لغتنامه دهخدا

مشخصات کتاب

سطح توصیف :پرونده
عنوان:ادبیات ـ لغت‌نامه دهخدا[سند]
منشا:سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
تاریخ /دوره ایجاد:۱۳۴۱ ـ ۱۳۴۲.
مشخصات ظاهری:۱۶۰ برگ.
دامنه و محتوا:مکاتبات سازمان برنامه و بودجه درمورد کمک به سازمان لغت‌نامه دهخدا ، تامین اعتبار بابت تدوین و چاپ و انتشار شش مجله از لغت‌نامه دهخدا ، صورت حق تالیف مولفان.
توصیفگر:دانشگاه تهران
سازمان برنامه و بودجه
توصیفگر:اجتماع
ادبیات
قرارداد ها
حق‌التالیف
طرح‌های توسعه
اعتبارات
شماره دستیابی: ۲۲۰/۱۷۶۹۰

حرف ه

ة.

[ت / تاء] (ع اِ) در کتب لغت رمز است از قریه و در کتب حدیث رمز است «ترمذی» صاحب صحیح را.

ه .

(حرف) حرف سی ویکم است از حروف هجای فارسی و بیست وهفتم از حروف هجای عربی. نام آن «ها» و نشانهء آن در تحریر «ه ، ه» است و به حساب جمل آن را به پنج دارند. و آن از حروف حلقی و ناریه و مرفوع و مصمته است و در علم نجوم و معما رمز و نشانهء زهره و رمز سنهء هجری و رمز برج سنبله است. «ه» بر دو قسم است: های مختفی، و های غیرمختفی. و های غیرمختفی آن است که تلفظ شود، مانند: چاه، راه، رهی. های مختفی آن است که تلفظ نشود و برای بیان حرکت (فتحه و گاه کسرهء) حرف ماقبل خود باشد، مانند: خانه. کاشانه.
ابدالها:
الف - های غیرمختفی گاهی برحسب لهجه های گوناگون به حرف دیگر بدل شود و گاه بدل از حرف دیگری آید و اینک مثال آنها و شواهدی برای برخی از آنها:
ابدالها:
گاه تبدیل به همزه شود، چون:
هیچ = ایچ.
هپیون = ابیون.
هزاره = ازاره.
هست = است.
همباز = انباز.
هنگامه = انگامه :
چو گرسیوز از چاه او بازگشت
منیژه ابا درد انباز گشت.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 1091)
علم با تو نگوید ایچ سخن
زآنکه داند تویی نه مرد و نه زن
خلق خود بهره مند و هیچ نیند
همه را آزمودم ایچ نبیند.سنایی
انگامه ای است گرم ز شکر عواطفت
هر کوی و برزنی که من آنجا فرارسم.
کمال اسماعیل
گاه تبدیل به «ب» شود:
شناه = شناب :
در آن زمین که یکی روز رزم ساخته ای
پلنگ و شیر به خون اندرون کنند شناه.
قطران (از احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ج 2 ص 759).
u گاه تبدیل به «ت» شود:
بارهنگ = بارتنگ.
گاه تبدیل به «ج» شود:
ماه = ماج.
ناگاه = ناگاج :
چو تو شاه ننشست بر تخت عاج
فروغ از تو گیرد همه مهر و ماج.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 1407)
بی فکرت مداحی صدر تو همه عمر
حاشا که زنم یک مژه را بر مژه ناکاج.
حکیم سوزنی (از آنندراج).
u گاه تبدیل به «چ» شود:
خروه = خروچ :
سگالندهء(1) چرخ(2) مانند قوچ(3)
تبر برده بر سر چو تاج خروچ.
رودکی (احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ص 1097)
تو نزد همه کس چو ماکیانی
اکنون تن خود را خروه کردی.
رودکی (احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ص 1195).
u گاه تبدیل به «خ» شود:
هاک = خاک.
هجیر = خجیر.
هژیر = خجیر.
هستو = خستو.
هستهء خرما = خستهء خرما.
هلالوش = خلالوش
هیری = خیری :
گرد گل سرخ اندر خطی بکشیدی
تا خلق جهان را بفکندی به خلالوش(4).
رودکی (از لغت فرس ص 21).
بر فضل او گوا گذراند دل
گرچه گوا نخواهند از خستو(5).فرخی
هلالوش خوبان ز دین بی هشند
تو بیهوش را در هلالوش کن.
ناصرخسرو.
اگر به فضل بگویم مرا مشابه نیست
به صدق دعوی من آید آسمان خستو.
منصور شیرازی (از آنندراج).
به هستیش خستو شوی از نخست
اگر خویشتن را شناسی درست.
عبدالقادر نائینی (از آنندراج).
u گاه تبدیل به «ز» شود، چون:
باهو = بازو.
خروه = خروز.
ستیهش = ستیزش :
به حیله چو روبه فریبنده بود
به کینه چو شیر ستیهنده بود.
رودکی (احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ص 1167)
آن رفت کتان خویش(6) من رفتم و پردختم
چون گرد بماندستم(7) تنها من و این باهو.
رودکی (از لغت فرس).
شب از حملهء روز گردد ستوه
شود پر زاغش چو پر خروه.
عنصری.
اندر ستیهش است به من این زن
مینازدی به چادر و شلوارش.
ناصرخسرو (دیوان ص 208)
u گاه تبدیل به «س» شود، چون:
آماه = آماس.
آماهیدن = آماسیدن.
آهن دار = آسوندار.
اهمند = اسمند.
براماهانیدن = براماسانیدن.
پاهنگ = پاسنگ.
پلاه = پلاس.
خروه (مخفف آن خره) = خروس(8) :
سرد و تاریک شد ای پور سپیده دم دین
خرهء عرش هم اکنون بکند بانگ نماز.
ناصرخسرو.
u گاه تبدیل به «غ» شود، چون:
آهاردن = آغاردن.
اسپرهم = اسپرغم.
گیاه = گیاغ.
مه = میغ.
گاه تبدیل به «ک» شود، چون:
ته = تک (قعر)(9)
گاه تبدیل به «ی» شود، چون:
برناه = برنای.
تاه = تای.
فربه = فربی :
اعدای شاه گیتی فربه شدند و لاغر
از تن شدند لاغر وز غم شدند فربی.
امیرمعزی (از آنندراج).
اگر شگفت نماید ز کلک تو نه شگفت
که لاغر است و تن فضل شد بدو فربی.
امیرمعزی (دیوان ص 728).
خانهء تو سست و لاغر است ولیکن
ملک و خزانه به توست محکم و فربی.
امیرمعزی (دیوان ص 733).
ب ـ های مختفی با حروف ذیل بدل شود و گاه بدل از آنها آید:
تبدیل به «الف» شود، چون:
بوزینه = بوزینا.
خاره = خارا.
گونه = گونا.
یاوه = یاوا :
حلوا نخورد چو جو بیابد خر
دیبا نبود به کار بوزینا.
ناصرخسرو (دیوان ص17)
او را مجوی و علم طلب زیرا
بس کس که او فریضهء یاوا شد.
ناصرخسرو (دیوان ص140)
گر تو سنگ خاره و مرمر بوی
چون به صاحبدل رسی گوهر شوی.؟
u تبدیل به «خ» شود، چون:
بنده = بندخ :
گر نه عشقت بدی ز لعب فلک
بندخی یا فرسی داشتمی (؟).
شرف شفروه (از آنندراج).
u تبدیل به «د» شود، چون:
زاغه = زاغد.
شنبه = شنبد :
به فال نیک به روز مبارک شنبد
نبید گیر و مده روزگار خویش به بد.
منوچهری (دیوان ص 177)(10).
گاو لاغر به زاغذ اندر کرد
تودهء زر به کاغذ اندر کرد.
؟ (از لغت فرس ص 120).
u تبدیل به «ک» شود، چون:
جفته = جفتک.
چنبره = چنبرک.
چوبه = چوبک.
تبدیل به «م» شود، چون:
باسره = باسرم :
پیوسته گشت زار امیدش ز آب کام
سیراب باد تا که بود نام باسره.
شمس فخری (از فرهنگ نظام).
|| برخی از کلمات عربی با ضمیر «ه» در فارسی متداول شده اند که روی هم رفته غالباً به جای قید در جمله به کار میروند، مانند: بنفسه، یعنی به تن خویش. فی ذاته. بذاته. برأسه. بعینه.
|| های زاید در وسط کلمه: خان آرزو در غیاث اللغات چنین آورده است: هائی که در وسط کلمهء زائد آید، چنانچه رستم و رستهم(11)نام پسر زال بن سام و زردشت و زردهشت(12). (از فرهنگ نظام). در فرهنگ آنندراج آمده است: و زائده نیز آید، چون میان و همیان، یعنی کمر، و رستم و روستهم(13) به اشباع و او نام پسر زال بن سام و زردشت و زردهشت و زرتهشت(14) لقب حکیمی از بلخ... و بعضی این لغت را سریانی گفته اند و به هر تقدیر زرهدشت و زرهتشت به تقدیم هاء علی الدال و التاء قلب اوست و کنانه و کهنانه بالفتح کهنه و قدیم.
فردوسی :
ببوسید رستهم تخت ای شگفت
جهان آفرین را ستایش گرفت.
کمال اسماعیل راست :
به روزگار تو نو شد ز سر جهان کهن
کنانه گر شود آن هم به روزگار تو باد.
بهرام پژدوی :
یکی تازه کن قصهء زرتهشت
به نظم دری و به خط درشت.
شیوای طوس :
اگر شاه باشم وگر زردهشت
نهالین ز خاک است و بالین ز خشت.
میرخسرو :
تو باش نازک و سرمست عشق چند روی
که نازکی است بهمیان و مستی اندر جام.
شیخ اوحدی گوید :
نو نشود ماه عیش و روز نشاطت
جز به می سالخوردهء کهنانه.
و حق این است که مثال صحیح زیادت «ها» همین لفظ است و سائر کلمات احتمال اصالت هم دارند. هر اسم جامد که در آخر او های ملفوظه و ماقبل ها الف باشد اگر آن اسم بدون الف نیز مستعمل است پس های مذکور اصلی است چون کاه و چاه و ماه و مانند آن که بدون الف هم آمده مگر لفظ داه بدال به معنی پرستار و کنیز که با وجود جواز به حذف مستعمل نشده و اگر بدون الف مستعمل نیست پس های مذکور زائده است چون دیباه و دوتاه و برناه و آشناه و شناه که گذشت، و حتی قبا که لفظ عربی است در آخر آن هایی زیاده کرده اند. میرمعزی راست :
ز بهر جامهء خصمان و نیکخواهانت
همی کنند شب و روز صنعت جولاه
به دست قدرت بر کارگاه ظلمت نور
یکی گلیم همی بافد و یکی دیباه.
خواجه جمال الدین سلمان راست :
ترا همیشه تفاخر به گوهری اصلی است
حسود را به کلاه گهرنگار و قباه
زهی سپهر جهاندیده با همه پیری
ترا متابع و محکوم دولت برناه
ز زخم سیلی حکم تو روی کوه کبود
ز بار منت جود تو پشت چرخ دوتاه.
و در لفظ گواه و گیاه و پادشاه و کلاه و سیاه(15)می تواند که های زائده باشد و می تواند که اصلی باشد، زیرا که بدون الف و بدون «ها» هر دو آمده.
حکیم ازرقی راست :
زمرد و گیه سبز هر دو همرنگند
ولیک این به نگین دان برند و آن به جوال.
کمال اسماعیل راست :
ز صبح تیغ تو گردد به یک نفس رسوا
اگرچه سازد خصمت شب سیا پرده.
شیخ شیراز راست :
گوا کرد بر خود خدا و رسول
که دیگر نگردم به گرد فضول.
خواجهء شیراز راست :
وام حافظ بگو که بازدهد
کرده ای اعتراف و ما گوهیم.
گاهی حرف «های» ملفوظ از آخر کلمه به منظور تخفیف یا ضرورت شعری لفظاً و خطاً حذف شود، مانند پادشا :
پادشا بر کامهای دل که باشد پارسا
پارسا شو تا شوی بر هر مرادی پادشا.
ناصرخسرو (دیوان ص23).
وز رنج روزگار چو جانم ستوه گشت
یک چند با ثنا به در پادشا شدم.
ناصرخسرو (دیوان ص272).
سیا :
ای برادر جز به زیر این ردا اندر نشد
این همه بوی و مزهء بسیار با خاک سیا.
ناصرخسرو (دیوان ص24).
گوا :
حجتی بپذیر برهانی ز من زیرا که نیست
آن دبیرستان کلی را جز این جزوی گوا.
ناصرخسرو (دیوان ص24).
اگر دیو بستد خراسان ز من
گوای منی ای علیم قدیر.
ناصرخسرو (دیوان ص 192).
گیا :
گاو را گرچه گیا نیست چو لوزینهء تر
بگوارد به همه حال ز لوزینه گیاش.
ناصرخسرو (دیوان ص 221).
چون بقای هر دو علت را نباشد جز غذا
نیست باقی در حقیقت نی ستور و نی گیا.
ناصرخسرو (دیوان ص24).
«های» غیرملفوظ از آخر «که» و «چه» موصول در رسم الخط قدیم حذف میشد، مانند:
آنک و آنچ و هرک و هرچ :
گر دیانت نیست آنچ آموخت پیغمبر به خلق
آنچه خصمان داشتندش جز دیانت چیست پس.
ناصرخسرو (دیوان ص206).
نه هرچ آن تو ندانی آن نه علم است
که داند حکمت یزدان سراسر.
ناصرخسرو (دیوان ص 182).
و در غیر «که» و «چه» گاه خطاً حذف شود، چنانکه از کلمهء «نه» هنگامی که به «از» متصل شود به تخفیف حذف شود :
برخاستم از جای و سفر پیش گرفتم
نز خانم یاد آمد و نز گلشن و منظر.
ناصرخسرو (دیوان ص 174).
صاحب غیاث نوشته است: باید دانست در کلمه ای که آخر آن «های» مختفی باشد، وقت اضافت و توصیف آن «ها» را به همزهء ملینه بدل کنند، چون: خوشهء انگور و بادهء صاف - انتهی. حقیقت امر این است که همزه در آخر و وسط کلمه های فارسی یافت نمی شود و به کار نمی رود و در این مورد چون آوردن کسرهء اضافه به آخر اینگونه کلمه ها متعذر است از این رو که «ها» غیرملفوظ است و نمی توان به آخر آن کسره پیوست و حرف ماقبل «ها» نیز تغییرناپذیر یا (مبنی بر فتح یا کسر است) بنابراین به قیاس کلمه هایی نظیر کلمه های مختوم به های غیرملفوظ، یعنی کلمه های مختوم به الف و واو ساکن ماقبل مضموم برای ظهور کسرهء اضافه «یا» یی پس از «ها» می آورند و در مثال مزبور خوشهء انگور، علامت بالای «ها» که در رسم الخط متداول است همزه نیست، بلکه یای کوچک است که در تلفظ نیز نمودار است. چون «هاء» در آخر کلمه باشد در شعر فتحهء حرف ماقبل آن را می توان ساکن خواند :
این لاله رخان که اصلشان از چگل است
یارب که سرشت پاکشان از چه گل است
دل را ببرند و قصد جان نیز کنند
این است بلا وگرنه زیشان چه گله ست.
شیخ نجم الدین کبری.
محمد معین نوشته است: در کلماتی که مختوم به «های» غیرملفوظند، در شعر - آنگاه که ضرورت ایجاب کند - یکی از دو قاعدهء ذیل را مراعات کنند: الف- مؤلف غیاث این مورد را یکی از موارد فک اضافت یاد کرده، گوید: «مثال فک اضافت از های مختفی» مولوی فرماید :
گر خدا خواهد که پرده یْ کس درد
میلش اندر طعنهء نیکان برد.
فروزانفر نوشته است(16): هرگاه آخر مضاف های مختفی باشد، حذف کسرهء اضافه رواست، و حذف حرکت اضافه از آخر هدیه در این بیت مولوی بنابر همین قاعده صورت گرفته است :
گفت ای هدیه حق و دفع حرج
معنی الصبر مفتاح الفرج.
ب- به جای «ی» مکسور، «ی» ساکن تلفظ کنند. غالب فاضلان معاصر از جمله علامه دهخدا این وجه را ترجیح دهند :
پذیره یْ فرامرز شد [ پادشاه کابل ] با سپاه
بشد روشنائی ز خورشید و ماه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج6 ص1743).
زندواف زندخوان چون عاشق هجرآزمای
دوش بر گلبن همی تا روز ناله یْ زار کرد.
فرخی (دیوان ص429).
جمله بدین داوری بر در عنقا شدند
کوست خلیفه یْ طیور، داور مالک رقاب.
خاقانی (دیوان ص44).
دمدمه یْ این نای از دمهای اوست
های و هوی روح از هیهای اوست.
مولوی (مثنوی چ 1307 دفتر 1 ص175)(17).
گر تو علامه یْ زمانی در جهان
نک فنای این جهان در این زمان.
مولوی (ایضاً دفتر 1 ص175).
پیش چشمت داشتی شیشه یْ کبود
زآن سبب عالم کبودت مینمود.
مولوی (ایضاً دفتر 1 ص82).
بهمنیار نوشته است(18): در شعر گاهی کسره ی «یاء» بعد از «هاء» ملین به طور صریح تلفظ نمی شود، لیکن یاء را باید رسم کرد، مانند: عقده ی سخت است بر کیسه ی تهی. (اضافه تألیف معین ج1 ص24). در فرهنگ نظام آمده است: در زبان فارسی آخر اسماء عموماً ساکن است، مثل دل و جان و بدن و باران و میان و همانها گاهی در تکلم با کسر آخر تلفظ میشوند و با هاء نوشته می شوند که نشان آن کسره است، مثل دله جانه و بدنه و بارانه و میانه. و نیز بیان متحرک بودن آخر لفظ تا اشتباه به لفظ دیگر نشود، مثل جامه و خامه و بنده و گفته تا اشتباه به جام و خام و بند و گفت نشود. محمد بن خلف تبریزی در دیباچهء برهان آورده: هاء ملفوظ خواه ماقبل آن مفتوح و خواه مضموم و خواه ساکن باشد که در جمع به حال خود میماند، همچو «رهها» و «اندهها» و «گرهها» و در تصغیر مفتوح گردد، همچو «رهک» و «گرهک» و «اندهک» و در اضافت مکسور شود، همچو «ره من» و «انده من» و «زره من»(19). برخی از لغویان و دستورنویسان گویند: های مختفی یا غیرملفوظ در جمع به «ها» از آخر کلمه حذف شود، چون نامها و جامها. ولی گروهی بر آنند که حذف «ها» هنگامی رواست که به جمع کلمهء دیگری مشتبه نشود، مثلاً «نامها» و «جامها» هم ممکن است جمع «نامه» و «جامه» و هم جمع «نام» و «جام» باشد از این رو به عقیدهء این دسته حذف «ها» در کلماتی، مانند: تشنه و گرسنه که به جمع کلمهء دیگری اشتباه نمیشوند رواست و در غیر این کلمات جایز نیست، اما متأخران بطور کلی های مختفی را در جمع به «ها» حذف نمی کنند و کلیهء کلمات را در جمع بدینسان با «ها» آرند: تشنه ها، نامه ها و غیره.
های عطف - در غیاث اللغات آمده است: های عاطفه که موصله نیز نامند، چنانچه خورده رفت، و کشیده برد، و از طعام فراغت یافته سوار خواهم شد و بعضی این ها را های تعقیبیه نیز نامند.(20) در فرهنگ آنندراج آمده است: «و افادهء معنی عطف هم کند، چنانکه گوئی زید طعام پخته خورد و خوردن متفرع است بر پختن و طعام پخته رخصت گرفت که در اینجا همین قدر مدعا میشود که بعد آن کار این کارکرد و در این صورت اسناد هر دو فعل به یک فاعل میباشد، چنانکه در مثال اول فاعل پختن هم زید است و فاعل خوردن هم اوست. در مثال ثانی فاعل پختن و رخصت گرفتن نیز یکی است. در فرهنگ نظام چنین آمده است: هائی که حرف عطف است، مانند زید غذای خود را پخته خورد و کار خود را کرده رفت که به معنی پخت و خورد و کرد و رفت است.
در اتصال به یای حاصل مصدر- در اتصال به «ی» حاصل مصدر «ها» به اصل خود بازگردد، یعنی به جای آن کاف فارسی آید. بیگانه، بیگانگی. پسرخوانده، پسرخواندگی. دوساله، دوسالگی :
پس از نه سالگی مکتب رها کرد
حساب جنگ شیر و اژدها کرد
چو بر ده سالگی افکند بنیاد
سر سی سالگان میداد بر باد.
نظامی.
دیرآمده، دیرآمدگی. نجیب زاده، نجیب زادگی. دیوانه، دیوانگی :
مرو پیش او جز به بیگانگی
مگردان زبان جز به دیوانگی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص676).
در اتصال به کاف تصغیر- در اتصال به کاف تصغیر به آخر کلمهء مختوم به «ها» ها تبدیل به «گ» شود: جوجه، جوجگک :
آبی چو یکی جوجگک(21) از خایه بجسته
چون جوجگکان از تن او موی برسته.
منوچهری (دیوان ص120).
دایه، دایگک. شانه، شانگک :
شانگکی ز آبنوس، هدهد بر سر زده ست
بر دو بناگوش کبک غالیهء تر زده ست.
منوچهری (دیوان ص147).
سفره، سفرگک :
نارماند به یکی سفرگک دیبا
آستردیبه زرد اِبرهء آن حمرا.
منوچهری (دیوان ص161).
ماسوره، ماسورگک :
سر او بسته به پنهان ز درون عمدا
سر ماسورگکی در سر او پیدا.
منوچهری (دیوان ص161).
و در نسبت: باره، بارگی :
ز خرگاه و از خیمهء بارگی
بسازید پیران به یکبارگی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص703).
خانه، خانگی :
بمالید پس خانگی رخ به خاک
همی گفت کای داور(22) داد پاک.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2861).
بسی آفرین گفت بر خانگی
بدو گفت بس کن ز بیگانگی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص 2864).
یکی خلعت افکند بر خانگی
فزون تر ز خویشی و بیگانگی.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص2868).
در جمع - محمد معین نوشته است: در کلمات (اسماء و صفاتی که به جای اسماء نشینند)، مختوم به هاء غیرملفوظ به هنگام جمع به «ان» های آنها به گاف (کاف فارسی) تبدیل شود(23): زنده، زندگان. بنده، بندگان. تشنه، تشنگان : و ما بندگان را اندر جهان پدیدار کرد [ خدای ] . (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری هزارهء فردوسی ص 134). و درود بر برگزیدگان و پاکان و دینداران باد. (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری ایضاً ص 134). و مأمون... یک روز با فرزانگان نشسته بود. (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری ص 135). و اندر نامهء پسر مقفع و حمزهء اصفهانی و مانندگان ایدون شنیدیم... (مقدمهء شاهنامهء ابومنصوری ص140).
پیش شاه جهان شما گویید
سخن بندگان شاه جهان.
فرخی (دیوان ص269).
او را قریب چهل پسر بوده و فرزندزادگان بیشمار از ایشان منشعب گشته اند... اما آنچ از پسران و پسرزادگان او معروف و مشهورند... (جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله ج2 ص90).
به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص243).
چه غم از تابش خورشید قیامت دارد
هرکه در سایهء مژگان تو در خواب رود؟
صائب (از جنگی خطی).
خنک گرسنگان و تشنگان از برای طاعت و تقوی، زیرا سیری و خجستگی یابند. (انجیل معظم ص58). و شبانگاه آوردند پیش وی [ عیسی ] دیوانگان بسیار، و دیوها از ایشان بدر کرد بسخن خود و شفا داد... (انجیل معظم چ مسینا چ رم 2 1951 ص88). فرشتگان آسمان تبسم کنان در کنار کودک خواب و بیدار زمین خم گردیده با نفس مشک بیز خود عارض نازنین او را... نوازش میدادند. (هفت قصه جمالزاده ص76). و در میان همسایگان دیگر خود آنها را از همه پست تر و خوارتر میشمرده اند. (خاندان نوبختی عباس اقبال ص ط). یک عده از نوادگان ابوسهل بن نوبخت بواسطهء قبول مذهب جعفری از مدافعین جدی این آئین شده... (خاندان نوبختی عباس اقبال ص1). و زمزمهء جویبار و خندهء چمن و درخشیدن ماه و خورشید و ستارگان و سرود مرغان و گویندگان ایران جفت کرده، آنچه را از خوبی میهن به گفتن درنمی گنجد بیابند. (اندیشه محمد حجازی ص2).
تبصرهء 1- باید دانست که در زبان تخاطب، در جمع این گونه کلمات به جای «ان»، «ها» به کار برند: زنده، زنده ها. مرده، مرده ها. ستاره، ستاره ها. و از قدیم نیز گاه نویسندگان ما، این شیوه را به کار برده اند : و ایمان نیاورده ام به فرشته های خدا و کتابهای او... (تاریخ بیهقی ص135).
تبصرهء 2- جمع پله (پهلوی)(24) پلکان و پله ها آید. (قاعده های جمع در زبان فارسی تألیف معین صص26-28). های اصلی و وصلی - شمس قیس آورده است: شخصی از جملهء استادان شعرای عجم در تقسیم هاآت اصلی و وصلی گفته است که هاء اصلی، آن است که کلمه بی آن معنی خویش ندهد(25)، و وصلی، آن است که کلمه را در اصل معنی احتیاج نباشد (و) این تقسیم راست مانند است اما در تفسیر آن نظری هست، زیرا که گفته است هاء شانه(26) و بهانه اصلی است که اگر [ هاء ] ساقط گردانند(27) شان و بهان ماند(28) و هیچ معنی ندهد و همچنین هاء جامه و نامه اصلی است که اگر هاء بیندازند(29) [ جام و نام ماند ] و آن معنی که از جامه و نامه مطلوب است ندهد و هاء کرانه و میانه و نشانه اصلی نیست از [ بهر آنک ] اگر هاء بیندازند کران و میان و نشان ماند(30) و همان معنی اول بدهد(31) و این غلط است از بهر آنکه بناء این کلمات بر فتح(32) است و این هاآت در کل احوال از لفظ ساقطند(33) و جز دلالت حرکت ماقبل در معنی کلمه هیچ مدخل ندارند. پس اختلال معانی این کلمات از تسکین حرف متحرک میخیزد نه از اسقاط هاء غیرملفوظ از کتابت به دلیل آنکه اگر مبتدئی که بر دقایق علم خط وقوف ندارد و ندانسته باشد که در خط فارسی هر کجا کلمهء مفتوح الاَخر افتد(34) هائی بدان الحاق باید کرد چون مثل این کلمات در قلم خواهد آورد البته بی هاء نویسد «و درست(35)» خواند، زیرا که سبحانَ و انّ و کأنّ در قرآن دیده باشد و خوانده و در آن هیچ حرف زاید ندیده و آنچ گفته است که کران و میان و نشان همان معنی می دهد [ که کرانه و میانه و نشانه ] (هم) غلط است از بهر آنکه نشانه دیگر است و نشان دیگر همچنانکه دندانه دیگر است و دندان دیگر و زبانه دیگر است و زبان دیگر پس گوییم هاء اصلی آن است که در کل احوال ملفوظ باشد علی الخصوص در اضافت و جمع و تصغیر و نسبت چنانکه زره من و زرهها و زرهک [ و زرهی ] و هاء وصلی آن است که جز ضرورت قافیت را در لفظ نیاید و در تقطیع به حرفی محسوب نباشد و در اضافت به همزه ای ملینه بدل شود و در جمع از کتابت نیز ساقط شود و در تصغیر و نسبت به کاف اعجمی بدل شود، اما در شعر و تقطیع چنانکه :
خسته دارم دیده در هجرت همیشه.
[ که ] هاء خسته و دیده از تقطیع ساقطند و هاء همیشه برای ضرورت وقف ملفوظ است و به حرفی محسوب و اما در اضافت چنانکه دایهء من و بندهء تو و در جمع چنانکه شانها و بهانها و در تصغیر چنانکه بندگک و دایگک و در نسبت چنانکه بندگی و دایگی، و چون شرح ماآت اصلی و وصلی بر نهج صواب معلوم شد، بدانکه هاآت وصلی دو نوع است: نوع اول آن است که در اواخر کلمات جز دلالت حرکت ماقبل هیچ فایده ندهد و آن را هاء سکت خوانند، یعنی هائی است که متکلم در وقف بر آن خاموش شود و این هاء در لغت عرب روشن در لفظ آید، چنانکه ما أغنی عنی مالیه هلک عنی سلطانیه (قرآن 69/28 و 29) و در پارسی هاآت زایده به هیچ وجه در لفظ نیارند مگر که قافیت باشد [ و ] به ضرورت شعر آن را به حرفی ساکن شمارند و پوشیده در لفظ آرند، چنانکه :
ای شمع رخت را دل من پروانه
وز عشق توام به خویشتن پروا، نه.
و مثال هاآت سکت در پارسی هاء شانه و بهانه و جامه و نامه و خامه و سرکه و سینه و سفره و خنده و گریه و امثال آن است و اگرچه بر این تفسیر جمله هاآت وصلی هاء سکت باشد، اما چون در این کلمات جز دلالت حرکت ماقبل هیچ فایدهء دیگر را متضمّن نیست آن را بدین نام خواندیم تا موافق لغت تازی باشد. نوع دوم آن است که جز حرکت ماقبل معنی خاص را مستلزم باشد زاید بر اصل آن کلمه و آن چهارگونه است: در علم قافیه 1- هاء تخصیص. 2- هاء صفت. 3- هاء فاعل. 4- هاء لیاقت و نسبت، و هیچیک از این هاآت نشاید که روی سازند و سنائی هاآت زایده را روی ساخته است، چنانکه می گوید :
نیک نادان در اصل نیکو نه
بد دانا ز نیک نادان به.
های «به» اصلی است و های «نه» زاید و هم او گفته [ است ] :
هرکه بشنید بخ بخ او را به(36)
وآنکه نشنید خیره(37) ما را چه.
و هم او گفته است [ و هر دو قافیت هائی زایده کرده ] :
بر زبان صوت و حرف و ذوقی نه
غافل از معنیش که از به چه.
و هم او گفته است :
هر کجا ذکر او بود تو که ای
جمله تسلیم [ کن ] بدو تو چه ای.
در این بیت [ خود ] آنچ ملفوظ است از قافیت کاف و جیم است و لفظ [ ای ] خود ردیف است و به تقلید او مهستی دبیر گفته است :
با روی چو نوبهار و با خوی دیی
با ما چو خمار و با دگر کس چو میی
بخت بد ما همی کند سست پیی
ورنه تو چنین سخت کمان نیز نه ای.
قافیت یائی است و روی در دی و می [ و پی ]درست [ است ] اما [ قافیت ] نی ای درست نیست و در قوافی هائی و آنگاه [ و خرگاه ] و درگاه بهم شاید [ و آگاه و ناگاه بهم شاید و یازده و دوازده و ده بهم شاید ] و سحرگاه و شبانگاه [ بهم نشاید ] و خرمن گاه و منزل گاه بهم نشاید و شاه و شاهانشاه بهم نشاید الا که یکی اسم باشد، و جمهور شعراء بگاه و بیگاه بهم جایز ندارند و اگر کسی روا دارد «جواز آن را» وجهی توان نهاد چه بیگاه و بگاه به معنی دیر و زود مستعمل است نه به معنی وقت و ناوقت به دلیل آنکه اگر کسی حاجتی به بزرگی رفع کند و در محل اجابت افتد او را نگویند که این [ سخن ] بگاه گفتی، بلکه گویند به وقت گفتی یا به هنگام گفتی و اگر گویند بگاه گفتی چنان فهم کند که زود گفتی و دیرتر از این می بایست گفت و اگر در آن تعویقی افکند و به اسعاف مقرون ندارد نگویند که این سخن بیگاه گفتی [ بل که ] گویند بی وقت گفتی یا بی هنگام گفتی و اگر گویند بیگاه گفتی چنان فهم کند که دیر گفتی و زودتر از این می بایست گفت. پس معلوم شد که بگاه و بیگاه به معنی زود و دیر است نه به معنی باوقت و بی وقت و چون اختلاف معنی آمد باید که اگر کسی هر دو بهم قافیت سازد خطا نباشد.(38) و بعضی شعراء در آخر برنا و یکتا و دیبا و قبا حرف هاء درمی آرند و در قوافی هائی استعمال می کنند، چنانکه انوری گفته است :
شعلهء صبح از آفتاب دورنگ
درزد آتش به آسمان دو تاه.
و دیگری گفته است :
ماه است بتم اگر نهد ماه کلاه
سرو است اگر زیبد بر سرو قباه(39).
و دیگری گفته است :
پیشم آمد بگاه در راهی
نغزمردی شگرف برناهی(40).
(از المعجم فی معاییر اشعار العجم صص183-187).
|| های نسبت - شمس قیس آرد: هاء نسبت و لیاقت آن هائی است که در اواخر جموع اسمی معنی لیاقت و نسبت دهد، چنانکه: «شاهانه» و «زیرکانه» و «مردانه» و «زنانه(41)». (المعجم ص185). هدایت در فرهنگ انجمن آرا چنین آورده است: هاء مفید معنی نسبت است، چون: یکساله و یکروزه و دینه و فرزانه، یعنی منسوب به فرزان به معنی حکمت و از این مقوله است شبانه و مغانه و دیوانه و عروسانه که هاء این کلمات برای نسبت است(42). نجم الغنی در نهج الادب چنین آورده: های نسبت که در پهلوی الفاظ درآید و افادهء معنی نسبت کند، چون: جامه به معنی صراحی که هاء برای نسبت است به جام. حکیم منجیک ترمذی گفته :
چو می ز جامه به جام اندرون فروریزی
هوای ساغر صهبا کند دل ابدال.
بدرالدین جاجرمی راست :
از جامهء شرابت یک نم هزار دریا
وز خامهء خطابت یک خط هزار کشور.
و دیگری گفته است :
خلق بر یاد خلق او خورده
هرچه در جام کرده از جامه.
و باده که های نسبت افزوده بنابر لطافت او را منسوب به باد کرده اند، زیرا که خوردنش اکثر باد و غرور در سر می آرد، چنانکه گفته اند :
باده را باد نام کرد استاد
زآن که آبی بود لطیف چو باد.
ادیب صابر گفته :
ز باد نام نهادند باده را یعنی
چو باد صبح دمیدن گرفت باده بخواه.
و در شرح اسکندرنامهء مؤلفهء گهلوی مذکور است: نوشه به واو مجهول و انوشه به زیادتی الف و به های نسبت منسوب است به نوش که به معنی شیرین است و زمانه منسوب زمان، همچنین بنده که وضع آن در اصل برای عبید و جواری بود زیرا که در بند آیند و به مرور ایام بر جمیع نوع انسان اطلاق یافته، لاله منسوب به لال به معنی سرخ یا آنکه ها زائده لاحق شده. اما نشان و «نشانه» از این عالم(43)چنانکه بعضی گمان برده اند نیست، بلکه «ها» در این زائده است از عالم خان و خانه، چه «نشان تیر» و «نشانهء تیر» به یک معنی است و نظایر این بسیار و صاحب هفت قلزم و تحفة العجم گفته اند که های نسبت گاهی بعد یا و نون ملحق شود همچو پارینه و دیرینه و گنجینه و زرّینه و مانند آن و گاهی بعد لفظ گین که حرف نسبت است همچو آبگینه و مانند آن - انتهی. پوشیده مباد که «گین» و «دین» گاهی برای نسبت و گاهی برای اتصاف چیزی به چیزی آیند، پس در امثلهء مذکوره با وجود قرار دادن کلمتین مذکورین را برای نسبت، لفظ ها را برای نسبت گفتن معنی ندارد و صواب آن است که در این امثله بر تقدیر بودن کلمتین برای نسبت این ها را های بیان فتحه گویند، مگر کلمهء «ین» زائد یا به معنی غیر نسبت قرار دهند. و همچنین لفظ «گین» را زاید یا به معنی غیر نسبت گیرند. پس ها بر این تقدیر برای نسبت میتواند شد، لیکن قائلش سوای مؤلف قوانین دستگیری دیگری به نظر نیامده و یا به قاعدهء تجرید معنی یکی گیرند و دیگر را بگذارند و حق این است که این در حقیقت «ها»ی زائده است، چنانکه صاحب غیاث گفته است. (نهج الادب صص272-273). در فرهنگ نظام آمده است: علامت نسبت است مثل «دسته» در دستهء کارد و شمشیر و امثال آنها به معنی منسوب به دست که به دست گرفته میشود و مثل ساله و ماهه و امثال آنها در بچهء دوساله به معنی منسوب به دو سال(44).
