وَ رَ] (ع اِ) وِصر. وَصَرّة. دستاویز با مهر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || حواله. چک. (مهذب الاسماء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پیمان. || عهدنامه. (آنندراج). رجوع به وصر شود.

وصیع.

[وَ] (ع اِ) آواز گنجشک. || گنجشک ریزه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وصیف.

[وَ] (ع ص، اِ) کودک غیرمراهق. (اقرب الموارد). || خدمتگار، غلام باشد یا کنیزک. (منتهی الارب) (آنندراج). خدمتگار، خواه پسر باشد یا دختر، غلام باشد یا کنیز. (ناظم الاطباء). ج، وصفاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) : سلیمان پادشاهی بزرگ بود و کس پیش وی سخن نیارستی گفتن، نه از زنان و نه از مردان و نه از وصیفان و کنیزکان. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).

وصیفت.

[وَ فَ] (ع ص، اِ) وصیفة. مؤنث وصیف، به معنی خدمتگار : ملکزاده را بیاورد و بر تخت نشاند و وصیفتان و غلامان صف زده بودند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
تا چند روز دیگر از آن هر وصیفتی
بر خویشتن به کار برد درّ شاهوار.فرخی.
نشان جلاجل و خلخال دارد و عجب است
وصیفتان را باشد جلاجل و خلخال.فرخی.
و رجوع به وصیفة شود.

وصیفگان.

[وَ فَ / فِ] (اِ) جِ وصیفه :
بر جویهای او ردهء نونهال ها
گوئی وصیفگانند استاده برقرار.فرخی.
رجوع به وصیف و وصیفة شود.

وصیفة.

[وَ فَ] (ع ص، اِ) کنیزک خرد. (مهذب الاسماء). مؤنث وصیف، به معنی خدمتگار. خدمتگاری که دختر یا کنیز بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، وصائف. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء).

وصیق.

[وَ] (اِخ) کوهی است که پائین آن از کنانه و قسمتی دیگر از آن مر هذیل راست. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

وصیل.

[وَ] (ع ص) آنکه با تو درآید و رود. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه با دیگری درآید و با او بیرون رود. (اقرب الموارد). آنکه با کسی همراه باشد در خروج و دخول. (ناظم الاطباء). || دوست همدم و مصاحب. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِ) برد یمانی. (از اقرب الموارد).

وصیلة.

[وَ لَ] (ع اِ) عمارت. || فراخی و ارزانی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گروه همسفر. (منتهی الارب). رفقة. (اقرب الموارد). || تیغ. (منتهی الارب). سیف. (اقرب الموارد) (آنندراج). || گروههء رشته. || زمین فراخ. || جامه ای است مخطط یمانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، وصایل. (منتهی الارب). || شتر ماده ای که ده شکم در پی یکدیگر زاید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ماده شتری که ده شکم از پی یکدیگر زاید. و گوسفندی که هفت شکم دودو بچهء ماده از پی یکدیگر آرد و هرگاه در شکم هفتم و یا هشتم یکی ماده و یکی نر زاید میگویند وصلت اخاها، و در این وقت شیر آن را مردان می آشامند دون زنان و این بچهء نر را جهت خدایان خود ذبح نمی کنند و دربارهء آن به جا می آورند آنچه را دربارهء شتر سائبه به جا می آوردند و هرگاه فقط یک بچهء نر می زایید برای خدایان ذبح میکردند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). او الوصیلة خاصة بالغنم کانت الشاة اذا ولدت الانثی فهی لهم و اذا ولدت ذکراً جعلوها لاَلهتهم و ان وصلت ذکراً و انثی قالوا وصلت الذکر اخاها فلم یذبحوا الذکر لاَلهتهم او هی شاة تلد ذکراً ثم انثی فتصل اخاها فلایذبحون اخاها من اجلها فاذا ولد ذکراً قالوا هذا قربان لاَلهتنا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). در جاهلیت چون گوسفندی بچهء نر آوردی آن را ازبرای بتان قربان کردندی و اگر ماده آوردی آن را ازبرای خود رها کردندی و اگر دو بچه آوردی یکی نر و یکی ماده، نر را برای ماده رها کردندی و ماده را وصیله نام نهادندی. (ترجمان علامهء جرجانی). در معنای وصیلة بین دانشمندان اختلاف است. برای تفصیل بیشتر و موارد اختلاف رجوع به صبح الاعشی ج1 ص402 و بلوغ الارب ج3 ص37 و 38 و البیان و التبیین ج3 ص66 شود.

وصیم.

[وَ] (ع اِ) مابین خنصر و بنصر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). گشادگی میان خنصر و بنصر. (اقرب الموارد).

وصیة.

[وَ صی یَ] (ع اِ) شاخ خرما که بدان پشتواره بندند. (منتهی الارب). ج، وصی. (منتهی الارب). || اسم است ایصاء را. (اقرب الموارد). اندرز. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج). || آنچه بدان وصیت کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). موصیبه. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). تملیک مضاف به بعد از مرگ. (تعریفات). || (اصطلاح فقه) وصیت به نزد فقهاء ایجاب بعد از مرگ است، یعنی الزام کردن چیزی از مال یا منفعت مال برای کسی پس از مرگ موصی، بدین صورت که بخشی از مال خود یا منفعت آن را برای کسی یا برای خدا به طور تبرعی یا لزومی قرار دهد یا امر ورثه و تصرف در ترکه را به شخص معینی واگذار کند. این است آنچه در جامع الرموز بیرجندی در این زمینه آمده است. و فرق میان وصی و قیم اینکه وصی کسی است که حفظ مال و تصرف در آن بدو محول و مفوض شده و قیم فقط مأمور است حفظ کند نه تصرف... (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح درایت) وصیت بر نوعی از انواع تحمل حدیث اطلاق میشود، و آن این است که راوی به هنگام مرگ یا سفر، شخصی را برای روایت کردن از کتاب معینی وصیت کند. محمد بن سیرین این وصیت روا دارد و عیاض آن را علت و دلیل آورد و قول صحیح عدم جواز آن است مگر آنکه موصی اجازه دهد و بنابراین روایت به اجازه است نه به وصیت. (کشاف اصطلاحات الفنون از ارشاد الساری فی شرح صحیح البخاری).

وض.

[وَض ض] (ع اِمص) اضطرار و پریشانی خاطر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وضاء.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وضی ء، به معنی خوب و پاکیزه روی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وضی ء شود.

وضاء.

[وُضْ ضا] (ع ص) خوب و پاکیزه روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، وضاؤن، وضاضی ء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل وضاء؛ مرد نیکوروی. (مهذب الاسماء).

وضائح.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وضیحة. (منتهی الارب). به معنی چارپایان. (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وضیحة شود.

وضائع.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وضیعة، به معنی کتاب که در آن حکمت نویسند. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || رخت و بار قوم. (منتهی الارب). اثاثهء مسافرین. (از اقرب الموارد). گویند: این خلفوا وضائعهم.
- وضائع الملک؛ آنچه بر رعایا مقرر و واجب است در ملک ایشان از زکات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- وضائع کسری؛ توقیعات انوشیروان. الوضائع الذین وضعهم کسری فهم شبه الرهائن کان یرتهنهم و ینزلهم بعض بلاده. (اقرب الموارد). رجوع به وضیعة شود.

وضاءون.

[وُضْ ضا] (ع ص، اِ) وَضاضِی ء. جِ وضاء. به معنی خوبان و پاکیزه رویان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وضاء شود.

وضاءة.

[وَ ءَ] (ع مص) چیره شدن در مواضات (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، و مواضات، با هم چیرگی جستن در پاکیزگی و خوبی است. (منتهی الارب). || خوب و پاکیزه روی گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). وضوء. (اقرب الموارد).

وضاءة.

[وَ ءَ] (ع اِمص) خوبی. || پاکیزه رویی. (منتهی الارب).

وضاح.

[وَضْ ضا] (ع ص) بسیار واضح و آشکار. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دندان نیک روشن و آشکارا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || سفیدفام نیکوروی و خندان. (اقرب الموارد). مرد سپید و نیکورنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
به روزگار تو شادم اگرچه محرومم
از آن بزرگی طنان و طلعت وضاح.
مسعودسعد.
|| (اِ) روز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- عظم وضاح؛ بازیی است، و آن چنان باشد که طفلان استخوان سپیدی را شب به طرفی اندازند سپسِ آن هر یک جداجدا در طلب آن رود. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). کودکان آن را مصغر کنند و گویند عُظَیم وضاح. (از اقرب الموارد).
- بکرالوضاح؛ نماز صبح. (منتهی الارب).

وضاحة.

[وَضْ ضا حَ] (ع ص) بسیار روشن. || بسیار روشن کننده. (مهذب الاسماء) (آنندراج).

وضاخ.

[وِ] (ع مص) مواضخة. نبرد کردن در آب کشیدن و در دویدن، و نیز به سیر صاحب خود رفتن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج). مسابقه کردن در آب کشیدن و در دویدن و در راه پیمایی کردن. کسائی گوید وضاخ و مواضخة در اصل مسابقه کردن در آب کشیدن است و برای مسابقه های دیگر به استعاره گفته میشود. (از اقرب الموارد).

وضاضی ء.

[وَ ضِءْ] (ع ص، اِ) جِ وُضّاء. به معنی خوبان و پاکیزه رویان. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وضاء شود.

وضاع.

[وَضْ ضا] (ع ص) جعّال. (یادداشت مرحوم دهخدا). بسیار وضع کننده. || مؤلف و مصنف. (ناظم الاطباء).

وضاعة.

[وَ عَ] (ع مص) فرومایه و ناکس و دون مرتبه گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || پسرخوانده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دعی و زنازاده بودن. (از اقرب الموارد).

وضایع.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وضیعة. رجوع به وضیعة شود.

وضح.

[وَ ضَ / وَ] (ع مص) پیدا کردن شتر ماده شیر را و پستان پر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): وضح الابل باللبن وضحاً؛ المعت. (اقرب الموارد). || (اِمص) آشکاری کار: من این بدا وضحک. (ناظم الاطباء).

وضح.

[وَ ضَ] (ع اِ) روشنی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || سپیدی. || سپیدی بامداد. || سپیدی پیشانی اسب که آن را غره نامند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || سپیدی دست و پای اسب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || پیسی اندام. || پیری. || سپیدی موی. || میانهء راه و گشادگی آن. || شیر. || درم درست و سره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): درهم وضح؛ درمی نیکو روشن. (مهذب الاسماء). || پیرایه از سیم. (از مهذب الاسماء). ج، اوضاح. (منتهی الارب) (آنندراج). پیرایه. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || پای برنجن. خلخال. || گیاه ریزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بهق سپید. (ذخیرهء خوارزمشاهی). برص. (لسان العرب). || ماه. (اقرب الموارد).

وضحة.

[وَ ضَ حَ] (ع اِ) خر ماده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وضخ.

[وَ] (ع مص) نیم پر کردن دلو را. || آب اندک دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کم آب گردیدن چاه. (منتهی الارب).

وضر.

[وَ ضَ] (ع مص) ریمناک شدن. (منتهی الارب). || شوخگین شدن. چرکین گردیدن آب از شستن کاسه در آن. || آلودهء زعفران گردیدن. (منتهی الارب). || چرکین شدن و آلوده شدن به روغن و شیر. (از اقرب الموارد).

وضر.

[وَ ضَ] (ع اِ) ریم و چرک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چربش و چرک شیر. || آب شستهء مشک و کاسه و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آبی که در آن کاسه و مشک و جز آن را شسته باشند. (ناظم الاطباء). چربش کاسه. (مهذب الاسماء). چرک روغن و شیر. (از اقرب الموارد). || بوی ناخوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آنچه بماند از طعام در کاسه. (مهذب الاسماء). || باقیماندهء قطران. (منتهی الارب) (آنندراج). بقیهء هناء. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || بوی طعام گنده و تباه شده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آلایش و آلودگی زعفران و مانند آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، اوضار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد).

وضر.

[وَ ضِ] (ع ص) ریمناک و چرکین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد): فلان وضر الاخلاق؛ ای فی اخلاقه وضر. (از اقرب الموارد). || زعفران آلوده. (منتهی الارب). آلوده شده به زعفران. (ناظم الاطباء). مؤنث آن وضرة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وضراء.

[وَ] (ع ص، اِ) سنگ بزرگ بیرون جسته از سر یا از بن کوه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || نشانی است در گردن شتر مر بنی فزاره را شبیه به پنجهء زاغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وضرة.

[وَ ضِ رَ] (ع ص) مؤنث وضر، به معنی ریمناک و چرکین و زعفران آلوده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وضری.

[وَ را] (ع ص، اِ) زن زعفران آلوده، یا زن چرکین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سنگ بزرگ بیرون جسته از سر یا از بن کوه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). وضراء. (منتهی الارب). رجوع به وضراء شود.

وضع.

[وَ] (ع مص) موضع [ مَ ضِ / مَ ضَ ] . موضوع. بنهادن. (تاج المصادر بیهقی). نهادن چیزی را بر جای. (منتهی الارب). بار نهادن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). خلاف رفع. (اقرب الموارد).
- وضع حمل؛ نهادن بار. زادن.
- وضع ید؛ خوردن: وضع یده فی الطعام؛ اکله. (اقرب الموارد).
|| اثبات کردن. (اقرب الموارد).
- وضع کردن؛ تقنین کردن.
|| از مرتبه کسی را فرودافکندن. (از منتهی الارب) (آنندراج). فرودافکندن از درجه، و افکندن چیزی را. (اقرب الموارد).
- وضع کردن؛ افکندن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
|| کم کردن بر غریم چیزی از مال یافتنی. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (آنندراج).
- وضع کردن؛ موضوع کردن. منها کردن. کم کردن.
|| سبک سر و تیزرو گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ودیعت نهادن نزد کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). || نهادن زن معجر را از سر. (منتهی الارب) (از آنندراج) (اقرب الموارد). || بچه آوردن زن. (منتهی الارب) (آنندراج). || در آخر طُهر و ابتدای حیض آبستن گردیدن زن. (منتهی الارب) (آنندراج). آبستن شدن زن در آخر طهرش. (از اقرب الموارد). || تیز رفتن ناقه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || زیان زده گردیدن در تجارت. (منتهی الارب) (آنندراج). زیان کردن در تجارت. سود نبردن. (اقرب الموارد). || گیاه شور خورانیدن شتر را و ملازم آن گردیدن. || گیاه شور خوردن و ملازم آن بودن. || خوار ساختن نفس خود را. || گردن زدن. || ساقط و محو کردن جنایت کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ناکس و دون رتبه گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || ترک کردن و واگذاردن. || دروغ بستن و افترا کردن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || تألیف کردن. تصنیف کردن. || اقامه کردن و به پا داشتن. (اقرب الموارد): وضع عصاه؛ ای اقام. || مقاتله کردن و جنگیدن و پیکار کردن. و این دو معنی به کنایه است. (اقرب الموارد). || کفّ و بازداشتن: وضع یده عن فلان؛ کف عنه. (از اقرب الموارد). || (اِ) حال. حالت(1). سان. || روش. طرز. (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، اوضاع. (آنندراج) :
وضع تسلیم از مزاج شعله خویان برده اند
با شرر مشکل که گردد آشنا افتادگی.
بیدل (از آنندراج).
|| ترتیب. (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- وضع اساس؛ نصب و ترتیب. (ناظم الاطباء).
- وضع اوراقی؛ طور و حال نامنتظم که بر یک وتیره نباشد. (آنندراج).
- وضع بی شیرازه؛ وضع اوراقی. (آنندراج) :
وضع از تأثیر بی شیرازه چون دفتر شود
قسمت آن را که از سررشتهء دفتر کنند.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- وضع پسندیده؛ ترتیب و طرز و روش پسندیده. (ناظم الاطباء).
|| نهاد. || جای. ساخت. (ناظم الاطباء). || (اِمص) کاهش. کاست. || ایجاد. || خواری. ذلت. || فروتنی. (فرهنگ فارسی معین). || گستردگی: وضع بساط. || (اصطلاح ادبی) وضع در لغت، قرار دادن لفظ است در برابر معنی، و در اصطلاح تخصیص دادن چیزی است به چیز دیگر که هرگاه چیز اول اطلاق گردد یا حس شود چیز دوم فهمیده شود از آن و مراد از اطلاق استعمال لفظ است و ارادهء معنی و مراد از حس و احساس استعمال لفظ است اعم از اینکه با این استعمال ارادهء معنی شده باشد یا نشده باشد. (تعریفات سید جرجانی). تعیین چیزی برای دلالت کردن بر چیزی، چیز اول را موضوع گویند خواه لفظ باشد خواه غیر لفظ چون خط و عقد و نصب و اشاره و جز اینها و چیز دوم را موضوع له گویند. برای تفصیل این مطلب و بیان اقسام آن رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اِ) (اصطلاح فلسفه) هرچه آن را اجزائی بود و اجزاء آن را با یکدیگر و یا جهات عالم نسبتی بود و جمله را به سبب این نسبت هیأتی حاصل شود و این هیأت را وضع خوانند، و این وضع خود مقوله ای است به انفراد، مانند قیام و قعود و استلقاء و انبطاح و غیر آن. (اساس الاقتباس). وضع عبارت است از هیأت عارض بر چیزی به سبب دو نسبت، یکی نسبت بعضی اجزاء آن به بعض دیگر و دوم نسبت اجزاء به امور خارجی آن چون قیام و قعود که هر یک هیأتی است که بر شخص عارض میشود به سبب نسبت به امور خارجی آن. (از تعریفات سید جرجانی). این وضع یکی از مقولات عشر ارسطو شمرده میشود. رجوع به نفائس الفنون و کشاف اصطلاحات الفنون و رجوع به ذووضع شود. || (اصطلاح فلسفه) هرچه قابل اشارت حسی بود، گویند آن را وضع است و به این معنی گویند نقطه را وضع باشد و وحدت را وضع نبود یعنی نقطه قابل اشارت بود و وحدت ازآنروی که وحدت باشد، نبود. (اساس الاقتباس). و رجوع به شرح تجرید و شرح حکمة العین و کشاف اصطلاحات الفنون شود. || (اصطلاح فلسفه و منطق) هرچه آن را وجودی قارّ بالفعل بود و اتصال و ترتیبی چون اجزاء آن را با یکدیگر نسبت دهند وضع خوانند. مث گویند مربع را وضعی است که ضلع او با زاویهء او بر چه نسبت باشد و زاویهء او با ضلع بر چه نسبت و این وضع به حقیقت از مقولهء اضافت بود. (اساس الاقتباس).
.
(فرانسوی و انگلیسی)
(1) - Position

وضع.

[وُ] (ع مص) بچه آوردن زن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || در آخر طهر و ابتدای حیض آبستن گردیدن زن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). در حال حیض آبستن شدن زن. (المصادر زوزنی). در آخر پاکی آبستن شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) آن بچه که نطفه برای جسم او در آخر ایام طهر نزدیک به حیض در رحم مادر بسته شود و مضغه گردد، و آن بچه ضعیف الخلقت باشد. (غیاث اللغات از نصاب الصبیان و منتخب اللغة و صراح اللغة).

وضعاً.

[وَ عَنْ] (ع ق) از جهت ترتیب و از حیث نهاد و ساخت و از جهت جای و بنا. (ناظم الاطباء). || از جهت طرز و شیوه. (فرهنگ فارسی معین).

وضع کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب) ایجاد کردن. اختراع نمودن. قرار دادن. نهادن.
- وضع کردن بیضه؛ تخم نهادن.
|| کاستن. کم کردن. منها کردن.

وضعة.

[وَ عَ] (ع مص) ضعة. نهادن. (منتهی الارب). یقال: ضع هذه اللبنة غیر هذه الوضعة؛ یعنی بِنِه این خشت را جز این نهادن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) نوع و هیأتِ نهادن. (ناظم الاطباء). || موضع و مرکز. (از اقرب الموارد). گویند: ضع اللبنة غیر هذه الوضعة. (از اقرب الموارد).

وضعة.

[وِ عَ] (ع مص) نهادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) موضع و مرکز. (اقرب الموارد). وَضْعة. (اقرب الموارد). رجوع به وَضعة شود.

وضعی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وضع و شکل و طرز. (ناظم الاطباء).
- حرکت وضعی (وضعیة)؛ در مقابل حرکت انتقالی. حرکت بر دور محور خود. (ناظم الاطباء).
- حرکت وضعی زمین؛ گردش زمین است به دور خود در هر بیست وچهار ساعت یک مرتبه.

وضعیت.

[وَ عی یَ] (از ع، اِ) طرز استقرار. (فرهنگ فارسی معین). || موقع. موقعیت: وضعیت اجتماعی، وضعیت سیاسی. توضیح اینکه این کلمه را فارسی زبانان از وضع عربی ساخته اند. بعضی این کلمه را غلط پندارند، و غلط نیست. (از یادداشتهای قزوینی).

وضعیة.

[وَ عی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث وضعی: حرکت وضعیة. رجوع به وضعی شود.

وضف.

[وَ] (ع مص) شتاب رفتن: وضف بعیر؛ شتاب رفتن شتر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وضم.

[وَ] (ع مص) بر تخته یا بوریا نهادن گوشت را، یا وضم ساختن جهت آن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). گوشت بر خوان یا بر جایی که گوشت بر وی نهند، نهادن. (تاج المصادر بیهقی). || فرودآمدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). به کسی فرودآمدن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء).

وضم.

[وَ ضَ] (ع اِ) خوانک قصاب. (مهذب الاسماء). تخته و بوریا و مانند آن که بر وی گوشت نهند تا خاک آلود نگردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، اوضام، اَوْضِمة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || خوان نان پختن. (مهذب الاسماء). || ترکهم لحماً علی وضم؛ فروافکند ایشان را و ذلیل و خوار و دردناک گردانید. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وضمة.

[وَ مَ] (ع اِ) وضیمة. جماعت. (منتهی الارب): الحی وضمة واحدة؛ ای جماعة متقاربة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یک گروه مردم از دوصد تا سه صد. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گروه اندک که بر قوم دیگر فرودآیند. (آنندراج).

وضن.

[وَ] (ع مص) دوتا کردن بعض چیزی را بر بعض. (منتهی الارب). دوچند گردانیدن. (منتهی الارب). || بر یکدیگر نهادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوار بافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || به جواهر مرصع کردن چیزی. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج).

وضن.

[وُ ضُ] (ع اِ) جِ وضین. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وضین شود.

وضنة.

[وُ نَ] (ع اِ) صندلی بافته شده. (از اقرب الموارد).

وضو.

[وُ] (از ع، اِ) وضوء. دست نماز. شستن صورت و دستها و مسح کردن بر سر و پاها با آدابی که در شرع اسلام مقرر است :
این وضو از سنگ و رو محکمتر است
این وضو نَبْوَد سد اسکندر است.
(نان و حلوا، منسوب به شیخ بهایی).
- وضو تازه داشتن؛ تجدید کردن دست نماز :
به آب عبادت وضو تازه دار
که فردا ز آتش شوی رستگار.سعدی.
- وضو تجدید کردن؛ دوباره وضو گرفتن.
- وضو داشتن؛ نیازمند وضو نبودن.
- || احتیاج به تجدید وضو نداشتن :
کاهلی در نماز کرد امروز
زاهد ما مگر وضو دارد؟
حسن رفیع (از آنندراج).
- وضو ساختن؛ وضو گرفتن. وضو کردن :
سازد وضو به مسجد اقصی به آب چشم
شکر وضو کند به در مسجدالحرام.سعدی.
اگر عابد شیشه سازد وضو
رساند به او آب تاک از سبو.
ملا طغرا (از آنندراج).
- وضو کردن؛ وضو گرفتن :
الحق چو صوفی است مجرد حسام او
کز خون وضو کند نکند امتحان آب.
خاقانی.
طاعت ما نیست غیر از دست شستن از جهان
گر نماز از ما نمی آید وضویی میکنیم.
صائب (از آنندراج).
- وضوگاه؛ جایی که دست نماز میگیرند. (ناظم الاطباء).
- وضو گرفتن؛ وضو ساختن. وضو کردن :
دلهای پاک را ز ازل فیض داده اند
گوهر به آب صافی طینت وضو گرفت.
فوقی (از آنندراج).
- بی وضو؛ وضوناگرفته. ناپاک :
شبی همچو روز قیامت دراز
مغان گرد من بی وضو در نماز.سعدی.
که دانند در بند حق نیستی
اگر بی وضو در نماز ایستی.سعدی.
رجوع به وضوء شود.

وضوء.

[وَ] (ع اِ) آب دستی. (منتهی الارب) (آنندراج). آبی که بدان وضو کنند. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). || (مص) آب دست کردن. (منتهی الارب). وضو گرفتن. (از اقرب الموارد). رجوع به وُضوء شود.

وضوء.

[وُ] (ع اِ) آبدست. (منتهی الارب). آب وضو. (ناظم الاطباء). || (مص) عمل دست نماز گرفتن. (ناظم الاطباء). آب دست کردن (ناظم الاطباء)، و آن شستن اعضای وضو و مسح سر است، و گاهی شستن بعض اعضاء را هم وضو نامند. قیل و منه من مس ذکره فلیتوضأ؛ ای یغسل یده، و همچنین است الوضوء قبل الطعام ینفی الفقر، یا هر دو لغت در هر دو معنی آید. اخفش گوید وضو به فتح واو آب است و به ضم آن فعل (آب دست کردن) است. (منتهی الارب). وضوء به ضم واو و تخفیف ضاد معجمه در اصل مصدر وضوء الرجل اذا صار نظیفاً حسناً باشد، و در شرع معنی این لفظ نقل شده است برای طهارت مخصوصه برای نظافت و پاکیزگی خاصی که در این امر ملحوظ است. و گاه این لفظ را به فتح واو خوانند ولی مشهور به ضم واو است. و مصدر باشد، اما اگر به فتح خوانند به معنی آبی است که بدان وضو سازند، ابوعمروبن العلا فتح واو را مطلقاً و ابوعبید ضم آن را مطلقا منکر میباشند، کذا فی بعض شروح مختصرالوقایة. || نزد صوفیه وضو عبارت است از ازالهء نقائص کونیة. و این معنی ضمن معنی لفظ صلوة گذشت. و نزد فرقهء سبعیه وضوء را به موالات امام تأویل کنند، چنانچه در ضمن معنی لفظ سبعیه این معنی گذشت. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

وضوح.

[وُ] (ع مص) ضحة. روشن و پیدا و آشکار گردیدن کار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هویدا شدن و روشن شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) روشنی. پیدایی. ظهور.

وضوخ.

[وَ] (ع اِ) کم از نیم دلو آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). آبی که کمتر از نصف دول باشد. (ناظم الاطباء).

وضوع.

[وُ] (ع مص) ضعة. خوار ساختن نفس خود را. (منتهی الارب). رجوع به وضع شود.

وضی ء.

[وَ] (ع ص) بر وزن امیر، خوب و پاکیزه روی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): وجه وضی ء؛ روی تازه. (مهذب الاسماء). ج، اَوضیاء، وِضاء. (منتهی الارب).

وضیح.

[وَ] (ع ص) واضح و روشن و آشکار. (ناظم الاطباء).

وضیحة.

[وَ حَ] (ع اِ) چاروا. (ناظم الاطباء). چارپایه. (منتهی الارب). چهارپا. نَعَم. (اقرب الموارد) (المنجد). ج، وضائح. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وضیع.

[وَ] (ع ص) فرومایه و ناکس. (غیاث اللغات از منتخب و کشف و صراح اللغة). مردم فرومایه. (مهذب الاسماء). مردم فرومایه و دنی و از مرتبه فروافتاده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).
- وضیع و شریف؛ کس و ناکس. عالی و دانی. مردم پرمایه و فرومایه :
همه داده گردن به علم و شجاعت
وضیع و شریف و صغار و کبارش.
ناصرخسرو.
در سرای گشاده ست بر وضیع و شریف
نهاده روی جهانی بدین مبارک در.فرخی.
|| (اِ) زنهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ودیعت. (اقرب الموارد). امانت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خرمای خشک ناشدهء در خنور نهاده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وضیعت.

[وَ عَ] (ع اِ) مأخوذ از وضیعة عربی، آنچه از چیزی کم کنند و فروافکنند. || بهای کم کرده. رجوع به وضیعة شود.

وضیعة.

[وَ عَ] (ع اِ) گیاه شورمزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ثمن کم کرده، یا آنچه کم کنند و فرودنهند از چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || شتر مایل به چراگاه شیرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || عشر رباح که سلطان گیرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عشر باج که سلطان گیرد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پسرخوانده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || زنازاده. (اقرب الموارد). || کتاب که در آن حکمت نویسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، وضائع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گندم که آن را کوفته و با روغن آمیخته، خورند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نام گروههای لشکر که به نامهای ایشان مواضع و شهرها را مسمی سازند که اهل آن غزا نکنند. || رخت و بار قوم. ج، وضائع. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وضیعة.

[وَ عَ] (ع مص) زیان زده گردیدن مردم در تجارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زیان کردن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). بیع شخص است آنچه را مالک میباشد به بهایی کمتر از آنچه خریداری کرده است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || گیاه شور خورانیدن شتر را و ملازم آن گردانیدن او را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گیاه شور خوردن و ملازم بودن آن را. (منتهی الارب). گیاه شور خوردن شتر در اطراف آب و ملازم بودن آن را. (اقرب الموارد).

وضیعی.

[وَ] (حامص) دونی و پستی و فرومایگی و خواری. (ناظم الاطباء).

وضیمة.

[وَ مَ] (ع اِ) یک گروه از مردم از دوصد تا سه صد. || گروه اندک که بر قوم دیگر فرودآیند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || طعام ماتم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). مهمانی ماتم. (مهذب الاسماء). ضیافت ماتم. (غیاث اللغات از شرح نصاب). || گیاه گردآورده یا طعام گردکرده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شبه الوثیمة من الکلا. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وضین.

[وَ] (ع ص) هر چیزی برهم چیده و دوتاکرده. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) نوار و تنگ هودج پهن که از دوال یا موی بافند، یا آن جز از چرم نباشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وُضُن. (منتهی الارب). || تنگ پالان شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وضین.

[وَ] (اِخ) ابن عطاء، مکنی به ابوکنانه. رجوع به ابوکنانة وضین و رجوع به عیون الاخبار ج 1 ص136 شود.

وط.

[وَط ط] (ع مص) بانگ کردن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد): وطّ المحمل؛ صدا کرد کجاوه. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). وط الوطواط؛ بانگ کرد آن وطواط. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وطآت.

[وَ طَ] (ع اِ) جِ وطئة (وَطأة) : و تلال از وطآت سواران و اسبان پایمال شد. (جهانگشای جوینی). و کوههایی که... از وطآت خیول و جمال شکسته گردن و پایمال گشت. (جهانگشای جوینی). رجوع به وطئة شود.

وطآة.

[وَ طَ] (ع مص) نرم و آسان گردیدن. (از اقرب الموارد): صار وطیئاً. (اقرب الموارد).

وطا.

[وِ / وَ] (از ع، اِ) گستردنی. وطاء. مقابل غطاء (غطا). آنچه از پوشش که بازافکنند بر چیزی :
نه جامه کبود و نه موی دراز
نه اندر سجاده نه اندر وطاست.ناصرخسرو.
در این خانگه غم مقیم است کاو را
به جز پردهء دل وطائی نیابی.خاقانی.
چون وحش پای بند سپهر و زمین مباش
منگر وطای ازرق و مگزین غطای خاک.
خاقانی.
در راه که او را می بردند مؤذنی بانگ میگفت، چون به کلمهء شهادت رسید انگشت از وطا برآورد و فریاد از مردمان برآمد... (تذکرة الاولیاء عطار). رجوع به وطاء شود.

وطاء.

[وِ] (ع مص) مواطاة، به معنی موافقت کردن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و قرائت شده است این آیهء قرآن : هی اشد وِطاءً؛(1) بمد، یعنی اشد مواطاتاً، و هی المؤاتاة ای مواتاة السمع و البصر ایاه. (منتهی الارب). || تکرار قوافی کردن در شعر به لفظ و معنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) جامه که بر هودج و غیر آن بیندازند. (آنندراج) (غیاث اللغات). || گستردنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || مهد گسترده. خلاف غطاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وَطاء شود.
(1) - قرآن 73/6.

وطاء.

[وَ] (ع اِ) زمین پست میان زمین بلند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (به کسر و فتح اول) گستردنی و مهد گسترده شده. خلاف غطاء. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جامه ای که بر هودج و غیر آن اندازند. (غیاث اللغات). رجوع به وطا شود.

وطاءت.

[وَ ءَ] (ع مص) نرم شدن فراش و مرکب و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) وطاءة و وطوءة، اسم است به معنی سهولت و نرمی. (از اقرب الموارد). || پاسپردگی. وطاءة : لشکری که کوه پای وطاءت آن ندارد. (جهانگشای جوینی). پیش از آنک شدت وطاءت که لایحطمنکم سلیمان و جنوده(1)... (جهانگشای جوینی).
(1) - قرآن 27/18.

وطائد.

[وَ ءِ] (ع اِ) دیگ پایه ها. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || قواعد بنا و سرای. (منتهی الارب) (آنندراج). واحد آن وطیدة است به معنی دعامه و پایه. (اقرب الموارد).

وطاءة.

[وَ ءَ] (ع اِمص) وُطوءة. پاسپردگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). پایمالی. || (مص) کوفته و نرم و پاسپرده شدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وطاب.

[وِ] (ع اِ) جِ وَطب، و آن مشک شیر است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وطب شود. || صفرت وطابه؛ یعنی بمرد یا کشته شد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وطاس.

[وَطْ طا] (ع ص) شبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). راعی. (اقرب الموارد).

وطاق.

[وِ] (ع اِ) خیمه. ج، وطاقات. (اقرب الموارد).

وطاقات.

[وِ] (ع اِ) جِ وطاق، به معنی خیمه. (از اقرب الموارد).

وطاوط.

[وَ وِ] (ع اِ) جِ وطواط. (ناظم الاطباء).

وطاویط.

[وَ] (ع اِ) جِ وطواط. (ناظم الاطباء). رجوع به وطواط شود.

وطایس.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وطیس، به معنی تنور آهنین، یا عام است. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء).

وط ء.

[وَطْءْ] (ع مص) سپردن چیزی را زیر پای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رفتن و پایمال کردن. (غیاث اللغات). || گائیدن زن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || آماده کردن و نرم و آسان گردانیدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): هی اشد وطأ؛ ای قیاماً (منتهی الارب) (ناظم الاطباء)، ای اوفق للقیام. (ناظم الاطباء). || (اِ) زمین نشیب میان زمینهای بلند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وطأت.

[وَ ءَ] (ع، اِمص) وطأة. پایمالی. پاسپردگی. || فشارش. تنگی. گرفتگی سخت : سلطان از عراق متوجه بغداد شد با سپاهی که از وطأت ایشان زمین میلرزید. (فرهنگ فارسی معین از سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص20). || (اِ) جای پا. وطأة. رجوع به وطأة شود.

وطأة.

[وَ ءَ] (ع اِ) موضع قدم. (از اقرب الموارد). جای قدم. (از منتهی الارب). || (اِمص) تنگی و فشارش و گرفت سخت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب): اللهم اشدد لنا وطأتک علی مضر؛ ای خذهم اخذاً شدیداً. (اقرب الموارد).

وطأة.

[وَ طَ ءَ] (ع اِ) راه پاسپردهء بسیار مسلوک. (منتهی الارب) (آنندراج). سابله. (اقرب الموارد). راه پاسپرده و لگدکوب شده. (ناظم الاطباء). || مسافران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وطب.

[وَ] (ع اِ) مشک شیر. (مهذب الاسماء). مشک شیر خاصة، و هو جلد الجذع فما فوقه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، وِطاب، اوطاب، اَوطُب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). جج، اَواطِب. (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) مرد سخت دل درشتخوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مرد جافی. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). || پستان بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وطباء.

[وَ] (ع ص) زن بزرگ پستان. (منتهی الارب). عظیمة الثدی. (اقرب الموارد).

وطث.

[وَ] (ع مص) سخت پای بر زمین زدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وطح.

[وَ] (ع اِ) پلیدی و پیخال و گِل که بر سم و چنگال ستور و مرغ چسبیده باشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). گِل که بر چنگال مرغ بندد. (مهذب الاسماء). وطحة یکیِ آن. (منتهی الارب). || (مص) به دست دور کردن وطح را به درشتی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). به عنف و مشقت دور کردن او را با دست. (ناظم الاطباء).

وطح.

[وَ طَ] (ع اِ) پلیدی و پیخال و گِل که بر سم و چنگال ستور و مرغ چسبیده باشد. وطحة یکیِ آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وطحة.

[وَ حَ / وَ طَ حَ] (ع اِ) یکی وطح، و آن پلیدی و گِل و خاکی است که بر سم و چنگال ستور و مرغ چسبد. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب).

وطد.

[وَ] (ع مص) طِدَة. پای برجای کردن و استوار گردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). استوار کردن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). گران سنگ ساختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || چسبانیدن چیزی را به چیزی و فراگرفتن آن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): وطد الیه؛ چسبانید وی را به آن و فراگرفت آن را. (منتهی الارب). || راست کردن. (منتهی الارب) (آنندراج): وطد له منزلة؛ راست کرد برای وی منزلت را. (منتهی الارب). || کوفتن زمین را تا سخت گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || برجای و ثابت ماندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || سیر کردن و رفتن (از اضداد است). (منتهی الارب) (آنندراج). || سخت سپردن زیر پای، و این لغتی است در وطأ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وطد.

[وَ طِ] (ع ص) استوار و محکم و ثابت و برقرار. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وطر.

[وَ طَ] (ع اِ) حاجت. (ترجمهء علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات). حاجت و نیاز، یا حاجت که بدان کمال قصد و توجه باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) : فلما قضی زید منها وطراً زوّجناکها. (قرآن 33/37).

وطس.

[وَ] (ع مص) سخت زدن زمین را به موزه و جز آن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (از تاج المصادر بیهقی). || شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج). چیزی شکستن. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء).

وطس.

[وُ طُ] (ع اِ) جِ وطیس. (اقرب الموارد). رجوع به وطیس شود.

وطش.

[وَ] (ع مص) زدن. || دفع کردن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): وطش عن فلان؛ دفعه عنه. (اقرب الموارد). || بیان نمودن یک جزء از کار را. (ناظم الاطباء): وطش الحدیث و الخبر؛ بیّن طرفاً منه. (اقرب الموارد). || آشکار نکردن سخن را و به طور اغلاق و اشکال سخن راندن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وطط.

[وُ طُ] (ع اِ) جِ وطواط. (اقرب الموارد). مردمان ضعیف العقل و ضعیف البدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وطف.

[وَ] (ع اِمص) درازکشیدگی. (منتهی الارب) (آنندراج). فروهشتگی و درازکشیدگی. گویند: فی السحابة وطف؛ ای تدلت ذیولها لکثرة مائها. (منتهی الارب) (المنجد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (مص) وطف وطفاً؛ طرد الطریدة و کان فی اثرها. (اقرب الموارد).

وطف.

[وَ طَ] (ع مص) بسیار مژه و ابرو شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ریخته شدن باران. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (فعل آن از باب سمع است). (از منتهی الارب). || (اِمص) فروهشتگی و درازکشیدگی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وطف.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ اوطف. (از اقرب الموارد). به معنی مرد دارای ابروان بلند و بسیارمو. رجوع به وطفاء شود.

وطفاء.

[وَ] (ع ص) (سحابة...) ابر فروهشته دامن باران ناک یا پیوسته ریزان. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || اذن وطفاء؛ گوش بسیارموی. (مهذب الاسماء).

وطفة.

[وَ فَ] (ع اِ) موهای اندک. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). گویند: علیه وطفة من الشعر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وطم.

[وَ] (ع مص) سپردن زیر پا. || پرده فروهشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وطن.

[وَ] (ع مص) جای گرفتن و مقیم شدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) جای باش مردم. (منتهی الارب). رجوع به مادهء بعد شود.

وطن.

[وَ / وَ طَ] (ع اِ) جای باش مردم. (منتهی الارب). جای باشش مردم. (کشاف اصطلاحات الفنون). جای باشش. جای اقامت. محل اقامت. مقام و مسکن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جائی که شخص زاییده شده و نشوونما کرده و پرورش یافته باشد. شهر زادگاه. میهن و نشیمن. (ناظم الاطباء). میهن. (فرهنگ اسدی). سرزمین که شخص در یکی از نواحی آن متولد شده و نشوونما کرده باشد. ج، اوطان. رجوع به میهن شود :
مرغان و ماهی در وطن آسوده اند الا که من
بر من جهانی مرد و زن بخشوده اند الا که تو.
خاقانی.
چون مرا در وطن آسایش نیست
غربت اولیتر اوطان چه کنم؟خاقانی.
تو فکندی ز وطن دور مرا دستم گیر
که چنین بی دل و بی صبر ز حب الوطنم.
عطار.
در سفر گر روم بینی یا ختن
از دل تو کی رود حب الوطن؟مولوی.
این وطن مصر و عراق و شام نیست
این وطن جایی است کاو را نام نیست.
شیخ بهائی (مثنوی نان و حلوا ص11).
سعدیا حب وطن گرچه حدیثی است درست
نتوان مُرد به سختی که من اینجا زادم.
سعدی.
صائب از هند مجو عشرت اصفاهان را
فیض صبح وطن از شام غریبان مطلب.
صائب.
در فارسی با لفظ دادن، بستن، داشتن، ساختن، کردن، گرفتن مستعمل است. (آنندراج).
- ترک وطن کردن؛ ترک دیار و مقام خود کردن. (ناظم الاطباء).
- حب الوطن؛ میهن پرستی. میهن دوستی. حدیث : حب الوطن من الایمان. (از اقرب الموارد).
- وطن اصلی؛ مقام اصلی. (ناظم الاطباء). زادگاه مرد و شهری که او در آن است. (تعریفات).
- || آسمان. (ناظم الاطباء).
- وطن بستن؛ وطن گرفتن.
- وطن پرست؛ وطن دوست و با حمیت و غیرت. (ناظم الاطباء). کسی که وطن خود را دوست دارد. میهن پرست. وطنخواه. (فرهنگ فارسی معین).
- وطن پرستی؛ وطن دوستی. میهن پرستی. وطنخواهی. (فرهنگ فارسی معین).
- وطن حقیقی؛ مقام اصلی.
- || آسمان. (ناظم الاطباء).
- وطن خواه؛ وطن دوست. وطن پرست.
- وطن خواهی؛ وطن پرستی. وطن دوستی.
- وطن دادن؛ اقامت گزیدن :
بس که ناهمواری از خلق زمانه دیده اند
همچو سیمرغی وطن در قاف عزلت داده اند.
ملا فوقی یزدی (از آنندراج).
- || اقامت دادن. مقیم کردن. جای دادن :
در او به حکم روان کرده هفت سیاره
به لطف داده وطن شان دوازده جوسق.
انوری (آنندراج).
- وطن داشتن؛ وطن گرفتن. اقامت داشتن.
- وطن دشمن؛ خاین. (ناظم الاطباء). کسی که به وطن خود خیانت کند. در مقابل وطن دوست.
- وطن دشمنی؛ عمل وطن دشمن. مقابل وطن دوستی. دشمنی با میهن.
- وطن دوست؛ باحمیت و باغیرت. (ناظم الاطباء). وطن پرست.
- وطن ساختن؛ وطن گرفتن. میهن گزیدن. اقامت کردن :
من از دل آزمایی دست شستم
که او در زلف آن دلبر وطن ساخت.خاقانی.
تا به دلها ز ره دیده وطن ساخته ای
هیچ دل نیست که در دیده ندارد وطنی.
هروی (از آنندراج).
در بحر هرکه ساخت وطن چون حباب اسیر
دردسر خرابهء ساحل چه میکند.
اسیر (از آنندراج).
- وطن کردن؛ وطن گرفتن. اقامت کردن :
به سیر عالم صورت دوباره آمد پیش
ز دیگران که وطن کرده اند عقبی را.
واله هروی (از آنندراج).
- || جایی را به عنوان وطن انتخاب کردن.
- وطن گاه؛ به معنی مطلق نشستنگاه نیز آمده. (آنندراج). بودباش و مقام و جایی که در آن سکونت میکنند. (ناظم الاطباء) :
نوازشگری را به او راه داد
به نزدیک تختش وطن گاه داد.
نظامی (شرفنامه ص274).
غلامان به اقطاع خود تاخته
وطنگاهی ازبهر خود ساخته.نظامی.
سرانجام کآشفته شد راه او
دَم اژدها شد وطن گاه او.نظامی.
- وطن گرفتن؛ مقام و مسکن گرفتن و منزل اختیار کردن. (ناظم الاطباء). جای ساختن :
چنین بینم غریبی بر سر کوی تو میترسم
که دامنگیر خاک است آن مباد آنجا وطن گیرد.
ملا شانی تکلو (از آنندراج).
مرا روشن روان پیر خردمند
ز روی عقل و دانش داد این پند
که از بی دولتان بگریز چون تیر
وطن در کوی صاحب دولتان گیر.سعدی.
- وطن گه؛ وطن گاه :
تو سرو جویباری چشم من جوی
وطن گه بر کنار جوی من جوی.
(ویس و رامین).
چون سوی وطن گه آمد از راه
بودش طمع وصال آن ماه.نظامی.
- وطن مألوف؛ جایی که شخص به سکونت در آن انس گرفته باشد. (ناظم الاطباء).
- هم وطن؛ مُواطن. کسی که با دیگری در یک شهر و یا یک کشور سکونت دارد.
|| آرامگاه. (مهذب الاسماء) (دهار). || جایگه. (نصاب). جایگاه. خانه. خانمان. (مجمل اللغة) : غوکی در جوار ماری وطن داشت. (کلیله و دمنه). || جای باش گاوان و گوسفندان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اوطان. (منتهی الارب). || (اصطلاح فقه) وطن بر چند گونه است، اول وطن اصلی که به اهلی و وطن فطرت و قرار نیز نام برده میشود و آن عبارت است از محل تولد و قرارگاه خانواده و جایگاه نشوونمای آدمی کما فی المضمرات، و این معنی نیکوتر از معنیی باشد که در محیط و غیره ذکر کرده اند و به اختصار وطن را منحصر به قرارگاه خانواده و فرزندان منحصر داشته اند، چه در معنی مذکور اختلاف را راهی نباشد چنانکه در آخر کتاب ظهیریه گفته که از مردی پرسیدند اهل کجایی، گفت به قول ابوحنیفه اهل بصره ام و به قول ابویوسف اهل کوفه، و این پاسخ مشعر است که آن مرد در بصره زاییده شده و در کوفه نشوونما یافته، چه ابوحنیفه در وطن محل تولد را معتبر دانسته و ابویوسف محل نشوونما را و مانند وطن اصلی است هر جایی که آدمی با خانواده و متاع خود بدانجا انتقال یابد در این صورت اگر از محل انتقالی به وطن اصلی بازگردد و نیت اقامت در آنجا نکند آنجا وطن اصلی او محسوب نشود. وطن دوم وطن اقامت است که به وطن سفر و وطن عاریت و حادث نیز مستعمل است و آن جایی باشد که حداقل به قصد اقامت پانزده روز در آنجا از وطن اصلی خارج شده باشد. کذا فی جامع الرموز. و در درر گفته هر جا مسکن دائمی شخص باشد آنجا وطن اصلی است اما وطن اقامت محلی است که شخص به نیت پانزده روز یا بیشتر در آنجا اقامت کند اما ارادهء اقامت دائم در آنجا نداشته باشد. سوم وطن سکنی و آن جایی است که شخص نیت کند کمتر از پانزده روز در آنجا اقامت گزیند. (کشاف اصطلاحات الفنون). وطن اقامت جایی که نیت میکند که در آن پانزده روز یا بیشتر مستقر گردد بدون آنکه آن را به عنوان مسکن انتخاب کند. (تعریفات).

وطن.

[وَ طَ] (اِخ) دهی است از دهستان رامیان شهرستان گرگان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

وطنا.

[وَ طَ] (اِخ) دهی از دهستان انزان بخش بندرگز شهرستان گرگان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

وطنی.

[وَ طَ] (ص نسبی) منسوب به وطن. (ناظم الاطباء). ساخته و پرداختهء وطن. || هر نوع پارچهء بافت وطن. مقابل خارجی که در خارج از کشور بافند و آرند. پارچهء معین از بافته های وطن. || دربارهء وطن. وطنیه.
- اشعار (قصاید) وطنی (وطنیه)؛ که در آن از وطن پرستی و حب وطن و وظیفهء دفاع از آن سخن رود، مانند وطنیه های عارف و بهار و غیره.

وطواط.

[وَطْ] (ع اِ) خفاش. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). شب پره. (ناظم الاطباء) (دهار). بلستک. شوپرک. (مهذب الاسماء). || پرستو. خطاف. (ناظم الاطباء). پرستو که آن را خطاف گویند و به هندی ابابیل نامند. (از آنندراج). نوعی از پرستوی کوهی. (اقرب الموارد) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). || غوک. (ناظم الاطباء). || (ص) مرد بددل. (دهار). مرد سست عقل و رأی. (اقرب الموارد). مرد ضعیف و جبان و ترسو. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || الذی یقارب کلامه. (اقرب الموارد). مرد پرحرف پرگوی. (ناظم الاطباء). مردی که تند و جلد حرف زند. (ناظم الاطباء). || مردی که آواز او مانند گنجشک باشد. (ناظم الاطباء).

وطواط.

[وَطْ] (اِخ) محمد بن ابراهیم کتبی وراق (متوفی به سال 718 ه .ق.). او راست کتاب مناهج الفکر و مباهج العبر.

وطواط.

[وَطْ] (اِخ) محمد بن محمد بن عبدالجلیل بلخی، ملقب به رشیدالدین. صاحب کتاب حدائق السحر فی دقائق الشعر و رسائل و اشعار به عربی و فارسی و کتاب ابکارالافکار و لغات القرآن. رجوع به شرح حال او در مقدمهء حدائق السحر به قلم اقبال آشتیانی و کشف الظنون و معجم الادباء یاقوت چ اروپا ج7 ص91 و رشیدالدین وطواط در این لغت نامه شود.

وطواطة.

[وَطْ وا طَ] (ع ص) التی تقارب کلامها. (اقرب الموارد). زنی که جلد و تند حرف زند. (ناظم الاطباء). || الصیاحة. زن فریادکشنده. (اقرب الموارد).

وطواطی.

[وَطْ وا طی ی] (ع ص) ضعیف و ترسو. (اقرب الموارد). || مرد پرحرف پرگوی. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وطوءة.

[وُ ءَ] (ع مص) وطاءة. پا سپردن. (اقرب الموارد). || (اِمص) پاسپردگی. (از آنندراج). رجوع به وطاءة شود.

وطوطة.

[وَطْ وَ طَ] (ع مص) سست گردیدن. || سخن گفتن با کلمات متقارب. (اقرب الموارد). سخن گفتن به جلدی و تندی. || (اِمص) ضعف و سستی. جلدی و تندی در سخن گفتن. (ناظم الاطباء).

وطی.

[وَطْیْ] (ع مص) آرامش با کسی. آرمیدن. جماع کردن. (غیاث اللغات) : و الدخول الموجب للمهر هو الوطی قُبُلاً او دبراً. (شرایع علامهء حلی).
طفل را نبود ز وطی زن خبر
جز که گویی هست آن خوش چون شکر.
مولوی.
|| پایمال کردن. (غیاث اللغات).

وطی ء.

[وَ] (ع ص) کوفته و سپرده زیر پا. (منتهی الارب) (آنندراج). کوفته و نرم و سپرده زیر پای. (ناظم الاطباء). || شی ء وطی ء؛ ای بین الوطاءة. (منتهی الارب). چیزی که پاسپردگی آن آشکار باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به وطاءة شود.

وطیئة.

[وَ ءَ] (ع اِ) نوعی از طعام که به شیر و خرمای خسته برآورده ترتیب دهند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || کشک شکرآمیخته. (ناظم الاطباء). پینوِ(1)شکرآمیخته. (منتهی الارب). || جوال که در وی گوشت خشک و نان کاک دارند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). غرارة. (مهذب الاسماء). حدیث: اخرج ثلاث اُکل من وطیئة؛ ای ثلاث قرص من غرارة. (منتهی الارب).
(1) - پینو؛ کشک.

وطیح.

[وَ] (اِخ) قلعه ای است به خیبر. (منتهی الارب). قلعه ای است از قلعه های خیبر. (معجم البلدان). رجوع به فتوح البلدان بلاذری ص31 شود.

وطید.

[وَ] (ع ص) استوار و پای برجای کرده. (منتهی الارب) (از آنندراج). || گران سنگ گردانیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وطیدة.

[وَ دَ] (ع اِ) واحد وطائد. (ناظم الاطباء). قواعد و بنیان. (از اقرب الموارد).

وطیس.

[وَ] (ع اِ) تنور آهنین. (مهذب الاسماء). تنور آهنین، یا عام است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، وطایس. (مهذب الاسماء). || سختی کار. (ناظم الاطباء). وطیسة. گویند: الاَن حمی الوطیس؛ یعنی در این هنگام سخت شد حرب و جنگ و نایرهء قتال بالا گرفت. (منتهی الارب) (انساب سمعانی) (آنندراج).

وطیسة.

[وَ سَ] (ع اِ) سختی کار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وطیس.

وطین.

[وَ] (ع اِ) آن رسن را که عماری بدان بازبندند به تازی وطین خوانند. (ترجمهء طبری بلعمی). رجوع به منقطع الوطین شود.

وظائف.

[وَ ءِ] (ع اِ) وظایف. جِ وظیفه. (منتهی الارب). به معنی روزمره از طعام و رزق و جز آن. (آنندراج). رجوع به وظیفه شود. و گویند: للدنیا وظائف؛ ای نُوَب و دُوَل.

وظایف.

[وَ یِ] (ع اِ) وظائف. وظیفه ها.
- اهل وظایف، ارباب وظایف؛ وظیفه داران و ارباب استحقاق. (ناظم الاطباء). رجوع به وظیفه و وظائف شود.
|| فهرستها و صورتهای مالیاتی. (فرهنگ فارسی معین).

وظب.

[وَ] (ع مص) سپردن زیر پای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سپردن چیزی را زیر پای. (آنندراج). پایمال کردن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وظبة.

[وَ بَ] (ع اِ) فرج ستورمادگان شکافته سم. (منتهی الارب) (آنندراج). فرج مادیان و سایر ستور[ ان ] سم شکافته. (از ناظم الاطباء).

وظر.

[وَ ظَ] (ع مص) فربه گردیدن و پرگوشت شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وظر.

[وَ ظِ] (ع ص) پرگوشت فربه و آنکه ران و شکم وی پرگوشت باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وظف.

[وَ] (ع مص) کوتاه کردن پای بند را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بر وظیف زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به وظیف شود. || پیرو کسی شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || چیزی را بر خود الزام کردن. (اقرب الموارد).

وظف.

[وُ ظُ] (ع اِ) جِ وظیف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وظیف شود. || جِ وظیفه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وظیفه شود.

وظمة.

[وَ مَ] (ع اِ) تهمة. تهمت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وظوب.

[وُ] (ع مص) پیوسته بودن بر کاری و مداومت ورزیدن و لازم گرفتن آن را. تیمار آن داشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وظیف.

[وَ] (ع اِ) خردگاه ساق و ذراع اسب و شتر و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مستدق الذراع او الساق من الخیل و الابل و غیرها. (اقرب الموارد). ج، اوظفة، وُظُف. (منتهی الارب). باریکترین قسمت ذراع و ساق. || جائت الابل علی وظیف؛ در پی یکدیگر آمدند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد قوی و توانا بر رفتن (در زمین ناهموار). (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وظیفه.

[وَ فَ / فِ] (از ع، اِ) وظیفة. آنچه اجرای آن شرعاً یا عرفاً در عهدهء کسی باشد. تکلیف. (از فرهنگ فارسی معین). کاری که تکلیف دینداری کسی باشد. (ناظم الاطباء). تکلیف دینی. مطلق تکلیف :
حافظ وظیفهء تو دعا گفتن است و بس
در بند آن مباش که نشنید یا شنید.حافظ.
- نظام وظیفه؛ خدمت سربازی. تکلیف خدمت هر جوان که به بیست ویک سال رسید در دستگاههای نظامی به مدت و کیفیت معین.
|| چیزی که برای کسی هر روز مقرر باشد. (غیاث اللغات) :
سه بوسه مرا از تو وظیفه ست ولیکن
آگاه نیی کز پس هر بوسه کناری است.
فرخی.
|| وجه گذران. راتب. کمک خرج. مدد معاش. (ناظم الاطباء). وجه معاش. || مبلغی یا جنسی که برای امرار معاش به کسی دهند. مقرری. مستمری. مقرری و سالیانه و مستمری. مستمری که به سپاهی میدهند. (ناظم الاطباء). روزمره از طعام و رزق. (منتهی الارب). خوراک روزانه و ماهانه و سالانه. (ناظم الاطباء).
- وظیفه بریدن؛ قطع کردن مقرری و راتب کسی : وظیفهء روزی خواران به خطای منکر نبرد. (گلستان سعدی).
- وظیفه بگیر؛ موظف. ج، وظیفه بگیران (موظفین). آنکه وظیفه گیرد، و وظیفه در اصطلاح دستگاه بازنشستگی اداری وجهی است که ماهانه به افرادی که از خدمت برکنار مانده اند، داده میشود.
|| شغل و کار خدمت. (ناظم الاطباء). منصب و خدمت. (اقرب الموارد). شغل. کار و مانند آن. (منتهی الارب). || عهد و پیمان و شرط. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، وظائف، وُظُف. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || در زمان صفویه اعانه و تصدق بود که با توجه به ترتیب اداری رایج در هند به صورت نقد پرداخت می شد. (سازمان حکومت صفویه ص160).

وظیفه خوار.

[وَ فَ / فِ خوا / خا] (نف مرکب) وظیفه خوارنده. وظیفه خور. آنکه وظیفه و مستمری گیرد. که راتبه دارد و گیرد.

وظیفه خواری.

[وَ فَ / فِ خوا / خا](حامص مرکب) گرفتن وظیفه و مستمری.

وظیفه خور.

[وَ فَ / فِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) آنکه وظیفه میگیرد. (ناظم الاطباء). وظیفه خوار. رجوع به وظیفه خوار شود.

وظیفه خوران.

[وَ فَ خُ] (اِخ) دهی است از بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 9 هزارگزی شوسهء سراسکند سیاه چمن دارای 1125 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوبات است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

وظیفه خوری.

[وَ فَ خوَ / خُ] (حامص مرکب) وظیفه خواری. رجوع به وظیفه خواری شود.

وظیفه شناس.

[وَ فَ / فِ شِ] (نف مرکب)کسی که کار و شغل خود را میداند و به انجام دادن وظیفهء خود اهتمام میورزد. آشنا به تکالیف.

وظیفه شناسی.

[وَ فَ / فِ شِ] (حامص مرکب) کار و عمل وظیفه شناس. آشنائی کامل به تکالیف.

وع.

[وَع ع] (ع اِ) شغال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِ صوت) حکایت آواز شغال. || حکایت آواز کودک هنگامی که می گرید. (اقرب الموارد).

وعاء.

[وِ / وُ] (ع اِ) اعاء. خنور. (آنندراج) (منتهی الارب). آوند. (مهذب الاسماء). ظرف. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). باردان. (ترجمهء علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). ج، اوعیة، اَوعاء. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (آنندراج) (منتهی الارب). || (اصطلاح طب) فضاء خالی در باطن عضو حاوی. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- وعاء المیزان؛ خانهء ترازو. (مهذب الاسماء).

وعائی.

[وِ] (ص نسبی) منسوب به وعاء. آوندی.

وعاب.

[وِ] (ع اِ) جایهای فراخ و گشاده از زمین. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). و این جمع وعب است. (اقرب الموارد). رجوع به وعب شود.

وعارة.

[وَ رَ] (ع مص) وعر. وعور. وعورة. دشوار گردیدن جای. || کم گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وعاط.

[وِ] (ع اِ) گُل سرخ یا گل زرد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). گل زرد، و گویند گل سپید. (مهذب الاسماء). گل سرخ، و گویند گل زرد، و قول اخیر اصح است. (اقرب الموارد از تاج العروس).

وعاظ.

[وُعْ عا] (ع ص، اِ) جِ واعظ. به معنی پنددهندگان. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). واعظان.

وعاظ.

[وَعْ عا] (ع ص) مبالغهء واعظ است. (اقرب الموارد). رجوع به واعظ شود.

وعاف.

[وِ] (ع اِ) جِ وَعف، به معنی هر جای درشت و سطبر از زمین که در آن آب ایستد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وعف شود.

وعاق.

[وُ] (ع اِ) وعیق. آواز که از شکم ستور آید وقت رفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). آواز شکم اسب. (مهذب الاسماء).

وعال.

[وِ] (ع اِ) جِ وعلة. (ناظم الاطباء). رجوع به وعلة شود.

وعام.

[وِ] (ع اِ) جِ وعم، به معنی خط کوه که مخالف سائر رنگ آن باشد. (از منتهی الارب) (از آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به وعم شود.

وعان.

[وِ] (ع اِ) جِ وعن، به معنی زمین درشت سخت یا سپیدی زمین که چیزی نرویاند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || جِ وعنة. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خطهایی است بر کوه شبیه ریگهای دراز یا اندک خاک. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وعاوع.

[وَ وِ] (ع ص، اِ) دلاوران و زورمندان شدیدالقوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). دلاوران و زورمندان سخت توانا. (ناظم الاطباء). || آنکه نخست به فریاد مقاتلان رسد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وعایی.

[وِ] (ص نسبی) وعائی. منسوب به وعاء. آوندی.

وعب.

[وَ] (ع ص، اِ) راه گشاده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). راه گشاد و وسیع. (ناظم الاطباء). ج، وعاب. (المنجد). || (مص) تمام گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وعث.

[وَ] (ع ص، اِ) جای نرم و بی ریگ که پای در آن فرورود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || راه که به آسانی نتوان رفتن در وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). وَعِث به همین معنی است. (منتهی الارب). || استخوان شکستهء گران سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِمص) لاغری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (مص) دشوارگذار گردیدن راه. (منتهی الارب). || شکسته گردیدن دست. (ناظم الاطباء).

وعث.

[وَ عَ] (ع مص) شکسته گردیدن دست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دشوارگذار گردیدن راه. (اقرب الموارد).

وعث.

[وَ عِ] (ع ص) راه که به آسانی نتوان رفتن در وی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). راه دشوارگذار. (ناظم الاطباء).

وعث.

[وُ] (ع اِ) جِ وَعث. (اقرب الموارد). رجوع به وَعث شود.

وعث.

[وُ عُ] (ع اِ) جِ وَعث . رجوع به وَعث شود.

وعثا.

[وَ] (از ع، اِ) وعثاء. رجوع به وعثاء شود.

وعثاء.

[وَ] (ع اِ) مشقت و سختی سفر. (منتهی الارب) (آنندراج). زحمت و مشقت و سختی سفر. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) :جمعی از یاران وفا و اخوان صفا که وعثاء سفر به حضور همایونشان سهولت حضر داشت. (جهانگشای جوینی).

وعثة.

[وَ ثَ] (ع ص) زن فربه بسیارگوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وعد.

[وَ] (ع مص) عِدَة. مَوعِد. موعدة. موعود. موعودة. وعده کردن. نوید دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). در خیر و شر استعمال شود. (منتهی الارب). گویند: وعد الامر و به خیراً و شراً و هرگاه خیر و شر را اسقاط کنند در مورد خیر وعد به کار برند و در مورد شر ایعاد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || چیره شدن در بسیاریِ وعده. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || پذیرفتن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وعد و وعید.

[وَ دُ وَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) انذار و ترسانیدن کسی را از کردار و اعمال وی و نوید خیر و شر. (ناظم الاطباء) :
ز توحید و قرآن و وعد و وعید
ز تأیید و از رسمهای جدید.فردوسی.
شب و روز در کار وعد و وعید
مه و هفته هر روز نوروز و عید.
ظهوری (از آنندراج).

وعدة.

[وَ دَ] (ع مص) وعده. نوید دادن در نیکی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). خبر دادن در بدی مگر اکثر در نیکی و خیر مستعمل است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

وعده.

[وَ دَ / دِ] (از ع، اِ) نوید. (ناظم الاطباء). مژده :
شب و روز انتظار یار میداشت
امید وعدهء دیدار میداشت.نظامی.
وعدهء وصل چون شود نزدیک
آتش قرب تیزتر گردد.(؟).
|| عهد. پیمان. (ناظم الاطباء). وعده در اصل وعد است ولی آن را شعرا نیز در اشعار خود به کار برده اند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز). || قول و قرار. قول و تعهد و قرارداد. (ناظم الاطباء). صاحب آنندراج گوید: چرب، خشک، سرد، پوچ، خام، کج، دروغ، پادرهوا از صفات آن است و شکر از تشبیهات آن، و با لفظ آمدن، افتادن، دیدن، رسیدن، رفتن، کردن، گرفتن و نهادن مستعمل است. (آنندراج) :
گر نکشد چاشنیی هر زمان
در شکر وعده تقاضا چه حظ.
ظهوری (از آنندراج).
به عشقم بود چندین وعدهء چرب
وز آنها جان خشکی در میان است.
طالب آملی (از آنندراج).
قیامت آمد و رفت و نیامد وعدهء زودش
وفا در یاد آن دیرآشنا هرگز نمیباشد.
شیخ العارفین (از آنندراج).
وعدهء عاشقی من به بهار افتاده ست.
شفیع اثر (از آنندراج).
- وعده بندی؛ تعیین تاریخ ادای دین و وام. (ناظم الاطباء).
- وعده جای؛ جای قرارداد و تعهد. (ناظم الاطباء). رجوع به این مدخل شود.
- وعدهء حق رسیدن؛ کنایه از زمان حیات به سر آمدن. (آنندراج) :
گور و کفنی هست مدار این همه تشویش
ای خواجه اگر وعدهء حق تو رسیدست.
مخلص کاشی (از آنندراج).
- وعدهء دروغ؛ قول نادرست. وعده که قصد وفا در آن نباشد :
چند دهی وعدهء دروغ همی چند
چند فروشی به من این سر و سروا.
اورمزدی (از لغت فرس ص7).
- وعده دیدن؛ به قول و قرار کسی رسیدن :
یک به یک وعدهء او را همه دیدیم کلیم
نیست یک وعده که شرمندهء صد فردا نیست.
کلیم (از آنندراج).
- وعده رفتن؛ قرار گذارده شدن :
وعده چنان رفت که فردا پگاه
جنبش خورشید شود سوی ماه.
امیرخسرو (از آنندراج).
- وعدهء سرپل؛ مرادف وعدهء غلام بارگی است. (آنندراج). رجوع به وعدهء غلام بارگی شود.
- وعدهء شب درمیان؛ وعده ای که امروز کنند و فردا وفا نمایند. (آنندراج) :
بر امید وعدهء شب در میان زلف او
روزگاری شد که روز از کیسهء ما میرود.
صائب (از آنندراج).
- وعده شکن؛ به معنی وعده خلاف و پیمان شکن. (آنندراج). آنکه وعده و قرارداد خود را می شکند و فسخ عهد و پیمان میکند. (ناظم الاطباء).
- وعدهء غلام بارگی؛ به معنی وعدهء خلاف و بیوفا نوشته اند. (آنندراج).
- وعده فراموش؛ آنکه تعهد و قرارداد خود را فراموش میکند. (ناظم الاطباء).
- وعده گاه.؛ رجوع به این مدخل شود.
- وعده گرفتن؛ تعهد گرفتن. قول گرفتن :
فلک گر بهر تعمیرم گلی در آب میگیرد
پی ویرانی دل وعده از سیلاب میگیرد.
مخلص کاشی (از آنندراج).
- || طلب کردن به مهمانی و ضیافت و جز آن. (ناظم الاطباء).
- وعده نهادن؛ وعده دادن. قول و قرار دادن :
وعده ای می ننهم هین من و قتال و کنف
مهلتی می ندهم هین من و جلاد و دوال.
انوری (از آنندراج).
- راست کردن وعده؛ به قول و قرار خود کام عمل کردن : صدق در سنت راست گفتن و راست کردن وعده باشد. (اوصاف الاشراف ص11 از فرهنگ فارسی معین).
|| بار. کرت. (یادداشت مرحوم دهخدا). دفعه. مرتبه: یک وعده غذا در شبانروز کافی است. || هنگام یا مدتی که مقرر کرده و معین نموده باشند. (ناظم الاطباء). || مدتی که معین میکنند برای ادای وام. (ناظم الاطباء). || و نیز وعده در محل وعید آمده است. (آنندراج) :
هر وعدهء جفا که به کونین کرده بود
با ما ز روی مهر وفا کرد روزگار.
عرفی (از بهار عجم و آنندراج).

وعده بندی.

[وَ دَ / دِ بَ] (حامص مرکب)تعیین تاریخ برای ادای وام. (ناظم الاطباء).

وعده جا.

[وَ دَ / دِ] (اِ مرکب) وعده جای.

وعده جای.

[وَ دَ / دِ] (اِ مرکب) جای قرارداد. || محل ملاقات. میعاد. میعادگاه.

وعده خلاف.

[وَ دَ / دِ خِ] (ص مرکب)آنکه برخلاف قول و قرار خود عمل کند. بد وعده. بدقول. آنکه وعده کند و وفا نکند. بدقول و آنکه وفای به وعده و قرار خود نمی کند. (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
فکنده اند بدنبال زلف خویش مرا
چو قرض دار پریشان بتان وعده خلاف.
شفیع اثر (از آنندراج).
- وعده خلافی؛ خلف وعده. وفا نکردن بوعده.

وعده دادن.

[وَ دَ / دِ دَ] (مص مرکب)قول دادن به کسی برای اجرای عملی. قول دادن. (ناظم الاطباء) :
همی وعده دهی امروز و فردا
همین امروز و فردایت مرا کشت.باباطاهر.
نفسی را به طعام وعده دادن آسان تر است که قصابی را به درم. (گلستان سعدی).
وعده ای داده ای ای خسرو آفاق مرا
وقت آن است که آن وعده وفا فرمایی.
سلمان (از آنندراج).
به حشرم وعدهء دیدار اگر دادی نمی رنجم
وصال چون توئی را صبر این مقدار می باید.
شفایی (از آنندراج).
|| تعیین مدت کردن برای ادای وام. (ناظم الاطباء).

وعده شکن.

[وَ دَ / دِ شِ کَ] (نف مرکب)وعده شکننده. آنکه وعده و قول و قرار خود را می شکند. ناقض عهد. که عهد به سر نبرد. که پیمان گسلد.

وعده شکنی.

[وَ دَ / دِ شِ کَ] (حامص مرکب) شکستن قول و قرار. نقض عهد. پیمان گسلی.

وعده کردن.

[وَ دَ / دِ کَ دَ] (مص مرکب)تعیین وقت برای اجرای امری کردن. قول دادن به کسی اجرای امری را. قول دادن. تعهد کردن :
بر یخ بنویس چون کند وعده
گفتار محال و قول خامش را.ناصرخسرو.
یا وعده مکن که می فرستم
یا وعدهء خویش را وفا کن.سعدی.

وعده گاه.

[وَ دَ / دِ] (اِ مرکب) وعده جای. جای قرار دادن. (ناظم الاطباء). جایی که با هم وعده کنند. (آنندراج) :
وعده گاه گرم خوبان گوشهء میخانه است
سرزمینی نیست غیر پای خُم دلکش مرا.
رضی دانش (از آنندراج).
مباد روز قیامت به وعده گاه آیی
که دل نشسته در آنجا به انتظار هنوز.
عرفی (از آنندراج).
|| هنگام و زمان قرارداد. (ناظم الاطباء) :
چون رسید آن وعده گاه و روز شد
آفتاب از شرق اخترسوز شد.مولوی.
|| محل ملاقات. میعاد. میعادجای.

وعده وعید.

[وَ دَ / دِ وَ] (اِ مرکب) وعد و وعید. (ناظم الاطباء). رجوع به وعد و وعید شود.
- وعده وعید دادن؛ قول و قرارهای نااستوار و غیر قطعی و عمل نشدنی دادن.

وعر.

[وَ] (ع ص) زمین درشت. (مهذب الاسماء). دشوار. خلاف سهل. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اَوْعُر، اوعار، وعور. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) :
چو سهلی بریدم رسیدم به وعری
چو وعری بریدم رسیدم به سهلی.
منوچهری.
|| رجل وعر المعروف؛ مرد کم احسان کم خیر. || قلیل وعر، از اتباع است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (مص) بند کردن کسی را از حاجت و بازداشتن او را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دشوار گردیدن جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وعر.

[وَ عَ] (ع مص) وُعورة. وعارة. وعور. دشوار گردیدن جای. || پر شدن سینهء کسی از خشم و کینه. لغتی است در وعز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وعز شود.

وعر.

[وَ عِ] (ع ص) دشوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). دشوار و صعب. (ناظم الاطباء). || شعر معر وعر؛ موی کم ریخته شده. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، اوعار. (اقرب الموارد).

وعز.

[وَ] (ع مص) پیش آمدن به کاری. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). وریستاد برنهادن. (تاج المصادر بیهقی): و عز الیه فی کذا وعزاً؛ چنین پیش آمد او را در این کار، و این را در کردن و یا نکردن کار هر دو میگویند. (ناظم الاطباء).

وعس.

[وَ] (ع اِ) درختی است که از آن بربط و رباب سازند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || نشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اثر. (اقرب الموارد). || ریگ نرم که رفتن در وی دشوار باشد. || (مص) سپردن زیر پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مجرب کردن و استوار گردانیدن: وعسه الدهر؛ حنکه و احکمه. (اقرب الموارد).

وعس.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ اوعس. به معنی زمینهای نرم ریگناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). جج، اواعس. (از اقرب الموارد). || جِ وعساء. (ناظم الاطباء). رجوع به وعساء شود.

وعساء.

[وَ] (ع ص، اِ) پشتهء ریگ نرم که تره های نیکو روید در وی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- امکنة وعساء؛ جاهای نرم ریگ ناک. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وعظ.

[وَ] (ع مص) عِظَة. موعظه. پند دادن به سخنان دل نرم کننده. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (تعریفات) (از اقرب الموارد). پند دادن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). || در تداول، بیان کردن روایات و احکام شرعی بالای منبر. || (اِمص) موعظة. (ناظم الاطباء). پنددهی. || (اِ) پند. اندرز. نصیحت. (ناظم الاطباء) :
پیش جوحی یک زنی بنشسته بود
هوش را بر وعظ واعظ بسته بود.مولوی.
جوانی هنرمند و فرزانه بود
که در وعظ چالاک و مردانه بود.سعدی.
عنان به میکده خواهیم تافت زین مجلس
که وعظ بی عملان واجب است نشنیدن.
حافظ.
- وعظ خواندن؛ وعظ و موعظه گفتن.

وعظات.

[وَ عَ] (ع اِ) جِ وعظة. سخنان واعظ. (اقرب الموارد).

وعظ کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)موعظه کردن. (ناظم الاطباء). پند دادن. اندرز دادن :
عالم شهر گو مرا وعظ مکن که نشنوم
پیر محله گو مرا توبه مده که بشکنم.سعدی.
|| بیان کردن روایات و احکام شرعی بالای منبر.

وعظ گفتن.

[وَ گُ تَ] (مص مرکب) وعظ کردن. موعظه کردن. پند و اندرز دادن. نصیحت کردن :
با سیه دل چه سود گفتن وعظ
نرود میخ آهنین در سنگ.سعدی.

وعظة.

[وَ ظَ] (ع اِ) سخن واعظ. ج، وعظات. (اقرب الموارد).

وعف.

[وَ] (ع اِ) هر جای درشت و سطبر از زمین که در آن آب ایستد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، وِعاف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وعق.

[وَ] (ع ص) (رجل...) مرد بدخوی زشت سیرت تنگدل و بی آرام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) آواز شنیده شدن از شکم اسب هنگام رفتن. (از اقرب الموارد): وعق الفرس وعقاً؛ سمع من بطنه صوت اذا مشی. (اقرب الموارد). || شتابی کردن. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وعق.

[وَ عِ] (ع ص) (رجل...) مرد بدخوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وعقة.

[وَ قَ] (ع اِمص) بدخویی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بدخلقی. (ناظم الاطباء). || (ص) مرد بدخوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). بدخوی. (مهذب الاسماء).

وعک.

[وَ] (ع مص) سخت رنجور ساختن کسی را بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ضعیف کردن تب مردم را. (تاج المصادر بیهقی). || در خاک مالیدن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ایستادن باد. (منتهی الارب) (آنندراج). || سخت شدن گرما با ایستادن باد. (اقرب الموارد). || (اِ) سختی گرما. (منتهی الارب) (آنندراج). || اول تب و تیزی آن. (منتهی الارب) (آنندراج). تپش تب. (مهذب الاسماء). || درد. (منتهی الارب). || کسل تب در اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). || رنجوری از سختی و درماندگی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (ص) رجل وعک؛ مرد تب زدهء به ستوه آمده از آن. وَعِک. (منتهی الارب) (آنندراج).

وعک.

[وَ عِ] (ع ص) (رجل...) مرد تب زدهء به ستوه آمده از آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). وَعک. رجوع به وعک شود.

وعکة.

[وَ کَ] (ع اِ) حربگاه. (منتهی الارب). رزمگاه. (ناظم الاطباء). || انبوهی شتران بر آبخور. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اسم است ایعاک را. (منتهی الارب) (آنندراج). || کارزار شدید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سختی گرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آرامش باد. || تیزی تب. (اقرب الموارد).

وعل.

[وَ] (ع مص) بر بلندی برآمدن. (
منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وعل.

[وَ] (ع اِ) وَعِل. وُعُل. بز کوهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). ج، اوعال، وعول، وُعُل، موعلة، وَعِلَة. (منتهی الارب) (آنندراج). || مهتر و شریف و توانا. || پناه جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || چاره. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء): ما لک عنه وعل؛ یعنی نیست تو را چاره ای از وی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || هم علینا وعل واحد؛ ایشان بر ما مجتمع اند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وعل.

[وَ] (ع اِ) نام ماه شوال. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). نزد قدما نام ماه شوال، و جمع آن اوعال و وعلان است. (اقرب الموارد).

وعل.

[وَ عِ] (ع اِ) شعبان. (منتهی الارب). نام ماه شعبان بجاهلیت. (السامی فی الاسامی). ج، اوعال، وِعلان. (منتهی الارب). || (ص) شریف و توانا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وعل.

[وُ عُ] (ع اِ) جِ وعل، به معنی بز کوهی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

وعلان.

[وِ] (ع اِ) جِ وَعِل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وعل شود.

وعلة.

[وَ لَ] (ع اِ) تکمهء پیراهن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || جای بلند از کوه یا سنگ بلند برآمده از کوه. || دستهء کاسه و آبریز. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بز مادهء کوهی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وعلة.

[وَ عِ لَ] (ع اِ) جِ وعل، به معنی بز کوهی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وعم.

[وَ] (ع اِ) خط کوه که مخالف سائر رنگ آن باشد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، وِعام. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (مص) اَنْعِمی گفتن، یعنی خوش باش گفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وعن.

[وَ] (ع اِ) وَعْنة. زمین درشت سخت، یا سپیدی زمین که چیزی نرویاند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || نشان خاک تودهء خانهء مور. (منتهی الارب) (آنندراج). || خطوط کوه شبیه ریگهای دراز با اندک خاک. (منتهی الارب). || پناه جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ملجأ و پناه جای. (ناظم الاطباء).

وعنة.

[وَ نَ] (ع اِ) وَعْن. زمین درشت سخت یا سپیدی زمین که چیزی نرویاند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نشان خاک تودهء خانهء مور. (آنندراج) (منتهی الارب). || خطوط کوه شبیه ریگهای دراز با اندک خاک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به وعن شود.

وعواع.

[وَعْ] (ع اِ) آواز سگ. || بانگ گرگ و شغال ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گروه مردم، یا قوم با بانگ و غوغا. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد بیهوده گوی. (منتهی الارب) (آنندراج). || خروش مردم. || دیده بان، واحد و جمع در وی یکسان است. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب).

وعوث.

[وُ] (ع اِ) شدت و شر. (المنجد). سختی و بدی. (اقرب الموارد). || جِ وعث. (المنجد) (اقرب الموارد). رجوع به وعث شود.

وعوثة.

[وُ ثَ] (ع مص) وَعْث. (از اقرب الموارد). رجوع به وعث شود.

وعود.

[وُ] (ع اِ) جِ وعده. (آنندراج) (غیاث اللغات). رجوع به وعده شود.

وعور.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ وعر، به معنی دشوار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وعر شود. || جِ واعر (منتهی الارب)، به معنی دشوار. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به واعر شود.

وعور.

[وُ] (ع مص) وعر. وعارة. وعورة. دشوار گردیدن جای. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وعورة.

[وُ رَ] (ع مص) وعر. دشوار گردیدن جای. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). درشت شدن راه. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی) (اقرب الموارد). رجوع به وعر و وعور شود. || کم گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وعوع.

[وَعْ وَ] (ع اِ) شغال. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || روباه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دشت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (ص) سست. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد ضعیف. (اقرب الموارد). || خطیب سخن آور. (منتهی الارب) (آنندراج). خطیب زبان آور. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || دیده بان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وعوع.

[وَعْ وَ] (اِ صوت) فریاد سگان. وغوغ. عوعو. واغ واغ. هاپ هاپ. آواز سگ. (غیاث اللغات) (آنندراج). هاف هاف :
این سگان کرّند زَامرِ انصتوا
از سفه وعوع کنان بر بدر تو.مولوی.
|| آواز شغال و گرگ. (غیاث اللغات) (آنندراج).

وعوعة.

[وَعْ وَ عَ] (ع اِ) آواز گرگ و آواز سگ و شغال ماده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). بانگ شغال. (مهذب الاسماء). || بانگ شکم اسب. ج، وعاوع. (مهذب الاسماء). || (مص) خروشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آواز کردن سگ و گرگ و شغال. (اقرب الموارد). || جنبانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وعوعی.

[وَعْ وَ عی ی] (ع ص) زیرک خوش طبع تیزخاطر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). مرد ظریف. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).

وعوف.

[وُ] (ع اِمص) کندی و سستی بینایی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وعول.

[وُ] (ع اِ) جِ وعل. بزهای کوهی. || مهتران و شریفان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مردمان محتشم. (مهذب الاسماء). و در حدیث آمده: یظهر النحوت علی الوعول؛ ای یغلب الضعفاء الاقویاء. (منتهی الارب).

وعی.

[وَعْیْ] (ع اِ) ریم و زردآب. (منتهی الارب) (آنندراج). چرک و ریم و زردآب. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خروش و فریاد یا به خصوص بانگ سگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || چاره. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): ما له عنه وعی؛ ای بد. (منتهی الارب).

وعی.

[وَعْیْ] (ع مص) نگاه داشتن. (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). || یاد گرفتن. (ترجمان علامهء جرجانی) (منتهی الارب) (آنندراج). || گرد کردن. || به شدن استخوان شکسته بر کجی. || ریم کردن جراحت. || گرد آمدن ریم. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آواز و فریاد کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || شنیدن. (اقرب الموارد).

وعی.

[وَ عا] (ع اِ) وَعْی. خروش و فریاد یا به خصوص بانگ سگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وعی.

[وَ عا] (ع مص) وَعْی. آواز و فریاد کردن. (منتهی الارب).

وعی.

[وَ عی ی] (ع ص) فرس وعی؛ اسب درشت اندام سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). || حافظ زیرک و دانا. (از اقرب الموارد).

وعیب.

[وَ] (ع ص) (بیت...) خانهء فراخ. || جاء الفرس برکض و عیب؛ به نهایت کوشش دوید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وعید.

[وَ] (ع اِ) وعدهء بد. مقابل وعده که نوید و مژده و وعدهء خوب است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :
ز توحید و قرآن و وعد و وعید
ز تأیید و از رسمهای جدید.فردوسی.
این همه آمد شد و وعد و وعید
ازبرای امتحان خواهد بُدَن.عطار.
چو عاصی ترش کرده روی از وعید
چو ابروی زندانیان روز عید.سعدی.
|| هدیر شتر نر چون آهنگ جَستن نماید. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

وعید.

[وَ] (ع مص) بیم کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات). تهدید. (اقرب الموارد). || وعدهء بد کردن. (از اقرب الموارد).

وعیر.

[وَ] (ع ص) دشوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سخت و صعب و دشوار. (ناظم الاطباء).

وعیق.

[وَ] (ع اِ) وُعاق. آواز که از شکم ستور آید وقت رفتن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). آواز شکم اسب. (مهذب الاسماء). || (مص) آواز کردن شکم اسب وقت راه رفتن. (ناظم الاطباء). شنیده شدن آواز از شکم اسب به هنگام راه رفتن. (اقرب الموارد). و رجوع به وعنق شود.

وغ.

[وَ] (اِ صوت) آوای سگ. حکایت یک بار آوای سگ. رجوع به وغ وغ شود.

وغا.

[وَ] (ع اِ) کارزار. (مهذب الاسماء). کارزار و جنگ. (ناظم الاطباء). جنگ و شور و غوغا و به کسر واو خطاست. (غیاث اللغات) (آنندراج). وغی :
ای دریغ آن حر هنگام سخا حاتم فش
ای دریغ آن گو هنگام وغا سام گراه.رودکی.
گرچه حریفی تو به جنگ ملوک
ورچه تو را پیشه همیشه وغاست.فرخی.
درون کام نهان کن زبان که تیغ خطیب
برای نام بود در برش نه بهر وغا.خاقانی.
شیر خدا و صفدر میدان و بحر جود
جان بخش در نماز و جهانسوز در وغا.
سعدی.
رجوع به وغی شود. || بانگ مگس و پشه. (مهذب الاسماء).

وغاب.

[وِ] (ع اِ) جِ وَغب (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، به معنی جوال. (آنندراج). اوغاب. رجوع به وغب شود. || جِ وغبة. (ناظم الاطباء). رجوع به وغبة شود.

وغادت.

[وَ دَ] (ع مص) وغادة. سخت ناکس شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وغادة.

[وَ دَ] (ع مص) سست خرد و فرومایه بودن. (اقرب الموارد). || سخت ناکس شدن. (تاج المصادر بیهقی). وغادت.

وغب.

[وَ] (ع اِ) جوال. (منتهی الارب) (آنندراج). || رخت ردی و هیچکاره. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (ص) گول. (منتهی الارب) (آنندراج). احمق. (اقرب الموارد). || سست اندام. (منتهی الارب) (آنندراج). || ناکس و فرومایه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || شتر سطبر توانا. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). از اضداد است. (منتهی الارب). ج، اوغاب، وغاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وغبة.

[وَ بَ] (ع ص) مؤنث وَغب. (منتهی الارب). رجوع به وغب شود.

وغبة.

[وَ غَ بَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب) (آنندراج). احمق. (اقرب الموارد).

وغد.

[وَ] (ع ص) سست خرد و گول. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || ناکس. فرومایه. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِ) کودک. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خدمتگزار قوم. (اقرب الموارد). || کمینه. (غیاث اللغات). || بنده. (ناظم الاطباء). نوکر و خدمتگزار و آنکه به خوراک شکم خدمت میکند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، اوغاد. وُغدان. || یکی از تیرهای قمار که بهره ندارد. قماری که بهره ندارد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || شکار. (اقرب الموارد). || بادنجان را گویند و از آن قلیه پزند. (برهان) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (مص) خدمت کردن. (برهان) (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). || سست خرد و فرومایه و پست شدن. (اقرب الموارد).

وغدان.

[وُ] (ع اِ) جِ وَغد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وغد شود.

وغدان.

[وِ] (ع اِ) جِ وغد. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وغد شود.

وغر.

[وَ] (ع اِ) حقد و کینه. || عداوت و دشمنی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بانگ و خروش لشکر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وغر.

[وَ] (ع مص) سخت شدن گرمای نیم روز. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). سخت گرم شدن. (تاج المصادر بیهقی). || پر شدن سینه از خشم و کینه و برافروختن از خشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). کینه گرفتن. (تاج المصادر بیهقی).

وغر.

[وَ غَ] (ع مص) پر شدن سینه از خشم و کینه و برافروختن از خشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) کینه و دشمنی. (منتهی الارب). || بانگ و خروش لشکر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وَغر شود.

وغرة.

[وَ رَ / وَ غَ رَ] (ع اِ) سختی گرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خشم و کینه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وغ زدن.

[وَ زَ دَ] (مص مرکب) آواز کردن سگ. پارس کردن. عوعو کردن. || در تداول، بی آتش و سرد بر سر اجاق یا سه پایه مانده بودن. (یادداشت مرحوم دهخدا): دیگ وغ زده. || نسبت طنز و استهزاء به سخن گفتن کسی دادن.

وغزن.

[وُ زُ] (اِ) گورستان و زمینی که در آن مرده دفن میکنند. (ناظم الاطباء). ظاهراً دگرگون شدهء مرغزن باشد.

وغست.

[وَ غَ] (ص) ظاهر و آشکار. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا).

وغستن.

[وَ غَ تَ] (مص) ظاهر کردن و آشکار نمودن. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وغف.

[وَ] (ع مص) شتاب رفتن و دویدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سست و ضعیف شدن بینایی. (اقرب الموارد).

وغف.

[وَ] (ع اِ) پاره ای از چرم یا از گلیم که بر شکم بزغالهء یک ساله یا تکه بندند تا بول خود نیاشامد یا گشنی نتواند کرد. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سستی بینایی. ج، وُغوف. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وغل.

[وَ] (ع اِ) چاره. (منتهی الارب). || (ص) سست فرومایهء بی اعتبار. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || ناخوانده در مجلس طعام و شراب کسی درآینده. || سستی کننده در هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || درخت درهم پیچیده. || دانهء تلخهء گندم که کبوتر خورد. || به دروغ دعوی نسب کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مرد بدخورش. (منتهی الارب). || (اِ) شراب که واغل خورد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). شراب که شخص ناخوانده میخورد. (ناظم الاطباء). || پناه جای. (منتهی الارب) (آنندراج). پناه و ملجأ. (ناظم الاطباء).

وغل.

[وَ] (ع مص) در مجلس شراب کسی ناخوانده درآمدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ناخوانده نزدیک شراب خوارگان رفتن. (تاج المصادر بیهقی).

وغل.

[وَ غِ] (ع ص) بدخورش. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). مرد بدخورش. (ناظم الاطباء). || حرام زاده. دعی النسب. (اقرب الموارد).

وغم.

[وَ] (ع مص) خبر کردن به چیزی که یقین نباشد. (تاج المصادر بیهقی). خبر غیریقین دادن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). || مقهور کردن کسی را. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وغم.

[وَ] (ع اِ) نَفْس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص) گران جان که ناخوش دارند آن را. (منتهی الارب) (آنندراج). || احمق. گول. || (اِ) جنگ. || کینه یا کینهء جای گرفته در سینه. || قهر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (ص) حَقود. (اقرب الموارد). کینه ور.

وغم.

[وَ غَ] (ع مص) کینه گرفتن بر کسی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). کینه ور شدن. (المصادر زوزنی).

وغن.

[وَ غَ] (اِ) بازوبند. (فرهنگ اسدی). در فرهنگ اسدی لغت غن به معنی دستاورنجن آمده با شاهدی از شاعری که نامش معلوم نیست، و می نماید که حرف واو در آغاز کلمه زاید باشد. رجوع به غن شود.

وغنة.

[وَ نَ] (ع ص، اِ) سبوی فراخ. جُبّ یعنی چاه فراخ، و در قاموس آمده است: حُب، یعنی سبوی فراخ. (از اقرب الموارد).

وغواغ.

[وَغْ] (اِ صوت) وغ وغ. بانگ سگ. هاف هاف. (یادداشت مرحوم دهخدا). عوعو.

وغوبة.

[وُ بَ] (ع مص) سطبر و درشت گردیدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). سخت و زفت شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وغودة.

[وُ دَ] (ع مص) وغادة. (ناظم الاطباء). رجوع به وغادة شود.

وغوغ.

[وَغْ وَ] (اِ صوت) آواز بانگ وزغ. (فرهنگ اسدی). آواز وزغ یعنی غوک. (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
ای دهن بازکرده ابله وار
سخنان گفته همچو وغوغ جغز.
نجیبی (از لغت نامهء اسدی).
|| آواز سگ. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وغ وغ صاحب.

[وَ وَ حِ / حَ] (اِ مرکب)بازیچه یعنی آلت بازیی است کودکان را که آوازی چون آواز مرغابی از آن برآید. (یادداشت مرحوم دهخدا). وغ وغ صاحاب (در تداول عامه)، آلتی مرکب از دو مقوای مدور که شکل استوانهء آن دو را با کاغذ به هم وصل کنند و در داخل آن چند مهرهء کوچک تعبیه کنند و چون دو قاعده را به هم نزدیک کنند و سپس دور سازند صدایی از آنها برخیزد. (فرهنگ فارسی معین).

وغوف.

[وُ] (ع اِ) جِ وَغف، و آن پاره ای از چرم یا گلیم است که بر شکم بزغالهء یک ساله بندند تا بول خود نیاشامد و یا گشنی نتواند کرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) سستی بینایی. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وغف شود.

وغول.

[وُ] (ع مص) درآمدن در چیزی و نمایان شدن یا دور شدن و رفتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || در میان درخت پنهان شدن. (از اقرب الموارد) (تاج المصادر).

وغی.

[وَ غا] (ع اِ) بانگ و خروش. (منتهی الارب) (آنندراج). شور و غوغا. || جنگ. شغب و شور. جنگ و کارزار را نیز وَغی نامند از جهت شور و غوغای آن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وغا شود.

وغیج.

[وَ] (اِ) خندق ژرف. آبگیر و بر که و منجلاب. (ناظم الاطباء).

وغیر.

[وَ] (ع ص) گوشت بر سنگ تفسان بریان کرده. || شیر به سنگ تفسان گرم کرده. || شیر جوشان و مطبوخ. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وغیرة.

[وَ رَ] (ع ص) وغیر. (منتهی الارب). شیر با سنگ تفسان گرم کرده شده. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || آب گرم. (منتهی الارب). رجوع به وغیر شود.

وغیش.

[وَ] (ص) بسیار و انبوه و فراوان باشد و استعمال آن را به غیر ذی حیات و جاندار کنند، مانند مال و عمر و باغ و خانه و ملک و املاک و غیر اینها. (برهان). وغیش بسیار بود و انبوه بر مال و بیشه (پیشه، صحاح الفرس). و هرچه گویند شاید :
معذورم دارند که اندوه وغیش است
اندوه وغیش من از آن جعد وغیش است.
رودکی.
ای دریغا که مورْدزار مرا
ناگهان بازخورد برف وغیش.کسائی.
|| در این بیت سوزنی به معنی انبوه و پرپشت است :
چو خط دست عطابخش تو به زیبایی
کدام جعد مسلسل کدام زلف وغیش؟
سوزنی.
مصحف این کلمه «غیش» است. در صحاح الفرس آمده: وغیش بسیار و انبوه بود و استعمال این لفظ در جانوران نشاید کرد بلکه استعمال این لفظ در مال و پیشه و عمر و امثال آن کنند سپس دو بیت (ای دریغا... و معذورم دارید...) (هر دو را به نام رودکی) ثبت کرده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
جزیری پر از بیشه ها بُد وغیش
به بالا و پهنا دوصد میل بیش.
(گرشاسب نامه).
برِ راغشان نیسِتان وغیش
یله شیر هر سو ز اندازه بیش.اسدی.
غالیه غاشیهء زلف وغیش تو کشد.سوزنی.
|| گشاد و فراخ و پهن. || (اِ) غم و اندوه و رنج و آزردگی. (ناظم الاطباء).

وغیق.

[وَ] (ع اِ) آواز که از شکم ستور برآید در رفتار، یا آواز غلاف نرهء آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). وعیق. (از اقرب الموارد). رجوع به وعیق شود.

وغیة.

[وَغْ یَ] (ع اِ) اندک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جزء کوچک. (ناظم الاطباء): وغیة من خیر؛ اندک از خیر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وفا.

[وَ] (از ع، اِمص) وفاء. وعده به جای آوردن و به سر بردن دوستی و عهد و سخن. (غیاث اللغات). به سربردگی عهد و پیمان و قول و سخن و دوستی و استقامت. (ناظم الاطباء). ثبات در عهد و پیمان و قول و سخن و دوستی و صفا و صدق و ضمانت در کار و کردار. (ناظم الاطباء). || پیمان. عهد. دوستی. صمیمیت. مقابل جفا :
کنون گر وفا را تو پیمان کنی
در این خستگی ام تو درمان کنی.فردوسی.
بگسل طمع از وفای جاهل
هرچند که بینیَش مقدم.ناصرخسرو.
ای دل چه اندیشیده ای در عذر آن تقصیرها
زآن سوی او چندان وفا زین سوی تو چندین جفا.
مولوی (دیوان شمس ج 1 ص 5 از فرهنگ فارسی معین).
یا وفا خود نبود در عالم
یا مگر کس در این زمانه نکرد.سعدی.
- وفااندیش؛ وفااندیشنده. که دربارهء وفای به عهد و سخن اندیشد. که اندیشهء وفا کند :
یک امیری زآن امیران پیش رفت
پیش آن قوم وفااندیش رفت.مولوی.
- وفابیگانه؛ ازوفابیگانه. آنکه از حلیهء وفا معرا باشد، یعنی بی وفا. (آنندراج). بی وفا و بی حقیقت و نمک به حرام. (ناظم الاطباء).
- وفاپرورد؛ پروردهء وفای کسی. وفادار. باوفا :
بس وفاپرورد یاری داشتم
بس به راحت روزگاری داشتم.خاقانی.
- وفاپیوست؛ باوفا و صادق و درست و امین و استوار و پایدار و آنکه پیمان و عهد و شرط خود را به انجام میرساند. (ناظم الاطباء).
- وفا جستن؛ وفا طلب کردن. وفا خواستن :
از خاک نور جوی و ز گیتی وفا مجوی
گر عاقلی مبر به در سائلان سؤال.
ناصرخسرو.
دگربار از پری رویان جماش
نمی باید وفا و عهد جستن.سعدی.
- وفاجوی؛ وفاجوینده. وفاطلب کننده :
روی از جمال دوست به صحرا مکن که روی
در روی همنشین وفاجوی خوشتر است.
سعدی.
- وفا خواستن؛ وفا طلب کردن :
وفا خواهی جفاکش باش حافظ
فانّ الربح و الخسران فی التّجر.حافظ.
- وفاخواه؛ نیک اندیش و خیرخواه و خوش نفس. (ناظم الاطباء).
- وفادار؛ صاحب وفا. وفی :
بنده وفادار و هواخواه توست
بنده هواخواه و وفادار دار.منوچهری.
مرا به علت بیگانگی ز خویش مران
که دوستان وفادار بهتر از خویشند.سعدی.
- وفاداری؛ صاحب وفابودن. وفادار بودن. دوستی و صداقت و راستی و نمک به حلالی. (ناظم الاطباء).
- وفا داشتن؛ صاحب وفا بودن :
بدارم وفای تو تا زنده ام
روان را به مهر تو آگنده ام.فردوسی.
|| انجام یابندگی. وفاء. رجوع به وفاء شود.
- وفا شدن؛ به جا آورده شدن. عملی شدن. انجام پذیرفتن :
تکیه بر همت و مروت توست
طمع من وفا شود ارجو.سوزنی.
هرچه داری طمع وفاشده باد
از ملک لااله الاهو.سوزنی.
- چشم وفا داشتن؛ انتظار وفا داشتن :
دیگر از وی مدار چشم وفا
هرکه شد با تو در جفا گستاخ
زآنکه هرگز دو بار مؤمن را
نگزد مار از یکی سوراخ.جامی.
- وفا کردن؛ به سر بردن عهد و پیمان و به جا آوردن چیزی که تعهد کرده باشد. (ناظم الاطباء) :
دلا با تو وفا کردم کز این بیشت نیازارم
بیا تا این بهاران را به شادی با تو بگذارم.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 404).
بخشش او را وفا نداند کردن
ماندهء اسکندر و نهادهء قارون.فرخی.
- || ادا کردن دین و وام و جز آن. (ناظم الاطباء).
- وفاسرشت؛ وفادار. که دارای طبیعت و سرشت وفاداری است :
کآن حورنسب وفاسرشت است
دروازهء او درِ بهشت است.نظامی.
- وفاسگال؛ وفااندیش.
- وفا شکستن؛ پیمان شکستن. عهد شکستن :
دست و ساعد گرفته دونان را
بگذری بازوی وفاشکنی.خاقانی.
- وفاگر؛ وفادار :
مرا آمد به در بخت وفاگر
به زورش بازگردانیدم از در.
(ویس و رامین).
- وفاگستر؛ باوفا. رجوع به این مدخل شود.
- وفا نمودن؛ وفا کردن :
به جای او بماند جای او به من
وفا نمود جای او به جای او.منوچهری.
- وفای عهد؛ به سر بردن عهد و پیمان : به روی خوب و خلق خوش و... علو همت و درستی وعد و وفای عهد... ممتاز گردانیده است. (المعجم چ دانشگاه ص11 از فرهنگ فارسی معین).
- اندک وفا؛ که وفای کم و اندک دارد :
زهی اندک وفا و سست پیمان
که آن سنگین دل نامهربان است.سعدی.
- باوفا؛ با صدق و صفا و نمک به حلال و درستکار و درست قول و درست پیمان و ثابت در دوستی. ضد بی وفا. (ناظم الاطباء).
- بی وفا؛ بی صدق و صفا و نمک به حرام و نادرست در پیمان. ضد باوفا. (ناظم الاطباء) :
چه نیکی طمع دارد آن بی وفا
که باشد دعای بدش در قفا.سعدی.
- سست وفا؛ سست عهد :
آن سست وفا که یار دل سخت من است
شمع دگران و آتش بخت من است.سعدی.
- سست وفایی؛ سست عهدی :
حق چندین کرم و رأفت و رحمت شرط است
که به جای آوری و سست وفائی نکنی.
سعدی.

وفاء.

[وَ] (ع مص) به سر بردن دوستی و پیمان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیمان نگاه داشتن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). به سر بردن عهد و پیمان و نگاه داشتن آن. (از اقرب الموارد). وفاء ملازمت طریق مواسات و محافظت عهود خلطاء است. (تعریفات). || (اِمص) به سربردگی عهد و سخن. ضد غدر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به وفا شود. || انجام پذیرفتن «وفا». انجام یابندگی «وفا». || (اصطلاح صوفیه) عنایت ازلیه را گویند که بی واسطهء عمل خیر بود و در لطائف اللغات میگوید وفاء به سر بردن دوستی و عهد و در اصطلاح صوفیه برآمدن از چیزی است که گفته شده در روز میثاق عامه را از عهدهء ایمان و طاعت ازبرای رغبت جنت و رهبت نار و مر خاصه را عبودیت وقوف است به امر الهی برای امر نه از جهت رغبت و رهبت و مر خاص الخاص را عبودیت است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || دراز شدن [ عمر ] . (از اقرب الموارد). || درازی: مات فلان و انت بوفاء؛ یعنی بمرد فلان و عمرت دراز باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وفات.

[وَ] (ع اِ) وفاة. مرگ. (آنندراج) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) (از ناظم الاطباء). موت. فوت :
مغزها از وفات تو بگداخت
دیده ها در غم تو جیحون شد.مسعودسعد.
اجل بگسلاندش طناب امل
وفاتش فروبست دست از عمل.سعدی.
مهل که روز وفاتم به خاک بسپارند
مرا به میکده بر در خم شراب انداز.حافظ.
بعد از وفات تربت ما در زمین مجوی
در سینه های مردم عارف مزار ماست.
حافظ.
- وفات کردن؛ مردن. (ناظم الاطباء). درگذشتن.
- وفات یافتن؛ مردن. (ناظم الاطباء). وفات کردن : در روز چهارشنبه سنهء... وفات یافت. (راحة الصدور راوندی).
- تاریخ وفات؛ تاریخ مرگ شخصی. تاریخ درگذشت :
آنکه میلش سوی حق بینی و حق گوئی بود
سال تاریخ وفاتش طلب از میل بهشت.
حافظ (دیوان چ قزوینی- غنی ص361).
رجوع به وفاة شود.

وفاخواه.

[وَ خوا / خا] (نف مرکب)وفاخواهنده. خواستار وفا. طالب وفا. || خیرخواه. خوش نفس. (فرهنگ فارسی معین).

وفاخواهی.

[وَ خوا / خا] (حامص مرکب) طلب وفا. || خیرخواهی. (فرهنگ فارسی معین).

وفاد.

[وَفْ فا] (ع ص) بسیاروُفود. (المنجد) (از اقرب الموارد). رجوع به وفود شود.

وفاد.

[وُفْ فا] (ع ص، اِ) جِ وافد. (المنجد) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). رجوع به وافد شود.

وفادار.

[وَ] (نف مرکب) وفادارنده. کسی که در دوستی، زناشوئی یا خدمت به مردم، صادق و صمیمی باشد. باوفا. پابرجا و استوار در نگاهداشت پیمان و وفا.

وفادار.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وفادار ماندن.

[وَ دَ] (مص مرکب) در دوستی، زناشوئی یا خدمت به مردم صادق و صمیمی ماندن. (فرهنگ فارسی معین): آن زن در تمام مدت عمر به شوهرش وفادار ماند.

وفاداری.

[وَ] (حامص مرکب) درستی و صداقت و راستی و نمک به حلالی. (ناظم الاطباء). در دوستی، زناشوئی یا خدمت به مردم صادق و صمیمی بودن. صاحب وفا بودن. وفادار بودن :
آمدیم اندر تمامی داستان
وز وفاداریّ جمع راستان.مولوی.
دل منه بر دنیی و اسباب او
زآنکه از وی کس وفاداری ندید.حافظ.

وفا داشتن.

[وَ تَ] (مص مرکب) حفظ وفا کردن. صادق و صمیم بودن در دوستی یا زناشوئی یا خدمت به مردم. صاحب وفا بودن. وفادار بودن :
بدارم وفای تو تا زنده ام
روان را به مهر تو آگنده ام.فردوسی.

وفادت.

[وِ دَ] (ع مص) وفادة. به رسولی آمدن نزد کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) رسالت. پیام آوری. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وفادة شود.

وفادة.

[وِ دَ] (ع مص) وفد. وفود. افادة. به رسولی آمدن نزد کسی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). نزدیک سلطان شدن به رسولی. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وفد شود.

وفار.

[وِ] (ع اِ) جِ وفرة، و آن موی مجتمع بر سر یا موی تا نرمهء گوش است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وفرة شود.

وفارة.

[وَ رَ] (ع مص) وَفْر. وفور. فِرَة. بسیار گردیدن و افزون گشتن و تمام شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وفر و وفور شود.

وفاز.

[وِ] (ع اِ) جِ وفز، به معنی شتابی و شتاب. (اقرب الموارد). رجوع به وفز شود.

وفاسگال.

[وَ سِ] (نف مرکب)وفاسگالنده. آنکه وفا پیشهء خود سازد. وفااندیش. وفادار. (آنندراج). || خیرخواه و نیک اندیش. || خوش نفس. (ناظم الاطباء).

وفا شکستن.

[وَ شِ کَ تَ] (مص مرکب)نقض عهد کردن. پیمان شکستن :
چو گویی به سوگند پیمان کنم
که هرگز وفای تو را نشکنم.فردوسی.

وفاض.

[وِ] (ع اِ) پوستکی که زیر آسیا گسترند. || جایی که آب در آن ایستد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || جِ، وفضة، به معنی خریطهء شبان که در آن زاد و اسباب خود دارد و تیردان چرمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وفضة شود.

وفاض.

[وَفْ فا] (ع ص) جعبه گر. (مهذب الاسماء) (ملخص اللغات). ترکش ساز. تیردان ساز.

وفاع.

[وِ] (ع اِ) سربند شیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). سربند شیشه و بطری. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || جِ وفعة، و آن غلاف قارورة است. (اقرب الموارد).

وفاق.

[وِ] (ع مص) موافقة. سازگاری کردن. (غیاث اللغات). سازواری کردن. (منتهی الارب). سازواری کردن و همراهی کردن. || (اِمص) سازواری و همراهی و یک دلی. یک دلی و یک جهتی. ضد نفاق. سازش. (ناظم الاطباء) :
تا هست خلاف شیعی و سنی
تا هست وفاق طبعی و دهری.منوچهری.
از وفاق ادریس بررفت از زمین بر آسمان
وز خلاف ابلیس دررفت از بهشت اندر سقر.
سنایی.
|| محبت و اتفاق. (غیاث اللغات). اتحاد و اتفاق. || معاهده. (ناظم الاطباء).

وفاقة.

[وِ قَ] (ع مص) سازوار آمدن. (المصادر زوزنی). موافقت و سازواری کردن. (آنندراج). رجوع به وفاق شود.

وفا کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب) به جا آوردن وعده و عهد و اجرای شرائط دوستی و محبت. ابراز وفا :
وفا کنیم و ملامت کشیم و خوش باشیم
که در طریقت ما کافری است رنجیدن.
حافظ.
|| کفایت کردن. بسنده بودن : و نیز تواند بود که یک نفس به انشاد بیتی تمام وفا نکند. (المعجم چ دانشگاه ص27 از فرهنگ فارسی معین). || وافی شدن. به حد کافی رسیدن :بدان وقت که آب نیل وفا کند. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص58).

وفا کیش.

[وَ] (ص مرکب) آنکه همواره شرائط وفا به جای آورد. باوفا. وفادار : از خودسری و خودرایی کار آلتوم وفاکیش اوفاد وفاق به نفاق و شقاق مبدل گشت. (عالم آرای عباسی چ امیرکبیر ج1 ص228 از فرهنگ فارسی معین).

وفا گستر.

[وَ گُ تَ] (نف مرکب)وفاگسترنده. آنکه همواره شرائط وفاداری را به جا آورد. باوفا. وفادار. (ناظم الاطباء). || باصداقت. || مروج دین و معتمد صادق و امین. (ناظم الاطباء).

وفاة.

[وَ] (ع اِ) مرگ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). موت. فوت. رجوع به وفات شود.

وفاهة.

[وَ / وِ هَ] (ع اِ) روزمرهء خادم کلیسا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وفاهة به کسر واو، وظیفهء وافِهْ [ خادم کلیسا ] . (اقرب الموارد).

وفایی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وفاء. || (حامص) وفاداری و صداقت و نمک به حلالی. ضد بیوفایی. (ناظم الاطباء).

وفایی.

[وَ] (اِخ) از جملهء شعرای سلطان مغفور [ سلطان یعقوب خان ] است و شخصی صاحب مروت و وفاست. این مطلع از اوست:
جامهء ماتمیان خلعت نوروز من است
مایهء بزم و طرب بخت بدآموز من است.
(از مجالس النفایس ص301).

وفایی.

[وَ] (اِخ) حسین. مؤلف لغت نامه ای به فارسی است.

وفتوک.

[وَ] (اِ) پوست ببر و یا پلنگ که بر بالای تخت و مسند می گسترند. (ناظم الاطباء). اما کلمه ظاهراً مصحف دفنوک است. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به دفنوک شود.

وفد.

[وَ] (ع مص) وفود. وفادة. افاده. به رسولی آمدن نزد کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). به رسولی و ایلچیگری پیش کسی رفتن. (غیاث اللغات). پیام آوری. رسالت. || (اِ) بالای کوه و ریگ بلندبرآمده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وفد.

[وَ] (ع اِ) وفود. جِ وافد، به معنی آینده و به رسولی آینده. (اقرب الموارد) (المنجد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). گروه که به نزدیک سلطان روند جهت مهمی. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

وفد.

[وُفْ فَ] (ع ص، اِ) جِ وافد، به معنی آینده و به رسولی آینده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به وفد و وفود شود.

وفر.

[وَ] (ع مص) محافظت کردن عرض کسی و دشنام ندادن به وی. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). دشنام ندادن کسی را: وَفَرهُ عرضه. (منتهی الارب). || واپس دادن بخشیدهء کسی را با خشنودی: وفره عطاءه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || وفارة. وفور. فرة. بسیار گردیدن و افزون گشتن و تمام شدن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تمام کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). تمام کردن و افزودن جهت کسی. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) توانگری. || (اِ) بسیار و فراخ از مال و رخت و بسیار از هر چیزی. ج، وفور. || (ص) (سقاء...) مشک تمام پوست. (آنندراج) (منتهی الارب).

وفراء.

[وَ] (ع ص) پُر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || توشه دان تمام پوست. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گوش بزرگ. (منتهی الارب): اذن وفراء؛ گوش بزرگ. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || زمین بسیارگیاه تمام نبات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وفرت.

[وَ رَ] (ع اِمص) وفرة. فراوانی و بسیاری و کثرت. (ناظم الاطباء). رجوع به وفرة شود.

وفرجین.

[وَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وفرة.

[وَ رَ] (ع اِمص) فراوانی و کثرت: ارض فی نبتها وفرة؛ زمینی که گیاه آن فراوان بود و کم نشده باشد. (ناظم الاطباء). || (اِ) موی مجتمع بر سر یا موی تا نرمهء گوش آنگاه جمه که تا فرود نرمهء گوش رسد آنگاه لمه که به کتف فرودآید. (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). موی تا نرمهء گوش. (مهذب الاسماء). ج، وفار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وفره.

[وَ رَ / رِ] (اِ) ابزاری است مر جولاهگان را. (ناظم الاطباء).

وفز.

[وَ / وَ فَ] (ع اِمص، اِ) شتابی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از ناظم الاطباء). || شتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، اوفاز. (منتهی الارب) (آنندراج). وفاز. (از المنجد). رجوع به وفض شود. || جای بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وفس.

[وَ] (اِخ) قصبهء مرکز دهستان وفس بخش وفس شهرستان اراک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

وفس.

[وَ] (اِخ) یکی از بخشهای چهارگانهء شهرستان اراک مرکب از سه دهستان وفس، شراء، بزچلو، با 158 آبادی و 77هزار تن سکنه. مرکز بخش، کمیجان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

وفس.

[وَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش وفس اراک با چهار قریه و 6670 تن سکنه. زبان اهالی وفس تاتی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

وفس عاشقلو.

[وَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستانهای پنجگانهء بخش رزن شهرستان همدان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وفض.

[وَ / وَ فَ] (ع اِمص، اِ) شتابی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). عجله. (اقرب الموارد). ج، اوفاض. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به وفز شود. و اوفاض به معنی گروه مردم از هر جنس یا از هر قبایل درآمیخته نیز آمده. || (مص) دویدن و شتاب رفتن. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وفض.

[وَ فَ] (ع اِ) آنچه بر آن گوشت بُرند و پاره پاره سازند. ج، اوفاص. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وفضة.

[وَ ضَ] (ع اِ) خریطهء شبان که در آن زاد و اسباب خود دارد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). || تیردان. (مهذب الاسماء). تیردان چرمین. (منتهی الارب) (آنندراج). ترکش. (غیاث اللغات). جعبه. قربان. ج، وفاض. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || گو لب بالایین. (منتهی الارب). النقرة بین الشاربین تحت الانف. (اقرب الموارد).

وفع.

[وَ] (ع اِ) بنای بلند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). بنای مرتفع و گویند زمین مرتفع. (اقرب الموارد). || ابر که از آن امید باران باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وفع.

[وَ فَ] (ع ص) (غلام...) کودک گوالیده. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). کودک گوالیدهء به بیست سال رسیده. (ناظم الاطباء). ج، وِفْعان. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وفعان.

[وِ] (ع ص، اِ) جِ وَفَعة. (منتهی الارب). رجوع به وفعة شود. || جِ وَفَع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وفع شود.

وفعة.

[وَ عَ] (ع اِ) لته ای که بدان آتش گیرند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || سربند شیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). خنورمانندی از شاخ که در وی طعام و جامه نهند و با قاف غلط است. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وفعة.

[وَ فَ عَ] (ع ص) (غلام...) کودک گوالیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وِفعان. (منتهی الارب). رجوع به وفع شود.

وفق.

[وَ] (ع مص) موافق یافتن کار خود را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). سازوار آمدن. (تاج المصادر بیهقی). موافق و سازوار یافتن کار خود را. (ناظم الاطباء). || صواب و موافق مراد شدن. (اقرب الموارد). || (اِمص)(1) سازواری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سازگاری و موافقت بین دو چیز. (فرهنگ فارسی معین): اتیتک لوفق الامر؛ نزد تو آمدم در وقت سازواری کار. (منتهی الارب).
- بروفق؛ موافق و مطابق و مناسب. (ناظم الاطباء) :
بروفق چنین خلاف کاری
تسلیم به از ستیزه باری.نظامی.
و هر یک بروفق دانش خود رأی همی زدند. (گلستان سعدی).
- وفق اعداد (اصطلاح ریاضی)؛ دو عدد را متوافق میگویند وقتی که آن دو بر عدد ثالثی قابل قسمت باشد و این عدد ثالث را وفق آنها می نامند. (فرهنگ فارسی معین).
- وفق دادن؛ موافق و مطابق شدن. (ناظم الاطباء).
- || مطابق کردن. سازگار کردن.
- وفق کردن؛ موافقت دادن. سازوار کردن. (ناظم الاطباء). مطابق کردن.
- بر وفق مراد؛ طبق مقصود.
- به وفق؛ بروفق :
چو قسمت ازلی بی حضور ما کردند
گر اندکی نه به وفق رضاست خرده مگیر.
حافظ.
|| (ص) سازوار و موافق. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بسنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گویند: حلوبته وفق عیاله؛ یعنی شیر آن به قدر کفایت آنان است و افزون نیست. (منتهی الارب).
(1) - در تداول فارسی به کسر واو تلفظ میشود.

وفقکم الله.

[وَفْ فَ قَ کُ مُلْ لاه] (ع جملهء فعلیهء دعایی) موفق باشید. خداوند موفق بدارد شما را.

وفل.

[وَ] (ع اِ) چیزی اندک. || (مص) برکندن پوست چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وفنوک.

[وَ] (اِ) غاشیهء پلنگ را گویند و آن پرده ای باشد که بر روی مسند اندازند. (برهان). ظاهراً مصحف دفتوک است.

وفنة.

[وَ نَ] (ع اِ) کمی در هر چیزی. (منتهی الارب). قلت و کمی در هر چیزی. (ناظم الاطباء).

وفود.

[وُ] (ع مص) به رسولی آمدن نزد کسی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) رسالت. پیام آوری. || (اِ) جِ وَفْد، به معنی آینده و به رسولی آینده. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). وفود، وَفْد، وُفَّد، اوفاد جِ وفد است، یا آنکه وفود و اوفاد جمع الجمع است. (منتهی الارب) (آنندراج) :روزی چند در آن مقام جشن و سور بود و وفود مسرات و شادمانی در صحن سینه ها نامحصور. (جهانگشای جوینی). || جِ وافد. (ناظم الاطباء).

وفور.

[وُ] (ع مص) وفر. وفارة. وفرة. بسیار گردیدن و افزون و تمام شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تمام شدن و بسیار شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) کثرت. بسیاری. (آنندراج) (غیاث اللغات). فراوانی :مردی بوده است با کمال عقل و وفور علم و فضل. (فارسنامهء ابن بلخی).
نه از مشتری کز وفور مگس
به یک هفته رویش ندیده ست کس.سعدی.
|| (اِ) جِ وَفْر، به معنی بسیار از مال و رخت و هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (ص، ق) وافر. فراوان و بسیار. (ناظم الاطباء).

وفه.

[وَفْهْ] (ع مص) خادم کلیسا گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وفهیة.

[وَ هی یَ] (ع اِمص) خدمتگری در کلیسا. خدمت کلیسا. (ناظم الاطباء). حدیث :لایغیّر وافه عن وفهیته و لا قسیس عن قِسّیسیّته. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

وفی.

[وَ فا] (ع اِ) زمین بلندبرآمده. (منتهی الارب) (آنندراج).

وفی.

[وَ فی ی] (ع ص) تمام و رسان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تمام و کامل. (آنندراج) (غیاث اللغات). || باوفا. وفادار. به سربرندهء عهد و پیمان. (ناظم الاطباء) :
به دل گفت اگر با نبی و وصی
شوم غرقه دارم دو یار وفی.فردوسی.

وفی.

[وُ فی ی] (ع مص) انجام پذیرفتن. (از منتهی الارب) (آنندراج). وفاء. (ناظم الاطباء). || فزون شدن. (منتهی الارب). بسیار شدن. (اقرب الموارد) (تاج المصادر). افزون شدن. (آنندراج). || تمام شدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || هم سنگ درآمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): وفی الدرهم المثقال؛ هم سنگ مثقال درآمد درم. (منتهی الارب).

وقاء.

[وَ / وِ] (ع اِ) وقایة. هرچه بدان چیزی را نگاه دارند و پناه دهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
- لازم الوقاء؛ سزاوار نگاه داشتن و حفظ کردن. (ناظم الاطباء).

وقاء.

[وَقْ قا] (ع ص) سخت پرهیزنده. شدیدالاتقاء. (اقرب الموارد).

وقائذ.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وقیذة. (اقرب الموارد). سنگهای گسترده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقائص.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وقیصة. (اقرب الموارد). سر استخوانهای کوتاه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وقیصه شود.

وقائع.

[وَ ءِ] (ع اِ) وقایع. رجوع به وقایع شود.

وقاب.

[وِ] (ع اِ) جِ وقب. (المنجد). رجوع به وقب شود.

وقاح.