کسروی کلمات: دسته، گیره، قبضه، شوره و آدینه را در ذیل معنای «هرگونه نسبت» آورده و از آنها چنین یاد کرده است: از دسته مقصود دستهء شمشیر است که به معنی جای دست به کار میرود. گیره جای گرفتن هر چیزی(45)، قبضه هم که کلمهء عربی است به همان معنی به کار میرود، چنانکه میگویند: قبضهء شمشیر. گاهی نیز به جای دست و چنگ به کار میرود که ابزار قبض است. شوره چیزی است که از خاک شور بیرون می آورند. آدینه که به معنی روز آذین است. (کافنامه صص37-38).
علامت نسبت است: بوشنجه (فوشنجه) منسوب به بوشنج : و گفتند که سبب لقب کردن طاهر بوشنجه را ذوالیمینین آن بود... (التفهیم ص489).
نوشم قدح نبید فوشنجه
هنگام صبوح و ساقیان(46) رنجه.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص181).
و باز سیستان عزیز فوشنجه را دادند. (تاریخ سیستان). ابوالمظفر فوشنجه اینجا آمد، یعنی نبید فوشنج و عزیز اهل فوشنج و ابوالمظفر اهل فوشنج. پوشنجه: خوشا قدحی نبید پوشنجه، یعنی پوشنجی. غرچه منسوب به غرچ. نبرده :
بیارید گفتا سیاه مرا
نبرده قبا و کلاه مرا.
|| از های نسبت معانی ذیل نیز برمی آید: معنی «از» میدهد، مانند: خویشی دو جانبه، یعنی از دو جانب. دوستی یک جانبه، یعنی از یک جانب. || معنی «با» از آن مستفاد میشود، مانند: دوآتشه. دواسبه :
در پیش اژدهای دمان در محاربت
بر تار عنکبوت دواسبه رود سوار.
سوزنی.
دوتنوره، دودستماله در «دودستماله رقصیدن». || به معنی «برای» آید(47)، دوسره کرایه کردن (برای دوسر)، دونفره (برای دو نفر). || معنی «هر» از آن برآید: روزانه ده تومان مواجب دارد. سالانه هزارتومان درآمد دارد. ماهانه یک پیت نفت خرج آشپزخانهء ماست. || های تشبیه. های تشبیه که برخی آن را های تخصیص هم نامیده اند. شمس قیس آرد: هاء تخصیص آن هائی است که در اواخر بعضی اسماء نوعی را از جنسی ممتاز گرداند و آن را تخصیص النوع من الجنس خوانند، چنانکه: «دندانه» از «دندان» و «چشمه» از «چشم» و «زبانه» از «زبان» و «پایه» از «پای» و «گوشه» از «گوش» و «دسته» از «دست» و «ناخنه» از «ناخن» و «تنه» از «تن» و «پشته» از «پشت» و علی هذا «زرینه» و «سیمینه» و «چوبینه» و «آوازه» و «چهله» و «دهه» و «هفته» و «ترشه» و «تلخه» و «بنفشه» و «سبزه» و «سیاهه» و «سپیده» و «زرده» و «نشانه» و «کرانه» و «میانه» و «آسمانه» که این [ همه ] هاآت بواسطهء حرکت ماقبل خویش هر نوع را از جنس خویش فصل میکند. (المعجم فی معاییر اشعار العجم ص185). جمال الدین حسین اینجو مؤلف فرهنگ جهانگیری آورده است: هائی که چون نام چیزی بر چیزی دیگر مشابه آن چیز باشد بنهند در آخرش درآورند، مانند: «دندان»، «دندانه» و «دست»، «دسته» و «کوه»، «کوهه» و «گوش»، «گوشه» و «نشان»، «نشانه»(48) و «زبان»، «زبانه» و امثال آن... (فرهنگ جهانگیری ص32). محمد حسین بن خلف تبریزی در دیباچهء برهان چنین آورده است: هاء مخفی بر چهار قسم است: اول هایی بود که چون نام چیزی را بر چیزی دیگر که مشابه آن چیز باشد بگذارند، در آخرش درآورند، همچو: «دهن» و «دهنه»، «دندان»، «دندانه» و «زبان»، «زبانه» و مانند آن. (برهان قاطع چ معین ص ل) مؤلف شمس اللغات چنین آورده است: هائی که برای نسبت و شباهت در آخر کلمات درآورند، چون: «دندان»، «دندانه» و «دست»، «دسته» و «کوه»، «کوهه» و «گوش»، «گوشه» و «نشان»، «نشانه» و «زبان»، «زبانه» و امثال آن. در غیاث اللغات آمده است: های تشبیه و آن در اواخر اسماء بعد الف و نون جمع آید، چون: دوستانه و حکیمانه و عاشقانه و ظریفانه و شاهانه و غریبانه و کریمانه و عاقلانه و دیوانه(49) و دندانه، یعنی چیزی که مشابه به دندان باشد و زبانه به معنی شعله، زیرا که مشابهت به زبان است و گوشه مشابه به گوش، زیرا که گوش هر دو کنارهء روی است نه در وسط روی. هدایت در انجمن آرا آرد: و هائی که برای نسبت و شباهت در آخر کلمات درآرند، چون: «دندان»، «دندانه» و «دست»، «دسته» و «کوه»، «کوهه» و «گوش»، «گوشه» و «نشان»، «نشانه» و «زبان»، «زبانه» و امثال آن. در فرهنگ آنندراج آمده است: و در اواخر کلمات «دندان»، «دندانه» و «دست»، «دسته» و «گوش»، «گوشه» و «زبان»، «زبانه» و «کوه»، «کوهه» و «نشان»، «نشانه» و در «مغانه» و «عروسانه» و «دیوانه» و «مستانه» و «مردانه» و «زنانه» شاید که تمام کلمهء «انه» برای نسبت بود این قدر هست که اطلاق زنانه و مستانه بر شخص شبیه به زن و شبیه به مست در کلام محاوره دانان نیامده هرچند قیاس تجویز آن می کند، بلکه میگویند فلانی جامهء زنانه می پوشد و چشم مستانه یا رفتار مستانه دارد. ناظم الاطباء در فرهنگ نفیسی چنین آورده است: های نسبت و یا های تشبیه، مانند: «زنانه» منسوب به زنان و «دسته» منسوب به دست و یا مانند: دست، و «دندانه» مانند دندان و «گوشه» مانند: گوش و یا منسوب به گوش و «زبانه»، مانند: زبان. نجم الغنی صاحب نهج الادب نیز آرد: های تشبیه که در آخر اسم آمده افادهء معنی مانند دهد، چون: «گوشه» مشابه به گوش، زیرا که گوش بر دو کنارهء روست نه در وسط رو، و به قولی های «دندانه» نیز از این قبیل است، پس معنی دندانه چیزی است که مشابه به دندان باشد و «زبانه» به معنی شعله، زیرا که مشابه به زبان است. هدایت گفته :
سوزی زند ز حرف زبانم زبانه ای
از آتش دلم بود این خود نشانه ای.
و در جهانگیری آمده: «دهانه» چیزی را گویند که شبیه به دهان بود، مانند: دهانهء کوزه و دهانهء مشک و دهانهء آب. نظامی گفته :
شد زمین کنده با دهانهء آب
که کس آن گنج را ندیده به خواب.
و صاحب انجمن (انجمن آرا) گوید: که بر این قیاس باشد های «دهانه» و «گونه» و «دسته» و «زبانه» و اگرچه به سبب شدت اتصال جزء لفظ می نماید. (نهج الادب ص474). سیدمحمدعلی (داعی الاسلام) در فرهنگ نظام چنین آورده است: هاء بیان تشبیه و مانند بودن، مثل: «دندانه» یعنی چیزی مانند دندان و همچنین زبانه و دسته و گوشه و مانند آنها. کسروی در کافنامه چنین آورده است: «ریشه، دهانه، گردنه، گریوه، لبه، گوشه، زبانه، دندانه، دماغه، چشمه، انگشته، تنه، پشته، دسته، کفه، ساقه، پایه، رویه، دمبه، روده، برگه، آسمانه، پره، چنگه، لاله، کمره، شاخه، چادره، زمینه، تیغه و مانند های اینها که فراوان است. ریشه را از این جهت ریشه مینامند که همچون ریش است. همین حال را دارد مثالهای دیگر در همهء آنها مانندگی مقصود است. «گریوه» یا گردنه به یک معنی است، زیرا «گریو» در پهلوی به معنی گردن بوده و از اینجاست کلمهء «گریبان» که در اصل «گریوپان» بوده و به معنی نگاهدارندهء گردن. در فارسی کلمهء «گریو» به کار نمی رود و گریوه به معنی مجازی خود که جایگاه بیمناک یا گرفتاری باشد به کار میرود. ولی بسیاری از گردنه ها در اینجا و آنجا هنوز گریوه خوانده میشود، از جمله گردنهء کوچکی را که میانهء تبریز و سردرود است با این نام میخوانند. «دهانه» و «گردنه» و «زبانه» و «دماغه» در علم جغرافی نیز به کار میرود و معنی هر یکی روشن است. «چشمه» که مقصود از آن جای بیرون آمدن آب میباشد از روی مانندگی که به چشم دارد با این نام خوانده میشود، چنانکه در عربی نیز همین مانندگی را منظور گرفته چشم و چشمه هر دو را «عین» نامیده اند. «انگشته» ابزاری باشد که برزگران با آن خرمن به باد دهند و گویا همان باشد که در آذربایجان شانه میخوانند. «پشته» به معنی تپه به کار میرود که چون به پشت آدمی یا چهارپایان مانندگی دارد با این نام خوانده میشود. باید دانست که در زبانهای اروپائی در علم جغرافی کلمهء پلاتو(50) به کار میرود و مقصود از آن بلندیهای بسیار بزرگی است که بر روی کرهء زمین است. از جمله بلندی که ایران، سرزمین ما بر روی آن نهاده، کسانی از مؤلفان به جای این کلمه در فارسی «فلات» می آورند که دانسته نیست آیا مقصود همان کلمهء پلاتو میباشد و اندک تغییری به آن داده اند و یا مقصود فلات کلمهء عربی است. به هر حال غلط بیجائی است، زیرا اگر مقصود «پلاتو» است تغییر برای چیست؟ و اگر مقصود کلمهء عربی است فلات در عربی به معنی بیابان بی آب و تهی را گویند و با معنایی که ما میخواهیم سخت ناسازگار است. اگر ترجمهء درستی برای پلاتو از فارسی بخواهیم همان کلمهء پشته است و بس که به معنی بلندی می آید چه بزرگ و چه کوچک این است که باید در کتابها نیز این کلمه را به کار برد. «دسته» در اینجا به معنی گروه است که گویا مقصود از آن مانندگی باشد. زیرا اگر میگوئیم «سپاه بر دو دسته شدند و دسته ای اینسو و دسته ای آنسو ایستادند». از این عبارت مانندگی بر می آید. ساق شاید عربی باشد، ولی «ساقه» شکل فارسی کلمه است و مقصود از آن ساقهء درخت است که به ساق آدمی مانندگی دارد، چنانکه مقصود از «تنه» هم تنهء درخت و مانند آن میباشد و اینکه کسانی این کلمه را در آدمی یا چهارپایان نیز به کار میبرند و مثلاً میگویند «فلانی تنهء خود را به روی من انداخت» بیجاست، بلکه باید در اینجا «تن» را به کار برد. «پایه»، مقصود از آن معنی بنیاد است که به پای مانندگی دارد، ولی پایه به معنی رتبه با این مقصود سازگار نیست و من نمیدانم برای چه رتبه را پایه نامیده اند. «کف» نیز حال ساق را دارد که شاید عربی باشد، ولی «کفه» شکل فارسی است و مقصود از آن کفهء ترازوست که به کف دست مانندگی دارد. «دمبه» یا دنبه، گوسفند است که آن را دم ندانسته «مانند دم» دانسته اند. «روده»، برخلاف این کلمه هاست که پس از پیوستن پسوند نام اندام آدمی شده. روده را در درازی و پیچ و خم به رود تشبیه کرده و با این نام خوانده اند. «برگه» به معنی ورق است که مانند برگ درخت میباشد. برگه به معنی نمونه نیز از این باب است، زیرا چون میخواستند نمونه ای از یک چیز نشان بدهند اندکی از آن به اندازهء برگ بریده نشان میدادند. «آسمانه»، سقف را میگویند که آسمان مانند است. «پره»، هر چیز پرمانند را گویند. «چنگه»، بیشتر در جانواران و مرغان به کار میرود و مقصود تشبیه به چنگ آدمی است. «لاله» را مانند لال دانسته اند و لال آن است که به عربی «لعل» گردانیده شده. «کمره»، جایی از کوه را گویند که به کمر مانندگی داشته باشد. در جای دیگری نیز به کار میرود. «شاخه» بی نیاز از گزارش است و به هر چیزی که از دیگری جدا میگردد میتوان گفت. «چادره» که به پوشاک رویی زنان گفته میشود، مقصود تشبیه آن پوشاک به چادر میباشد، زیرا بدانسان که از تاریخهای باستان برمی آید ایرانیان در زمانهای دیرین زنان را در خانه نگه داشته اجازهء بیرون آمدن نمی داده اند و چون زنی ناگزیر از سفر میشد او را بر گردونه نشانیده چادرمانندی به گرد آن میکشیده اند که کم کم آن چادر به حال پوشاک امروزی درآمده. شاید هم بشود کاف (ه) را به معنی کوچکی گرفت، زیرا پوشاک بدانسان که در آغاز بوده چون چادر کوچکی میتوانش پنداشت. «زمینه»، به معناهای گوناگون به کار میرود و مقصود از آن تشبیه به زمین است «تیغه»، هر دیوار یا چیزی است که در نازکی مانند تیغ باشد... (کافنامه صص16-20). در دستور زبان فارسی تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار، بدیع الزمان فروزانفر، جلال همائی و رشیدیاسمی آمده است: هاء نسبت و آن بر دو قسم است: 1- به معنی شباهت باشد: گوشه. دهانه. تخته. زنانه. دسته :
گوشه گرفتم ز خلق و فایده ای نیست
گوشهء چشمت بلای گوشه نشین است.
سعدی.
امثلهء شباهت: آسمانه (سقف خانه) :
تا همی آسمان توانی دید
آسمان بین و آسمانه مبین.عمارهء مروزی.
وز دژم روئی ابر پنداری
کآسمان آسمانه ای است خدنگ.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص212).
برگه ابزرویه (روی بزمانند) بنه. پایه. (در تخت). پره. پنجه. تخمه. تنوره :
درخورد تنوره و تنور باشد
شاخی که در او برگ و بر نباشد.
ناصرخسرو (دیوان ص141).
تنه (در درخت). چادره. چاله (از کله چال) چله، خاکه (از کلمهء خاک). دسته. دمه. دماغه. دندانه (در کوشک). دهانه. دیواره. رگه. روده. ریشه. زبانه (در قفل). زمینه. زیره. ساقه. سره (در قلیان). شاخه. شوره. شیشه. صندوقه. کفه. کمانه. کمره. کونه (در پیاز و جز آن) کوهه. گردنه. (در کوه). گریوه :
کسی بر گریوه ز سرما بمرد
که از کاهلی جامه با خود نبرد.سعدی.
گله. گوشه. لاله. لبه (در کلاه). میانه (در قلیان و در فرش)، مه رویه (مانند ماه). ناخنه. نافه. ناوه. نرده. || های لیاقت یا فاعلی: نجم الغنی در نهج الادب آورده است: هاء لیاقت که در آخر اسم واقع گشته مفید معنی لایق باشد، چنانکه لفظ کاره در این مثال من کاره نیستم، و هر کاره و ناکاره به معنی لایق هر کار و لایق کار نیست و صاحب غیاث این نوع ها را برای افادهء معنی فاعلی دانسته و هو کماتری و در نژاده و در نبرده نیز احتمال افاده معنی لیاقت کند. خواجه نظامی راست:
نژاده منم دیگران پا و دست
نژاد کیان را که یارد شکست.
چنین صید روز آن نبرده سوار
نهانی همی کرد جنگ آشکار.
و حق تحقیق آن است که برای نسبت است، یعنی صاحب نژاد و صاحب نبرد و جنگ. (نهج الادب ص474). دربارهء «های» آخر کلماتی، مانند: پیروزمندانه، چاکرانه، زنانه، ورد شبانه، عاشقانه، کودکانه، مردانه، می مغانه، نیازمندانه. و غیره اختلاف نظر است برخی «آنه» را پساوند مستقلی میدانند و بعضی بر آنند که اینگونه کلمات را نخست به «ان» جمع بندند و سپس «ه» تشبیه به آخر آنها افزایند(51). در غیاث اللغات آمده است: های فاعل، چنانکه هرکاره(52) و ناکاره(53) و گوینده(54) و جوینده. || کثرت، شدت و مبالغه: آدمی خواره :
چو آن آدمی خواره یابد خبر
که هست آدمی خواره ای زو بتر.
نظامی.
بچه خوره، بدکاره، بسیارخواره، بیکاره، جگرخواره، خونخواره :
شد از رومیان رنگ یکبارگی
که دیدند از آنگونه خونخوارگی.نظامی.
کسی گفت حجاج خونخواره ای است
دلش همچو سنگ سیه پاره ای است.نظامی.
کرد خونخواره رفت و بر اثرش
تیغ زد وز قفا برید سرش.نظامی.
رایگان خواره :
بپیچم سر از رایگان خوارگان.
زنهارخواره. ستمکاره :
سیاه و ستمکاره و سهمناک
چو دودی که آید برون از مغاک.
نظامی.
چو نحس اوفتد دور سیارگان
بود دور دور ستمکارگان.نظامی.
گشادم در هر ستمکاره ای
ندانم در مرگ را چاره ای.نظامی.
وگرنه چنانی که رفتم ز دست
ستمکاره شد با دو کشتی شکست.نظامی.
سوگنده خواره، غمخواره :
به ناخفتگیهای غمخوارگان
به درماندگیهای بیچارگان.نظامی.
موخوره، میخواره :
نه دل میدهد گفتن این می بنوش
که میخوارگان را برآرد ز هوش.نظامی.
|| هاء صفت: شمس قیس رازی آرد: و آن هائی است که در اواخر صیغ ماضی فایده اتصاف دهد بدان فعل، چنانکه: «آمده» و «رفته» و «نشسته» و «خفته» و «کرده» و «گفته»(55) و نزدیک به همین معنی «یک روزه» و «یک ساله»(56) و «زنده» و [ مرده ] و «کشته» و «افتاده»(57). (المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص185). در غیاث اللغات آمده است: های مفعول و آن بعد صیغهء واحد ماضی مطلق آید و معنی شده از او مستفاد شود، چنانچه خریده و گزیده و چکیده و کشته و غیره. || های مدت و زمان و مقدار: محمد بن خلف تبریزی در دیباچهء برهان آورده است: «هائی که به جهت تشخیص و تعیین مدت در آخر سال و ماه و روز و شب درآورند، همچو: «یک ساله» و «دوماهه» و «سه روزه» و «چهارشبه»(58). (برهان قاطع چ معین ص ل). مؤلف شمس اللغات چنین آورده است: «هائی» که برای تشخیص و تعیین مدت در آخر سال و ماه و روز و شب و ساعت بیاورند: چون یک ساله و یک ماهه و یک روزه و یک شبه و دوساعته اما ظاهر آن است که اینجا نیز برای نسبت است، یعنی چیزی در یک شبه و یک روزه و یک ماهه نسبت دارد و این دو قسم است: مغانه، یعنی چیزی که به مغان نسبت دارد و دیوانه، یعنی آنکه به دیوان نسبت دارد و عروسانه و شبانه. در غیاث اللغات آمده است: «های مقداریه» و آن برای تعیین مقدار در اواخر اسماء آید، چنانکه یک روزه و یک شبه و دوماهه و صدساله و ده مرده. هدایت در فرهنگ انجمن آرا چنین آورده است: «هائی» که برای تشخیص و تعیین مدت در آخر سال و ماه و روز و شب و ساعت بیاورند، چون: یک ساله و یک ماهه و یک روزه و یک شبه و دوساعته. ظاهر آن است که اینجا برای نسبت است، یعنی چیزی که به یک شب یا به یک روز یا به یک ماه نسبت داد و از این قسم است مغانه، یعنی چیزی به مغان نسبت دارد و عروسانه و شاهانه(59). نجم الغنی در نهج الادب چنین آورده است: با تمیز عدد ملحق گردد و معنی معدود پیدا شود، چون: یک ساله و یک ماهه و یک روزه و یک شبه و دوساله و چهارده ساله و امثال آن به معنی چیز یک سال و یک ماه و یک روز مانده و علی هذا انوری فرماید :
به بوالفتح قصاب گفتم که آخر
دو من گوشت کو از وجوه دوماهه...
برفتم بگفتم سه ساله وظیفت
چو برف سفیدم بدار آن سیاهه.
واله گفته است :
آب حیات و کیمیا عمر دوباره و وفا
این همه میرسد بهم، یار بهم نمی رسد.
و از رسالهء تنبیه الصبیان مستفاد میشود که «ها» در آخر تمیز عدد گاهی وقتیهء ظرفیه باشد، چنانکه گوئی چندروزه می آئی؟ گوید: چهارروزه برمیگردم. خواجه فرماید :
طیّ مکان ببین و زمان در سلوک شعر
کاین طفل یک شبه ره یک ساله میرود.
و گاهی مقدار و کمیت را افاده نماید، چون: یک نفره و ده مرده :
چو دانا یکی گوی و پرورده گوی
حذر کن ز نادان ده مرده گوی.
و رای عامه اهل قواعد همین است که «ها» در اواخر اسمای تمیز اعداد از برای تعیین مقدار می باشد و رأی خان آرزو این است که «ها» در یک ساله و یک روزه و دورویه و ده دله برای نسبت است. (از نهج الادب ص473). در فرهنگ آنندراج چنین آمده است: برای تشخیص و تعیین مدت: یکساله و یک ماهه و یک روزه و یکشبه و یکدمه و مانند آن. در فرهنگ نفیسی آمده است: «هائی» که تعیین مقدار میکند، مانند: یک روزه و دوروزه و یک ساله و صدساله و یک مرده و ده مرده.
سیدمحمدعلی داعی الاسلام در فرهنگ نظام چنین آورده است: بیان ظرفیت در الفاظی که معنی زمان محدود دارند، مثل: سال و ماه و روز و شب و ساعت که معنی دوساله آنچه در ظرف دو سال بوده میباشد و همچنین سه ماهه و چهارروزه و مانند آنها.
کسروی در کافنامه آورده است: معنی دوره و زمان دهد: هزاره، سده، چله (چهله)، دهه و مانند اینها. هزاره یکدورهء هزارساله است. این عبارت در کتابهای زردشتی بسیار به کار رفته، زیرا آنان جهان را به چندین هزاره بخش میکنند و برای هر یکی داستانهایی دارند. «سده»، دورهء صدساله است که در زبانهای اروپائی همچنین تعبیری رواج دارد و اینکه امروز به جای آن کلمهء قرن را به کار میبرند بیجاست و باید سده را به کار برد. «چله» که در اصل «چهله» است معروف است، زیرا گذشته از آنکه صوفیان ریاضت چهل روزهء خود را با این نام میخوانند و مسلمانان در چهل روز پس از مرگ هر کس بار دیگر یادی از او میکنند و آن را چله میخوانند. یک بخشی از زمستان نیز با این نام خوانده میشود(60). و در شعر خاقانی «پنجاهه» نیز به کار رفته. «دهه» نیز دورهء ده روزه را میگویند. و بسیار به کار میرود».(61) (کافنامه صص36-37). || در آخر اسامی افادهء مدت و زمان کند: پنج روزه، به مدت پنج روز : و اندر میان رامیان و جالهندر [ به هندوستان ]پنج روزه راه است و همه راه درختان. (حدود العالم).
دور مجنون گذشت و نوبت ماست
هر کسی پنج روزه نوبت اوست.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص40).
چهارده ساله، چاره ساله :
می دوساله و محبوب چارده ساله
همین بس است مرا صحبت صغیر و کبیر.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص174).
چهارماهه، چهل روزه :
چو آن خرد را سیر دادند شیر
نوشتندش اندر میان حریر
چهل روزه را زیر آن تاج زر
نهادند بر تخت فرخ پدر.فردوسی.
چهل روز بگذشت از آن خوب چهر
یکی کودک آمد چو تابنده مهر
ورا موبدش نام شاپور کرد
بدان شادمانی یکی سور کرد
چهل روزه شد رود و می خواستند
یکی تخت شاهی بیاراستند.فردوسی.
چهل ساله :
نشاط عمر باشد تا چهل سال
چهل ساله فروریزد پر و بال.نظامی.
دوروزه، ده روزه :
ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون
نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص5).
دوساله : این بهرام گور چون دوساله شد پدرش او را به منذر سپرد. (فارسنامهء ابن البلخی چ سیدجلال الدین طهرانی ص60).
ده ساله، سه روزه :
ای چون مغ سه روزه به گور اندر
کی بینمت اسیر به غور اندر.
منجیک (از لغت فرس ص235).
سی وسه ساله :
سرانجام آغاز این نامه کرد
جوان بود چون سی وسه ساله مرد.
ابوشکور.
صدساله :
شاه را به بود از طاعت صدساله و زهد
قدر یک ساعته عمری که در او داد کند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص128).
صدوپنجاه ساله : پیری صدوپنجاه ساله در حالت نزع است. (گلستان). مواجب یک ماهه. یک دمه :
این یکدمهء عمر را غنیمت شمرید.
یک روزه :
ندانی که لشکر چو یک روزه راند
سر پنجهء زورمندش نماند.
سعدی (بوستان).
شنیدم که مقدار یک روزه راه
بکرد از بلندی به پستی نگاه.
سعدی (بوستان چ فروغی ص160).
یک ساعته :
یک ساعته سخای یمین و یسار تو
دریا و کوه را ببرد غنیت و یسار.
سوزنی(62).
یک شبه(63) :
طیّ مکان ببین و زمان در سلوک شعر
کاین طفل یک شبه ره یک ساله میرود.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص152).
یک ماهه : و این ناحیت یک ماهه راه است اندر یک ماهه. (حدود العالم).
چو بختش بهر کار منشور داد
سپهرش یکی نامور پور داد
به روز نخستین چو یک ماهه بود
بیامد ز یکساله بالا فزود.اسدی.
|| بیان اندازه و مقدار: نجم الغنی در نهج الادب چنین آورده است: «هایی» که تحدید صفت از برای موصوف کند، چون: یک اسبه و یک تنه و دوزبانه و ده دله و امثال آن. مولوی فرماید :
گر تن خاکی ثقیل(64) و تیره است
صیقلش کن زآنکه صیقل گیره است
شرح این بگذارم و گیرم گله
از جفای آن نگار ده دله
خارخار حیلها و وسوسه
از هزاران کس بود نی یک کسه.
کذا فی براهین العجم. صاحب جواهر الحروف گوید که در ده دله و دورویه و همگروهه افادهء معنی بیان حال کند، چنانکه در این قطعه :
چنان دید دارای دولت صواب
که لشکر بجنبد چو دریای آب
همه همگروهه به یک سر زنند
چه یکبارگی بر سکندر زنند.
و خان آرزو گوید: اگرچه همگروهه به معنی به جمیع است و آن مجاز است و در این بیت حال واقع شده از لفظ زنند، لیکن تحقیق آن است که ها زائده است و بر این قیاس ده دله و دورویه چرا که هر کدام بدون ها به معنی صاحب چنین حالت آمده، چنانکه بر صاحب فهم پوشیده نیست و حق تحقیق آن است که در ده دله و دورویه همان هاست که در یک ساله و یک روزه است، چنانکه گذشت. همچنین در همگروهه در واقع نزدیک است به های مذکور که برای نسبت آید.(65) (نهج الادب ص 478). کسروی در کافنامه چنین آورده است: پدید آوردن نام اندازه: چنگه، چکه، دسته، دوروزه و مانند اینها. چنگه در این عبارت که بگوئیم «یک چنگه برداشت» برای اندازه است: «به اندازهء یک چنگ». چکه آن اندازه آب یا چیز روان دیگر را میگویند که برای یک بار چکیدن بس باشد. دسته در عبارت «دستهء گل» این معنی را دارد: «به اندازهء یک دست گرفتن» یا شاید در آنجا نیز به معنی گروه باشد که در پیش یاد کردیم. یک شبه و دوروزه و مانند آنها نیز برای اندازه است. مثلاً اگر بگوئیم «از تهران تا قزوین راه یک شبه است» مقصود نشان دادن اندازهء راه میباشد. این معنی نیز اندک است و قیاسی نمی تواند بود. (کافنامه ص30).
در دستور زبان فارسی تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار، بدیع الزمان فروزانفر، جلال همائی و رشیدیاسمی در ذیل معانی نسبت آمده است (ص125): برای تعیین مقدار آید: دوروزه. سه نفره. یک مرده :
حذر کن ز نادان ده مرده گوی
چو دانا یکی گوی و پرورده گوی.
در آخر اسامی افادهء اندازه و مقدار کند. پنج مرده، به اندازهء پنج مرد :
بدی پنج مرده مر او را خورش
بماندند مردم از آن پرورش.فردوسی.
چندمرده: چندمرده حلاج است(66) (در مثل). ده مرده. یک مرده(67) :
زر نداری نتوان رفت به زور از در یار(68)
زور ده مرده چه باشد زر یک مرده بیار.
سعدی (گلستان چ قریب ص117).
در آخر کلمهء «من» و «تن» و «کس» به همین معنی آید: دومنه، صدمنه، یک تنه، یک کسه :
خارخار حسّها(69) و وسوسه
از هزاران کس بود نی یک کسه.مولوی.
ببسیج هلا زاد و کم نیاید
از یک تنه گر بیشتر نباشد.
ناصرخسرو (دیوان ص142).
کسروی در کافنامه آورده است: دارائی و خداوندی: سه ساله، سه پایه، دوشاخه، دوزنه، هفته، پنجه(70) و مانند اینها. سه ساله، کسی که دارای سه سال باشد. همچنین مانند های آن که بسیار و بیشمار است. سه پایه، چندین ابزار است که چون دارای سه پای می باشد این نام را پیدا کرده است و همان است حال دوشاخه. دوزنه یا سه زنه، فردی را گویند که دارای دو یا سه زن باشد. هفته را از آن جهت هفته میخوانند که دارای هفت روز میباشد. پنجه که دست آدمی یا هر چیز مانند آن را می نامند به جهت پنج انگشت می باشد. در اینجا این نکته را باید بازنمود که «شنبه» که در نامهای روزهای هفته تکرار میشود هاء آن هاء پسوند نیست. شرح چگونگی آنکه ایرانیان ترتیب هفته شماری را از خود نداشتند و آن را از جهودان که از زمان هخامنشیان در ایران پراکنده بودند برگرفته اند. از اینجا کلمه «شبت» که جهودان آن را هم به معنی هفته به کار می بردند و هم نام روز شنبه بود به زبان فارسی درآمده بدانسان که همان کلمه به عربی رفته و به زبان ارمنی رفته و در زبانهای اروپایی شهرت یافته که امروز در بیشتر زبانهای معروف این کلمه به کار میرود. ولی در فارسی از روی قاعده ای که فارسی زبانان داشته اند حرفی پیش از باء افزوده «شنبت» خوانده اند، سپس هم تاء آن مبدل به ذال گردیده چنانکه بسیاری از تاءهای دیگر این تبدیل را یافته و کلمه شده شنبذ. بنابراین هم «ذال» «هاء» شده و این است که میگوئیم هاء پسوند نمی باشد. «شنبذ» هنوز هم در زبان پاره ای روستائیان بازمانده. همچنین در شعرها آن را می یابیم.
فرخی سروده :
رادی را تو اول و آخری
حری را تو واضع و واجدی(71)
تو به همه(72) جهان به پیشی و نام
همچو ز جمع روزها شنبذی.
منوچهری گفته :
به فال نیک و به روز مبارک شنبذ
نبیذ گیر و مده روزگار خویش به بذ.
اما «آدینه» این را دیگران نوشته اند که چون تازیان روز آدینه را «یوم الزینه» نام داده بودند. ایرانیان در ترجمهء آن کلمه «آذینک» گفته اند که آذینه به معنی زینت می آید و سپس آن کلمه «آدینه» گردیده. (کافنامه ص33). امثله: معنی دارا بودن و خداوندی: بادرنجبویه (دارای بوی بادرنگ)، برهء دومادره، پنج پایه (نردبان)، چای دورنگه (دارای دو رنگ)، چهارپایه (دارای چهار پایه)، دوپوششه، دوبخته (دارای دوبخت)، دودرزه (دارای دو درز)، دودره (دارای دو در)، دوسره (دارای دو سر) :
گشتم سیصد و سه دره
ندیدم آدمی دوسره.
دوشاخه، دوزنه، دوکوهانه، ده دله :
ای نه دلهء ده دله، هر ده یله کن
صراف وجود باش و خود را چله کن
یک صبح به اخلاص بیا بر در دوست
گر کام تو برنیارد آنگه گله کن.؟
زنی دوبخته (زنی که دو شوی کرده است)، سه پایه، سه تیره (دارای سه نوک)، کبوتر دوبرجه، گرمابه(73) :
صورت خوب بسی باشد بیحاصل
بر در و درگه گرمابه و دیوارش.
ناصرخسرو.
لشکر دورویه (صاحب دو صف)، مرد دومویه، هزارمیخه :
حصن هزارمیخه عجب دارم
سست است سخت پایهء ستوارش.
ناصرخسرو (دیوان ص208).