[وَ] (ع ص) (رجل...) مرد بی شرم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || امرأة وقاح الوجه؛ زن بی شرم. (منتهی الارب). زن بی رو. (آنندراج) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || مرد جری بر ارتکاب بزه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سخت روی. (دهار) (اقرب الموارد). پررو. || وجه وقاح؛ رویی سخت پوست. (مهذب الاسماء). || حافر وقاح؛ سم سخت و شوخ گرفته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). سم سخت. (مهذب الاسماء). ج، وُقُح. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رجل وقاح الذنب؛ مرد صبور و پرطاقت در سواری. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وقاحت.

[وَ حَ] (ع مص) وقاحة. بی حیا بودن. بی شرم بودن. بی شرم شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شوخ روی شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) بی حیائی و بی شرمی. (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء) :
اقلیم گرفته از وقاحت
تعلیم نکرده در دبستان.خاقانی.
اسب فصاحت در میدان وقاحت جهانید. (گلستان سعدی).
با چشم نیم خواب تو خشم آیدم همی
از چشمهای نرگس و چندین وقاحتش.
سعدی.
رجوع به وقاحة شود. || بی ادبی. (غیاث اللغات از منتخب اللغة و کشف و صراح اللغة) (ناظم الاطباء). || گستاخی. (ناظم الاطباء).

وقاحة.

[وَ حَ] (ع مص) وقوحة. قحة. وقح [ وُ / وُ قُ ] . شوخ گرفتن و سخت شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). سخت شدن سم. (المصادر) (تاج المصادر بیهقی). || وقحة. وقوحة. بی شرم شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شوخ روی شدن. (المصادر زوزنی). جری شدن بر ارتکاب زشتی ها. (اقرب الموارد). رجوع به وقاحت شود.

وقاد.

[وَقْ قا] (ع ص) زیرک درگذرنده در امور و روشن خاطر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) : طبعی نقاد و ذهنی وقاد و نظمی سریع و خاطری مطیع داشت. (لباب الالباب از فرهنگ فارسی معین). || دل زود شادمان شونده و درگذرنده در امور و تیز. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فروزنده و بسیار افروخته شونده. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد).
- کوکب وقاد؛ روشن و سخت افروخته. (المنجد) (اقرب الموارد).

وقاد.

[وِ] (ع اِ) هیزم. (منتهی الارب). حطب. (ناظم الاطباء). آنچه به وسیلهء آن آتش بگیرد از هیزم و غیره. (اقرب الموارد). آتش گیره.

وقار.

[وَ] (ع مص) وقارة. آهسته و بردبار گردیدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به آرام شدن. (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || (اِمص) آهستگی و بردباری. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). آرامیدگی و آهستگی. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
بازیگه شمس و قمر و ببر و هزبر است
منزلگه جود و کرم و حلم و وقار است.
منوچهری.
آن رسول مجتبی وقت نثار
خواستی از ما حضور و صد وقار.مولوی.
تو را خامشی ای خداوند هوش
وقار است و نااهل را پرده پوش.سعدی.
تو بر سر قدر خویشتن باش و وقار
بازی و ظرافت به ندیمان بگذار.سعدی.
|| بزرگواری. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || حلم و تمکین و گرانباری. (غیاث اللغات) (آنندراج). || (ص) رجل وقار؛ مرد آهسته و بردبار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وقارة.

[وَ رَ] (ع مص) وَقار. آهسته و بردبار گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وقار شود.

وقاص.

[وَقْ قا] (ع ص) گردن شکننده. (غیاث اللغات). || جنگجو. (غیاث) (آنندراج).

وقاص.

[وَقْ قا] (اِخ) سعد وقاص. از سرداران معروف عرب که در جنگ قادسیه سردار لشکر اسلام بود :
گزین سعد وقاص را با سپاه
فرستاد تا رزم جوید ز شاه.فردوسی.
رجوع به سعد وقاص شود.

وقاصی.

[وَقْ قا] (ص نسبی) منسوب است به سعدبن ابی وقاص. (الانساب سمعانی).

وقاط.

[وِ] (ع اِ) اِقاط . جِ وقط، به معنی گو در زمین درشت یا گو که آب گرد آید در وی. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وقط شود. || جِ وقیط. (منتهی الارب). رجوع به وقیط شود.

وقاع.

[وِ] (ع مص) مواقعه. درافتادن. (دهار). || جماع کردن. آرمیدن با زن. نزدیکی کردن. مخالطت نمودن با زن. مقاربت کردن. مجامعت نمودن با زن. (منتهی الارب). || (اِمص) مجامعت. جماع. مقاربت. آمیزش. آمیغ. آمیغه. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِ) جِ وقیعه. (منتهی الارب). رجوع به وقیعة شود.

وقاع.

[وَقْ قا] (ع ص) وقاعة. غیبت کننده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل وقاع؛ مرد غیبت کننده مردم را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وقاع.

[وَ] (ع اِ) داغ که بر دو کرانهء ران ستور باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وقاعة.

[وَقْ قا عَ] (ع ص) مرد غیبت کننده مردم را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وقّاع شود.

وقاف.

[وَقْ قا] (ع ص) درنگ و سستی کننده. || بازایستاده و پس پاشونده از کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقاف.

[وِ] (ع مص) مواقفة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با کسی فراایستادن در کار یا در جنگ و پیکار. (آنندراج). || ایستادن خواستن. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به مواقفة شود.

وقام.

[وِ] (ع اِ) تیغ. (منتهی الارب) (آنندراج). تیغ و شمشیر. (ناظم الاطباء). سیف. (اقرب الموارد). || تازیانه. || چوب دستی. || رسن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقاه.

[وُ] (ع ص، اِ) خادم کلیسا. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وقاهیة.

[وَ یَ] (ع اِمص) خدمتگزاری کلیسا. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وقایا.

[وَ] (ع اِ) جِ اوقیه و وقیة. (از منتهی الارب). رجوع به وقیه شود.

وقایت.

[وَ / وِ یَ] (ع مص) وقایة. نگاه داشتن. پاییدن. محافظت کردن. حفظ کردن. || (اِمص) نگاهداشت. محافظت و نگهبانی. حفاظت و نگهبانی و حراست. (ناظم الاطباء).
- وقایت کردن؛ حفظ کردن و نگهبانی نمودن و حراست کردن. (ناظم الاطباء). رجوع به وقایة شود.

وقایع.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ وقیعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- وقایع العرب؛ ایام حروب و اخبار ایشان. (از منتهی الارب). روزهای جنگ تازیان و داستانهای تازیان. (ناظم الاطباء). اخبار کارزارها. (غیاث اللغات) (آنندراج).
|| در تداول، سرگذشت ها. اتفاقات. رویدادها و حوادث و احوال. (آنندراج). در تداول فارسی وقایع جمع واقعه گرفته میشود. (فرهنگ فارسی معین).

وقایع نگار.

[وَ یِ نِ] (نف مرکب)وقایع نگارنده. اخبارنویس. (آنندراج). کسی که حوادث و اتفاقات عهد پادشاهی را یادداشت و ضبط کند. خبرنگار. (ناظم الاطباء). واقعه نگار. وقایع نویس.

وقایع نگاری.

[وَ یِ نِ] (حامص مرکب)شغل و عمل وقایع نگار. شغل و کار وقایع نگار. (ناظم الاطباء). وقایع نویسی.

وقایع نویس.

[وَ یِ نِ] (نف مرکب)وقایع نویسنده. خبرنگار. اخبارنویس. (آنندراج). وقایع نگار. کسی که وقایع و سرگذشت سلطنت را می نویسد و ضبط میکند. (ناظم الاطباء). || در زمان صفویه از مصادر و ارباب مناصب مهم به شمار میرفت و در غیبت وزیر اعظم امور مربوط به او را انجام میداد. (سازمان حکومت صفویه ص95).

وقایع نویسی.

[وَ یِ نِ] (حامص مرکب)عمل و شغل وقایع نویس. وقایع نگاری. || منصبی مهم به روزگار صفویه. رجوع به تذکرة الملوک و سازمان حکومت صفویه شود.

وقایة.

[وَ یَ] (ع مص) نگاه داشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (غیاث اللغات) (آنندراج). وقاء. (اقرب الموارد). || (اِمص) حفاظت و حراست و نگهبانی و وقایت. (ناظم الاطباء). محافظت و نگهبانی. || (اِ) آنچه بدان کتاب را نگاه دارند. (اقرب الموارد). مقوای کتاب. (غیاث اللغات) (آنندراج). || قسمی از چادر ابریشمین یا پنبه ای که زنهای مشرق زمین بر سر می اندازند. (ناظم الاطباء). قسمی چادر ابریشمی یا پنبه ای که زنهای مشرق زمین بر روی سر می انداختند و صورت و پایین تر از زانوها را نمی پوشانیدند. معجر زنان. (منتهی الارب) (آنندراج). روبند زنان :
ای به کس خویش بر نورده نهاده
وآن همه داده به مویه و به وقایه.رودکی.
و از وی [ گرگان ] جامهء ابریشم سیاه خیزد و وقایه و دیبا و قزین. (حدود العالم ص143). || پرده. حجاب :
ابر از طرف کوه برآمد دو سه پایه
از شرم به رخسار فروهشت وقایه.
منوچهری.
شد به دادن شتاب ساقی گرم
برگرفت از میان وقایهء شرم.نظامی.
رجوع به وقایت شود.

وقایة.

[وِ یَ] (ع اِ) پناه چیزی. (غیاث اللغات) (آنندراج). هرچه بدان چیزی را نگاه دارند و پناه دهند. (منتهی الارب) (آنندراج) (غیاث اللغات) :
بخت برنا وقایهء عمر است
چشم بینا طلایهء رخسار.خاقانی.
|| (مص) نگاه داشتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).

وقایة.

[وُ یَ] (ع مص) نگاه داشتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). نگه داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج). وقاء. (از اقرب الموارد). || (اِ) هر چیزی که بدان چیزی را نگاه دارند و پناه دهند. (منتهی الارب).

وقب.

[وَ] (ع اِ) مغاکی در سنگ که آب گرد آید در وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مغاکی در کوه به اندازهء یک قامت که آب در وی گرد آید. (ناظم الاطباء). || چاه مانندی در زمین سخت به اندازهء یک قامت یا دو قامت. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || قماش و رخت خانه. (ناظم الاطباء). || هر مغاک اندام همچو مغاک چشم و شانه جای. || مغاکچهء بالای چشم اسب. || سوراخ چاه که محور در وی درکنند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص) گول. || فرومایه و ناکس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) فرودآمدن تاریکی بر مردم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). درآمدن تاریکی شب. (المصادر زوزنی). || در وقت(1) داخل شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ایستادن. (منتهی الارب) (آنندراج). || درآمدن و متوجه شدن. || فرودشدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || خسوف. گرفتن ماه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). منه قوله تعالی: و من شر غاسق اذا وقب(2)؛ معنیش آنکه از بدی ذکر چون ایستاده شود. (منتهی الارب) (آنندراج از غزالی).
(1) - ظ. غلط چاپی (و کتابتی) است، چه صحیح «در وقب داخل شدن» است. (کما فی لسان العرب).
(2) - قرآن 113/3.

وقبان.

[وَ] (ع ص) احمق. ج، وَقْبی. (اقرب الموارد). گول.

وقبة.

[وَ بَ] (ع اِ) مغاکی در سنگ که آب گرد آید در وی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). آبگیر. (مهذب الاسماء). || روزن بزرگ که از آن پرتو آفتاب آید. || چاهک اشکنه که روغن در آن گرد آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (ص) زن گول و پست و فرومایه. (اقرب الموارد).

وقبی.

[وُ بی ی] (ع ص) آزمند صحبت احمقان. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

وقبی.

[وَ با] (ع ص، اِ) جِ وقبان. (اقرب الموارد). رجوع به وقبان شود.

وقت.

[وَ] (ع اِ) هنگام. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و آن مقداری است از روزگار و بیشتر در زمان گذشته به کار رود و جمع آن اوقات است. (منتهی الارب) (آنندراج). مقداری از زمانی که برای امری فرض شده. (فرهنگ فارسی معین). ساعت. فرصت. گاه. (یادداشت مرحوم دهخدا). زمان. (ناظم الاطباء). حین. (اقرب الموارد). مدت. (ناظم الاطباء) :
وقت اندیشه دل او رزمجو
وقت ضربت می گریزد کوبه کو.مولوی.
-امثال: وقتی که می آید بده که می آید، وقتی که نمی آید بده که نمی پاید.
وقتی په په هست به به نیست، وقتی به به هست په په نیست.
وقتی که زنده بودم کاه و جوم ندادی، حالا که کار گذشته (دارم می میرم) توبره به سرم نهادی.
وقت خوردن قلچماقه وقت کار کردن چلاق.
وقت جنگ به کاهدان، وقت شادی به میدان.
وقت خشم و وقت شهوت مرد کو.مولوی.
وقت گل نی.
وقت گرفتن نادعلی هستند، وقت پس دادن مظهرالعجایب.
وقت مواجب سرهنگ است و وقت جنگ بنه پا.
وقت دریاب به هر کار که سودی نکند نوشدارو که پس از مرگ به سهراب دهند.؟
وقت خوردن خاله خواهرزاده را نمیشناسد.
وقت نورباران ما کور شدیم.
وقت گریه و زاری بروید خاله را بیارید وقت نقل و نواله حالا نیست جای خاله.
وقت شادی در میان و وقت جنگ اندر کنار.
؟ (از جامع التمثیل).
وقت را غنیمت دان آنقدر که بتوانی. حافظ.
وقتی که جیک جیک مستانت بود، یاد زمستانت بود؟ وقت ذکر غزو شمشیرش دراز وقت کرّ و فرّ تیغش چون پیاز. مولوی.
- آن وقت؛ آن هنگام. آن زمان : نخست به دفع قرایوسف که در آن وقت بر عراق مستولی گشته بود اشتغال نماید. (ظفرنامهء یزدی چ امیرکبیر ج2 ص369).
- ابن الوقت.؛ رجوع به وقت (اصطلاح صوفیه) شود.
- این وقت؛ این هنگام. این زمان: تا در این وقت که اشارهء نافذ خداوند اعظم... نفاذ یافت. (اوصاف الاشراف ص2).
- بدان وقت؛ در آن هنگام.
- بدین وقت؛ در این هنگام :
تا بدین وقت ز هر نوع شنیدی اشعار
شعر نیکو شنو اکنون که فرازآمد گاه.
سنایی.
- به وقت؛ به هنگام. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
امشب مگر به وقت نمیخواند این خروس
عشاق بس نکرده هنوز از کنار و بوس.
سعدی.
- || به جا. به موقع :
در این منزل به همت ساز بردار
در این پرده به وقت آواز بردار.نظامی.
- بی وقت؛ نابه هنگام. نابه جا. نابه موقع. رجوع به بی وقت شود.
- پاره ای وقتها؛ بعض اوقات. گاهی : پاره ای وقتها که همه به خوبی و خوشی نشسته بودند و صحبت پیش می آمد سر به طرف آسمان بلند میکرد و از ته دل ندا میداد. (شوهر آهوخانم ص 74 از فرهنگ فارسی معین).
- خوشوقت؛ خوشحال. (ناظم الاطباء).
- دروقت؛ فوراً. فی الفور. (ناظم الاطباء). درحال. فی الحال. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
گر آیی و این حال عاشق ببینی
کنی رحم دروقت و زی وی گرایی.زینبی.
امیر مسعود... بدین خبر سخت دل مشغول شد و دروقت صواب آن دید که سید عبدالعزیز... را به رسولی به غزنین فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص17).
به وقت مجلس علمی به خواب اندر شود چشمت
چو بیرون آمدی دروقت یاد آیَدْت صد دستان.
ناصرخسرو.
- در وقت حاجت؛ هنگام لزوم.
- وقت برخاستن؛ رسیدن وقت. (آنندراج).
- وقت به هم برزدن؛ پریشان کردن. (آنندراج) :
زلفین سیه خم به خم اندر زده ای باز
وقت منِ شوریده به هم برزده ای باز.
سلمان (از آنندراج).
- وقت بینا؛ نگران وقت و هنگام. منتظر. (ناظم الاطباء).
- وقت بی وقت؛ پیوسته و دائماً و همیشه. (ناظم الاطباء). پیوسته و همیشه.
- وقت به وقت؛ گاه بگاه. (ناظم الاطباء).
- وقت تنگ، وقت نازک؛ فرصت بسیار کم. (آنندراج) :
از اینکه بوسه به ما کم دهد نمی رنجم
گناه او چه بود، وقت آن دهان تنگ است.
رضی دانش (از آنندراج).
- وقت خواستن؛ طلب کردن تعیین وقت را. فرصت ملاقات خواستن.
- وقت خوش باد؛ جمله ای است که در مقام دعا گفته میشود به معنی اینکه امید است اوقات به خوبی و خوشی بگذرد :
صحن بستان ذوق بخش و صحبت یاران خوش است
وقت گل خوش باد کز وی وقت میخواران خوش است.
حافظ.
- وقت دادن؛ تعیین کردن وقت برای کسی تا در آن هنگام مطالب خود را بگوید.
- وقت داشتن؛ فرصت داشتن. مجال داشتن.
- وقت زور؛ کنایه از وقت کارزار و هنگام جنگ و جدال. (برهان) (از ناظم الاطباء).
- وقت شناس؛ شناسندهء هنگام. موقع شناس.
- وقت شناسی.؛ رجوع به این مدخل شود.
- وقت گذراندن؛ وقت تلف کردن. کشتن وقت. سوختن وقت.
- وقت گذرانی؛ تلف کردن وقت.
- وقت گرگ ومیش؛ کنایه از اول صبح که هنوز سیاهی در آسمان باشد. (آنندراج) :
موی چون گردید گندم جو دگر هشیار شو
وقت گرگ ومیش صبح مرگ شد بیدار شو.
واعظ قزوینی (از آنندراج).
- وقت مرگ؛ اجل. (ترجمان القرآن).
- وقت معلوم؛ هنگام معین. (ناظم الاطباء).
- || رستاخیز. قیامت.
- یوم وقت معلوم؛ روز رستاخیز. (ناظم الاطباء).
- وقت موقوت؛ هنگام معین. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
- وقت نازک؛ فرصت بسیار کم. (آنندراج).
- || هنگام باصفا. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
- وقت نهادن؛ تأجیل. توقیت. (تاج المصادر) (دهار). وقت معلوم کردن. وقت معین کردن.
- وقت و بی وقت؛ گاه و بیگاه. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وقت و ساعت؛ چیزی است از عالم گهریال که اوقات و ساعات روز و شب بدان معلوم کنند، و در عرف هند آن را گهریال فرنگی خوانند. (از آنندراج) :
چو وقت و ساعت آن ساعت دماغم کوک میگردد
که میگیرم حساب دفتر لیل و نهار خود.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- || اوقات معین و محدود: چشمهء وقت و ساعت، هر چشمه ای که در روزها یا ساعات معینی آب دهد و سپس بازایستد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- || وقت و هنگام :
فکرت این وقت و ساعتهای میناکار چند
جهد کن این وقت و ساعت تا به غفلت نگذرد.
واعظ قزوینی.
- وقت وقت؛ گاه گاه و گاهی و بعضی اوقات. (ناظم الاطباء) :
وقت وقت ازبرای رفع گزند
تاختی سوی آن درخت بلند.نظامی.
چنان وقت وقت آیدم مرگ پیش
که امّید بردارم از عمر خویش.نظامی.
دلم میدهد وقت وقت این نوید
که حق شرم دارد ز موی سفید.سعدی.
- وقتها؛ خیلی وقت و خیلی مدت و زمان بسیار. (ناظم الاطباء).
- وقت یاب؛ آنکه فرصت می یابد و موقع به دست می آورد. (ناظم الاطباء).
- وقت یافتن؛ فرصت یافتن. موقع به دست آوردن :
بستم به عشق موی میانش کمر چو مور
گر وقت یابی(1) این سخن اندر میان بگوی.
سعدی.
- هر وقت؛ هر زمان. هر موقع : حق همسایهء سرای آن است که... به مواسات خویش هر وقت او را از خود شاکر و آسوده داری. (کشف الاسرار ج2 ص510 از فرهنگ فارسی معین).
|| عصر. عهد. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
به بی نیازی ایزد اگر خورم سوگند
که نیست همچو منی شاعر سخن پرداز
خلاف باشد و اندازهء من آن نبود
که نیستم چو حکیمان وقت حکم انداز.
سوزنی.
|| موقع. مقام : محدود... به ایلگ خان... پیغام داد... تا آنچه مصلحت و مقتضی وقت باشد استماع کرده... (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص11 از فرهنگ فارسی معین). || فصل :وقت سخت گرم بود. (هدایة المتعلمین چ متینی ص150 از فرهنگ فارسی معین). || وقت حاضر. زمان حاضر. وقت عبارت است از حال تو در زمان حال که ارتباطی به گذشته و آینده ندارد. (تعریفات سید جرجانی). || (اصطلاح صوفیه) وقت را صوفیان بر سه معنی اطلاق کنند، اول بر وصفی که بر بنده غالب باشد مانند قبض یا بسط و حزن یا سرور و صوفی ابن الوقت هر جا که حالی موافق حال خود بیند بر صحت آن حکم کند و اگر برخلاف آن بیند آن را مختل داند و این وقت هم سالک را و هم غیرسالک را تواند بود. دوم بر حالی که برسبیل هجوم و مفاجات از غیب روی نماید و به غلبه تصرف سالک را از حال خود بستاند و منقاد حکم خود گرداند و این وقت خاصهء سالکان است و آنچه گفته اند الصوفی ابن وقته اشارت است به این وقت. سوم بر حالی که متوسط است میان ماضی و مستقبل، چنانکه گویند فلان صاحب وقت است یعنی اشتغال به اداء وظایف زمان حال و اهتمام به چیزی که اهم و اولی بود در آن زمان او را از تذکر ماضی و تفکر مستقبل مشغول میدارد و اوقات را ضایع نمیگذارد، چنانکه گفته اند: من ادرک وقته فوقته وقت و من ضیع وقته فوقته مقت اشارت بدین وقت است. (نفایس الفنون). و تهانوی در کشاف اصطلاحات الفنون گوید: آنچه بر عبد وارد میشود و در او تصرف میکند و او را به حکم خود میگرداند از ترس و غم و شادی و ازاینرو گفته اند: الوقت سیف قاطع، زیرا به حکم وقت کارها بریده میشود و ازاینرو گفته اند فلان به حکم وقت کار میکند، و در جامع الصنایع گوید: وقت حالی است که در سر بنده پدید آید و او را بدان حال آرام بود، وقتی باشد که عارف را سکون واجب بود و وقتی باشد که شکر واجب و وقتی شکایت و هم از این گویند که عارف ابن الوقت خود است یعنی چنانکه فرزند تابع پدر و مادر باشد عارف نیز ظاهراً و باطناً تابع وقت شود، و در شرح مثنوی گوید صوفی دو قسم است: ابن الوقت و آن است که تابع وقت باشد و وقت بر او غالب آید، و ابوالوقت و آن آن است که او بر وقت غالب باشد و ابن الحال و ابوالحال همچنین است. (از کشاف اصطلاحات الفنون). نزد اهل تحقیق امر حادث متوهمی است که آن متوقف بر حادث محقق باشد. آن حال واردهء با سالک است، مثل توکل و تسلیم و رضا. رجوع به فرهنگ علوم عقلی تألیف سجادی ص628 شود.
- ابن الوقت؛ آنکه به مقتضای وقت کار کند و سابقه و لاحقه را اعتبار نکند. زمانه ساز.
- || آنکه از حاضر تمتع جوید بی نظری بر گذشته و آینده :
صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق
نیست فردا گفتن از شرط طریق.مولوی.
رجوع به ابن الوقت شود.
- وقت خوش گشتن؛ روزگار خوش گشتن :پدرش را وقت خوش گشت. (اسرارالتوحید).
|| اجل. مرگ. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
ای پادشاه وقت چو وقتت فرارسد
تو نیز با گدای محلت برابری.سعدی.
- وقت معلوم؛ ساعت مرگ. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: وقت بینی. (کلیات سعدی چ مظاهر مصفا ص626 و چ فروغی در بدایع).

وقت.

[وَ] (ع مص) هنگام معین کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). هنگام پدید کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). چاغ معین کردن. (از ناظم الاطباء). وقت قرار دادن. (از اقرب الموارد).

وقت آمدن.

[وَ مَ دَ] (مص مرکب) اجل فرارسیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). کنایه از رسیدن مرگ است :
چو وقت آمد نماند آن پادشائی
به کاری نامد آن کار و کیائی.نظامی.
|| موقع فرارسیدن. (یادداشت مرحوم دهخدا) : خواجه گفت وقت آمد، فرمان بر چه جمله است؟ (تاریخ بیهقی).

وقتئذ.

[وَ تَ ءِ ذِنْ] (ع ق مرکب) (از: وقت + اذ) به معنی در این وقت یا در آن وقت. (ناظم الاطباء).

وقت شناس.

[وَ شِ] (نف مرکب)وقت شناسنده. موقع شناس. (یادداشت مرحوم دهخدا). کسی که زمان و موقع هر کاری را می شناسد. مقابل وقت ناشناس و وقت نشناس :
به سمع خواجه رسان ای ندیم وقت شناس
به خلوتی که در او اجنبی صبا باشد.حافظ.
|| عالم به علم ساعات و فصول و ازمنه. (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین). || منجم. (منتهی الارب) (فرهنگ فارسی معین). متنجم. ستاره شناس. هیوی. (ناظم الاطباء). عالم به علم هیأت. || کسی که دم را غنیمت داند. ابن الوقت. (فرهنگ فارسی معین) :
بیا که وقت شناسان دو کون بفروشند
به یک پیاله می صاف و صحبت صنمی.
حافظ.

وقت شناسی.

[وَ شِ] (حامص مرکب)شناسائی زمان و موقع هر کار. موقع شناسی. || علم به ساعات و فصول و ازمنه. وقت شناسی یکی از مقدمات نماز است. رجوع به کتب فقهی شود. || نجوم. ستاره شناسی. || غنیمت شمردن دم. ابن الوقتی.

وقت گذرانی.

[وَ گُ ذَ] (حامص مرکب)سپری کردن زمان به هر نحو که پیش آید.

وقت ناشناس.

[وَ شِ] (نف مرکب)وقت ناشناسنده. کسی که مقام و موقع را تشخیص ندهد. مقابل وقت شناس.

وقت نشناس.

[وَ نَ] (نف مرکب)وقت نشناسنده. وقت ناشناس. رجوع به وقت ناشناس شود.

وقت نهادن.

[وَ نِ / نَ دَ] (مص مرکب)تعیین وقت کردن. توقیت. (ترجمان القرآن).

وقت وقت.

[وَ وَ] (ق مرکب) گاه. گاه گاه. بعض اوقات. رجوع به ترکیبهای وقت شود.

وقتی.

[وَ] (ق) هنگامی. زمانی. (ناظم الاطباء) : اگر شما را وقتی به طرف هند عزیمت و حرکتی اتفاق افتد... (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص11 از فرهنگ فارسی معین).
- وقتی که؛ هنگامی که.
- تا وقتی که؛ تا زمانی که. مادام که. (ناظم الاطباء).

وقتی.

[وَ تی ی] (ع ص نسبی) منسوب به وقت. در برابر عددی: عادت وقتی (وقتیه).

وقت یاب.

[وَ] (نف مرکب) وقت یابنده. آنکه فرصت و موقع به دست آورد. || پیداکننده و نشان دهندهء وقت.

وقتیه.

[وَ تی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث وقتیّ.

وقتیة.

[وَ تی یَ] (ع ص نسبی) (قضیهء...) (اصطلاح منطق) قضیهء موجهه را نامند که حکم شود در آن به ضرورت ثبوت محمول مر موضوع یا سلب موضوع از محمول را موقتاً نه برسبیل دوام، مانند آنکه گویی: کل قمر منخسف وقت حیلولة الارض بینه و بین الشمس لا دائماً و لا شی ء منه بمنخسف وقت التربیع لا دائماً، و چنین قضیه ای مرکب باشد از وقتیهء مطلقهء موافق در کیف (یعنی ایجاب و سلب) و مطلقهء عامهء مخالف در کیف. و وقتیهء مطلقه آن است که حکم شود در آن به ضرورت در وقت معین، و مطلقهء وقتیه آن است که حکم شود در آن به نسبت به فعل در وقت معین، پس بین این دو قضیه عموم و خصوص مطلق باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون از شرح مطالع). رجوع به اساس الاقتباس و تعریفات سید جرجانی و قضایا در این لغت نامه شود.

وقح.

[وَ قَ] (ع مص) کم شرم شدن و جری شدن بر ارتکاب زشتی ها. || سخت شدن. (اقرب الموارد).

وقح.

[وَ قِ] (ع ص) مرد کم شرم. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). بی شرم. بی حیا :
هست چون قمری طناز و وقح
هست چون طوطی غماز و ندیم.
خاقانی (چ سجادی ص903).
اما تو خود مهمان شوخ روی وقح افتاده ای اگر جمله اوراق و اثمار بر تو نثار کنم. (سندبادنامه).

وقح.

[وُ / وُ قُ] (ع مص) وقوحة. قحة. شوخ گرفتن. || سخت شدن سم. (آنندراج) (منتهی الارب). || (اِمص) شوخی. (منتهی الارب).

وقح.

[وُ قُ] (ع ص، اِ) جِ وَقاح. به معنی بی شرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وقاح شود.

وقح.

[وُقْ قَ] (ع ص، اِ) جِ وَقاح. (اقرب الموارد). رجوع به وقاح شود.

وقد.

[وَ] (ع مص) افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وقد.

[وَ قَ] (ع مص) افروخته شدن آتش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) آتش. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقداق.

[] (اِ) خرچال. میش مرغ. حباری. هوبره. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به خرچال شود.

وقدان.

[وَ] (ع مص) وقد. وقود. افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وقد و وقود شود.

وقدان.

[وَ قَ] (ع مص) افروخته شدن آتش. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وقد و وقود شود.

وقدق.

[] (اِ) سر پرریش و بی موی. (لغت فرس). ظاهراً دغدغ است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به دغ شود.

وقدة.

[وَ دَ] (ع مص) مَرّه است از وقود. (اقرب الموارد). || (اِ) سخت ترین گرما، و آن ده روز است، یا نصف ماه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). غایت گرمای تابستان، و آن ده یا پانزده روز باشد. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء).

وقذ.

[وَ] (ع اِمص) ضرب سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). کتک سخت. (ناظم الاطباء). || (مص) بر زمین زدن کسی را و افکندن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || زدن و کشتن به زدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). زدن به چوب تا نزدیک به موت رسیدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || سست گردیدن. || آرام دادن. || چیره شدن و غلبه کردن خواب کسی را. || بیمار گذاشتن کسی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقر.

[وَ] (ع مص) گران گردیدن گوش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). گران کردن گوش را. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). سنگین گردیدن. || شکافتن ساق و کفتن آن شبیه خجکهای چشم و چاههای سنگ و شکافتن آن. (منتهی الارب) (آنندراج). شکافتن استخوان. (تاج المصادر بیهقی) (ناظم الاطباء). || با وقار و سنگینی نشستن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). باوقار بودن. || (اِمص) گرانی گوش، یا رفتگی شنوایی. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || وقار. سنگینی. گرانی. (فرهنگ فارسی معین).
- وقر نهادن؛ وقع نهادن. معتبر داشتن. (آنندراج) :
در سلک نظام سخن و جودت انشاء
وقری ننهد بیهدهء مختصران را.
میرزا فصیح (از آنندراج).
|| مجازاً، حلم و تمکین. (آنندراج). || (اِ) کینه: فی صدره وقر؛ ای وغر. (منتهی الارب) (آنندراج).

وقر.

[وَ قَ] (ع مص) وقورة. نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج).

وقر.

[وِ] (ع اِ) بار گران، یا عام است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، اوقار. (منتهی الارب) (آنندراج). || بار خر و استر، چنانکه وسق بار شتر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). خروار. (مهذب الاسماء). خربار. باری که آن را خر و استر تواند برداشت، و مقدار آن چهل صاع باشد. (غیاث اللغات).

وقر.

[وَ قُ] (ع ص) (رجل...) مرد بردبار و آهسته کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وقرات.

[وَ قَ] (ع اِ) جِ وقرة. آثار و نشانه ها. (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وقرة شود.

وقرة.

[وَ رَ] (ع مص) شکافتن ساق و کفتن آن شبیه خجکهای چشم و چاهکهای سنگ و شکافتن آن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وَقْر شود. || شکوخیدن. (منتهی الارب) (آنندراج): وقرت الدابة؛ ای اصابها وقرة. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) کفتگی پای اسب از صدمه و ضربهء سنگ و شکوخیدگی و لنگی در پای آن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِ) خجک و گودی در سنگ و یا در استخوان. || گودی در سنگ که آب در وی گرد آید. (ناظم الاطباء). || چاهک سنگ که آب در آن گرد آید، و در مثل گویند: کانت وقرة فی صخرة، و این مثل به جایی استعمال کنند که کسی در مصیبت صبور باشد و در وی آن مصیبت اثر نکند. || نشانه. (منتهی الارب) (آنندراج). وقرآت؛ آثار و نشانه ها. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وقری.

[وَ را] (ع ص) (دابة...) ستور بارکرده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وقری.

[وَ قَ ری ی] (ع ص نسبی) منسوباً، شبان وقیر که گلهء گوسفندان است، یا فراهم آرندهء گوسفندان و خداوند خران. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). صاحب الحمیر. (از اقرب الموارد). || باشندهء شهر. (منتهی الارب). ساکنان شهر. (اقرب الموارد). ساکن در شهرهای بزرگ. (ناظم الاطباء).

وق زدن.

[وَ زَ دَ] (مص مرکب) وق وق کردن. وغ وغ کردن. عوعو کردن. || تعبیری به طنز و استهزا از داد و فریاد کردن.

وق زده.

[وَ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) بی آتش و سرد: اجاق و کرسی وق زده. (یادداشت مرحوم دهخدا). || چشم وق زده؛ در تداول، چشم بی حالت و ورقلمبیده و بیرون جسته و مات. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

وقس.

[وَ] (ع اِ) زنا و هر گناه و بدی که از حد درگذرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گر. (منتهی الارب). اندک مایهء گرگی (ظ: گرگنی یا گری) اشتر که پدید آید. (مهذب الاسماء). || (مص) باز کردن پوست. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || باز کردن پوست از سر ریش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ذکر کردن زنا و متهم کردن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || پراکنده شدن گر در شتران قبل از استحکام آن. (منتهی الارب). گر گرفتن شتر. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

و قس علی هذا.

[وَ قِ عَ لا ها ذا] (ع جملهء فعلیهء امری) (از: «و» عطف + قس، فعل امر + علی + هذا) قیاس کن بر این.

وقش.

[وَ] (ع اِ) اول گیاه. (منتهی الارب). || یک قسم گیاه. (ناظم الاطباء). || جنبش و حس. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): وجد فی بطنه وقشاً؛ ای حرکة من ریح و نحوها. (منتهی الارب). || ریزهء هیزم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). وقشة با تاء به همین معنی است. (منتهی الارب). || (مص) محو و ناپدید شدن نشان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب).

وقش.

[وَ قَ] (ع اِ) جنبش و حس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وَقْش شود. || آواز. || هیزم ریزه. (اقرب الموارد). وَقْش.

وقش.

[وَ قَ] (اِخ) شهری است در یمن نزدیک صنعاء. (معجم البلدان).

وقشة.

[وَ شَ] (ع اِ) جنبش و حس. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وقش شود. || ریزهء هیزم. (منتهی الارب). وقش. || آواز. (اقرب الموارد). وَقَش.

وقشة.

[وَ قَ شَ] (ع اِ) وَقْشة. (اقرب الموارد). رجوع به وَقْشة شود.

وقص.

[وَ] (ع مص) گردن شکستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || شکسته شدن گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). لازم و متعدی استعمال شده. (منتهی الارب). || کوفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب). || عیب کردن و کم کردن. || کم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (اصطلاح عروض) جمع کردن است اضمار و خبن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). وَقَص. (منتهی الارب). حذف تاء متفاعلن است که به مفاعلن برمیگردد و اوقص نامیده میشود. (تعریفات). افکندن دومین حرکت متحرک است. و در پاره ای از رسائل عروض آمده که وقص و اضمار واقع نشوند مگر در متفاعلن. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و اقرب الموارد شود. توضیح آن است که دوم فاصله را بیفکنند [ از متفاعلن ] مفاعلن ماند و مفاعلن چون از متفاعلن منشعب باشد، آن را موقوص خوانند یعنی گردن کوتاه و چون از سه متحرکِ فاصله بدین زحاف یکی ساقط میشود آن را به کوتاهی گردن تشبیه کردند. (المعجم چ دانشگاه ص83).

وقص.

[وَ قَ] (ع اِ) چوب ریزه های شکسته که از آن آتش افروزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مال افزون بر نصاب که از آن مال زکات واجب نگردد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آنچه میان دو فریضه باشد از زکوة. (مهذب الاسماء). ج، اوقاص. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). شنق مانند آن است. (منتهی الارب). و بعضی وقص را در گاو استعمال کنند و شنق را در شتر، و هما جمیعاً مابین الفریضتین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) کوتاهی گردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (مص) کوتاه گردن شدن (و فعل آن از باب سمع آید). (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

وقص.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ اوقص (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء)، به معنی گردن کوتاه، یا مرد گردن کوتاه. (اقرب الموارد).

وقصاء.

[وَ] (ع ص) زن گردن کوتاه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

وقط.

[وَ] (ع مص) افکندن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). بیفکندن. (تاج المصادر بیهقی). || برجستن خروس بر ماده. (منتهی الارب) (آنندراج). || گران گردانیدن شیر کسی را. || گران کردن کسی را به ضرب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِ) گو در زمین درشت، یا گو که آب گرد آید در وی. ج، وِقاط، اِقاط. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقطان.

[وِ] (ع ص، اِ) وِقاط. اِقاط. جِ وقیط. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وقیط شود.

وقظ.

[وَ] (ع مص) بر زمین افکندن یا زدن و سست گردانیدن. || همیشگی ورزیدن بر چیزی. || گران سنگ گردیدن به ضرب. و فعل آن به طور مجهول استعمال شود. || (اِ) حوض خرد که آن را آبگیری باشد که آب بسیار در آن گرد آید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وقع.

[وَ] (ع مص) دردناک گردیدن گوشت پا از درشتی و سنگناکی زمین. (از اقرب الموارد). || پابرهنه رفتن. (اقرب الموارد). شتاب رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || وقوع. سقوط کردن. (از اقرب الموارد). افتادن. || سخن درانداختن از هر جنس. (منتهی الارب) (آنندراج). || تیز کردن مردم را به سخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || مبالغه کردن در قتال دشمن. (اقرب الموارد). || پاره پاره کردن سنگ کرانهء سم را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || نازل شدن باران. (اقرب الموارد). || (اِ) آسیب زدگی چیزی به چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || جای بلند از کوه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج). || ابر که در آن امید باران باشد، یا ابر تنک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ریگ ریزه. (از اقرب الموارد). || مجازاً اعتبار و عزت. (غیاث اللغات) (آنندراج). قدر و منزلت. (اقرب الموارد) :
متاع من که خرد در دیار فضل و ادب
حکیم راه نشین را چه وقع در یونان؟
سعدی.
- وقع داشتن؛ اعتبار داشتن. قدر و منزلت داشتن :
سوختگان عشق را دود به سقف میرود
وقع ندارد این سخن پیش فسرده آتشان.
سعدی.
هرگز اندیشه نکردم که کمندت به من افتد
که من آن وقع ندارم که گرفتار تو باشم.
سعدی.
- وقع گذاشتن؛ اعتنا کردن. اهمیت دادن. قدر و منزلت گذاشتن.
- وقع نهادن (ننهادن)؛ اعتنا کردن (نکردن). اعتباری برای آن قائل بودن (نبودن). اهمیت به چیزی دادن (ندادن). چیزی را با قدر و منزلت دانستن (ندانستن).
- بی وقع؛ بی اعتبار. بی اهمیت. بی قدر و منزلت :
پیش اشعار تو شعر دگران را چه محل
سحر بی وقع نماید برِ اعجاز کلیم.سعدی.

وقع.

[وَ قَ] (ع مص) دردناک گردیدن پای کسی از زمین درشت و سنگ. (منتهی الارب). دردمند شدن پای از درشتی زمین. (تاج المصادر بیهقی). || سوده و تنگ شدن پای و سم از سنگ و از زمین درشت. (منتهی الارب). سوده شدن پای از رفتن در راه درشت و سنگلاخ. || (اِ) سنگ. وقعه یکی آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وقع.

[وُقْ قَ] (ع ص، اِ) وقوع. جِ واقع. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). به معنی مرغ فرودآینده از هوا. (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به واقع شود.

وقع.

[وَ قِ] (ع ص) ابر که در آن امید باران باشد، یا ابر تنک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وَقْع شود. || پای و سم سوده از سنگ و از زمین درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وقع.

[وُ] (ع ص) آبگیرناک. (منتهی الارب): امکنة وقع؛ جاهای آبگیرناک. (منتهی الارب) (آنندراج).

وقعات.

[وَ قَ] (ع اِ) جِ وقعة. (اقرب الموارد). رجوع به وقعة شود.

وقعت.

[وَ عَ] (ع اِ) سختی و آسیب کارزار. (غیاث اللغات). || جنگ. کارزار. (مهذب الاسماء).
- وقعت افتادن؛ جنگ پیش آمدن : مهلب بن ابی صفره را با وی وقعت افتاد. (مجمل التواریخ). رجوع به وقعة شود.

وقعة.

[وَ عَ] (ع اِ) خواب آخر شب. (اقرب الموارد). || آسیب. (منتهی الارب) (آنندراج). || آسیب کارزار که در پی یکدیگر آید. (منتهی الارب) (آنندراج). صدمه پس از صدمه. (اقرب الموارد). کارزار. (مهذب الاسماء) :
ناقهء صالح از حسد مکشید
پایهء وقعهء جمل منهید.خاقانی.
|| دفعه. یک بار. باری. (منتهی الارب): یأکل الوجبة و یتبرز الوقعة؛ باری میخورد و باری می رید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اسم است از وقع الطائر هنگامی که از پرواز خود فرودآید. (اقرب الموارد).

وقعة.

[وِ عَ] (ع اِ) هیأتِ افتادن. (منتهی الارب) (آنندراج). برای نوع است. (از اقرب الموارد). گویند: انه لحسن الوقعة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وقعة.

[وَ قَ عَ] (ع اِ) یکی وقع به معنی سنگ. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به وقع شود.

وقعة المجاز.

[وَ عَ تُلْ مَ] (اِخ) نام جنگی است که میان روم و فاطمیان در ساحل صقلیه (سیسیل) اتفاق افتاد. رجوع به ابوالحسن کلبی شود.

وقف.

[وَ] (ع مص) ایستادن. (منتهی الارب). به حالت ایستاده ماندن و آرام گرفتن. (از اقرب الموارد). وقوف. (منتهی الارب). اقامت کردن. || شک کردن در مسئله. (از اقرب الموارد). || منع کردن و جلوگیری نمودن. || وقف حکم بر حضور فلان؛ معلق کردن آن حکم را به حضور او. (از اقرب الموارد). || ایستانیدن، یعنی کردن کاری با کسی که بدان ایستد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هم لازم و هم متعدی استعمال شود. (منتهی الارب) (آنندراج). || بازداشتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (المصادر زوزنی). || فرونشاندن جوشش دیگ به آب سرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || خدمت کردن نصرانی کلیسا را. || مطلع کردن بر گناه و بر هر چیزی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || دانستن و مطلع شدن. (غیاث اللغات). || وقف کردن بر مساکین چیزی را به راه خدای. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). آنچه در ملک کسی نباشد و به راه خدا آن را گذاشتن، و در بعضی جاها به معنی مطلق عطا استعمال شود. (غیاث اللغات). || (اِ) دستیانه از دندان فیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || اسب که در خردگاه دست و پای وی سپیدی باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || سپری که گردش از سرون یا آهن یا مانند آن درگیرند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِمص) (اصطلاح فقه) نگه داشتن و حبس کردن عین ملکی است بر ملک واقف آن [ نه ملک خدا ] و مصرف کردن منفعت آن را در راه خدا، و بعضی از فقهاء گویند وقف حبس عین است بر ملک خدای تعالی، پس بنابراین ملکیت مالک آن به خداوند منتقل میشود. برای تفصیل مطلب رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و کتب فقهیه شود. || (اصطلاح قانون مدنی) حبس عین و تسبیل ثمره است برحسب نیت واقف. وقف عبارت است از اینکه عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود. (مادهء 55 قانون مدنی ایران). || (ص، اِ) موقوفه. موقوف. (از اقرب الموارد). زمین، ملک یا مستغَلّی که برای مقصود معینی در راه خدا اختصاص دهند :
ای به هزار جان دلم مست وفای روی تو
خانهء جان به چارحد وقف هوای روی تو.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص460).
بیا که خرقهء من گرچه رهن میکده هاست
ز مال وقف نبینی به نام من درمی.حافظ.
-امثال: روغن چراغ ریخته وقف امامزاده میکند.
هر کجا قاب پلو جوجه و کوکو دارد مال وقف است و تعلق به دعاگو دارد. ؟
- وقف اموات؛ (اصطلاح فقه) وقفی است که ثمرهء موقوفه صرف کارهایی نظیر روضه خوانی برای مردگان و غیره شود.
- وقف اولاد، وقف اولادی؛ آنچه بر فرزندان وقف کنند که دیگری را از آن حق استفاده نباشد :
بهشت حق بنی آدم است دل خوش دار
که ماند از پدر این باغ وقف اولاد است.
کلیم (از آنندراج).
از غمکدهء جهان چو بیرون میرفت
غم را به زمانه وقف اولادی کرد.
ملک حمزهء سیستانی غافل (از آنندراج).
- وقف بودن کسی بر کسی (چیزی)؛ بر چیزی مختص آن بودن. منحصر به آن بودن. مقصور بدان بودن. مخصوص به آن بودن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وقف خاص؛ وقفی است که مختص دستهء معین و خاص باشد، مانند وقف بر اولاد یا بر افراد و طبقه ای خاص از مردم.
- وقف داشتن؛ وقف کردن :
بر آتش وقف دارم همچو قرص مهر خرمن را
بر این آتش بزن چندانکه خواهد چرخ دامن را.
هروی (از آنندراج).
- وقف شدن؛ موقوفه شدن.
- || مختص شدن. اختصاص یافتن :
دانند که در خدمت سلطان جهاندار
تا گشت زبانم به ثنا وقف ثنا شد.عنصری.
مخرام و مشو خرم از اقبال زمانه
زیرا که نشد وقف تو این مرکز غَبرا.
ناصرخسرو.
- وقف عام؛ (اصطلاح فقه) وقفی است که مقصود از آن امور خیریه است و مخصوص دسته و طبقهء معینی نیست، مانند وقف بر فقرا، وقف بر طلاب و مدارس و مساجد. مقابل وقف خاص.
- وقف کردن؛ موقوفه قرار دادن :
دادار جهان ملک جهان وقف تو کرده ست
بر وقف خدا هیچ کسی را نبود دست.
منوچهری (دیوان ص154).
کنم دفتر عمر وقف قناعت
نویسم به هر صفحه ای لایباعی.خاقانی.
تا کسی بر لب نیارد دعوی خون کلیم
خون فرزندان خود هم وقف قاتل کرده ام.
کلیم (از آنندراج).
- || حصر کردن. منحصر ساختن :
خدایگان خراسان و آفتاب کمال
که وقف کرد بر او ذوالجلال عز و جلال.
عنصری.
رجوع به مدخل وقف کردن شود.
- غبطهء وقف؛ (اصطلاح فقه) متولیان و ادارات اوقاف موظف هستند که همواره نسبت به موقوفات چنان عمل کنند که عمران و آبادی و ازدیاد درآمد آنها مقدم بر هر چیزی باشد. این منظور را غبطهء وقف میگویند. (تاریخچهء وقف در اسلام تألیف شهابی ص4).
|| (اِمص) جزم. سکون (در حرکات بنائی). || وقت غفران، یکی از اقسام وقف است. در قرآن ده مورد وجود دارد که وقف در آن وقف غفران نامیده میشود: 1- یسمعون در انعام. 2 و 3- فاسقاً و لایستون در حم و سجده. 4- اولیاء در مائده. 5- یقبضن در تبارک و از 6 تا 10 در سورهء یس است بدین ترتیب: آثارهم، ثم العباد، مرقدنا و اعبدونی و مثلهم:
هست منقول از رسول انام
سید انبیا علیه سلام
وقف غفران دَه است در قرآن
گر بدانی شوی ز اهل کلام
اولیا دان به مائده اول
یسمعونْ دان به سورهء انعام
فاسقاً نیز یستون ز عقب
هر دو در سجده یافتند نظام
پنج دیگر به سورهء یاسین
اول آثارهم بخوان به دوام
ثانیش العباد و مرقدنا
ثالث و رابعش کنم اعلام
اعبدونی و مثلهم خامس
ملک یقبضن عاشراً اتمام
چون رسول خدا چنین فرمود
باد بر روح او درود و سلام.(شرح نصاب).
|| (اصطلاح تجوید) ایستادن و توقف نمودن در کلام. (غیاث اللغات). درنگ کردن بر کلمه ای هنگام قرائت قرآن، یعنی وصل نکردن آن کلمه را به کلمهء بعد، و وقف در تجوید بنابر آنچه سجاوندی گفته شش است: 1- وقف لازم در قرآن و علامت آن «م» است و معنی وقف لازم آن است که اگر خواننده به وصل خواند در معنی تغییری رخ دهد. 2- وقف مطلق و علامت آن «ط» است، و وقف بر کلمه و ابتداء از کلمهء بعد مطلقاً نزد همهء ائمهء قرائت جایز است. 3- وقف جایز و علامت آن «ج» است و معنی آن این است که وصل کلمه به مابعد هم جایز است. 4- وقف مجوز و علامت آن «ز» یعنی اصل، وصل است ولی وقف نیز جایز است. 5- وقف مرخص و علامت آن «ص» است یعنی در وقف رخصتی است به خاطر طول کلام. 6- «لا» علامت آن است که وقف بر کلمه جایز نیست. (الوقوف سجاوندی). || (اصطلاح ادبی) قطع کردن و بریدن کلمه را از مابعد آن بر فرض آنکه پس از آن کلمه چیزی بوده باشد، و گویند قطع کردن کلمه را از حرکت، و در کتاب دقایق محکمه آمده است که وقف در اصطلاح قطع کلمه است از مابعد آن با سکتهء طویل، و در اتقان است که متقدمین غالباً وقف و قطع و سکت را اطلاق میکرده اند و از آن وقف اراده مینموده اند ولی متأخرین بین آنها فرق می گذارند، و در فتاوی برهنه می آورد که وقف عبارت است از اسکان حرف آخر و قطع کلمه از مابعد به دم کشیدن و اگر قطع کند و دم نکشد اگر نزدیک وصل باشد آن را سکته خوانند و اگر نزدیک وقف باشد آن را وقفه نامند. برای تفصیل بیشتر رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
- هاء وقف؛ هاء استراحه، مانند هاء در بنده.
|| (اصطلاع عروض) ساکن گردانیدن حرف هفتم متحرک از جزء است، مانند ساکن کردن تاء مفعولاتُ، و جزئی که در آن وقف واقع میشود موقوف نامیده میشود: اسکان تاء مفعولاتُ باشد و مفعولان به جای آن بنهند و آن را موقوف خوانند. (تعریفات) (المعجم فی معاییر اشعار العجم) (اقرب الموارد). برای تفصیل بیشتر رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

وقف.

[وُ] (ع ص، اِ) وُقوف. جِ واقف. (اقرب الموارد).

وقفتان.

[وَ فَ] (ع اِ) دو پی بالای گردهء علیا. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وقف کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)منحصر کردن چیزی را به کسی یا چیزی. مخصوص کردن :
نرسد جز تو به کس گوهری از خاطر من
کرده ام وقف تو این بحر لبالب ز زلال.
وحشی (دیوان چ امیرکبیر 238).
|| (اصطلاح فقه) زمین، ملک یا مستغَلّی را در راه خدا حبس کردن. || توقف کردن بر حرفی از کلمه ای. (المعجم چ دانشگاه ص33).

وقف نامه.

[وَ مَ / مِ] (اِ مرکب) سند یا قبالهء وقف که در آن نام ملک یا املاک موقوفه و اسم واقف و محل و خصوصیات رقبات و چگونگی مصارف آنها و نام متولی و تعیین ترتیب متولیان بعد از متولی اول بیان شده باشد. (تاریخچهء وقف در اسلام تألیف شهابی).

وقفة.

[وَ فَ] (ع اِ) پی که بر کمان پیچند. || پی بالای گردهء علیا. هما وقفتان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ایست. درنگ. مکث. توقف :
چه یوسف شربتی در دلو خورده
چه یونس وقفه ای در حوت کرده.نظامی.
|| ریب و شک. (اقرب الموارد). || (اصطلاح صوفیه) حبس بین دو مقام. (از تعریفات سید جرجانی). توقف بین دو مقام. (ابن العربی). وقفه. علت وقفه آن است که سالک حقوق مقامی را که از آن بیرون آمده ادا نکرده و هنوز مستحق دخول در مقام بالاتر نیست، بنابراین بین دو مقام سرگردان است. (تاریخ تصوف تألیف غنی ص658). || توقف در حرفی از کلمه ای. وقف. || فراغت. فرصت. || تعطیل.
- ایجاد وقفه کردن؛ تعطیل کردن.
- وقفه حاصل شدن (پیدا شدن)؛ موقتاً تعطیل شدن. لنگ شدن کار.

وقفی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وقف. رجوع به وقف شود. || (حامص) موقوفه بودن.

وقفی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سیانکوه بخش اردل شهرستان شهرکرد اصفهان. سکنه 254 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

وقفیت.

[وَ فی یَ] (ع مص جعلی، اِمص)وقف بودن چیزی در راه خدا.

وقل.

[وَ] (ع مص) برآمدن بر کوه. || برداشتن یک پای و ثابت کردن پای دیگر را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) درخت مقل و بار آن و یا بار خشک آن، و بار تر آن را بهش نامند. ج، اوقال. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به وُقل شود.

وقل.

[وَ قِ / قُ] (ع ص) (فرس...) اسب نیکو برآینده بر کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وقل.

[وَ قَ] (ع اِ) سنگریزه. || شاخ بریده که بن آن در تنه باقی باشد و بدان به خوبی بر درخت برآمدن توانند. (منتهی الارب). || (ص) (فرس...) اسب نیکو برآینده بر کوه. (اقرب الموارد) (آنندراج). بز کوهی که بر سر کوه شود. (مهذب الاسماء).

وقل.

[وُ] (ع اِ) بر وزن و معنی مقل است، و آن دوایی باشد مشهور به مقل ازرق. بخور آن بواسیر را نافع است. (برهان)(1). رجوع به وَقْل و مقل شود.
(1) - مساوی با مقل. (اسماء العقار ص230 بخش عربی و فرانسوی از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وقلة.

[وَ لَ] (ع اِ) خستهء مقل. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، وقول. (منتهی الارب) (آنندراج). وقل، یکی. (اقرب الموارد). رجوع به وقل شود.
- رجل وقلة الرأس؛ یعنی مردی دارای سری بسیار کوچک. (اقرب الموارد).

وقلة.

[وَ قَ لَ] (ع ص) وقلة الرأس؛ مرد نیک خردسر. (آنندراج) (منتهی الارب).

وقم.

[وَ] (ع مص) خورده شدن گیاه زمین یا سپرده شدن. || فرونشاندن جوشش دیگ را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی. (منتهی الارب) (آنندراج). || ستم کردن. (منتهی الارب). || خوار کردن و شکستن و بازداشتن کسی را از حاجت و به زشتی بازگردانیدن و سخت اندوهناک ساختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عنان کشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). عنان کشیدن تا بایستد. (اقرب الموارد).

وقنات.

[وُ] (ع اِ) جِ وقنة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). به معنی آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وقنة شود.

وقنة.

[وُ نَ] (ع اِ) آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || چاهک زمین یا مانند آن در پشت پشته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). اقنه. (منتهی الارب). ج، وقنات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وقواق.

[وَقْ] (ع ص) مرد بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). جبان و ترسو، مثل وکواک. (اقرب الموارد). || (اِ) درختی است که از آن دوات سازند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). درختی که در قدیم از چوب آن دوات می ساختند.

وقواق.

[وَقْ] (اِخ) نام جزیره ای است از جزایر دریا، و بعضی گویند نام کوهی است و در آن معدن طلاست و مردم آنجا جمیع ظروف و اوانی خود و زنجیر و قلادهء سگان از طلا کنند و بوزینه و میمون در آنجا بسیار است و آنها را خانه جاروب کردن و هیزم از جنگل آوردن و کارهای دیگر تعلیم دهند و در آن کوه درختی است که بار و میوهء آن به صورت آدمی و حیوانات دیگر نیز میباشد و از آن صورت ها صداهای عجیب و غریب برمی آید و سخن می کنند و جواب میدهند و چون از درخت بیفتند یا بچینند دیگر آواز ندهند و سخن نگویند و آن درخت را نیز وقواق گویند، و بعضی دیگر گفته اند نام درختی است در هندوستان که هر صباح برگ آرد و بهار کند و شام خزان شود و برگ بریزد. (برهان) (آنندراج) (غیاث اللغات) :
همچون درخت وقواق او را طیور گویا
بر فتح شاه کرده الحمدللَّه از بر.خاقانی.

وقواقة.

[وَقْ وا قَ] (ع ص) (رجل...) مرد یاوه درای بسیارسخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). و همچنین امرأة وقواقة؛ زن یاوه درای بسیارگو. (اقرب الموارد).

وقوب.

[وُ] (ع مص) فرودآمدن تاریکی. (آنندراج). درآمدن تاریکی شب. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (المصادر زوزنی). پنهان شدن و فرودشدن آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِ) جِ وَقْب. (المنجد). رجوع به وقب شود.

وقوحة.

[وُ حَ] (ع مص) وقاحة. قحة. وُقْح. شوخ گرفتن و سخت شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سخت شدن سم. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). || بی شرم شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کم شدن شرم و حیا و بی پروا شدن بر ارتکاب قبایح و زشتی ها. (اقرب الموارد). شوخ روی شدن. (المصادر زوزنی).

وقود.

[وَ] (ع اِ) هیزم آتش انگیز. (مهذب الاسماء). آتش گیره. هیزم. (منتهی الارب). آنچه بدان آتش افروزند. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). فروزینهء آتش. (منتهی الارب) (آنندراج). آتش افروزه. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). و خوانده شده است و النار ذات الوُقود(1) و النار ذات الوَقید و النار ذات الوقاد. (منتهی الارب). || (ص) آتش افروزنده :
مستمع چون یافت جاذب را وقود
جمله اجزایش حکایت گشته بود.مولوی.
|| (مص) وُقود. افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج). افروخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به وُقود شود.
(1) - قرآن 85/5.

وقود.

[وُ] (ع مص) قدة. وقدان. افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || آتش افروختن. (غیاث اللغات).

وقور.

[وَ] (ع ص) آهسته. || بردبار. (منتهی الارب) (آنندراج). باوقار. (اقرب الموارد). مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) در خانه بنشستن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). رجوع به وقورة شود.

وقور.

[وُ] (ع اِ) جِ وقر. (اقرب الموارد). رجوع به وقر شود.

وقورة.

[وُ رَ] (ع مص) وَقَر. نشستن. (منتهی الارب). || باوقار نشستن. در خانه نشستن. (اقرب الموارد). رجوع به وقر و وقور شود.

وقوع.

[وُ] (ع مص) افتادن. (منتهی الارب) (ترجمهء علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد). || واجب گردیدن قول بر کسی: وقع علیهم القول. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || تیز کردن به فسان: وقعته بالمیقعة. (منتهی الارب) (آنندراج). || داغ وقاع کردن بر سرین یا برسوی ران ستور. (منتهی الارب). || به جنگ درانداختن قوم را. || ثابت گردیدن حق. (منتهی الارب) (آنندراج). || فرودآمدن مرغ از هوا بر درخت یا بر زمین. (غیاث اللغات از منتخب اللغه) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فرونشستن مرغ. (تاج المصادر). || فروخفتن شتر و به زانو درآمدن ستور. || فراگرفتن بهار زمین را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ناسزا گفتن و عیب کسی کردن و غیبت کردن. (اقرب الموارد). || مجازاً به معنی ظاهر شدن هر شی ء. (غیاث اللغات) (آنندراج). || روی دادن. رخ دادن. پیش آمدن. بروز. ظهور :
علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد.؟
- وقوع یافتن؛ رخ دادن. اتفاق افتادن. پیش آمدن. حادث شدن. واقع شدن.
|| (اِ) مکتب وقوع یا زبان وقوع؛ مکتبی که در ربع اول قرن دهم هجری در شعر فارسی به وجود آمده و غزل را از صورت خشک و بی روح قرن نهم هجری بیرون آورد و تا ربع اول قرن یازدهم هجری ادامه داشت و برزخی بود میان شعر دورهء تیموری و سبک هندی و غرض از آن بیان حالات عشق و عاشقی از روی واقع بود. رجوع شود به کتاب مکتب وقوع از احمد گلچین معانی چ بنیاد فرهنگ ایران.