|| علامت معرفه: سیدمحمدعلی داعی الاسلام در فرهنگ نظام چنین آورده است. «علامت معرفه و معهود است مثل: پسره بازآمد، یعنی آن پسر. کسروی در کافنامه آورده است. شناختگی: این معنی در نوشته ها و زبان ادبی به کار نمی رود، ولی در زبان گفتگو معروف است، چنانکه میگویند: «مأموره دم در است» این جمله را در جائی به کار میبرند که شنونده مأمور را شناخته و به امید آمدن او نشسته باشد گاهی نیز برای فهمانیدن این معنی به کلمه هایی که هاء دارد هاء دیگری می افزایند، چنانکه میگویند: «گربهه رفت» «دایهه امروز پیداش نیست» «کاسهه را بیار». (کافنامه ص34). محمد معین آورده است: «ه» - احمد خراسانی نوشته است:(74) «در زمان ما برای معرفه نیز نشانه ای می آوردند. در شمال و مرکز ایران مانند خراسان و عراق «ه» است، مانند: «اسبه را خریدم». این نشانه در تهرانی و قمی مستعمل است و «را» تلفظ شود و به آخر اسم ملحق گردد: کلاغه، اسبه، ماره، گربهه، پسره، دختره، و حتی به اسمهای خاص پیوندد: حسینه، علیه، محمده. در صورت الحاق به کلمات مختوم به «ا»، «و»، «ه» به جای ه (ـِـ)(75) هه(76) آید آقاهه، کوچولوهه و کوتولوهه. در گیلان این نشانه ـَـ(77) تلفظ شود. کلاغه، اسبه. پسره.
مثالها: دختره قشنگ است. پسره زیرک است. «اون شیره(78) چطوره که به خرگوشه(79) و آهوا کاری نداره؟» (خیمه شب بازی صادق چوبک تهران 1324 ص46). این نشانه پس از «ک» تفسیر آید و افادهء تحقیر کند: مردکه، زنکه.(80) علامت عهد ذکری یا ذهنی است: پسره، در (پسره آمده بود)، دختره، در (دختره رفته بود) چوبه، درخته، زنه، شاهزاده کوره (ظل السلطان پسر ناصرالدین شاه)، شیطان کوره، مرده. نجم الغنی در نهج الادب آورده است: برای آله بعد اسم، چون: کوبه و پیمانه و سنبه و آژینه. (نهج الادب ص479). || پدید آوردن نام ابزار از فعل: در کافنامه آمده: ماله، دیده، پیمانه، استره، آتشزنه، تابه، رنده، تازانه، کیله(81)، وزنه و مانند اینها. ماله و دیده بی نیاز از گزارش میباشد. پیمانه از پیماندن است که در فرهنگها نیامده، ولی یقین است که به کار میرفته و کنون هم گویا در تویسرکان و آن پیرامون ها به کار میرود. رنده از رندیدن است که در فرهنگها آورده شده. استره از استردن و به معنی تیغ روتراشی به کار میرود. تابه از تابیدن می آید که معنی های گوناگون دارد، و یک معنی آن برشتن و سرخ کردن باشد و در اینجا مقصود همان است که از فرهنگ ها فوت شده. آتشزنه چخماق است که ابزار آتشزدن میباشد. تازانه از تازاندن آمده همان است که تازیانه هم گفته میشود. در فرهنگها پنداشته اند اصل کلمه تازیانه میباشد و تازانه سبک شده از آن است، ولی از روی قاعده تازانه را باید اصل شمرد، به هر حال تازانه در شعرها بسیار به کار رفته. فردوسی گوید :
شوم زود تازانه بازآورم
اگرچند رنج دراز آورم.
سنبه از سنبیدن است که شکل دیگر سفتن باشد. کیله و وزنه دو کلمهء عربی است که به دستیاری پسوند فارسی به کار رفته. از اینجا پیداست که این معنی پسوند تا زمان های پس از اسلام معروف بوده. این معنی پسوند را قیاسی نمی توان شمرد، زیرا امروز معروف نیست و از اینجا ما نمی توانیم از پیش خود چنان کلمه هایی را پدید آوریم». (کافنامه صص26-27).
در دستور زبان فارسی تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار... آمده است: «هاء» اسم آلت: آویز. ماله. تابه. پیرایه :
حریف مجلس ما خود همیشه دل میبرد
علی الخصوص که پیرایه ای بر او بستند.
چون خواهند از فعلی اسم آلت بسازند فعل امر آن را گرفته به آخر آن «ه» که علامت اسم آلت است افزایند. پیرای، پیرایه. آویز، آویزه. استر، استره(82)». چون «ـِـ»(83) در آخر مفرد امر حاضر درآید معنی ابزار دهد و اسم آلت مشتق میسازد: افروزه (در آتش افروزه)، آهنجه، تابه (آلت تابیدن)، چرخه، خاره (در سرخاره)، دوشه (در گاودوشه)، روبه (در خاکروبه)، زنه (در آتش زنه)، سنبه (آلت سفتن)، شانه از مصدر شاندن، ماله (آلت مالیدن) و در صورت لزوم مرکباتی از بعض مفردات امرهای حاضر توان ساخت، مانند: ترنج افشاره.
|| نجم الغنی در نهج الادب آورده است: گاهی برای تحقیر آید که به لفظ پسره و دختره و مردکه، مثلاً بگویی «این پسره کسی را به خاطر نمی آورد» و «پسره دیروز رفت» و «چه مردکه است» و «چه دختره است»: گاه برای تعظیم آید، مثلاً گویند ای صاحب! این مردکه ای است که با پادشاه ایران در یک کاسه فالوده میخورد(84). (نهج الادب ص479).
در دستور زبان فارسی تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار... آمده است: «هاء» تحقیر: پسره، دختره، مردکه، زنکه. هاء تحقیر بیشتر در محاورات عمومی استعمال شود و در عبارات و سخنان فصحاء و نویسندگان بزرگ دیده نشده.
گاهی به معنی تحقیر و توهین باشد: پسره، ده کوره، ستاره کوره، لره، مردکه. نجم الغنی در نهج الادب آورده است: «هائی» که به آخر بعضی اسما متصل گشته مفید مفهوم تصغیر باشد و آن گاهی برای تقلیل بود چون در لفظ گوساله و بزغاله و غزاله و میمونه :
آهوی فسونگر تو بنمود
گوساله پرست سامری را.
و بزمه مصغر از بزم به معنی طرفی و گوشه ای. خواجوی کرمانی گفته :
ارم نقشی از بزمهء بزم اوست
قیامت نمودار از رزم اوست.
(از نهج الادب ص479).
کسروی در کافنامه چنین آورده است: خردی، کوچکی: خانه. چاهه، روزنه، اردبیله، خان که خانه کوچک آن میباشد، به معنی سرای بزرگ معروف بوده ولی اکنون کمتر به کار میرود. اردبیله که به معنی اردبیل کوچک است. (کافنامه ص12). || نجم الغنی در نهج الادب آورده است و «های» حالیه که در میان فعل ماضی و دیگر افعال آورده معنی حالت از آن مراد دارند و بعضی این «ها» را «های» تألیفی و موصول و عاطفت گویند و معنی واو عطف گیرند چون خورده رفت و کشیده برد و دویده می آید و کشته خواهی رفت و آزرده مرد. همچنین است در قوانین دستگیری و تحفة العجم و هفت قلزم. و عبدالباسط نویسد: «هایی» که میان دو فعل متغائر که به یک فاعل تعلق دارند به جای عطف آید بعد خبر مبتدا سامع را منتظر خبر دیگر کند چون شنیده رفت. شنیدن و رفتن هر دو متعلق (به) فاعل واحد است. تمام شد کلام او. زلالی راست:
اگر آه از دل رنجیده میرفت
به سنبل مدتی پیچیده میرفت.
عالی گوید :
این نیست که از راه وفا آمده رفتی
شد راه غلط ورنه چرا آمده رفتی
چون دانهء تسبیح به دست ای در یکتا
آخر به صد آمین و دعا آمده رفتی.
شاعری گوید :
تو ز من کشیده بردی چه شد و کجا فگندی
خبری ز دل نداری بنشین جواب دل کن.
پوشیده مباد که هرگاه گویند زید خورده رفت و بکر عمرو را کشیده برد، پس بنابر قول حال معنی چنین شود که زید رفت در حالی که طعام خورده بود و بکر عمرو را برد در حالی که کشان کشان برد، و بنابر قول تألیف و موصول و عطف معنی حال نخواهد شد. پس بر این تقدیر معنی چنین خواهد شد که زید چیزی را خورد و رفت و بکر عمرو را کشید و برد و مابعد «ها» که رفتن است ترکیب و وصل یافت به ماقبل آن که خوردن باشد و بردن ترکیب و وصل یافت به کشیدن و وجه تسمیه هم از این بیان ظاهر گشت و بنابر قول عبدالباسط، زید مبتدا و خورد خبر آن و بکر مبتدا و عمرو را مفعول و کشید خبر آن و «ها» در این هر دو ترکیب به معنی واو عطف است و سامع را منتظر خبر دیگر گردانید که رفت و برد باشد. و بعض نوشته اند «ها»یی که در میان دو فعل متغائر درآید و مسندالیه هر دو فعل که ماقبل و مابعد ها باشد یکی بود آن «ها» افادهء تفریعیهء عطف کند به معنی پس به بای فارسی که ترجمهء فای عربیه است، چنانکه گویند: فلان طعام خورد سوار شد، یعنی طعام خورد پس سوار شد. همچنین به لفظ آورده داد، و دیده فرستاد و شنیده گفتی، و آمده رفتی، و از طعام فراغت یافته سوار خواهد شد. و بعض گویند عطف این جا دو گونه است: 1- تفریعی. 2- تعقیبی. اول- چنانکه گویی زید طعام پخته خورد، یعنی پخت و خورد و خوردن متفرع است بر پختن. دوم- چنانکه طعام پخته رخصت گرفت، که در این جا همین قدر مدعا میشود که بعد آن کار این کار کرد و در این صورت اسناد هر دو فعل به یک فاعل است که در مثال اول، فاعل پختن هم زید است و فاعل خوردن هم اوست و در مثال ثانی، فاعل پختن و رخصت گرفتن نیز یکی است و در این نظر است، چه های مذکور دلالت بر بعدیت دارد مطلقاً و تفریعیت که بویی از علیت و معلولیت داشته باشد از خارج معلوم میشود «ها» را در آن دخلی نیست(85). (نهج الادب صص475-476).
|| در غیاث اللغات آمده است: «های تسمیه و آن آن است که اواخر اسماء و افعال ملحق سازند و به نسبت اصل ماده علم دهند، چنانچه لاله و سبزه و زرده و نیله و سفیده و دیده و گرده و خاکه و پیمانه و نشانه و ریزه». در کافنامه چنین آمده است: پدید آوردن اسم از صفت: زرده، سبزه، سفیده، سیاهه، تره، خشکه، شوله، کهنه، تنگه، تنکه، پهنه، همشیره، همخوابه و مانند اینها، همهء این کلمه ها نخست صفت بوده و جز با یک کلمهء دیگر به کار نمی رفته. مثلاً «نان خشک» ولی پس از پیوستن «ه» پسوند اسم (نام) گردیده که به تنهائی به کار میرود «زرده» به بخش زرد تخم مرغ و مانند آن گفته میشود. «سبزه» هر چیز سبز است و یک گونه از مویز که سبز است با این نام شهرت یافته است. «سفیده» به سفیدهء بامداد و سفیدهء تخم مرغ و مانند آنها گفته میشود. «سیاهه» به هر چیز سیاه گفته میشود و از جمله به معنای شبح و به معنی مسوده معروف میباشد. «تره» در طهران یک گونه سبزی(86) و در آذربایجان نام کاهوست. «خشکه» نان خشک را میگویند ولی به هر چیز خشکی میتوان گفت. «شوله» خوراک معروف است که شول «شل» پخته میشود. «کهنه» چیز کهن را میگویند بویژه پارچهء کهن را، «تنگه» هر جای تنگ است بویژه در تنگه های کوهی و دریایی به کار میرود. «تنکه» رخت تنکی را میگویند که از زیر رختهای دیگر میپوشند نیز هر چیز تنک را از فلز و مانند آن تنکه مینامند.(87) «پهنه» میدان را گویند و هر چیز پهن را میتوان با این نام خواند. «همشیره» و «همخوابه» بی نیاز از گزارش میباشد(88). این معنی نیز قیاسی است و ما میتوانیم هر صفت را با این پسوند اسم گردانیم، بدینسان که خشک صفت است و نانی که خشک باشد ما میتوانیم آن را خشکه بخوانیم ولی اگر پسوند نباشد باید بگوئیم «نان خشک». از اینجا میتوان دانست که «کهن» صفت است و «کهنه» نام میباشد، و اینکه کسانی «کهنه» را به حال صفت به کار برده میگویند «رخت کهنه» و مانند آن، این تعبیر چندان صورتی از علم ندارد، بلکه باید گفت «رخت کهن» و مانند آن و کهنه را در جایی آورد که مقصود نام باشد(89). «امبه» میوهء معروف هندوستان آن را «نغزک» نیز میخوانند که از شمار این معنای پسوند می باشد و برای این نام داستانی نوشته اند که می آوریم: گویا «امبه» را در فارسی «ام» میخوانده اند و چون این کلمه در ترکی معنای خوبی ندارد سلطان محمود غزنوی میگوید: «میوه ای بدین نغزی چرا با چنان نام زشتی خوانده شود» و این است که آن را «نغزک» نام میدهد که این نام شهرت دارد و شاعری در هند سروده :
نغزک خوش مغز کن بوستان
خوبترین میوهء هندوستان.
«آیینه» هم از این شمار است. ولی باید دانست که اصل کلمه «آبگین» بوده به معنی آب مانند، سپس آن را نام ساخته «آبگینه» گفته اند سپس هم آن را «آیینه» گردانیده اند. ولی «آبگینه» هم در فرهنگها بازمانده که آن یکی به معنی شیشه به کار میرود و این یکی به معنی معروف خودش و ما نمی دانیم آیا اصل معنی کلمه کدام یکی بوده است. (کافنامه صص23-25).
هائی که از صفت اسم میسازد، مانند: بیهوش - بیهوشانه :
جرعه ای خوردیم و کار از دست رفت
تا چه بیهوشانه در می کرده اند.
سعدی (کلیات چ فروغی ص120).
جوان - جوانه :
دویدی بسی از پس آرزوها
به روز جوانی چو گاو جوانه.
ناصرخسرو (دیوان ص381).
سبزه جوانی است مر ترا چه شتابی
در پی این سبزه همچو گاو جوانه.
ناصرخسرو (دیوان ص398).
محمدحسین بن خلف تبریزی در دیباچهء برهان چنین آورده است: هائی که در آخر افعال به جهت حرکت آنها بیاورند چه آخر کلمات فارسی همیشه ساکن میباشد، همچو: «رفته» و «گفته» و «شگفته»(90). (برهان قاطع چ معین ج1 ص ل).
|| نجم الغنی در نهج الادب آورده است: «در افعال ماضی مطلق مصدر متعدی درآید و علامت اسم مفعول باشد و معنی «شده» از او مستفاد شود، چون سوخته، یعنی سوخته شده و کوفته، یعنی کوفته شده، و در این بیت خواجه حافظ :
گر خاطر شریفت رنجیده شد ز حافظ
بازآ که توبه کردم از گفته و شنیده.
و هرگاه این «ها»ی مفعولی مضاف خواهد شد برای علامت کسرهء اضافت بالایش همزه خواهند نوشت(91)، چون: «کردهء او» و «گفتهء او» :
آنچه ای دل به تو زآن ترک جفاکیش آمد
شکوه زنهار مکن کردهء خود پیش آمد.
و گاهی در اسم نیز فایدهء اسم مفعول دهد چون «رنجه ای» «رنجیده ای» و «غرقه ای» «غرق شده ای». سعدی گوید :
نه بینی در ایام او رنجه ای
که نالد ز بیداد سرپنجه ای.
(نهج الادب ص476).
در کافنامه آمده است: پدید آوردن صفت از فعل: خفته، نشسته، ایستاده، فرستاده، فرشته، رشته، مرده، رسیده، دوخته، بسته، شکسته، و صدها بلکه هزارها مانند این. این کلمه ها از گزارش بی نیاز است فرشته و رشته را گفتیم که لهجهء شمال و از فرشتن (؟) و رشتن می آید. «بنده» به معنی غلام به کار میرود از «بندن» می آید که شکل دیگر بستن بوده و چون در زبانهای باستان هرکه را در جنگ دستگیر می ساختند و دست بسته به خانه می آوردند و به بندگی نگه می داشتند از اینجا آن نام پیدا شده. اما «برده» که آن نیز به همین معنی است به گمان ما شکل دیگر «بنده» باشد، زیرا در پهلوی راء و نون به یک شکل نوشته میشود و چه بسا در خواندن به همدیگر تبدیل می یابد، چنانکه این حال در ریشهء «کردن» و «میکنم» و «بکن» پیداست که پیاپی نون و راء به هم تبدیل می یابد شکل پهلوی آن کلمه را ما میتوانیم هم «بندک» و هم «بردک» بخوانیم. (کافنامه صص22-23).
در دستور زبان فارسی تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار... ج 2 ص125 آمده است: «هاء مفعولی» که به آخر صفت مفعولی درآید: گشته، زده، شنیده، آشفته، پرورده :
آن کس که مرا بکشت بازآمد پیش
ماناکه دلش بسوخت بر کشتهء خویش.
سعدی.
چون نون مصدر را بیفکنند و به جای آن «ه» نهند کلمه اسم مفعول یا «صفت مفعول» و هم مفرد غایب فعل ماضی قریب شود. به عبارت دیگر های غیرملفوظ در آخر مصدر مرخم علامت صفت مفعولی است یعنی ها از مصدر صفت میسازد، مانند: آزموده، از آزمودن و انگیخته، از انگیختن :
بر این سبزهء آهوانگیخته
ز ناف زمین نافه ها ریخته.نظامی.
خفته، از خفتن :
شب و روز بیدار باشد به کار
که بر خفتگان ره زند روزگار.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص 156).
دیده، از دیدن :
مگر دیدی احوال نادیده را
پسندیده و ناپسندیده را.
نظامی (اقبالنامه چ وحید ص 154).
رسته، از رستن :
بدین چارسوی مخالف روان
نیم رسته گر پیرم و گر جوان.نظامی.
فرستاده، از فرستادن :
فرستاده را گفت ره درنورد
نباید که یابد تو را باد و کرد.
فردوسی (شاهنامه ج 1 ص80).
فروبسته، از فروبستن :
بود آیا که در میکده ها بگشایند
گره از کار فروبستهء ما بگشایند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص137).
گفته، از گفتن :
بر گفتهء من کار کن ای خواجه ازیراک
کردار ببایدت به اندازهء گفتار.
ناصرخسرو.
نهاده، از نهادن :
فرامرز را دست بسته چو سنگ
به گردن نهاده ورا پالهنگ
بیارم به درگاه افراسیاب
سر نیزه بگذارم از آفتاب.فردوسی.
محمدحسین بن خلف تبریزی در دیباچهء برهان آورده است: «های بیان فتحه است و بغیر از دلالت بر فتحهء ماقبل هیچ مدخل دیگر ندارد، همچو: «خانه» و «کاشانه» و «بنده» و این در جمع البته ساقط میشود(92)، همچو: «خانها» و «جامها» و «بندها» و در اضافت به همزهء ملیّنه(93) تبدیل می یابد، همچو «خانهء من» «جامهء من» و «بندهء خدا» و در تصغیر به گاف تبدیل می یابد، همچو: «خانگک» و «جامگک». (برهان قاطع چ معین ج1 ص لا). نجم الغنی در نهج الادب دربارهء «های علامت صفت مفعولی» آورده است :
هائی که در اواخر افعال درآید و افادهء تعمیم زمان ماضی و اتصاف صفت از برای موصوف کند، چنانکه هرگاه شخصی گوید که فلان این حرف گفته و این در سفته چنان مفهوم شود که یک وقتی از اوقات زمان ماضی این سخن گفت و این گهر سفت. و هرگاه گوید: فلان این سخن گفت و این گهر سفت چنان مفهوم شود که در نزد قائل زمان گفتن و سفتن معین است و اینکه گفته اند که این «ها» در آخر فعل ماضی به جهت انتها و اتمام حرکت و قطع و وقف درآمده است چه ماضی غالباً موقوف الآخر میباشد و گاهی به سکون آن. پس هرگاه به ضرورت شعر و یا به وجهی دیگر آخرش مقتضی حرکت باشد ناچار در آخر آن «ها» درآورند و این «ها» زائده باشد برای فصاحت و شیرینی و سبکی تلفظ و از معنی هیچ تعلق ندارد و در این وقت در آخر آن یکی از حروف روابط چون «است» یا «بود» یا مثلهما اکثر محذوف باشد -انتهی. اولی نیست چرا که تا لفظ را معنی باشد بی معنی و زائد نباید گفت. بدان که بعض از اهل لغت نوشته اند که «ها» در اواخر ماضی ملحق شود و آن ماضی را قریب الحال می گرداند، چنانکه «گفت» و «گفته» زیرا که «گفت» عام بود که پیش از ساعت اخبار در وقتی گفته باشد و چون «ها» بدان ملحق شد بدین معنی باشد که نزدیک زمان اخبار گفت. و خان آرزو در مثمر میگوید که «گفته» در اینجا به معنی ماضی نیست اگر فعل می بود احتیاج رابط نمی داشت چرا که در یک قضیه دو حکم معنی ندارد حال آنکه کلمهء «است» و «بود» همراه آن می آید و گاهی حذف شود:
برو به کار خود ای حافظ این چه فریاد است
مرا فتاد دل از کف ترا چه افتاده ست.حافظ.
در این صورت اگر فعل لازم بود اسم فاعل باشد مثل استاده است و اگر متعدی بود به معنی اسم فاعل گرفته شود، چنانکه زید عمرو را کشته است، و این در حکم آن است که گویند زید کشنده است عمرو را. این قدر هست که چون در اصل ماضی بود «ها» بدان ملحق شده توهم معنی ماضی پیدا میشود و در واقع نیست، چه در اسم فاعل زمان را دخل نیست. پس معنی «پادشا فرموده است که چنین کنند» آن باشد که «پادشا فرماینده است که چنین کنند» مگر آنکه قیدی یا رابطی که بر معنی دلالت کند به او آرند مثل گفته بود یا پارسال گفته است. در این صورت از جوهر کلمهء ذات الهاء معنی فعل حاصل شود و معنی ماضی از آن قید یا رابط پیدا گردد. حاصل کلامش این است که معنی ماضی از وقوع فعل متوهم نمی شود مگر آنگه که قیدی یا رابطی که بر ماضی دلالت کند با او آرند مثل «گفته بود» یا پارسال گفته است. در این صورت از جوهر لفظ معنی ماضی حاصل نشود، بلکه به سبب آن قید یا رابطه پیدا گردد. و در زوائد الفوائد گوید: آنچه بعضی گفته اند که در آخر افعال به جهت وقف و قطع آید و در آخر آن یکی از حروف ربط مثل: «است» و «بود» و امثال آن اکثر محذوف باشد، چنانکه شاعر چنین گفته و فلان مروارید سفته و از این عالم است در بیت نظامی:
شه از شیرمردیش حیران شده
بر آن دست و تیغ آفرین خوان شده.
پس «حیران شده» و «آفرین خوان شده» به معنی حیران و آفرین خوان شده بوده باشد، نه به جهت ارتباط به مابعد، چنانکه گویند: شمشیر برآورده کشت و دست شسته طعام برآورد، صحیح نیست و نیز در مصرع اول «های» تفریعیه بی تکلف صحیح میشود و احتیاج به حذف عطف در مصرع دوم میشود و در مصرع دوم اگر زائده گویند می توان شد چه بدون «ها» هم معنی مذکور حاصل میشود پس آن هم از عالم خان و خانه باشد. غایتش آنجا ملحق به اسم شده و در اینجا به فعل فلاتغفل -انتهی. موافق قول این محقق لازم می آید که در عین حالتی که زید عمرو را می کشد اخبار به این کلام که زید عمرو را کشته است صحیح شود، چنانکه گفتن زید کشندهء عمرو است صحیح است فافهم فانه دقیق، تمام شد عبارت زوائد الفوائد. و صاحب جواهر الحروف بر این قول خان آرزو که در این جا به معنی ماضی نیست، بلکه اسم فاعل است اعتراض کرده که اگر این را اسم فاعل اعتبار کنند می باید که اسم مفعول هم اعتبار کنند، چنانکه در اکثر مواقع همین است و لایخفی ما فیه من البعد و السخافة، چه ماضی را به معنی فاعل و مفعول گفتن خلاف قانون است و علاوه این است که فاعل این فعل اکثر مظهر می آید در این صورت به معنی فاعل بودنش محال. پس لازم شد که اول این ماضی را به لحاظ قرب زمانه به منزلهء مضارع گیرند و مضارع را بر وفق قاعدهء متفارقه به معنی فاعل یا مفعول اعتبار نمایند فافهم و تأمل و لاتغلط -انتهی کلامه. و خان آرزو را بر این ایراد نظر است و ما بوجه خوف طوالت اینجا ذکر نکردیم و مخفی نماند که از کلام بعض مستفاد میشود که «های» مختفی در آخر صیغهء واحد غائب ماضی مطلق بر سه نهج می آید: یکی به جهت انتها و اتمام حرکت و این «ها» زائد باشد برای فصاحت چون گفته و کرده و نشسته و برخاسته «ها» را به تلفظ آوردن فصاحت نیست. دوم برای افادهء اسم مفعول و معنی «شده» از او مستفاد می شود، چنانچه خریده و گزیده و چکیده و کشته. سوم برای افادهء معنی صفت مشبه و فرق در هر دو اخیر این است که «های» اسم مفعول ملحق به فعل متعدی و «های» صفت مشبه ملحق به فعل لازم گردد، زیرا که اسم مفعول از غیرمتعدی و صفت مشبه از غیرلازم نیاید و صفت مشبه افادهء اتصاف فاعل کند بر سبیل ثبوت و استقرار و بوی از ماضی دارد اگرچه ذوات ازمنه را در معنی اسمی دخلی نباشد چون افتاده و بالیده و بسته و مرده و پیوسته(94). (نهج الادب صص476-478).
|| در غیاث اللغات آمده است: «های مصدریه» چنانچه زاره به معنی زاری. کسروی در کافنامه چنین آورده است: پدیدآوردن نام مصدر: مویه، ناله، گریه، خنده، اندیشه، بوسه، لرزه، پیرایه و مانند اینها. این کلمه ها گاهی به معنای نام مصدر است و گاهی به معنای دیگر. مثلاً اگر بگوئیم «از اندیشه چه برمیخیزد!» مقصود نام مصدر خواهد بود ولی اگر بگوئیم «اندیشهء من این است» مقصود چیز دیگر است. پیرایه نیز گاهی نام مصدر است و گاهی به معنای «آنچه با آن بپیرایند». این نکته را هم باید دانست که پیراستن با آراستن فرق آشکاری دارد، بدینسان که آراستن آن است که چیزهای زیبایی بر یک چیز بیفزایند ولی پیراستن آن است که چیزهای نازیبائی را از خود دور کنند. مثلاً زن اگر روی میشورد «میشوید!» و مویهای بیجا را از چهره می سترد این کار او پیراستن است ولی اگر رنگ و بوی بر چهره میمالد این کار آراستن می باشد. از اینجاست که گفته شده: «آراستن سرو ز پیراستن است». این تفاوت در میان دو کلمه بسیار مهم است، ولی در کلمهء پیرایه گاهی این تفاوت منظور نیست، چنانکه گفته اند: «علی الخصوص که پیرایه ای بر او بستند». که مقصود از پیرایه در اینجا آرایش میباشد. این معنی را نیز قیاسی نمی توان شمرد و بسیار اندک به کار میرود». (کافنامه ص27). محمد معین چنین مینویسد: «هرن نویسد: = (ه) َه(95) پهلوی (اک)(96) پارسی باستان اَ کَ(97) (در چند مورد، این پساوند ساختمانی تازه از پارسی میانه به شمار میرود). هرن در همان صفحه، پهلوی «خند ـَـ ک»(98)، پارسی «خنده». پهلوی رنجک(99)، پارسی «رنجه» را در ردیف «بنده»، «کامه»، «نیمه»، «چشمه»، «ریشه» و غیره به نام اسم (نیز صفتِ) ساخته از اسم و فعل،(100) نامیده. باید دانست که کلمات مختوم به «ه» را که معنی اسم مصدری دارند از لحاظ دستور زبان، باید جدا کرد، ولی از لحاظ ریشه که همه ناشی از اک(101) پهلوی هستند، آنها را در یک ردیف باید به شمار آورد. تسمیه: «ه» مورد بحث را به قیاس با «شین» (اسم مصدری و یای مصدری) «های مصدریه»(102) و «های مصدری» خوانده اند و بهتر است آن را «های اسم مصدر» بنامند. موارد استعمال: 1- به صورت بسیط به معنی اسم مصدر به کار رود، مانند: پذیره، پرسه، زاره، لب گزه و نیوشه. 2- به صورت بسیط، به معنی اسم به کار رود، مانند: خنده، گریه و ناله. 3- در ترکیب افعال به کار رود، مانند: پذیره شدن، پرسه کردن، زاره کردن، گذاره کردن، گذاره آوردن، گریه کردن، لرزه بر... افتادن، مویه کردن، ناله کردن و نیوشه گرفتن. 5- به ندرت با ادات فاعلی ترکیب شود، همچون :
مویه گر گشته زهرهء مطرب
بر جهان و جهانیان مویان.
انوری (از فرهنگ سروری).
2- ساختمان - کاشف در دستور زبان فارسی (در فروع افعال مشتق از امر حاضر) گوید:(103) حاصل مصدر، که با افزودن یک «های» وصل به آخر امر حاضر تشکیل یابد. مثال: پویه، مویه، خنده و گریه. در دستور قریب آمده(104): (از علامات اسم مصدر) «ه» در آخر امر [ ست ] : خنده، گریه و ناله. در دستور فرخ نقل شده(105): در بعضی مصدرها و افعال که اصول آنها در ابتدا (شاید) اسم نبوده است، یک هاء اسمیه (که تفصیل و استعمالهای مختلف آن برخی گفته و برخی پس از این گفته خواهد شد) در آخر امر مفرد حاضر اضافه کرده اسم ساخته اند، چون: «خنده» که از خندیدن گرفته شده، و «گریه» که از گریستن آمده است و «پویه» و «مویه» و غیره. در دستور قبفهی(106)، در عنوان «اسم مصدر» نوشته اند(107): همچنین کلمات «مویه»، «پویه» و «ناله» که از ریشهء موی، پوی و نال(108) ساخته شده، بدین طریق که حرف ها بدان پیوسته و افزوده شده. کلمات مورد بحث به ریشهء فعل (دوم شخص امر حاضر) ملحق گردیده، چنانکه «پذیره»، به معنی استقبال از «پذیر» ریشهء پذیرفتن مأخوذ است :
چو خسرو بر این گونه آمد ز راه
چنین بازگشت از پذیرهء سپاه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج1 ص91).
گروهی به پاکی و دین پروری
پذیره(109) شدندش به پیغمبری.نظامی.
هرگاه حاکمی یا بزرگی به محلی وارد میشد مردم... گاوی یا گوسفندی میبردند و پیش وارد بر خاک می افکندند... و اختیار با شخص وارد بود که اجازهء کشتن دهد یا ببخشد، و این عمل را هم خون کردن میگفتند و جزو آئین پذیره و استقبال بود. (تعلیقات فیه مافیه فروزانفر صص238-239).
و «پُرسه» به معنی عبادت و پرسش از «پرس» ریشهء پرسیدن :
صحت ار خواهی در این دیر کهن
خستگان بینوا را پرسه کن.
ابوالقاسم مفخری (از فرهنگ سروری)(110).
و «خنده» از «خند» ریشهء خندیدن(111) : ملک را خنده گرفت و گفت: از این راست تر سخن تا عمر تو بوده است نگفته باشی. (گلستان چ قریب ص54).
به عاشقان سیه روز خنده بی دردی است
ترا که صبح به ناگوش شام میگردد.
صائب (از نهج الادب ص475).
و «دنه» به معنی نعمت و شادی و زمزمهء خوشحالی(112)، از «دن» ریشهء دنیدن(113) :
حاش لله گر کند پیوند با طبع تو غم
طبع غم را از نشاط تو پدید آید دنه.
کمال اسماعیل (از فرهنگ سروری).
و «رنجه» از «رنج» ریشهء رنجیدن :
هرکه با پولادبازو پنجه کرد
ساعد سیمین خود را رنجه کرد.
سعدی (گلستان چ قریب ص43).
و «زاره» به معنی زاری(114)، از «زار» ریشهء زاریدن(115) :
هزار زاره کنم نشنوند زاری من
به خلوت اندر نزدیک خویش زاره کنم.
دقیقی (از لغت فرس چ اقبال ص514).
آنکه آرند کشته را بکواره
بر سر بازارشان نهند به زاره
آید بر کشتگان هزار نظاره
پرّه کشند و بایستند کناره
نه به قصاصش کنند خلق اشاره
نه بدیت پادشه بخواهد از او مال.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص134).
گر از این خانه بیرون رفت باید
ندارد سودشان خواهش نه زاره.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی - محقق ص460).
آنکه از بیم تیغ او، هر شب
خصم را هست ناله و زاره.
شمس فخری (از آنندراج).
و «زنجه» به معنی مویه و نوحه(116) از «زنج» ریشهء زنجیدن، و «شکنجه» به معنی آزار سخت و عذاب(117) از «شکنج» ریشهء شکنجیدن :
به مرگ دیگران تا چند زنجه
نه مرگ آرد ترا هم در شکنجه؟
فخرالدین ابوالمعالی (از فرهنگ سروری).
و «گذاره» به معنی عبور از «گذار» ریشهء گذاردن = گذشتن : و چون ما از آب گذاره کردیم واجب چنان کردی... که مهترت رسول فرستادی و عذر خواستی... (تاریخ بیهقی چ فیاض ص249).
نیارد چشم سر، هرچند کوشی
همی زین نیلگون چادر گذاره.
ناصرخسرو (دیوان ص393).
و «گریه» از «گری» ریشهء گریستن :
از پی هر گریه آخر خنده ای است
مرد آخربین مبارک بنده ای است.
مولوی (مثنوی چ علاءالدوله ص22).
و «گزاره» به معنی شرح و تفسیر از «گزار» ریشهء گزاردن :
سخن حجّت گزارد سخت و زیبا
که لفظ اوست منطق را گزاره.
ناصرخسرو (دیوان ص395).
و «لب گزه» (لب گزک) به معنی گزیدن لب به دندان به علامت پشیمانی، یا اشارهء به کسی برای سکوت او(118).
«لرزه» از «لرز» ریشهء لرزیدن : غلامی که دگر دریا ندیده بود... گریه و زاری در نهاد و لرزه بر اندامش اوفتاد. (گلستان).(119)
«مویه» به معنی گریهء با نوحه و زاری(120) از «موی» ریشهء موییدن به معنی گریه و نوحه کردن و گریستن(121) :
نماز شام غریبان چو گریه آغازم
به مویه های غریبانه قصه پردازم.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص228).
شما هم یادگارهای گذشته را در پس پرده هائی که مضراب میدرد، به صورت دخترکانی ژولیده که از رفتن روزگار خوش مویه میکنند دیده و گرئیده اید. (آئینه محمد حجازی چ 3 کتابفروشی زوار ج2 ص320).و «ناله» از «نال» ریشهء نالیدن :
در حسرت رخسار تو ای زیباروی!
از ناله چو نال گشتم از مویه چو موی.
(المعجم شمس قیس چ مدرس رضوی ص253).
هرگه از درش خیمه میکنم، ناله میکنم نعره میزنم
من به حال دل گریه میکنم، دل به حال من خنده میکند.
فروغی (از نهج الادب ص475).