وقوع داشتن.

[وُ تَ] (مص مرکب) اتفاق افتاده بودن : حاشا که این صورت وقوع داشته باشد. (عالم آرای عباسی از فرهنگ فارسی معین).

وقوعی.

[وُ] (ص نسبی) حقیقی. (فرهنگ فارسی معین).

وقوع یافتن.

[وُ تَ] (مص مرکب)حادث شدن. اتفاق افتادن : ذکر اموری که در اثنای حالات گذشته وقوع یافت. (ظفرنامهء یزدی چ امیرکبیر ج3 ص368).

وقوعی سمنانی.

[وُ یِ سِ] (اِخ) از شاعران است. ریاض العارفین دربارهء وی گوید: از ارباب حال و اصحاب کمال معاصر و هم صحبت اکبرشاه هندی بود و شکسته را درست قلمی مینمود. این رباعی از اوست:
معشوقه وصال جاودانت ندهد
ره جانب خویش رایگانت ندهد
بگذر ز حدیث وصل کاین پرده نشین
تا جان ندهی ز خود نشانت ندهد.
(از ریاض العارفین چ 2 ص410).

وقوف.

[وُ] (ع مص) ایستادن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد). || واایستادن. (تاج المصادر بیهقی). بازایستادن. (المصادر زوزنی). || دانستن. (غیاث اللغات). || دریافتن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). آگاه شدن. (آنندراج). || شک کردن. (از اقرب الموارد). || حاضر بودن به وقت وقوف به عرفات. (از اقرب الموارد). || (اِمص) ایست. توقف. || آگاهی. (غیاث اللغات). آگاهی و شعور. (آنندراج). آگاهی و اطلاع.
- اهل وقوف؛ با اطلاع و تجربه.
- باوقوف؛ اهل وقوف. اهل اطلاع.
- بی وقوف؛ بی اطلاع. بی تجربه. ناآگاه.

وقوف.

[وُ] (اِ) جِ وقف. || جِ واقف. (اقرب الموارد).

وقوف افتادن.

[وُ اُ دَ] (مص مرکب)آگاهی حاصل شدن :
برستی گر تو را بر سیر جان خود وقوف افتد
کجا واقف تواند شد کسی بر سرّ یزدانی؟
سنائی.
چو بر مضمون وقوف افتاد فرمان امام این بود
که بر اقصای هفت اقلیم نافذ باد احکامش.
بدر چاچی (از آنندراج).

وقوف دار.

[وُ] (نف مرکب) وقوف دارنده. باوقوف. اهل وقوف. مطلع.

وقوف داشتن.

[وُ تَ] (مص مرکب)اطلاع داشتن : بر دقایق لغت سریانی و عبرانی وقوفی تمام داشت. (لباب الالباب از فرهنگ فارسی معین).
- وقوف عددی؛ این ترکیب در کتاب انیس الطالبین آمده است ولی معنی آن روشن نیست : مردی از اهل الله به ایشان رسید و وقوف عددی را به ایشان تلقین کرد. (انیس الطالبین ص114). حضرت خواجه فرمودند وقوف عددی اول مرتبهء علم لدنی است. (انیس الطالبین ص114). خواجه عبدالخالق منتظر میبودند تا چندان که به حضرت شیخ رسیدند وقوف عددی را به ایشان تلقین کردند. (انیس الطالبین).

وقوف یافتن.

[وُ تَ] (مص مرکب) اطلاع یافتن. آگاه شدن : کسی گفت فلان نعمتی دارد بی قیاس، اگر بر حاجت تو وقوف یابد... (گلستان سعدی). و همان که بر فرمان وقوف یافت بی توقف عزیمت نمود. (ظفرنامهء یزدی چ امیرکبیر ج2 ص367).

وقوفیت.

[وُ فی یَ] (از ع، مص جعلی، اِمص) اطلاع و تجربه. (فرهنگ فارسی معین).

وق وق.

[وَ وَ] (اِ صوت) وغ وغ. آواز سگ. عوعو. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- وق وق کردن؛ عوعو کردن سگ. وغ وغ کردن.

وق وق صاحب.

[وَ وَ حِ / حَ] (اِ مرکب)وغ وغ صاحب (در تداول عوام، صاحاب) . رجوع به وغ وغ صاحب شود.

وقوقة.

[وَقْ وَ قَ] (ع اِ) آواز سگ. (منتهی الارب) (آنندراج). بانگ سگ در وقت ترسیدن. (مهذب الاسماء). || بانگ مرغ نزدیک خوف. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) آواز کردن سگ. || بانگ کردن مرغ. || ضعیف شدن و سست شدن مرد. (اقرب الموارد).

وقول.

[وُ] (ع اِ) جِ وقلة (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، به معنی خستهء مقل. (منتهی الارب). هستهء مقل. || (مص) بر سر کوه شدن. (تاج المصادر بیهقی). برآمدن بر کوه. (آنندراج).

وقه.

[وَقْهْ] (ع مص) فرمانبرداری کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وقهة.

[وَ هَ] (ع اِمص) بندگی و فرمانبرداری. (منتهی الارب) (آنندراج). طاعت. (اقرب الموارد). رجوع به وقه شود.

وقی.

[وَقْیْ] (ع مص) وقایة . نگاه داشتن. (منتهی الارب). نگه داشتن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (اقرب الموارد). || اصلاح کردن. (اقرب الموارد).

وقی.

[وَ قی ی] (ع ص) (سرج...) زینی که پشت ریش نکند ستور را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وقی.

[وُ قی ی] (ع اِمص) پرهیزگاری. || حفظ و نگاهداشت. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) اصلاح کردن. (اقرب الموارد).

وقیب.

[وَ] (ع اِ) آواز غلاف نرهء اسب. (منتهی الارب) (آنندراج). بانگ غلاف ذکر اسب. (مهذب الاسماء).

وقیح.

[وَ] (ع ص) (رجل ...الوجه) سخت روی یا کم شرم. (المنجد) (اقرب الموارد). بی شرم. (غیاث اللغات) (آنندراج). شوخ روی. (تاج المصادر بیهقی) :
هست چون قمری طناز و وقیح
هست چون طوطی غماز و نمیم.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص 658).
آن خدایی که تو را بدبخت کرد
روی زشتت را وقیح و سخت کرد.مولوی.
گر فسونی یاد داری از مسیح
کو لب و دندان عیسی ای وقیح.مولوی.

وقیحانه.

[وَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب)بی شرمانه. با پررویی : این زنهای بی فکر و ملاحظه که قبل از گذشتن یک هفته چنان وقیحانه به هم پریده بودند... (شوهر آهوخانم ص 330 از فرهنگ فارسی معین).

وقیحه.

[وَ حَ / حِ] (از ع، ص) مؤنث وقیح. زن بی شرم :
رغم این نفس وقیحه خوی را
گر نپوشم رو، خراشد روی را.مولوی.

وقید.

[وَ] (ع اِ) هیزم. (منتهی الارب). آنچه بدان آتش افروزند، مثل هیزم و کاه. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (غیاث اللغات).

وقیدیة.

[وَ دی یَ] (ع اِ) نوعی از بزان. (منتهی الارب). نوعی از بُزان درشت و به رنگ سرخ، و معروف تر رقیدیة است. (از اقرب الموارد).

وقیذ.

[وَ] (ع ص) کشتهء افتاده و افکنده. (منتهی الارب) (آنندراج). || آهسته رو. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گرانبار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت بیمار مشرف بر هلاک و نیک لاغر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گویند: رجل وقیذ؛ ای ما به طِرق. || شاة وقیذ؛ گوسفند کشته به چوب. (منتهی الارب) (آنندراج).

وقیر.

[وَ] (ع ص، اِ) استخوان شکستهء شکافته همچو خجکهای چشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گو کلان در سنگ که آب گرد آید در وی، و مغاکی در کوه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). وقیرة. (منتهی الارب) (آنندراج). || گلهء گوسفندان یا گوسفندان ریزه یا گلهء پنجصد گوسفند، یا عام است، یا گوسفندان مع سگ و خر و شبان آن. (منتهی الارب) (آنندراج). گوسفندی بسیار. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد).
- فقیر وقیر؛ تشبیه است به گوسفندان ریزه، یا اتباع است. (منتهی الارب) (آنندراج). اتباع است. (مهذب الاسماء).
|| خوار و ذلیل و پست. || گروه از مردم و غیر مردم. || رجل وقیر؛ با شکستگی در استخوان، ای به وقرة فی عظمه، ای هزمة. (از اقرب الموارد).

وقیرة.

[وَ رَ] (ع اِ) گو کلان درشت که آب گرد آید در وی و مغاکی در کوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آبگیر درشت. (مهذب الاسماء). وقیر. || گلهء گوسفندان یا گوسفندان ریزه یا گلهء پنجصد گوسفند، یا عام است، یا گوسفند مع سگ و خر و شبان آن. (منتهی الارب). رجوع به وقیر شود.

وقیط.

[وَ] (اِخ) (یوم ال ...) روزی تاریخی است از ایام معروف عرب. رجوع به مجمع الامثال میدانی و اقرب الموارد شود.

وقیط.

[وَ] (ع ص) مرد گران جسم کسل مند از بیخوابی شب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || هر گران اندام از ضرب یا از اندوه (منتهی الارب) (آنندراج)، و یا از بیماری و یا سیری. (اقرب الموارد). || (اِ) مغاکی در زمین سخت، یا گو که در وی آب گرد آید. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). ج، وِقْطان، وقاط، اقاط. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقیطة.

[وَ طَ] (ع ص) صریعة. (اقرب الموارد). رجوع به صریعة شود.

وقیظ.

[وَ] (ع ص) آنکه در آن ثباتی باشد که بر نهوض (برخاستن) قادر نبود. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وقیع.

[وَ] (ع ص) کارد و شمشیر تیزکرده به سنگ فسان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): سکین وقیع؛ کاردی تیز. (مهذب الاسماء). || سوهان و سم تنک و تیز شده از سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بلند و رفیع (مأخوذ از وقع که به معنی جای بلند و سر کوه است). (غیاث اللغات) (آنندراج). || جای سخت که آب در آن نفوذ نکند. ج، وُقُع. (اقرب الموارد).

وقیعت.

[وَ عَ] (ع اِمص) غیبت مردم. (از اقرب الموارد). || ملامت و عیب گویی از عقب مردم، و غمازی. (غیاث اللغات از منتخب) :زبانها به وقیعت او در مجلس سلطان روان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). اما اگر دعاوی دروغ که خصمان ایشان بر ایشان کنند از شتم صحابه و وقیعت امهات المؤمنین و مانند این... لابد از آن تبری کنند. (نقض الفضائح ص12). || (اِ) فتنه. || جنگی که میان دو تن روی دهد. رجوع به وقیعة شود.

وقیعة.

[وَ عَ] (ع اِ) وقیعت. آسیب کارزار. (منتهی الارب) (آنندراج). صدمهء جنگ. (اقرب الموارد). || خنور از شاخ خرما که در وی جامه و جز آن نهند. (منتهی الارب) (آنندراج). || گوآب در سنگ که آب بایستد در آن. (مهذب الاسماء). چاهک کوه یا زمین نرم که آب در وی ایستد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، وِقاع، وقائع. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (ص) ارض وقیعة؛ زمین که آب را فرونخورد. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) کُشش. || فتنه. (منتهی الارب). || غیبت مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رکو که بدان قلم پاک کنند. (زمخشری). || (مص) کُشش کردن. || غیبت نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). بد گفتن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). ناسزا گفتن و عیب کردن و غیبت نمودن. (از اقرب الموارد).

وقیفة.

[وَ فَ] (ع اِ) بز کوهی که در پناه سنگی ایستاده باشد از بیم سگان و فرودآمدن نتواند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وقیفی.

[وِقْ قی فا] (ع مص) خدمت کردن نصرانی کلیسای را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وقیة.

[وُ قی یَ] (ع اِ) اوقیه. هفت مثقال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وزنی از اوزان قدیمه معادل چهل درهم. جوهری گوید در گذشته چنین بود. (منتهی الارب). اوقیه هفت مثقال و چهل درهم است و نزد ما شصت وشش درهم و دوسوم درهم است. (از اقرب الموارد). نام وزن مقرری، و آن چهل درم باشد. (غیاث اللغات). لغتی است در اوقیه، و ضبط آن به ضم واو است اگرچه مردم آن را به فتح تلفظ کنند، و این نیز لغتی است که بعضی حکایت کرده اند و جمع آن وُقیّ و وَقایا است مثل عطیه و عطایا. (اقرب الموارد از مصباح).

وک.

[وَ] (اِ) وزق را میگویند و به عربی ضفدع خوانند، و معرب آن وق باشد. (برهان)(1). غوک و وزغ. (انجمن آرا). || قلوه. کلیه. در تداول گویند: کک چیست که وکش چه باشد؟
(1) - = بک. سنگسری: vakku، قیاس شود با واق. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وک.

[وَک ک] (ع مص) دور کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وک.

[ـوک] (پسوند) که در تلفظ اوک شود، چون در آخر اسمی درآید افادهء مبالغه کند، چون رموک، نروک. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وکا.

[وَ] (اِ) حَفّار. ظاهراً مرغی است :
کبک و حفار هست کوک و وکا.
(نصاب طبری).

وکاء.

[وِ] (ع اِ) بند مشک و جز آن. (مهذب الاسماء). بند سر مشک و جز آن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هر چیزی که سر آن بسته میشود از ظرف و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکاء.

[وِ] (ع مص) مواکأة: واکأ علی یدیه؛ تحامل علیهما و رفعهما و مدهما فی الدعاء. (از اقرب الموارد). رجوع به مواکاة شود.

وکائد.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وِکاد، به معنی دوال پالان بند و رسن که وقت دوشیدن بر ماده گاو بندند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وکاد شود.

وکائر.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ وکیرة، به معنی مهمانی بنای نو. (مهذب الاسماء). رجوع به وکیرة شود.

وکاب.

[وَکْ کا] (ع ص) اندوهناک. (منتهی الارب). اندوهمند. (آنندراج). کثیرالحزن. (اقرب الموارد). || (اِخ) نام شاعری است هذلی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

وکاث.

[وِ / وُ] (ع اِ) ناشتاشکن که بامداد خورند. (منتهی الارب) (آنندراج). ما یستعجل به من الغداء. (اقرب الموارد).

وکاد.

[وِ] (ع اِ) اِکاد. دوال پالان بند. || رسن که وقت دوشیدن بر ماده گاو بندند. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وکائد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکار.

[وَکْ کا] (ع ص) نیک دونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکاز.

[وَکْ کا] (ع ص) مبالغهء واکز است. (از اقرب الموارد). رجوع به واکز شود.

وکاعة.

[وَ عَ] (ع مص) ناکس گردیدن. (منتهی الارب). لئیم شدن. (اقرب الموارد). || درشت و رست و سخت گشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سخت شدن. (تاج المصادر بیهقی).

وکاف.

[وِ / وُ] (ع اِ) اکاف. پشماگند. (منتهی الارب). پالان خر. (مهذب الاسماء). پالان خر و اسب. (غیاث اللغات) (آنندراج). برذعهء حمار، و در لسان آمده برذعهء خر و شتر و استر. (از اقرب الموارد). ج، وُکُف. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء).

وکال.

[وَ / وِ] (ع اِمص) سستی و کاهلی. (منتهی الارب). کندی و بلادت و ضعف. (اقرب الموارد). گویند: دابة فیها وکال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکال.

[وِ] (ع مص) مواکلة. به دیگری کار گذاشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). واگذار کردن بعضی به بعض دیگر کار را. (اقرب الموارد). || اعتماد کردن. (آنندراج) (منتهی الارب). || بد و سست رفتن ستور. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وکالات.

[وَ / وِ] (ع اِ) جِ وکالة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به وکالة و وکالت شود.

وکالت.

[وَ / وِ لَ] (ع اِمص) وکالة. || نیابت. خلافت. جانشینی.
- وکالت دیوان (اعلی)؛ مقامی عالی در عهد صفویه که مرادف نیابت سلطنت بود. (فرهنگ فارسی معین از زندگی شاه عباس کبیر ج1 ص21). توضیح اینکه محمد قزوینی (یادداشتها 6:7) آن را به معنی «شخص اول مملکت بودن» و «صدارت اعظم» گرفته (به اتکاء عالم آرا چ تهران 1313 ه .ق. ص268).
|| واگذاری. || وکیلی. اجرای کاری از جانب کسی. (آنندراج). || (اصطلاح فقه و حقوق) وکالت تفویض کردن تصرف در مال است به غیر و آن غیر اصطلاحاً وکیل نامیده میشود،یعنی وکالت آن است که کسی غیر خود را به جای خود قرار دهد در تصرفات شرعی معلوم. (از کشاف اصطلاحات الفنون). عقدی که به موجب آن یکی از طرفین طرف دیگر را برای انجام امری نایب خود مینماید. (قانون مدنی مادهء 656). در وکالت تفویض حق نمیشود بلکه منوب عنه در عرض نایب، حق دخل و تصرف در مورد وکالت دارد. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی). عقد وکالت به ایجاب و قبول محتاج است ولی قبول لازم نیست لفظی باشد بلکه فعل کاشف از آن کفایت میکند. حدود اختیارات وکیل برابر اذن صریحی است که موکل به او میدهد و در صورت اطلاق اذن، حدود اختیارات وکیل بر طبق متعارف و معمول خواهد بود. درصورتی که وکیل از حدود متعارف تجاوز نماید موکل بهیچوجه الزامی به انجام دادن تعهدات او نخواهد داشت. موضوع وکالت باید قابل نیابت باشد ازاینرو وکالت در بخش مهمی از عبادات باطل است. در وکالت اگر برای وکیل اجرت معین شده باشد وکیل مستحق همان چیزی است که معین شده است و در صورت عدم تعیین، وکیل استحقاق اجرت المثل خواهد داشت. وکالت عقد جایز است ازاینرو هر یک از طرفین میتواند آن را فسخ نماید ولی اگر از ناحیهء موکل باشد اقدامات وکیل تا وقتی که خبر فسخ به او نرسیده معتبر است. وکالت به موت، جنون، سفاهت موکل یا وکیل باطل و افلاس موکل نیز موجب میشود که وکالت های راجع به امور مالی او منفسخ شود. (ترجمه و تلخیص از شرح لمعه و ذخیرة العباد تألیف فیض).
- وکالت انتخابی؛ وکالتی است که از طرف دادگاه در امور کیفری و از طرف کانون وکلاء در امور مدنی به وکلاء ارجاع میگردد. این وکالت مجانی است و آن را در اصطلاح دیگر «وکالت مسخر» و «وکالت تسخیری» نیز میگویند.
- وکالت تسخیری.؛ رجوع به ترکیب قبل شود.

وکالتاً.

[وَ / وِ لَ تَنْ] (ع ق) به وکالت. مقابل اصالتاً.

وکالت نامه.

[وَ / وِ لَ مَ / مِ] (اِ مرکب)نوشته و نامه ای متضمن واگذاری کاری یا خواستن انجام امری از جانب کسی (که اصطلاحاً موکل نامیده می شود) به دیگری (که اصطلاحاً به وکیل موسوم است) با شرایط معین و حدود اختیارات مرقوم در آن.

وکالة.

[وَ / وِ لَ] (ع اِمص) وکیلی. (منتهی الارب). اسم است توکیل را به معنی تفویض و اعتماد. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). ج، وکالات. (اقرب الموارد). || گاه وکالة بر حفظ اطلاق میشود از باب اطلاق اسم سبب بر مسبب. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به وکالت شود.

وکانا.

[وَ] (اِ) پاره ای از خوشهء خرما و انگور. (برهان) (آنندراج).

وک ء.

[وَکْءْ] (ع مص) تکیه نمودن بر چیزی. || بانگ کردن ناقه به گرفتن درد زه. (منتهی الارب).

وکب.

[وَ] (ع مص) وُکوب. وَکَبان. فراخ رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || پیوسته بودن بر کاری. (منتهی الارب) (آنندراج). مواظبت داشتن. (اقرب الموارد). || برپای خاستن و ایستادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وکب.

[وَ کَ] (ع مص) پدید آمدن رنگ رسیدگی در خرما. (آنندراج) (منتهی الارب). سیاه شدن رنگ خرما هنگام رسیدن آن. (از اقرب الموارد). || چرک شدن. (از اقرب الموارد). || (اِ) سیاهی خرما چون پخته شود. || ریم و چرک. (منتهی الارب) (آنندراج).

وکبان.

[وَ کَ] (ع مص) وَکب. وُکوب. فراخ رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رفتن آهسته. (تاج المصادر بیهقی).

وکت.

[وَ] (ع اِ) چیز اندک. || (مص) نشان کردن. || پر کردن. || گام نزدیک نهادن در رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وکت.

[وُ کَ] (ع اِ) جِ وُکتة، و آن جای آتش جستن از آتش زنه است. (از اقرب الموارد). رجوع به وکتة شود.

وکتة.

[وَ تَ] (ع اِ) خجک، و آن چون نقطه است. (منتهی الارب) (آنندراج). نقطه در چیزی. (از اقرب الموارد): فی عینه وکتة (از منتهی الارب)؛ یعنی در چشم او نقطهء سفیدی یا قرمزی است. (از اقرب الموارد).

وکتة.

[وُ تَ] (ع اِ) جای آتش جستن از آتش زنه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ج، وُکَت. (اقرب الموارد). رجوع به وَکتة شود.

وکته.

[وُ تَ / تِ] (اِ)(1) به معنی نقطه باشد و آن معروف است. (برهان).
(1) - ظ. مصحف «نکته» (؟) (لفظاً و معناً). (حاشیهء برهان قاطع معین).

وکح.

[وَ] (ع مص) سخت سپردن چیزی را زیر پای. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وکح.

[وُ کُ] (ع ص، اِ) مرغ بچگان فربه آکنده گوشت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). مفرد آن واکح یا وکوح است. (از اقرب الموارد).

وکد.

[وَ] (ع اِ) مراد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هَمّ و قصد. (از اقرب الموارد) (تاج المصادر). آهنگ: وکد وکده؛ ای قصد قصده. (منتهی الارب).

وکد.

[وُ] (ع اِ) سعی و جهد. (اقرب الموارد). کوشش و توانایی. (منتهی الارب). || کار: مازال ذلک وکدی؛ ای فعلی. (منتهی الارب).

وکده.

[وَ کَ دَ / دِ] (هزوارش، اِ)(1) به لغت زند و پازند ماده باشد که مقابل نر است. (برهان) (آنندراج). رجوع به ماده (اِ) شود.
(1) - هزوارش: n(a)kd, vak(a)t, vak(a)d، پهلوی: [madh(a)], mat(ak)(به معنی مادر)، ماتک به معنی ماده است. (حاشیهء برهان قاطع معین).

و کذلک.

[وَ کَ ذا لِ] (ع ق مرکب) (از: و + کذلک) و کذا. و نیز. و همچنین. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وکر.

[وَ] (ع مص) مهمانی بنای نو دادن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مشت بر بینی کسی زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این تصحیف وکز نیست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || به آشیانه درآمدن مرغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برجستن کودک. (منتهی الارب). || برجستن آهو. (اقرب الموارد). || پر کردن مشک و جز آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || شتاب و کوتاه اندام پرگوشت گردیدن شتر ماده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دویدن اشتر و اسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (اِ) وکرة. آشیانهء مرغ بر درخت. (مهذب الاسماء). آشیانهء مرغ که مرغ نباشد در وی. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (آنندراج). آشیانهء پرنده هر جا بوده باشد در درخت یا در کوه اگرچه پرنده در آن نباشد. (اقرب الموارد). ج، اَوْکُر، اوکار، وُکور، وُکَر. (منتهی الارب) (آنندراج) :
لفظ چون وکر است و معنی طایر است
جسم جوی و روح آب سایر است.مولوی.
خانه های ما بگیرد او به مکر
برکند ما را به سالوسی ز وکر.مولوی.

وکر.

[وَ کَ] (ع اِ) وَکر. وَکَری. نوعی دویدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وکر.

[وُ کَ] (ع اِ) جِ وَکْر، به معنی آشیانهء مرغ. (منتهی الارب). || جِ وَکْرة، به معنی آشیانهء مرغ. (از اقرب الموارد). رجوع به وکر و وکرة شود.

وکرة.

[وَ رَ] (ع اِ) وکر. آشیانهء مرغ، گو مرغ نباشد در وی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || (مص) نشستن مردم. (تاج المصادر بیهقی). || بیضه در زیر گرفتن مرغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). خایه در زیر گرفتن. (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). || به آشیانه وارد شدن. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وکرة.

[وَ کَ رَ] (ع اِ) مهمانی بنای نو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکرة.

[وُ رَ] (ع اِ) آبخور. || جای فرودآمدن در آب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکری.

[وَ کَ را] (ع ص) (ناقة...) ناقهء تیزرو یا کوتاه بالای پرگوشت. || (امرأة...) زن سخت سپرنده زمین را زیر پای. || (اِ) نوعی از دویدن اسب و شتر. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از آنندراج). رجوع به وکر شود.

وکز.

[وَ] (ع مص) دور کردن و راندن. رجوع به وکظ شود. || نیزه زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || مشت زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی). و گویند با مشت بر چانه زدن. (اقرب الموارد). مشت بر زنخ زدن. (تاج المصادر بیهقی). || سپوختن. (منتهی الارب) (آنندراج). || پر کردن. || دویدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || شکستن. (اقرب الموارد): وکز انفه؛ کسره. (اقرب الموارد) و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب).

وکزی.

[وَ کَ زا] (ع ص) (ناقة...) شتر کوتاه بالا. (از اقرب الموارد).

وکس.

[وَ] (ع اِ) منزل ماه که در آن کسوف پذیرد و گرفته شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). آنجا که ماه بگیرد در آن. (مهذب الاسماء). || بقیهء فساد زخم. (منتهی الارب) (آنندراج). || زیان. (مهذب الاسماء). نقصان و زیان. (غیاث اللغات) (لطایف اللغات). || (مص) کم کردن. || کم شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). لازم و متعدی استعمال شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکسیل.

[وَ] (روسی، اِ) واکسیل. قیطانهای به هم بافته شده به الوان مختلف که صاحب منصبان نظامی و آجودانهای لشکری از شانهء چپ خویش حلقه وار آویزند.

وکظ.

[وَ] (ع مص) دور کردن و راندن. رجوع به وکز شود. || دوام ورزیدن بر امری. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وکع.

[وَ] (ع مص) مشت بر بینی کسی زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || گزیدن مار و کژدم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج). || فرونشستن ماکیان جهت گشنی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || از درد افتادن شتر. || سرزنش نمودن کسی را به کاری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || به دست زدن پستان را وقت مکیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکستن. (اقرب الموارد): وکع انفه؛ کسره. (از اقرب الموارد) (آنندراج). || انگشت ابهام پای بر سبابه نشستن چندانکه بیخش مانند گرهی بیرون برجسته باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وکع.

[وَ کَ] (ع مص) میل داشتن سینهء قدم به طرف انگشت خنصر. (از اقرب الموارد). و این حالت بیشتر در کنیزکانی دیده می شود که کار زیاد می کنند. (ناظم الاطباء).

وکعاء.

[وَ] (ع ص) مؤنث اوکع. زنی که انگشت ابهام پایش بر سبابه برنشسته باشد. || زن دراز. (منتهی الارب) (آنندراج). || زن فرومایهء گول. || زن دردگین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکف.

[وَ] (ع مص) چکیدن سقف خانه و جز آن از باران یعنی دروه(1) کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || اندک اندک چکیدن و جاری شدن. (از اقرب الموارد). || جاری ساختن چشم اشک را و ابر باران را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) گستردنی ادیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).
(1) - دروه به معنی چکه باشد. (حاشیهء منتهی الارب).

وکف.

[وَ کَ] (ع مص) خمیدن و میل کردن. || ستم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عیبناک شدن. || بزه مند گردیدن. (منتهی الارب). گناه کردن. (اقرب الموارد). || سست گشتن. (منتهی الارب).

وکف.

[وَ کَ] (ع اِ) فساد. بزه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). تباهی. (منتهی الارب). || عیب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || کرانهء کوه. (منتهی الارب). دامنهء کوه. (اقرب الموارد). || خوی و عرق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || فرود زمین درشت سنگ ناک. (منتهی الارب) (آنندراج). || برواره(1)مانندی که بر کنیف خانه سازند. (منتهی الارب). مثل الجناح یکون علی کنیف البیت. (اقرب الموارد). ج، اوکاف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || ضعف و سستی. || ثقل و سنگینی. (اقرب الموارد). گرانی. (منتهی الارب). || شدت و سختی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فلان علی وکف من حاجته؛ اذا کان لایدری علی ما هو منها. || مکروه و نقص: لیس علیک فی هذا الامر وکف؛ ای لیس علیک فیه مکروه و لا نقص. (اقرب الموارد).
(1) - برواره راه غیرمتعارف خانه باشد. (حاشیهء منتهی الارب).

وکف.

[وُ کُ] (ع اِ) جِ وکاف. (اقرب الموارد). رجوع به وکاف شود.

وکفان.

[وَ کَ] (ع مص) چکیدن سقف خانه و جز آن از باران. (اقرب الموارد). || روان گردیدن اشک و مانند آن اندک اندک.

وکک.

[وَ کَ] (علامت اختصاری) رمز است «و کذلک را».

وکل.

[وَ] (ع مص) تکیه نمودن بر کسی و اعتراف کردن به عجز خود. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). || کار به دیگری واگذاشتن و سپردن. || سست گردیدن ستور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکل.

[وَ کَ] (ع ص) (رجل...) مرد عاجز که کار خود را به دیگری سپارد و بر وی تکیه نماید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وکلا.

[وُ کَ] (از ع، اِ) وکلاء. رجوع به وکلاء شود.

وکلاء.

[وُ کَ] (ع اِ) جِ وکیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وکیل شود.

وکلة.

[وُ کَ لَ] (ع ص) (رجل...) مرد عاجز که کار خود را به دیگری سپارد و بر وی تکیه کند. وَکَل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رجل وکلة نکلة؛ مردی که کاری با مردمان گذارد از عجز. (مهذب الاسماء).

وکم.

[وَ] (ع مص) سپرده شدن زیر پای و خورده شدن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و فعل آن به طور مجهول استعمال شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به سختی راندن کسی را. (اقرب الموارد) (آنندراج). || اندوه مند گردانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکستن. || خوار کردن چیزی را. (از منتهی الارب). || هم یکمون الکلام؛ یعنی عجمها سلام علیکم را به کسر کاف تلفظ می کنند. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکم.

[وَ کَ] (ع مص) اندوهگین گردیدن. (منتهی الارب) (از آنندراج).

وکمة.

[وَ مَ] (ع ص) زن سطبر سیرشکم. (منتهی الارب) (آنندراج). الغیضة المشبعة، و قیل الغیضة المسبعة. (اقرب الموارد).

وکن.

[وَ] (ع مص) سخت رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || نشستن. || (اِ) مهمانی بنای نو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وکر شود.

وکن.

[وَ] (ع اِ) آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج). آشیانهء پرنده در کوه یا دیوار. (اقرب الموارد). ج، اَوْکُن، وُکْن، وُکون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). عن الاصمعی: الوکن مأوی الطائر فی غیر عش و الوکر ما کان فی عش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

وکن.

[وُ] (ع اِ) جِ وَکْن و آن آشیانهء مرغ است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وَکن شود.

وکن.

[وُ کَ] (ع اِ) جِ وُکنة، به معنی آشیانهء مرغ. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وکنة شود :
لرزلرزنده غضنفر در عرین
ترس ترسنده عقاب اندر وکن.ناصرخسرو.

وکنات.

[وُ / وُ کُ / وُ کَ] (ع اِ) جِ وکنة، به معنی آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وکنة شود.

وکند.

[وَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه واقع در ده هزارگزی شوسهء میانه به خلخال، دارای 180 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

وکنة.

[وَ / وِ / وُ نَ / وُ کُ نَ] (ع اِ) آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء). آشیانهء مرغ و پرنده در کوه یا دیوار. (از اقرب الموارد).

وکواک.

[وَکْ] (ع ص) گردگردنده در رفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || بددل و ترسنده. (منتهی الارب) (آنندراج). جبان. (اقرب الموارد).

وکواکة.

[وَکْ وا کَ] (ع ص) زن کلان سرین. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وکوب.

[وَ] (ع ص) (ظبیة...) آهومادهء فراخ گام. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) به منزل ستارهء نحس درآمدن ماه. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خون یا استخوان در دماغ افتادن. || زیان و کمی رسیدن در تجارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || زیان رسیده شدن مرد در تجارت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وکوب.

[وُ] (ع مص) وکب. وکبان. فراخ رفتن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به وکب و وکبان شود.

وکود.

[وُ] (ع مص) اقامت نمودن. || آهنگ کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || رسیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). اصابه کردن. (اقرب الموارد). || استوار کردن گره. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): وکد العقد؛ استوار کرد گره را. (منتهی الارب). || بستن پالان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد): وکد الرحل؛ بست پالان را. (منتهی الارب).

وکور.

[وُ] (ع مص) به آشیانه درآمدن مرغ. وکر. || (اِ) جِ وکر، به معنی آشیانهء مرغ. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). آشیانهء مرغ، گو مرغ نباشد در وی. (آنندراج). رجوع به وکر شود.

وکوع.

[وَ] (ع ص) لئیم: فلان وکوع لکوع؛ او لئیم و ناکس است. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکوف.

[وَ] (ع ص) (ناقة...) شترمادهء شیرناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || (سحاب...) ابری که آهسته آهسته رود. اذا کانت تسیل قلی قلی. (اقرب الموارد).

وکوف.

[وُ] (ع مص) چکیدن سقف خانه و جز آن از باران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). وکیف. رجوع به وکف و وکیف شود.

وکوک.

[وَکْ وَ] (اِ صوت) آواز و صدا و غوغای سگ را گویند. (برهان) (آنندراج). وک وک. وق وق. وغ وغ. آواز سگ. (حاشیهء برهان قاطع) : چون سگان محله چست بایستند وک وک آغاز کنند. (معارف بهاءولد چ 1338 ه .ش. ص42).

وکوکة.

[وَکْ وَ کَ] (ع مص) گرد گردیدن به رفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || گریختن از جنگ. (منتهی الارب). || (اِ) هدیر کبوتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکول.

[وُ] (ع مص) کار خود به دیگری واگذاشتن. (تاج المصادر بیهقی) (منتهی الارب) (آنندراج). کار خود به دیگری سپردن و به آن اکتفاء کردن. (اقرب الموارد). کار خود به دیگری سپردن. || سست گردیدن دابة. (منتهی الارب). سست گردیدن ستور. (آنندراج): وکلت الدابة؛ فترت فی السیر. (اقرب الموارد).

وکون.

[وُ] (ع مص) بیضه در زیر گرفتن مرغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نشستن و بیضه در زیر گرفتن مرغ. (آنندراج). || به آشیانه رفتن. (اقرب الموارد). || (ص) جِ واکن: حمائم وکون؛ کبوتران بیضه درزیرگیرنده. (از اقرب الموارد). || (اِ) جِ وَکن، به معنی آشیانهء مرغ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وکن شود.

وکی.

[وَکْیْ] (ع مص) بستن به وکاء سر مشک را. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وکیت.

[وَ] (ع اِمص) سخن چینی و بدی سگالیدن نزد والی. (منتهی الارب) (آنندراج). سعایت و وشایت نزد والی. (اقرب الموارد). || (مص) سحر به دروغ آراستن. (منتهی الارب) (آنندراج).

وکید.

[وَ] (ع ص) اکید. استوار. (منتهی الارب). شدید موثق. (اقرب الموارد).

وکیر.

[وَ] (ع اِ) وکیرة. مهمانی بنای نو. (منتهی الارب) (آنندراج). طعامی است که برای پایان یافتن بنای نو پخته میشود. (از اقرب الموارد). ضیافت بنای خانهء نو. (غیاث اللغات).

وکیرة.

[وَ رَ] (ع اِ) وکیر. طعامی است که برای پایان یافتن بنای نو درست میشود. (از اقرب الموارد). مهمانی بنای نو. (منتهی الارب). مهمانی بنا. (مهذب الاسماء) (المصادر زوزنی). ج، وکائر. (مهذب الاسماء). رجوع به وکیر شود.

وکیع.

[وَ] (ع ص) مشک استوار که از وی آب نزهد. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اسب استوار که خوی نکند. (منتهی الارب) (آنندراج): فرس وکیع؛ اسبی سخت. (مهذب الاسماء). || پوستین درشت و سخت. (منتهی الارب) (آنندراج). || دل استوار یا دلی که آن را دو چشم بینا و دو گوش شنوا باشد. || لئیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج): فلان وکیع لکیع؛ او لئیم و ناکس است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گوسفند که دیگر گوسفندان پیرو آن باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وکیع.

[وَ] (اِخ) ابن جراح بن ملیح الرؤاسی، مکنی به ابوسفیان. از فقیهان و دانشمندان و محدثان و مفسران است. وی به سال 197 ه . ق. وفات یافت. او راست: کتاب السنن و تفسیری بر قرآن کریم. (الفهرست ابن الندیم). و نیز رجوع به تتمهء صوان الحکمة و الاعلام زرکلی و رجوع به ابوسفیان (وکیع) در این لغت نامه شود.

وکیف.

[وَ] (ع مص) وکوف. وکف. چکیدن سقف خانه و جز آن از باران یعنی دروه کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وکوف و وکف شود. || قطره قطره جاری ساختن چشم اشک را و ابر باران را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). چکیدن سقف خانه و جز آن از باران یا دروا کردن. (آنندراج). چکیدن آب از سقف و دلو و آنچ بدین ماند. (تاج المصادر بیهقی).

وکیل.

[وَ] (ع ص، اِ) کارران. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (مهذب الاسماء) (شرح قاموس قزوینی). آنکه بر وی کار گذارند، و برای جمع و مؤنث نیز گاه اطلاق گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). آنکه کاری به وی واگذار شود. فعیل به معنی مفعول است زیرا به معنی موکول الیه است، و گاه برای جمع و مؤنث نیز اطلاق گردد و به معنی فاعل است در صورتی که معنی حافظ را دارا باشد. خداوند تعالی نیز به آن موصوف میشود: حسبنا الله و نعم الوکیل(1)، و گویند وکیل در این آیه به معنی کافی رازق است. || جری ء. ج، وکلاء. (از اقرب الموارد). || نگاهبان. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || نایب. جانشین. خلیفه. قائم مقام. (فرهنگ فارسی معین).
- وکیل همایونی؛ وظیفهء او عبارت بود از ادارهء امور مالی اداری و از حیث مرتبت در پایهء عالیتر از امراء دیگر قرار داشت. (فرهنگ فارسی معین از سازمان صفوی ص81).
|| مباشر. کارگزار :
مردمان قصه فرستند ز صنعا برِ او
گر دگر سال وکیلش سوی صنعا نشود.
منوچهری.
|| ناظرسرای. استادالدار : و دختر خویش بدان آیین به مرزبان شاه داد و به جمهور که وکیل او بود داد. (سمک عیار ج1 ص45).
- وکیل خرج؛ کسی که لوازم معاش و سایر مایحتاج دیگری را خریداری و تهیه کند و به او رساند. کسی که مخارج خانه به عهدهء وی سپرده شده است :
قاصد ز میان گشاد درجی
چابک شده چون وکیل خرجی.نظامی.
بادی که وکیل خرج خاک است
فراش گریوهء مغاک است.نظامی.
- || مهماندار.
- || خداوند خانه.
|| در دوران صفویه بالاترین مقام حکومت را وکیل می نامیدند. (سازمان صفوی ص81).
- وکیل دیوان اعلی؛ ممکن است این وکیل دیوان اعلی غیر از وکیل نفس نفیس یا وکیل الدوله و دستیار وزیر اعظم بوده است و در مواقع بلاتصدی ماندن عظمی یا غیبت وی امور را اداره میکرده است. (سازمان صفوی ص85).
- وکیل سلطنت؛ نایب السلطنه و صدراعظم. (سازمان حکومت صفوی).
- وکیل وزیر اعظم؛ کسی که در غیاب وزیر اعظم (صدراعظم) امور را اداره میکرد. (سازمان حکومت صفوی). وکیل وزیر اعظم برابر قائم مقام است در عهد قاجاریه. (از سازمان حکومت صفوی ص84، 85).
|| (اصطلاح حقوق و فقه) کسی که به موجب عقد وکالت از طرف شخص دیگری [ موکل ]برای انجام دادن امری تعیین شده است، بدون آنکه اختیار انجام دادن آن امر از منوب عنه ساقط شده باشد. شخصی که نیابت انجام کاری به او تفویض شده و وکیل است باید بالغ و عاقل و رشید باشد. ممکن است یک یا چند نفر را به عنوان وکیل معین نمود. در فرض اخیر هر یک از وکیلها استقلال در اقدام را ندارد مگر آنکه از طرف موکل چنین حقی به او داده شده و مرگ یکی از آنها موجب بطلان وکالت سایرین است. رجوع به کتب فقهیه و شرایع محقق شود.
- وکیل تسخیری؛ وکیلی که برای انجام وکالت انتخابی مأمور شود. رجوع به ترکیب وکالت تسخیری ذیل «وکالت» شود.
- وکیل دادگستری؛ وکیل عدلیه. وکیل دعاوی.
- وکیل در توکیل؛ آنکه علاوه بر وکالت در انجام امری، اختیار دارد که به فرد دیگری وکالت دهد تا مورد وکالت را انجام دهد. (فرهنگ فارسی معین).
- وکیل شهبندر؛ (اصطلاح وزارت امور خارجهء عثمانی در ایران در عهد قاجاریه، خاص مأموران عثمانی)؛ قائم مقام شهبندر :یمینی افندی وکیل شهبندر در خوی، حسین آقا وکیل شهبندر در ساوجبلاغ. (مرآة البلدان ج1 ضمیمهء 21 از فرهنگ فارسی معین).
- وکیل عمومی؛ معاون قضایی دادستان. دادیار قضایی. دادیاری که واجد شرایط قضاء است و به جای دادستان در دادگاهها وظایف او را انجام میدهد.
- وکیل قاضی؛ مأمور اجرای امور از طرف قاضی :
با وکیل قاضی ادراک مند
اهل زندان در شکایت آمدند.مولوی.
وکیل قاضیم اندر گذر کمین کرده ست
به کف قبالهء دعوی چو مار شیدائی.
حافظ (دیوان چ انجوی شیرازی ص295).
- وکیل مدافع؛ وکیل دعاوی. وکیل دادگستری. آنکه دفاع از دعاوی حقوقی یا جزائی را از طرف یکی از اصحاب دعوا در دادگاهها به عهده میگیرد.
- وکیل مطلق؛ وکیلی که دارای اختیارات تام است.
|| (اصطلاح نظامی سابق نظام ایران) درجه داری که رتبهء وی بالاتر از سرجوخه [ سرجوقه ] و پایین تر از استوار و سه مرتبه بوده است به ترتیب اهمیت، وکیل چپ و وکیل راست و وکیل باشی که معادلهای زیر اکنون به جای آنها مصطلح است:
- وکیل باشی؛ گروهبان یکم.
- وکیل چپ؛ گروهبان سوم.
- وکیل راست؛ گروهبان دوم.
|| نمایندهء مجلس. (یادداشت مرحوم دهخدا). آنکه به نمایندگی مجلس شورای ملی (اسلامی) از جانب مردم برگزیده شود.
- وکیل مجلس شوری؛ نمایندهء مجلس شوری. رجوع به نماینده شود.
(1) - قرآن 3/173.

وکیل.

[وَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

وکیل آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دیجویجین بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 15 هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز، دارای 303 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

وکیل آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان پشت رود بخش فهرج شهرستان بم در 35 کیلومتری باختر فهرج کنار شوسهء بم به زاهدان با سکنه 605 تن. آب آن از قنات تأمین می شود و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

وکیل آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کمین بخش زرقان شهرستان شیراز در 72 کیلومتری شمال خاوری زرقان و 2 کیلومتری شوسهء شیراز به اصفهان. سکنهء آن 675 تن. آب آن از رودخانهء سیوند و محصول آن غلات، چغندر و شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

وکیل آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت آب بخش بافت، سر راه فرعی خبر به بافت با سکنهء 320 تن. آب آن از قنات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

وکیل آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کشوئیهء شهرستان رفسنجان در 5 کیلومتری خاور شوسهء رفسنجان به یزد دارای 150 تن سکنه. آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

وکیل آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طرقبهء شهرستان مشهد در 6 کیلومتری خاور طرقبه سر راه مالرو عمومی مشهد به طرقبه با 213 تن سکنه. آب آن از رودخانه و قنات است. این محل گردشگاه و ییلاق مشهد است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

وکیل الرعایا.

[وَ لُرْ رَ] (اِخ) لقب کریم خان زند. رجوع به کریم خان زند شود.

وکیل باشی.

[وَ] (ص مرکب، اِ مرکب)اصطلاح سابق نظام ایران که معادل آن اکنون گروهبان یکم است و سرگروهبان.

وکیل تراش.

[وَ تَ] (نف مرکب)وکیل تراشنده. که در انتخاب وکلای مجلس دستی دارد و مؤثر باشد.

وکیل در.

[وَ لِ دَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)وکیل دربار و نایب مناب. (برهان) (آنندراج). نماینده ای بوده است که امرا و حکام اطراف در درگاه پادشاه مقیم میداشته اند که کارهای مربوط به ایشان را انجام دهد و مراقب مصالح کار باشد : انوشروان ترتیب وزارت او چنان کرد که دبیر بزرجمهر و نایب نزدیک کسری آمدشد توانستی کرد و ما این نایب را وکیل در خوانیم و به پهلوی ایرانمازغر گفتندی. (فارسنامهء ابن البلخی ص91). و بوسعد مسعدی را که معتمد و وکیل در است [ وکیل در از جانب خوارزمشاه ] از جهت وی مثال داده شد تا آن را به زودی نزدیک وی برند و برسانند و جواب بیارند تا بر آن واقف شده آید. (تاریخ بیهقی چ دانشگاه مشهد ص104).

وکیل دریا.

[وَ لِ دَرْ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مرغی است افسانه ای که آن را طیطو هم گویند. سیمرغ دریا. در کلیله چ 1 قریب ص102، 103 و چ مینوی ص110 وکیل دریا آمده و در همان داستان از او به سیمرغ تعبیر شده است. در کلیلهء عربی ابن مقفع چ مرصفی چ 5 ص227 وکیل البحر و در حاشیه وکیل البحر و فی بعض النسخ الموکل بالبحر و در چ اب لویس ص107 الموکل بالبحر (دو جا) آمده است و از سیاق مثل چنین به دست می آید که حیوانی است دریائی یا افسانه ای که وجود خارجی ندارد. وکیل هم در این ترکیب به معنی موکل و مظهر و سمبول است. رودکی هم در کلیله و دمنهء منظوم گفته :
پادشا سیمرغ دریا را ببرد
خانه (خایه) و بچه بدان تیتو سپرد.
سیمرغ معروف هم در روایات زردشتی در میان دریا جای دارد. در «رشن یشت» بند 17 آمده: و اگر هم تو ای رشن پاک در بالای درخت سئنه [ سیمرغ ] باشی در میان دریای فراخکرت [ آن درختی که ] داروهای نیک در بر دارد و دارای داروهای درست و درمان بخش است (درختی که) «همه را درمان بخش» نام دارد و در آن تخمهای همهء گیاهان نهاده شده ما تو را به یاری میخوانیم. دریای فراخکرت را برخی دریای خزر و بعضی دریای عمان دانسته اند. در فرهنگهای پارسی و اشعار قدماء «سیرنگ» به معنی سیمرغ آمده، بیت ذیل از فردوسی در دست است:
از آنجایگه بازگشتن نمود
که نزدیک دریای سیرنگ بود.
دریای سیرنگ ممکن است به دو معنی گرفته شود: 1- دریایی که سیمرغ در آن میزیست. 2- دریای موسوم به سیرنگ. به هرحال در این بیت تأثیر روایت کهن سال اوستا (مبنی بر زیستن سیمرغ در دریا) هویداست. (فرهنگ فارسی معین).

وکیل شدن.

[وَ شُ دَ] (مص مرکب) از طرف کسی نماینده شدن. || به وکالت مجلس شورای ملی (اسلامی) انتخاب شدن. || به وکالت دادگستری رسیدن.

وکیل قشلاق.

[وَ قِ] (اِخ) دهی از دهستان قشلاقات بخش قیدار شهرستان زنجان که 163 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

وکیل کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب)جانشین خود کردن. قائم مقام ساختن. || اختیار دادن به کسی تا امری را برای وی انجام دهد. || کسی را به وکالت دادگستری انتخاب کردن. || کسی را به وکالت مجلس برگزیدن.

وگال.

[وُ] (اِ) زغال. زغال است که انگشت باشد. (برهان). اما کلمه دگرگون شدهء زگال است. رجوع به زگال شود.

وگر.

[وَ گَ] (حرف ربط مرکب) (از: و + گر) مخفف و اگر :
وگر بر سر آید ده وپنج روز
تو گردی شهنشاه گیتی فروز.فردوسی.
منکران را هم از این می دو سه ساغر بچشان
وگر ایشان نستانند روانی به من آر.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 168).

وگرت.

[وَ گَ رَ / وَ گَ] (حرف ربط + ضمیر) (از: و + گر، مخفف اگر + ت) مخفف و اگر تو را. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
وگرت خنده نیاید یکی کنند بیار
و یک دو بیتک از این شعر من بکن بکنند.
ابوالعباس عباسی (از یادداشت مرحوم دهخدا).

وگرنه.

[وَ گَ نَ] (حرف ربط مرکب) (از: و + گر مخفف اگر، + نه) مخفف و اگر نه. والاّ :
بده داد من زآن لبانت وگرنه
سوی خواجه خواهم شد از تو به گرزش.
خسروانی.
وگرنه ما کدامین خاک باشیم
که از دیوار تو رنگی تراشیم.نظامی.

ول.

[وِ](1) (اِ) شکوفه عموماً و شکوفهء انگور خصوصاً، و آن را به عربی فقاع الکرم خوانند. (برهان) (از آنندراج). || گل. (انجمن آرا از مجمع الفرس) (آنندراج). وُل در لهجه ها به معنی گل آمده :
مسلسل زلف بر رو ریته [ ریخته ] دیری [ داری ]
ول [ گل ] و سنبل به هم آمیته [ آمیخته ] دیری
پریشان چون کری [ کنی ] آن تار زلفان
به هر تاری دلی آویته [ آویخته ] دیری.
باباطاهر عریان (از حاشیهء برهان قاطع از فرهنگ نظام).
و به معنی شکوفه نیز فرع همین معنی است. || در تداول لهجه های جنوبی کنایه از معشوق است :
ول من شهربانو نام داره
به دستش شاخهء بادام داره.؟
(1) - در جهانگیری به کسر اول، در برهان به فتح اول و در لهجه ها به ضم اول است.

ول.

[وِ] (ص) رها. سرخود. آزاد. غیرمقید. مطلق العنان.
- ول دادن؛ رها کردن. سر دادن.
- ول شدن؛ رها شدن.
- ول کردن؛ رها ساختن. سر دادن. مرخص کردن.
|| در تداول، سرخود. مطلق العنان. بیکار. عاطل و باطل، و در ترکیب های زیر به کار رود در همین معنی: ولنگار، ولگرد، ولخرج، ولگو. (یادداشت مرحوم دهخدا). کسی که تربیتی ندیده و در گفتار و رفتارش مراعات رسوم و آداب نکند. بی تربیت. || بیهوده. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- حرف ول؛ سخن بیهوده و مزخرف.
- شل و ول؛ چیزی سست و غیرمحکم.
- || شخص بی حال و عاری از چابکی و چالاکی.
- ول بار آمدن؛ سرخود بار آمدن.
- ول گفتن؛ سخنان بی بندوبست و بی ترتیب و بیهوده گفتن.
- ول معطل بودن؛ در تداول، بیهوده انتظار کسی یا چیزی را کشیدن.
- ول و ویلان؛ رها و آزاد و افسارسرخود و بی تکلیف و سرگشته و بی جا و مکان. (لغات عامیانهء جمال زاده).
|| (اِ) در تداول لهجه های جنوبی ایران به معنی شتر است.

ولا.

[وَ] (اِ، از اتباع) هول و ولا؛ هول و دلهره. اضطراب. (فرهنگ فارسی معین از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ولا.

[وَ] (از ع، اِ) ولاء. یاران. || میراث بندهء آزاد. (غیاث اللغات). || ملک و پادشاهی. || قرابت. (آنندراج). خویشاوندی. رجوع به ولاء شود. || ولاء. توالی اجرای امری : و بدان رکن شود که حجرالاسود در اوست و حجر را بوسه دهد و از حجر بگذرد و بر همین ولا بگردد. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص87).
- برولا؛ متوالیاً. برتوالی : شرط ما در این کتاب آن است که مجلس ها سازیم در آیات قرآن برولا و در هر مجلس سه نوبت سخنی گوئیم. (کشف الاسرار ج1 ص1 از فرهنگ فارسی معین).
- به ولایِ؛ به تبعِ. به دنبالِ. (از فرهنگ فارسی معین) : و به ولای اینکه در مقدمه شرط رفته است. (نفثة المصدور چ یزدگردی ص109).
- علی الولا؛ برتوالی. دمادم.

ولا.

[وِ] (از ع، اِمص) ولاء. پیاپی کردن کاری. (غیاث اللغات) (آنندراج). دمادم کردن. رجوع به ولاء شود. || (اِمص) دوستی و محبت. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
شیفته کرد مرا عشق و ولای تو چنین
شایدم هرچه به من عشق و ولای تو کند.
منوچهری.
و دلهای خاص و عام رعیت و لشکری بر قاعدهء هوا و ولا قرار گیرد. (کلیله و دمنه).
دادی انصاف و رهیدی از بلا
تو عدو بودی شدی اهل ولا.مولوی.
رجوع به ولاء شود.
|| نزدیکی ایام. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به ولاء شود.

ولاء.

[وِ] (ع مص) موالاة. پیاپی کردن. دمادم کردن: ولاء بین دو امر؛ پیاپی کردن دو کار را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پیوست یکدیگر کردن. (منتهی الارب). پیوستگی کردن میان دو چیز. پیوستگی با هم نمودن. || دوستی با هم نمودن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). دوستی کردن با کسی. || کنار کردن بعضی گوسفندان را از بعضی دیگر و جدا کردن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) پیوستگی. || دوستی. مصادقه. || توالی اجرای امری. || پیروی عملی به عملی هنگام تطهیر [ وضو ] به نحوی که نخستین عضوی که تطهیر شد در فصل اعتدال هوا خشک نشود، و در خزانه گفته که ولاء آن است که هنگام وضوء در اثنای شستن دست و روی و مسح سر و پای به هیچ عمل دیگر نباید خود را مشغول داشت. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || ملک و پادشاهی. (منتهی الارب). || (اِ) میراثی که شخص به سبب آزاد ساختن کسی که در ملک او بوده است یا به سبب عقد موالات استحقاق پیدا میکند. (اقرب الموارد) (تعریفات سید جرجانی).
- ولاء جریره.؛ رجوع به وَلاء شود.
- ولاء عتق.؛ رجوع به مدخل بعد شود.

ولاء.

[وَ] (ع اِمص) دوست داری. (منتهی الارب). محبت. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || یاری و نصرت. (از اقرب الموارد). || مُلک و پادشاهی. (منتهی الارب). || مِلک. (از اقرب الموارد). || آزادی. (منتهی الارب). حدیث: نهی عن بیع الولاء. و از شافعی است که: لا ولاء الا للمعتق. (از منتهی الارب). || قرب و نزدیکی. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || قرابت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و شرعاً به معنی قرابت حکمیه ای است که از عتق یا از موالات حاصل می شود. قرابت حاصلهء از عتق را ولاءالعتاقة و ولاءالنعمة نامند و دومی، یعنی قرابت حاصله از موالات را ولاءالموالات گویند. و فقها ولاء را گاه بر میراثی که به سبب عقد موالات و ولاء عتق پیدا می شود اطلاق می کنند. برای تفصیل بیشتر رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و تعریفات جرجانی شود.

ولائح.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ ولیحة، به معنی غراره و خنور. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولائد.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ ولیدة، به معنی کودک مادینه و پرستار. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به ولیدة شود.

ولائم.

[وَ ءِ] (ع اِ) جِ ولیمة. (اقرب الموارد). رجوع به ولیمة شود.

ولاءة.

[وَ ءَ] (ع اِمص) دوست داری. (از منتهی الارب) (آنندراج). || قرابت و خویشاوندی. (اقرب الموارد) (آنندراج).

ولات.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ والی. (السامی فی الاسامی). رجوع به ولاة و والی شود.

ولاج.

[وَلْ لا] (ع ص) بسیار درآینده. کثیرالدخول. (از اقرب الموارد).
-خراج ولاج، ولاج بن خراج؛ کنایه از کثرت طواف و سعی است. (اقرب الموارد).

ولاج.

[وِ] (ع اِ) در. || زمین سخت. || وادی. ج، وُلُج (اقرب الموارد)، وُلوج.

ولاد.

[وِ] (ع مص) وِلادة. اِلادة. لِدَة. مولد. ولادت. زادن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). وضع حمل کردن. (اقرب الموارد). زاییدن :
کارت این بوده ست از وقت ولاد
صید مردم کردن از دام وداد.مولوی.
ازبرای دفع تهمت در ولاد
که نزاده ست از زنا و از فساد.مولوی.

ولادت.

[وِ دَ] (ع مص) ولادة. زادن. وضع حمل کردن. زائیدن. (غیاث اللغات) :
با مسیحی که به تعلیم ودود
در ولادت ناطق آمد در وجود.مولوی.
زنان باردار ای مرد هشیار
اگر وقت ولادت مار زایند
از آن بهتر به نزدیک خردمند
که فرزندان ناهموار زایند.سعدی (گلستان).

ولادت گاه.

[وِ دَ] (اِ مرکب) محل تولد. زادگاه :
ای سپاهان سروری کن بر زمین چون آسمان
در جهان تا تو ولادت گاه چونین سروری.
سنایی.

ولادة.

[وَلْ لا دَ] (ع ص) مبالغه است والده را، به معنی بسیار زاینده: صحبة فلان ولاّدة الخیر. (اقرب الموارد).

ولادة.

[وِ دَ] (ع مص) وِلاد. اِلادة. لِدَة. مولد. زادن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). زاییدن. (برهان). وضع حمل کردن. (اقرب الموارد). ولادت. رجوع به ولادت شود.

ولاده.

[وِ دَ / دِ] (اِ) چرم یا چوب مدوری را گویند که در گلوی دوک کنند تا ریسمان که رشته شود از دوک بیرون نرود، و آن را به عربی فلکه خوانند. (برهان) (از آنندراج) (سروری).

ولاذ.

[وَلْ لا] (ع ص) دروغگوی که بگوید و نکند. (منتهی الارب). || خودرأی نادرست دوستی. (از منتهی الارب). || ذئب ولاذ؛ الخفی الخفیف. (اقرب الموارد).

ولازجرد.

[وَ جِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین واقع در 21 هزارگزی جادهء عمومی، دارای 308 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ولازجرد.

[وَ جِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان بزچلو از بخش وفس شهرستان اراک. سکنهء آن 270 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولاس.

[وَلْ لا] (ع اِ) گرگ. (از منتهی الارب) (آنندراج). ذئب. (اقرب الموارد).

ولاس.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ماربین بخش سدهء شهرستان اصفهان. سکنهء آن 1376 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

ولاسجرد.

[وَ جِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان بخش فرمهین شهرستان اراک. سکنهء آن 421 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولاش.

[وَ] (اِخ) بلاش. پادشاه اشکانی. رجوع به بلاش شود.

ولاشد.

[وَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان قره طغان بخش بهشهر شهرستان ساری. سکنهء آن 360 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولاشد.

[وَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان اندرود بخش مرکزی شهرستان ساری. سکنهء آن 105 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولاشگرد.

[وِ گِ] (اِخ) شهری بوده است در میانهء همدان و کرمانشاه و بانی آن بلاش از پادشاهان ساسانی بوده است و بدین نام ساسانیان متعدد بوده اند و بدین نام قصبات قدیمه باقی است در نواحی اخلاط و کرمان و غیره. ولاشگرد در اصل بلاشکرد بوده. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

ولاشگرد.

[وِ گِ] (اِخ) شهرکی است به کرمان و از وی نیل و زیره و نیشکر خیزد. (حدود العالم).