و «نیوشه» به معنی گوش فراداشتن به حدیثی(122)، از «نیوش» ریشهء نیوشیدن :
همه نیوشهء خواجه به نیکوئی و به صلح است
همه نیوشهء نادان به جنگ و فتنه و غوغاست.
رودکی (از احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ج3 ص1050)(123).
اشک بارید و پس نیوشه گرفت
باز بفزود گفته های دراز.
ابومحمد بدیع بلخی (از احوال و اشعار رودکی تألیف نفیسی ج3 ص1300).
استثنا - اسم مصدرهای ذیل از دوم شخص مفرد امر حاضر (که با ریشهء فعل اندکی فرق دارد) ساخته شده اند: «پیرایه»(124) از پیرای، امر از پیراستن :
بهتر از گوهر تو دست قضا
هیچ پیرایه بر زمانه نبست.
انوری (از فرهنگ سروری).
«گویه» به معنی گفتن و «واگویه» به معنی بازگو و مکرر کردن(125) حرف(126) که از «گوی» و «واگوی» فعل امر از گفتن و واگفتن ساخته شده اند، و «پاشویه» از «پاشوی» امر از پا شستن در تداول مردم رایج است.
(طرح دستور زبان فارسی، اسم مصدر حاصل مصدر ص95).
|| کسروی در کافنامه آورده است: پدید آوردن نام نتیجه از فعل: تراشه، خراشه، افشره، خاکروبه و مانند اینها. «تراشه» آن چوبهای باریک است که از تراشیدن پدید آید. «خراشه» جای خراشیدن است که به روی چیزی بماند. «افشره» چیزی که از فشردن به دست می آید. «خاکروبه» هر آنچه از رفتن گرد آید بویژه خاک و مانند آن. این معنی همچنان اندک است و جز در کلمه های کمی که از دیرین زمان به کار رفته در جای دیگری نمی توان به کار برد.» (کافنامه ص30). || گاهی زائد باشد و در زمان ما چیزی بر معنی نیفزاید، مانند: آشیانه - آشیان :
برو این دام بر مرغی دگر نه
که عنقا را بلند است آشیانه.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص297).
جانانه - جانان :
به بوی زلف تو گر جان به باد رفت چه شد
هزار جان گرامی فدای جانانه.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص 296).
یارب این شمع دل افروز ز کاشانهء کیست
جان ما سوخت بپرسید که جانانهء کیست.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص47).
جاودانه - جاودان. روانه - روان :
نهادم عقل را ره توشه از می
ز شهر هستیش کردم روانه.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص297).
ریزه - ریز. زمانه - زمان :
زمانه پندی آزادوار داد مرا
زمانه را چو نکو بنگری همه پند است.
رودکی (از تاریخ ادبیات تألیف صفا ج1 ص352).
نگار می فروشم عشوه ای داد
که ایمن گشتم از مکر زمانه
حافظ (دیوان چ قزوینی ص297).
شادمانه - شادمان : دوستان ما و مصلحان بدان شادمانه کردند. (تاریخ بیهقی).
کرانه - کران :
بده کشتیّ می تا خوش برانیم(127)
از این دریای ناپیداکرانه.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص297).
گمانه - گمان :
تو دل را بجز شادمانه مدار
روان را به بد در گمانه مدار.فردوسی.
میانه - میان :
نبندی زآن میان طرفی کمروار
اگر خود را ببینی در میانه(128).
حافظ (دیوان چ قزوینی ص297).
نشانه - نشان(129) :
ز ساقی کمان ابرو شنیدم
که ای تیر ملامت را نشانه.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص297).
در غیاث اللغات آمده است: «های اسمیه» زیرا که در آخر بعض اسماء واقع میشود، چون: خامه و آمه به معنی دوات و جامه و غله و کله. کسروی در ضمن معانی «ک» و «ها» می نویسد: یکی از معنی های «هاء» که در این کتاب نیامده است پدید آوردن صفت از اسم است، همچون: نبرده (مبارز)، نژاده (اصیل)، رنجه که از نبرد و نژاد و رنج درست شده است و گویا برای این معنی بیش از چند واژه مثال دیگری نتوان یافت. دربارهء مثال نخست در حدود العالم (ص6) نوشته: و نیزه تاختن و تیر انداختن آموخت، چنانکه نبردهء جهان گشت در انواع هنر. عسجدی گوید :
شاه ابوالقاسم بن ناصر دین
آن نبردی ملک نبرده سوار.
فردوسی گوید :
نبرده نژادی که چونین بود
نهان کردن از من نه آئین بود.
نمونهء مثال سوم در این بیت به کار رفته :
انگشت مکن رنجه به در کوفتن کس
تا کس نکند رنجه به در کوفتنت مشت.(130)
(کافنامهء کسروی ص38).
همچنین در کافنامه آمده است: «یکرشته کلمه هایی نیز هست که معنی های پیش از پسوند آنها دانسته نیست، چنانکه شانه(131)، خامه، جامه، سایه، چامه، چکامه، تشنه، گرسنه، تازه، پیاله، آمه، دانه، چاره، چانه، سینه، پاشنه، پنبه، پرده، پینه، پاره، دهره و بسیار مانند اینها(132). زیرا در اینها پیدا نیست که کلمه پیش از پیوستن پسوند چه معنی داشته، از اینجا میتوان پی برد که این کلمه ها بسیار دیرین است که معنی های اصلی آن پاک فراموش گردیده، ولی از راه زبان شناسی میتوان کوشید که معنی پاره ای از آنها به دست بیاید از جمله نویسندهء این دفتر (کافنامه) کلمهء «دایه» را برگرفته چنین خواستم که معنی پیشین آن را پیدا نمایم. در آغاز این نکته نمودارم گردید که دایه چو به جای مادر است کودک را، شاید دای به معنی مادر بوده و پسوند در این کلمه به معنی مانندگی به کار میرود. ولی هرچه در فرهنگها جستجو کردم چنین کلمه را پیدا ننمودم. در زبان ارمنی که ارتباط با فارسی دارد کاوش کردم هم نتیجه ای به دست نیامد. در پاره ای نیمزبانها که دسترس دارم به جستجو پرداختم راهی به روی مطلب باز نشد. ولی پس از چند ماهی ناگهان آنچه را که میجستم در یک کتاب تاریخی پیدا نمودم. بدینسان که دینوری که خویشتن از مردم ایران است و زبان فارسی را می شناخته، چون داستان گم شدن بهرام گور را مینگارد چنین میگوید: مادر بهرام بدان جایگاه شتافته دستور داد جستجوهای بسیار کردند که مگر لاشهء بهرام را به دست بیاورند ولی نتیجه ای به دست نیامد و آن جایگاه را به جهت همین کار آن مادر «دایمرگ» نام نهادند. میگوید: زیرا که دای در زبان فارسی به معنی مادر میباشد(133). این یک جملهء دینوری دشوار مرا آسان ساخت و دانستم که آنچه پنداشته بودم بجا بوده. سپس نیز از کسانی شنیدم که دای به معنی مادر هنوز در زبان بختیاری به کار میرود(134). سپس هم به نکته های دیگری برخوردم که موضوع را هرچه روشنتر گردانید. از جمله اینکه «دایی» که کسانی آن را ترکی می پندارند فارسی است و این نام بدان جهت داده شده که دایی چون خویشاوند مادری است او را به مادر نسبت داده اند، پس «دای» و «دایه» و «دایی» معنی هر سه روشن گردید.» (کافنامه ص39). و نیز در کافنامه آمده است: حال و چگونگی - نیمه کاره، درسته، بیراهه، دوباره و مانندهای اینها. این کلمه ها در هر عبارتی که به کار میرود مقصود نشان دادن حال و چگونگی است. مثلاً در این عبارتها: «آشکارا بدگوئی میکند» «به سگ هرچه می دهی درسته می بلعد» «آشکارا» از روی لهجهء آذری است در فارسی باید «آشکاره» گفت(135)، این معنی نیز قیاسی نیست و ما نمی توانیم در همه جا آن را به کار بریم. (کافنامه ص32).
|| جایگاه، سرخه، انجیره از آبادیهای فارس میباشد. در میان نامهای آبادی از اینگونه نامها بیشمار است که نویسنده در کتاب دیگری گفتگو از آنها کرده. در آذربایجان گاهی این معنی را با «جوق» یا «جه» آورده اند، چنانکه در کلمه های «محمودجق» و «زاویه جوق» و «قزلجه» و مانند آنها. قزلجه درست هم معنای نام «سرخه» است که در پیرامون تهران و این سامانها فراوان یافت میشود. (کافنامه ص31). || پدیده آوردن اسم از بانگ - غرغره، فرفره، ترقه و مانند اینها. غرغره یا غرغرک معروف است، چون بانگ غرغر میکند با این نام خوانده شده است. فرفره نام بازیچهء کودکان است. ترقه را میدانیم که چون میترکد و بانگ ترق بیرون میدهد با این نام خوانده اند. (کافنامه ص27).
مادینگی - این معنی چون بسیار باریک است و امروز از میان رفته باید شرح درازی دربارهء آن برانیم. در هر زبانی برای جدا کردن مادینه از نرینه نشانی هائی هست. بویژه در زبانهای باستان که این نشان بیشتر بوده. ولی در فارسی نه در زبان امروزی و نه در زبان های باستان چنان نشانی دیده نمی شود، جز اینکه از جستجو چنین برمی آید که یکی از معنی های کاف همین بوده که مادینه را از نرینه جدا گرداند. دلیلهائی که بر این سخن هست یکی آنکه حکمرانان بزرگ را «شهربان» (یا به لهجهء آن زمان خشتر پاون) می نامیدند که به معنی نگاهدار کشور بوده، چه شهر به معنی کشور به کار میرفته. از آن سوی در زمان ساسانیان می بینیم زن پادشاه را «شهربانو» میخواندند و ما چنین می پنداریم که این کلمه همان شهربان است که چون بر زن گفته میشود، واو که گفتیم گاهی جانشین کاف بوده به آخر آن افزوده گردیده. خود از همین جاست «بانو» به معنی «بی بی» یا «خانم» گردیده. همین حال را دارد کلمهء «کدبانو» که باید گفت همان کدبان است و «واو» برای مادینگی افزوده شده، چه «کد» به معنای خانه میباشد و «کدبان» نگاهدار خانه و «کدبانو» زن نگاهدار خانه است(136). فردوسی نیز شهربانو را به جای «ملکه» به کار برده و در آنجا که از زبان اسفندیار میگوید :
تو را بانوی شهر ایران کنم
به زور و به دل کار شیران کنم.
دلیل دیگر داستان کردی و کردیه است که در تاریخ ساسانیان نوشته اند. کردی از نزدیکان خسروپرویز بود و به میانجیگری وی خسرو خواهرش کردیه را به زنی گرفت و از او فرزندی یافت. این داستانها را دینوری نوشته و فردوسی به نظم سروده و اینکه نام برادری کردی و نام خواهر وی کردیه (که بی گمان اصل آن کردیک است) بوده این خود می رساند که کاف در فارسی به جای نشانهء مادینگی به کار می رفته. دلیل سوم، در تاریخهای یونانی نام روخشانا معروف است و او دختری است که به گفتهء شاهنامه پدر وی دارا آخرین پادشاه هخامنشی بوده و به هر حال زن اسکندر ماکیدونی(137) گردیده است. در کتابهای فارسی آن را «روشنک» گردانیده اند، چنانکه فردوسی می گوید :
کجا مادرش روشنک نام کرد
جهان را بدو شاد و پدرام کرد.
و این کار مؤلفان فارسی اگرچه بی ایراد نیست، زیرا در زمان هخامنشیان آن نام را «روخشانا» میخوانده اند. ولی از دیدهء اینکه فردوسی و دیگران قاعدهء زمان ساسانیان را به دیده گرفته اند ایراد چندانی بر آنان نیست، زیرا یقین است در این زمان کلمه را «روشنک» میخوانده اند. از آن سوی ما آگاهی داریم که مردان را هم «روخشن» یا «روشن» مینامیده اند، چنانکه پلوتارخ کسی را با این نام روخسانس(138) یاد میکند که ثمیستوکلیس یونانی در دربار ارتخشنر دیده. پس این دلیل دیگری است که در فارسی تفاوت میانهء زن و مرد با کاف گذارده میشده است. گذشته از آنکه در زبانهای دیگری این تفاوت هست از زبانهای آری نیز ما این تفاوت را در میانهء زن و مرد می یابیم از جمله در لاتین نشانهء مادینگی در نامهای زنان الف بوده، چنانکه ژولیوس(139) و ژولیا(140) و اکتاویوس(141) و اکتاویا(142) و مانند اینها. این الف در فارسی نیز بوده که سپس تبدیل به کاف یافته است. زیرا چنانکه گفتیم در زبان هخامنشیان به جای پسوند کاف الف به کار میرفته و این است که گفتیم «روشنک» در آن زمان «روخشانا» بوده است. (کافنامه صص34-36).
(1) - ن ل: سگالیده.
(2) - ن ل: چنگ.
(3) - ن ل: سگالید در جنگ مانند قوچ.
(4) - و به ضبط آنندراج:
بر گرد گل سرخ کشیده خط سبزی
تا خلق جهان را فکند زآن به خلالوش.
(5) - ن ل: هستو.
(6) - ن ل: از رخت و کیان خود.
(7) - ن ل: نماندستم.
(8) - در پهلوی کلماتی که به «س» ختم میشده در فارسی دری «س» به «ه» بدل شده است، مانند: آگاه = آگاس، آگاهی = آگاسی، راه = راس، رهیدن = رسیتن، گاه = گاس، گاوماها =گاوماسا، ماهی = ماسی، مه = مس، مهمغان = مسمغان.
(9) - در پهلوی کلماتی که به «ک» ماقبلْ مفتوح (ak) ختم میشده در فارسی «ک» به «ه» بدل شده است، مانند: کارنامه = کارنامک، نامه = نامک.
(10) - و رجوع به آنندراج (ذیل ه) شود.
(11) - «ه» اصلی است و جزء کلمه است. رستهم: به ضم اول و سکون ثانی و فتح فوقانی و ها و میم هر دو ساکن، رستم زال را گویند. (برهان قاطع). رستم = رستهم = روستهم = روستم. به ضم راء و فتح تاء، مرکب از دو جزو: رس = raodha(بالش، نمو) [ رستن و روییدن از همین ریشه است ] + تهم = taxma، در پارسی باستان و گاتها و دیگر بخشهای اوستا به معنی دلیر و پهلوان. تهمتن نیز از همین ریشه است به معنی بزرگ پیکر و قوی اندام، و در حقیقت تهمتن معنی کلمهء رستم است. بنابر آنچه گفته شد رستم، یعنی کشیده بالا و بزرگ تن و قوی پیکر. «یشتها ج2 ص139».
نام جهان پهلوان ایرانی پسر زال، پسر سام. مارکوارت تصور کرده است که رستخم (اوستاRaota-staxma) عنوان و صفتی برای گرشاسب جهان پهلوان بود. «کریستنسن، کیانیان ص145». ولی نلدکه این قول را مردود دانسته. هرتسفلد رستم را با گندفر، پادشاه سگستان (سیستان) یکی میداند. «تاریخ باستان شناسی تألیف هرتسفلد چ لندن 1935 صص 62-63». هنینگ در مجلهء مدرسهء السنهء شرقی لندن (ج XIIIصص 1154 - 1155) در معرفی و نقد کتاب مذکورِ هرتسفلد گوید: سرگذشت جذاب Gundafarrو قصر واقع در کوه خواجه (سیستان) بار دیگر در سخنرانی هرتسفلد شرح داده شده است. ما میدانیم نام Arostomدر P austos Biwzandaci (قرن پنجم میلادی) چ Venice 1914 م. ص333 و تاریخ بی نام سریانی - که هوبشمان در دستور ارمنی 71 نام برده (این تاریخ در مجلهء پیام نو، تهران سال سوم از شمارهء 1 به بعد از ترجمهء روسی بانو ن. و. پیگولوسکایا ترجمه و چاپ شده است. [محمد معین]) یاد شده. اینها قدیمترین مواضعی هستند که نام مزبور در آنها آمده و نشان میدهند که در قرن پنجم میلادی شکل و هیأت دوهجائی Rostamمعمول بوده. در هر حال، احتیاجی نیست که دربارهء قدمت شکل روتستهم Rwtsthm که در کتب پهلوی زرتشتی آمده شک کنیم، بلکه باید بگوئیم که این کلمه لااقل بشکل نعت و صفت، پیشتر مستعمل بوده است. به نظر میرسد که مدارک کتبی فرضیه ای را که مبتنی است بر اینکه نام رستم، رابطهء مستقیم با Gundafarr دارد، رد کند و اجازه میدهد که فرض کنیم داستان رستم قدیم تر و مستقل از افسانهء اخیر باشد.
(12) - زردشت: نام مؤسس آیین ایران باستان در فارسی به صورت های زردشت، زرتشت، زردهشت، زراتشت، زارتشت، زره تشت، زاردهشت، زاردشت، زارتهشت، زارهوشت، زرادشت، زراهشت، زره دشت، زره هشت آمده و معمولتر از همه زردشت و زرتشت است. این نام در گاتها به صورت Zarathushtraیاد شده. در جزو دوم اشترا (به معنی شتر) اختلافی نیست، ولی در وجه اشتقاق جزو اول سخن بسیار رفته، به احتمال قوی به معنی زرد است، زیرا زرد در پارسی باستان zarta = اوستا zareta ، ارمنی zartagoin(زردگون، گل زرد) «هوبشمان 656»، پهلوی zart... است، پس این کلمه جمعاً به معنی دارندهء شتر زرد است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ذیل: زردشت و زرد). با این حال هر دو ها جزو کلمه است و آنها را نمیتوان زائد شمرد.
(13) - رجوع به پانوشت ماقبل در مورد رستهم شود.
(14) - زره تشت. (مزدیسنا تألیف معین ص62).
(15) - رجوع به همین کلمات در لغت نامه شود.
(16) - خلاصهء مثنوی چ تهران 1321 ص77.
(17) - در چاپ نیکلسون نیامده.
(18) - املای فارسی، مجلهء فرهنگستان 2:1 ص5.
(19) - «های اصلی آن است که در کل احوال ملفوظ باشد علی الخصوص در اضافت و جمع و تصغیر و نسبت، چنانکه «زره من» و «زرهها» و «زرهک» و «زرهی». (المعجم چ دانشگاه ص184).
(20) - این ها همان هایی است که در اصطلاح متأخران به های صفت مفعولی (یا هاء وصفی) موسوم است و به جای واو عاطفه نیست، چنانکه: زید طعام پخت و خورد و طعام پخت و رخصت گرفت. بعضی این ها را زائد دانسته و در شمار فوائد هاء زائد نیز آورده اند.
(21) - بجز لغت فرس همه جا: جوجگک. در لغت فرس: جوژگکان.
(22) - ن ل: مهتر.
(23) - علت آن است که اینگونه کلمات در اصل (پهلوی) مختوم به کاف بوده اند، چنانکه بنده در پهلوی bandak، پارسی باستان bandaka از مصدر بستن جمع آن بندگان، در پهلوی bandakan عبد، غلام. مقابل آزاد و تشنهء پهلوی tishnak از tishn، از tirshn، اوستائی tarshna، سانسکریت trshna، اورامانی taeshnae، گیلکی taeshnae، فریزندی و یرنی tajna، نطنزی tashna، سمنانی tashun، سنگسری tashshon، سرخه ای tashand، لاسگردی tashan، شهمیرزادی tashna، عطشان، دارندهء عطش، که تشنگی دارد. ج، تشنگان:
کس نبیند که تشنگان حجاز
به لب آب شور گرد آیند.
سعدی (گلستان ص32).
و زنده در پهلوی zindak (حی) از zhivandakبا پسوند - ak مشتق از ایرانی باستان jivant از zivishn) jivزیستن). (حاشیهء برهان چ معین ذیل: بنده، تشنه و زنده) بنابراین در جمع باصل بازگردند (منتهی در زبان فارسی کاف به گاف بدل شود) و کلمات عربی نیز که مختوم به «ة» هستند و در فارسی به صورت هاء غیرملفوظ درآیند، به سیاق کلمات فارسی، هاء را به گاف بدل کنند: آنگاه بدین روز ششم [ فروردین ]خلوت کردندی [ شاهان ] خاصگان را. (التفهیم بیرونی چ همائی ص253). انوشیروان به عاملی از عمال خویش نبشت که مردم زادگان را و اهل خرد را به محبت و احسان سیاست کن و سفلگان را بترس. (عقدالعلی ابوحامد کرمانی چ عامری ص58) (قاعده های جمع تألیف محمد معین ج1 ص26). و رجوع به مفرد و جمع تألیف ایشان ص60 به بعد شود.
(24) - parrak. (25) - ن ل: بدهد.
(26) - ن ل: شاهانه.
(27) - ن ل: شود.
(28) - ن ل: بماند.
(29) - ن ل: بیفتد.
(30) - ن ل: بماند.
(31) - ن ل: دهد.
(32) - ن ل: فتحه.
(33) - ن ل: ساقط آید.
(34) - ن ل: باشد.
(35) - ن ل: و راست.
(36) - ن ل: نشنید بخ بخ او را نه.
(37) - ن ل: چیره.
(38) - «شمس قیس در اینجا کمی از حدود سلامت ذوق که دارد تجاوز می کند. بگاه به معنی زود آن هم تنها در بامداد بگاه و شاید مترادف های بامداد آمده است. لیکن بگاه گفتی، نه در قدیم و نه حالا هیچکس به معنی زود گفتی در نظم و در نثر نیاورده است. و بیگاه گفتی به معنی دیر گفتی در هیچ کلامی از قدما و معاصرین شنیده نشده است و شاید بیگاه شدن به معنی دیر شدن آمده باشد، لکن آن هم در نماز و امثال آن معنی دیری از قرائن دیگر کلام مفهوم میشود نه از نفس کلمهء بیگاه، چه بیگاه به معنی نه به وقت و هنگام خویش است اعم از زود یا دیر و شاید کلمهء بگاه بی قیدی از بامداد و صبح و غیره خود برأسها معنی صبح زود میدهد، چنانکه:
پیشم آمد به گاه در راهی
نغزمردی شگرف برناهی. (یادداشت مؤلف).
(39) - ن ل: به سرو پوشند قبا.
(40) - ن ل: برنائی (؟)
(41) - در صورتی که «انه» مزید مؤخر مستقلی نباشد و «مردانه» عبارت باشد از «مرد» به اضافهء الف و نون جمع به اضافهء «ه»، این هاء را میتوان به معنی «درخور» و «سزایِ» دانست: بچگانه، جوانمردانه، زنانه، شاهانه، مردانه:
با درفش کاویان و طاقدیس
زرّ مشت افشار و شاهانه کمر. رودکی.
(42) - هاء یکساله و یک روزه اندازه و مدت را معلوم کند و در کلمات فرزانه و شبانه بعضی «انه» را مزید مؤخر مستقلی میدانند.
(43) - از این عالم، یعنی از این قبیل.
(44) - هاء «ساله» و «ماهه» مزید مؤخری است که مقدار و اندازه را هم معلوم میکند.
(45) - ها در گیره علامت اسم آلت مشتق است نه علامت نسبت، مانند کوبه و غیره...
(46) - ن ل: ساقیا (؟)
(47) - از این «ه» معنی مقدار هم برمی آید.
(48) - کمانها گرفتند و تیر خدنگ
نشانه نهادند چون روز جنگ.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ص212).
(49) - در این باره اختلاف نظر است. بعضی «انه» را مزید مؤخر مستقلی میدانند.
(50) - Plateau. (51) - های برخی از کلمات، مانند: آینده، رونده، شنونده و گوینده، چنانکه برخی تصور کرده اند ظاهراً به معنی فاعلی است، اما مستقلاً به این معنی نیست بلکه با ترکیب «ند» بصورت «نده» علامت صفت فاعلی درآمده است. به هر حال معنی فاعلی از کلمهء «انه» قبل از «ها» برمی آید و معنی «ها» در امثال مزبور کاملاً روشن نیست.
(52) - در خراسان دیگ سنگی را هرکاره گویند.
(53) - های هرکاره و ناکاره برای کثرت و شدت مبالغه آمده است.
(54) - علامت فاعلی «ها» نیست، بلکه «نده» است که به آخر کلماتی چون گوی و جوی صیغهء امر افزوده شده.
(55) - این هاء علامت صفت مفعولی است چنانکه بیاید.
(56) - این هاء زمانی است چنانکه بیاید.
(57) - ها در کلمهء زنده که ظاهراً مخفف زینده است جزو «نده» علامت صفت فاعلی است، و های مرده و کشته و افتاده، مانند های آمده و غیره علامت صفت مفعولی است.
(58) - مؤلف فرهنگ جهانگیری عبارت برهان را با افزودن «دوساعته» بدون ذکر مأخذ در معانی «های مختفی» آورده است.
(59) - مغانه و عروسانه و شاهانه را از این قسم نمی توان شمرد. رجوع به آنه در لغت نامه شود، و ما در همین مبحث از آن بحث کرده ایم.
(60) - در غالب نواحی ایران چهل روز اول زمستان را «چلهء بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «چلهء کوچک» و چهار روز آخر چلهء بزرگ را با چهار روز اول چلهء کوچک چارچارِ (چهارچهارِ) چله ها گویند.
(61) - هفته نیز از این قبیل است. در خراسان و نواحی دیگر ایران چون هفت روز بر مرگ کسی برآمد عصر روز هفتم زنان بر گورش گرد آیند و به ناله و شیون پردازند، یادش تازه گردانند و این روز را هفته خوانند.
(62) - و رجوع به بیت حافظ در فوق شود.
(63) - هدایت در انجمن آرا یک شبه، سه ماهه، چهارماهه و چهارساله را در جزء معانی نسبت آورده که چندان پسندیده نیست، هرچند نسبت اعم است.
(64) - در مثنوی چ محمد رمضانی ص255: «غلیظ».
(65) - این قول از صواب دور است. رجوع شود به «معنی دارندگی» که شرحش بیاید.
(66) - معنی «به جای چند مرد» نیز دهد.
(67) - در دستور زبان فارسی تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار، بدیع الزمان فروزانفر، جلال همائی و رشیدیاسمی «هاء» دوروزه، سه نفره، یکمرده به معنی مقدار و در ذیل معانی نسبت آمده که پسندیده نیست.
(68) - در اغلب نسخ «دریا» ضبط شده است.
(69) - ن ل: حیلها.
(70) - نجم الغنی در نهج الادب در مورد «هاء» هفته و پنجه آورده است: «هائی که در آخر اسم عدد ملحق شده افادهء معنی انحصار عدد کند، چنانکه زیاده از آن ملحوظ میشود. مثلاً یکه و پنجه و ششه و دهه چون «یکه تاز» و «پنجهء دزدیده» به معنی «خمسهء مسترقه» و ششهء عید به معنی شش روز که بعد عید روزه داران سنت است و دههء محرم و در قدما پنجاهه و صده نیز آمده است، چه انحصار در امثلهء مذکوره ملحوظ است و آنکه در پنجه به معنی معدود گفته خطا کرده». (نهج الادب ص473).
(71) - تو ضظغ و ابجدی. (تصحیح مرحوم دهخدا).
(72) - تو ز همه. (دیوان چ عبدالرسولی ص398).
(73) - به معنی اسم مکان نیز هست.
(74) - مجلّهء دانش 1 ص529.
(75) - e. (76) - he. بِاِش be-esh = بهش hesh - be.
(77) - a. (78) - اشاره به تصویر شیر و خرگوش در سقف اطاق.
(79) - اشاره به تصویر شیر و خرگوش در سقف اطاق.
(80) - رجوع به احمد خراسانی، مجلهء دانش ص529 شود.
(81) - برخی از شواهد اسم آلت مشتق نیست، مانند: کیله و وزنه:
چو در کیلهء جو امانت شکست
از انبار گندم فروشوی دست.
سعدی (کلیات چ فروغی ص355).
(82) - دستور زبان فارسی ج2 ص125.
(83) - e. (84) - این «ها» بیشتر همان معنی عهد ذهنی و شناختگی میدهد.
(85) - نقل اقوال صاحب نهج الادب و صاحب غیاث اللغات و صاحب فرهنگ نظام به منظور روشن کردن ذهن خواننده است که بداند در هیچیک از موارد مزبور «ها را در آن دخلی نیست»، زیرا آنچه مسلم است این است که «ه» هنگامی که به آخر سوم شخص ماضی مطلق ملحق شود صفت مفعولی درست میشود، مانند: گفته، رفته، خوانده و غیره. ولی شیوهء به کار بردن اینگونه صفات در صرف و نحو فارسی مباحث جداگانه ای دارد و مربوط به «ها» نیست، چنانکه گاه اینگونه صفات قید وصف اند و گاه صفت اسم و گاه مسند یا خبر مبتدا. و گاه هم برحسب سبک نثر معاصران به تقلید از زبانهای بیگانه وجه وصفی در برابر وجه اخباری به کار برند و مثلاً به جای عبارت: فریدون کتاب را خرید و آن را خواند و به برادرش داد، که وجه اخباری و دارای سه جمله است، گویند: فریدون کتاب را خریده آن را خوانده به برادرش داد، یعنی عبارت را به صورت وجه وصفی می آورند و فعل های ماضی «خرید» و «خواند» را به صفت مفعولی تبدیل میکنند و آن را قید فعل آخر قرار میدهند و «و» ربط را هم حذف میکنند و عبارت را به صورت یک جمله درمی آورند. و اگرچه این اسلوب نثر را استادان ادب معاصر نمی پسندند، ولی دیری است این روش شایع شده است و در هر حال ارتباطی به معانی «ه» ندارد.
(86) - در خراسان هم به همین معنی است.
(87) - ظ. این کلمه از Tunique فرانسوی مأخوذ از لاتینی Tuinca است که در ازمنهء اخیر متداول شده.
(88) - خود «همخواب» صفت است:
کرا خانه آباد و همخوابه دوست
خدا را به رحمت نظر سوی اوست. سعدی.
«باید دانست «همشیر» که صفت است برای برادر و خواهر هر دو می آید. «همشیره» هم از روی قاعده نام خواهر و برادر هر دو میتواند بود، ولی اکنون تنها نام خواهرش میگیرند». (احمد کسروی).
(89) - استعمالات مردم را نمی توان به قیاسهای خیالی مقید کرد، کهنه و کهن هر دو در فارسی به معنی صفت به کار میرود.
(90) - این نوع «ها» همان های علامت صفت مفعولی است.
(91) - همزه نیست. رجوع به معانی «ها» شود.
(92) - یعنی به هنگام کتابت.
(93) - رجوع به معانی «ها» شود.
(94) - مؤلف مباحث مربوط به اقسام ماضی (نقلی و بعید و التزامی) و حذف «ها» از آخر کلمه و مسائل مربوط به نحو را با معنی «ها» مخلوط کرده است.
). h
(95) - -a (
(96) - ak.
(97) - Hubschmann, ZDMG, 41, 326 aka ag: Osset.= استی (98) - aka (xand-ak).
(99) - -ak (ranjak).
(100) - Substantiva (auch adjectiva) von Nominl al und Verba.
(101) - ak. (102) - نهج الادب ص474.
(103) - دستور زبان فارسی غلامحسین کاشف چ اسلامبول 1338 ه . ق. ص184.
(104) - ص 95.
(105) - ج 1 ص27.
(106) - دستور زبان فارسی و تألیف عبدالعظیم قریب، ملک الشعراء بهار، بدیع الزمان فروزانفر، جلال همائی و رشیدیاسمی.
(107) - ج 1 صص51-52.
(108) - مراد ریشهء فعل است که قبلاً مؤلفان دستور مزبور ذکر کرده اند.
(109) - پذیرا. (نهج الادب ص482).
(110) - یادداشت دبیرسیاقی.
(111) - مؤلف نهج الادب (ص675) گوید: «نزد صاحب تنبیه، در آخر گریه و خنده، های اسمیه و سکته است».
(112) - رجوع به برهان قاطع شود.
(113) - دنیدن، دویدن به نشاط و به خوشحالی به راه رفتن.
(114) - لغت فرس چ اقبال ص514.
(115) - خان آرزو در سراج (اللغه) گوید: زاره به معنی زار و ضعیف مترادف زار نوشته اند، لیکن ترادف نیست، همان زار است که «های» مختفی زیاده کرده اند از عالم خان و خانه و این دلالت دارد که لفظ زار فارسی الاصل است. (نهج الادب ص474)، ولی از بیت دقیقی، ناصرخسرو و شمس فخری مسطور در متن برمی آید که «زاره» مرادف اسم مصدر «زاری» است.
(116) - فرهنگ سروری، برهان قاطع.
(117) - شکنجه، به کسر اول و فتح دوم و کسر چهارم (در لهجهء مرکزی) = شکنج، پهلوی shikenjak(آلت [ عذاب دادن ]). رجوع به فرهنگ پهلوی باروچا ص 245؛ آزار سخت دادن، عذاب دادن شود. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(118) - لغت نامه: لب گزه؛ و در بروجردی
low gazzoگویند. (سیدجعفر شهیدی).
(119) - و رجوع به شاهد «ناله» از فروغی شود.
(120) - برهان قاطع.
(121) - برهان قاطع.
(122) - رجوع به برهان قاطع شود.
(123) - به ضم اول و ثانی مجهول maudha - ka، ارمنی moir(گدائی)، از maudha. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).
(124) - آرایش و زیور از طرف نقصان. رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین شود.
(125) - یادداشت دبیرسیاقی.
(126) - نهج الادب ص475.
(127) - در بعضی نسخ: برآیم، و در بعضی: برآئیم.
(128) - ن ل:
ببندی زآن میان طرفی کمروار
اگر خود را نبینی در میانه.
(129) - در صورتی که به معنی علامت باشد، نه نشان افتخار و مدال.
(130) - این بیت به ناصرخسرو و نیز رودکی منسوب است.
(131) - شانه از مصدر شاندن است و معنی ابزار میدهد.
(132) - بعضی کلمات مذکور از قبیل موضوع مانحن فیه نیست. رجوع بهریک از این کلمات در همین لغت نامه و برهان قاطع چ معین شود.
(133) - و یقال ان ذلک المکان بموضع من الماء یُسَمّی دای مرج سُمِّیَ بامه لانّ الام بلسان الفرس تسمی دای و هو مرج معروف.
(134) - رجوع به حاشیهء برهان قاطع چ معین (ذیل: دایه) شود.
(135) - آشکارا اختصاص به لهجهء «آذری» ندارد. رجوع به آشکارا در حاشیهء برهان قاطع چ معین و لغت نامه شود.
(136) - برای اشتقاق رجوع به «بانو» در برهان قاطع چ معین شود.
(137) - مراد «مقدونی» است.
(138) - Roxanes.
(139) - Julius.
(140) - Julia.
(141) - Octavius.
(142) - Octavia.

ها.

(ق) (در تداول) آری؛ در مقابل نه: یا ها یا نه. نه ها، نه، نه. نه ها گفت نه نه؛ یعنی هیچ نگفت :
پریرویان مه سیما سلامی ها علیکی نه.

ها.

(پسوند) محمد معین نوشته است: دومین نشانهء جمع در پهلوی «ایها»(1) است مثال:
مفردجمع
دردریها(دره ها)
کوست (جانب، طرف، ناحیه)
کوستیها (جوانب، اطراف، نواحی)(2)
این شکل جمع، جدیدتر از شکل نخستین است و جز در متن های متأخر دیده نمیشود، چنانکه در کتاب «مینوی خرد» فقط چهار بار و در کتاب «شکند گمانیک ویچار» فقط پنج بار به کار برده شده است. همین نشانهء جمع است که در متون پهلوی متأخر به صورت «ها»(3) درآمده و در زبان فارسی (دری) نیز «ها» شده است.(4) (مفرد و جمع صص15-16). نشانهء اصیل جمع در زبان فارسی یکی «ها» است: نشانهء ها، در ریشهء هند و اروپایی بوده است که معنی اسم جمع داشته است. برای استعمال این نشانه قواعد و استثناآت بسیار است. در جدول ذیل بطور خلاصه میتوان اسمائی را که به «ها» جمع بسته میشود، ملاحظه کرد: همهء کلمات در زبان مخاطبه و تکلم. جانداران. جمادات و مایعات. اسماء معنی. نباتات. اجزای نبات. اعضا و متعلقات بدن. اسماء دال بر وقت و زمان. اعداد. اسم جمع. ضمیر.
اینک تفصیل این اجمال: بعضی گویندگان سبک هندی و متأخران ما نیز جانداران را به «ها» جمع بسته اند :
ای زبون در حلقهء زنجیر زلفت شیرها
سر به صحرا دادهء چشم خوشت نخجیرها.
صائب (از نهج الادب تألیف نجم الغنی چ لکهنو 1919 م. ص355).
شکنج نامه ام خون جگر در آستین دارد
شفق ریزی تماشا کن ز پرواز کبوترها.
ناصر علی (از نهج الادب ص355).
نه تجویز پدر نی حکم مادر
رسانیدی پسرها را به دختر.
غنیمت (از نهج الادب ص355).
دو زلف مشکبار او به چشم اشکبار من
چو چشمه ای که اندر او شنا کنند مارها.
قاآنی (دیوان چ علمی - معرفت 1328 ص376).
و عامه غالباً اینگونه کلمات را به «ها» جمع بندند و برخی از نویسندگان و گویندگان مخصوصاً در آثاری که برای عامه نگاشته اند، از آنان پیروی کرده اند : ولی او را مورچه ها تکه و پاره بکنند. (انیران صادق هدایت چ 2 سال 1330 تهران ص37). آن روز توی بیشه اسبهایشان را به درخت بسته و در کمین نشستند. (انیران صادق هدایت ایضاً ص40). جای نیش (سپل) آن مگسهای درشت میخارید و میسوخت. (انیران صادق هدایت ایضاً ص42).
بیایید ای کبوترهای دلخواه
بدن کافورگون، پاها چو شنگرف.
ملک الشعراء بهار (نمونه های شعر نو از انتشارات سخن، شمارهء 4 تهران ص9).
چیستی ای نهان از نظرها
ای نشسته سر رهگذرها
از پسرها همه ناله بر لب
نالهء تو همه از پدرها.
نیما یوشیج (افسانه چ علمی 1329 ص7).
تبصره - «یابو» قاعدةً باید به «یابوان» جمع بسته شود، ولی «یابوها» گویند و نویسند: «هر چهار نفر سرداران بختیاری را به یابوها نشانیده از زیر شکم اسب پایهای آنها را زنجیر و پیش انداخته بسمت دهنهء دربند ابلغارکنان رفتند». (مجمل التواریخ گلستانه از لغت نامه) (مفرد و جمع تألیف معین صص21-26).
اسم مرکب - کلمات مرکب مانند بسیط جمع بسته شوند: کتابخانه ها، کشمکشها. در ترکیب اضافی علامت جمع معمولاً پس از مضاف آید: گلبرگها. در ترکیب وصفی علامت جمع به موصوف ملحق شود: آسهای بادی.
ضمیر - اگر فاعل جاندار باشد، ضمیر با آن در افراد و جمع مطابقه کند اما اگر بی جان باشد بهتر آن است که ضمیر را مفرد آورند. برای احترام به جای ضمیر مفرد، جمع آورند.
اسم اشاره - همیشه مفرد آید چه اسم مابعد مفرد باشد و چه جمع: این مرد. آن زنها.
اسم جمع - اسم جمع کلمه ای است به صورت مفرد و بدون هیچ علامتی معنای جمع از آن استفاده شود: گروه، خانواده و طایفه. گاه اسم جمع را جمع بندند و علامت آن «ها» است: دسته ها. فوج ها. (مفرد و جمع تألیف معین صص217-220). این «ها» را در فارسی بر جمعهای عرب نیز افزوده اند بی آنکه تکثیر و زیادتی بخواهند : و از عجایبها که به وقت ملوک طوایف بود یکی شمعون عابد بود. (ترجمهء طبری بلعمی).
در او افراشته درهای سیمین
جواهرها نشانده در بلندین(5).
شاکر بخاری (از مجلهء دانشکدهء ادبیات شمارهء 3 سال دوم ص5).
مر ترا معجزاتهای قوی است
زیر شمشیر تیز و زیر قصب.
فرخی (دیوان چ عبدالرسولی ص15).
بیابان درنورد و کوه بگذار
منازلها بکوب و راه بگسل.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص52).
مشعبدوار چابک دست بودی
عجایبهای گوناگون نمودی.
(ویس و رامین).
نابودن هیچ نوعی از انواعهای استفراغ. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
جمادات و اسامی معنی را بدان جمع بندند :
یاد آور از محبتهای ما
حق مجلسها و صحبتهای ما.مولوی.
رجوع به مفرد و جمع تألیف معین ص69 بهبعد شود.
).پازند
(1) - iha ( = -iha (2) -مفردجمع
dardar-iha
kustkust-iha
(3) - -ha.
(4) - E. Blochet, etudes de Grammaire Pehlvie, Paris, p 35-36.
E. Sh. D. Bharucha, Lessons in
Pahlavi- Pazand, Part I (3d edition),
Bombay 1939, 35-36,
آبراهامیان، راهنمای زبان پهلوی 1316 ص69.
(5) - بلندین: چهارچوبه.