ولاغوز.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان زیرکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 175 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولاغوز.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سدن رستاق بخش کردکوی شهرستان گرگان. سکنهء آن 1550 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولاف.

[وِ] (ع مص) ولف. پی درپی درخشیدن برق. || نوعی از دویدن که پایها با هم افتد. || با کسی الفت گرفتن. || با هم آمدن قوم برابر. || نزدیک شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نسبت کردن خود را به کسی یا چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ولام ده.

[وَ دِهْ] (اِخ) دهی است از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 595 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولامه در.

[وِ مَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوه پایهء بخش آبیک شهرستان قزوین، دارای یکصد تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ولانه.

[وَ / وِ نَ / نَ] (اِ) جراحت و ریش. (آنندراج) (برهان) (انجمن آرا). جراحت. ریش. زخم. مخفف والانه. (حاشیهء برهان قاطع معین).

ولانی.

[وُ] (اِ) شراب نورسیده. (برهان) (آنندراج).

ولاو.

[وِ] (ص) متفرق و ازهم پاشیده، و اکنون ولو(1) مستعمل است. (برهان) (آنندراج) (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
.(حاشیهء برهان چ معین)
(1) - velow

ولاة.

[وُ] (ع ص، اِ) ولات. جِ والی. (اقرب الموارد). رجوع به والی شود.

ولایا.

[وَ] (ع اِ) جِ وَلیّة، و آن توشه ای است که زن جهت مهمانی فرودآینده مهیا کند. (از منتهی الارب). || پشماگند یا آنچه زیر پشماگند گسترند. (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به ولیة شود.

ولایات.

[وَ / وِ] (ع اِ) جِ ولایة (ولایت). (اقرب الموارد). رجوع به ولایة و ولایت شود.
- ولایات ثلاث؛ ملایر و نهاوند و تویسرکان. (جغرافیای غرب کیهان).

ولایت.

[وَ / وِ یَ] (ع اِ) ولایة. (منتهی الارب) (قطر المحیط) (اقرب الموارد). رجوع به ولایة شود. || حکومت و امارت سلطان. (غیاث اللغات). پادشاهی. (مهذب الاسماء). امارت و سلطان. (اقرب الموارد) :
بار ولایت بنه از کتف(1) خویش
نیز بدین بار(2) میاز و مدن.
کسائی (از فرهنگ اسدی).
تا تو به ولایت بنشستی چو اساسی
کس را نبود با تو در این باب سپاسی.
منوچهری (دیوان ص155).
آگه نه ای مگر که پیمبر که را سپرد
روز غدیر خُمّ ز منبر ولایتش.ناصرخسرو.
یک امشب تازه داریم این نفس را
که بر فردا ولایت نیست کس را.نظامی.
- ولایت منقبت؛ با منقبت و مرتبت ولایت :حضرت ولایت منقبت امامت مرتبت واقف اسرار ازلی شیخ صفی الدین. (حبیب السیر).
|| ملک پادشاه و زمین آبادان. (غیاث اللغات). || شهرهایی که یک والی بر آنها حکومت و فرمانروایی دارد. (از اقرب الموارد). مجموعهء شهرهایی که تحت نظر والی اداره میشود : ولایت بصره هنوز به ابوموسی اشعری نسپرده... پس ابن عفان، عثمان ولایت بصره با ابوموسی اشعری سپرد. (فارسنامهء ابن بلخی). || خطه. (اقرب الموارد). سرزمین و خطه. || کشور. مملکت. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
گفت کز جملهء ولایت روس
بود شهری به نیکویی چو عروس.نظامی.
جهان را از عمارت داد یاری
ولایت را ز فتنه رستگاری.نظامی.
وجود خلق مبدل کنند ورنه زمین
همان ولایت کیخسرو است و ملک قباد.
سعدی.
- ولایت قالوا بلی؛ کنایه از ایمان است، یعنی ایمانی که ارواح مؤمنان با خدای تعالی بدان میثاق و عهد کردند و پیمان بستند. (برهان) (آنندراج).
|| در تقسیمات کشوری دوران اخیر، ناحیه ای کوچکتر از ایالت و معادل شهرستان در اصطلاح امروزی آن. || شهر و مولد و موطن هر کس (غیر از پایتخت): من آمده ام تهران زمستان کار کنم و تابستان بروم ولایت. (لغات عامیانهء جمال زاده). || (اصطلاح احکام نجوم) بودن کوکب است در شرف کوکبی دیگر یا در خانهء آن کوکب. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِمص) تصرف. || دوستی. || (مص) متکفل کار کسی شدن. (غیاث اللغات). || دست یافتن بر چیزی و تصرف کردن در آن. (منتهی الارب). مالک امر شدن و تصرف کردن. (اقرب الموارد).
(1) - ن ل: گاه.
(2) - ن ل: شغل.

ولایت بخش.

[وَ / وِ یَ بَ] (نف مرکب)ولایت بخشنده. پادشاهی که ولایت ها به دیگران بخشد :
نخست پادشهی همچو او ولایت بخش
که جان خویش بپرورد و داد عیش بداد.
حافظ.

ولایت بخشی.

[وَ / وِ یَ بَ] (حامص مرکب) عمل و شغل ولایت بخش.

ولایت بخشیدن.

[وَ / وِ یَ بَ دَ] (مص مرکب) عطا کردن ولایت و امارت : سنجر به دارالملک ری بود، ولایت می بخشید. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور صص45-46).

ولایت پرداز.

[وَ / وِ یَ پَ] (نف مرکب)صافی کننده و پاک کنندهء ولایت از سرکشان و دشمنان :
پسران ملکی کآن ملک او را پسر است
که به تیغ از ملکان هست ولایت پرداز.
فرخی.

ولایت پناه.

[وَ / وِ یَ پَ] (ص مرکب)حامی ولایت. پشت و یاور ولایت : مجملی از حال فرخنده مآل حضرت ولایت پناه. (حبیب السیر ج3 جزو4 ص223).

ولایت پیمای.

[وَ / وِ یَ پَ / پِ] (نف مرکب) پیمایندهء ولایت. طی کنندهء ولایت :
اسب او را چه لقب ساخته اند
مملکت گیر و ولایت پیمای.فرخی.

ولایت جوی.

[وَ / وِ یَ] (نف مرکب)جویندهء ولایت. جویای ولایت و فرمانروائی :اینها را که خواجه میگوید ولایت جویانند، نتوانند گذاشت تا دم زنند. (تاریخ بیهقی).

ولایت دار.

[وَ / وِ یَ] (نف مرکب)ولایت دارنده. امیر ولایت. مرزبان. (حاشیهء فرهنگ اسدی) : دیلمان و همهء بزرگان درگاه و ولایت داران او... (تاریخ بیهقی).

ولایت رود.

[وِ یَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان لورا و شهرستانک بخش کرج شهرستان تهران. کوهستانی و سردسیری است و 961 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، لبنیات، عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری و کارگری است. معدن زغال سنگ دارد و استخراج میشود. راه آن فرعی و ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ولایت ستان.

[وَ / وِ یَ سِ] (نف مرکب)ولایت ستاننده. کشورستان. کشورگشاینده. فتح کننده. (یادداشت مرحوم دهخدا). پادشاهی که ولایت ها تسخیر کند. ولایت گیر :
گروهیش خوانند صاحب سریر
ولایت ستان بلکه آفاق گیر.نظامی.
چو کیخسرو هفت کشور تویی
ولایت ستان سکندر تویی.نظامی.
|| (اصطلاح تصوف) هر یک از اولیاءالله. ولی خدا. کنایه از اولیاءالله است. (برهان).

ولایت ستانی.

[وَ / وِ یَ سِ] (حامص مرکب) عمل ولایت ستان.

ولایت عهد.

[وَ / وِ یَ تِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) مقام ولی عهد : به هیچ حال رخصت نیافت نام ولایت عهد از ما برداشتن. (تاریخ بیهقی ص215). رجوع به ولی عهد شود.

ولایت گشا.

[وَ / وِ یَ گُ] (نف مرکب)ولایت گشای. رجوع به ولایت گشای شود.

ولایت گشای.

[وَ / وِ یَ گُ] (نف مرکب)ولایت گشاینده. فتح کننده و تسخیرکنندهء شهرها. ولایت ستان :
ولایت گشایان گردن فراز
نشستند و بردند شه را نماز.
نظامی.

ولایت گیر.

[وَ / وِ یَ گی] (نف مرکب)ولایت گیرنده. تسخیرکنندهء ولایت. ولایت ستان :
من چو شیر جوان ولایت گیر
جای من کی رسد به روبه پیر؟نظامی.
دو ملک زادهء بلندسریر
این جهانجوی و آن ولایت گیر.نظامی.

ولایت گیری.

[وَ / وِ یَ گی] (حامص مرکب) عمل و شغل ولایت گیر: او خود به ولایت گیری رفته بود. (سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص3). و او به ولایت گیری به اصفهان رفته بود. (سندبادنامه).

ولایتی.

[وَ / وِ یَ] (ص نسبی) منسوب به ولایت. اهل شهرستان (به جز پایتخت). (فرهنگ فارسی معین).
- لهجهء ولایتی؛ لهجه ای که مردم شهرستان بدان تکلم کنند. (فرهنگ فارسی معین).
- هم ولایتی؛ هم شهری.

ولایتی خط.

[وَ / وِ یَ خَط ط / خَ] (اِ مرکب) خط نستعلیق. (فرهنگ فارسی معین).

ولایح.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ ولیحة. (اقرب الموارد). رجوع به ولائح و ولیحة شود.

ولاید.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ ولیدة. (اقرب الموارد). رجوع به ولائد و ولیدة شود.

ولایم.

[وَ یِ] (ع اِ) جِ ولیمة. (اقرب الموارد). رجوع به ولائم و ولیمة شود.

ولایة.

[وَ یَ] (ع مص) وِلایة. دوست داشتن. (اقرب الموارد). دوست شدن. (تاج المصادر). || یاری دادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دست یافتن بر چیزی و تصرف کردن در آن. (منتهی الارب). مالک امر شدن و تصرف کردن. (اقرب الموارد). || پادشاهی راندن. (منتهی الارب). || تسلط پیدا کردن. (اقرب الموارد). || (اِمص) دوستی :ولایة علی بن ابی طالب حصنی، فمن دخل حصنی امن من عذابی (حدیث). || (اِ) ید. (منتهی الارب). دست: القوم علی ولایة واحدة؛ ای ید، یعنی مجتمع اند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شهرهایی که یک والی بر آنها حکومت میکند و مسلط بر آنهاست. ج، ولایات. (اقرب الموارد). || (اِمص) (اصطلاح صوفیه) قیام عبد است به حق هنگامی که از خود فانی میشود. (تعریفات سید جرجانی). || (اصطلاح شرع) تنفیذ القول علی الغیر شاء الغیر او ابی. (تعریفات سید جرجانی).

ولایة.

[وِ یَ] (ع مص) وَلایة. والی شدن. (المصادر زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) قرابت و نزدیکی. (اقرب الموارد). || قدرت. || ملک. (منتهی الارب). سلطان. (اقرب الموارد). پادشاهی. (منتهی الارب). || (اِ) ید. (منتهی الارب): القوم علی ولایة واحدة؛ ای ید، یعنی مجتمع اند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شهرهایی که یک والی بر آنها مسلط است. و این مولد است. (اقرب الموارد). || (اِ) خطه و امارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولب.

[] (اِ) درختی است. نوعی از یتوعات است و به قدر ذرعی و برگش شبیه برگ شربین و مورْد. رجوع به تحفهء حکیم مؤمن شود.

ولبال.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش کلاردشت شهرستان نوشهر. سکنهء آن 560 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ول بشو.

[وِ بِ / بَ] (اِ) بل بشو. (فرهنگ فارسی معین). هرج ومرج. رجوع به بل بشو شود.

ولت.

[وَ] (ع مص) کم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). نقصان کردن. (المصادر زوزنی). || (اِمص) کمی. (منتهی الارب) (آنندراج).

ولت.

[وُ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح فیزیک) واحد اختلاف سطح (پتانسیل) الکتریکی است و آن عبارت است، از اختلاف سطح الکتریکی دو انتهای مفتولی که مقاومت آن یک اهم باشد و جریان یک آمپری از آن عبور نماید، و این اختلاف را با دستگاه ولت سنج اندازه گیری کنند.
(1) - Volt.

ولتامتر.

[وُ مِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)(اصطلاح فیزیک) آلتی است که برای تجزیهء آب به وسیلهء جریان الکتریک به کار میرود. در این تجزیه ئیدرژن از الکترود منفی و اکسیژن از الکترود مثبت متصاعد میشود. به طور اعم این لفظ بر هر اسبابی که برای الکترولیز به کار رود نیز اطلاق میشود. ابزاری که توسط آن آب به عناصر مرکبه اش (H و O) به وسیلهء جریان الکتریک تجزیه شود.
(1) - Voltametre.

ولتر.

[وُ تِ] (اِخ)(1) فرانسوا ماری آروئه، معروف به ولتر. نویسندهء مشهور فرانسه. در 21 نوامبر 1694م. در پاریس متولد شد و در 30 مهء 1778م. در همان شهر درگذشت. وی در جوانی از حکومت استبدادی رنج بسیار دید چنانکه در 23سالگی به گناه سرودن اشعاری در هجو نایب السلطنهء فرانسه به زندان باستیل افتاد و یازده ماه در زندان ماند، ولی چون رهائی یافت نایب السلطنه برای او صد لیور شهریه مقرر داشت. آثار معروف ولتر در دوران جوانی بیشتر از جمله قطعات نمایش و مباحث تاریخی و علمی است و از معروفترین آنها قطعهء بروتوس(2) در تاریخ شارل دوازدهم و اصول فلسفهء نیوتن و قرن لوئی چهاردهم و بحث در اخلاق ملل است. ولتر در سال 1750 به دعوت فردریک دوم پادشاه پروس به دربار وی رفت و تا سال 1753 در خدمت آن پادشاه به سر برد. فردریک با او مانند دوستی نزدیک رفتار میکرد چنانکه برای او در قصر پوتسدام عمارتی پایین تر از عمارت خصوصی خویش تعیین کرده بود و با وی بر یک خوان می نشست. وظیفهء ولتر تنها این بود که در آثار قلمی فردریک از لحاظ ادبی نظر کند. این نزدیکی سبب شهرت فوق العادهء او شد و نامش در سراسر اروپا بر سر زبانها افتاد و در این زمان او را «شاه ولتر» میخواندند. در سال 1753 میان ولتر و فردریک بر هم خورد و به فرانسه بازگشت ولی لوئی پانزدهم به وی خوشبین نبود. ولتر برای آنکه از خطر توقیف و زندان ایمن باشد در مزرعه ای نزدیک مرز فرانسه و سویس مسکن گزید (1755) و 23 سال باقی عمر را در آنجا به سر برد. آثار این دوره از عمر او بیشتر به صورت نامه و مکتوب انتشار یافته که جمع آنها قریب ده هزار است. ولتر در سیاست و فلسفه بانی اساس تازه ای نگردید، بلکه به قول خود اساس گذشته را ویران کرد. نسبت به دین مسیح نیز خصومت می ورزید و در این دشمنی گاه از سرحد غرض و اتهام و دروغ نیز میگذشت.
(1) - Francois Marie Arouet dit Voltaire.
(2) - Brutus.

ولت سنج.

[وُ سَ] (اِ مرکب) (اصطلاح فیزیک) ولت متر. دستگاه اندازه گیری اختلاف پتانسیل دو سر سیمی که جریان الکتریکی از آن می گذرد. رجوع به ولت متر شود.

ولت متر.

[وُ مِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1)(اصطلاح فیزیک) اسبابی است که جهت تعیین اختلاف پتانسیل بین دو سر سیمی که از آن جریان الکتریکی میگذرد به کار میرود. ساختمان ولت متر شبیه آمپرمتر است منتهی برای آنکه جریان شدیدی از ولت متر عبور نکند مقاومت زیاد بر سیم پیچ های آن افزوده اند. ولت سنج. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Voltmetre.

ولث.

[وَ] (ع اِ) باران اندک. || پیمان بی اختیار و بی قصد و نااستوار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || وعدهء سست. (اقرب الموارد). || خمیر باقیمانده در کاسه. || بقیهء آب در خیک چرمین یا در پنگان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || فضلهء بگنی(1) در آوند. (منتهی الارب). فضلة النبیذ فی الاناء. (آنندراج) (اقرب الموارد). || (ص) ناکس سست. (آنندراج) (منتهی الارب). || (اِ) نشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اثر درد چشم. (منتهی الارب). اثر رمد. (اقرب الموارد). || (مص) زدن. || آزاد کردن بنده را بعدِ موت به اینکه بگویی «انت حر بعد موتی». || عهد نااستوار بستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).
(1) - بَگنی؛ شرابی که از برنج و ارزن و جو و امثال آن سازند، و آن را به عربی نبیذ و به لفظ دیگر بوزه گویند.

ولج.

[وَ / وِ / وَ لَ] (اِ) پرنده ای است از تیهو کوچکتر که به عربی سلوی گویند و به ترکی بلدرچین و به هندی بودنه، و این همان مرغی است که صاحب جهانگیری وشم خوانده است. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج). کرک. ولچ :
جوزه را ماند اگر جوزه بود در ته زین
ولج را ماند اگر ولج بود آخورزاد.
مظهری (از انجمن آرا).
پخته بسی ورغ به صد گونه طرز
از ولج و تیهو و دراج و چرز.
امیرخسرو دهلوی (از آنندراج).

ولج.

[وَ لَ] (ع اِ) راه ریگستان. (منتهی الارب). راه در رمل. (اقرب الموارد). راه در ریگ. (مهذب الاسماء). || جِ وَلَجة، به معنی سمج کوه و خم وادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ولجة شود.

ولج.

[وُ لُ] (ع اِ) جِ وِلاج. (اقرب الموارد). کرانها. (منتهی الارب) (آنندراج). نواحی. (اقرب الموارد). || کوهها. (منتهی الارب) (آنندراج). || کوچه ها. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || کفلیزهای انگبین. (منتهی الارب) (آنندراج). مغارف العسل. (اقرب الموارد).

ولجات.

[وَ لَ] (ع اِ) جِ وَلَجة. (اقرب الموارد). رجوع به وَلجة شود.

ولجة.

[وَ لَ جَ] (ع اِ) سمج کوه که رونده در باران و جز آن در آن درآید. به فارسی باران گریز است. (منتهی الارب). غاری است که عبورکننده از باران و جز آن خود را در آن میپوشاند. (اقرب الموارد). || خم وادی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جای ولوج. (اقرب الموارد). ج، وَلَج، اولاج (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، وَلَجات. (اقرب الموارد).

ولجة.

[وُ لَ جَ] (ع ص) بسیار درآینده: فلان خرجة ولجة؛ یعنی کثیرالخروج و کثیرالولوج است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولچ.

[وَ / وِ / وَ لَ] (اِ) ولج. (برهان). ورتیچ. بلدرچین. کرک. رجوع به ولج شود.

ول چر.

[وِ چَ] (نف مرکب) ول چرنده. شخص بی باعث و بانی و افسارسرخود. (لغات عامیانهء جمال زاده).

ولح.

[وَ] (ع مص) بار کردن بر شتر فوق از طاقت آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولخ.

[وَ] (ع مص) زدن به باطن کف دست. (اقرب الموارد).

ولخ.

[وَ لَ] (اِخ) قلعه ای است. (انجمن آرا) (آنندراج) :
گر به سان قلعهء خیبر ولخ گشت استوار
وَاندر آن چون اهل خیبر دشمنان کرده حشر.
امیرخسرو دهلوی (از انجمن آرا).

ول خرج.

[وِ خَ] (ص مرکب) آنکه پول خود را بیهوده خرج کند. اسراف کار. مسرف. باددست.

ول خرجی.

[وِ خَ] (حامص مرکب) عمل ولخرج. اسراف در خرج. باددستی.

ول خرجی کردن.

[وِ خَ کَ دَ] (مص مرکب) پول خود را بیهوده خرج کردن. اسراف کردن در هزینه.

ولخة.

[وَ لِ خَ] (ع ص) (ارض...) زمین درهم پیچیده گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). ورخة. (اقرب الموارد).

ولد.

[وَ] (ع اِ) فرزند. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به وَلَد شود.

ولد.

[وِ] (ع اِ) فرزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وَلَد شود.

ولد.

[وُ] (ع اِ) فرزند. || جِ وَلَد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جِ وَلود. (منتهی الارب). رجوع به ولود شود.

ولد.

[وَ لَ] (ع اِ) وُلد. وِلد. وَلد. فرزند. (منتهی الارب). بچه. (کشاف اصطلاحات الفنون). فرزند، خواه نرینه باشد خواه مادینه. واحد و جمع در وی یکسان است و گاهی جمع آن اولاد و وِلدة و اِلدة به کسر هر دو و ولد به ضم آید. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) :
همتش اَبّ و معالی اُمّ و بیداری ولد
حکمتش عم و جلالت خال و هشیاری ختن.
منوچهری.
دو کفّ کافی او والدین مکرمتند
از این و آن کرم وجود بی قیاس ولد.
سوزنی.
ای به حسن تو صنم چشم فلک نادیده
ای ز مثل تو ولد مادر ایام عقیم.سعدی.
درخت است بالای جان پرورش
ولد میوهء نازنین بر سرش.سعدی.
- زاد و ولد؛ فرزندان متعدد. نتاج.
- زاد و ولد کردن؛ در تداول، بچه زادن. تولیدمثل کردن. (لغات عامیانهء جمالزاده).
- ولدالاب؛ فرزند پدر : خراج ولدالاب؛ مراد آن است که از هر قبیله ای آن کس که مشهور و معروف بود خراج آن قبیله به نام آن شخص بازخوانند. (تاریخ قم ص 155).
- ولد چموش؛ تعبیری دشنام گونه و شماتت و حقارت آمیز. شخص ناجنس و ناقلا.
- || مردم آزار. (لغات عامیانهء جمال زاده).

ولد.

[وَ لَ] (اِخ) بهاءالدین. رجوع به بهاءالدین (محمد. سلطان العلماء) شود.

ولد.

[وَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش صومعه سرا از شهرستان رشت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولدآباد.

[وَ لَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان دشتابی بخش بوئین شهرستان قزوین. سکنهء آن یکصد تن است. آب آن از دو رشته قنات تأمین میشود و محصول آن غلات، چغندرقند، باغات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان گلیم بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ولدآباد بزرگ.

[وَ لَ با دِ بُ زُ] (اِخ) دهی است جزو دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران واقع در یک هزارگزی باختری راه کرج به اشتهارد. سکنهء آن 211 تن است. آب آن از قنات و رود کرج تأمین میشود و محصول آن غلات، بنشن، چغندرقند، صیفی، قلمستان و شغل اهالی زراعت است. راه ماشین رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ول دادن.

[وِ دَ] (مص مرکب) رها کردن. آزاد کردن. آزاد گذاشتن.
- ول دادن صدا؛ در تداول، آواز خواندن. سر دادن صدا. دادوبیداد کردن. آواز برآوردن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).
- ولش دادن؛ در تداول، ول دادن. (لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به ول دادن شود.
|| آزاد کردن کسی از زندان.

ولدالزنا.

[وَ لَ دُزْ زِ] (ع ص مرکب) زادهء حرام. (غیاث اللغات). حرام زاده. (کشاف اصطلاحات الفنون) (آنندراج). || (اِ مرکب) پروانه ها و کرم ها و دیگر حشرات که در ایام برشکال پیدا میشوند، و به طلوع ستارهء سهیل بمیرند. (آنندراج) (از غیاث اللغات) :
ولدالزناست حاسد منم آنکه طالع من
ولدالزناکُش آمد چو ستارهء یمانی.نظامی.
رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.

ولدان.

[وِ] (ع اِ) جِ ولید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). مولودها. کودکان. پسران :
تا بباشند بدین رز در مهمان منند
رز فردوس من است ایشان ولدان منند.
منوچهری.
حوران و غلمان و ولدان بر گرد وی برآمدند. (قصص الانبیاء).

ولدبیگی.

[وَ لَ بَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. همچنین نام طایفه ای است که در آن دهستان سکونت دارند. این دهستان از 22 آبادی تشکیل شده و سکنهء دائمی آن در حدود 3000 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولدبیگی.

[وَ لَ بَ] (اِخ) طایفه ای از ایلات کرد ایران است. رجوع به جغرافیای سیاسی کیهان ص63 شود.

ولدکشته.

[وَ لَ کُ تَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولدة.

[وَ لَ دَ] (ع اِ) جِ والد. (منتهی الارب). رجوع به والد شود.

ولدة.

[وِ دَ] (ع اِ) جِ ولید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). رجوع به ولید شود.

ولدیان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ولدیان بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 14500 گزی جنوب شوسهء خوی به مرند، دارای 1252 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ولدیان.

[وَ] (اِخ) نام یکی از دهستان های هفتگانهء بخش حومهء شهرستان خوی که در قسمت جنوبی بخش قرار دارد. موقع آن کوهستانی و هوای آن معتدل و جمعیت آن بالغ بر 10200 تن و از 28 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل گردیده است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ولذ.

[وَ] (ع اِ) تیزی رفتار. || جنبش. (منتهی الارب). || (مص) شتاب کردن در رفتار. || به شتاب جنبیدن. (اقرب الموارد).

ولرم.

[وِ لَ] (ص) در تداول، نیمه گرم. آنچه بین گرم و سرد باشد. دارای حرارتی نزدیک به حرارت بدن انسان. توضیح اینکه این صفت را بیشتر برای مایعات و مشروبات گرم به کار میبرند هرچند که ممکن است آن را درمورد غذاهای جامد و دیگر جمادات هم به کار برد. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ولز.

[وِ لِزز / لِ] (اِ صوت) از اتباع جِلِز (جِلِز و ولز). در تداول، حکایت صوت سرخ شدن و سوختن مادهء غذائی بر روی آتش یا در روغن گداخته.
- جلز و ولز کردن؛ آوای سوختن و سرخ شدن مواد غذایی بر آتش یا در روغن گداخته.
- || از ستمی یا المی یا بروز ناملایمی نالیدن.
- || اظهار ناراحتی و درد کردن. (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ولز.

[وِ] (اِخ)(1) هربرت جرج (1866 - 1946 م.). مورخ و منتقد و داستان نویس بزرگ انگلیسی.
(1) - Wells, Herbert George.

ول زبان.

[وِ زَ] (ص مرکب) کسی که سخن بیهوده گوید. حرف مفت زن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ولس.

[وَ] (ع اِمص) نادرستی و فریب. (منتهی الارب) (آنندراج). خدیعه و خیانت. (اقرب الموارد). || (مص) وَلَسان. به شتاب رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || خیانت کردن و فریب دادن. (اقرب الموارد). || به کنایه گفتن سخن را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

ولسان.

[وَ لَ] (ع مص) به شتاب رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ولس شود. || فراخ رفتن شتر. (تاج المصادر بیهقی).

ولستان.

[وَ لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کاغذکنان بخش کاغذکنان شهرستان هروآباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ول شدن.

[وِ شُ دَ] (مص مرکب) در تداول، آزاد شدن. رها شدن. || افتادن چیزی از دست. || سرگردان و ولگرد شدن. || سقوط کسی یا چیزی (از بالا به پائین). (از فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ولطیه.

[وَ لَطْ طیَ] (اِخ) قبیله ای است از بربر. (از معجم البلدان).

ولع.

[وَ] (ع اِ) دروغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
- ولع والع؛ مبالغه است، چنانکه عجب عاجب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ولع.

[وَ] (ع مص) وَلَعان. سبک و خوار گردیدن. || دروغ گفتن. || ربودن. || ماادری ما ولعه؛ نمیدانم چه چیز بازداشت او را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولع.

[وَ لَ] (ع مص) وَلوع. حریص و آزمند گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به چیزی سخت دل بستن. (اقرب الموارد). || (اِمص) حرص. (غیاث اللغات). آز :
گشت بی عاطفتی باز شروع
یافت حرص و ولع و جهل شیوع.
ایرج میرزا.
|| فریفتگی. (غیاث اللغات). || (اصطلاح صوفیه) عبارت است از میل قوی و دائم. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ولعان.

[وَ لَ] (ع مص) وَلع. سبک و خوار گردیدن. || دروغ گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولعة.

[وَ لَ عَ] (ع ص، اِ) جِ والع، به معنی دروغ گوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولعة.

[وُ لَ عَ] (ع ص) مرد آزمند به چیزی بی فایده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (از مهذب الاسماء).

ولغ.

[وَ / وُ] (ع مص) ولوغ. وَلَغان. به اطراف زبان آب خوردن سگ از ظرف یا درکردن زبان خود را در آن و جنبانیدن (و این معنی از باب حسب و سمع نیز آید). (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ولوغ شود.

ولغان.

[وَ لَ] (ع مص) ولغ. ولوغ. به اطراف زبان آب خوردن سگ از ظرف یا درکردن زبان خود را در آن و جنبانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ولوغ و ولغ شود.

ولغونه.

[وُ نَ / نِ] (اِ) گلگونه است که غازه و سرخی زنان باشد. (آنندراج) (برهان). رجوع به والغانه و والغونه شود.

ولغة.

[وَ غَ] (ع اِ) دلو خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولف.

[وَ] (ع مص) وِلاف. اِلاف. ولیف. پی درپی درخشیدن برق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولف.

[وُ] (اِ) بخور مریم. خبزالمشایخ. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ولف.

[وُ] (اِخ)(1) فریتس. دانشمند آلمانی، ترتیب دهندهء فهرست لغات شاهنامهء فردوسی(2) است و آن کاری بس ارجمند و عظیم است.
(1) - Wolff, Fritz.
(2) - Glossar zu Firdosis Schahname, Berlin, 1935.

ولفرا.

[وَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان انزان بخش بندرگز شهرستان گرگان. سکنهء آن 150 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولق.

[وَ] (ع مص) به شمشیر زدن. || نیزه سبک زدن. || شتافتن. || پیوسته رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پیوسته دروغ گفتن. (منتهی الارب). ادامه دادن به دروغ. (اقرب الموارد). || ولق الکلام؛ دبره. (اقرب الموارد).

ولقی.

[وَ لَ قا] (ع اِ) نوعی از دویدن ناقه با اندکی سختی. || (ص) ناقهء تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولک.

[وَ لَ] (اِ) زالزالک وحشی. رجوع به ولیک و زالزالک شود.

ول کردن.

[وِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، ول دادن. سر دادن. رها کردن. آزاد کردن. || از دست نهادن. || ترک گفتن. ادامه ندادن.
- ولش کردن؛ در تداول، ول کردن. رها کردن. آزاد گذاردن.

ولک زدن.

[وَ لَ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، گریه کردن شیرخوار بی حضور پرستار و مادر. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ول کن.

[وِ کُ] (نف مرکب) در تداول، ول کننده. رهاکننده. || دست بردارنده.
- ول کن معامله نبودن؛ در تداول، اصرار و ابرام و پافشاری و سماجت در کار یا در دعوا و معرکه کردن. دنبالهء کاری را رها نکردن. (لغات عامیانهء جمال زاده).

ولکه وند.

[وَ کِ وَ] (اِخ) دهی از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان. سکنهء آن 400 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولگا.

[وُ] (اِخ) درازترین رود اروپا (3694 کیلومتر) که در روسیه جاری است و به دریای خزر ریزد.

ولگرد.

[وِ گَ] (نف مرکب) ول گردنده. رها. سرخود. بیکاره. هرزه گرد. آواره. بی جا و مکان: زن ولگرد. سگ ولگرد. رجوع به ول شود.

ولگردی.

[وِ گَ] (حامص مرکب) عمل ولگرد. در تداول، هرزه گردی. آوارگی. بی کاری. بی خانمانی.

ول گردیدن.

[وِ گَ دی دَ] (مص مرکب)ول گشتن. هرزه گردی کردن. آواره بودن. بیکار بودن. دنبال کاری نرفتن.

ول گردی کردن.

[وِ گَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، هرزه گردی کردن. آواره بودن. بیکاربیکار راه رفتن.

ول گفتن.

[وِ گُ تَ] (مص مرکب) سخن بیهوده و بی معنی گفتن. حرف مفت زدن.

ول گو.

[وِ] (نف مرکب) ول گوی. ول گوینده. در تداول، کسی که سخن بی معنی و بیهوده گوید. رجوع به «ول» و «ول گفتن» شود.

ول گویی کردن.

[وِ کَ دَ] (مص مرکب)در تداول، سخن بیهوده و بی معنی گفتن. یاوه گفتن.

ولم.

[وَ لَ / وَ] (ع اِ) تنگ زین. تنگ پالان. || قید و زنجیر. || رسن که بدان تنگ پالان به آسانی بندند تا جنبش نکند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولم.

[وَ لَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش لشت نشاء شهرستان رشت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولم.

[وِ لِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان یخکش بخش بهشهر شهرستان ساری. سکنهء آن 110 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولم بالا.

[وَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرازپی بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 115 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولم پائین.

[وَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرازپی بخش مرکزی شهرستان آمل. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولمة.

[وَ مَ] (ع اِمص) تمامی چیزی و اجتماع و فراهم آمدن چیزی. (منتهی الارب). تمام الشی ء و اجتماعه. (اقرب الموارد).

ولنجق.

[وَ لَ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه واقع در 2 هزارگزی خاور شوسهء مراغه به دهخوارقان، دارای 325 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ولنجک.

[وِ لِ جَ] (اِخ) ناحیه ای به شمال غربی تجریش از توابع شمیران تهران در دامنهء کوه، میان تجریش و اوین.

ولندان.

[وَ لَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء شهرستان شهرضای اصفهان. سکنهء آن 520 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

ولندران.

[وَ لَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان کلیبر بخش شهرستان اهر واقع در 15 هزارگزی شوسهء اهر به کلیبر دارای 153 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ولنده.

[وَ لِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان روضه چای بخش حومهء شهرستان ارومیه در مسیر راه ارابه رو ارومیه به موانا، دارای 360 تن سکنه. این ده در دو قسمت واقع شده و به نام ولندهء بالا و ولندهء پائین مشهور است. جمعیت ولندهء بالا 240 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ولنگ.

[وِ لِ / لَ] (ص، از اتباع) رجوع به ولنگ و واز شود.

ولنگار.

[وِ لِ] (نف مرکب، ص مرکب) (از: ول + انگار) در تداول، لاابالی. بی قید. بی تربیت. هرزه. ویلان.

ولنگاری.

[وِ لِ] (حامص مرکب) حالت و عمل ولنگار. لاابالیگری. سهل انگاری. بی قیدی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ولنگاری کردن.

[وِ لِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، هرزه بودن. ول بودن. ویلان بودن. || سهل انگاری کردن. بی بندوباری کردن.

ولنگ و باز.

[وِ لِ / لَ گُ] (ص مرکب، از اتباع) رجوع به ولنگ و واز شود.

ولنگ و واز.

[وِ لِ / لَ گُ] (ص مرکب، از اتباع) گَل و گشاد. باز و گشاده. چهارطاق: در را ولنگ و واز گذاشته و رفته بود. || بی حساب وکتاب. بی نظم ونسق. بی ضبط وربط. بی قیدوبند.

ولنی.

[وِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان اشکور بالا از بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 300 تن است. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولو.

[وَ لَ] (ع حرف ربط مرکب) (از: و، حرف عطف + لو، حرف شرط) و اگرچه. اگرچه.

ولو.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان هزارجریب بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 180 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولو.

[وِ لَ / لُو] (ص) ولاو. در تداول، متفرق. پراکنده. (یادداشت مرحوم دهخدا). پاشیده. متلاشی.
- ولو شدن؛ پاشیدن از هم. پاشیده شدن. پراکنده گشتن.
- || روی زمین پهن شدن. نقش زمین شدن.

ولوال.

[وَلْ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن زن. || به ویل دعا کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

ولوال.

[وَلْ] (ع اِ) شدت اندوه. (منتهی الارب). || جغد نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولوالج.

[وَلْ وا لِ] (اِخ) شهری است از اعمال بدخشان پشت بلخ و طخارستان. (معجم البلدان). شهری است خرم به خراسان و قصبهء تخارستان و با نعمت های بسیار و آب روان و مردمان آمیزنده. (حدود العالم) :
گه به ولوالجم ولایت خویش
گه به وخش و به کیج و ختلانم.
روحی ولوالجی.
تو را شیر خواندم همی تا بکشتی
به یک زخم شیری به ولوالج اندر.فرخی.

ولوالجی.

[وَلْ وا لِ] (ص نسبی) منسوب به ولوالج. از مردم ولوالج.

ولوالجی.

[وَلْ وا لِ] (اِخ) ابوعبدالله محمد بن صالح. از شاعران دورهء سامانی است. او راست:
جعد بر سیمین پیشانیش گویی که مگر
لشکر زنگ همی غارت بغداد کند
وآن سیه زلف بر آن عارض گویی که همی
به پر زاغ کسی آتش را باد کند.
(از لباب الالباب).
هدایت او را نوایحی نوشته است اما نسبت نوایحی شناخته نشد.

ولوالی.

[وَلْ] (اِ) به لغت اهل سمرقند رودهء گوسفند را گویند که با گوشت و مصالح پر کرده و پخته باشند. (برهان) (آنندراج). جرغند. جگرآگند. عصیب. نقانق. نکانه.

ولوب.

[وُ] (ع مص) رسیدن و پیوستن هرچه باشد. || درآمدن در چیزی و شتافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ولوپی.

[وَ پِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر است. این دهستان از 31 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 11هزار تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولوج.

[وَ] (ع ص) کثیرالدخول.
- خَروج ولوج؛ کثیر الدخول و الخروج. (اقرب الموارد).

ولوج.

[وُ] (ع مص) لِجَة. درآمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به جایی درشدن. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی). || والجة به کسی رسیدنَ و آن دردی است، و فعل آن مجهول استعمال شود. (اقرب الموارد).

ولوجا.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دورود بخش مرکزی شهرستان ساری. سکنهء آن 800 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولود.

[وَ] (ع ص) گوسفندِ زاینده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وُلد. (منتهی الارب). || کثیرة الولد. زن بسیارفرزند. (از اقرب الموارد). زنی که فرزندان بسیار آرد. (آنندراج) (غیاث اللغات).

ولودیة.

[وَ دی یَ] (ع اِمص) کودکی و خردی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وُلودیة شود.

ولودیة.

[وُ دی یَ] (ع اِمص) کودکی و خردی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستم. (منتهی الارب). جفا. (اقرب الموارد). || کم مهربانی. (منتهی الارب). قلت رفق. || کم دانشی به کارها چون کار کودکان. (از اقرب الموارد).

ولوس.

[وَ] (ع ص) ناقهء تیزرو و نیک شتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولو شدن.

[وِ لَ / لُو شُ دَ] (مص مرکب)پاشیده شدن. پراکنده شدن. متفرق شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا). || نقش بر زمین شدن: فلان روی زمین ولو شد.

ولوع.

[وَ] (ع مص) آزمند شدن. حریص و آزمند گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) آزمندی. میل شدید :
همیشه عادت او را به نیکویی است ولوع
چنانکه همت او را به برتری آهنگ.فرخی.
|| (ص) آزمند. (منتهی الارب). شدیدالتعلق. (اقرب الموارد).

ولوغ.

[وُ] (ع مص) ولغ [ وَ / وُ ] . وَلَغان. آب خوردن سگ به اطراف زبان از ظرف یا درکردن زبان خود را در آن و جنبانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ولغ و ولغان شود.

ولوف.

[وَ] (ع ص) وَلیف. برق پی درپی درخشنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولو کردن.

[وِ لَ / لُو کَ دَ] (مص مرکب)متفرق کردن. از هم پاشیدن. پراکندن. پخش کردن. پاشیدن روی زمین.

ولوکش.

[وَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان کسلیان بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر. سکنهء آن 120 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولوکلا.

[وَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان مشهد گنج افروز بخش مرکزی شهرستان بابل. سکنهء آن 1280 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولوگرد.

[وَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان چیمه رود بخش نطنز شهرستان کاشان. سکنهء آن 520 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولوگرد.

[وُ گِ] (اِخ) بروجرد. رجوع به بروجرد شود.

ولولة.

[وَلْ وَ لَ] (ع مص) بانگ کردن کمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بانگ و فریاد کردن زن. (منتهی الارب). بانگ و فریاد کردن زن به ویل. (اقرب الموارد). واویلا گفتن. (غیاث اللغات) (برهان).

ولوله.

[وَلْ وَ لَ / وِلْ وِ لِ] (از ع، اِ) جوش و خروش. (غیاث اللغات). شور و آشوب و غوغا. (برهان) (غیاث اللغات). بانگ و فریاد. (غیاث اللغات) (صراح اللغة) :
خوشا نبید غارجی با دوستان یکدله
گیتی به آرام اندرون مجلس به بانگ و ولوله.
شاکر بخاری.
دست از او درکش چو مردان پیش از آنک
درکشدْت او زیر شر و ولوله.ناصرخسرو.
فکنده زلزله ای سخت بر مسام زمین
نهاده ولوله ای صعب بر سر کهسار.
مسعودسعد.
ولوله در شهر نیست جز شکن زلف یار
فتنه در آفاق نیست جز خم ابروی دوست.
سعدی.
در پارس که تا بوده ست از ولوله آسوده ست
بیم است که برخیزد از حسن تو غوغایی.
سعدی.
گفتن بسیار نه از نغزی است
ولولهء طبل ز بی مغزی است.جامی.
- ولوله افتادن؛ شور و غوغا به پا شدن.
- ولوله انداختن؛ شور و غوغا به پا کردن :
نه باغ ماند و نه بستان که سرو قامت تو
برست و ولوله در باغ و بوستان انداخت.
سعدی.
بیا و کشتی ما در شط شراب انداز
خروش و ولوله در جان شیخ و شاب انداز.
حافظ.
- || آشوب به پا کردن.

ولوند.

[وَلْ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیشهء بخش مرکزی شهرستان بابل. سکنهء آن 150 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولوی.

[وَ لَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به ولی، به معنی باران دوم بهاری. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || منسوب به ولی، مرد و نگهبان و دوست. ولی خدا، مرد خدا.

ولویة.

[وَ لَ وی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث ولوی، منسوب به ولی: سلسلهء ولویهء علویه. (از فرهنگ فارسی معین).

ولویه.

[وُ لو یِ] (اِخ) دهی است از دهستان پیشکوه سورتیجی بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 600 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

وله.

[وَ لَهْ] (ع مص) ترسیدن و بیمناک شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || محزون شدن و از خود بیخود شدن از اندوه. (اقرب الموارد). || متحیر و سرگشته شدن از شدت وجد. (اقرب الموارد). متحیر شدن. (تاج المصادر). || بیتابی کردن طفل برای مادر. (اقرب الموارد). || (اِمص) بیم. || اندوه. || بیخودی از اندوه. || سرگشتگی. حیرت. حیرانی. || سرگشتگی از عشق. (منتهی الارب). افراط در وجد و عشق. (تعریفات) :
چون شدی من کان لله از وله
حق تو را باشد که کان الله له.مولوی.
گر جهان پر شد ز تاب نور و مه
کی کساد آید برِ صاحب وله؟مولوی.

وله.

[وَ لَ / لِ] (اِ) قهر. || خشم. (برهان). خشم و غضب. (غیاث اللغات). || خشمگین. (آنندراج). || ناز. (برهان) (انجمن آرا). || عاشق زار. (برهان).

وله.

[وِلْ لَ / لِ] (اِ) در تداول مردم قزوین، جنبش و حرکت بسیار جنبندگان خرد در فضای کم، چنانکه خاکشی یا ماهی در آب، و همیشه با فعل زدن به کار رود.

وله.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان لورا و شهرستانک بخش کرج شهرستان تهران واقع در 500 گزی راه شوسهء کرج به چالوس دارای 450 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

ولهان.

[وَ لَ] (ع اِ) بیم و اندوه. || (اِمص) بیخودی از اندوه. || سرگشتگی. || سرگشتگی از عشق. (منتهی الارب). شیفتگی. || (مص) متحیر شدن. (تاج المصادر بیهقی).

ولهان.

[وَ] (ع ص) اندوه مند و بیخود از اندوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سرگشته. (منتهی الارب). متحیر. (اقرب الموارد). || ترسناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) نام شیطانی که برمی انگیزاند مردم را بر بسیار ریختن آب در وضو. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

وله زاقرد.

[وَ لَ قِ] (اِخ) دهی است از دهستان نیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل، واقع در 500 گزی شوسهء اردبیل به تبریز، دارای 565 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

وله زدن.

[وِلْ لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب)بسیار جنبان بودن، چنانکه خاکشی و کرم در آب گَنده. (یادداشت مرحوم دهخدا). وول زدن در تداول مردم تهران.

وله زده.

[وَ لَهْ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)عاشق و دیوانهء خشم دیده و قهرکشیده. || (به اخفای هاء وله) خشمگین و قهرآلود. (آنندراج) (برهان).

وله ژیر.

[وُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج. سکنهء آن 680 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وله موزو.

[وَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان پنجهزارهء بخش بهشهر شهرستان ساری. سکنهء آن 355 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولهی.

[وَ ها] (ع ص) مؤنث ولهان. به معنی زن اندوه مند و بیخود از اندوه. || زن سرگشته. || زن ترسناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

ولهی.

[وَ ها] (اِخ) نام شیطانی که برانگیزد مردم را بر بسیاریِ ریختن آب در وضو.

ولی.

[وَ] (حرف ربط) مخفف ولیکن. صاحب المعجم گوید: اصل آن ولیک است و ولیک اصلش لیک. ولیک اصلش بیک به پارسی قدیم میرسد که امروز مهجورالاستعمال است. رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم شود. ولیکن. ولکن (عربی). حرف ربط است و استثناء را رساند. اما :
ستایش خوش آید همه خلق را
ولی سست باشند گاه کرم.ابوشکور.
به نیک و بد سر آید زندگانی
ولی از تو نباشد شادمانی.(ویس و رامین).
چو ابراهیم با بت عشق می باز
ولی بتخانه را از بت بپرداز.نظامی.
گر نمی آید بلی زیشان ولی
آمدنْشان از عدم باشد بلی.مولوی.
گفتم به گوشه ای بنشینم ولی دلم
ننشیند از کشیدن خاطر به سوی دوست.
سعدی.
حافظا می خور و رندی کن و خوش باش ولی
دام تزویر مکن چون دگران قرآن را.حافظ.
خال سرسبز تو خوش دانهء عیشی است ولی
بر کنار چمنش وه که چه دامی داری.
حافظ.
من از دست غمت مشکل برم جان
ولی دل را تو آسان بردی از من.حافظ.

ولی.

[وَلْیْ] (ع اِمص) نزدیکی. (منتهی الارب). قرب. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || (اِ) باران بعدِ باران وسمی. (منتهی الارب). باران پس از باران یا پس از وسمی. (اقرب الموارد). || نزدیک: داره ولی داری؛ قریب منه. (اقرب الموارد). || (مص) بعدِ وسمی باریدن باران. (منتهی الارب). || نزدیک شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج المصادر). || حصول دومی پس از اولی بدون فاصله. (اقرب الموارد). پی درپی درآمدن.

ولی.

[وَ لی ی] (ع اِ) باران دوم بهاری. (منتهی الارب). باران که پس از باران می بارد، یا باران بعدِ وسمی. (از اقرب الموارد). ج، اولیة. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

ولی.

[وَ لی ی] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. دوست و یار نیکان. (مهذب الاسماء) : الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور. (قرآن 2/257).

ولی.

[وَ لی ی / وَ] (از ع ص، اِ) محب و صدیق. (از اقرب الموارد). محب و دوستدار. معین و ناصر. (کشاف اصطلاحات الفنون). ناصر. نصیر. (اقرب الموارد). یاری دهنده. (غیاث اللغات). یار و مددکار. || دوست. (منتهی الارب). دوست و صدیق. (غیاث اللغات) :
همی بکشتی تا در عدو نماند شجاع
همی بدادی تا در ولی نماند فقیر.رودکی.
عدو را از تو بهره غل و پاوند
ولی را از تو بهره تاج و پرگر.دقیقی.
ز بهرام گردون به بهرام روز
ولی را بساز و عدو را بسوز.
فردوسی (از جهانگیری).
ز کین تو غمناک گردد عدو
ز داشاب تو شاد گردد ولی.منوچهری.
مهر تو بر ولی و خلاف تو با عدو
این چون جنان خرم و آن چون جهنم است.
سوزنی.
- ولی پرور؛ پرورندهء ولی. دوست پرور :
او کریمی است عطابخش و کریمی که مدام
روزی خلق بدان دست ولی پرور اوست.
فرخی.
سال و مه دولت آن بارخدای ملکان
همچنان باد ولی پرور و دشمن فرسای.
فرخی.
- ولی شکن؛ شکنندهء دوست. مایهء شکست دوست :
چون کند عربده ولی شکن است
ور سخاوت کند دروغ زن است.سنایی.
- ولی شناس؛ شناسندهء ولی. عارف به ولایت و دوستی :
رندان تشنه لب را آبی نمیدهد کس
گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت.
حافظ.
رجوع به معنی ولی در اصطلاح صوفیه شود. || مهربان. (منتهی الارب). || نزدیک: داره ولی داری؛ خانه اش نزدیک خانهء من است. (منتهی الارب). ولی فعیل به معنی فاعل است از مادهء ولی یلی وَلْی یا وَلی به معنی قرب و نزدیکی و همین معنی در بیشتر معانی ولی ملاحظه میشود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || نزد مسلمین چون قدیس است نزد نصاری. (از اقرب الموارد). || (اصطلاح صوفیه) ولی فعیل به معنی فاعل، کسی است که پی درپی طاعت و فرمانبرداری کند بدون آنکه این طاعت ها را نافرمانی و عصیان در میان آید، یا فعیل به معنی مفعول است و به معنی کسی که احسان و فعل خداوند پی درپی بر او وارد گردد. ولی عارف به خدا و صفات خداست تا جائی که در حد امکان مواظبت بر طاعات و اجتناب از معاصی نماید. (از تعریفات) (کشاف اصطلاحات الفنون). ولی فانی در خود و باقی به مشاهدهء حق تعالی است از خود خبر ندارد و با غیر خود آرامش و قرار، و در رسالهء قشیریه آمده: ولی را دو معنی است، یکی فعیل به معنی مفعول و آن کسی است که حق تعالی متولی امور او باشد چنانکه فرماید: هو یتولی الصالحین، پس او را نگذارد خدای تعالی به سوی نفس او یک لحظه، دوم فعیل به معنی فاعل و او آن کسی است که تولی کرده عبادت حق تعالی را و جاری میشود بر وی پیاپی از غیر آنکه حلول کند، و هر یک از این دو وصف واجب است تا ولی باشد و واجب است او را قیام به حقوق الله تعالی برسبیل استقصاء و استیفاء و دوام حفظ حق تعالی او را در سراء و ضراء، و از شروط ولی آن است که محفوظ باشد از اصرار بر معصیت چنانکه شرط نبی آن است که معصوم باشد، و نیز از شروط ولی آن است که اخفای حال خود کند چنانکه از شروط نبی آن است که اظهار حال خود کند، پس هر کسی که اعمال او به شریعت موافق نیست او مخادع و مغرور است. و در حاشیهء مولی عبدالغفور بر نفحات جامی آمده: ولایت بر دو قسم است، عامه و خاصه، ولایت عامه مشترک است میان همهء مؤمنان و عبارت است از قرب به لطف حق: الله ولی الذین آمنوا... الخ. و ولایت خاصه مخصوص است به واصلان از ارباب سلوک یعنی در مبتدیان یافته نمیشود. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
نور حق ظاهر بود اندر ولی
نیک بین باشی اگر اهل دلی.مولوی.
غیر فهم و جان که در گاو و خر است
آدمی را عقل و جان دیگر است
باز غیر عقل و جان آدمی
هست جانی در نبی و در ولی.مولوی.
|| متصرف بر کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (غیاث اللغات). متصرف در امر. (کشاف اصطلاحات الفنون). آنکه از جانب کسی در کاری تولیت دارد. (فرهنگ فارسی معین). || نگهبان. (منتهی الارب). || هر کس که عهده دار امر کسی گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) :
اگر در دلت هیچ مهر علی است
تو را روز محشر به خواهش ولی است.
فردوسی.
- ولی صغیر؛ آنکه شرعاً حافظ و حارس و نگهدارندهء حقوق و اموال و نفس صغیر و کودک نابالغ است. کفیل زندگانی و مخارج کودک.
- || و در تداول لوطیان و اوباش و جاهلان با تعبیری نیشدار، آنکه متعهد مخارج عیاشی و مهمانخانه یا کافه روی کسی است و آنکه دارائی و پول خود را صرف عیاشی و خوشگذرانی لوطیان و اوباش کند. (از لغات عامیانهء جمال زاده).
|| مالک. (کشاف اصطلاحات الفنون). صاحب و خداوند. (غیاث اللغات) : او فارِس هر دو میدان و ولی هر دو بیان بود. (لباب الالباب ص35).
- ولی دَم (اصطلاح فقه)؛ نگهبان خون. خویشاوند نزدیک شخص مقتول که برای انتقام گرفتن از خون مقتول نامزد شود. آنکه حق قصاص یا اخذ دیه یا عفو مقتول او راست.
- ولی عهد؛ نگاهبان عهد.
- || جانشین. جانشین شاه :
ببرد و بپرورد و بِنْواختش
پس از خود ولیعهد خود ساختش.نظامی.
رجوع به ولی عهد (مدخل نخست) شود.
- ولی نعم؛ خداوند و صاحب و مالک نعمت ها.
- || ولی نعمت. عهده دار نعمتها و نواختها به کسان :
نشود جز نعم سؤال و جواب
هرکه چون تو ولی نعم دارد.سوزنی.
- ولی نعمت؛ خداوند و مالک و صاحب نعمت. آنکه بر کسی حق نعمت دارد.
- || عهده دار نعمت کسی. تیماردار و متعهد کسان به مال و نعمت :
ای ولی نعمت احرار و عَبید
منعم و مکرم دهقان و عمید.سوزنی.
ز شکر وی آن نعمت افزون بود
ولی نعمتی بیش از این چون بود؟نظامی.
مرا این بس که پر کردم جهان را
ولی نعمت شدم دریا و کان را.نظامی.
زیارتگه اصل داران پاک
ولی نعمت فرع داران خاک.نظامی.
فروغ دل و دیدهء مقبلان
ولی نعمت جان صاحبدلان.حافظ.
|| بندهء نیک و مقرب جناب حق تعالی. (غیاث اللغات).
- ولی خدا؛ بندهء نیک و مقرب خدا. ولی الله.
- || حضرت علی علیه السلام.
- ولی کامل؛ آنکه در بندگی خدا به حد کمال رسیده باشد. رجوع به ولی در اصطلاح صوفیه شود.
|| آزادکننده و معتق. || آزادشده و عتیق. || پسرعم. (اقرب الموارد) (کشاف اصطلاحات الفنون). || همسایه. || (اصطلاح فقه) وارث مکلف، بنابراین عبد و کافر و صبی و دیوانه را شامل نمیشود. (کشاف اصطلاحات الفنون).

ولی.

[وَ لی ی / وَ] (اِخ) لقب علی بن ابی طالب. عنوانی است علی بن ابی طالب(ع) را :
سر انجمن بُد ز یاران علی
که خواندش پیمبر علی ولی.فردوسی.
لات و عزی و منات اگر ولی اند
هر سه تو را مر مرا علی است ولی.
ناصرخسرو (دیوان ص448).

ولی.

[وَ لی ی / وَ] (اِخ) لقب پوریا پهلوان محمود. پوریای ولی. رجوع به پوریای ولی شود.

ولی.

[وُ لا] (ع ص، اِ) جِ وُلْیا، و آن مؤنث اولی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان غار بخش ری شهرستان تهران در پنج هزارگزی خاور راه تهران به رباط کریم. دارای 112 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان حومهء بخش زرند شهرستان ساوه واقع در 8 هزارگزی راه عمومی. دارای 120 تن سکنه است. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرحمت آباد بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 2500 گزی شمال راه میاندوآب به بناب، دارای 158 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان زهرا از بخش بوئین شهرستان قزوین واقع در 3 هزارگزی راه عمومی، دارای 267 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج1 شود.

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. موقع آن کوهستانی و معتدل است. سکنهء آن 159 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان میربیگ بخش دلفان شهرستان خرم آباد. موقع جغرافیایی آن تپه ماهور و سردسیری است. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات و لبنیات و پشم. شغل مردم آن زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 128 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرم آباد شهرستان تنکابن. سکنهء آن 300 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهستان بخش کلاردشت شهرستان نوشهر. سکنهء آن 280 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار دوم بخش اسدآباد شهرستان همدان. سکنهء آن 384 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. سکنهء آن 100 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. سکنه 159 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان خنانان شهرستان رفسنجان در 39 کیلومتری خاور رفسنجان و 12 کیلومتری شمال شوسهء رفسنجان به کرمان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان در 22 کیلومتری شمال خاوری شهداد و 5 کیلومتری باختر راه مالرو کشیت به خراسان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان درزآب بخش حومه و ارداک شهرستان مشهد واقع در 32 کیلومتری شمال باختری مشهد و 2 کیلومتری شمال کشف رود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاخواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه واقع در 42 کیلومتری شمال باختری رود سر راه شوسهء عمومی تربت به سلامی. سکنهء آن 232 تن. آب آن از قنات، شغل اهالی زراعت، گله داری، قالیچه بافی و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان جعفرآباد فاروج بخش حومهء شهرستان قوچان در 24 کیلومتری شمال باختری قوچان و 2 کیلومتری جنوب شوسهء قدیمی قوچان به شیروان. سکنهء آن 216 تن. آب آن از رودخانه و قنات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ولی آباد.

[وَ] (اِخ) دهی از دهستان کریت بخش طبس شهرستان فردوس واقع در 24 کیلومتری جنوب خاوری طبس. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ولیا.

[وُلْ] (ع ن تف) مؤنث اولی. سزاوارتر. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولیاران.

[وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان زنجانرود بخش مرکزی شهرستان زنجان. سکنهء آن 516 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولیان.

[وَ] (اِخ) قصبه ای است جزو دهستان برغان ولیان بخش کرج شهرستان تهران. موقع جغرافیائی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 1793 تن است. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غلات، بنشن، صیفی، میوه جات مختلف و فراوان و لبنیات و عسل و شغل اهالی زراعت و گله داری است. در حدود 25 باب دکان دارد. صنایع دستی آن کرباس بافی است. دبستان شش کلاسه و صندوق پست دارد و از طریق قلعه چندار ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ولیان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان چالانچولان شهرستان بروجرد، دارای 119 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است و راه شوسه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ولیان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان والانجرد شهرستان بروجرد، دارای 119 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ولیانکوه.

[وَ] (اِخ) نام کوهی است قریب به شهر تبریز که محلهء باغ بیشه که در معنی باغ و بیشه بوده در آنجا واقع است. گویند از کثرت توقف اولیاء و فقراء به این نام معروف شده. (انجمن آرا) (آنندراج).

ولی الله.

[وَ لی یُلْ لاه] (ع اِ مرکب) دوست خدا.

ولی الله.

[وَ لی یُلْ لاه] (اِخ) لقب علی بن ابی طالب علیه السلام. عنوانی است علی بن ابی طالب(ع) را.

ولی اللهشاه.

[وَ لی یُلْ لاه] (اِخ) هفدهمین از سلاطین بهمنی گلبرگه از 929 تا 932 ه .ق. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ولی بیک.

[وَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار. سکنهء آن 160 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولیجة.

[وَ جَ] (ع اِ) نهانی مرد و خاصه و برگزیدهء آن، یا معتمدعلیه آن از غیر اهل وی. (منتهی الارب). خاصه و بطانهء تو از مردم، کسی که بر او اعتماد داری از غیر اهل خود. (آنندراج) (اقرب الموارد). دوست خالص. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). ج، ولائج. (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی).

ولیچه.

[وَ چَ / چِ] (اِ) دوست خالص و برگزیده و معتمدعلیه. (از آنندراج). رجوع به ولیجه شود.

ولیح.

[وَ] (ع اِ) جِ ولیحة، و آن به معنی غرارة و خنور است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به ولیحة شود.

ولیحة.

[وَ حَ] (ع اِ) غراره و خنور. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، ولیح، ولائح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولیخ.

[وَ] (ع اِ) جامه ای است از کتان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ولیخة.

[وَ خَ] (ع ص، اِ) شیر دفزک. (منتهی الارب) (آنندراج). لبن خاثر. (اقرب الموارد). || گل تنک. (آنندراج) (منتهی الارب). وحل. (اقرب الموارد). || زمین پیچیده گیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

ولید.