ها.

(پیشوند) گاهی به معنی «وا» و «به»(1)می آید: هاگرفتن = واگرفتن : گفت این خواری به خود ها نگیرم. (اسکندرنامه). قاتل عظیم بترسید و پشت ها داد. (اسکندرنامه). گفت برو بپرس که طفغاچ کدام است و دست او هاگیر. (اسکندرنامه).
وگر گوید بگیرم زلف و خالش
به کوتا هانگیری هاممالش.
|| گاه در بعضی لهجه ها در اول پاره ای افعال درآید و ظاهراً تغییری در معنی نمی دهد: هادادن: خدا وقتی هامیده وَر وَرِ جماران هم هامیده(2).
(1) - در لهجهء کنونی کوهستانهای گیلان و لاهیجان نیز به همین معنی به کار میرود.
(2) - به لهجهء روستائیان اطراف طهران: خدا چون خواهد به بنده ای نعمتی دهد در نزدیکی جماران (قریه ای کوچک در شمال شرقی کوهستان شمیران است) نیز تواند داد؛ و مَثَل از مردی جمارانی که برای تحصیل معاش به طهران آمده و چیزی تحصیل نکرده به جماران برگشت و در نزدیکی قریه کیسهء زری یافت، مشهور شده است. (امثال و حکم دهخدا ص720).

ها.

(صوت) اشاره به قریب و نزدیک. (برهان). کلمهء اشاره به معنی اینک که بدان به چیز نزدیک اشاره میکنند. (ناظم الاطباء). به معنی اینک باشد که مصغر این است. (برهان) :
چو من ناورد پانصد سال هجرت
دروغی نیست ها برهان من ها.خاقانی.
کعبه چه کنی با حجرالاسود و زمزم
ها عارض و زلف و لب(1) ترکان سرائی(2).
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص443).
نزد سلیمان شهم ستود چو آصف
گفت که ها هدهد سبای صفاهان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص360).
پس از صد سال اگر گوئی کجا او
ز هر بیتی ندا خیزد که ها او.نظامی.
(1) - ن ل: خط.
(2) - ن ل: ختائی.

ها.

(صوت) در مواردی «ها» به معنی بنگر، ببین، بهوش باش و مانند اینها به کار میرود که در این صورت از اصوات تنبیه و تحذیر به شمار میرود و ممکن است مخفف هان باشد، چنانکه صاحب نهج الادب در ذیل حروف تنبیه پس از ذکر هان آرد: «ها چون هادرویش(1) و می تواند که ها بخصوصه مخفف هان بود که هم برای این معنی آید، چنانکه هادوری(2) به معنی گدای مبرم یعنی شخصی که دوری از او بهتر است، در محل تخصیص و آگاه کردن مستعمل شده اولاً بعد از آن به معنی گدای مبرم آمده(3) مجازاً. اثیر اخسیکتی گفته :
معیشتی نه که با عزت و قناعت آن
به هر دری نروم چون گدای هادوری.
و همچنین ها درویش نام دشت شده که در ترکستان است و اگر گویند قلب است پس در اصل دوری ها و درویش ها بوده می تواند شد(4)، لیکن نظائر آن در مستعلات دیده نشد هرچند قلب در فارسی به انواع حدی و شماری ندارد. (نهج الادب ص570).
ها ثریا نه خوشهء عنب است
دست برکن ز خوشه می بفشار.خاقانی.
از مهرخ من شدی خبر پرس
ها مهرخ مهربانم این است.نظامی.
گفتی که کجاست دلستانت
ها دلبر دلستانم این است.نظامی.
نروی ها. نکنی ها.
(1) - رجوع به کلمهء «هادرویش» شود.
(2) - رجوع به کلمهء «هادوری» شود.
(3) - وجه اشتقاق عامیانه است. برای شناختن اصل رجوع به برهان قاطع چ معین (هادوری) شود.
(4) - ظ. بر اساسی نیست.

ها.

(اِ) هر یک از هفتادودو فصل یسنا را در فارسی «ها» گوئیم. در اوستا هائیتی(1) به معنی باب و فصل مطابق کلمهء ساتی(2) سانسکریت میباشد. در پهلوی هات(3) گفته اند. اصلاً این کلمه به معنی پیوند و بستگی است، مشتق از فعل ها(4) که به معنی بهم پیوستن و بستن است(5)، در سانسکریت سیاتی(6). در هر جا که کلمهء «ها» آمده از آن فصل یسنا اراده کرده اند، چنانکه کلمهء «کرده» از برای تعیین فصل «وسپرد» و «فرگرد» از برای تعیین فصل «وندیداد» اختصاص یافته است. کلمهء «ها» بخصوص به هر یک از هفده فصل گاتها که جزو یسناست اطلاق میشود. در انجام هر یک از هفده فصل منظوم گاتها به نثر افزوده شده: اهیاس ها میستائیم. خشماویه گئوش اُوروهار میستائیم... (یسنا پورداود ج1 صص25-26).
(1) - haiti.
(2) - sati.
(3) - hat.
(4) - ha. (5) - کانگا Kanga و مدی Modi کلمهء ها ha را به معنی بریدن و جدا کردن گرفته اند:
Avesta Dictionary, by Kanga; The
Religious Ceremonies and Customs of
the Parsees, by Modi, p266.
(6) - syati.

ها.

(ع اِ) حرفی است از حروف مهموسه و گاهی زائد آید و مبدل شود. (منتهی الارب). نام حرف «ه». ج، هاآت. (ناظم الاطباء).

ها.

(ع ضمیر) ضمیر مفرد غایب مؤنث و به معنی آن، او و خویش است. باثرها، بعینها، بنفسها، دنیا و مافیها. فاطمه سلام الله علیها.

ها.

(ع حرف) حرف تنبیه است و بر چهار لفظ درآید:
1- اسم اشاره، مانند: «ذا» و «ذی» و جز آن. مخصوص اشارهء به دور نباشد، مانند: «هذا»، «هذه»، «هذاک» و «هذیک».
2- بر ضمیر رفعی که بوسیلهء اسم اشاره از آن خبر داده شده است، کقوله تعالی: ها أنتم هؤلاء. (قرآن 3/66 و 4/109 و 47/38). (ضمیر انتم بین دو «هاء» تنبیه برای تأکید است) و مانند آن «الا هولاء».
3- نعت «ایّ» در ندا و از آن جدا نمیشود، مانند: ایها الرجل. و «ها» در «هذا» برای تنبیه واجب است برای اینکه مقصود از آن نداست و در «هذا» در لغت بنی اسد جائز است که الف آن حذف شود و ضمه داده شود، «هاء» آن از جهت اتباع و قرائت ابن عامر در «آیة الثقلان» بر این سیاق است.
4- بر نام خدا در قسم با حذف حرف قسم گفته میشود: ها الله مافعلت. با قطع همزه و وصل آن، و در هر دو صورت اثبات الف و حذف آن. و آن مبدل از واو قسم است. (منتهی الارب). حرف تنبیه است در اینجا نیز اغلب بعد از «ها» همزه ای بیفزایند و «هاءالتنبیه» گویند. ولی صواب آن است که همزه ای افزوده نشود، زیرا های تنبیه حرف هجای «ه» نیست بلکه حرف معنائی است مرکب از هاء و الف (ها)، چنانکه «لم» مثلاً حرفی است مرکب از لام (ل) و میم (م). بنابراین افزودن همزه موردی ندارد، باید الف «ها» را بالتقاء ساکنین حذف کرد و «ها التنبیه» گفت. (خیام پور نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز).

ها.

(ع صوت) به معنی اینک می آید چنانکه هرگاه به مردی گویند: این انت، جواب میگوید: ها انا ذا؛ یعنی اینک منم. و اگر به زنی گویند: این انت، گوید ها انا ذه، و اگر به کسی گویند: این فلان، هرگاه نزدیک باشد، میگوید: ها هو ذا. هرگاه دور باشد میگوید: ها هو ذاک. و در زن هرگاه نزدیک بود، میگوید: ها هی ذه، و اگر دور بود، میگوید: ها هی تلک. و ضمیر «ها» استعمال میگردد در موضع جر و نصب هر دو. قوله: فألهمها فجورها و تقویها. (قرآن 91/8). و در قسم و سوگند گویند: لاهاالله مافعلت؛ یعنی سوگند به خدا نکردم من. (ناظم الاطباء).

ها.

(ع اِ فعل) به معنی خذ (بگیر)، مانند هع اصل آن ها (بوده) الف به اجتماع ساکنین حذف شده است. و هائی مانند (هاعی) برای زن و (هاآ) مانند (هاعا) برای تثنیه و هائوا وهأن (هعن) و هرگاه ترا گفته شود هأ میگوئی: مااهأ؛ یعنی نمی گیرم (ای مااخذ) و لا هاء الله ذا؛ یعنی سوگند به خدای و یا فصیح تر آن لا هاالله ذابترک مد است. و یا مد لحن است و اصل آن لا و الله هذا است یعنی ما اقسم به، پس اسم الله بین ها و ذا داخل شود. (منتهی الارب).

ها.

(اِ) سفیدی روی مرغ. (برهان).

ها.

(اِ) تپانچه بروی کسی زدن. (برهان) (ناظم الاطباء).

هاء .

(ع اِ فعل) بیار! گفته میشود: هاءَ یا رجل؛ یعنی هات. و هائیا انتما، و هاؤاانتم، هائی انت، باثبات یا. و هائیا انتما و هائین انتن و در همهء این موارد همزه جانشین تاء در هات است و هاء یا رجل به فتح همزه معنای آن هات است و هاؤما و هاؤم، مانند هاکما و هاکم و هاء به کسر همزه، بدون یاء و هاؤما و هاؤن، مانند هاکما و هاکن. در همه جا همزه جانشین کاف میشود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). «و ها نحوها زیداً؛ ای خذه و فی التنزیل هاؤم اقرؤا کتابیه». (جامع المقدمات ص145).
|| و لاهاءاله ذا (یعنی سوگند خدای) «... و استعمال میگردد با کاف خطاب و یا بدون آن، چنانکه در مذکر در مفرد میگویند: هاء و هاک، و در تثنیه: هاؤما و هاکما. و در جمع هاؤم و هاکم. و منه قوله تعالی: هاؤم اقرؤا کتابیه. (قرآن 69/19). و در مؤنث در مفرد هاء و هاک و تثنیه هاء و هاکما و در جمع هاؤن و هاکن». (ناظم الاطباء).

هائب.

[ءِ] (ع ص) ترسان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ترسنده. بیمناک. (از غیاث اللغات) (از آنندراج).

هائج.

[ءِ] (ع ص) گشن تیزشده به گشنی. (منتهی الارب) (آنندراج). گشن مایل به گشنی. || شیر مست. (ناظم الاطباء). || (اِ) باد خانه برانداز(1) : و اگر در نواحی چین نکباء نکبتی هائج می گردد غبار غوغاء آن باز سر و ریش اهل کرمان می آورد. (المضاف الی بدایع الازمان ص38). || جوشش. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). فوران. (اقرب الموارد). || خشم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). غضب. (اقرب الموارد). یقال: هاج هائجه؛ به هیجان آمد خشم و غضب آن و هدأ هائجه؛ آرام شد جوشش آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) :سلطان چون فحل هائج و بحر مائج دودسته شمشیر میزد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص286).
(1) - در این مورد همیشه همراه باد می آید.

هائجة.

[ءِ جَ] (ع ص) تأنیث هائج. || زمین خشک گیاه یا زردگیاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). زمینی که گیاه آن زرد یا خشک شده باشد. (ناظم الاطباء).

هائد.

[ءِ] (ع ص) توبه کننده. (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). به حق بازگردنده. ج، هود. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاء دوچشم.

[ءِ دُ چَ / چِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هاء هوز.

هائر.

[ءِ] (ع ص) بنای شکسته و ویران. (آنندراج) (ناظم الاطباء). و جرف هار و هائر. (نشوءاللغة ص16).

هائع.

[ءِ] (ع ص) رجل هائع لائع؛ مرد بددل ترسنده و سست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرد بددل و غردل. (از منتخب) (صراح) (غیاث اللغات). || رجل جائع هائع؛ گرسنهء سخت حریص. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || رصاص هائع؛ ارزیز گداختهء روان. || لیل هائع؛ شب تاریک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هائعة.

[ءِ عَ] (ع ص) مؤنث هائع. || آواز سخت. آواز که بترسند از وی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هائف.

[ءِ] (ع ص) مرد زود تشنه شنونده یا سخت تشنه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هائفة.

[ءِ فَ] (ع ص) تأنیث هائف. رجوع به هائف شود. || شتر ماده ای که از فرط عطش بسوی باد سموم روی آورد. (از اقرب الموارد). شتر تشنه که بسوی باد سموم دهان گشاده دارد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هائل.

[ءِ] (ع ص) ترساننده. هول هائل، تأکید است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). هولناک و شدید و ترساننده، مشتق از هول. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
نشستم از برش چون عرش بلقیس
بجست او چون یکی عفریت هائل.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص51).
بیابانی هائل در طی آن منازل بازپس گذاشت که مرغ در هوای آن پر بریزد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ 1272 ص354). در دل اهل اسلام از آن ندای هائل و بنای مائل روعی عظیم حادث شد. (ترجمهء تاریخ یمینی ایضاً ص393). یکی را از ملوک ماضی مرضی هائل بود که اعادت ذکر آن ناکردن اولی. (گلستان).
شب تاریک و بیم موج وگردابی چنین هائل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها؟
حافظ (دیوان چ قزوینی ص2).
|| کارهایی که بر شخص دشوار آید. (از اقرب الموارد). || رمل هائل؛ ریگ فروریخته. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هائلة.

[ءِ لَ] (ع ص) تأنیث هائل. هولناک. ترساننده. (از آنندراج).

هائم.

[ءِ] (ع ص) حیران. شیدا. سرگشته. (مقدمة الادب زمخشری) : و قال: افق! حتّی متی انت هائم؟ ببثنة فیها قد تعید، و قد تبدی.(1)(جمیل بن معمر العذری از آداب اللغة العربیة و تاریخها ج1 ص88). رجل هائم؛ مرد سرگشته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیفته و سرگشته شونده در عشق و سرگردان در غیر راه راست و سخت تشنه شونده. (غیاث اللغات). || سخت تشنه. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (ناظم الاطباء).
(1) - الهائم، المتحیر من ذهب فؤاده و خلب عقله من الحب او غیره. (آداب اللغة العربیة و تاریخها ج 1 ص88).

هائم.

[ءِ] (اِخ) احمدبن محمد بن خضربن علی بن محمد بن احمدبن عبدالدائم السلمی. شهاب الدین ابوالعباس منصوری مصری، معروف به هائم شاعر شافعی مذهب که بعد حنبلی شد. تولد او در سال 799 ه . ق. و وفاتش به سال 887 ه . ق. اتفاق افتاد. ولی در کشف الظنون چ 1 و چ 2 و در ذیل دررالبحار چ 1 ج1 ص487 و چ 2 ج1 ستون 746 و در همین لغت نامه به نقل از کشف الظنون در ذیل کلمهء احمد سال وفاتش 785 آمده است. ولی از مقایسه با سال تولد شاعر نادرستی آن آشکار میشود. و نیز در همان کشف الظنون چ 1 در ذیل «دیوان هائم» ص526 سال وفاتش 887 ذکر شده است. دیوان شعرش «قطره و زبد» نام دارد.

هاء مشقق.

[ءِ مُ شَقْ قَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هاء مشقق هایی است در خط ثلث که آن را خصیة الحمار و اذن الفرس گویند بدین شکل (ه) و وجه تسمیهء مشقق آن است که مدّی میان دو چشم «ها» فاصله است گویا که شق آنها به فصل آن مد باشد. (حاشیهء دیوان خاقانی چ عبدالرسولی ص230) :
چون عین عید نعلش در نقش گوش و چشم
هاء مشقق آمد و میم مدورش(1).خاقانی.
(1) - هاء محقق، محقق نام یک قسم از خطوط است.

هائوآن.

(اِخ) بنابر روایات فرزندان وی به همراه فرزندان دو تن دیگر به نام تِمِن و آاِرپُ به اتفاق پِردّیکاس نامی از آرُکس به مقدونیه آمده و در آنجا قرار گزیدند و شهر اِژس(1) را مقر حکومت کردند (600 ق.م.). اینان و اعقابشان به مرور سایر قسمت های مقدونیه را تسخیر کرده به دریای اِژه(2)رسیدند. (ایران باستان صص1191 - 1192).
(1) - Aeges. .(بحرالجزائر)
(2) - Egee

هائوئی.

(اِخ)(1) رنه ژوس. معدن شناس فرانسوی که در سال 1743 م. در سن ژوس (اوآز)(2) متولد شده و در سال 1822 م. در پاریس فوت کرده است. وی پسر نساجی بود. در کُلِژِ کاردینال لوموآن(3) نایب رئیس شد و در آنجا لومن(4) را شناخت. در باغ نباتات پاریس دروس دوبانتن(5) را دنبال کرد و به زودی کشف کرد که صورت بلورین بدوی یک بسیط جسم به ترکیب شیمیایی همان جسم وابسته است، و اشکال کریستال هایی که وی تشکیل می دهد از طریقهء دسته بندی کریستال های ابتدایی ناشی می شود. هائوئی دوبانتن را از کشف خود مطلع کرد، دوبانتن آن را به لاپلاس(6) گفت، دوبانتن و لاپلاس پیشنهاد کردند این کشف را با هم به فرهنگستان تعهد نمودند و فرهنگستان کشف وی را تقریباً به اتفاق آراء در بخش گیاه شناسی در سال 1783 م. پذیرفت. وی پس از بیست سال خدمت در دانشگاه تقاضای تقاعد کرد تا کاملاً خود را در اختیار علمی که تازه کشف کرده بود، بگذارد. در دورهء انقلاب، هم از حقوق و هم از مشاغلش محروم شد و بعد از 10 اوت او را به زندان افکندند، اما ژوفروآ سن هیلر(7) موجب آزادی وی گردید. این دانشمند اوقات خود را در زندان با صبر و حوصلهء بسیار صرف مطالعه در مواد معدنی میکرد. گذشته از آن وی در دخمهء خود با کمال لذت و میل سنگ ریزه های خود را طبقه بندی میکرد و مثل همهء مردم خوب میدانست که بعضی از سنگها مانند گچ و دانه های شن بی شکل هستند، یعنی شکل معین و مشخصی ندارند در حالی که بعضی دیگر مانند سنگ خارا و لوح از اجتماع تودهء عظیمی از اجسام کوچک متبلور تشکیل شده اند. ولی اکتشافی که او را مشهور کرد مربوط به روزی است که وی در خانهء یکی از دوستانش قطعه ای از اسپارت را آزمایش میکرد. ناگاه سنگ به زمین افتاد و خرد شد همین که قطعات کوچک سنگ مزبور را جمع آوری کردند، با کمال تعجب دیدند که قطعات کوچک از نظر شکل کاملاً متشابه با قطعهء بزرگ اصلی میباشد و قطعات حاصل از این قطعات باز به همان شکل میباشد. هائوئی وقتی به خانهء خویش بازگشت پتکی برداشت و تمام مواد متبلوری را که در مجموعهء خود فراهم آورده بود ریزریز کرد. هر دفعه به همان نتیجه رسید که پیش از آن رسیده بود؛ یعنی قطعات حاصل همیشه شکل قطعهء اولی را حفظ میکردند، و این شکل در واقع یک «رومبوئید» بود، یعنی یک جسم شش وجهی که هر یک از وجوه آن یک لوزی است. وی با خود گفت: این ثبات شکل مربوط به آن است که ملکولهای تشکیل دهندهء این جسم همواره به وضع متشابهی قرار گرفته اند. این نتیجه بعدها بوسیلهء اوگوست براوه(8) تأیید گردید که ثابت کرد وضع قرار گرفتن ملکول ها مطابق قواعد ریاضی مرتب شده است. هائوئی از نظریهء لاووازیه بدون اینکه برایش عواقب بدی داشته باشد جانبداری کرد. به سبب ابتکارش عضو انستیتو شد و نیز عضو شورای معادن گردید. بعد از سال 1802 م. پس از دولومیو(9)در کرسی دوبانتن درس گفت. هنگام تأسیس دانشگاه وزیر فرهنگ در دانشکدهء علوم برای وی یک کرسی معدن شناسی ایجاد کرد. در دورهء اعادهء سلطنت، وی از بیشتر وسایل زندگانی محروم گردید. کتابهای عمده اش عبارتند از: بحثی راجع به ساختمان بلورها(10)، نمایش معقول در باب الکتریسیته و مغناطیس(11)، بحث در معدن شناسی(12)، بحث مقدماتی در فیزیک(13)، جدول قیاس نتایج علم تبلورات و تجزیهء شیمیایی، نسبت به طبقه بندی معدنیات(14)، بحث در خاصیت فیزیکی احجار کریمه(15) و بحث در تبلورات(16).
(1) - Hauy, Rene-Just.
(2) - Saint-Just (Oise).
(3) - College du Cardinal Lemoine. (4) - Lhomond (Charles - Francois)عالم صرف و نحو (1727-1794 م. پاریس). از آثار اوست: اصول گرامِر لاتینی
(Elements de grammaire latine).
(5) - Daubenton (Louis-Jean-Marie)طبیعی دان فرانسوی که به سال 1716 م. در مونت بار (Montbard) متولد شده و به سال 1800 م. وفات یافته. وی در کتاب تاریخ طبیعی (Histoire naturelle)همکار بوفن Buffonبوده است.
(6) - Laplace.
(7) - Geoffroy Saint-Hilaire. در 15 آوریل 1772 م. متولد شد، و در واقع مؤسس مکتب تغییر تدریجی موجودات بود.
.(1811-1863 م.)
(8) - Auguste Bravais شیمی دان و فیزیک دان فرانسوی.
(9) - Dolomieu.
(10) - Essai d'une theorie sur la structure des cristaux (1788).
(11) - Exposition raisonnee de la theorie de L electricite et du magnetisme.
(12) - Traite de mineralogie.
(13) - Traite elementaire de physique.
(14) - Tableau comparatif des resultats de la cristallographie et de l analyse
chimique, relativement a la
classification des mineraux.
(15) - Traite des caracteres physiques des pierieusese.
(16) - Traite de cristallographie.

هائوئی.

(اِخ)(1) والانتن. دانشمند فرانسوی که در سال 1745 م. در سن ژوس (اوآز)(2) متولد شد و در سال 1822 م. وفات یافت. وی برادر رنه ژوس هائوئی میباشد. نخست کارمند ساده ای در وزارت امور خارجه بود. در همان وقت به فکر افتاد مانند اپه(3) کشیش که عمر خود را وقف تعلیم و تربیت کر و لال ها کرده بود، او نیز وقت خود را وقف تعلیم کوران کند. در پی این اندیشه کتابهائی با خطوط برجسته ابتکار کرد. در سال 1784 م. خانه ای برای جوانان کور تأسیس کرد که از آن پس دولت آن را پذیرفت و مؤسسه ملی جوانان کور شد. قلبی مهربان داشت و اندکی خیالاتی بود. چون به تئوفیلانترپی(4) مشهور شده بود ناپلئون او را طرد کرد و مدرسهء وی را از این نظر به مدرسهء خیریه کنزون ها(5) ضمیمه کرد. هائوئی در سال 1806 م. پاریس را به عزم سن پترزبورگ(6) و تأسیس مدرسهء کوران ترک گفت. در رهگذرش در برلین مردم را به ایجاد مؤسسه ای شبیه به مؤسسهء خود برانگیخت. و تا سال 1817 م. به فرانسه دیگر برنگشت. از آثار اوست: تحقیق در تعلیم و تربیت کوران 1786(7) م. که با چاپ برجسته مخصوص بچه های کور است. انجمن والنتن هائوئی برای بهبود کوران(8) واقع در خیابان 31 برتوی(9) پاریس است و در موزهء خود(10)دارای تصویری از هائوئی و مجموعهء نفیس از نامه هایی است که به خط اوست.
(1) - Hauy Valentin.
(2) - Saint-Just (Oise).
(3) - epee.
(4) - Theophilanthropie.
(5) - Quinze-vingts.
(6) - Saint-Petersbourg.
(7) - Essai sur l'education des aveugles.
(8) - L'Association Valentin Hauy pour le bien des aveugles.
(9) - Breteuil (Paris).
(10) - Musee Valentin Hauy.

هائوپتمان.

(اِخ)(1) گرهارت. شاعر و مصنف درام نویس آلمانی. به سال 1862 م. در سالتس برون(2) متولد شد و به سال 1946 م. درگذشت. از آثار وی هنشل درشکه چی و بافندگان است.
(1) - Hauptmann, Gerhart.
(2) - Salzbrunn.

هائوت پول.

(اِخ)(1) ژان ژوزف د. ژنرال فرانسوی در کائوزاک (تارن)(2) به سال 1754 م. متولد شد. وی در نبرد ایلو(3)جراحتی سخت برداشت. در نبردهایی چند از جمله استرلیتز(4) لیاقت خود را نشان داد. وفاتش به سال 1807 م. اتفاق افتاد.
(1) - Hautpoul, Jean-Joseph d'.
(2) - Cahuzac (Tarn).
(3) - Eylau.
(4) - Austerlitz.

هاء هدای.

[ءِ هُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی هاء هوز. (آنندراج).

هائیتی.

(اِخ)(1) یکی از کشورهای آنتیل بزرگ به مشرق کوبا بین 17 درجه و 39 دقیقه و 19 درجه و 57 دقیقه و 30 ثانیهء عرض شمالی و 70 درجه و 40 دقیقه و 76 درجه و 39 دقیقهء طول غربی واقع شده. کشوری کوهستانی است که بدو دولت مستقل تقسیم میشود: 1- جمهوری هائیتی در مغرب 27750 کیلومتر مربع وسعت و 3112000 جمعیت دارد که از نژاد سیاه و دورگه (اختلاط نژاد سیاه با نژاد اروپائی، یعنی فرانسوی و اسپانیولی) میباشند و به زبان فرانسه تکلم میکنند. پایتخت آن پرتو پرنس(2) و شهرهای عمدهء آن پرنک(3) کاپ هائی تین(4)، گونائیو(5) و له کای(6) است. قسمت ساحلی خیلی بریده بریده و دارای برآمدگی های ناموزون است. بین سلسله های جبال و تپه های پوشیده از جنگل زمینهای پست حاصلخیزی جا گرفته که بوسیلهء رودخانه ها آبیاری میشود. محصولات عمدهء آن، قهوه، کاکائو، پنبه و قند است و دارای میوه های نواحی استوایی میباشد. بلندترین رشتهء کوههای آنتیل در این جزیره جا گرفته. در سراسر جزیره از طرف مغرب به مشرق چهار رشته کوه کشیده شده که ارتفاع بلندترین آنها به 2715 متر میرسد. رشته ای که به موازات ساحل شمالی امتداد یافته از جریان رودخانه هایی که به آن سو شیب دارد جلوگیری میکند. هوای آن در نقاط مرتفع معتدل است و حرارت از 24 درجه تجاوز نمی کند، و گاهی تا زیر صفر پایین می آید. در نقاط پست درجهء حرارت از 37 درجه تجاوز میکند. در این جزیره دو فصل خشک وجود دارد که یکی از کانون ثانی تا مارت و دیگری از حزیران تا ایلول ادامه می یابد. دو فصل بارانی نیز دارد، از این رو سالی دو بار محصول برداشته میشود. بارش بارانها خیلی مرتب است، چنانکه در موسمش هر روزه یکی دو ساعت باران می بارد و گاه همراه طوفانهای شدید است. 2- قسمت دیگر جمهوری دمینیکن(7) در سال 1492 م. بوسیلهء کریستف کلمب کشف شد و کریستف کلمب آن را اسپانیا نام گذاشت. در سال 1697 اسپانیا قسمت غربی جزیره را به موجب پیمان ریسویک(8) به فرانسه واگذار کرد، و نیمهء دیگر را به موجب پیمان بال(9) در سال 1795 رها کرد.
بعد از شورش توسن لوورتور(10) که با سپاهیان اعزامی ژنرال لکلرک(11) جنگید و در نتیجه در سال 1804 م. جمهوری آزاد شد. این طرز حکومت با اقدامات دسالین(12)(1806-1804 م.) و سولوک(13) برچیده شد. قسمت شرقی جزیره در سال 1809 دوباره به دست اسپانیا افتاد و در 1844 جمهوری دمینیکن را تشکیل داد.
(1) - Haiti.
(2) - Port-au-Prince.
(3) - Princ.
(4) - Cap-Haitien (بندر، جمعیت آن 119000)
.(بندر، جمعیت آن 165600)
(5) - Gonaives .(بندر، جمعیت آن 195500)
(6) - Les Cayes
(7) - Dominicain. از ایالات متحدهء آمریکا شامل قسمت جزیرهء هائیتی، وسعت آن 49543 کیلومتر مربع و دارای 2135900 تن سکنه است. زبان اهالی اسپانیایی و در پایتخت آن شهر سیوداد تروژیلو(Ciudad Trujillo) یا سن دمینگ (Saint-Domingue)میباشد. کشوری است کوهستانی دارای سواحل بریده بریده با خلیج های گود، زراعتش از نوع کشتهای مربوط به منطقهء حارّه، مانند توتون، قهوه، نیشکر و کاکائو است و دارای میوه های استوائی، چوبهای قیمتی، معادن طلا، نقره، نمک معدنی و چشمه های آب معدنی فراوان است.
(دهی است از هلند، در سال
(8) - Ryswik 1697 پیمانی در آنجا به امضا رسید که جنگ با اتحادیهء اگسبورگ (Augsbourg) را پایان داد. این ده دارای 5500 تن سکنه است).
(9) - Bale.
(10) - Toussaint-Louverture. سیاستمدار و ژنرال هائیتی که در شهر سن دومینیک متولد شد (1743-1803 م.) و دولت مستقلی تشکیل داد.
(11) - Leclerc.
(12) - Dessalines, Jean Jacques. غلام سیاه هائیتی (1758-1806 م.).
(13) - Soulouque (Faustin). سیاه هائیتی (1782-1862 م.).

هاب.

(ع اِ) مار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کلمه ای است که شتر را بدان خوانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اسب را بدان خوانند. || اسب را بدان رانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاب.

[بُ] (اِخ) قلعهء عظیمی است از عواصم. (از معجم البلدان).

هابٍ.

[ها بِنْ] (ع ص) رجوع به هابی شود.

هابخت.

(اِخ) مکسیملیانون (1775-1839 م.). مدرس زبان عربی در مدرسهء بزرگ پادشاهی برسلاویهء پروس و مولدش در شهر برسلا بود و در زمان «دوساسی» (خاورشناس) به پاریس رفت و نزد وی درس خواند و همچنین زبان عربی را در نزد کشیش رفائیل مصری فراگرفت. کتابی منتشر کرد که آن را در کتابخانهء دانشمند ادیب محمود بک السبع که اکنون در محکمهء استیناف محلی مستشار است دیدم و آن کتاب از نوادر کتب به شمار است. جنأ الفواکه و الاثمار فی جمع بعض مکاتیب الاحباب الاحرار من عدة امصار و أقطار. و آن به زبان لاتینی ترجمه و در سال 1824 م. در برسلاو طبع شده است و فرهنگی برای لغات عربی و ترجمهء آنها به زبان لاتینی در این کتاب ترتیب داده شده. و نامه های آن به لهجهء اهل مصر و شام و مراکش است و بیشتر آنها نامه هایی است که در زمان جنگهای ناپلئون اول نوشته شده است. این مستشرق نیز برگزیده ای از امثال میدانی را جمع کرده است. و او نخستین کسی است که کتاب الف لیلة و لیلة را در اروپا به طبع رسانیده است. مباشرت آن کتاب در سال 1825 با خود وی بوده است و نه جلد از آن قبل از مرگش طبع شده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1886 - 1887).

هابدة.

[بِ دَ] (ع ص) زن حنظل چیننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، هَوابِد.

هابذة.

[بِ ذَ] (ع ص) ناقهء تندرو. شتابرو. (از اقرب الموارد) (قطر المحیط) (منتهی الارب) (آنندراج). ماده شتر تیزرو. (ناظم الاطباء). ج، هوابذ.

هابر.

[بِ] (ع ص) ضرب هابر؛ ضرب که گوشت را ببرد. (منتهی الارب) (آنندراج). زدنی که گوشت را ببرد. (ناظم الاطباء). ضرب هبرو هبیر. هابر یعنی قاطع گوشت. (تاج العروس). || نام مردی است. (منتهی الارب).

هابروبراکون برویکورنیس.

[رُ کُ رِ کُ] (لاتینی، اِ مرکب)(1) حشره ای است. (بیولوژی وراثت تألیف عزت الله خبیری ص110).
(1) - Habrobracon brevicornis.

هابز.

(اِخ)(1) تامس. حکیم و فیلسوف انگلیسی. در سال 1588 م. در مالمزبری(2)یکی از شهرهای کوچک انگلستان تولد یافته و در سال 1679 در نودودو سالگی درگذشته است. تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد به پایان رسانید و پس از اتمام دورهء دانشگاه در خانوادهء «کوندیش»(3) (یکی از خانواده های اشرافی انگلستان) معلم خصوصی شد. قسمت مهمی از دورهء زندگی او مصادف با انقلابات انگلستان بود، از این رو بارها به مسافرت از انگلستان بیرون رفت. این مسافرتها گاهی به مصاحبت بزرگان بوده و زمانی برای دور بودن از ناامنی و غوغای انقلاب صورت گرفته است. به فلسفهء اسکولاستیک با اینکه بنیان علم آن زمان بود توجهی نکرد، از این رو با فرانسیس بیکن(4) و دکارت(5) در واژگون کردن اساس اسکولاستیک همکاری کرد. با اینکه تحصیلاتش در ادبیات بود به سن چهل سالگی در پاریس به ریاضیات و طبیعیات پرداخت. در ریاضی صاحب داعیه شد، اما مقام بلندی نیافت. در پاریس معلم چارلز(6) شاهزادهء انگلستان گردید که بعداً با عنوان چارلز دوم پادشاه انگلستان شد. هابز در سال 1640 وقتی هنوز در انگلستان بود رساله ای در دفاع از حقوق مطلق پادشاه نوشت، ولی آن را به چاپ نرسانید. در پاریس در سال 1642 کتاب اصول فلسفهء سیاسی(7) را به زبان لاتین نوشت و در سال 1651 م. کتاب لویاتان(8) یا مادهء صورت و قدرت حکومت را که شاهکار اوست منتشر کرد. هابز در سال 1652 م. به انگلستان برگشت و بقیهء عمر را در آنجا به سر برد و آثار دیگر خود را به زبان لاتین و انگلیسی در لندن به چاپ رسانید. تحقیقاتش در سیاست و اخلاق موجب غوغایی شد، وی به مشاجره بلکه به مخاطره دچار شد. بی اعتنائی او به خدا و دین و بخصوص استدلال او که دین باید تابع دولت و خدمتگزار اجتماع باشد کسانی را که حکومت دین در نظر آنها فوق حکومت ها بود سخت آشفته کرد و او را به بی دینی متهم کردند و تا اندازه ای جهان گردی و سرگردانی وی از این راه بود. با آنکه از حکیمان درجهء اول نیست چون محقق و صاحب فکر بود و عمری دراز کرد و به پیری رسید کم کم محترم و معتبر گردید. نظریاتش در افکار دیگران تأثیر مهم بخشید. اهمیت واقعی هابز در روانشناسی و فلسفه نیست، بلکه در سیاست و علم جامعه شناسی است. و در این دو رشته نیز اهمیت او در درجهء اول از لحاظ نتایجی که به دست آورده است نیست، بلکه در به کار بردن روش دقیق استدلال علمی است. هابز مردم را متوجه کرد که برای شناختن اجتماع و دستگاه سیاست باید از روانشناسی آدمی شروع کرد و خود او چنین کرد. دستگاه فلسفی او دربارهء اجتماع و سیاست نتیجهء دقیق اصولی است که دربارهء نفس آدمی به دست آورده است. اگر این اصول صحیح نباشد و ما اکنون می دانیم که صحیح نیست نتایجی که هابز از آن میگیرد نادرست خواهد بود. اما اهمیت او از این لحاظ که روش علمی را در شناختن سیاست و اجتماع به کار برده است همچنان بجا می ماند. از این رو لویاتان یکی از معتبرترین کتابهای جهان دربارهء اجتماع و سیاست است و در زبان انگلیسی معتبرترین کتاب نوع خویش است. این کتاب شامل چهار قسمت است: قسمت اول که شانزده فصل دارد و عنوان آن «در آدمی» است و در آن نخست هابز عقاید خود را دربارهء روانشناسی آدمی و سپس عقاید خویش را دربارهء دین و در فصول 13 و 14 و 15 نظرات خود را راجع به «وضع طبیعی» و قوانین طبیعی بیان میکند. عنوان قسمت دوم که از لحاظ سیاسی مهمترین قسمت کتاب است «در دولت» است و شامل فصلهای 17 تا 31 کتاب است. ایجاد دولت، انواع دولت، حقوق و تکالیف دولت و افراد شورای دولتی و قوانین کیفری و انحلال دولت فصول مهم این قسمت از کتاب است. در قسمت سوم و چهارم که اولی «دولت عیسوی» و دومی «حکومت تاریکی» نام دارد و شامل فصلهای 32 تا 47 کتاب است، هابز از تشکیلات دینی و رابطهء آن با دولت و قدرت دین و دولت در مقابل یکدیگر بحث میکند. آثار برگزیدهء هابز: کلیات هابز از 1839 تا 1845 م. توسط مولزورث(9) به چاپ رسیده است که شامل پنج اثر به زبان لاتین و یازده اثر به زبان انگلیسی است. مهمترین آثار هابز در ذیل صفحه نقل میشود(10).
عقاید فلسفی هابز: هابز فلسفه را «علم حرکت» میداند و میگوید فلسفه شناخت معلولها به علت و شناخت علتها به معلولشان بوسیلهء استدلال درست است. و چون رابطهء علت و معلول جز حرکت چیزی نیست در حقیقت فلسفه «علم حرکت» است و اما اندیشه و استدلال درست یعنی فراهم آوردن معلومات با هم یا جدا کردن آنها از یکدیگر روشن تر بگوئیم، یعنی تجزیه و ترکیب. اما تجزیه و ترکیب تنها به اجسام تعلق میگیرد و غیر از جسم هرچه هست موضوع فلسفه و علم نمی تواند بشود و مربوط به دین و ایمان است. پس سر و کار علم و فلسفه (علوم ریاضی و طبیعی) با جسم است و جسم خواه طبیعی یعنی جماد و نبات و بدن های حیوانی و انسانی و خواه اجسام اجتماعی و مدنی یعنی مردم و اقوام و ملل (اخلاق و سیاست). در همهء این علوم مدار عمل بر تجربه و حس است و بنیاد فکر و تعقل نیز حس است. محسوسات بوسیلهء حافظه در ذهن اندوخته میشود و معلومات را تشکیل میدهد که جمع و تفریق آنها فکر و تعقل را میسازد. چون درست بنگری حس هم حرکتی است که از اشیاء در محیط به وجود می آید و بوسیلهء اعصاب به مغز انسان میرسد.(11) به نظر وی هوشیاری جز تصویر ذهنی از حرکاتی که در سلسلهء اعصاب صورت میگیرد چیزی نیست. بنابراین اساس شناسائی آدمی را باید در تأثرات حسی جستجو کرد. حادثات و عوارضی که به نظر ما میرسد، همه توهم است، چنانکه به تجربه می بینیم که چون به چشم ضربتی وارد آید، اگرچه در شب تاریک باشد چشم برق میزند و روشنایی حس میشود و حال آنکه نوری در میان نیست. نفس یا روح (روان) هم امر غیرجسمانی نیست و میان حیوان و انسان تفاوت در شدت و ضعف مدارک است و ما نیز مانند جانوران گرفتار نفسانیات هستیم که بر ما مسلطند و اختیاری از خود نداریم.
روانشناسی هابز: میگوید آدمی طبیعةً خودخواه و سودجوست. اگر بپذیریم که یک فرد به فرد دیگر طبیعةً ممکن است محبت داشته باشد، دلیلی موجود نیست که هر فرد به همهء افراد محبت نداشته باشد. اما چون می بینیم که یک فرد به همهء افراد محبت ندارد، پس فردی به فرد دیگر هم نمی تواند محبت داشته باشد. آنچه را ما محبت میخوانیم، نوعی خودپرستی و سودجویی است که با چهرهء محبت آشکار شده است. اعمال آدمی بر دو گونه است: اعمال غیرارادی، از قبیل حرکت نبض و کار سایر اعضای بدن که به اختیار آدمی نیستند. و اعمال ارادی یا اختیاری. محرک اعمال ارادی دو اصل است: اولی رغبت(12) و دومی نفرت.(13) رغبت ما را بجانب چیزها میکشاند و نفرت از آنها دور میکند. تمایل ما همیشه به چیزهایی نیست که هم اکنون رغبت ما را برمی انگیزد بلکه در عین حال به آن چیزی که در آینده هم رغبت ما را به خود جلب میکند توجه داریم. ولی رغبت اساسی ما به قدرت است که با آن همهء رغبتها برآورده میشود. اگر در اعمال آدمیان عقل دخالتی نداشت و محرک آنها تنها رغبت و نفرت بود با در نظر داشتن محیط و عوامل مؤثر در آنها می توانستیم واکنش و سلوک آنها را در آینده پیش بینی کنیم. در این صورت اعمال آدمی هم مانند ماده می توانست مورد مطالعهء دقیق علمی قرار گیرد. اما با دخالت عقل کار دشوار میشود و پیش بینی را در مورد رفتار آدمی مشکل میسازد.
انسان در حال طبیعی: هابز میگوید: آدمیان در حال طبیعی (قبل از تشکیل اجتماع) همه سود خود را میجویند، و چون استعدادها در همه مساوی است و همه یک نوع چیزها را خواستارند ناچار میانشان رقابت و خصومت پدید می آید. هر فرد دشمن افراد دیگر است و این عبارت از او معروف است: انسان برای انسان گرگ است(14). منظور هابز این نیست که افراد پیوسته با هم در کشمکشند، بلکه منظور وی این است که افراد پیوسته به هم قصد تعرض دارند. هیچکس از خطر دیگران ایمن نیست و هرکه نیروی بیشتری دارد پیش میبرد و این حق طبیعی است. در چنین وضعی تصور خوب و بد وجود ندارد، چه بد و خوب ساختهء قانون است و قانون فرع تشکیل اجتماع است. آنچه آدمیان را وادار میکند که این حال را ترک کنند ترس از مرگ است که آدمی از آن وحشت دارد عقل راهنمای عاطفهء وحشت از مرگ می گردد و برای ایجاد صلح و ایمنی اصولی پیدا میکند که هابز آنها را قوانین طبیعت میخواند.
قوانین طبیعت: هابز در تعریف قانون طبیعت گوید: «قانون طبیعت قاعده یا اصلی کلی است که عقل آن را کشف کرده است، و بموجب آن آدمی را از اعمالی که موجب تباهی اوست یا به بقای او لطمه میزند بازمی دارد و به چیزهایی وادار میکند که برای حفظ حیاتش ضروری است.» (لویاتان فصل شانزدهم). مهمترین قانون طبیعت که سایر قوانین را در حقیقت میتوان از آن بیرون کشید این است: «آدمی باید تا آنجا که بتواند برای خود در راه تأمین صلح بکوشد. اما اگر موفق نشود باید به هر وسیله ای دست یازد تا در جنگ پیروز شود.» قسمت اول این اصل شامل قانون اول و اساسی طبیعت است و آن این است: «صلح را جستجو کن و به دنبال آن برو»! قسمت دوم مجموعهء حقوق طبیعی افراد است که باید «بکوشیم تا به هر وسیله هست از خود دفاع کنیم». (لویاتان فصل شانزدهم). قانون دوم طبیعت از قانون اول مشتق شده است: «آنکه فرد بخواهد در صورتی که دیگران بخواهند» تا آنجا که برای حفظ صلح و دفاع از نفس ضروری است آزادی خود را در مقابل دیگران به همان اندازه محدود کند که میخواهد دیگران آزادی خویش را در مقابل او محدود کنند»(15).
پیمان اجتماعی و تشکیل اجتماع و دولت: افراد میتوانند بدو صورت از حقوق طبیعی خود چشم پوشی کنند. یکی آنکه حق خود را ساقط کنند. دیگر آنکه آن را به دیگری منتقل سازند. همین که فردی به یکی از این دو صورت حق خود را ساقط کرد دیگر دارای آن حق نیست وگرنه اجتماع نقیضین لازم می آید. بنابه عقیدهء هابز اگر محرک فرد تنها جلب سود و دفع زیان است، پس چگونه میتوان باور داشت که فرد از حق خود بگذرد و آن را به دیگری انتقال دهد؟ پاسخ این است که فرد از حقی میگذرد به این امید که سود فراوان تر و پابرجاتری به دست آورد. این امر را که مردم حقی بدهند و سودی بستانند هابز پیمان اجتماعی خوانده است. برای اینکه این پیمانها از یک یا دو طرف شکسته نشود و همیشه پایدار بماند هابز میگوید: «پیمانها بدون ضمانت شمشیر کلماتی بیش نیستند و نمی توانند بقای خود را تأمین کنند». این است که افراد توافق میکنند که قدرت واحدی را حکمران خود سازند و نیروهای خود را در اختیار او بگذارند تا در سایهء شمشیر او که در حقیقت شمشیر اجتماع، و افراد سازندهء اجتماع است اغتشاش و ناامنی را به نظم و ایمنی تبدیل کنند. این همان پیمان اجتماعی است که اجتماع و دولت را به وجود می آورد و پیمانی است که هر فرد با فرد دیگری می بندد. «من حق حکومت بر خود را با این مرد یا به این انجمن مردان منتقل میکنم و تسلط او را بر خود مجاز می شمارم. به شرط آنکه تو به همان ترتیب حقوق خود را به او منتقل کنی و اعمال او را مجاز بشماری.» کسی که به این ترتیب حقوق افراد به او منتقل شده است سلطان یا حکمران خوانده میشود و او را هابز چنین تعریف میکند: «شخصی که اعمال او را عدهء زیادی به موجب پیمانی که با یکدیگر بسته اند اعمال خود دانسته اند بدان منظور که وسایل و نیروهای همهء آنها را به هر ترتیب که مناسب بداند به کار برد تا صلح را نگاه دارد و دفاع از آنها را تأمین کند».
دولت تأسیسی و دولت اکتسابی: وقتی افراد با یکدیگر پیمان بستند که همه با هم از حقوق بگذرند، و این حقوق را در اختیار حکمرانی بگذارند، تأسیس دولت کرده اند(16)، ولی ایجاد دولت به نوع دیگری نیز ممکن است، و آن وقتی است که دشمنی بر اجتماع چیره شود، و حکومت خود را بر آن اجتماع تحمیل کند. مردم فردفرد یا جمعاً تسلط حکمران غالب را قبول میکنند، تا از آسیب او ایمن باشند. هابز چنین دولتی را دولت اکتسابی میخواند (در روزگار ما نمونهء دولت تأسیسی دولت ژنرال دوگل در زمان جنگ جهانی دوم در فرانسه است. و مثال دولت اکتسابی حکومت نظامی متفقین بر آلمان غربی پس از جنگ اخیر میباشد).
حقوق و تکالیف حکمران: به نظر هابز حکومت فرد بهترین حکومت است آنچه مهم است این است که قوای حکومت خواه در دست یک مرد باشد(17) و یا انجمنی از مردان(18) و یا همهء مردم باشد(19). باید قدرت وی برترین قدرتها باشد و مقید به هیچ قید و بندی نباشد. مهمترین تکلیف حکمران برقراری نظم و صلح است. ساختن قانون و تطبیق آن با موارد معین (قضاوت) و اجرای قانون همه از حقوق و تکالیف حکمران است. ارادهء حکمران قانون است، ولی تکلیف او آن است که قوانینی بیاورد که حقوق طبیعی افراد اجتماع را حفاظت کند. قدرت حکمران نامحدود است چه قدرت مشروط جمع نقیضین است. اگر قدرت حکمران مطلق نباشد، در انجام تکالیف اساسی خود که برقراری نظم داخلی و برانداختن دشمن خارجی است توفیق نخواهد یافت.
انحلال پیمان اجتماعی: مفسران نظریات هابز اغلب چنین پنداشته اند که قدرت حکمران ابدی است و برای افراد راه بازگشت وجود ندارد. بعضی از عبارات هابز این نکته را تأیید میکند، ولی در فصل بیست ویکم کتاب لویاتان چنین میگوید: «افراد نسبت به حکمران تا وقتی مکلفند که نیرویی که حکمران با آن نیرو افراد را حفاظت میکند، برجا باشد؛ زیرا افراد حق دارند وقتی دیگری نتواند از آنها دفاع کند، خود به دفاع از خویشتن برخیزند و این حق به موجب هیچ پیمانی ساقط نمیشود.» هابز فرمانروایی حکمران را تا وقتی مشروع میداند که از منافع اساسی افراد حفاظت کند و وقتی دیگر نتواند این وظیفهء اساسی را انجام دهد افراد ملزم به اطاعت از او نیستند. اساس حکومت در نظر هابز اساس عقلی است نه احساساتی و اخلاقی و مبتنی بر حفظ حقوق مردم است.
دین و دولت: به نظر هابز اگر افراد آزاد باشند میکوشند تا عقاید خود را بر دیگران تحمیل کنند. عقاید دینی از این قاعده مستثنی نیستند. بنابراین وجود قدرتی فوق قدرت افراد لازم است تا از این ستمگری جلوگیری کند. اسرار دین را با عقل نمی توان درک کرد و شناخت، باید آنها را ناشناخته پذیرفت. می گوید: «اسرار دین مثل حبی است که پزشک به بیمار میدهد. باید ناجویده بلع شود تا نتیجهء شفابخش دهد. اگر جویده شود، تلخی آن حس میشود و دهان آن را بیرون می افکند». اما اگر دین در اختیار دولت باشد، دولت فرمان میدهد که افراد چه اصولی را بپذیرند و در نتیجه از این لحاظ نظمی برقرار میشود. اما اشخاص میتوانند در دل خود به هرچه بخواهند اعتقاد داشته باشند یا اصلاً اعتقادی به دین نداشته باشند، ولی حفظ صورت ظاهر برای حفظ اجتماع ضروری است.
سنجش فلسفهء سیاسی هابز: فلسفهء سیاسی هابز بر تصوری که او از خواص نفس آدمی دارد مبتنی است. چون سایق های نفس آدمی جز خودخواهی و سودجویی چیزی نیست، پس طبیعةً هر فرد دشمن افراد دیگر است و نتیجهء این وضع، تنازع و کشمکش و ناامنی دائم است. از نوشته های هابز برمی آید که از لحاظ تاریخی معتقد است «وضع طبیعی» قبل از تشکیل اجتماع وجود داشته است، و با ایجاد پیمان اجتماعی و تشکیل دولت این وضع پایان یافته است. تحقیقات علمای روانشناسی و مردم شناسی، به خصوص تحقیقاتی که در تشکیلات اجتماعات بدوی کرده اند عقیدهء هابز را باطل می کند. در بدوی ترین اجتماعات هم «وضع طبیعی» چنانکه او میگوید دیده نشده است. اشکال عقیدهء هابز این است که به قول پرفسور گورچ «در نظر هابز مرحله ای بین اغتشاش و حکومت مطلق موجود نیست. وی متوجه نبوده است که رسم و عادت پیش از قانون وجود داشته است و ضمانت اجرائی رسم و عادت همان قدر قوی است که ضمانت اجرائی قانون». از طرف دیگر به فرض اینکه حکومت جانشین اغتشاش و هرج و مرج شده باشد معلوم نیست هر نظم و آرامشی از اغتشاش و هرج و مرج بهتر باشد. در گورستان هم نظم و آرامش برقرار است، اما نباید تصور کرد که هابز حکومت مطلق را به هر نحوی که باشد می پذیرد. او معتقد است که حکمران در وضع قانون و اعمال قدرت خویش باید به حداقل لازم برای حفظ دفاع اجتماع قناعت کند و در حقیقت جز آنچه مطلقاً برای ایجاد نظم و دفاع اجتماع لازم است کاری نکند. این است که معتقدان دیگر از جمله پرفسور گورچ مورخ انگلیسی که ذکر او گذشت گفته اند که دولت در نظر هابز فقط وظایف پاسبانی و نگهبانی را انجام میدهد. به عبارت دیگر تنها وظایف منفی به عهده دارد و هیچگونه وظیفهء مثبتی ندارد. و این تصور از وظیفهء دولت تصور ناقصی است. یونانیان قدیم دولت را مکلف میدانستند که افراد را در راه کمال اندازد و سعادت آنها را تأمین کند. امروز نیز کمتر دولتی است که وظایف خود را منحصر به برقراری نظم و امنیت کند مسلماً تصور امروز ما از دولت بیشتر تصور مثبت است. با اینهمه ارجمندی مقام هابز در تاریخ تفکر سیاسی دوران جدید همچنان محفوظ می ماند. بیش از هر چیز اهمیت او شاید در این باشد که تفکر سیاسی را از قید سنت و رجوع به عقاید ثقات و یا توسل به اصول دینی و یا اصول ماوراء طبیعت آزاد کرد و تفکر سیاسی را بر پایهء علمی قرار دارد. از این رو روش تفکر هابز در مسائل بیش از نتایجی که گرفته است اهمیت دارد بخصوص که متوجه شده است برای ساختن دستگاه فلسفهء سیاسی باید از روانشناسی فرد شروع کرد و خود او چنین کرد. اما در عقایدی هم که بیان کرده است بخصوص دو نکته اهمیت شایان دارد: اول اینکه نشان داده است اعمال قدرت لازمهء هر نوع حکومت است و اگر قدرت حکومت تجزیه شود و هر جزء مستقل باشد ادارهء امور کشور دشوار می گردد. حتی در دموکراسی های امروز حکومتی نمی توان یافت که در آن اجبار و اعمال قدرت وسیلهء مهم کار دستگاه نباشد. درست است که در دمکراسی های امروز عده ای که حکومت میکنند از جانب مردم انتخاب میشوند، اما نکتهء مهم این است که مادام که حکومت میکنند اعمال قدرت و اجبار به کار میبرند و از اعمال قدرت و اجبار چاره نیست. نهایت آنکه از زمان هابز تاکنون دانشمندانی که دربارهء حکومت تفکر کرده اند کوشیده اند تا وسایلی بیابند که دولت از این اعمال قدرت و اجبار تنها به نفع اجتماع استفاده کند. نکتهء دیگری که هابز تأکید کرده است این است که در دولت تأسیسی ایجاد دولت عملی است که به اختیار افراد سر می زند و بنابراین ارادهء افراد منشأ قدرت حکمرانی است، و مجوز این قدرت رضامندی آنهاست.
نظریهء هابز و وضع بین المللی: هابز با آنکه به نظر می رسد طرفدار سلطنت مطلقه است به این ترتیب حتی سلطنت مطلق را بر ارادهء افراد مبتنی میداند. این بود که سلطنت طلبان که قدرت شاه را موهبتی الهی می دانستند با او همان قدر دشمن شدند که مخالفان شاه. اگر آنچه هابز در خصوص وضع طبیعی گفته است دربارهء افراد صادق نباشد مسلماً دربارهء دولتها صادق است، و عقاید هابز بیان درستی از وضع دولتها نسبت به یکدیگر است و به نظر می رسد چاره ای هم که او برای نجات افراد از «وضع طبیعی» اندیشیده است برای نجات دولتها از ناامنی دائمی که صلح جهان را تهدید میکند تنها راه نجات باشد. دولتهای مستقل همیشه نسبت به یکدیگر در «وضع طبیعی» بوده اند، یعنی هر یک صرفاً دنبال منافع خویش رفته و رقیب و دشمن دیگران بوده اند. اگر هم زمانی صلح و آرامش برقرار بوده است خطر جنگ و امکان حملهء دولتی بر دولت دیگر هیچگاه از میان نرفته است و «وضع جنگ دائم»، چنانکه هابز نشان داده است پیوسته میان دولت ها موجود بوده است. هابز گفته است: «مردم نسبت به یکدیگر مثل گرگند». این گفته همیشه در رابطهء بین دولتها راست بوده است. آیا چاره آن نیست که برای تأمین صلح جهانی، دولتها راه حلی را که هابز پیشنهاد کرده است بپذیرند. یعنی همه از مقدار بسیاری آزادی و اختیار خود درگذرند و قدرت واحدی را بر خود حکمران سازند؟ راست است که دولتها برای ایمنی از تجاوز یکدیگر با هم پیمانها بسته و اتحادیه های ناحیه ای تشکیل داده اند، ولی هر وقت منافع آنها ایجاب کرده است از شکستن این پیمانها و بر هم زدن این اتحادیه ها باکی نداشته اند. علت آن است که به قول هابز «پیمانها، بدون قدرت شمشیری که ضامن اجرای آن باشد کلماتی بیش نیستند».
(1) - Thomas Hobbes. شرح حال و عقاید و افکار هابز از «سیر حکمت در اروپا» تألیف محمدعلی فروغی و کتاب «آزادی فرد و قدرت دولت» تألیف محمود صناعی اقتباس شده است. برای اطلاع بیشتر به کتاب «آزادی فرد و قدرت دولت» تألیف صناعی رجوع شود.
(2) - Malmesbury.
(3) - Cavendish.
(4) - Francis Bacon.
(5) - Rene Descartes.
(6) - Charles.
(7) - Elementa Philosophica de Cive.
(8) - Leviathan. کلمه ای است از اصل عبری که در تورات مکرر آمده است. رجوع به کلمهء «لویاتان» در قاموس کتاب مقدس ترجمهء مستر هاکس چ بیروت 1928 شود. منظور از آن حیوان آبی قوی و وحشت انگیزی است که بنابه وصفی که از آن شده است گاه اژدها و اغلب به نهنگ (بزمجهء آبی) مانند است. منظور هابز از انتخاب این نام برای کتاب خود آن بود که برساند قدرت دولت یا حکمران فوق قدرتهاست و همهء اشخاص منکوب او هستند.
(9) - Molesworth.
(10) - Elementa Philsophica de Cive (در باب عنصر فلسفهء سیاست مُدُن).
.(در باب جسم) De Corpore, 1655
.(در باب طبیعت بشری) De Homine, 1658
Leviathan or the Matter, Form and
Power of a Commonwealth,
Ecclesiastical and Civil 1651 Elements
of Law, Natural and Politic.
اثر مهم دیگر او به نام Behemoth که پس از مرگ حکیم به چاپ رسید (لویاتان یا ماده صورت و قدرت یک مستعمره از نظر روحانیت و مدنیت).
(11) - این عقیده را هابز ابتکار نکرده، بلکه عقیدهء پیشوایان دینی زمان خود را در این باب پذیرفته است. اما وی این اصل ساده و ابتدایی را شامل نفس آدمی و اجتماع نیز کرد. از این رو وی را پیرو فلسفهء مکانیزم و ماتریالیزم خوانده اند. در نظر وی نفس آدمی مجموعه ای از حرکات است، و حیات اجتماعی نیز چنین است.
(12) - Desir.
(13) - Aversion. .(لاتینی)
(14) - Homo homini lupus (15) - فلسفهء سیاسی هابز به هیچ وجه جنبهء اخلاقی ندارد. آنچه وی «باید» میخواند «بایدِ اخلاقی نیست»، بلکه از آن میتوان به «مصلحت این است» یا «عقلایی است» تعبیر کرد.
(16) - Commonwealth by institution.
(17) - Monarchie.
(18) - Aristocratie.
(19) - Democratie.