[وَ] (ع ص، اِ) زاده. (منتهی الارب). مولود هنگامی که تولد میشود. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || کودک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (غیاث اللغات) (ترجمان علامهء جرجانی) :
مهر تو بر صادر و وارد به احسان و کرم
هست افزون زآنکه باشد مهر والد بر ولید.
سوزنی.
-امثال:گویند: هم فی امر لاینادی ولیده؛ یعنی مشغول شدند در آن کار به حدی که اگر کودکی دست به چیزی گرانمایه دراز کند زجر و سرزنش کرده نشود. اصله من جری الخیل لان الفرس اذا کان جواداً اعطی من غیر ان یصاح به لاستزادته ثم قیل ذلک فی کل امر عظیم و لکل شی ء کبیر خیراً او شراً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
|| بنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). ج، وِلدان، وِلدة. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- ام الولید؛ ماکیان. (منتهی الارب).

ولید.

[وَ] (اِخ) ابن یزیدبن عبدالملک (86-96 ه . ق.). از خلفای اموی. به روزگار خلافت وی مغرب الاقصی (مراکش) و اندلس و ماوراءالنهر و قسمتی از هندوستان فتح شد. این خلیفه و شاعر از آل مروان در دمشق به دنیا آمد و در یکی از نقاط اطراف حمص درگذشت. وی بانی جامع اموی دمشق است (به سال 88) که از معتبرترین ابنیهء اسلامی است. وی زیر نظر عبدالصمدبن عبدالاعلی شیبانی که شاعری متهم به کفر و زندقه بود پرورش یافت و به اشعار خمریات شهرت یافت. اشعار وی جلوه ای از زندگانی او بود. وی راه را برای دگرگونی شعر در زمان عباسیان هموار کرد. جبریل خاورشناس ایتالیایی اشعار او را گردآوری و بررسی کرده است. گویند وی در نواختن عود و ضرب مهارت داشت. (از تاریخ عباس اقبال) (از الموسوعة العربیة المیسرة چ قاهره ص1966). رجوع به حبیب السیر و عیون الانباء ص 119 و مجمل التواریخ ص 305، 307، 427، 456 و نزهة القلوب ج 3 ص 250 و 252 و الحلل السندسیة و ضحی الاسلام و سیرة عمر بن عبدالعزیز و تاریخ گزیده و الجماهر بیرونی و المعرب جوالیقی و عیون الاخبار و الاعلام زرکلی و البیان و التبیین و العقدالفرید شود.

ولید.

[وَ] (اِخ) دهمین از شرفای حسنی مراکش (1040 - 1045 ه .ق). رجوع به طبقات سلاطین اسلام شود.

ولید.

[وَ] (اِخ) پدر خالد، سردار معروف اسلامی. رجوع به خالد شود :
کجا شدند صنادید و سرکشان قریش
ز منکران که مر ایشان بدند بس منکر
ولید و حارث و بوجهل و عتبه و شیبه
کجاست آصف و کو ذوالحمار و کو عنتر؟
ناصرخسرو.

ولیدآباد.

[وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان برچلو از بخش وفس شهرستان اراک. سکنهء آن 356 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولیدات.

[وُ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر لدات جِ لدة به معنی همزاد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولی داشتن.

[وَ تَ] (مص مرکب) در تداول عامه، داشتن متکفل هزینهء عیش و عشرت خود و رفقا. توضیح اینکه وقتی یکی از لات ها چنین کسی را پیدا کند هنگام دعوت کردن و «بفرما زدن» به رفقایش میگوید بفرمائید برویم امشب ولی داریم. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). رجوع به ولی شود.

ولیدالابان.

[وَ دُلْ اَ] (اِخ) از محدثان است. در اصفهان سکونت داشت و به سال 310 ه . ق. در همانجا وفات کرد.

ولی دشت بیاضی.

[وَ یِ دَ تِ بَ] (اِخ)وی از شعرای معروف توابع قاین است، و مولد وی به سبب سپیدی خاکش دشت بیاض نامیده شده است. در غزلسرایی طبعی متین دارد. از اوست:
خوش آنکه با تو دهم شرح مشکل خود را
به گریه افتم و خالی کنم دل خود را
به دوری تو که یارب نصیب دشمن باد
بدان رسیده که راضی کنم دل خود را.
او لب از ننگ سؤالم نگشاید به سخن
من بدین شاد که در فکر جواب است مرا.
جز این چه شکوه توانم از آن ستمگر کرد
که غیر در حق من هرچه گفت باور کرد.
(مجمع الفصحاء ج2 ص50).

ولیدون.

[وُ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر لدون جِ لدة به معنی همزاد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ولیدة.

[وَ دَ] (ع ص، اِ) کودک مادینه. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). دخترزاده. (مهذب الاسماء). || پرستار. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). || کنیز. (اقرب الموارد). ج، ولائد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || زن مولوده میان عرب. (منتهی الارب). المولودة بین العرب. (از اقرب الموارد).

ولیس.

[وَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 198 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولیسد.

[وَ سِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین خیابان بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 170 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولیسد.

[وَ سِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش رودسر شهرستان لاهیجان. سکنهء آن 175 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ولی سیراب.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان سُلگی شهرستان نهاوند. سکنهء آن 370 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ولیشاهی.

[وَ] (اِخ) تیره ای از شعبهء شیبانی ایل عرب، از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان).

ولیع.

[وَ] (ع اِ) شکوفهء ناشکفتهء خرما و جز آن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). طلع.

ولی عصر.

[وَ لی یِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نگهبان عصر. مرد خدای قائم در عصر و زمان. مولوی در همین مورد گوید:
پس به هر عصری ولیی قایم است.
رجوع به ولی (از ع، ص، اِ) شود.

ولی عصر.

[وَ لی یِ عَ] (اِخ) لقب حضرت مهدی قائم(ع). رجوع به مهدی شود.

ولیعة.

[وَ عَ] (ع اِ) ولیع. (اقرب الموارد). رجوع به ولیع شود.

ولی عهد.

[وَ لی یِ عَ / وَ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) ولیعهد. متصرف و حاکم وقت. (غیاث اللغات) (آنندراج). نگهبان عهد. || ولیعهد. کسی که پادشاه او را به جانشینی خود معین کرده است. کسی که شاه او را جانشین خود گرداند پس از مرگ خود. وارث پادشاهی. (از اقرب الموارد). کسی که پادشاه او را به اراده و رضا بر جای خویش نشاند و مختار سلطنت گرداند. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
بر آن انجمن نامه برخواندند
ولی عهد را شاد بنشاندند.فردوسی.
ای به مردی و کف راد ولی عهد علی
وی به انصاف و دل پاک ولی عهد عمر.
فرخی.
ملک عالم تاج عرب و فخر عجم
سید شاهان مسعود ولی عهد پدر.فرخی.
حکمش ولی عهد(1) قدر پیکانْش سلطان ظفر
تیرش ز طغرای هنر فرمان نو پرداخته.
خاقانی.
نیست اندر گوهر آدم خواص مردمی
بر ولیعهدان شیطان حرف کرّمنا مخوان.
خاقانی.
بر کوههء عرش مهد او باد
اقبال ولی عهد او باد.خاقانی (از آنندراج).
محمد که سلطان این مهد بود
ز چندین خلیفه ولی عهد بود.نظامی.
سرش بوسید و شفْقت بیش کردش
ولیعهد سپاه خویش کردش.نظامی.
هر روز مرتبتش بیش کرد تا ولیعهد خویش کرد. (گلستان). || توسعاً، در تداول، پسر ارشد شخص.
(1) - موهم معنی اصلی کلمه (نگهبان عهد) نیز هست.

ولی عهد.

[وَ لی یِ عَ] (اِخ) ولی العهد. لقب حضرت شیث پیغمبر علیه السلام. (مهذب الاسماء).

ولی عهدی.

[وَ عَ] (حامص مرکب)ولیعهد بودن. مقام ولیعهد. جانشینی پادشاه. ولایت عهد : هرچند اینهمه بود نام ولیعهدی از مسعود برنداشت. (تاریخ بیهقی).
داده خیری به شرط هم عهدی
یاسمن را خط ولیعهدی.
نظامی.
|| (ص نسبی) منسوب به ولیعهد : در آن وقت شایستگی رتبهء عظیم القدر ولیعهدی نداشتند. (تاریخ عالم آرا چ امیرکبیر ص351). || قسمی نان شیرینی.

ولیف.

[وَ] (ع ص) وَلوف. برق پیاپی درخشنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ولیف.

[وَ] (ع مص) نوعی از دویدن که پایها با هم افتد. || پی درپی درخشیدن برق. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || با هم آمدن قوم برابر. (منتهی الارب). با هم آمدن قوم. (اقرب الموارد).

ولی قلندر.

[وَ قَ لَ دَ] (اِخ) از شاعرانی است که در آستانهء میرزا بابر ملازم است و بسیار خیره و چیره و دلیر و بی حیاست و شعر او در میان شعرا به بدی مشهور است و چون میرزا پیر بوداق به هری آمد و شاعران هری را به شیراز برد او را نیز همراه ایشان برد. این مطلع از اوست:
نیَم ملول که کارم نکو نشد بد شد
شود شود نشود گو مشو چه خواهد شد.
(از مجالس النفایس ص 213 و 214).

ولیقة.

[وَ قَ] (ع اِ) طعامی است که از مسکه و آرد یا آرد و شیر و روغن سازند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آرد شیر. (مهذب الاسماء).

ولیک.

[وَ] (اِ) درختی است با میوهء خرد به رنگ سرخ و سیاه و از گونه های مختلف وحشی زالزالک است، و در کتب مفردات آن را خفچه، عوسج، زعرور الادویه نام میدهند و اسامی مشترک سرخ میوه و سیاه میوهء آن این است: کمار (در لاهیجان)، کرچ (در دره کرج)، کویج (در اطراف تهران و همدان و اصفهان)، گیج (در خلخال)، کجیل (در رامسر و تنکابن)، مارخ و مرخ (در دیلمان و لاهیجان و رودسر)، ولک و بلک و ولیک (در گرگان)، گتو و ملا و یلک و کوت کوتی (در بعضی نواحی). اسامی سیاه میوهء آن عبارت است از: سیاه لله (در شفارود)، سیاه کوتی و سیاه کوتیل (در اطراف رشت)، من برو (در طالش)، سیاه ولیک (در درهء کتول)، سیاه کوتکوتی (در تنکابن)، کوچ (در شیرین سوی قزوین)، یمیشان (ترک زبانان قوشخانه و غیره)، قره گیله (در آستارا و گرگانرود)، قوش یمیشی (در ارسباران). نامهای سرخ میوهء آن از اینقرار است: شال ولیک (در نور)، سرخ ولیک (در کتول)، کم بور (در گرگانرود)، سرلا (در شفارود)، سک کامپوره (در اطراف رشت)، ولیک (در تنکابن). و قسمی از ولیک را در شیراز کیالک نامند. (از یادداشت مرحوم دهخدا).

ولیک.

[وَ] (حرف ربط) مخفف ولیکن حرف ربط است و استثنا را رساند. لیکن. ولکن. لیک. ولی. اما :
دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست
در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم.
شهید بلخی.
اندر جهان کلوخ فراوان بود ولیک
روی تو آن کلوخ کز او، کون کنند پاک.
منجیک.
گیسوی تو صد روز شبی کرد، ولیک
رخسارهء تو نکرد یک شب روزی.
پیغوملک (از لباب الالباب).
روی زمین را تو نقابی ولیک
ایشان را نیست نقابت نقاب.ناصرخسرو.
به عذر و توبه توان رستن از عذاب خدای
ولیک می نتوان از زبان مردم رست.سعدی.
رجوع به ولی (حرف ربط) و لیک شود.

ولیک.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان دابو از بخش مرکزی شهرستان آمل. سکنهء آن 430 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولیک.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بخش دودانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 350 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولیک آباد.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان استرآبادرستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان. سکنهء آن 250 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولیک چال.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بنافت بخش دودانگهء شهرستان ساری. سکنهء آن 210 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولی کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب) ولی قرار دادن. ولی ساختن. رجوع به ولی (از ع، ص، اِ) شود. || ولی عهد کردن. جانشین کردن :طغرل بیک را فرزند نبود، الب ارسلان محمد پسر برادرش داود را ولی و وصی کرد. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص21). || در تداول، کسی را به میزبانی و پرداخت مخارج عیش و عشرت راضی کردن: دیشب فلان کس را ولی کردیم و عرق سیری خوردیم. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ولیکن.

[وَ کِ] (حرف ربط) امالهء ولکن (عربی) به واو عطف است که افادهء معنی استدراک می کند. برخی فارسیان را که در لغت عرب چندان تعمق نیست واو مذکور را جزو کلمه پنداشته گاهی واوی دیگر بر آن نیز می افزایند. (از آنندراج). استثنا را رساند. ولی. اما. ولیکن از ولکن عربی ممال شده و بنابراین کاف آن مکسور است نه مفتوح. اماله از ولکن عربی است. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز) :
اگر بخردی در جهان دل مبند
که ناید به فرجام او جز گزند
به گاه بسودن چو مار است نرم
ولیکن گه زهر دادنْش گرم.فردوسی.
ولیکن ز دستور باید شنید
بد و نیک بی او نیاید پدید.فردوسی.
تنت زورمند است و لشکر گران
ولیکن در اقلیم دشمن مران.سعدی.
جوانان گرچه خوب و دلربایند
ولیکن در وفا با کس نپایند.سعدی.
رجوع به ولی (حرف ربط)، اما، ولیک و لکن شود. || از این جهت. بالنتیجه. (فرهنگ فارسی معین از التفهیم، مقدمه ص «عز»).

ولی کندی.

[وَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان آتش بیک بخش سراسکند شهرستان تبریز واقع در 5 هزارگزی خط آهن میانه به مراغه، دارای 560 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ولیکه.

[وَ کِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان بهنام وسط بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در یک هزارگزی خاور راه ماشین رو خواجه ولی. موقع جغرافیایی آن جلگه و هوای آن معتدل است. سکنهء آن 151 تن، آب آن از قنات و محصول آن غلات و صیفی و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ولی گرداندن.

[وَ گَ دَ] (مص مرکب)ولی گردانیدن. ولی کردن. || ولی عهد کردن. جانشین ساختن : چون الب ارسلان... کشته شد... پیش از واقعه ملکشاه را برگزیده بود و ولی و وصی خود گردانیده. (سلجوقنامهء ظهیری چ خاور ص29 از فرهنگ فارسی معین).

ولیلا.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان کسلیان بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر. سکنهء آن 130 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ولی لو.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان بدوستان بخش هریس شهرستان اهر واقع در 2500 گزی شوسهء تبریز به اهر، دارای 605 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ولی محمد بازار.

[وَ مُ حَمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان میرعبدی بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار در چهارکیلومتری باختری دشتیاری شهرستان چاه بهار کنار راه مالرو دشتیاری به دج. سکنهء آن 200 تن و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

ولیمه.

[وَ مَ / مِ] (از ع، اِ) ضیافت عروسی. ضیافت شادی و کتخدایی. (آنندراج) (غیاث). طعام عروسی. (مهذب الاسماء). مهمانی عروسی. (منتهی الارب). طعام عروسی، یا هر طعامی که برای گروهی دعوت یا غیر دعوت تهیه و ساخته میشود، و گویند هر طعامی که برای گروهی فراهم میگردد. (از اقرب الموارد). حدیث : اذا دعی احدکم الی الولیمة فلیأتها فان کان مفطراً فلیطعم و ان کان صائماً فلیدع ای بالبرکة و الخیر. (از منتهی الارب). ولیمه مستحب است و بعضی آن را واجب دانسته اند. ابن حجر گوید نام ولیمه بر هر دعوت به شادمانی و سرور اطلاق میگردد ولی بیشتر و مشهورتر درمورد مهمانی نکاح اطلاق میشود و در غیر نکاح به قیدی مقید شود، مث گویند: ولیمهء ختان و غیره. (از منتهی الارب). ج، ولائم. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). از حضرت رسول(ص) نقل است که: لا ولیمة الا فی خمس، فی عرس او خرس او عذار او وکار او رکاز. و مراد از عرس عروسی است و از خرس زایمان و از عذار ختنه و از وکار خریداری خانه و از رکاز کسی که از مکه می آید.
- ولیمه دادن؛ مهمانی عروسی دادن.
|| در تداول فارسی، پولی که به عنوان هدیهء عروسی به واردان دهند (در بعض شهرستانها). (فرهنگ فارسی معین).

ولین.

[وِ] (اِ) نام جوششی است که آن را به عربی قوبا گویند. (آنندراج) (برهان). و آن را به هندی داده گویند. (انجمن آرا). رجوع به قوباء شود.

ولی نعمت.

[وَ لی یِ نِ مَ / وَ نِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) آنکه بر کسی حق نعمت دارد. نگهبان نعمت :
فروغ دل و دیدهء مقبلان
ولی نعمت جان صاحبدلان.حافظ.
|| بزرگ. سرور. رجوع به ولی (از ع، ص، اِ) در این معنی شود.

ولیة.

[وَ لی یَ] (ع ص، اِ) مؤنث ولی. (اقرب الموارد). رجوع به ولی (از ع، ص، اِ) شود. || پشم آگند یا آنچه زیر پشماگند گسترند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). برذعة. (اقرب الموارد). پالان خر و اسب. (غیاث اللغات از شرح نصاب). || توشه ای که زن جهت مهمانی فرودآینده مهیا کند. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). ج، ولایا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، وَلیّات. (از اقرب الموارد). || نزدیک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): دار ولیة؛ سرای نزدیک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || به استعاره بر سفینه و کشتی اطلاق گردد. (اقرب الموارد).

ولییات.

[وُلْ یَ] (ع ص، اِ) جِ وُلْیا مؤنث اولی، به معنی سزاوارتر. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

ولییان.

[وُلْ یَ] (ع ص، اِ) تثنیهء ولیا، و آن مؤنث اولی است. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

ولیین.

[وَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه واقع در 35 هزارگزی شمال خاوری ترک و 14 هزارگزی شوسهء میانه به خلخال، دارای 175 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

وماج.

[وَمْ ما] (ع اِ) شرم زن، و با حاء (یعنی وماح) فصیح تر است. (از منتهی لارب).

وماح.

[وَمْ ما] (ع اِ) شکاف شرم زن، یا شرم زن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). وماج. رجوع به وماج شود.

ومأ.

[وَمْءْ] (ع مص) اشاره کردن. (ناظم الاطباء) (آنندراج). اشاره کردن به ابرو یا دست و جز آن، و این لغتی است در ایماء. (از اقرب الموارد).

ومحة.

[وَ حَ] (ع اِ) اثر گرمی آفتاب. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

ومخة.

[وَ خَ] (ع اِمص) نکوهش و ملامت. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || رنج رسا. (منتهی الارب). وبخة. (اقرب الموارد).

ومد.

[وَ مَ] (ع اِ) گرمای سخت یا گرمای سخت مع ایستادگی باد یا تری و خنکی که در شدت گرما از طرف دریا آید، یا سختی گرمای شب. (منتهی الارب) (آنندراج). ومدة. (منتهی الارب). سختی گرمای شب. (اقرب الموارد). || خشم. || (مص) به خشم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). خشم گرفتن. (تاج المصادر بیهقی): ومد علیه غضب. (اقرب الموارد).

ومد.

[وَ مِ] (ع ص) (لیلة...) شب سخت گرم. (منتهی الارب). ومدة مثل آن است. (منتهی الارب). || خشمگین. (اقرب الموارد).

ومدة.

[وَ مَ دَ] (ع اِ) ومد. گرمای سخت یا گرمای سخت مع ایستادگی باد یا تری و خنکی که در شدت گرما از طرف دریا آید، یا سختی گرمای شب. (اقرب الموارد). رجوع به وَمَد شود.

ومدة.

[وَ مِ دَ] (ع ص) (لیلة...) شب سخت گرم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به وَمَد شود.

ومذة.

[وَ ذَ] (ع اِ) سپیدی بی آمیغ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

ومز.

[وَ] (ع مص) جنبانیدن بینی را از خشم، یا اشاره کردن به بینی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

ومس.

[وَ] (ع مص) سودن چیزی را به چیزی تا پوست واگردد. (اقرب الموارد) (آنندراج).

ومشة.

[وَ شَ] (ع اِ) خال سپید. (منتهی الارب). وَمَشة. الخال الابیض. (از اقرب الموارد).

ومض.

[وَ] (ع مص) ومیض. ومضان. درخشیدن برقی بی آنکه پراکنده گردد در ابر، و آنچه از برق در نواحی ابر پراکنده گردد آن را خفو گویند، و آنچه به درازا درخشد و ابر را شکافد آن را عقیقه خوانند. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). درخشیدن بخنوه. (تاج المصادر بیهقی).

ومضان.

[وَ مَ] (ع مص) ومض. ومیض. درخشیدن برق بی آنکه پراکنده گردد در ابر. (اقرب الموارد). درخشیدن بخنوه. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). رجوع به ومض شود.

ومطة.

[وَ طَ] (ع مص) افتادن بر زمین از تعب و سختی. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب).

ومعة.

[وَ عَ] (ع مص) یک بار افتادن باران. (منتهی الارب) (آنندراج). الدفعة من الماء. (اقرب الموارد).

ومغة.

[وَ غَ] (ع اِ) یک موی دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

ومق.

[وَ] (ع مص) مِقَة. دوست داشتن کسی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

ومکة.

[وَ کَ] (ع اِمص) فراخی و گشادگی. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). فسحت. (اقرب الموارد).

ومله بورها.

[وَ مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد واقع در 15 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. سکنهء آن 240 تن و آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ومور.

[] (اِ) مئات الوف الوف الوف در مراتب شانزده گانهء عدد نزد فیثاغوریین. (رسائل اخوان الصفاء).

ومه.

[وَمْهْ / وَ مَهْ] (ع مص) سخت شدن گرما. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ومهة.

[وَ هَ] (ع اِ) خلاصهء هر چیزی یا گذارش [ گزارش ] آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

ومیض.

[وَ] (ع مص) ومض. ومضان. درخشیدن برق بی آنکه پراکنده گردد در ابر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). درخشیدن بخنوه. (تاج المصادر بیهقی). رجوع به ومض و ومضان شود.

ون.

[وَ] (پسوند) شبیه و مانند، مرادف وان. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). پسوندی است دال بر شباهت و مانندگی، چنانکه در پلون (پلوان)، نارون و غیره :
فروغ از توست انجم را بر این ایوان مینوون(1)
شعاع از توست مر مه را بر این گردون مینایی.
سنایی.
(1) - در دیوان سنائی چ مدرس رضوی ص311 مینوگون آمده است، و در این صورت بیت شاهد نیست.

ون.

[وَ] (حرف ربط) بل و بلکه که کلمهء ترقی باشد. (برهان).

ون.

[وَ] (اِ) زبان گنجشک، و آن درختی است که چوبی محکم دارد و از آن الوار سازند و در ساختمانها به کار برند. این درخت در جنگل ها بسیار روید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). رجوع به زبان گنجشک شود. || میوه ای است مغزدار که به ترکی چتلاقوچ و به عربی حبة الخضراء گویند. (برهان). میوهء ریزه که اندرون آن مغزکی باشد، و به هندی چزونجی گویند. (غیاث اللغات). بنه [ بَ نَ / نِ ] . || به هندی، جنگل پردرخت. || ده هزار سال به لغت ختایی. (برهان). || (ص) صاف و بیغش. (برهان).

ون.

[ـون] (ع پسوند) علامت جمع مذکر سالم در زبان عربی در حالت رفعی. (فرهنگ فارسی معین) :
از این صورت اگر بیرون شوی تو
مه و خورشید محجوبون شوی تو.عطار.

ون.

[وَن ن] (ع اِ) چنگ که به انگشتان نوازند. (منتهی الارب) (آنندراج). سنجی که به انگشتان نوازند. (برهان) (اقرب الموارد). || (اِمص) سستی. (آنندراج). ضعف و ناتوانی در امور. (برهان) (اقرب الموارد). و این هر دو معنی دخیل است. (اقرب الموارد).

ون.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان نیاسر بخش قمصر شهرستان کاشان. سکنهء آن 450 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

وناء.

[وَ] (ع اِمص) ماندگی. (منتهی الارب). || سستی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ونی شود.

ونائی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان برده برهء بخش اشترینان شهرستان بروجرد، واقع در ده هزارگزی جنوب باختری شوسهء اشترینان به بروجرد. سکنهء آن 1276 تن. آب آن از رودخانه و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت است. ادارات دولتی و پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ونائی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان فیلاب بالا از بخش الوار گرمسیری شهرستان خرم آباد واقع در 19 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به اندیمشک. سکنهء آن 100 تن. آب آن از رودخانهء بلارود و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ونائی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. سکنهء آن 500 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وناب اولادقباد.

[وِ اُو قُ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد، واقع در 12 هزارگزی خاور راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. موقع جغرافیایی آن دامنه و سردسیری است. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چشمهء سراب وناب و محصول آن غلات و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وناب ای تیوند.

[وِ تی وَ] (اِخ) دهی است از دهستان ای تیوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد. سکنهء آن 180 تن. آب آن از چشمه و رودخانهء سرکشتی و محصول آن غلات و لبنیات و پشم و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ونارج.

[] (اِخ) دهی است از دهستان قهستان بخش کهک شهرستان قم. سکنه 350 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، پنبه، انار، انجیر و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. مزرعه های خداآفرین، میانج، کورک، گندآب، پشت کبود جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ونارو.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان سامن شهرستان ملایر. سکنهء آن 337 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وناش.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین واقع در 65 هزارگزی راه عمومی. موقع جغرافیایی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 515 تن. آب آن از چشمه سار و محصول آن غلات، بنشن، گردو، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. نصف سکنه در زمستان برای تأمین معاش به تنکابن میروند. صنایع دستی زنان بافتن لباس پشمی محلی و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ونان.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان وزوا از بخش دستجرد شهرستان قم واقع در 9 هزارگزی قاهان. موقع طبیعی آن کوهستانی و سردسیری است. سکنهء آن 602 تن. آب آن از قنات و در بهار از رود محلی و محصول آن غلات، بنشن، باغات و انواع میوه جات سردسیری و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ونانه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) نان گرده. (برهان) (لغت نامهء اسدی) :
بر خوان وی اندر میان خانه
هم نان تنک بود و هم ونانه.دقیقی.

وناوند.

[وَ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان هنام بسطام بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد در کنار شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. سکنهء آن 150 تن. آب آن از چشمه ها و محصول آن غلات و حبوبات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وناوی.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد در 2 هزارگزی باختر شوسهء شاه زند به ازنا. سکنهء آن 315 تن. آب آن از چشمه و قنات و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

وناة.

[وَ] (ع اِ) مروارید. (منتهی الارب) (آنندراج). لؤلؤة. (اقرب الموارد). || (ص) (امرأة...) زن بردبار و سست و آهسته و باوقار در نشست و برخاست و رفتار (و گاهی واو به همزه بدل شود و اناة گفته شود). (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

ونج.

[وَ] (اِ) بنجشک. گنجشک. (حاشیهء فرهنگ اسدی) (برهان). عصفور. (برهان). چغوک. چوچک (در تداول مردم قزوین) :
شکار باز خرچال و کلنگ است
شکار باشه ونج است و کبوتر.عنصری.

ونج.

[وِ] (ص) آنچه از قماش و جامه در هم فشرده شده و چین و نوردهای ناپسند پیدا کرده باشد. جامهء ترنجیده و کیس شده. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- ونج شدن جامه؛ در هم فشرده شدن آن. چین و چروک پیدا کردن آن.
- ونج کردن؛ ترنجیده ساختن و کیس کردن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ونج.

[وَ نَ] (ع اِ) نوعی از اوتار یا رودجامه و رباب و چغانه. (منتهی الارب) (مفاتیح العلوم خوارزمی) (اقرب الموارد). و این معرب ونهء فارسی است. (اقرب الموارد).

ونج.

[وَ نَ] (اِخ) معرب ونه. روستایی است از نسف. (معجم البلدان).

ونج.

[وَ نَ] (ص) ناخوش و زشت و مبرم. (برهان) (انجمن آرا). جهانگیری این بیت سنایی را شاهد آورده :
سوی خانه دوست ناید چون قوی باشد محب
وز ستانه یْ در نجنبد چون ونج باشد گدای(1).
سنایی.
(1) - در دیوان سنایی چ مدرس ص464 مصراع دوم چنین آمده:
«وز ستانه در نجنبد چون وقح باشد گدای»
و بنابراین ضبط اخیر شاهد نتواند بود. (از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ونجان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان تیرچائی بخش ترکمان شهرستان میانه در 10 هزارگزی شوسهء میانه به تبریز، دارای 736 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ونجنک.

[وَنْجْ نَ] (اِ) شاهسفرغم. (لغت نامهء اسدی). شاه سپرغم. (حاشیهء برهان قاطع). شاه اسپرم. (برهان). ریحان. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج). ضیمران. (برهان) :
ونجنک را همی نمونه کند
در گلستان [ زیر هامون ] به زلف ونجنکی.
خسروی (از انجمن آرا).

ونجنکی.

[وَنْجْ نَ] (ص نسبی) منسوب به ونجنک، به معنی ریحان.
- زلف ونجنکی؛ زلف شبیه به شاه اسپرم و ضیمران :
ونجنک را همی نمونه کند
در گلستان به زلف ونجنکی.خسروی.

ونخ.

[وَ نَ] (اِخ) نام جایی است. این کلمه را سوزنی در شعر زیر آورده است :
امیر سانخ گویند منعم است به بلخ
ز حد سانخ املاک اوست تا اوبخ
در گشاده و خوان نهاده او دارد
گذشته گوشهء دستارش از حصار ونخ.
سوزنی.
در معجم البلدان ونخ با خای معجمه نیامده ولیکن ونج هست و گوید: ونج معرب ونه، روستایی است از نسف. مرحوم دهخدا در یادداشتی آرند: گمان می رود ونج با جیم یاقوت همان ونخ با خای معجمهء سوزنی باشد و کاتب غلط کرده است، چه سوزنی این کلمه را در قصیده ای به قافیهء خای ماقبلْ مفتوح آورده است و تعریب ونه به ونخ نیز استبعادی ندارد چنانکه «اوبه» نیز «اوبخ» شده است و «کامه» «کامخ». (از یادداشت مرحوم دهخدا).

وند.

[وَ] (اِ) آوند. آب وند. ظرف و اناء مانند کاسه و کوزه و طبق و امثال آن. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). || (پسوند) چون در آخر کلمات درآید افادهء معنی «مند» کند، چون: بیدادوند، پولادوند، خداوند، خردوند. (انجمن آرا) (آنندراج). صاحب و مالدار. (برهان). پسوندی است دال بر معانی ذیل:
الف) خداوندی و صاحبی: دولت وند. ب) شباهت: خداوند. فولادوند. پولادوند. ج) در آخر اسماء امکنه درآید: دماوند. نهاوند. در زبانهای باستانی ایران از ونت(1) مفهوم دارنده برمی آید، درست مانند «مند» (در کلمات آبرومند و نیرومند و خردمند). (حاشیهء برهان قاطع چ معین از هرمزدنامه ص353، 354).
(1) - vant.

وندا.

[وَ] (اِ) به لغت ژند و پاژند، خواهش و خواسته. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).

ونداامید.

[وَ دا اُ] (اِخ) ابن شهریار. از حکمرانان رویان رستمدار سلسلهء بادوسبان ملوک طبرستان (177-209 ه .ق.).

ونداده.

[وَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش میمهء شهرستان کاشان با 1500 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

وندادهرمزد.

[وَ هُ مُ] (اِخ) نام پسر الندا ابن قارن بن سوخرای یزدانی است که پیش از طایفهء گاوباره در طبرستان ملک الجبال بودندی. (انجمن آرا) (آنندراج).

وندانه.

[وَ دا نَ / نِ] (اِ مرکب) (از: ون + دانه) دانهء ون. (فرهنگ فارسی معین). ون را گویند که چتلاغوچ باشد، و به عربی حبة الخضراء گویند. (از برهان) (آنندراج).

وندچال.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان راستوپی بخش سوادکوه شهرستان قائم شهر با 460 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

وندر.

[وَ دَ] (حرف ربط + حرف اضافه) (از: و + اندر) و در. و اندر. (فرهنگ فارسی معین) وَاندر :
تدبیر صد رنگ افکنی بر روم و بر زنگ افکنی
وندر میان جنگ افکنی فی اصطناع لایری.
مولوی (دیوان کبیر ج1 ص4).

وندر.

[وَ دَ] (اِ) عنکبوت سیاه (در تداول مردم قزوین): مثل وندر؛ سخت سیه چرده و استخوانی.

وندرآباد.

[وِ دَ] (اِخ) دهی است از جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان با 672 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وندرنی.

[وِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. سکنهء آن 450 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وندسار.

[وَ] (اِ)(1) مرکز، و آن نقطهء وسط حقیقی دایره است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).
(1) - برساختهء دساتیر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

وندوشاور.

[] (اِخ) شهری است [ به خوزستان ]، آبادان و با نعمت بسیار، و گور یعقوب لیث در آنجاست. (حدود العالم ص139).

ونده.

[وَ دَ / دِ] (اِ) تره تیزک. (غیاث اللغات از جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان). به عربی جرجیر خوانند. (انجمن آرا) (آنندراج) (برهان).

وندیداد.

[وَ] (اِخ)(1) (آئین ضد دیوان) از آفرینش جهان و پاکیزگی و طهارت و نگهبانی آب و پرهیز از مردار و کفاره و جز آن بحث میکند و بخشی از اوستای فعلی است. (یادداشت مرحوم دهخدا). نسکی است از نسک های کتاب ژند و پاژند یعنی قسمی است از اقسام آن کتاب. (آنندراج) (برهان). مرکب از سه جزء: وی به معنی ضد، دئوه به معنی دیو، داته به معنی داد و قانون، جمعاً یعنی قانون ضد (علیه) دیو. وندیداد یکی از پنج بخش اوستای موجود است ولی در مراسم دینی خوانده نمی شود. مندرجات آن مختلف است. هر فصل از آن را فرگرد گویند و مجموعاً شامل 22 فرگرد است. فرگرد اول در آفرینش زمین و کشورها، دوم داستان جم «یمه»، سوم خوشی و ناخوشی جهان... اما غالب مطالب فرگردها تا فرگرد 21 در قوانین مذهبی و احکام دینی است از قبیل سوگند خوردن و پیمان داشتن و عهد شکستن و نظافت و غسل و تطهیر و پاک نگاه داشتن آب و آداب دخمه و اجتناب از لاشه و مردار و توبه و کفاره و دربارهء مزد پزشک و در موضوع پیشوایان درست و دروغین و آداب ناخن چیدن و بریدن مو و شرحی دربارهء خروس که در بامدادان بانگ زند و مردم را به تسبیح و ستایش یزدان خواند و دربارهء زن دشتان (حایض) و خصائص سگ و عزیز داشتن آن گفت وگو شده است. در فرگرد 22 از آوردن اهریمن 99999 ناخوشی را و در برابر آن آوردن پیک ایزدی 99999 درمان برای آنها سخن رانده شده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از پورداود، گاتها چ 1 ص57 و مزدیسنا به قلم معین ص129).
(1) - پهلوی: Videvdat Yutdevdat، اوستایی: .Vidaevadata

وندیش.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان برازوند شهرستان اصفهان با 338 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

وندیک.

[وِ نِ] (اِخ) ونیز(1). (یادداشت مؤلف). رجوع به ونیز شود.
(1) - Venise.

ونزد.

[وَ زَ] (اِ مرکب) (از: ون + زد) ونژد. (برهان) (آنندراج). رجوع به ونژد شود.

ونژد.

[وَ ژَ] (اِ مرکب)(1) (از: ون + ژد) صمغ درخت ون باشد که درخت چتلاقوچ است، چه ژد به معنی صمغ است، و با زای هوز هم آمده. (برهان) (آنندراج). صمغ درخت ون. رجوع به ونیژد شود.
(1) - گیلکی vin-ja(سقز). (حاشیهء برهان).

ونستان.

[وَ نِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان دیزمار خاوری بخش ورزقان شهرستان اهر واقع در 12 هزارگزی شوسهء تبریز به اهر، دارای 394 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ونستانک.

[وَ نِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل واقع در 5 هزارگزی شوسهء گرمی به بیله سوار، دارای 367 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ونع.

[وَ نَ] (ع اِ) کنایه از چیز اندک، و این لغت یمانی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ونک.

[وَ] (ع مص) جای گرفتن در میان قوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ونک.

[وَ] (ص) ونگ. رجوع به ونگ شود. || زشت و کریه. (برهان). || کریه و رکیک. (انجمن آرا). (آنندراج). داعی الاسلام در فرهنگ نظام گوید: جهانگیری معنای دیگر آن را (ونگ را) رکیک و کریه نوشته اما شاهد نیاورده است و سراج احتمال درستی داده که کریه مصحف گربه است که معنی ونک با کاف تازی است و چون کاف تازی و گاف فارسی در رسم الخط قدیم یک طور نوشته می شد این گونه تصحیفات رو داده است. (فرهنگ نظام). || (اِ) صدا و آواز. (برهان). مبدل بانگ است. (آنندراج) (انجمن آرا). ونگ. رجوع به ونگ شود.

ونک.

[وَ نَ] (اِ)(1) جانوری است بی دم کبودرنگ شبیه به گربه، و به عربی وبر می گویند. (برهان).(2) جانوری است شبیه و مانند گربه بی دم که به عربی وبر گویند. (انجمن آرا).
(1) - صحیح فارسی: ونگ.
(2) - وبر، ببر فارسی است که تعریب شده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ونک.

[وَ نَ] (اِخ) دهی جزو بخش شمیران شهرستان تهران، در 8 هزارگزی شمال باختری تهران قرار گرفته و سردسیر است. 806 تن سکنه دارد. آب آن از 5 رشته قنات و در بهار از رودخانهء اوین درکه حق آب دارد و محصول آن غلات، اسپرس، مختصر بنشن، توت، گردو، انار، انواع میوه جات است. توت ونک به خوبی معروف است. سابقاً در تابستان در حدود 100 خانوار از تهران به این ده آمده و ساکن می شده اند، اما اکنون ابنیه و عمارات بسیار در آنجا ساخته شده است و سکنای دائم در آن می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ونک.

[وَ نَ] (اِخ) قصبهء بخش سمیرم بالا از شهرستان شهرضای اصفهان. سکنهء آن 3000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

ونک.

[وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان چناررود بخش آخورهء شهرستان فریدن اصفهان. سکنهء آن 225 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

ونکول.

[وَ] (اِ) درکار و ضروری و مایحتاج. (برهان). کار لازم. امر ضروری.

ونکه.

[وَ کِ] (حرف ربط مرکب) بر وزن و معنی بلکه است که کلمهء ترقی باشد، و به عربی بل گویند. (برهان)(1) (انجمن آرا).
(1) - برساخته فرقهء آذرکیوان، از: ون + که. (حاشیهء برهان چ معین).

ونگ.

[وَ / وِ](1) (اِ صوت) حکایت صوت و آواز سگ بچه، یا مطلق است: ونگش درآمد. (یادداشت مرحوم دهخدا). صدا و آواز و بانگ. داد و فریاد.
- ونگ زدن؛ آوا برآوردن.
- ونگ کردن؛ ونگ زدن. رجوع به مادهء ونگ زدن شود.
- ونگ ونگ؛ آواز سگ به هنگامی که آن را زده اند.
|| گریهء توأم با آوا و ممتد. رجوع به وَنْک (اِ) شود.
(1) - در تداول برخی ولایات به کسر اول است.

ونگ.

[وَ / وِ] (ص) ونک. تهی. خالی(1).
(1) - پاول هرن، وِنگ را بدین معنی ضبط کرده و وجه اشتقاقی برای آن نوشته است ولی هوبشمان آن را قطعی نمیداند. (از فرهنگ فارسی معین).

ونگ.

[وَ] (ص) درویش. مفلس. تهی دست. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
ما از شمار آدمیانیم سنگ دل
از معصیت توانگر و از طاعتیم ونگ.
سوزنی.
کار تو بر سریش و همه کار تو سریش
همواره زین نهاد که هستی گدا و ونگ.
سوزنی.
زین شعر شاعران را گردد یقین که من
از هزل و جد توانگرم از زرّ و سیم ونگ.
سوزنی.
منت پذیر باشی و منت نهنده نی
کز تو غنی شوند به روزی هزار ونگ.
سوزنی.
|| گدا. سائل :
نهال باغ جلال تو راست گردون برگ
زکات گنج عطای تو راست قارون ونگ.
منصور شیرازی.

ونگ زدن.

[وَ / وِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، بانگ زدن با گریه. آواز دادن. زار زدن.

ونگ زدن.

[وَ / وِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، آهسته و نامفهوم چیزی را به کسی گفتن. || ونگ ونگ کردن.

ونگ ونگ زدن.

[وَ وَ / وِ وِ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول، ونگ زدن. رجوع به ونگ زدن شود.

ونگ ونگ کردن.

[وَ وَ / وِ وِ کَ دَ](مص مرکب) ونگ زدن. رجوع به ونگ زدن شود. || آهسته و بریده بریده با صدایی پست شبیه به گریه و ناله حرف زدن.

ونگ و ونگ.

[وَ / وِ گُ وَ / وِ] (ترکیب عطفی، اِ صوت مرکب) در تداول، نالهء توأم با گریه. زاری همراه گریه. آوای گریهء ممتد و آهسته.

ونگ و ونگ کردن.

[وَ / وِ گُ وَ / وِ کَ دَ] (مص مرکب) ونگ ونگ کردن.

ونگین.

[وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم پائین بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 291 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ونم.

[وَ] (ع مص) پیخال انداختن مگس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

ونمة.

[وَ نَ مَ] (ع اِ) پیخال مگس. (منتهی الارب).

ونند.

[وَ نَنْ] (اِخ) وننت(1). نام یکی از ستارگان نسر واقع است. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
(1) - Vanant.

ونندر.

[] (اِخ) ناحیتی است، شرقش براذاس، جنوبش خزران، مغربش کوه و شمالش مجفری و مردمانی اند بددل و ضعیف و درویش و کم خواسته. (حدود العالم).

ونندون.

[وَ نَنْ] (اِخ) از قرای بخاراست. گروهی از محدثان بدان منسوب و به ونندونی مشهورند. رجوع به معجم البلدان و الانساب سمعانی شود.

ونندونی.

[وَ نَنْ] (ص نسبی) منسوب به ونندون. (الانساب سمعانی). رجوع به ونندون شود.

وننق.

[وَ نَ نَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان زنجان رود بخش مرکزی شهرستان زنجان با 464 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

وننگ.

[وَ نَنْ] (اِ) ریسمان و طنابی را گویند که هر دو سر آن را بر دو دیوار یا دو ستون بندند و خوشه های انگور از آن بیاویزند. (برهان). ریسمانی را گویند که سر آن را بر دو جانب بندند و خوشه های انگور از آن آویزند، و آن را آونگ گویند. (انجمن آرا) (آنندراج) :
نَبْوَد عجب به دولت شاه ار به نام او
گردد رحیق مختوم انگور بر وننگ.سوزنی.
تو چون شکال بادی و انگور رزق تو
تو بر زمین همی شو و رزق تو بر وننگ.
سوزنی.
احسان تو به سان وننگ است و سَلّه است
درّ خوشاب و خوشهء انگور بر وننگ.
سوزنی.
|| تاک انگور. || سر تاک بریده که از اطراف آن شاخچه ها رسته باشد. (برهان). تاک بریده. (انجمن آرا) (آنندراج). شاخهء تاک نوبریده. سر شاخهء بریدهء انگور. سر خوشهء انگور بود که خوشه از او آب خورد. (لغت نامهء اسدی) :
شاد باش ای دو چشم دشمن تو
سال و مه از گریستن چو وننگ.فرخی.
مرحوم دهخدا دربارهء این شاهد نوشته اند: بی شبهه غلط از مؤلف است. اگر وننگ در حقیقت از رز و کرم چیزی باشد سر شاخهء بریدهء آن است که عادتاً تا چند روز از آن آب صافی چکد نه دم یا چنبهء انگور که به وسیلهء آن آب در خوشه دود - انتهی. فرهنگ ابراهیمی و مؤیدالفضلا و جهانگیری معنی وننگ را آونگ نوشته اند. تحفه به معنی تاک و وفائی سر تاک آورده لیکن مأخذ همان لغت الفرس است و اصح همان است. (حاشیهء برهان قاطع از فرهنگ نظام). هدایت در انجمن آرا وننگ را به معنی تاک بریده آورده به استشهاد همین بیت. در دو نسخهء خطی صحاح الفرس این کلمه به صورت وتنگ با تاء ضبط شده و گوید: سر خوشهء انگور باشد که بدان آب خورد، فرخی گفت:
شاد باش ای دو چشم روشن تو
سال و مه از گریستن چو وتنگ.
(از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ونو.

[وَ] (اِ) ون. وند. زبان گنجشک. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به زبان گنجشک شود.

ونوس.

[وِ] (اِخ)(1) خدایی از خدایان یونان که الههء جمال و زیبایی بود. ربة النوع زیبایی یونان قدیم و دختر ژوپیتر. خدای خدایان او را به وولکانوس داد. ونوس را در سراسر یونان و روم ستایش میکردند و از او مجسمه های زیبای فراوان به دست آمده است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).
(1) - Venus.

ونوش.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلرودپی بخش مرکزی شهرستان نوشهر. سکنهء آن 200 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ونونان.

[وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بخش سیردان شهرستان زنجان. سکنهء آن 432 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ونه.

[وَ نَ / نِ] (اِ) ونج. قسمی ساز از ذوی الاوتار، یا قسمی سنج یا عود یا مزمر. (فیروزآبادی). رجوع به ونج شود.

ونه.

[وَ نَ] (اِخ) قریه ای از نسف، و منسوب به آن را ونجی گویند. (معجم البلدان).

ونه آباد.

[وَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان اهر واقع در 3500 گزی شوسهء اهر به کلیبر، دارای 504 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ونه بن.

[وَ نَ بُ] (اِخ) دهی است از بخش بندپی شهرستان بابل. سکنهء آن 210 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ونه در.

[وَ نَ دَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین در 24 هزارگزی راه شوسه، دارای 144 تن سکنه و ایلات نشین است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ونهر.

[وِ هَ] (اِخ) دهی است از دهستان اشترجان بخش فلاورجان شهرستان اصفهان با 337 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

ونی.

[وَنْیْ] (ع مص) سست شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). مانده گردیدن و سست شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). سستی کردن در کارها. (غیاث اللغات). || گذاشتن. واگذاشتن. || برچیدن آستین را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پیوسته کردن. (منتهی الارب). || باران باریدن. (اقرب الموارد). || (اِمص) ماندگی. (غیاث اللغات). || سستی. (شرح نصاب).

ونی.

[وَ نا] (ع اِمص) ماندگی. || سستی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) مانده گردیدن و سست شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وَنْی شود.

ونی.

[وِ نی ی / وُ نی ی] (ع مص) مانده گردیدن و سست شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

ونیز.

[وِ] (اِخ)(1) وندیک. بندقیه. (یادداشت مرحوم دهخدا).(2) شهری است در ایتالیا که در میان قسمت کم عمق دریای آدریاتیک و بر روی چندین جزیرهء کوچک مجتمع بنیان نهاده شده است که خلیج ونیز را نیز تشکیل میدهد. این شهر در حدود 323000 تن سکنه دارد. در این شهر صنایع ظریف زرگری و جواهرسازی و همچنین صنایع کشتی سازی و آهن و پولاد رواج دارد. میدان و کلیسای معروف سن مارک، قصرهای رؤسای جمهوری و نود کلیسا و پل ریالتو و پل سوپیر و برج ساعت از آثار باستانی این شهر است. موزهء این شهر غنی و شایان توجه است. ونیز از دوران قرون وسطی مرکز جمهوری اشرافی و سعادتمند و در حال ترقی بود و در تحت حکومت رؤسای جمهور خود(3) قدرت خود را بر قسمتی از لومباردی(4) و دالماسی و آلبانی و موره(5) و مقدونیه و قسمت های شرقی بحر ابیض(6) وسعت داد. از قرن پانزدهم م. به بعد ونیز به صورت مرکز پرجنب وجوش هنر موسیقی و نقاشی درآمد.
.(املای فرانسوی)
(1) - Venise .(ایتالیائی)
(2) - Venezia
(3) - Doges.
(4) - Lombardie.
(5) - Moree.
(6) - Archipel.

ونیزد.

[وَ زَ] (اِ مرکب) حبة الخضراء. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به ون و وندانه شود.

ونیژد.

[وَ ژَ] (اِ مرکب) ونیزد. ونژد، و آن صمغ درخت ون باشد، و با زای هوز هم آمده است یعنی ونیزد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

ونیس.

[وِ] (اِخ) ونیز. رجوع به ونیز شود.

ونی سر.

[وَ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان طارم بالا از بخش سیردان شهرستان زنجان با 512 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ونیم.

[وَ] (ع اِ) پیخال مگس. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). حدث مگس. (مهذب الاسماء). ونمه. || (مص) پیخال انداختن مگس. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). ونم.

ونین.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان اردستان اصفهان. سکنهء آن 354 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

ونینه.

[وُ نَیْ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کلاترزان بخش رزاب شهرستان سنندج. سکنهء آن 160 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ونیة.

[وَنْ یَ] (ع اِ) مروارید یا رشتهء مروارید. || و جوال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) سستی. وِنْیة. (منتهی الارب). || (مص) مانده گردیدن و سست شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

ونیه.

[وِنْ یَ] (ع اِ) وَنْیة. (از منتهی الارب). || (مص) مانده گردیدن و سست شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به ونی شود.

وو.

[وَ] (حرف) حرف واو را گاه گویند. (منتهی الارب). لغتی است در واو. (اقرب الموارد) :
دیلمی وار کند هزمان دراج غوی
بر سر هر پرش از مشک نگاریده ووی(1).
منوچهری.
(1) - در اصل: روی، و در آن صورت شاهد نیست. (متن به تصحیح مؤلف است).

ووا.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهریاری بخش چهاردانگهء شهرستان ساری با 190 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ووتی.

(اِخ) وودی. یکی از تواناترین شهریاران چین (140-87 ق.م.) که با اردوان دوم (127-124 ق.م.) و پسرش مهرداد دوم اشکانی (124-87 ق.م.) همزمان بود. (هرمزدنامه تألیف پورداود ص10).

وورجک.

[جَ] (اِ) وُرجه. ورجک. وورجه. جست وخیز. ورجه. رجوع به ورجه، ورجک، وورجه و نیز ورجک شود.

وورجه.

[جَ / جِ] (اِ) ورجه. وورجک. ورجک. ورجکه. جست وخیز خاصه در اطفال. رجوع به ورجه و ورجه شود.

وور زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) ووژ زدن مگس (در تداول). بسیار بودن مگس در جایی. وول زدن.

وور وور.

(ص) بیشمار و کثیر و انبوه و غلبه.
- ایل وور وور؛ گروه بیشمار: مثل ایل وور وور ریختند و غارت و چپاول کردند.

وور و وور.

[وو رُ / وورْ رُ] (ق) (در تداول) متصل. پیاپی. پی درپی. پشت سرهم. یک ریز. یک بند.

وؤرة.

[وُءْ رَ] (ع اِ) اِرَة. آتشکده. (آنندراج) (اقرب الموارد). || آتش. (آنندراج).

ووژ زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) ووژ زدن مگس؛ بسیار بودن مگس در جایی. (فرهنگ فارسی معین). وور زدن. وول زدن.

وول.

(اِ) در تداول، جنبش. حرکت. || در هم تپیدن. (فرهنگ فارسی معین).

وول خوردن.

[خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) جنبیدن. تکان خوردن. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). || در هم تپیدن و چپیدن (جمعیت). (فرهنگ فارسی معین).

وول زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) (در تداول) وول خوردن. جنبیدن چون کرم. در هم شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا): مردم مانند مورچه بدون اراده در هم وول می زدند.

وولکانوس.

(اِخ)(1) ربة النوع آتش در یونان قدیم، و او را پسر ژوپیتر و ژونو و شوهر ونوس می پنداشتند. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).
(1) - Vulcain.

وول وول.

(اِ مرکب) جنبش. حرکت. تکان.

وول وول کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)در تداول، جنبیدن (بی صدا). تکان خوردن. (فرهنگ فارسی معین).

وونت.

(اِخ)(1) ویلهلم (1832-1920 م.). فیزیولوژیست و فیلسوف آلمانی قرن نوزدهم. (از روانشناسی تربیتی تألیف سیاسی ص468).
(1) - Wundt, Wilhelm.

وؤول.

[وُ ئو] (ع مص) پناه گرفتن به جایی یا به کسی. (اقرب الموارد) (تاج المصادر بیهقی) (آنندراج) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || رهایش جستن و بشتافتن به سوی جایی. (اقرب الموارد) (آنندراج).

وه.

[وَهْ] (صوت) کلمه ای است که در محل تحسین گویند، و آن را مکرر نیز کنند. (از انجمن آرا) (آنندراج). کلمه ای است که در محل انتعاش طبیعت به طریق تحسین گویند. (برهان). کلمهء تعجب و تحسین و افسوس. (غیاث اللغات). کلمه ای است دال بر تحسین و تعجب و شگفتی :
وه که سدّ ره من جان و دل است
که به سد ره مقری خواهم داشت.خاقانی.
وه که به یک بار پراکنده شد
آنچه به عمری بُدَم اندوخته.سعدی.
وه که گر مرده بازگردیدی
در میان قبیله و پیوند
رد میراث سخت تر بودی
وارثان را ز مرگ خویشاوند.سعدی.
وه چه بخت است این که گر جام شراب آرم به دست
میشود بر دست من از بخت وارون آبله.
وحشی.
وه چه خوب آمدی صفا کردی
چه عجب شد که یاد ما کردی.ایرج میرزا.

وه.

[وَه ه] (ع اِ) اندوه. (منتهی الارب). حزن. (از اقرب الموارد). گویند: وَهٍّ من هذا؛ به تنوین، یعنی وَهٍّ، چون اف اف. (از منتهی الارب).

وه.

[وِهْ] (ص) به. نیک. (حاشیهء برهان چ معین).

وهاب.

[وَهْ ها] (ع ص) بخشنده. (مهذب الاسماء). نیک بخشنده. (منتهی الارب) (آنندراج). بسیار بخشنده. (غیاث) :
تویی وهاب مال و جز تو واهب
تویی فعال جود و جز تو فاعل.منوچهری.

وهاب.

[وَهْها] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی :
تا مآب و مصیر و ملجأ خلق
نبود جز به خالق وهاب.سوزنی.
داری هبت از ایزد وهاب سه نعمت
عیش هنی و طبع سخی و کف واهب.
سوزنی.

وهابة.

[وَهْ ها بَ] (ع ص) وهاب. نیک بخشنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به وهاب شود.

وهابی.

[وَهْ ها] (ص نسبی) پیرو آئین وهابیة. رجوع به وهابیة شود.

وهابیت.

[وَهْ ها بی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) وهاب بودن. بخشندگی. (فرهنگ فارسی معین).

وهابیة.

[وَهْ ها بی یَ] (اِخ) پیروان محمد بن عبدالوهاب. (اقرب الموارد). || مذهب منسوب به عبدالوهاب. (اقرب الموارد). یکی از فِرَق اسلامی که در نجد و حوالی آن ظاهر گردید و منسوب است به محمد بن عبدالوهاب. اساس کار این فرقه بر این است که صریح کتاب خدا (قرآن) و سنت پیغمبر را اخذ می کنند و آنچه را در کتاب و سنت نمی یابند بدعت میشمارند. زیارت قبور را منع می کنند و بنای بر روی قبور را حرام می دانند و آنچه را ساخته شده است، ویران می سازند. با برخی عادات نیز مبارزه می کنند، از جمله کشیدن سیگار را حرام میشمارند. قهوه را حرام کرده بودند و سپس آن را مباح دانستند. محمد بن سعود بزرگ خانوادهء سعودی که از پیروان و طرفداران وهابیه بود با دولت عثمانی جنگید و والی مصر محمدعلی پاشا آنان را به تسلیم واداشت و سپس حجاز و همهء صحراء را به سرکردگی عبدالعزیز آل سعود پدر ملک سعود و ملک فیصل به چنگ آوردند (1924م.)، و همهء قبرهای صحابه و تابعین را ویران ساختند. (الموسوعة العربیة المیسرة چ قاهره ص1968). رجوع به محمد بن عبدالوهاب شود.

وهاج.

[وَهْ ها] (ع ص) شدیدالوهج. (اقرب الموارد). تابان. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). فروزنده. درخشنده. (مهذب الاسماء). افروخته و فروزان و روشن و درخشنده. (غیاث اللغات) (آنندراج) : بر دفع و انتقام چون برق وهاج و سیل ثجاج... (جهانگشای جوینی).
- خاطر وهاج؛ خاطر (ذهن) فروزنده و درخشنده : اندر آن وقت مرا در خدمت پادشاه طبعی بود فیاض و خاطری وهاج و اکرام و انعام آن پادشاه مرا بدانجا رسانیده بود که بدیههء من چون رؤیت گشته بود. (چهارمقاله ص58).
- سراج وهاج؛ چراغ فروزان و تابان.
|| سوزان. (فرهنگ فارسی معین).

وهاد.

[وِ] (ع اِ) جِ وَهدة. زمین های پست و هموار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (غیاث اللغات). زمینهای پست و نشیب. (آنندراج). رجوع به وهدة شود. || جِ وَهد. (منتهی الارب). رجوع به وهد شود.

وهازة.

[وِ زَ] (ع اِ) رفتار زن شرمگین. (منتهی الارب) (آنندراج). مشیة الخفرات من النساء. (اقرب الموارد).

وهاس.

[وَهْ ها] (ع ص) فعال است برای مبالغه. (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وهاص.

[وَهْ ها] (ع ص) بسیارعطا. (منتهی الارب) (آنندراج). معطاء. (اقرب الموارد). بسیار بخشنده.

وهاط.

[وِ] (ع اِ) جِ وهطة (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، به معنی زمین پست مغاک. (آنندراج). و رجوع به وهطة شود.

وهافة.

[وِ فَ] (ع اِمص) وهفیة [ وُ / وِ فی یَ ] . خدمتگری کلیسا. (از منتهی الارب) (آنندراج). طریقة الواهف. (اقرب الموارد). || (مص) وهف. خادم کلیسا گشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وهان زاد.

[وَ] (اِخ) نام قلعهء سُمَیْرَم که از اعمال اصفهان بوده است. (ترجمهء محاسن اصفهان) (معجم البلدان).

وهب.

[وَ] (ع مص) وَهَب. هبة. بخشیدن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج). بخشیدن. (ترجمهء علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (اقرب الموارد). دادن. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). دادن بدون عوض. بخشیدن بدون عوض. (از اقرب الموارد). || چیره شدن بر کسی در نبرد. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِمص) بخشش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وهب.

[وَ هَ] (ع مص) وَهب. هبة. بخشیدن چیزی را. (منتهی الارب). بخشیدن بدون عوض. (اقرب الموارد). || (اِمص) بخشش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وهب.

[وَ هِ] (ع ص) بخشنده. (مهذب الاسماء).

وهب.

[وَ هِ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

وهب.

[وَ هَ] (اِخ) پدر آمنه مادر رسول خدای(ص)، جد مادری پیامبر اکرم. رجوع به وهب بن عبدمناف شود.

وهب.

[وَ هَ] (اِخ) ابن ابراهیم بن طاراذ، مکنی به ابوسعید. رجوع به ابوسعید وهب... شود.

وهب.

[وَ هَ] (اِخ) ابن سعیدبن عمروبن حصین بن قیس بن قنان بن متی. وی مانند پدر، کاتب جعفربن یحیی برمکی بود و پس از او به ذوالریاستین پیوست. پس از او کاتب حسن بن سهل بود و حسن او را ولایت کرمان و فارس داد و او را به رسالتی از فم الصلح نزد مأمون فرستاد و او در دجله غرق گشت. (الفهرست ابن الندیم).

وهب.

[وَ هَ] (اِخ) ابن عامر. یکی از شهدای کربلا. «مثل مادر وهب» که در تداول گویند، مراد همین وهب است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وهب.

[وَ هَ] (اِخ) ابن عبدمناف. جد حضرت رسول صلی اللهعلیه وآله از جانب مادر. وی مکنی به ابوکبشه است.

وهب.

[وَ هَ / وَ] (اِخ) ابن منبه، مکنی به ابوعبدالله. از ایرانیان متولد در یمن بود. وی نخستین کس است که در اسلام تاریخ و قصص نوشت. وفات او در 116 ه .ق. اتفاق افتاد. ابن الندیم گوید: وی از اهل کتاب بود که اسلام آورد و عالم به اخبار سلف بوده است. (الفهرست ابن ندیم). مورخ است که از کتابهای قدیم بسیار خبر نقل کرده و به افسانه های کهن به خصوص به اسرائیلیات آگاه بوده است. وی از تابعیان شمرده می شود و ریشهء او به ایرانیانی می رسد که آنان را کسری پادشاه ایران به یمن فرستاد، و مادرش حمیری است. تولد و مرگ او در صنعاء اتفاق افتاد. عمر بن عبدالعزیز او را به قضاوت صنعاء منصوب کرد. وی به قدریت متهم شد و سپس از آن برگشت و گویند که در این باره کتابی نیز بپرداخت و آنگاه پشیمان گردید. کتابهایی دارد که از آن جمله است: ذکر الملوک المتوجه من حمیر. قصص الانبیاء. قصص الاخبار. (الموسوعة العربیة المیسرة ص1969). رجوع به ابن خلکان ج2 ص314 شود :
گهی که علم افادت کند سجود کند
ز بس فصاحت او پیش او روان وهب.
فرخی.
آنچه تو کرده ای به اندک سال
اندر اخبار خوانده نیست وهب.فرخی.

وهب.

[وَ هَ] (اِخ) ابن وهب، مکنی به ابوالبحتری. یکی از اصحاب امام جعفر صادق است.

وهبی.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وهب. هر چیز بخشیده شده از جانب خدا. (فرهنگ فارسی معین).

وهت.

[وَ] (ع مص) افشردن چیزی را، یا سخت فشردن به دیوار و جز آن. || تنک کردن و کوفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (اِ) جِ وهتة. (اقرب الموارد). رجوع به وهتة شود.

وهتة.

[وَ تَ] (ع اِمص) افتادگی سخت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وهث.

[وَ] (ع مص) کوشیدن و ستیهیدن در چیزی. (منتهی الارب) (از آنندراج). || سخت سپردن زیر پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب).

وهج.

[وَ هَ] (ع اِمص) سوزانی آتش و افروختگی آن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). افروختگی و سوزش آتش. (غیاث اللغات).

وهج.

[وَ] (ع مص) وَهَجان. افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (آنندراج). شعله زدن آتش. (غیاث اللغات) (از اقرب الموارد).

وهج.

[وَ هَ] (ع ص) (یوم...) روز سخت گرم.

وهجان.

[وَ هَ] (ع مص) وَهج. افروخته شدن آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). درخشیدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (تاج المصادر بیهقی). درخشیدن آتش. (دهار).

وهجان.

[وَ] (ع ص) (یوم...) روز سخت گرم. (اقرب الموارد).

وهد.

[وَ] (ع اِ) وهدة. زمین پست و هموار. زمین نشیب. (مهذب الاسماء). ج، وِهاد، وِهدان. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || مغاک در زمین. (منتهی الارب) (آنندراج). || جِ وهدة.

وهدان.

[وِ] (ع اِ) جِ وهد، به معنی زمین پست و هموار. (از منتهی الارب). رجوع به وهد شود.

وهدان.

[وُ] (ع اِ) جِ وهد. (اقرب الموارد). رجوع به وهد شود.

وهدة.

[وَ دَ] (ع اِ) وهد. زمین پست و هموار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). زمین پست و نشیب و هموار. (غیاث اللغات از نصاب و صراح).

وهر.

[وَ هَ] (ع اِمص) افروختگی پرتو آفتاب بر زمین چنانکه اضطراب آن همچو بخار نمایان گردد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

وهر.

[وَ] (ع مص) در کاری دشوار انداختن کسی را که راه رهایی ندارد. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب).

وهر.

[وَ] (اِخ) نام ولایتی است. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). وهره. ظاهراً نام ناحیتی است مذکور در شاهنامهء فردوسی :
چغانی و شکنی و چینی و وهر
از این کینه در دل ندارند بهر.فردوسی.
ز چین و ز سقلاب و از هند و وهر
همه گنج داران گیرنده شهر.فردوسی.

وهرام.

[وَ] (اِخ) صورتی از بهرام. رجوع به بهرام و کتاب مزدیسنا و نیز رجوع به ایران در زمان ساسانیان شود.

وهران.

[وَ] (اِخ) شهری است به مغرب و از آن تا تلمسان یک شب راه است. شهر کوچکی است و در کنار دریا قرار گرفته و مردم آن بیشتر به تجارت مشغولند. رجوع به معجم البلدان شود.

وهران.

[وَ] (اِخ) جایی است در فارس. (معجم البلدان).

وهران.

[وَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان قزل گچیلو از بخش ماه نشان شهرستان زنجان با 310 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

وهرجرد.

[وَ جِ] (اِخ) ورگرد. دهی جزو دهستان حومهء بخش کرج شهرستان تهران در 3 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین. سکنه 253 تن. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، چغندرقند، صیفی، باغات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وهرز.

[وَ رِ] (اِخ) ابن بافرید [ به آفرید ] بن ساسان بن بهمن. اوهزار «واحد کألْف»(1) لقب سردار انوشیروان در جنگ با حبشیان در عدن. نام پیری دلیر است از شاهزادگان ایران که در خدمت انوشیروان مستحق زندان بود و چون سیف ذی یزن عرب، از ظلم مسروق به نزد انوشیروان به داوری و دادخواهی آمد، انوشیروان او را که پیری هشتادساله بود با هشتصد مرد مأمور کرد که با سیف برود و او را در یمن استقلال دهد و ید عدوان نجاشی حبشه را کوتاه کند. وهرز و همراهان او در رزمجویی خاصه تیراندازی بی نظیر بودند. مسروق ده هزار کس به جنگ او فرستاد اما پسر مسروق و پسر وهرز هر دو مقتول شدند، سپس خود مسروق با صدهزار حبشی به مقابله آمد ولی وهرز تیری بر پیشانی او زد که از پای درآمد و جان داد. (آنندراج). وهرز پس از چهار سال حکمرانی یمن درگذشت. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به ابناء و نیز رجوع به تاریخ طبری ترجمهء بلعمی شود :
آن روز کجا شد که به یک ناوکِ وهرز
بنهاد نجاشی ز کف اقلیم یمن را.
ملک الشعراء بهار.
(1) - تواند بود که کلمهء وِهْرُز صورتی از وهروز= بهروز باشد.

وهرگان.

[وِ] (اِخ) گرگان. (ایران باستان). رجوع به گرگان شود.

وهره.

[وَ رَ] (اِخ) وهر. نام ولایتی است اما مکان آن معلوم نیست. (از برهان) (از آنندراج). رجوع به وهر شود.

وهری.

[وَ] (ص نسبی) منسوب به وهر، و آن نام ولایتی است. (برهان) :
کشانی و شکنی و وهری سپاه
دگرگونه جوشن دگرگون کلاه.فردوسی.
کشانی و چینی و وهری نماند
که منشور شمشیر رستم نخواند.فردوسی.
رجوع به وهر و وهره شود.

وهز.

[وَ] (ع ص) مرد کوتاه بالای استوارخلقت، یا درشت اندام میانه قامت. || (مص) سپردن زیر پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || شکستن و کوفتن. (اقرب الموارد). || دور کردن و راندن. || برانگیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || شپش کشتن میان دو ناخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || به همهء دست زدن. (منتهی الارب). زدن به سنگینی دست. (تاج المصادر): وهزته؛ اذا ضربته بثقل یدک. (منتهی الارب).

وهزر.

[وِ زَ] (اِخ) وهرز. رجوع به وهرز شود.

وهس.

[وَ] (ع اِ) سختی رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || راز. (منتهی الارب)(1) (آنندراج). || رفتار سخت. || (مص) شتافتن. || دست درازی نمودن بر خویش و تبار. || حیله نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || سخن چینی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || کوفتن و شکستن زیر پای. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب).
(1) - در اقرب الموارد و المنجد معنی راز که به عربی سرّ است، نیست و به جای آن شر به معنی بدی و بد آمده ولی در تاج العروس آمده است: الشر هکذا فی النسخ و صوابه السر کما فی الصحاح، بنابراین ترجمهء منتهی الارب صحیح تر از اقرب الموارد و المنجد است در مورد این کلمه.

وهشت.

[وَ شَ / وَهْ] (اِ)(1) نام روز چهارم از خمسهء مسترقهء قدیم. (برهان). و آن پنج روز دزدیده باشد. (انجمن آرا).
(1) - هر یک از روزهای پنجهء دزدیده (خمسهء مسترقه) را به نام یکی از فصلهای گاتها نامیده اند و «وهیشتواشت گاه» یا «وهشت وشت» نام روز پنجم است نه روز چهارم، چنانکه در برهان آمده است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین از خرده اوستای پورداود ص211 و گاه شماری تقی زاده ص202). وهشت به فتح اول و کسر دوم و سکون سوم و چهارم صحیح است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). در اوستا vahishtoishtاست (فصل پنجم گاتها).

وهشت.

[وَ هِ] (اِ) بهشت. || وهشت وشت. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به وهشت وشت و رجوع به مدخل قبل شود.

وهشت وشت.

[وَ هِ وِ] (اِ مرکب) نام روز پنجم از خمسهء مسترقه. (از فرهنگ فارسی معین). رجوع به وهشت شود.

وهص.

[وَ] (ع مص) شکستن چیزی نرم و سست یا میان کاواک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). چیزی سست را شکستن. (تاج المصادر بیهقی). || سر شکستن. || سخت سپردن زیر پای و سخت بر زمین زدن و انداختن به درشتی. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). چیزی را نیک اسپردن. (تاج المصادر). || خصی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب).

وهصة.

[وَ صَ] (ع اِ) مرة است از وهص. (از اقرب الموارد). رجوع به وهص شود. || زمین گرد هموار پست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وهضة.

[وَ ضَ] (ع اِ) زمین هموار پست، یا زمین گرد پست هموار. (منتهی الارب) (آنندراج): وهضة من عرفط؛ زمین پست مغاک عرفط ناک، و این لغتی است در وهطة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وهط.

[وَ] (ع اِ) لاغری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || گروه. (آنندراج) (منتهی الارب). جماعت. (اقرب الموارد). || بوستان و عرفطستان. (منتهی الارب) (آنندراج). ما کثر من العرفط. ج، اوهاط. (اقرب الموارد). || (مص) شکستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج المصادر). || سپردن به پای. || نیزه زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || زدن. (اقرب الموارد). || سست و ضعیف شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). و فعل آن از باب ضرب آید. (منتهی الارب). || (اِ) جِ وَهْطة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وهطة شود.

وهطة.

[وَ طَ] (ع اِ) زمین پست مغاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و این لغتی است در وهدة. (اقرب الموارد). ج، وَهْط، وِهاط. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وهف.

[وَ] (ع مص) وهیف. برگ برآوردن گیاه و سبز شدن و گوالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نزدیک شدن. || پیش آمدن و آشکار گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || نزدیک رسیدن و حاصل شدن و آسان گردیدن. || خادم کلیسا گشتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). قیمی کلیسا کردن. (تاج المصادر بیهقی).

وهف.

[وَ] (علامت اختصاری) رمز است «و هذا خلف» را.

وهفیة.

[وُ فی یَ] (ع اِمص) وهافة. خدمتگری کلیسا. (منتهی الارب) (آنندراج). طریقة الواهف. (اقرب الموارد).

وهق.

[وَ هَ] (ع اِ) کمند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (مهذب الاسماء). ج، اوهاق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وهوق. (مهذب الاسماء) :
نه منجنیق رسد بر سرش نه کشکنجیر
نه تیر چرخ و نه سامان برشدن به وهق.
انوری.
|| رسن که در گردن ستور اندازند و به وی بند کنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). گویند معرب وهک فارسی است. (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وهق.

[وَ] (ع مص) بند کردن چیزی را. (منتهی الارب). کمند در گردن کسی یا چیزی انداختن. (اقرب الموارد). || بازداشتن از آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وهل.

[وَ] (ع ص) ترسنده و بیمناک. (منتهی الارب) (آنندراج). بددل. (مهذب الاسماء). || (مص) گمان بردن در چیزی و دل به جایی رفتن که قصد آن نبود. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وهل.

[وَ هَ] (ع مص) سست گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || ترسیدن. || غلط کردن و سهو نمودن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج المصادر) (آنندراج). || فراموش کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراموش شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) بیم. بددلی. || غلط. || نسیان. (منتهی الارب) (آنندراج).

وهل.

[وَ هَ] (ع ص) ترسنده. || سست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وهل.

[وُ] (اِ) درخت کاج را گویند که صنوبر باشد، و بعضی گویند وهل درخت سرو کوهی است(1) و آن را به عربی عرعر و ثمر آن را حب العرعر گویند. (برهان) (آنندراج). درخت صنوبر. (انجمن آرا). به اقسام سرو کوهی که مراد اقسام درخت پیرو است اطلاق شود. || ابهل. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ابهل و سرو کوهی شود.
(1) - Juniperus (گیاه شناسی ثابتی ص219).

وهل.

[وِ هِ] (اِخ) دهی است جزو دهستان گرم بخش ترک شهرستان میانه در 7 هزارگزی راه شوسهء میانه به خلخال با 128 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وهلت.

[وَ لَ] (ع اِ) وهلة. اول از هر چیزی. (از منتهی الارب). بار. دفعه : یعقوب به بلخ اندرشد و نخستین وهلت بلخ بستد و بسیار مردم کشته شد بر دست سپاه او. (تاریخ سیستان).
- آن وهلت؛ آن دفعه : و معین الدین پروانه در آن وهلت امیر حاجب بود. (مسامرة الاخبار ص41).
- اول وهلت؛ نخستین بار : او به کرات اعادت میکرد همانچه اول وهلت به ادا رسانیده بود. (جهانگشای جوینی). رجوع به وهلة شود.

وهلق.

[وِ لَ] (اِخ) دهی از دهستان درجزین بخش رزن شهرستان همدان. سکنهء آن 660 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وهلة.

[وَ لَ] (ع اِ) اول از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج): اول وهلة؛ ای دفعة. (مهذب الاسماء). || ترس و بیم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). نوبت و کرت. (غیاث اللغات).

وهلة.

[وَ هَ لَ] (ع اِ) اول از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به وَهلَة و وهلت شود.

وهم.

[وَ] (ع مص) رفتن دل به جایی که مراد نبود، و این معنی از حسب نیز آید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رفتن دل به سوی چیزی بی قصد. (غیاث اللغات). || افتادن چیزی در خاطر کسی. (از اقرب الموارد). در دل گذشتن. || گمان بردن. (غیاث اللغات). گمان به غلط بردن. (آنندراج). و صاحب این حالت را وهمناک گویند. (آنندراج). به غلط تصور کردن. پنداشتن. (فرهنگ فارسی معین). || (اِ) آنچه در دل گذرد، یا گمان و اعتقاد مرجوح. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گاه بر اعتقاد مرجوح اطلاق میشود. (کشاف اصطلاحات الفنون). گمان. (دهار). پندار :
بزرگیش ناید به وهم اندرون
نه اندیشه بشناسد او را که چون.اسدی.
وصل تو به وهم درنمی آید
وصف تو به گفت برنمی آید.خاقانی.
در وهم نیاید که چه شیرین سخنی
این است که دور از لب و دندان منی.
سعدی.
به چه مانند کنم در همه آفاق تو را
کآنچه در وهم من آید تو از آن خوبتری.
سعدی.
ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم
وز آنچه گفته اند و شنیدیم و خوانده ایم.
سعدی.
- وهم انگیز؛ برانگیزندهء وهم.
- وهم پیکر؛ دارای پیکری شبیه به وهم و شبح مانند :
برآورد از آن وهم پیکر میان
یکی زرد گویای ناجانور.ابوالحسن لوکری.
- وهم سوز؛ سوزندهء وهم :
تا نگشاد این گره وهم سوز
زلف شب ایمن نشد از دست روز.نظامی.
|| گاه بر قوهء وهمیه از حواس باطنی اطلاق میشود و شأن آن ادراک معانی جزئیه متعلق به محسوسات است، مانند شجاعت زید و سخاوت عمرو، و همین قوه است که فرمان میدهد تا گوسفند از گرگ بگریزد و فرزند مورد عطوفت و مهربانی پدر قرار گیرد. حکماء بر وجود آن چنین استدلال کنند که حاجت به نیروئی است که مُدرک معانی جزئی باشد و این نیرو غیر از حواس ظاهری است زیرا معانی به وسیلهء هیچیک از حواس ظاهری قابل درک نیستند و همچنین این نیرو غیر از حس مشترک و خیال و غیر از حافظه و غیر از قوهء متصرفه و غیر از نفس است به دلیلهایی که در جای خود به تفصیل ذکر شده است. برای تفصیل این مطلب رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و شرح مواقف و شرح تجرید و تعریفات سید جرجانی شود. || تصور غلط. پنداشت :
عقل جزوی آفتش وهم است و ظن
زآنکه در ظلمات شد او را وطن
بر زمین گر نیم گز راهی بود
آدمی بی وهم ایمن میرود
بر سر دیوار عالی گر روی
گر دو گز عرضش بود کژ میشوی
بلکه می افتی ز لرز دل به وهم
ترس و وهمی را نکو بنگر بفهم.مولوی.
|| ترس. بیم.
- وهم برداشتن کسی را؛ بیمناک و ترسان شدن. خائف گشتن.
|| اندیشه. (مهذب الاسماء). ج، اوهام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || راه فراخ. (منتهی الارب). راه راست. (مهذب الاسماء). || مرد بزرگ جثه. || شتر فربه توانای رام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء). وهمة مؤنث آن است. (منتهی الارب). ج، اوهام، وهوم، وُهُم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || لا وهم من کذا؛ ای لا بُدّ. (اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

وهم.

[وَ هَ] (ع مص) غلط کردن در حساب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). غلط کردن. (تاج المصادر بیهقی).

وهم.

[وُ هُ] (ع اِ) جِ وهم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وهم شود.

وهمان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان نهاوند. سکنهء آن 980 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وهم کردن.

[وَ کَ دَ] (مص مرکب) تصور کردن. انگاشتن. (فرهنگ فارسی معین) :یعنی چونکه وهم کنی که او هست شد اندر عالم واجب آید... (دانشنامهء علائی ص54). || تصور غلط کردن. پنداشتن. (فرهنگ فارسی معین).

وهمناک.

[وَ] (ص مرکب) دارای شک. شاکّ. بدگمان. وهمی و گمان کننده. (آنندراج) :
طبع تو اگرچه وهمناک است
چون من به توام تو را چه باک است.
ابوالفیض فیاضی (از آنندراج).
|| ترسان. ترسنده. || هولناک. مخوف. خوفناک. خطرناک. (آنندراج).

وهمن پیچ.

[وَ مَ نِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام گیاهی است طبی که چون زلفی سیاه و مرغول است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وهمنش.

[وَ مَ نِ] (ص مرکب)(1) به لغت زند و پازند کسی را گویند که گفتار و کردار و زبان و دل او با حق تعالی راست و درست باشد. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج).
(1) - به منش (از : وه= به «نیک، خوب» + منش)، در اوستا: vohumana، پهلوی: vahumanجمعاً یعنی نیک اندیش، نیک نهاد. (از حاشیهء برهان قاطع دکتر معین).

وهمنش.

[وِ مَ نِ] (ص مرکب) بهمنش. با منش نیکو. خوشخوی و خوب طبیعت، چه واو و باء در پارسی تبدیل یابند. (انجمن آرا) (آنندراج).

وهمة.

[وَ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث وهم. (منتهی الارب). رجوع به وهم شود. || ناقهء رام فربه توانا. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درد زه و درد ولادت. (غیاث اللغات).

وهمی.

[وَ می ی] (ع ص نسبی) منسوب به وهم. (اقرب الموارد). خیالی. || بر جزئی که با وهم درک میشود اطلاق میگردد. (کشاف اصطلاحات الفنون). || گاهی اطلاق میشود بر آنچه قوهء متخیله از پیش خود آن را درست کرده باشد و مانند محسوسات باشد. خلاصه اینکه اختراع خود متخیله باشد چنانکه هرگاه شنیده باشد که غول حیوان درنده ای است که مردم را هلاک میکند، متخیله در مجسم ساختن این درندهء وحشی اقدام میکند و برای آن نیشی چون نیش درندگان تصور مینماید. پس وهمی بر این معنی آن است که با هیچیک از حواس ظاهری درک نمیشود زیرا در خارج وجود ندارد ولی اگر در خارج وجود می داشت با یکی از حواس خمسهء ظاهری قابل درک بود. (کشاف اصطلاحات الفنون). || نیش غولی. خرافی. افسانه ای.

وهمیات.

[وَ می یا] (ع ص، اِ) جِ وهمیة. قضایای دروغی است که وهم در آنها به امور غیرمحسوس حکم میکند، مثل حکم به اینکه ماوراء این عالم فضایی است لایتناهی و قیاس مرکب از وهمیات را سفسطه نامند. (از تعریفات سید جرجانی). رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و اساس الاقتباس شود.

وهمیة.

[وَ می یَ] (ع ص نسبی) مؤنث وهمی. ج، وهمیات.
- قوهء وهمیه؛ قوهء واهمه. رجوع به واهمه شود.

وهن.

[وَ] (ع مص) سستی کردن در کار و سست گردیدن. (منتهی الارب). سستی کردن در کار و سست گردیدن در بدن. (اقرب الموارد). سست شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || سست گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). لازم و متعدی استعمال شود. (منتهی الارب). || در نیم شب درآمدن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِمص) سستی. (غیاث اللغات) (نصاب). سستی در امر و کار و بدن. (از اقرب الموارد).
- وهن افکندن؛ تولید ضعف و سستی و ناهمواری کردن : و وهنی که روزگار جبر مکاسر آن به دست جباران کامگار اکاسرهء روزگار نتواند کرد بر ایشان افکندند. (مرزبان نامه چ 1317 ص226).
- وهن رسیدن به کسی؛ سستی و ناهمواری او را رسیدن :
گرچه وهنی رسید از ایامش
زودش ایام کامیاب کند.خاقانی.
- وهن پذیرفتن؛ ضعف و سستی گرفتن. نااستوار شدن. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اِ) پاره ای از شب. (مهذب الاسماء). نزدیک به نیمهء شب یا بعد از ساعتی از نیمهء شب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (ص) مرد کوتاه درشت اندام. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || الوهن من الابل؛ الکثیف. (از اقرب الموارد). شتر انبوه. (منتهی الارب).

وهن.

[وَ هَ] (ع مص) سستی کردن در کار و سست گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). سست شدن. || سست گردانیدن. (تاج المصادر بیهقی). لازم و متعدی استعمال شود. (منتهی الارب).

وهن.

[وُ] (ع ص، اِ) جِ واهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به واهن شود.

وهن آباد.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان فشافویهء بخش ری شهرستان تهران واقع در 10 هزارگزی باختری راه شوسهء قم با 1190 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند و شغل اهالی زراعت است. قلعهء خرابه ای دارد. راه از طریق رباط کریم ماشین رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وهنان.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان. سکنهء آن 625 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وهنانة.

[وَ نَ] (ع ص) زنی که در وی اندکی سستی و فتور باشد وقت برخاستن و رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وهنده.

[] (اِخ) دهی است جزو دهستان خرقان غربی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 2 هزارگزی راه شوسه. دامنه و سردسیری است با 630 تن سکنه. آب آن از رودخانهء جلیل آباد و محصول آن غلات و بنشن و گردو و زردآلو و بادام و عسل و شغل اهالی زراعت است. ایل بغدادی تابستان به کوههای این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

وهنگ.

[وِ هَ] (اِ) حلقهء چوبینی را گویند که در باربند و شریطه می باشد و گاهی به جای رکاب آهنی آویزند. (برهان) (انجمن آرا) :
چون برون کرد زو هماره وهنگ
در زمان درکشید محکم تنگ.
؟ (از لغت فرس 307).
مؤلف فرهنگ نظام نویسد: از معنی اول حلقهء چوبین که بر بار بندند (از سروری نقل شده) چیزی مفهوم نمیشود، از این جهت رشیدی چنین آورده: حلقهء چوبین که بر پا زنند، و مقصودش قسمی از کنده است که به پای مقصران زنند و با همان شعر می سازد - انتهی. باید دانست که مقصود اسدی (که دیگران هم از او تبعیت کرده اند) حلقه ای است که از شاخه های درخت به شکل دایره کنند و چارواداران دو لنگهء بار را به وسیلهء طنابی که از داخل حلقه های مزبور گذرانند محکم کنند و هنوز نیز در بسیاری از نقاط ایران معمول است و آن را چنبر گویند، و اینکه رودکی گوید:
«هم به چنبر گذار خواهد بود
این رسن را اگرچه هست دراز»
اشاره به همین حلقهء چوبی است. هر یک از حلقه های چوبین یا از شاخه های درخت که در سر ریسمان بندند و موقع بستن بار سر ریسمان از آنها گذرانند و بدین وسیله بار را محکم کنند. || رکاب چوبین. || کمندی که به وسیلهء آن انسان یا حیوانی را گیرند. || تخمی که زنان برای فربهی خورند و بسیار نرم بود و لعاب بازدهد همچو اسبغول. (انجمن آرا) (آنندراج). تخمی بود که زنان در داروی فربهی کنند و عظیم نرم بود و لعاب بازدهد چون بذر قطونا. (حاشیهء برهان قاطع از لغت فرس ص308 و سروری). به نظر می آید که این کلمه در معنی اخیر صورت محرف و تغییریافتهء بارهنگ (وارهنگ) باشد. (فرهنگ فارسی معین). || یک جرعه آب. یک دم آب. دم آب بود که بازخورند. (انجمن آرا) (حاشیهء فرهنگ اسدی) (آنندراج) (حاشیهء برهان قاطع از لغت فرس ص 308 و سروری).

وهوات.

[] (اِ) الوف الوف الوف الوف در مراتب شانزده گانهء عدد نزد فیثاغوریین. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا از رسائل اخوان الصفا).

وهواه.

[وَهْ] (ع ص) (فرس...) وهوة. اسب شادمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شیر غران. || خر مایل به ماده. (منتهی الارب) (آنندراج).

وهوب.

[وَ] (ع ص) بخشنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

وهوب.

[وَ] (اِخ) نامی از نامهای خدای تعالی. (مهذب الاسماء).

وهوخشتر.

[وُ شَ] (اِ) اقتدار نیک. کشور خوب. || روز چهارم از اندرگاه (پنجهء دزدیده).

وهوم.

[وُ] (ع اِ) وُهُم. اوهام. جِ وهم (منتهی الارب) (اقرب الموارد)، به معنی آنچه در دل گذرد، یا گمان و اعتقاد مرجوح. (آنندراج). رجوع به وَهم شود.

وه وه.

[وَهْ وَهْ] (صوت) خه خه. زه زه! به به. بخ بخ. بارک الله. آفرین. احسنت. تبارک الله. ماشاءالله. به نام ایزد. تعالی الله. زه. زهی. (یادداشت مرحوم دهخدا). وه وه کلمه ای است دال بر تعجب و شگفتی. شگفتا. عجبا. (انجمن آرا) :
ای سرو بلند قامت دوست
وه وه که شمایلت چه نیکوست.سعدی.
وه وه آن غمزهء به موقع او
خه خه آن خندهء به هنگامش.
(از مؤلف انجمن آرا).

وهوه.

[وَهْ وَهْ] (ع ص) فرس وهوه؛ اسب شادمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به وهواه شود.

وهوهة.

[وَهْ وَ هَ] (ع اِ) آواز گلوی اسب که بعدِ صَهیل آید. || (مص) برگردانیدن سگ آواز در گلو از ترس و بیم. || بانگ کردن خر نزد ماده از شفقت. || به اندوه ناله و بانگ کردن زن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). || غریدن شیر. (منتهی الارب) (دهار) (آنندراج) (اقرب الموارد). || فریاد کردن مرد از بیم و ترس. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

وهی.

[وَهْیْ] (ع مص) کفیده و شکافته شدن مشک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). دریده شدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || سست و فروهشته گردیدن بند و رسن مشک. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). سست شدن جامه. (غیاث اللغات).
-امثال: خَلِّ سبیل من وهی سقاؤه و من هریق بالفلاة ماؤه.
یضرب لمن لایستقیم امره. (منتهی الارب).
|| سخت ریخته شدن ابر. || گول گردیدن. || افتادن. (از منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || ضعیف شدن. || پوسیده و کهنه گردیدن رسن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نزدیک گردیدن دیوار به افتادن. || (اِمص) شکاف چیزی و دریدگی آن. ج، وُهیّ، اَوهیة. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سستی. (نصاب).

وهی.

[وُ هی ی] (ع اِ) جِ وَهْی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به وهی شود.

وهیج.

[وَ] (ع اِمص) افروختگی. (منتهی الارب) (آنندراج). توقد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وهیزک.

[وَ زَ] (اِ) سال سیزده ماهه که در سال شماری ایرانی در هر یک صدوبیست سال یک بار واقع میشد. (یادداشت مؤلف). بهیزک. (مقدمهء التفهیم ص قفد).

وهیسة.

[وَ سَ] (ع اِ) ملخ بریان کردهء کوفتهء به روغن یا چربش آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وهیشت آباد.

[وَ] (اِخ) نام شهر بصره بود که اردشیر بابکان پی افکند. (یادداشت مرحوم دهخدا) (ایران در زمان ساسانیان ص116). رجوع به بهشت آباد اردشیر شود.

وهیشتواشت.

[وَ تُ اِ] (اِ)(1) بهترین خواسته. نیکوترین ثروت. || روز پنجم از اندرگاه یا پنجهء دزدیده. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - vahishto-ishti.

وهیشتویش.

[وَ تُ] (اِ) وهیشتواشت. رجوع به وهیشتواشت شود.

وهیف.

[وَ] (ع مص) وهف. برگ برآوردن گیاه و سبز شدن و گوالیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

وهین.

[وَ] (ع ص، اِ) آنکه در پاس و همراه مزدوران باشد تا بر کار برانگیزد آنها را. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مردی که با کارگر اجیر در کار همراه باشد و کارگر را به کار وادارد. (تاج العروس). آنکه مردمان را بر کار دارد. (مهذب الاسماء).

وهیة.

[وَهْ یَ] (ع اِمص) کشیدگی ادیم و جز آن. (منتهی الارب). کفیدگی ادیم. (آنندراج). و منه قولهم غادر وهیة لاترقع؛ ای فتقاً لاتقدر (یقدر) علی رتقه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

وهیة.

[وَ هی یَ] (ع اِ) مروارید. || (ص) شتر گشنی سطبر فربه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

وهیة.

[وُ هَیْ یَ] (ع اِ مصغر) مصغر وَهی، و آن شکاف چیزی و دریدگی آن است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

وی.

[وَ / وِ] (ضمیر) ضمیر منفصل مفرد مغایب (سوم شخص) به جای او (اوی) که در نثر امروز مرجع آن شخص و ذوی العقول است ولی قدما اکثر مرجع آن را اشیاء هم می آوردند. (یادداشت مرحوم دهخدا). او، چنانکه گویند: وی را میگویم. (برهان) :
کنون آمد از کار وی آگهی
که تازه شد آن فر شاهنشهی.فردوسی.
که رستم دلیر است و پهلونژاد
مبادا که رزم وی آرد به یاد.فردوسی.
سرایی است بر وی گشاده دو در
یکی آمدن را شدن زآن به در.اسدی.
خسک شود مژه در دیدگان حاسد او
در آن زمان که به وی بنگرد به چشم حسد.
سوزنی.

وی.

[وَ / وِ] (صوت) مخفف وای، و آن لفظی است که در محل دردی و المی و آزاری بر زبان می آید. (برهان) (انجمن آرا) :
نه ز من یاد میکنی نه دلم شاد میکنی
همه بیداد میکنی وی از این شوخی تو وی.
؟
|| (اِ) به معنی مقدار، چنانکه اگر زراعتی ده برابر آنچه کاشته باشد حاصل شده باشد، گویند ده وی شده است و اگر صد برابر صدوی شده و اگر سوداگری متاعی را به دو برابر آنچه خریده است فروخته باشد گویند دووی کرده است یعنی ده بیست. (انجمن آرا) (برهان) :
گر صالح و گر فاسق بر فطرت خویشم من
گو تخم نکو بفشان وز ما بستان ده وی.
نزاری قهستانی.
ممکن است در این معنی دگرگون شدهء «ری» باشد. رجوع به ری شود.

وی.

[وَ] (ع صوت، اِ) کلمهء تعجب است. گویند: ویک و وی لزید، و به معنی حقاً آید و به همین معنی است آیهء: وَیْکأنه لایفلح الکافرون. (قرآن 28/82). و بر «کأن» مخففه و مشدده داخل شود. (منتهی الارب) (آنندراج). || کنایه است از ویل. و قوله تعالی: ویکأن الله یبسط الرزق. (قرآن 28/82). سیبویه از خلیل روایت کند که آن مفعول است از کان و گویند معنای آن معنای «أ لم تر» است و گویند ویلک است که لام حذف شده و فراء حکایت کرده است و گفته اند به معنی اعلم است. (منتهی الارب) (آنندراج).

وی.

[وَ / وِ] (پسوند) مخفف وَیه. صورت دیگر اویه: نفطوی، نفطویه. سیبوی، سیبویه :
با نظم ابن رومی و با نثر اصمعی
با شرح ابن جنی و با نحو سیبوی
با نکتهء مغنی و با دانش مطیع
با خاطر مبرد و اغراق نفطوی.منوچهری.

وی.

[وِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگهران کهنوج شهرستان جیرفت در 245 کیلومتری جنوب کهنوج و چهارکیلومتری خاور راه مالرو انگهران به میناب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

وی.

[وُ] (صوت) کلمه ای است که در محل تعجب و حیرت گویند. (برهان). ووی. ظاهراً صورتی از وای باشد.

ویار.

(اِ) میل و هوس زنان آبستن. (از ابن البیطار) ویار گاهی به صورت تهوع و استفراغ و گاه به شکل بد آمدن از بعض چیزها و زمانی به صورت اشتها داشتن و هوس چیزی را کردن و آن را بسیار دوست داشتن ظاهر می شود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده). آرزوانه را گویند، و این زنان آبستن را افتد که چیزهای بد آرزو کنند چون گِل و نمک و انگِشت و برنج خام و جز آن. هوسی که در نخستین ماه های آبستنی و زمان بارداری پدید آید.
- ویار شدن؛ در تداول، دچار ویار گردیدن.

ویارانه.

[نَ / نِ] (اِ مرکب) آرزوانه، و آن طعامهای خوش طعم و خوشبوی باشد که کسان و آشنایان زنان آبستن، آنان را پزند و فرستند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).

ویار کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) ویار شدن. هوس کردن زن آبستن خوردن چیزهای مخصوص را از غذا و غیر آن. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ویان.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان حاجیلو از بخش کبودرآهنگ شهرستان همدان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویایه.

[یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویب.

[وَ] (ع اِ) وای. کلمهء تحقیر است یا کلمهء وعید مثل ویل، و یقال: ویبک «بالنصب» و ویب لک و ویب لزید «بالرفع» و ویباً له و ویب غیره «بالجر» و ویب زید «بالنصب و الجر» و ویب فلان «بکسر الباء و رفع فلان» عن ابن الاعرابی. اما رفع با لام بنابر اینکه مبتدا باشد بهتر است از نصب و نصب با اضافه بهتر است از رفع و معنی همه این است که خداوند ویل را ملازم او گرداند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عَجَب. (ناظم الاطباء): ویباً لهذا؛ ای عجباً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ویبات.

[وَ] (ع اِ) جِ ویبة. (اقرب الموارد). رجوع به ویبة شود.

ویبة.

[وَ بَ] (ع اِ) بیست ودو یا بیست وچهار مد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کیلی است مردم مصر را، و آن معادل سی رطل بغدادی است اگر گندم ثقیل بود، و چون خفیف باشد معادل است با سی وهفت رطل. ج، ویبات. (ادب الکاتب صولی شطرنجی).

ویتامین.

(فرانسوی، اِ)(1) (از: ویتا، زندگی، لاتینی + مین = منبع، فرانسوی) (اصطلاح پزشکی) ماده ای که به مقدار بسیار کم وجودش برای رشدونمو و نگهداری و اعمال و اعضای بدن ضروری است و فقدانش موجب بروز اختلالات مخصوص می گردد. چون بدن قادر به تهیه و ساختن ویتامین نیست علیهذا بایستی از خارج ضمن سایر غذاها به بدن برسند. امراض ناشی از فقدان ویتامین را آویتامینوز(2) گویند. (فرهنگ فارسی معین). موادی که انسان و سایر حیوانات قادر به ساختن آنها نیست و وجودشان ولو به مقدار بسیار کم (در حدود1برای رشد و نگهداری و بالاخره اعمال اعضای بدن لازم است. ویتامین ها را برحسب محلول بودن آنها در روغن یا در آب به دو دسته تقسیم می کنند و تعداد هر دسته را با حروف الفبای فرانسه نام گذاری کرده اند:
الف) ویتامین های محلول در چربی:
1- ویتامینA: این ویتامین عامل نمو بدن و عامل ضد خشکی قرنیهء چشم است. کم شدن یا فقدان این ویتامین در نزد انسان ابتدا منجر به شب کوری و بعداً مبدل به خشکی قرنیهء چشم و کوری کامل می شود. این ویتامین در هویج و زردهء تخم مرغ و شیر و سبزی ها و چربیهای حیوانی (کره، روغن، کبد ماهی مورو) به مقدار زیاد موجود است. فقدان ویتامینA در بدن سبب کم شدن گلبولهای قرمز و پلاکت ها و خراب شدن نسج پوششی و شاخی بدن نیز می شود و ضایعات عصبی نیز می دهد. ویتامینA از یک مادهء رنگی موسوم به کاروتن(3) به فرمول C40 H56 مشتق است و احتیاج روزانهء انسان به ویتامینA در حدود 5/0 میلی گرم است.
2- ویتامینD: عمل این ویتامین در بدن، آهکی کردن استخوان هاست و فقدان آن در بدن سبب بیماری نرمی استخوانها(4) می شود. این ویتامین متابولیسم(5) آهک و فسفر را در بدن (خون، استخوان، دندان) تنظیم میکند و نسبت چحمی کند. مقدار مورد احتیاج ویتامین Dروزانه معادل با 1استرول(6) گیاهی موسوم به ارگوسترول(7) بر اثر نور آفتاب و مخصوصاً اشعهء ماوراء بنفش تبدیل به ماده ای می شود موسوم به کالسیفرول(8) که دارای خاصیت ضد راشیتیسم بوده و دارای ویتامین D2می باشد. ویتامینD در گوشت و زردهء تخم مرغ و شیر و کره و روغن کبد ماهی مورو همراه ویتامینAو روغن نارگیل به تنهایی یافت میشود.
3- ویتامینE: این ویتامین باعث نمو کار اعضای تناسلی و عمل توالد و تناسل می شود. فقدان آن در حیوان نر سبب کوچک شدن بیضه ها و در حیوان ماده باعث عقیم شدن آن می شود. حیوان آبستن بر اثر فقدان آن سقط میکند و اختلالات عصبی و عقلانی می دهد. این ویتامین در جوانهء گندم و ذرت و برگ کاهو و کلم و شبدر وجود دارد و عامل شیمیایی آن موسوم به آلفاتوکوفرول(9) است. مقدار مورد احتیاج آن روزانه یک میلی گرم است.
4- ویتامینK: این ویتامین عامل ضد خونریزی است و فقدانش با یرقان ارتباط دارد. فقدان این ویتامین زمان انعقاد خون را خیلی طولانی می کند. عمل ویتامین Kدرست شدن پروترومبین(10) خون به میزان طبیعی در کبد است. برای جذب این ویتامین وجود صفرا در روده ضروری است. در یرقان انسدادی علت خونریزی کمبود و یا فقدان جذب ویتامین Kاز روده هاست چون صفرا برای جذبش لازم است. این ویتامین در برگ بلوط و اسفناج و کلم و توت فرنگی و گوجه فرنگی و روغنهای نباتی و روغن کبد خوک بیشتر وجود دارد.
ب) ویتامین های محلول در آب:
1- ویتامینB1، این ویتامین را آمریکایی ها ویتامین F نیز می نامند و به آنورین(11) و تیامین(12) نیز موسوم است. این ویتامین برای جلوگیری و درمان مرض بری بری(13) میباشد. این مرض یک نوع فلجی است که از پاها شروع می شود و بعد به دست ها سرایت می کند و اگر بیماری طول بکشد فلج به عضلات سینه و دیافراگم(14) هم میرسد. این بیماری در نزد مرغها بر اثر تغذیه با برنج پوست کنده تولید می شود. کازیمیر فونک(15)از پوست برنج این ویتامین را به دست آورد. در کاهو و کلم و اسفناج و سیب زمینی و گوشت تازه و پوست برنج و سبوس گندم و جو و پرتقال و گوجه فرنگی این ویتامین یافت میشود. مخمر آبجو نیز به مقدار زیاد دارای این ویتامین است. در اشخاص بالغ این ویتامین عامل حمایت و تعادل سلسلهء اعصاب و ضد اوجاع عصبی است. مقدار موردلزوم روزانهء آن 5/1 میلی گرم است.
2- ویتامینB2: این ویتامین به نام لاکتوفلاوین(16) نیز موسوم است و در نمو حیوانات جوان مؤثر است و فقدان آن سبب اختلال سوخت گلوسیدها و توقف نمو می شود. ویتامین B2در متابولسیم آهن و تنفس سلولی نیز دخالت دارد. سابقاً گمان میکردند که فقدان ویتامینB2 تولید مرضی به نام پلاگر(17) می کند ولی در سنوات اخیر معلوم شد که مرض پلاگر مربوط به فقدان ویتامین دیگری موسوم به ویتامینppمی باشد. ویتامین B2در زرده و سفیدهء تخم مرغ و شیر و جگر و سبزیجات و گل کلم و برگ چغندر و جوانه های غلات و مخمر آبجو و اسفناج همراه با ویتامین B1می باشد. مقدار موردلزوم روزانهء آن نیز 5/1 میلی گرم است. در مواد مختلف همراه ویتامینB2همیشه چند عامل ویتامین دیگر نیز موجود است.
3- ویتامینB6: این ویتامین به نام آدرمین و پیریدوکسین نیز موسوم است. فقدانش سبب جراحات جلدی، ریزش موها و خراشهای پوست بدن است. عمل این ویتامین در متابولیسم انساج و در تولید گلبولهای قرمز خون است. این ویتامین در گوشت ماهی و جگر و مخمر آبجو و پوست برنج و سبوس گندم و جو فراوان است. مقدار موردلزوم روزانهء آن 2 میلی گرم است.
4- ویتامینB4: این ویتامین به نام آدنین(18)نیز موسوم است و در نگهداری و تعادل مقدار گلبولهای سفید چندهسته مؤثر است.
5- اسید پانتوتنیک: این ماده در اکثر انساج حیوانی و گیاهی وجود دارد و در متابولیسم انساج مؤثر است. فقدانش سبب ناراحتی های کبدی و التهابات مجاری تنفسی و التهابات معده و روده می شود و به علاوه فقدانش مواد رنگی موها را از بین می برد.
6- ویتامینH: این ویتامین به نام پیوتین نیز موسوم است و بیشتر در زردهء تخم مرغ موجود است و در پوست برنج و مخمر آبجو و کبد و قلوه و مغز فراوان است. عمل این ویتامین در برابر آلبومین سفیدهء تخم مرغ متوقف می شود. فقدان این ویتامین موجب پیدایش ضایعات پوستی (به صورت فلس های خشک) و تولید زخم روی زبان و پیدایش لکه های رنگی قرمز یا خاکستری بر روی پوست می شود. مقدار مورد احتیاج روزانهء آن 1/0 میلی گرم است.
7- ویتامینB12: این ویتامین در کم خونی ها مؤثر است و ترکیب آن با اسید فولیک که به اسامی مختلف است در رفع کم خونی ها خیلی مفید و در عصارهء جگر زیاد است. مقدار مورد احتیاج روزانهء آن 10 تا 50 گاما می باشد.
8- ویتامین B15: ویتامینی است که به تازگی کشف شده و هنوز اختصاصاتش به خوبی شناخته نشده اند.
9- ویتامینPp: این ویتامین در سال 1937م. به طور خالص تهیه شد و ضد مرض پلاگر است. فقدان آن درد مفاصل و عوارض جلدی (پلاگر) تولید می کند که در آن پوست ابتدا قرمز می شود و بعداً تاول زده و زخم می شود و به علاوه نوعی جنون تولید می کند. این ویتامین در زردهء تخم مرغ و گوشت و جگر و سبزیجات و مخمر آبجو و شیر و گوجه فرنگی فراوان است. مقدار احتیاج روزانهء آن 10 تا 15 میلی گرم است.
10- ویتامینK یا ویتامین ضد خون رَوی: که فقدانش سبب کندی انعقاد خون می شود و خونریزی زیاد می دهد. این ویتامین در جگر و هویج و زردهء تخم مرغ و گوجه فرنگی موجود است. مقدار مورد احتیاج روزانه یک میلی گرم است.
11- ویتامینP: این ویتامین به نام سیترین یا هسپریدین نیز موسوم است و همراه ویتامینC در اکثر میوه ها موجود است و فقدان آن سبب ازدیاد قابلیت نفوذ رگهای موئین و ضایعات دیوارهء این عروق می شود و بالنتیجه سبب خونریزیهای جلدی می شود. مقدار موردلزوم روزانهء آن در حدود 50 میلی گرم است.
12- ویتامینC یا اسید آسکوربیک: ضد مرض اسکربوت است. اسکربوت مرضی است که علائم آن خونریزی های زیر جلدی و زیراستخوانی و داخل مفصلی و ورم لثه است و به علاوه فقدان این ویتامین در اطفال تولید مرضی به نام بارلو(19) می نماید که ابتدا سبب کم خونی و سپس خونریزی خصوصاً هماتوری (وجود خون در ادرار) می شود و به علاوه فقدانش سبب توقف نمو اطفال است و تولید ضایعات دندانی و سستی استخوانها می کند و بدن دچار ضعف عضلانی می شود. مسمومیت ها و عفونت ها و بیماریهای تب دار سبب کم شدن ویتامینC می شود و بر اثر کم شدن ویتامین Cمقاومت بدن بطورکلی در برابر عفونت ها و سموم کم میشود. ویتامینCبرای بچه ها و جوانها لازم است و خیلی کم مقاومت است و بر اثر اکسیداسیون و خشک شدن و 100 درجه حرارت از بین میرود. این ویتامین در اکثر سبزیجات و میوه های تازه خصوصاً مرکبات و گوجه فرنگی و هویج و کلم و سیب زمینی و شیر و جگر فراوان است. مقدار مورد احتیاج روزانهء آن 75 میلی گرم است. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Vitamine. .
(فرانسوی)
(2) - Avitaminose .
(فرانسوی)
(3) - Carotene .
(فرانسوی)
(4) - Rachitisme .
(فرانسوی)
(5) - Metabolisme .
(فرانسوی)
(6) - Sterol .
(فرانسوی)
(7) - Ergosterol .
(فرانسوی)
(8) - Calciferol .
(فرانسوی)
(9) - Alphato-coferol .
(فرانسوی)
(10) - Prothrombine .
(فرانسوی)
(11) - Aneurine .
(فرانسوی)
(12) - Thiamine .
(فرانسوی)
(13) - Beri-beri .
(فرانسوی)
(14) - Diaphragme
(15) - Funk. .
(فرانسوی)
(16) - Lactoflavine .
(فرانسوی)
(17) - Pellagre .
(فرانسوی)
(18) - Adenine
(19) - Barlo.

ویترین.

(فرانسوی، اِ)(1) قفسهء شیشه ای معرض. || جعبه آینه (در تداول عامه). میزی مجوف که رویهء آن شیشه ای باشد تا آنچه در آن است در معرض دید قرار داشته باشد.
(1) - Vitrine.

ویتنام.

[یِ] (اِخ)(1) کشوری که از ترکیب سه ایالت قدیمی آنام(2)، تونکن(3) و کشنشین(4) به وجود آمده و در مشرق شبه جزیرهء هندوچین قرار دارد. وسعت آن 325000 کیلومتر مربع و سکنهء آن 30میلیون نفر است. بیشتر اهالی آن دارای مذهب تائویی و بودایی هستند، در حدود 2میلیون نفر نیز مسیحی کاتولیک دارد. فرانسویان ابتدا در سال 1858 م. در زمان ناپلئون سوم کشنشین را گرفتند و آنجا را مستعمرهء خود قرار دادند، و در 1874 آنام و در 1892 تونکن را تحت القیمومهء خویش ساختند. در ابتدای جنگ جهانی دوم در سال 1940 ژاپنی ها این کشور را اشغال کردند و آن را پایگاه حمله به مالایا قرار دادند. گروههای مقاومت در آنام و تونکن تشکیل گردید و در اوت 1945 دولت جمهوری ویتنام اعلام شد، و در نتیجه بائودایی(5) پادشاه آنام از سلطنت خلع، و دولتی متشکل از ملیّون و احزاب کمونیست و ضدژاپنی که مهمترین آنها ویت مین بود تشکیل گردید. فرانسویان با این دولت که رهبر آن هوشی مین(6) بود برای تشکیل فدراسیون مرکب از لائوس(7)، کامبوج(8) و ویتنام وارد مذاکره شدند اما پیشنهاد آنها به علت آنکه کشنشین را در این فدراسیون قرار داده بودند با شکست مواجه شد. در نتیجه در سال 1956 ارتش ویت مین هانوئی را مورد حمله قرار داد. پیروزی های ویت مین فرانسویان را بر آن داشت که با ملیّون از در آشتی درآیند. در سال 1949 کشنشین به ویتنام الحاق شد، و بائودایی به ریاست این مملکت منصوب شد، و اتحادیه ای از سه ایالت شبه جزیرهء هندوچین تشکیل گردید که به ایالت کامبوج، لائوس و ویتنام تا حدی خودمختاری میداد. شکست فرانسویان در دین بین فو در 1954 جنگ را به پایان آورد و در نتیجه ویتنام موقتاً در طول مدار 17 درجه به دو بخش تقسیم شد: ویتنام شمالی و ویتنام جنوبی، اما مقرر شد که در ژوئیهء 1956 طی یک رأی گیری عمومی دارای حکومت واحدی شود، اما این رأی گیری هرگز به وجود نیامد و دو قسمت مجزاشدهء ویتنام همچنان جدا ماندند.
(1) - Vietnam.
(2) - Anam.
(3) - Tonkin.
(4) - Cochinchine.
(5) - Bao dai.
(6) - Ho-Chi-Minh.
(7) - Laos.
(8) - Cambodge.

ویتنام جنوبی.

[یِ مِ جَ / جُ] (اِخ)قسمتی از ویتنام که در جنوب مدار 17 درجه قرار دارد و پایتخت آن سایگون می باشد و سکنهء آن 16067136 نفر است. دولت سایگون را ایالات متحدهء آمریکا و انگلستان به عنوان دولت قانونی ویتنام شناخته اند.

ویتنام شمالی.

[یِ مِ شَ / شِ / شُ] (اِخ)قسمتی از کشور ویتنام که در شمال مدار 17 درجه قرار دارد و اینک نام رسمی آن کشور جمهوری دموکراتیک ویتنام است. پایتخت آن هانوئی و سکنهء آن 17800000 نفر میباشد. (از فرهنگ فارسی معین).

ویثر.

[وَ / وِ ثَ] (اِ) گل سفید را گویند مطلقاً، خواه پنج برگ باشد خواه صدبرگ، و به کسر ثالث هم گفته اند. (آنندراج) (برهان).

ویج.

[وَ] (ع اِ) چوب فدان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). گاوجار. (مهذب الاسماء).

ویج.

(ص، اِ) ویژ. ویژه.
- ایران ویج؛ ایران مرکزی. کشور ایران.
|| بیج. حرامزاده. سند.

ویجار.

(اِ) افزار ترشیهای خیار و بادنجان و نظایر آن از قبیل سبزی ها و دانه های خوشبو چون هل یا سیاه تخمه و نظایر آن، و مجموع را هفته ویجار گویند (در تداول مردم قزوین).

ویجین.

(اِ) وجین. درو. واچین. عمل پاک کردن مزرعه از علفهای هرزه. رجوع به وجین شود.

ویجین کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)وجین کردن. برکندن فضول گیاه زراعتی. برانداختن علفهای هرزه از بین زراعت. برچیدن و واچین کردن گیاهان زائد و هرزه از میان زراعت. رجوع به وجین کردن شود.

ویح.

[وَ] (ع اِ) وای. کلمهء ترحم است چنانکه ویل کلمهء عذاب. یزیدی گوید هر دو به یک معنی است، ویح لزید و ویحاً له رفع آن بنابر اینکه مبتداست و نصب به تقدیر فعلی است و ویح زید و ویحه باز نصب به تقدیر فعلی است و ویحما زید به همان معنی است، یا اصل کلمه «وی» است که یک مرتبه به حاء پیوسته است و یک مرتبه به خاء و یک مرتبه به لام و یک مرتبه به یاء و یک مرتبه به سین. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به ویخ و ویس و ویل شود.

ویحک.

[وَ حَ] (ع صوت مرکب) (از: ویح، کلمهء ترحم + «ک» خطاب) این کلمه بیشتر در مقام ترحم گفته میشود :
گفت ویحک چه کس توانی بود
این چنین خاکسار و خون آلود.نظامی.
|| به معنی ویل نیز آید. ای وای بر تو. || و در مقام تعجب نیز آید :
چرا عمر کرکس دوصد سال ویحک
نماند فزونتر ز سالی پرستو.رودکی.
سی نشد سال عمر تو ویحک
سال زاد تو را شمار نداشت.
مسعودسعد.
بوسه خواهم داد ویحک بند پندآموز را
لاجرم زین بند چنبروار شد بالای من.
خاقانی.

ویخ.

[وَ] (ع اِ) وای. کلمهء زجر است، مثل ویح و ویس و ویه و ویل و ویب شش کلمه است که هفتم ندارد. (آنندراج) (ناظم الاطباء). مثل ویح است در وزن و معنی. (از اقرب الموارد). رجوع به ویح شود.

ویختن.

[تَ] (مص) ویزیدن. بیختن. غربال کردن : همه را بکوبند و بویزند و به انگبین بسرشند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). رجوع به بیختن شود.

وید.

(ص) کم که مقابل بسیار است. (برهان) (آنندراج) (صحاح الفرس) (فرهنگ اسدی). ویدا نیز گویند. (فرهنگ اسدی) :
ای غافل از شمار چه پنداری
که ت خالق آفرید پی کاری
عمری که مر تو راست سرِ مایه
وید است و کارهات به این زاری.
رودکی (از صحاح الفرس).
اسدی آرد: ویدا؛ گم شده باشد، چون وید. (لغت فرس ص5). ظاهراً کلمه مصحف وند و معنی آن کم (به فتح کاف تازی) است یعنی اندک. ابن الندیم در الفهرست (چ مصر ص338) در داستان گردانیدن دفاتر دیوانی از فارسی به عربی آرد: فقال له (لصالح بن عبدالرحمن) مردانشاه بن زادانفروخ کیف تصنع دهویه و ششویه (ظ: پنجویه)؟ قال اکتب عشراً و نصف عشر، قال فکیف تصنع وید؟ قال اکتب، و ایضاً قال [ فکیف تصنع وند؟ قال اکتب النیف ] (سؤال و جواب اخیر در اصل نیامده و ظاهراً لازم است) و الوید الوند (ظاهراً) النیف. نیّف بر وزن کیس [ کَیْ یِ ]در عربی به معنی افزونی و زیادت چیزی است (حاشیهء برهان قاطع) (منتهی الارب) و وند = اند (اند شمارهء مجهول هم هست از سه تا نه، آن را به عربی نیف و بضع خوانند). (حاشیهء برهان قاطع چ معین). از دو معنی «گم» و «کم» ناگزیر یکی دگرگون شدهء دیگری است و از شواهد و فرهنگها رجحان یکی بر دیگری معلوم نمی گردد. (یادداشت لغت نامه). رجوع به صحاح الفرس چ طاعتی شود. || هر چیز عفص، مانند مازو و پوست انار و امثال آن. (برهان) (آنندراج). || (اِ) چاره و علاج، چنانکه گویند: چه وید کنم؛ یعنی چه چاره کنم، و به این معانی به فتح اول هم آمده است. (برهان) (آنندراج).

وید.

[وَ / وِ] (اِ) چاره و علاج. (برهان) (آنندراج). رجوع به وید [ وی ] شود.

وید.

(اِخ)(1) نام کتابی است آسمانی به اعتقاد مردم هند. (برهان) (آنندراج).
(1) - Vedaاز ریشهء vid به معنی دانستن است و خود ودا به معنی معرفت و دانش است و آن مجموعهء کتابهای مقدس هندوان و متعلق به آئین برهمائی است به زبان سانسکریت و شامل چهار کتاب است: Atharva-Veda, Sama-Veda, Yajur-Veda, Rig-Vedaهر ودا عبارت است از مجموعه ای سرودها که به اوزان مختلف و دربارهء خدایان متعدد سروده شده است. (حاشیهء برهان چ معین).

ویدآباد.

(اِخ) بیدآباد. در معجم البلدان ویذآباد ضبط کرده و نویسد محلهء بزرگی است از اصفهان و منسوب بدانجا را ویذآبادی گویند و آن همین بیدآباد معروف است. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

ویدا.

(ص، اِ) پیدا و هویدا و ظاهر. || درد و الم و آزار. و به این معنی به فتح اول هم گفته اند و اصح این است. (برهان). || وید. گُم، در برابر پیدا. (برهان) (آنندراج). گم شده باشد، چون وید. (لغت اسدی). || کم و ناقص و دورانداخته. (برهان). کم. کم و ناقص. (نسخه ای از صحاح الفرس).

ویداد.

(اِ مرکب) بیداد. ظلم.

ویدادگر.

[گَ] (ص مرکب) بیدادگر. ظالم. ستمکار : و کیست ویدادگرتر از آنکه وادارد مزکتهای خدای... (ترجمهء قصه های قرآن 1:19 از فرهنگ فارسی معین).

ویدا شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) کم شدن. کاستن :
امیرا جان شیرین برفشانم
اگر ویدا شود یکبارگی عمر(1).
دقیقی (از صحاح الفرس).
رجوع به ویدا شود.
(1) - ن ل: پیکار عمرم.

ویدانک.

[نَ] (اِ) کاری و چیزی به هم ناپیوسته باشد، و آن را به عربی طفره و در هندوستان ناغه گویند. (برهان) (آنندراج).

ویدجا.

(اِخ) دهی است از دهستان برزوک بخش قمصر شهرستان کاشان در 34 هزارگزی شمال باختری قمصر. کوهستانی است. 530 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ویدر.

[دَ] (اِخ) دهی است جزو بخش خرقان شهرستان ساوه با 1260 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غلات، بنشن، سیب زمینی، بادام و میوه جات. شغل اهالی زراعت و گله داری است. عده ای از مردان برای کارگری به تهران میروند. دارای دبستان است. مزارع کوناب، دنبالک، مزرعه قمی جزو این ده است. 10 خانوار از ایل شاهسون بغدادی و عرب کله کوه در بهار به این ده می آیند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویدستر.

[دَ تَ] (اِ) بیدستر. نام حیوانی است بحری، و در خشکی هم می باشد، و خصیهء او را آش بچگان گویند. (آنندراج) (برهان). بیدستر است که سگ آبی باشد. (انجمن آرا). بیدستر. گند یا جند بیدستر خایهء آن است. رجوع به بیدستر و جندبیدستر شود.

وید کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب) چاره کردن. علاج کردن. (فرهنگ فارسی معین).
|| دید و وید کردن؛ از هم متلاشی کردن. پاره پاره کردن. از هم دریدن.

ویدن.

[دَ / وَ دَ / وِ دَ] (مص) چاره جستن و علاج کردن. (برهان) (آنندراج). ویدیدن. (حاشیهء برهان قاطع) (آنندراج). رجوع به ویدیدن شود.

ویدوج.

(اِخ) دهی است از دهستان بزروک بخش قمصر کاشان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ویده.

[دَ / دِ / وَ دَ / دِ / وِ دَ / دِ] (ن مف)چاره جسته و چاره جوینده(1). (آنندراج) (برهان). رجوع به ویدن و ویدیدن شود.
(1) - ظ: جوییده.

ویدیدن.

[وَ دی دَ / وِ دی دَ] (مص) گم شدن و ناپدید گشتن. || نقصان کردن. || چاره و علاج جستن. (برهان). چاره جستن. (آنندراج) (انجمن آرا). اصل آن وادیدن به معنی تحقیق کردن بوده است. (انجمن آرا). رجوع به وید و ویدا و ویدن شود.

ویدیدن.

[دی دَ] (مص) چاره جستن. علاج کردن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به مدخل قبل شود.

ویدیده.

[دی دَ / دِ وَ دی دَ / دِ / وِ دی دَ / دِ] (ن مف) چاره جسته. (آنندراج) (انجمن آرا) (حاشیهء برهان چ معین).

ویدیق.

[وِ دیَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر. سکنه 238 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویذآباد.

(اِخ) ویدآباد. بیدآباد. ویدآباد محلهء بزرگی است به اصفهان. (معجم البلدان). رجوع به ویدآباد و بیدآباد شود.

ویر.

(اِ)(1) بیر. بر. از ویر؛ یعنی از حفظ کردن و به خاطر نگاه داشتن. (برهان). || حفظ. حافظه. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
بپرسید نامش ز فرخ هجیر
بگفتا که نامش ندارم به ویر.فردوسی.
چه افتاد ای عزیزان مر شما را
که شد یکبارتان یاد من از ویر؟؟
- از ویر شدن؛ از یاد رفتن.
|| فهم و هوش و ادراک. (ناظم الاطباء) :
دو مرد خردمند بسیارویر
به مردی و گردی چو درّنده شیر.فردوسی.
کسی را که کمتر بُدی خط و ویر
نرفتی به دیوان شاه اردشیر.فردوسی.
- تیزویر؛ تیزهوش :
زین بدکنش حذر کن و زین پس دروغ او
منیوش اگر به هوش و بصیری و تیزویر.
ناصرخسرو.
مثالی از امثال قرآن تو را
نمودم بر آن بنگر ای تیزویر.ناصرخسرو.
|| بهر. سهم. قسمت. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
نه گهواره دیدم نه پستان شیر
نه از هیچ خوشی مرا بود ویر.فردوسی.
|| (اِ صوت) ناله و فریاد. (برهان) : یا ویلنا انا کنا ظالمین؛ ای وای و ویر ما، ما بودیم ستمکاران که فرمان خدای نکردیم. (قرآن 21/46). (حاشیهء برهان قاطع از تفسیر کمبریج).
ای جوان زیر چرخ پیر مباش
یا ز دورانْش در زحیر مباش
یا برون شو ز چرخ چون مردان
ورنه با وای وای و ویر مباش.
سنایی (از حاشیهء برهان).
- جیر و ویر؛ داد و فریاد (در تداول تهرانی ها). (حاشیهء برهان چ معین).
|| (ص) ویر با ثانی مجهول، بی عقل و احمق. (برهان). و رجوع به رشیدی شود. (حاشیهء برهان چ معین). || در تداول، شیت. بی نمک. (یادداشت مرحوم دهخدا). سفید. سخت سفید که مطبوع نباشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (اِ) میل مفرط. هوس شدید. ویار. هوس کاری: ویرش گرفته. ویرش آمده. || جاذبه و کششی که در پاره ای از کارها هست که عامل از آن به آسانی دست نتواند کشیدن: قلاب دوزی ویر غریبی دارد. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - اوستایی: vira (هوش)، پهلوی vir، virak(ویرا)، کردی: bir(حافظه)، بلوچی: gir(حافظه، تذکار). ولف ویر را در شاهنامه به معنی هوش و حافظه آورده. اورامانی: wir(یاد، حافظه). در اراک (سلطان آباد): ویرُم نیست؛ یعنی نظرم نیست و فراموش کرده ام. (حاشیهء برهان چ معین).

ویر.

(اِخ) نام دهی است از مضافات اردبیل. (برهان). در رشیدی آمده: دهی است از مضافات اصفهان. غزالی گوید :
دل ز من بردند و دارندش به دام زلف بند
لاله رخساران ویر و سروقدان هرند
و همین صحیح است. یاقوت گوید: ویر به کسر اوّل و سکون دوم و راء، قریه ای است به اصفهان و بدان منسوب است احمدبن محمد بن ابی عمروبن ابی بکر ویری. (حاشیهء برهان قاطع از معجم البلدان).

ویر.

[ویَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان سلطانیهء بخش مرکزی شهرستان زنجان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویرا.

(ص)(1) هوشمند. یادگیرنده. آموزنده. (آنندراج) (برهان). مدرک. (آنندراج) :
یکی مرد ویرا بباید نخست
که گوید نیوشیده ها را درست.
ابوالعباس مروزی.
(1) - از: ویر+ ا (صفت فاعلی، صفت مشبهه)، پهلوی: virak(بندهشن). (حاشیهء برهان چ معین).

ویرائی.

(حامص) حافظه و ادراک. (آنندراج). رجوع به ویرا و ویر شود.

ویرائی.

(اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویراستن.

[تَ] (مص) پیراستن. رجوع به پیراستن شود.

ویراف.

(اِخ) در روایات پهلوی موبدی پارسا به زمان ساسانیان که سفر روحانی به جهان مینوی کرد. || نام پدر اردای پیغمبر است (برهان) (آنندراج)، اما گفتهء این دو فرهنگ بر اساسی نیست. رجوع به ارداویراف شود.

ویران.

(ص) خراب. خَرِب. بایر. غیرمسکون. مقابل آباد. بیران(1). لم یزرع : این خبر که مردی به آمل زمینی خرید ویران و برنجستان کرد... (نوروزنامه).
-امثال: بر ده ویران خراج و عشر نیست. مولوی.
|| غیردرست. غیرسالم. خراب. آسیب دیده. صدمه دیده :
به کشتیّ ویران گذشتن بر آب
به آید که در کار کردن شتاب.فردوسی.
ویران شده دلها به می آبادان گردد
آباد بر آن دست که پرورد رزآباد.
ابوالمظفر جخج یا جمح.
کیست کز نعمت زرّ تو و از بخشش تو
کار ویران شدهء خویش نکرده ست آباد.
فرخی.
همه روز ویران کنی کار ما را
نترسی که یک روز ویران بمانی.منوچهری.
|| ویرانه. خرابه. درهم گسسته و در و دیوار و سقف فروریخته :
شبستان بدینگونه ویران بُوَد
نه اندرخور شاه ایران بُوَد.فردوسی.
خانه از پای بست ویران است
خواجه در بند نقش ایوان است.سعدی.
گنج طلب کن چو به ویران رسی
پنجه نهان کن چو به شیران رسی.خواجو.
- ویران سرا؛ سرای ویران :
خاک وجود ما را از آب دیده گل کن
ویرانسرای دل را گاه عمارت آمد.حافظ.
(1) - تلفظ قدیم weran، و تلفظ کنونی ویران wiranاست، در پهلوی: aperan (averan)(خراب، غیرمسکون)، ارمنی: aperan، پازند: awiran، افغانی عاریتی و دخیل: vairan. (حاشیهء برهان چ معین).

ویران آبادان کردکواد.

[کَ کَ] (اِخ)نام قم در آخر ایام مملکت فرس از ایام قباد تا به ایام یزدگرد ویران آبادان کردکواد بود یعنی قباد عمارت کرد و آباد گردانید.

ویران شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)خراب شدن. انهدام پذیرفتن. منهدم شدن :
ز بیداد شهری که ویران شده ست
گذرگاه گوران و شیران شده ست.فردوسی.
که این بوم آباد ویران شود
ز آشوب ایران چو پیران شود.فردوسی.
نباید که این خانه ویران شود
کنام پلنگان و شیران شود.فردوسی.
موش تا انبار ما حفره زده ست
وز فَنَش انبار ما ویران شده ست.
مولوی (مثنوی چ نیکلسون دفتر1 بیت 379).
یک نالهء مستانه ز جایی نشنیدیم
ویران شود این شهر که میخانه ندارد.
محمدکاظم قمی (از تذکرهء نصرآبادی ص 364).

ویران شمردن.

[شِ / شُ مَ / مُ دَ] (مص مرکب) ویرانه و خراب محسوب داشتن. خرابه به حساب آوردن. غیرآباد فرض کردن :
همه بوم ایران تو ویران شمر
کنام پلنگان و شیران شمر.فردوسی.

ویران شهر.

[شَ] (اِخ) نام جایی است که زعفران خوب از آنجا خیزد. (آنندراج) :
از حال خراب من خبر میگوید
رنگم که چو زعفران ویران شهر است.
محمدقلی سلیم.
شاید دگرگون شدهء ایرانشهر باشد یا کلمهء دیگری(؟). (یادداشت لغت نامه).

ویران قیه.

[قَ یَ] (اِخ) دهی است جزو دهستان چهاراویماق بخش قره آغاج شهرستان مراغه واقع در 30 هزارگزی جنوب شوسهء مراغه به میانه، دارای 127 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ویران کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)خراب کردن :
که ویران کنی تاج و گاه مرا
به آتش بسوزی سپاه مرا.فردوسی.
عالمی را یک سخن ویران کند
روبهان مرده را شیران کند.مولوی.

ویران کن.

[کُ] (نف مرکب) ویران کننده. خراب کننده :
زآباد کشیده جان به ویران
ویران کن خان ومانم این است.نظامی.

ویران کننده.

[کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب)منهدم کننده. خراب کننده :
در عالم دوم که بود کارگاهشان
ویران کنندگان بنا و بناگرند.ناصرخسرو.

ویران گر.

[گَ] (ص مرکب) ویران کن. ویران کننده :
ای خنک آن را کز این ملکت بجَست
که اجل این ملک را ویران گر است.مولوی.
برآمد ز ویران گران غلغله
فکندند در بام و در زلزله.
هاتفی (از آنندراج).
|| غارتگر. || مفسد. || مهلک. (فرهنگ فارسی معین).

ویران گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)خراب شدن :
جهان گشت ویران ز کردار اوی
غنوده شد آن بخت بیدار اوی.فردوسی.
چون به خانه یْ مرغ اشتر پا نهاد
خانه ویران گشت و سقف اندرفتاد.مولوی.

ویرانه.

[نَ / نِ] (ص، اِ)(1) جای خراب. ویران. خراب. خرابه. غیرمسکون :
که این خان ویرانه آباد کرد
که چرخش نه بی بوم و بنیاد کرد.
(شاهنامه، ملحقات ص13 بیت 258).
گنج تو را فقر تو ویرانه بس
شمع تو را ظل تو پروانه بس.نظامی.
زهد غریب است به میخانه در
گنج عزیز است به ویرانه در.نظامی.
غافلی ناگه به ویران گنج یافت
سوی هر ویرانه زآن پس می شتافت.مولوی.
حافظا خلد برین خانهء موروث من است
اندر این منزل ویرانه نشیمن چه کنم؟حافظ.
بلبل به باغ و جغد به ویرانه تاخته
هرکس بقدر همت خود خانه ساخته.
هلال جغتایی (از مجلهء یغما دورهء 7 ص378).
سیلاب گرفت گرد ویرانهء عمر
وآغاز پُری نهاد پیمانهء عمر.؟
- ویرانه بوم؛ سرزمین ویران :
به کم مدت آن مرز ویرانه بوم
به فر وی آبادتر شد ز روم.نظامی.
- ویرانه رنگ؛ خراب گونه :
که امشب در این کاخ ویرانه رنگ
به امّید مالی گرفتم درنگ.نظامی.
- ویرانه شدن؛ خراب شدن :
مسکن شهری ز تو ویرانه شد
خرمن دهقان ز تو بی دانه شد.نظامی.
- ویرانه گیتی؛ سرزمین و دنیای خراب :
ز چین و ز سقلاب وز هند و روم
ز ویرانه گیتی و آباد بوم.فردوسی.
- ویرانه نشین؛ خرابه نشین. ساکن ویرانه :
کلبهء فقر هم اسباب تجمل دارد
بوریا مسند ویرانه نشین میباشد.
کلیم (از آنندراج).
(1) - تلفظ قدیم: werana، تلفظ کنونی: wirane= ویران، کردی دخیل: virane (خرابه)، گیلکی: veirana، جای خراب، محل ویران. (حاشیهء برهان چ معین).

ویرانه.

[نِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان جمع آبرود بخش حومهء شهرستان دماوند در 36 کیلومتری جنوب خاوری دماوند و 14 هزارگزی کیلان. راه فرعی دارد. سکنهء آن 280 تن و آب آن از قنات و فاضلاب رودخانهء سرخده و محصول آن غلات، بنشن، مختصر قیسی و شغل اهالی زراعت است. مزرعهء خاک تپه جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویرانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان دینور بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویرانی.

(حامص) حالت و چگونگی ویران. خرابی. بایر بودن. نامسکون بودن. ویران بودن :
آنکه را خیمه به صحرای قناعت زده اند
گر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست.
سعدی.
|| (اِ) خراب. ویرانه :
همه بوم ایران سراسر بگشت
به آباد و ویرانی اندر گذشت.فردوسی.
بکوشید و ویرانی آباد کرد
دل زیردستان بدان شاد کرد.فردوسی.
سرا و قصر بزرگان طلب تو همچو ربوت
چو بوم چند گزینی تو جا به ویرانی؟
منجیک.
-امثال: آنچه بینند در ویرانی، نگویند در آبادانی.
|| آنجا که مردم در آن ساکن نتوانند شد از سرما و مانند آن. (یادداشت مرحوم دهخدا) :و مغرب آن [ کیماک ] بعضی... ویرانی شمال... که اندر او مردم نتواند بودن. (حدود العالم)... و این ویرانی شمال است که آنجا مردم نتواند بود از سختی سرما. (حدود العالم).

ویرانی.

(اِخ) دهی است از دهستان جلگه افشار بخش اسدآباد شهرستان همدان در 15 هزارگزی جنوب خاوری قصبهء اسدآباد با 1094 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویرانی.

(اِخ) دهی است از دهستان شاندیز بخش طرقبهء شهرستان مشهد واقع در 12 هزارگزی شمال خاوری طرقبه با 777 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

ویرج.

[رَ] (اِ) نام دارویی است که آن را «اگرترکی» خوانند و به هندی یج گویند. (برهان) (آنندراج).

ویرجینیا.

(اِخ)(1) یکی از ایالات کشورهای متحدهء آمریکا واقع در مشرق آن با 4507000 تن سکنه. مرکز آن شهر ریچموند است. این ایالت اولین مستعمره از مستعمرات انگلیس در آمریکا بود.
(1) - Virginia.

ویر داشتن.

[تَ] (مص مرکب) هوس داشتن. میل مفرط داشتن. اشتیاق داشتن. رجوع به ویر شود.

ویرژیلیوس.

(اِخ) ویرژیل(1). از شعرای بزرگ روم است که در 70 یا 71 ق.م. تولد یافت و در 22 سپتامبر سال 19 ق.م. درگذشت. وی ایام جوانی را در شهر ناپل به تحصیل ادبیات و تاریخ و فلسفه و ریاضیات و طب گذراند لکن بیشتر به ادبیات توجه داشت چنانکه دوازده سال از عمر خود را در سرودن اشعار ملی معروف خویش موسوم به انه ئیدس به سر برد. پس از آن به یونان سفر کرد و در آنجا نیز سه سال به اتمام اشعار مزبور گذرانید و سرانجام در 52سالگی درگذشت. از وی کتاب معروف دیگری به نام ژورژیک(2) در امر زراعت و تربیت چهارپایان و زنبوران در دست است. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).
(1) - Virgile.
(2) - Georgiques.

ویرسه.

[سَ] (اِخ) دهی است از دهستان منیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل واقع در 3 هزارگزی شوسهء اردبیل به تبریز، دارای 106 تن سکنه. رجوع به فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 شود.

ویر گرفتن.

[گِ رِ تَ] (مص مرکب) میل شدید یافتن. هوس مفرط پیدا کردن: فلانی به سیگار ویرش گرفته است؛ خواستار اوست و بدان پرداخته است. رجوع به ویر (اِ) شود.

ویرگول.

(فرانسوی، اِ)(1) نشانهء فاصله در جمله و بخشی از جمله بدین شکل «،» در زبانهای غربی. به کار بردن این نشانه در فارسی نیز رایج شده است.
(1) - Virgule.

ویرمونی.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش آستارا از شهرستان اردبیل واقع در 1 هزارگزی شوسهء آستارا به اردبیل، دارای 2833 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویرو.

(اِخ) دهی است از بخش رامیان شهرستان گرگان با 480 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ویروس.

(فرانسوی، اِ)(1) عامل بسیار کوچک زنده که غالباً سبب ایجاد عفونت و ناخوشی می شود. ویروس ها درحقیقت عبارت از مولکولهای زنده ای هستند که به مناسبت کوچکی ابعادشان غالباً از صافیها نیز میگذرند و قطر بدن آنها بین 1 تا 3 میلی میکرن می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Virus.

ویره.

[رَ / رِ / وَ رَ / رِ / وِ رَ / رِ] (اِ) آن رستنی است که ساق ندارد و بر درخت پیچد و بالا رود مانند کدو و بر زمین پهن شود چون هندوانه و خربزه و امثال آن. (انجمن آرا) (آنندراج). درختی است که ساق ندارد و بر زمین پهن شود مانند بیارهء خربزه و هندوانه و یا به چوب و درخت بالا رود همچو کدو و عشقه و امثال آن. (برهان). رجوع به جهانگیری و مؤیدالفضلا و رشیدی شود.

ویره.

[ ] (اِخ) دهی است جزء بخش شهریار شهرستان تهران. در جلگه واقع و معتدل است. سکنهء آن 247 تن و آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی، چغندرقند، باغات سیب قندک و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد و از طریق علیشاه عوض و قاسم آباد میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویزا.

(فرانسوی، اِ)(1) روادید. توشیح و امضای گذرنامه از طرف هیأت سیاسی کشوری که دارندهء گذرنامه قصد رفتن بدان را دارد، و آن به منزلهء اجازهء ورود صاحب گذرنامه به آن کشور است.
(1) - Visa.

ویزار.

(ص) بیزار. رجوع به بیزار شود.

ویزاری.

(حامص) بیزاری. رجوع به بیزاری شود.

ویزاری کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)بیزاری نمودن. بیزاری کردن : ما بیزاری کنیم از ایشان چنانکه ایشان ویزاری کردند از ما. (ترجمهء قصه های قرآن ج 1 ص38 از فرهنگ فارسی معین).

ویزمک.

[مَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویزنه.

[نِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان کرگانرود بخش مرکزی شهرستان طوالش. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویزیت.

(فرانسوی، اِ)(1) دیدار. بازدید. || (اصطلاح پزشکی) عیادت بیمار از طرف پزشک. || (اصطلاح پزشکی) پایمزد پزشک. حق القدم.
(1) - Visite.

ویزیت کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)دیدار کردن. بازدید کردن. || (اصطلاح پزشکی) عیادت کردن پزشک از بیمار.

ویزیتور.

[تُرْ] (فرانسوی، ص)(1)دیدارکننده. || کسی که از طرف مؤسسات داروسازی و داروفروشی به ملاقات پزشکان رود و نمونه های داروهای جدید را به آنان ارائه دهد تا وسیلهء فروش آنها فراهم آید.
- استاد ویزیتور؛ استادی که به دانشگاهی در کشور دیگر رود و مدتی به تعلیم و مطالعه مشغول شود. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Visiteur.

ویزیدن.

[دَ] (مص) بیختن. بیزیدن :بیامیزد و بکوبد و بویزد. (از هدایة المتعلمین).

ویژ.

(ص، ق) خصوص و خاصه و خالص و خلاصه. (برهان). برابر و معادل ویژه است اما شاهد ندارد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). خاصه و خالص و صافی. (انجمن آرا) (آنندراج) :
همه ویژ(1) گُردان و آزادگان
بیامد سوی آذرآبادگان.فردوسی.
- ویژ کردن؛ اخلاص. امحاض. (المصادر زوزنی). خالص کردن.
(1) - ن ل: ویژه، و در این صورت شاهد نیست.

ویژش.

[ژِ] (اِمص)(1) تقدیس و تقدس. (برهان) (آنندراج).
(1) - از دساتیر. (فرهنگ دساتیر ص 273 از حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ویژگان.

[ژَ / ژِ] (اِ) جِ ویژه. خاصان و خاصگان. (برهان). خواص. خاصگان :
دگر هفته آمد به نخجیرگاه
خود و موبد و ویژگان سپاه.فردوسی.
بفرمود تا نوذر آمد به پیش
ابا ویژگان و بزرگان خویش.فردوسی.
از آن ویژگان پنج تن را ببرد
که بودند بامغز و هشیار و گرد.فردوسی.
خود و ویژگان بر هیونان چست
بباید به آسودگی راه جست.فردوسی.
ابا ویژگان ماند وامق به جنگ
نه روی گریز و نه جای درنگ.عنصری.
سپهدار با ویژگان گفت هین
گرید از پسم گرز و شمشیر کین.
اسدی (گرشاسب نامه).
همان نامور ویژگان را که داشت
برون برد در ره عنان برگماشت.
اسدی (گرشاسب نامه).
مر آن ویژگان را همانجا بماند
به یزدان پناهید و باره براند.
اسدی (گرشاسب نامه).
وز آنجای با ویژگان رفت چیر
سوی لشکرش همچو ارغنده شیر.
اسدی (گرشاسب نامه).
کسی بر شه آن راز بگشاد زود
شه از ویژگان هرکه شایسته بود.
اسدی (گرشاسب نامه).
روزی از تخت و تاج کرد کنار
رفت با ویژگان خود به شکار.نظامی.

ویژگی.

[ژَ / ژِ] (حامص) صفا. صفوت. || خصوصیت. اختصاص. || خلوص. پاکی. || بی عیبی. بی غشی. (آنندراج).

ویژن.

[ژَ] (اِخ) ابن رستم کوهی، مکنی به ابوسهل طبری. از منجمان سدهء چهارم هجری و معاصر عضدالدولهء دیلمی است که پس از یحیی بن ابی منصور و ابن اعلم در اسلام وی موفق به رصد کواکب گشت. وفات ابوسهل در حدود سال 405 ه . ق. اتفاق افتاد. او راست: 1- کتاب مراکز الاُکَر. 2- الاصول، در هندسه، و این از کتاب اقلیدس اقتباس گردیده است. 3- کتاب پرگار تمام، در دو مقاله. 4- صنعت اسطرلاب با براهین، در دو مقاله. 5- کتاب احداث نقطه ها بر خط ها از طریق تحلیل نه ترتیب. 6- کتاب در استخراج ضلع مسبع در دایره. 7- کتاب دوایر متماسه. (نقل به تخلیص از گاهنامه). رجوع به ابوسهل (ویجن...) شود.

ویژنان.

(اِخ) نام بلوکی است از بخش گیلان شهرستان شاه آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویژه.

[ژَ / ژِ] (ص، ق) ویژ. خاص و خاصه. (برهان). خاصه. (انجمن آرا) (آنندراج) (حاشیهء فرهنگ اسدی) :
چو بر دشمنی بر توانا بود
به پی نسپرد ویژه دانا بود.فردوسی.
برادر جهان ویژه ما را سپرد
ازیرا که فرزند او بود خرد.فردوسی.
صدوسی سپر ویژهء شه ز زر
غلافش ز دیبا نگارش گهر.اسدی.
|| خصوصاً. اختصاصاً :
مرا زین همه ویژه اندوه توست
که بیداردل بادی و تندرست.فردوسی.
- به ویژه؛ علی الخصوص. به خصوص. بالاخص. مخصوصاً. لاسیما :
به ویژه که شاه جهان بیندش
روان درخشنده بگزیندش.فردوسی.
نباید که بندد در گنج سخت
به ویژه خداوند دیهیم و تخت.فردوسی.
مبادا که تنها بود نامجوی
به ویژه که دارد سوی جنگ روی.فردوسی.
به هر کار مشتاب ای نیکبخت
به ویژه به خون زآنکه کاری است سخت.
فردوسی.
همیشه دل از شاه دارید شاد
به ویژه که دارد ره دین و داد.اسدی.
|| خالص و خلاصه. (برهان) (صحاح الفرس). خالص و بی غش. (انجمن آرا). محض. صِرف. بحت. صافی و بی آلایش. پاک(1) :
ویژه توئی در گهر سخته تویی در هنر
نکته تویی در سمر از نکت سندباد.
منوچهری.
با عز مشک ویژه و با قدر گوهری
با جاه زرّ ساوی و با نفع آهنی.منوچهری.
ویژه می کهنه کش گشت چو گیتی جوان
دل چو سبک شد ز عشق درده رطل گران.
مسعودسعد.
|| پاک و بی عیب و بی آمیزش. (برهان). مصون. (حاشیهء برهان قاطع) :
جهان از بدان ویژه او داشتی
به رزم اندرون نیزه او داشتی.
دقیقی (از شاهنامه).
سپه را ز بد ویژه او داشتی
به رزم اندرون نیزه او گاشتی.
فردوسی (از حاشیهء برهان چ معین).
- ویژه درون؛ صاف و پاکدل. (انجمن آرا) (آنندراج).
- || در اصطلاح پارسیان، ارباب تصفیه و ریاضت و صوفیه. (انجمن آرا) (آنندراج).
- ویژه شدن؛ خلوص. (تاج المصادر). خالص شدن.
(1) - از پهلوی: avizak، صافی. بی خباثت. طاهر. مطهر. مقدس. راست. حق. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ویژه.

[ژِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویژه داشتن.

[ژَ / ژِ تَ] (مص مرکب)خالص نگه داشتن. پاک نگه داشتن. || از خواص و ندما داشتن. در عداد خاصان آوردن. || مصون داشتن. رجوع به ویژه (ص، ق) شود.

ویژه شدن.

[ژَ / ژِ شُ دَ] (مص مرکب)خلوص. پاک شدن. خالص شدن.

ویژه کردن.

[ژَ / ژِ کَ دَ] (مص مرکب)خالص کردن. بی آمیزش ساختن. اخلاص. (ترجمان القرآن). پاک و خالص کردن :
جهان ویژه کردم ز پتیاره ها
بسی شهر کردم بسی باره ها.فردوسی.
جهان ویژه کردم به بُرّنده تیغ
چرا دارد از من به دل شاه ریغ؟فردوسی.
|| خاص کردن. مخصوص کردن. || از خواص و مقربان خود قرار دادن. رجوع به ویژه و شواهد آن شود.

ویس.

[وَ] (ع اِ) وای. کلمه ای است که در محل رأفت و استملاح کودکان مستعمل شود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || درویشی. (منتهی الارب) (آنندراج). فقر. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || خواستهء مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه را انسان بخواهد و آنچه را نخواهد. از اضداد است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). گویند: لقی ویساً؛ یعنی یافت مطلوب و خواستهء خود را (منتهی الارب)، یا یافت آنچه را نمیخواست. (از اقرب الموارد).

ویس.

(اِ) در اوستایی به معنی ده و قریه است. ده و طایفه و قبیله: میر ویس؛ بزرگ قبیله. در زمان ساسانیان شاهزادگان را ویسپهر [ ویسپور ] یعنی زادهء خانوادهء بزرگ مینامیدند. (فرهنگ شاهنامه). شکل حکومت در ایران قدیم ملوک الطوایفی بود، از چند تیره عشیره یا قبیله ترکیب مییافت و محل سکنای آن بلوک خوانده میشد. چند عشیره قومی را به وجود می آورد و محل سکنای آنان را ولایت [ ده یو ] میگفتند. (تاریخ ایران باستان).
- ویس پت؛ در اصطلاح آریائیهای ایرانی رئیس تیره را چنین مینامیدند. و رجوع به مدخل بعد شود. (ایران باستان).
- ویس پوهر؛ مراد از کلمهء «ویس پوهر» (پسر طایفه) پسر ویس پتی یا ویس بذ (رئیس طایفه) نبوده است، بلکه این لفظ دارای ارزش اجتماعی بیشتری شده بود و شاهزادگان خانوادهء شاهی را بدان می نامیدند. اما لفظ واسپوهر در مورد اعضای طبقهء نژادگان و نجبای درجهء اول به کار می رفت، ولی کم کم در اواخر دورهء ساسانیان کلمهء ویسپوهر از یاد رفته و واژهء واسپوهر جای آن را گرفته است. (از ایران در زمان ساسانیان ص120).

ویس.

[وی / وَ] (اِخ) نام معشوق رامین است (با بلقیس قافیه کرده اند)، و او را ویسه هم میگویند چنانکه رامی را رام هم خوانند، و قصهء ویس و رامین مشهور است. (از برهان). قصهء ویس و رامین را فخرالدین گرگانی منظوم کرده و به هر کس نسبت دهند خطاست. (انجمن آرا) (آنندراج). نام دختر قارن و شهرو. (حاشیهء برهان)(1) :
چو ویس از نیکنامی دور گردی
به زشتی در جهان مشهور گردی.نظامی.
یا ز لیلی بشنود مجنون کلام
یا فرستد ویس رامین را پیام.مولوی.
گر منش دوست ندارم همه عالم دارند
تا چه ویس است که در هر طرفش رامین است.
سعدی.
(1) - (Wes) Wis نام دختر قارن و شهرو (یوستی، نام نامه ص371). داستان ویس و رامین در ایران قبل از اسلام رواج داشته و طبق قرائن در عهد اشکانیان پرداخته شده. این داستان تا قرن پنجم هجری به زبان پهلوی وجود داشته است. در آن زمان فخرالدین اسعد گرگانی آن را به نظم پارسی درآورد. برای اطلاع از این منظومه رجوع شود به مجتبی مینوی: ویس و رامین، مجلهء سخن، سال 6 شمارهء 1 صص 13-21 و شمارهء 2 صص129 - 137 و محمد معین: مزدیسنا صص438 - 453. (حاشیهء برهان چ معین).

ویس.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز با 100 تن سکنه. زیارتگاهی به نام اویس قرنی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ویس.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان سردرود بخش رزن شهرستان همدان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویس آباد.

[وِ] (اِخ) دهی است از بخش بوئین زهرا از شهرستان قزوین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویس آباد.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان قره لر بخش میاندوآب شهرستان مراغه واقع در 7500 گزی جنوب باختری شوسهء صائین دژ به میاندوآب. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویس آقا.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهرویران بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 8500 گزی شمال شوسهء میاندوآب به مهاباد دارای 345 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویس احمد.

[وِ اَ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان خالصهء بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویس بذ.

[بَ] (اِ مرکب) رئیس قبیله. (ایران در زمان ساسانیان). رئیس قریه. در ایران باستان، فرماندهان را به چهار دسته طبقه بندی کرده اند که در کتب پهلوی آثار تورفانی نیز دربارهء آنان مکرر ذکر شده است، و این چهار طبقه عبارتند از: رئیس خانه، رئیس ده، رئیس طائفه (ویس بذ)، رئیس کشور. (ایران در زمان ساسانیان ص31 مقدمه و ص120 متن).

ویس پرد.

[پِ رَ] (اِخ)(1) نام یکی از پنج بخش اوستای موجود. (حاشیهء برهان چ معین). نام جزئی از اجزاء اوستای امروزی است شامل آداب پرستش. (یادداشت مرحوم دهخدا).
(1) - ویسپرد، به کسر اول و چهارم و فتح پنجم = ویسپرت، اوستایی Vispe ratavoکه در یشت 10 بند 122 آمده به معنی «همهء سروران». «وسپ» در پهلوی و «هروسپ» در پازند به معنی همه است. جزء دوم «رد» به معنی دلیر و دانا و بخرد است. ویسپرد یکی از پنج بخش اوستای موجود است، ولی کتابی مستقل نیست بلکه میتوان گفت مجموعه ای است از ملحقات یسنا که به هنگام مراسم دینی، بدون یسنا سروده نمیشود و مخصوصاً آن را در اعیاد مذهبی شش گهنبار سال میخوانند. هر فصل از ویسپرد را «کرده» گویند. شپیگل ویسپرد را به 27 «کرده» تقسیم کرده و وسترگارد به 23، و در چ گجراتی بمبئی 25 کرده آمده است. (حاشیهء برهان چ معین).

ویس پوهر.

(اِخ) رئیس ایل و رئیس یک خانوادهء بزرگ از هفت خاندان حکومت کننده در دورهء ساسانی. عنوانی شاهزادگان خانوادهء شاهی را. رجوع به ایران در زمان ساسانیان و رجوع به ویس شود.

ویست.

(اِ) قسمی بازی با ورق. (فرهنگ فارسی معین).

ویست.

(اِخ) قصبه ای است از دهستان پشتکوه شهرستان گلپایگان با 3023 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ویستان بالا.

[وِ یِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویستان پائین.

[وِ یِ تا] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابهررود بخش ابهر شهرستان زنجان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویستاویزیون.

[یُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)شیوه ای است جدید در صنعت فیلمبرداری که در آن فیلم برعکس فیلم های معمولی به شکل افقی از مقابل دریچهء نورافکن می گذرد و به طور مستطیل روی پرده منعکس می گردد. پردهء آن مانند پردهء سینمااسکوپ انحنا ندارد ولی ناظر خودبه خود به هنگام نمایش در پرده احساس عمق می کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Vistavision.

ویستاویژن.

[ژِ] (انگلیسی، اِ)(1)ویستاویزیون. رجوع به ویستاویزیون شود.
(1) - Vistavision.

وی ستو.

[سُ] (ص مرکب) (از: وی + ستو = ستود) ویستود. کافر. منکر. مقابل خستو به معنی معترف و مؤمن. (یادداشت مرحوم دهخدا). رجوع به ویستود شود.

وی ستود.

[سُ] (ص مرکب) بی ستود. بی ستو. وی ستو. منکر. کافر. (یادداشت مرحوم دهخدا).

وی ستود شدن.

[سُ شُ دَ] (مص مرکب) باور نکردن. منکر شدن : به درستی که فروفرستادند بر شما در این نبشته که چون بشنوند نشانهای خدا، ویستود شوند بدان و خندستانی کنند بدان. (فرهنگ فارسی معین از ترجمه و قصه های قرآن 1:51 و ترجمهء آیهء 140 سورهء 4، در ترجمهء و قد نزل علیکم فی الکتاب أن اذا سمعتم آیات الله یکفر بها و یستهزأ بها...).

ویستهم.

[تَ] (اِخ) گستهم. بسطام. (یادداشت مرحوم دهخدا از ایران در زمان ساسانیان). در پهلوی ویستخم یا ویستهم(1)، این نام در اوستا به قول دارمستتر به صورت ویسته اورو(2) آمده که یکی از ناموران ایران است از خاندان نوذر (بند 102 فروردین یشت). (حاشیهء برهان چ معین: گستهم).
(1) - Vistahm, Vistaxm.
(2) - Vistauru.

ویسر.

[وِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاوه رود بخش رزاب شهرستان سنندج. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویس رود.

(اِخ) دهی است جزء دهستان شفت بخش مرکزی شهرستان فومن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویس قنسول.

[قُ] (فرانسوی، اِ) معرب ویس کنسول. قنسول یار. نایب قنسول. کنسول یار. رجوع به ویس کنسول شود.

ویس قونسول.

[قُنْ] (فرانسوی، اِ)ویس قنسول. ویس کنسول. رجوع به ویس کنسول شود.

ویسک.

[وِ سَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشت طال بخش بانهء شهرستان سقز. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویس کنسول.

[کُ] (فرانسوی، اِ)(1) معاون کنسول. نایب قنسول. کنسول یار. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Vice consul.

ویسکه.

[وِ سِ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویسکی.

(انگلیسی، اِ)(1) نوعی مشروب الکلی. قسمی عرق معمولی انگلستان. (یادداشت مرحوم دهخدا). || نوعی از عرق که از حبوبات گیرند و بیشتر در اسکاتلند و ایالات متحدهء امریکا سازند.
(1) - Whisky.

ویسگان.

[سَ / سِ] (اِخ) افراد خاندان ویسه. خانوادهء ویسه. منسوبان ویسه :
چو بیژن به نستیهن اندررسید
درفش سر ویسگان را بدید.فردوسی.
سر ویسگان است هومان به نام
که تیغش دل شیر دارد نیام.فردوسی.

ویسمان.

(اِخ) دهی است از دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه با 626 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویس مرید.

[وِ مُ] (اِخ) دهی است از دهستان نجف آباد شهرستان بیجار. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویسمه.

[مِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان فراهان پائین بخش فرمهین شهرستان اراک. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویسو.

(اِخ) شهری است در ماوراء بلغار و میان آن تا بلغار، سه ماه راه است. در فصلی از سال شبهای این سرزمین در کوتاهی به حدی میرسد که تاریکی را نمی بینند و بالعکس در فصل دیگر روشنایی مشاهده نمیشود. (معجم البلدان).

ویس و رامین.

[سُ] (اِخ) نام دو تن از عشاق معروف افسانه ای و نام داستان آنان. این افسانهء ایرانی از قدیمترین زمانها موجود بوده و پهلویِ آن را به شعر ترجمه کرده اند. (یادداشت مرحوم دهخدا). ویس و رامین که فخرالدین اسعد گرگانی ترجمهء آن را [ از پهلوی ] بیش از نُه قرن پیش، میان سالهای 432 و 446 ه .ق. یعنی پنجاه سال پس از آنکه فردوسی شاهنامه را به پایان برد، پرداخته است، داستانی بسیار شایان توجه است. منظومه بر اساس افسانهء (پهلوی) کهنی است که به ابهام یادآور داستان تریستان و ایزوت و مارک شاه و برانژین است. بسیاری از وقایعی که در داستان می گذرد، متضمن اوضاع و احوالی مخالف عقاید اسلامی دربارهء ازدواج و زن و عشق است. در استعداد شاعرانهء فخر گرگانی جای هیچ شک نیست. نقصی که در داستان هست، تناقضاتی در تجسم و نمایش اشخاص و اطناب و تفصیل در گفتگوهای میان عاشقان و سخنانی است که هر یک از آنها با خویشتن می گوید. منظومهء فخر گرگانی به احتمالی در آغاز قرن سیزدهم م. [ در حدود صدوپنجاه سال پس از نظم آن به فارسی ] به زبان گرجی ترجمه شده است و از اینکه یکسان مورد توجه مسلمانان و همسایگان مسیحی آنان در آن سوی قفقاز واقع شده ارزش و اعتبار اصل داستان و تهذیب فخر گرگانی از آن، آشکار می گردد. اخبار قدیم و متعددی دربارهء ویس و رامین در ادبیات فارسی وجود دارد، مؤلف مجمل التواریخ و القصص، زمان داستان را هنگام پادشاهی دومین شاهنشاه ساسانی می داند و می گوید: «موبد برادر رامین صاحب طرفی بود از دست شاپور، به مرو نشستی و خراسان و ماهان به فرمان او بود». عوفی فخر گرگانی را ناظم ویس و رامین می داند و حمدالله مستوفی از داستان ویس و رامین در زمان سلطنت بیژن اشکانی پسر گودرز پسر بلاش پسر اشک نام می برد و فخرالدین اسعد را ناظم آن می خواند و میرخواند آن را منسوب به زمان یکی از پادشاهان اشکانی می داند و او را شاپوربن اشک اشکانی می خواند. (از تعلیقات ویس و رامین چ محجوب ص393 و 394) : اندر عهد شاپور اردشیر قصهء ویس و رامین بوده است. (مجمل التواریخ).
ویس و رامین خسرو و شیرین بخوان
تا چه کردند از حسد آن گمرهان.مولوی.
چه حاجت است به گل عیش ویس و رامین را
میان خسرو و شیرین شکر کجا باشد؟
سعدی.
او که الحمد را نکرده درست
ویس و رامین چراش باید جست؟اوحدی.

ویسه.

[سَ / سِ] (اِخ) به معنی ویس است که معشوقهء رامین باشد. (برهان) :
اگر لختی ز تندی رام گردم
چو ویسه در جهان بدنام گردم.نظامی.
درآورده به ویسه دست رامین
چو زرین طوقی اندر سرو سیمین.
نظامی (از آنندراج).
چو ویسه فتنه ای در شهدبوسی
چو دایه آیتی در چاپلوسی.نظامی.
رجوع به ویس (اِخ) شود.

ویسه.

[سَ / سِ] (اِخ) نام پدر پیران سرلشکر افراسیاب. (برهان) (آنندراج).

ویسه.

[وَ سَ] (اِخ) دهی است مرکز دهستان ویسهء بخش مریوان شهرستان سنندج. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویسه گرد.

[سَ / سِ گِ] (اِخ) نام شهری است. (فرهنگ شاهنامه) :
ز ختلان و از ترمذ و ویسه گرد
ز هر سو سپاه اندرآورد گرد.فردوسی.

ویسی.

[وَ] (اِخ) تیره ای از ایل ناصری از ایلات خمسهء فارس. (جغرافیای سیاسی کیهان).

ویسی.

(اِخ) دهی است از دهستان عقیلی بخش عقیلی شهرستان شوشتر در 20 هزارگزی راه شوشتر به مسجدسلیمان با 350 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ویسیان.

[وِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان خرم آباد. این بخش در جنوب شهرستان واقع و حدود آن به شرح زیر است: از شمال به خرم آباد، از جنوب به بخش ملاوی، از خاور به بخش پاپی، از باختر به رودخانهء خرم آباد که بخش چگنی را از ویسیان جدا می نماید. آب آن از رودخانهء خرم آباد و چشمه سارها و نهر شاجو، رود طاف شورآب تأمین می شود. این بخش از 3 دهستان و 61 آبادی به شرح زیر تشکیل شده است: 1- دهستان کرگاه 39 ده و 10570 تن سکنه. 2- دهستان هویان 11 ده و 1785 تن سکنه. 3- ویسیان 11 ده و 2920 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ویسیان.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان ویسیان بخش ویسیان شهرستان خرم آباد با 600 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

ویسیان.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان بخش رزاب شهرستان سنندج. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویش.

[] (اِ) موش گیر. (نسخه ای از فرهنگ اسدی). غلیواج. زغن.

ویشتاسب.

(اِخ) گشتاسب. رجوع به گشتاسب شود.

ویشته.

[تِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش نطنز شهرستان کاشان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

ویش دبیریه.

[دَ] (اِ مرکب) نام یکی از خط های ایران باستان است. ابن ندیم در الفهرست از ابن المقفع نقل کند و گوید این یکی از خطوط هفتگانهء ایران قدیم است و آن 356 حرف داشته است و با او تا زمزمهء آب و طنین آذان و اشارات عیون و ایماء و غمز و اشباه آن را به کتابت می آوردند. (الفهرست ابن الندیم).

ویشکا.

(اِخ) دهی است جزء دهستان خشک بیجار بخش خمام شهرستان رشت. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویشکاسوقه.

[قِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویشکاورزل.

[وی وَ زَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان رشت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویشگرد.

[شَ گِ] (اِخ)(1) شهری است استوار اندر میان کوه و صحرا نهاده بر حد میان چغانیان و ختلان و اندر وی دایم باد آید و تربت شقیق بلخی رحمة اللهعلیه آنجاست و از وی زعفران بسیار خیزد. (حدود العالم).
(1) - ویشگرت vayshagirt در حاشیه با قلمی غیر از قلم متن «وی شکرد» اضافه شده است. (پاورقی حدودالعالم چ دانشگاه).

ویشلق.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان اواوغلی بخش حومهء شهرستان خوی واقع در 3 هزارگزی باختر شوسهء خوی به جلفا، دارای 777 تن سکنه. این ده در دو محل نزدیک به یکدیگر قرار گرفته و به نام ویشلق بالا و ویشلق پائین مشهور است. سکنهء ویشلق بالا 395 تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویشه.

[شَ / شِ] (اِ) بیشه است که جای سباع و بهائم باشد. (برهان). بر وزن و معنی بیشه است، و به دری طبری بیشتر بیشه را ویشه به واو گویند. (آنندراج) (انجمن آرا) :
از وی شده کار ویشه رنگین.
(شاعری طبری از آنندراج).

ویشه سرا.

[شِ سَ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش صومعه سرا از شهرستان رشت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویشی.

(اِخ)(1) نام شهری است. مرکز شهرستانی در ایالت آلیهء(2) فرانسه و یکی از مراکز بزرگ آبهای معدنی است. این شهر در جنگ جهانی دوم و شکست ارتش فرانسه از آلمانها که منجر به سقوط پاریس گردید مرکز حکومت مارشال پتن شد (1940-1954 م.). این شهر 31000 تن سکنه دارد و شهرستان شامل 9 بخش و 103 بلوک است و 12500 تن سکنه دارد. || نام آبی است معدنی منسوب بدانجا. (یادداشت مرحوم دهخدا)
(1) - Vichy.
(2) - Allier.

ویشیدن.

[دَ] (مص) گستریدن. (حاشیهء فرهنگ اسدی). رجوع به ویشیده شود. || پیچیدن.

ویشیده.

[دَ / دِ] (ن مف) گسترده. (برهان) (انجمن آرا) (حاشیهء فرهنگ اسدی). گسترده :
گفت بر پرنیان ویشیده
طبل عطار شد پریشیده.عنصری.
|| افراخته. || پیچیده. (برهان). رجوع به ویشیدن شود.

ویشیل.

(ص) در تداول، بی مزه. (یادداشت مرحوم دهخدا). || سادهء بی ترشی: آش ویشیل؛ آش ساده. (یادداشت مرحوم دهخدا).

ویغ.

(اِ، از اتباع) در تداول تابع جیغ می آید.
- جیغ و ویغ؛ در تداول، داد و فریاد. هیاهو. جیغ و فریاد. (از فرهنگ اصطلاحات عامیانهء جمال زاده).

ویق.

[ویَ] (اِخ) دهی است از دهستان دودانگهء بخش هوراند شهرستان اهر. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویق واق.

(اِ) مشغله. (فرهنگ اسدی).

ویک.

[وَ کَ] (ع صوت) تعجب از تو. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). در عربی وی به فتح و سکون یاء کلمهء تعجب است، یقال: ویک و وی لزید. (حاشیهء برهان قاطع از منتهی الارب).

ویک.

[وَ / وِ / وی] (صوت) کلمه ای است که چون از چیزی نفرت نمایند گویند. (برهان). || به معنی ویحک است، و آن لفظی است عربی و کلمهء ترحم است یعنی ای نیک بخت و ای نیک و ای خوب، و بعضی گویند به معنی وای است که در وقت تأسف و کف دست بر هم سودن گویند، و به معنی ویلک هم استعمال کنند و آن لفظی است عربی و کلمهء عذاب است یعنی ای بدبخت و ای زشت و ای زبون و ای بد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). ویک به جای ویحک باشد. رودکی سمرقندی گفت :
ماده گفتا هیچ شرمت نیست ویک
چون سبکساری نه بد دانی نه نیک.
(لغت فرس چ اقبال ص257) (و در چ هرن [ از لغت فرس ] آمده ویک به معنی ویحک و چنان پندارم که هر دو تازی اند ولیکن ویک مستعمل است). در صحاح الفرس مصرع دوم «پس سبکساری...» است و در منتخب فرس میرزا ابراهیم ذیل لغت ویک آمده ویک نیکبخت و به عربی ویحک باشد. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) :
خشمش آمد و همانگه گفت ویک
خواست کاو را برکند از دیده کیک.رودکی.
اگر شاخ بد خیزد از بیخ نیک
تو با شاخ بد برمیاغاز ویک.فردوسی.
سخن گفتن نغز و گفتار نیک
نگردد کهن تا جهان است ویک.فردوسی.
پشیمان نگردد کس از کار نیک
نکوتر ز نیکی چه چیز است ویک؟اسدی.

ویک.

(اِخ) دهی است از دهستان ابهررود بخش قیدار شهرستان زنجان. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویکان.

(اِخ) دهی است از دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین با 1075 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویگل.

[گُ] (اِخ) محرف بیدگل است، و آن روستایی است به کاشان. رجوع به بیدگل شود.

ویل.

[وَ] (ع مص) درآمدن بدی و شر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || دردمند نمودن. || مصیبت زده ساختن. || (اِ) وای. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: ویله و ویلک و ویلی، و آن کلمهء وعید و عذاب است و گویند: ویل الشیطان (به نصب و رفع و جر لام ویل و اضافه)، و ویلا له (به تنوین و رفع و نصب و جر)، و در ندبه گویند ویلاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

ویل.

[وَ / وِ] (صوت، اِ) وای، و آن کلمهء افسوس است. (غیاث اللغات). کلمهء تقبیح و افسوس است. (برهان). در نصاب نوشته که ویل در اصل وای بوده است به معنی حزن، لام را افزوده از اصل انگاشته اند. (غیاث اللغات). نفیر و افغان از مصیبت بود، و عرب نیز همین معنی از این لفظ اراده کند :
نصیب دشمن تو ویل و وای و نالهء زار
نصیب تو طرب و خرمی و نالهء چنگ.
فرخی.
راست پنداری همی بینم که بازآیی ز مصر
درفکنده در سرای ملحدان ویل و عویل.
فرخی.
حاسدا تا من بدین درگاه سلطان آمدم
برفتادت غلغل و برخاستت ویل و حنین.
منوچهری.
گر نباشی ز اهل ستر به زهد
خواند باید بسیت ویل و ثبور.ناصرخسرو.
|| سختی. (منتهی الارب) (غیاث اللغات). || عداوت. (غیاث اللغات). || شور و فغان بر مصیبت. (غیاث اللغات) (برهان). نفیر و افغان از مصیبت، و عرب نیز همین معنی از این لفظ اراده کند. (فرهنگ اسدی). || هلاک. (غیاث اللغات) (برهان). هلاکت. (برهان) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل).

ویل.

[وی / وَ / وِ] (اِ) ظفر. (لغت فرس). فتح و ظفر. نصرت. (برهان). || فرصت و وقت یافتن کاری به مراد خویش. (برهان) (انجمن آرا). هنگام یافتن کاری به مراد. (لغت فرس) :
لَبْت سیب بهشت و من محتاج
یافتن را همی نبینم ویل.
رودکی (از لغت فرس اسدی).

ویل.

[وَ] (اِخ) نام وادیی است در جهنم یا نام چاهی یا دروازه ای در آن. (منتهی الارب). نام جایی است در دوزخ. (برهان). نام رودی است در دوزخ، و گویند سنگی است در دوزخ نعوذبالله. (مهذب الاسماء) :
در تنور ویل بادا دشمنت
از بلسک چینور آمیخته.فرخی.
- چاه ویل؛ در تداول، تمامی نپذیرفتن هزینه و مصرف چیزی است. آنگاه که هزینه ها موجب اتمام کار نشود گویند: چاه ویل است، هرچه بریزی تمامی نمی پذیرد، در تداول، محل خرج و مصرف پایان ناپذیر: خرج خانهء ما چاه ویل است، هرچه تویش بریزی پر نمی شود. (فرهنگ اصطلاحات عامیانهء جمال زاده).

ویلا.

(فرانسوی، اِ)(1) خانهء ییلاقی زیبا.
(1) - Villa.

ویلان.

(اِ) کاری به هم ناپیوسته را گویند، یعنی اول و آخر آن کار را بکنند و میان بگذارند، و این معنی را در عربی طفره و به هندی ناغه میگویند. (برهان) (از آنندراج) (انجمن آرا).

ویلان.

[وَ / وِ] (ص)(1) ول. سرگردان. سرگشته. بی جای و مستقری. بی خانهء معلوم. با شدن و ماندن و کردن صرف شود.
- ویلان سیلان، ویلان و سیلان؛ از اتباع است. سرگردان. سرگشته.
- ویلان شدن؛ سرگردان شدن. جای معلوم نداشتن.
- ویلان کردن؛ سرگردان کردن. سرگشته کردن.
- ویلان ماندن؛ سرگردان ماندن.
|| بیکار و بیعار.
(1) - در اراک (سلطان آباد): vailan (سرگردان)، گیلکی و تهرانی: veilan (سرگردان). (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ویلانج.

[] (اِ) با لام و الف و نون و جیم و حرکت غیرمعلوم، مطلق حلوا را گویند. (برهان) (آنندراج). شیرینی.

ویلانی.

[وَ / وِ] (حامص) صفت ویلان. حالت و چگونگی ویلان.

ویل جوی.

[وَ / وِ] (نف مرکب) جویندهء ویل. مصیبت خواه. خواهان اندوه کسی را :
بداندیش دشمن بود ویل جوی
که تا چون ستانی از او چیز اوی(1).
بوشکور.
(1) - ن ل: جفت اوی.

ویلک.

[وَ لَ] (ع صوت) وای بر تو. (منتهی الارب). رجوع به ویل شود.

ویلگون.

[] (اِخ) نام تیره ای از چرام (قسمت دوم از اقسام چهار بنچهء ایل جانکی کوه گیلویهء فارس). (جغرافیای سیاسی کیهان).

ویلمة.

[وَ لِمْ / لُمْ مَ] (ع ص) (رجل...) مرد زیرک تیزفهم. (منتهی الارب). و یقال للمستجاد ویلمة؛ ای ویل لامه کقولهم: لا اب لک فرکبوه و جعلوه کالشی ء الواحد ثم الحقوه الهاء مبالغة کداهیة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). به کسر لام و ضم آن به معنی داهیة. (اقرب الموارد).

ویلن.

[یُ لُ] (فرانسوی، اِ) ویولون. رجوع به ویولون شود.

ویل وائل.

[وَ لُنْ ءِ] (ع اِ مرکب) مبالغه است ویل را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ویل وئیل و ویل ویل شود.

ویل وئیل.

[وَ لُنْ وَ] (ع اِ مرکب) مبالغهء ویل است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ویل ویل.

[وَ لُنْ وَ یِ] (ع اِ مرکب) مبالغه است چون ویل وئیل و ویل وائل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به ویل (صوت، اِ) شود.

ویلة.

[وَ لَ] (ع اِ) ویل. رسوایی. گویند: یا ویلتاه، در هنگام تلهف و تعجب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به ویل (صوت، اِ) شود.

ویله.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیونیج بخش کرند شهرستان شاه آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویله.

[لِ] (اِخ) دهی است از دهستان سرشیو بخش مریوان شهرستان سنندج. 115 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویله.

[لِ] (اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

ویله.

[لَ / لِ] (اِ) صدا و آواز. فریاد عظیم و شور و واویلا کردن را نیز گویند. (برهان). بانگ عظیم بود. (لغت فرس اسدی) :
در این بیم بودند و غم یکسره
که گرشاسب زد ویله ای از دره.
اسدی (از حاشیهء برهان چ معین از لغت فرس).
بازدانی به علم منطق طیر
لحن موسیچه را ز ویلهء زاغ.
مجد همگر (از حاشیهء برهان چ معین).

ویله زدن.

[وَ / وِ لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب)فریاد کردن. نعره زدن. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به ویله شود.

ویله کردن.

[وَ / وِ لَ / لِ کَ دَ] (مص مرکب) ویله زدن. بانگ برزدن. نعره برآوردن :
به بالا برآمد جهانجوی مرد
چو رعد خروشان یکی ویله کرد.
فردوسی.

ویله کنان.

[وَ / وِ لَ / لِ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) صفت بیان حالت از ویله کردن. نعره زنان. فریادکنان. || ناله کنان :
در او مرغ و نخجیر گشته گروه
برفتند ویله کنان سوی کوه.فردوسی.

ویلی.

(اِ، از اتباع) تابع قیلی می آید: قیلی ویلی.
- قیلی ویلی رفتن؛ در تداول، غنج زدن. هوس بسیار داشتن. مشتاق و آرزومند چیزی یا کسی بودن: فلانی دلش برای دختر خوشگل قیلی ویلی میرود. (فرهنگ لغات عامیانهء جمال زاده).

ویم.

(اِ) سیم گِل را گویند، و آن گِلابه ای است که بر دیوار مالند و در بالای آن کاهگل کنند. (برهان) :
سرای خود را کرده ستانهء زرین
به سقف خانه پدر برندیده کهگل و ویم.
سوزنی سمرقندی (از حاشیهء برهان چ معین).

وین.

(اِ) به معنی رنگ و لون باشد عموماً. (برهان) (جهانگیری). || انگور سیاه خصوصاً. (برهان).

وین.

(نف مرخم) مبدل بین، به معنی بیننده. رجوع به بین (نف مرخم) شود.

وین.

(حرف ربط + صفت / ضمیر) مخفف و این :
چون این گره گشایم وین راز چون نمایم
دردی و سخت دردی کاری و صعب کاری.
حافظ.

وین.

[یِ] (اِخ)(1) پایتخت کشور اتریش است که بر کنار دانوب واقع است و 2000000 تن سکنه دارد. این شهر یکی از مراکز هنر و دانش و تجارت و صنعت کشور است. دانشگاهها و کتابخانه ها و ساختمانهای عظیم و زیبای این شهر مشهور است. کلیسای بزرگ سن اتین(2) در این شهر است. در این شهر قراردادها و عهدنامه های فراوان به امضاء رسیده، از آن جمله است در سال 1738 م. قرارداد پایان جنگ جانشینی لهستان، عهدنامهء واگرام (پیروزی ناپلئون اول بر شارل) در سال 1809، مخصوصاً کنگرهء 1814-1815 برای تجدید سازمان اروپا پس از شکست ناپلئون اول در این شهر تشکیل یافت و ارتش سرخ در 13 آوریل 1945 پس از شکست آلمان وارد این شهر شد.
, Wien(املای فرانسوی)
(1) - Vienne .(املای آلمانی)
(2) - Saint etienne.

ویندانک.

[نَ نَ] (اِ) نافهء مشک. (برهان) (حاشیهء برهان چ معین از سروری). و بفتح اول و ثانی در مؤیدالفضلاء ناغه نوشته اند که به عربی طفره گویند. (برهان). ظاهراً نافه، ناغه خوانده شده و معنی این کلمهء هندی (ناغه) ذکر گردیده است.

ویندکلخوران.

[کَ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان ایردموسی از بخش مرکزی شهرستان اردبیل. سکنه 440 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وی نسار.

[وِ نِ] (اِخ) دهی از دهستان چهاردولی بخش قروهء شهرستان سنندج است. 700 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وینق.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکز دهستان مجخوان بخش خداآفرین شهرستان تبریز. سکنه 746 تن. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

وینه.

[نَ] (اِخ) دهی است از دهستان عثمانوند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. 270 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

وینه.

[یَ نَ / نِ] (اِخ) وین، پایتخت کشور اطریش. رجوع به ویِن شود.

وینه کوه.

[] (اِخ) دهی است از دهستان الموت بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

ویو.

[وَ / وِ] (اِ) عروس است که زن داماد باشد. (برهان). بیو. بیوگ. ویوگ.

ویو.

[وْ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم بخش شاهرود شهرستان هروآباد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

ویوک.

[وَ یو] (اِ) ویوگ. رجوع به ویوگ شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

ویوگ.

[وَ یو] (اِ) عروس. بیوگ. بیو. ویو. (حاشیهء برهان چ معین) :
که جاوید این سرا آراسته باد
پر از شادی و ناز و خواسته باد
در او خرم ویوگان و خسوران
عروسان دختران داماد پوران.
(ویس و رامین).

ویولا.

[یُ] (فرانسوی، اِ)(1) یکی از سازهای زهی که به ویولون شباهت کامل دارد اما اندکی از آن بزرگتر است. صدای ویولا نیز از صدای ویولون بم تر می باشد. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Viola.

ویولون.

[یُ لُنْ] (فرانسوی، اِ)(1) ویلن. یکی از سازهای زهی که می تواند آهنگهای حساس و هیجان انگیز را اجرا کند. این ساز در اصل شرقی بوده و بعد از جنگهای صلیبی به اروپا رفته است. این ساز دارای چهار سیم «می»، «لا»، «رِ» و «سل» است و به دو طریق نواخته می شود، یکی به وسیلهء طریقهء آرشه ای و دیگر پیتسیکاتو(2) که نواختن با ضربات انگشت است، و مورد اخیر استثنایی است. ته ویولون به هنگام نواختن در زیر چانه قرار می گیرد. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Violon.
(2) - Pizzicato.

ویولون زن.

[یُ لُنْ زَ] (نف مرکب)ویولون زننده. نوازندهء ویولون. ویولونیست.

ویولون سل.

[یُ لُنْ سِ] (فرانسوی، اِ)(1) از سازهای آرشه ای که به هیأت ویولون ولی از آن بزرگتر است و به هنگام نواختن ته آن در روی زمین قرار می گیرد و آن را مانند کمانچه می نوازند. صدای ویولون سل یک اکتاو بم تر از صدای ویولاست. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Violoncelle.

ویولونیست.

[یُ لُ] (فرانسوی، ص، اِ)(1)ویولون زن. ماهر در نواختن ویولون. رجوع به ویولون زن شود.
(1) - Violoniste.

ویوه.

[وی وَ / وِ] (اِ) (در کشتی رانی) قسمتی از جثهء کشتی که از آب خارج است (در اصطلاح کشتی بانان سواحل خلیج فارس). (سدیدالسلطنة از فرهنگ ایران زمین سال 11 شمارهء 1-4 ص146).

وی وی.

[وُ وُ] (صوت) در تداول کلمهء دال بر تعجب است و حیرت. (فرهنگ فارسی معین) :
به حیرت گفت زال مولع زر
که وی وی جان مادر! جان مادر!نزاری.

ویه.

[یِ] (اِخ) دهی است جزء بلوک فاراب دهستان عمارلو از بخش رودبار شهرستان رشت. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

ویه.

[وَیْهْ / ـو یَ] (پسوند) پسوندی است دال بر معانی ذیل: 1- تصغیر و استعطاف: بالویه. 2- شباهت و مانندگی: سیبویه، مشکویه. 3- دارندگی، صاحبی: برزویه، دادویه. توضیح اینکه محمد قزوینی «ویه» را معادل «ـو» (واو تصغیر، ترحیم و استعطاف) دانسته است. (از فرهنگ فارسی معین).

ویهج.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان اسفندآباد بخش قروهء شهرستان سنندج که 600 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».