هابس.

(اِخ) (توماس) رجوع به هابز شود.

هابسبورگ.

(اِخ)(1) خانوادهء آلمانی، که اصل آن از سواب(2) بود. این خاندان به نام و به قلعهء مستحکمی که در آرگوی(3) سویس واقع بود منسوب است. از افراد خانوادهء مزبور، آلبر لو ریش(4) (1153-1199 م.) قلمرو قابل ملاحظه ای در سویس و آلزاس(5) به دست آورد و رودلف دو هابسبورگ(6) بر اریکهء امپراتوری تکیه زد. علاوه بر این، بعضی از افراد این خانواده بوهم(7)، هنگری(8)، اسپانْی(9)، املاک خالصهء اتریش، ندرلند(10) و قسمتی از ایتالیا را متصرف شدند. و با ازدواج ماری ترز(11) دختر امپراتور شارل ششم با دوک فرانسوای سوم(12) قلمرو ماری ترز به خانوادهء لورِن(13) انتقال یافت. دوک فرانسوای سوم که بعداً امپراتور فرانسوی اول (1745-1765 م.) گردید، نام لورن هابسبورگ(14) را به فرزندان خود بخشید.
(1) - Habsbourg (Maison de).
(2) - Souabe.
(3) - Argovie.
(4) - Albert le Riche.
(5) - Alsace.
(6) - Rodolphe de Habsbourg.
(7) - Boheme.
(8) - Hongrie
(9) - Espagne.
(10) - Les Pays-Bas (Nederland).
(11) - Marie Therese.
(12) - Duc Francois III.
(13) - Lorraine.
(14) - Lorraine-Habsbourg.

هابس هایم.

(اِخ)(1) حاکم نشین ناحیهء هوت رن (رن علیا)(2) از آرندیسمان مولهوز(3) که دارای 2000 تن سکنه است. شراب و کیرش(4) آن معروف است.
(1) - Habsheim (haem).
(2) - Haut Rhin.
(3) - Mullhouse.
(4) - Kirsch. عرق مخصوصی که بطور خالص از گیلاس و سیب تهیه میشود و دارای بوی مخصوص اسید پروسیک است.

هابش.

[بِ] (ع ص) ورزنده. (منتهی الارب). || فراهم و گردآورنده. (تاج العروس) (ناظم الاطباء).

هابشة.

[بِ شَ] (ع ص) مؤنث هابش. || (اِ) گروه تازه. گروه نو. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). گروه و جماعت نو و جدید. (ناظم الاطباء).

هابط.

[بِ] (ع ص) فرودآورنده. نازل شونده. فرودآینده. (از منتهی الارب) (از غیاث اللغات) (از آنندراج) (از ناظم الاطباء). فرودآینده و هبوط کننده. (فرهنگ نظام). آنکه فرود می آید. به زیرشونده. نازل. به زیرآینده. || (اصطلاح نجوم) رجوع به هبوط شود :
اگر ز عزم و ز حزم تو آفریده شدی
به طبع راجع و هابط نیامدی اختر.
مسعودسعد.

هابط شدن.

[بِ شُ دَ] (مص مرکب)پائین آمدن. فرودآمدن. پیاده شدن. || ناقص شدن. || فروتنی کردن.

هابط کردن.

[بِ کَ دَ] (مص مرکب)پرت کردن. انداختن. || پایین آوردن. پایین انداختن. نزول کردن. هبوط دادن. || به مجاز، خوار کردن.

هابطة.

[بِ طَ] (ع ص) مؤنث هابط. رجوع به هابط شود.

هابع.

[بِ] (ع ص) خری که در رفتن گردن دراز کند. ج، هوابع. (ناظم الاطباء).

هابعة.

[بِ عَ] (ع ص) مؤنث هابع. رجوع به هابع شود.

هابغ.

[بِ] (ع ن ف) خسبنده هابع باهغ.

هابل.

[بِ] (اِخ) لغتی است در هابیل. رجوع به هابیل شود.

هابلوم.

(اِخ)(1) یکی از سلاطین سلسلهء گوتی که دو سال سلطنت کرده است.(2)
(1) - Hablum. (2) - رجوع به کُرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او ص 31 تألیف رشیدیاسمی شود.

هاب هاب.

(ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتر را در وقت راندن زجر کنند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هابی.

(ع ص، اِ) غبار ساطع. (از اقرب الموارد). غبار بلندبرآمده. (از منتهی الارب). || گریزنده. (منتهی الارب). || اسب گریزنده. || خاکستر آمیخته به خاک. ج، هُبّی: نجوم هبی؛ یعنی هابیهء پوشیده به غبار. (از اقرب الموارد). پوشیده شده و آکندهء از غبار و گردآلود. (ناظم الاطباء) || خاک گور. (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تراب قبر، وهاب کجثمان الحمامة اجفلت. || موضع هابی التراب؛ یعنی گویی خاک آن مانند هباء یا غبار است در رقت. (از اقرب الموارد). جایی که خاک آن در نرمی مانند غبار باشد. (ناظم الاطباء). || تراب و رماد هاب؛ منتشر در جو. مالک بن ربیب گوید :
تری جدثاً قد جرت الریح فوقه
ترا باکلون القطلانی هابیا.
(از اقرب الموارد).
|| خاک که به غبار ماند. (منتهی الارب) (آنندراج).

هابیغی.

(ص)(1) به معنی حقیقی باشد که در مقابل مجازی است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا).
(1) - برساختهء دساتیر. «فرهنگ دساتیر ص274». قیاس کنید با: آمیغی. (حاشیهء برهان چ معین).

هابیل.

(اِخ) پسر دومین آدم است(1). بعضی را گمان چنان است که اسم مسطور (هابیل = نفس، بخار) دلالت بر کوتاهی عمر هابیل است، و دیگران بر آنند که چون حوّا دید قاین آن نسل موعود نیست این مطلب داعی بر این شد که با خود فکر نماید که زندگانی را چندان اهمیتی نیست و همچنانکه یعقوب (4:14) میگوید: «حیات شما چیست؟ مگر بخاری نیستید که اندک زمانی ظاهر است و بعد ناپدید میشود». علی الجمله هابیل شبان بود و از اول زادگان گوسفندان خود از برای خداوند قربانی آورد و خداوند قربانی وی را پذیرفته قربانی قائین را که از محصول ارضی بود رد کرد(2). در این حال دست حسد سرمهء نفرت در دیدهء قائین کشیده بر برادر خود غضبناک شده او را کشت(3). و مسیح، هابیل را هابیل صدیق نامید(4). (قاموس کتاب مقدس). مؤلف مجمل التواریخ آرد: «نخستین کسی که از دنیا بیرون رفت هابیل بود که قابیل بکشتش، چنانکه حق تعالی در قرآن یاد کرده است(5) و همانجا در کوههای حدود سراندیب قابیل، هابیل را در زیر خاک کرد(6).
و اندر کتاب دلایل القبله چنان خواندم که روایت کرده است ابن عباس رضی الله عنهما که آن وقت زمین اسفید بود تا آن وقت که قابیل هابیل را بکشت، پس لونش بگردید(7)و طعم بعضی از میوه ها ناخوش گشت و مضر، و از آن سبب در مرثیت و اندوه هابیل آدم این بیتها یاد کرد و معروف و مشهور است :
تغیرت البلاد و من علیها
و وجه(8) الارض مُغْبرّ قبیح
تغیَّرَ کل ذی لون و طعم
و قل بشّاشة الوجه الملیح [ البصیح ](9)
فما لی [ و ما لی ] لاابوح [ اجود ] لسکب دمعی [ بسکب دمع ]
و هابیل توارته [ تضمنه ] الضریح(10)
بان قتل قابیل اخاه (؟)
فما أنَا فی حیوتی مستریح(11).
(مجمل التواریخ و القصص صص 430-431).(12)
که پسر بود دو مر آدم را
مِهْ قابیل و کهترش هابیل.
ناصرخسرو (دیوان ص 241).
گروهی چو دریا جنوبی گرای
که بوده ست هابیلشان رهنمای.
نظامی.
قربان کرده بر غم قابیل
در آتش عشق همچو هابیل.
اوحدی کرمانی (از مزدیسنا ص512).
و رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص89، 182، 430، 431 و 481 و تاریخ گزیده صص23-24 و 65 نزهة القلوب ج3 ص250 و 292 و لباب الالباب ج1 صص17-18 العقد الفرید ج2 ص152 و ج5 ص59 و الکامل ج 1 و ناسخ التواریخ ج 1 شود.
(1) - سِفْر پیدایش 4:2.
(2) - سفر پیدایش 4:4 و 5، عبرانیان 11:4.
(3) - سفر پیدایش 4:8 .
(4) - انجیل مَتّی 23:35.
(5) - نام هابیل و قابیل در قرآن نیامده است. رجوع به سورهء مائده (5) آیهء 30 تا 35 شود.
(6) - مولوی در مثنوی فرموده است:
دانشِ پیشه از این عقل ار بدی
پیشه یی بی اوستا حاصل شدی
کندن گوری که کمتر پیشه بود
کی ز فکر و حیله و اندیشه بود
گر بدی این فهم مر قابیل را
کی نهادی بر سرْ او هابیل را
که کجا غائب کنم این کشته را
این به خون و خاک درآغشته را
دید زاغی زاغ مرده در دهان
برگرفته در هوا گشته پران
از هوا زیر آمد و شد او به فن
از پی تعلیم او را گورکن.
(از فیه مافیه مولوی چ بدیع الزمان فروزانفر ص274).
(7) - در کوه قاسیون غاری است که به نام غارالدم معروف است. گویند قابیل برادر خود هابیل را در آنجا بکشت و در آنجا رنگی قرمز شبیه به خون است که گفته میشود آن خون هابیل است. (از معجم البلدان ج7 صص12-13).
(8) - به روایتی: فوجه. (دولتشاه ص20).
(9) - اصل روایت چنین است، ولی مصحح دولتشاه آن را اصلاح کرده و چنین ضبط نموده: و قل بشاشة وجه ملیح، چه در صورت روایت اصل عیبی متوجه قافیه خواهد شد که آن را اقواء گویند، و آن چنان است که اِعراب قوافی با یکدیگر متفاوت باشد، و اتّفاقاً این عیب در این اشعار موجود است و حمزة بن الحسن اصفهانی در کتاب «التنبیه» متعرض ساختگی بودن این اشعار و اغلاط آن شده است و مردی را ذکر میکند که مولد اخبار امم ماضیه بوده و اعراب بادیه را مهمان میکرده و به مناسبت موضوع خود از آنها شعر میطلبیده و آنها هم میگفته اند و از آنجمله این اشعار منسوب به آدم را ذکر کرده و سپس گوید: «فنسب بغاوته الی نبی من انبیاءالله شعراً رکیکاً واهی الرکن ضعیف الاسراد ذا اقواء و لم یعلم ان الاقواء من اکبر عیوب الشعر... الخ». (یادداشتهائی از نسخهء خطی مدرسهء مروی، التنبیه علی حدوث التصحیف) (بهار).
(10) - کذا، و به جای این شعر مصراع دوم باز تصرف شده و اقواء از آن برطرف شده است:
فوا اسفی علی هابیل ابنی
قتیل قد تضمنه الضریح.
(11) - این شعر هم در روایات دسترس موجود نبود، و مصرع اول آن مغشوش است. (مجمل التواریخ و القصص ص431).
(12) - آنچه داخل کروشه گذاشته شده از کشف الاسرار ج3 ص99 میباشد.

هاپلوئید.

[لُ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح جانورشناسی و گیاه شناسی) مؤلف کتاب جانورشناسی آرد: انواع مختلف جانوران و گیاهان بواسطهء تعداد ثابت کروموزمشان(2)متمایز میباشند که به حرف nتعبیر میشود و فرمول کروموزمی نام دارد. ولی در طی نمو فردی ممکن است عده کروموزومها بر حسب تصاعد 1 و 2 و 3 و 4 و... زیاد شود. مثلاً فرض میکنیم در موقع معمولی عدهء کروموزومهای بدن n2 بوده باشد. این حالت را دیپلوئید(3) گویند هنگامی که سلولهای تناسلی رسیدند بواسطهء کاهش کروماتیک کروموزمها به nتقلیل یافته و هاپلوئید میگردند(4). (جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج 1 ص15).
(1) - Haploide. رجوع به گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی ص463، 478، 504 و 510 شود. هنگام تقسیم سلول، دانه های کروماتین (Chromatine) گرد هم آمده اجسام بزرگتر به نام کروموزوم به وجود می آورند که غلظتشان از شیرهء هسته ای بیشتر و در هر گونه ثابت میباشد.
(2) - Chromosomes.
(3) - Diploide. (4) - رجوع به جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج 1 صص30-45 شود.

هاپلوستمون.

[لُ تِ مُنْ] (فرانسوی، اِ)(1)(اصطلاح گیاه شناسی) ثابتی آرد: چون پرچمهای گل در روی یک پیرامن قرار گیرند هاپلوستمون نامیده میشوند. به عبارت دیگر گلهایی را که دارای یک پیرامن نافه اند هاپلوستمون(2) نامند. (از گیاه شناسی، تشریح عمومی نباتات تألیف حبیب الله ثابتی ص413 و 433).
(1) - Haplostemone. (2) - مونوستمون (Monostemone) و یا ایزوستمون (Isostemone) گویند.

هاپلومیتوز.

[لُ تُزْ] (فرانسوی، اِ)(1)(اصطلاح جانورشناسی) مؤلف کتاب جانورشناسی آرد: نوعی از تقسیم عرضی کروموزم ها را هاپلومیتوز نامند که برای شرح آن تقسیم پارامسیوم کوداتم(2) را انتخاب میکنیم. ابتدا علائم تقسیم در میکرونو کلئوس دیده میشود. در پروفاز حجم هسته زیاد گردیده و دانه های کروماتین ظهور می نماید. در متافاز دانه ها پهلوی هم قرار گرفته و کروموزمها را تشکیل میدهد که شکل آنها با کروزموزمهای متازوئرها متفاوت است. و موازی محور قطبی واقع شده. در آنافار تقسیمات عرضی (نه طولی) کروموزومها پیش می آید. و این نوع تقسیم همان است که هاپلومیتوز گویند. (جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج 1 ص104).
(1) - Haplomitose.
(2) - Paramecium caudatum.

هاپور.

(اِخ) نام شهری است نزدیک دهلی. (آنندراج).

هاپی.

(اِخ)(1) گاو نر مقدس. مصریان قدیم این حیوان را مانند کاملترین مظهر الوهیت پرستش میکردند و این فکر در آن واحد از پرستش ازیریس(2) و فتاه(3) ناشی شده است. این گاو باید دارای لکه ها و نشانه های مخصوصی باشد، از جمله: روی پیشانی لکهء سفید بشکل هلال و به پشت صورت کرکس یا عقابی داشته باشد. و در زیر زبانش تصویر سوسکی باشد. در پایان مدتی معین (هنگامی که سن حیوان از بیست وپنج سال میگذشت)، کاهنان آن را در آفتاب در چشمهء مخصوصی (رود نیل) غرق میکردند و مومیایی آن مورد اعزاز و احترام قرار میگرفت.
(1) - رجوع به مدخل آپیس شود. Apis یا Hapi.
(2) - Osiris(-riss). خدای مصریان قدیم، حامی مردگان، شوهر ایزیس (Isis) و سکاری (Sokari) و پدر هروس (Horus).
(3) - Phtah (Ptah). خدای مصریان قدیم معبود مردم ممفیس که با ازیریس (Osiris) و سکاری (Sokari) تحت عنوان فتاه سکار (Sokar) ازیریس، و پتاه - سکاریس (Sokaris) خوانده شده، همچنین مصریان اولین پادشاه ممفیس را در صورت اسامی سلسله های یزدانی قرار میدادند.

هات.

(هندی، اِ) نام هندی استخوان است. (تحفهء حکیم مؤمن).

هات.

[تِ] (ع اِ فعل) به معنی به من بده: هات یا رجل؛ بده ای مرد. هاتی یا امرأة؛ بده ای زن. هاتیا یا رجلان و یا امرأتان و هاتوا یا رجال و هاتین یا نساء، مثل عاطین. و گویند: هاِت نه هاتیت و هات ان کانت بک مهاتاة و ما اهاتیک کما تقول ما اعاطیک و لاتقول منه هاتیت و لاینهی بها. اصل هاتِ «آت» امر از آتی بوده است بعد همزه به ها بدل شده است، مانند: هیا و هراق... (از اقرب الموارد). || ببخش. بده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) :
در حلقهء گل و مل خوش خواند دوش بلبل
هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا.(1)
حافظ (دیوان چ قزوینی ص5).
|| بیار. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
گر بخواهی تا بدانی گوش دار
ور بدانی گوش من زی توست هات.
ناصرخسرو (دیوان چ کتابخانهء طهران ص79).
(1) - ن ل: هاتوا الصبوح حیّوا یا ایها السکارا.

هاتا.

(ع ضمیر، اِ) یعنی آن. (ناظم الاطباء).

هاتاک.

[کَ] (ع ضمیر، اِ) به معنی این. (ناظم الاطباء).

هاتان.

[نِ] (ع ضمیر، اِ) به معنی این، ولی در مؤنث استعمال می کنند. (ناظم الاطباء). این دو زن.

هاتر.

[تِ] (ع ص) کسی که پردهء ناموس دیگری بدرد. (از اقرب الموارد). || آنکه از پیری بی خرد گردد. (از منتهی الارب). ج، هاترون، و هَتَره. || هتر هاتر، مبالغه است. اوس بن حجر راست: «یراجع هِتراً من تماضر هاترا»؛ ای یعود الی ان یهذی بذکرها. (از اقرب الموارد).

هاترا.

(اِخ)(1) هتره. نام یونانی الحضر است(2). این شهر به مسافت سه روز راه از موصل کنونی واقع بود و قلعهء محکمی داشت. نویسندگان قرون اسلامی از عظمت این شهر چیزها نوشته اند. خرابه های آن اکنون در جنوب غربی موصل واقع شده است(3). (ایران باستان ج3 ص2482). و رجوع به فهرست ایران گیرشمن ترجمهء معین شود.
(1) - Hatra. (2) - این شهر شهر اعراب است. رومیها آن را هاترا می نامیدند. (تاریخ ایران باستان ج 3 ص2506).
(3) - برای اطلاع بیشتر رجوع به تاریخ ایران باستان ج 3 ص2482 شود.

هاتف.

[تِ] (ع ص) آوازدهنده. خواننده. (از اقرب الموارد) (غیاث اللغات). آوازکننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). آوازدهنده ای که خود او را نبینی. بانگ دهنده :
یکی هاتف از خانه آواز داد
چو رامش بری، نزد رامشگری.منوچهری.
مرا ز هاتف همت رسد به گوش خطاب
کز این رواق طنینی که می رود دریاب.
خاقانی.
عارفان نظری را فدا اینجا خواهند
هاتفان سحری را ندا اینجا شنوند.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص100).
هر لحظه هاتفی به تو آواز میدهد
کاین دامگه نه جای امان است، الامان.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص315).
هر زمان از هاتفی آواز می آید ترا
کاندر این مرکز دل خرم نخواهی یافتن.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص370).
با ناقه شنو که هاتف راه
میگوید انت ناقة الله.خاقانی.
هاتف خلوت به من آواز داد
وام چنان کن که توان بازداد.نظامی.
از آن رازجویان پنهان پژوه
یکی را به خود خواند هاتف ز کوه.نظامی.
مرا چون هاتف دل دید دمساز
برآورد از رواق همت آواز.نظامی.
هاتف آن روز به من مژدهء این دولت داد
که بدان جور و جفا صبر و ثباتم دادند.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص124).
هاتفی از گوشهء میخانه دوش
گفت: ببخشند گنه، می بنوش.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص192).
|| ستاینده و ستایش کننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاتف.

[تِ] (اِخ) سیداحمد اصفهانی که هاتف تخلص یافت نسباً از سادات حسینی است. اصل خاندان او چنانکه از تذکره ها برمی آید از قصبهء اردوباد آذربایجان بوده که در زمان پادشاهان صفوی از آن سامان به اصفهان آمده و در این شهر مسکن گزیده اند. هاتف در نیمهء اول قرن دوازدهم در اصفهان متولد شده. در جوانی به تحصیل ریاضی و حکمت و طب پرداخته است و در این فنون گویا از محضر میرزا محمدنصیر اصفهانی استفاده کرده است. و در شعر مشتاق را به راهنمائی و استادی خود پذیرفته است. در حلقهء درس میرزا محمدنصیر و مشتاق با صباحی و آذر و صهبا دوستی تمام یافته، و رشتهء این دوستی بین شاگردان مزبور و استادان ایشان از طرفی و بین صباحی و آذر و هاتف و صهبا از طرف دیگر تا آخر عمر پایدار مانده است. از ماده تاریخهائی که در دیوان هاتف دیده میشود چنین برمی آید که هاتف در آخر عمر به یک جا قرار نداشته و غالباً بین سه شهر اصفهان و قم و کاشان در سفر و رفت و آمده بود، چنانکه در سال 1184 در قم به سر میبرده و در 1187 در اصفهان، در 1195 و 1196 در کاشان بوده، آخر عمر را به قم آمده و در اواخر سال 1198 در آن شهر فوت کرد و به خاک سپرده شده است:
ندیدم زآن گل بی خار جز مهر و وفا اما
ز باغ از جور گلچین و جفای باغبان رفتم
سخن کوته ز جور آسمان هاتف به ناکامی
ز یاران وطن دل کندم و از اصفهان رفتم.
حاجی سلیمان صباحی تاریخ وفات او را در ضمن قطعه ای چنین بیان کرده است:
سخندان جهان افروز سیداحمد هاتف
که دُرّ نظم او آویزهء گوش جهان بادا...
به آیین دعا گفتا صباحی بهر تاریخش
که «یارب منزل هاتف به گلزار جهان بادا»
1198. بنابه گفتهء بعضی سیداحمد هاتف در ابتدای عمر در اصفهان به علافی سر میکرده و مشرب عرفانی داشته است. از احوال او بیش از این اطلاعی در دست نیست. ادوارد براون می نویسد: «اگرچه سیداحمد هاتف اصفهانی معاصر و دوست لطفعلی بیک آذر بوده در آتشکده هیچ مطلب خاص نسبت به او مندرج نیست فقط ستایش مبالغه آمیزی از او دیده میشود زیرا که می نویسد: «در فن نظم و نثر تازی و فارسی ثالث اعشی و جریر و تالی انوری و ظهیر است».(1) از اشعار هاتف دیوان کوچکی نزدیک دوهزار بیت در دست است که شامل غزل و قصیده و رباعی و قطعه و ترجیع بند است. با اینکه تذکره نویسان از جمله صاحب آتشکده از راه مبالغه او را در نظم تازی چیره دست دانسته اند، از اشعار عربی او چیزی در دست نیست. عباس اقبال می نویسد. «یقین است که هاتف اندکی شعر به عربی سروده بوده که آن هم شاید به علت بی اعتنایی مردم زیاد معمول و متداول نشده است».(2) ولی وحید دستگردی در مقدمهء دیوان هاتف می نویسد: «پیوسته در جستجوی اشعار و قصاید عربی هاتف بوده تا در این اواخر خبر یافتم که در تذکره «نگارستان دارا» تألیف میرزا عبدالرزاق خان دنبلی مفتون تخلص ضبط و نسخهء تذکره ای هم در کتابخانهء استاد فاضل محترم آقای سعید نفیسی موجود است. پس با شوق تمام کتاب را به رسم امانت دریافت، و آن قصائد و قطعات عربی بی نظیر را که میتوان گفت از زمان هاتف تاکنون کمتر کسی به این پایه و مایه شعر عربی سروده است استنساخ کردم».(3)
سبک هاتف: ملک الشعرای بهار می نویسد: «پس از انقراض صفویه سبک نظم و نثر و نقاشی یک مرتبه تغییر یافت. انجمنی از شعرا که مشتاق و هاتف و آذر و رفیق و طبیب و عاشق اعضاء آن بودند سبک عراقی را از نو در شعر به وجود آوردند.(4) روی هم رفته هاتف چنانکه مشهور است سخنور چیره دستی نیست. و در شاعری شیوهء تازه نیاورده، از نظر لفظ و معنی پیرو سعدی است. غزلهای وی از غزلهای شیخ متأثر است. گاهی تعبیرات شیخ را با بیانی دیگر در ابیات خود می نشاند، چنانکه:
بستهء کاکل و زلف تو بود «هاتف» و خواهد
نه از آن قید خلاصی نه از آن دام رهائی.
هاتف (دیوان ص86).
«سعدی» آن نیست که هرگز ز کمند تو گریزد
که بدانست که دربند تو خوشتر که رهائی.
و یا:
که گذارد که به خلوتگه آن شاه برآیم
من که در کوچهء او ره ندهندم به گدائی.
هاتف (دیوان ص86).
نبود به بزمت ای شه ره این گدا همین بس
که به کوچهء تو گاهی بودم ره گدائی.
هاتف (دیوان ص90).
حلقه بر در نتوانم زدن از بیم رقیبان
این توانم که بیایم به محلت به گدائی.
سعدی (غزلیات چ فروغی ص283).
چو از هم آشیان افتاد مرغی دور و تنها شد
بود کنج قفس خوشتر ز پرواز گلستانش.
هاتف (دیوان ص73).
دوستان گویند سعدی خیمه در گلزار زن
من گلی را دوست می دارم که در گلزار نیست.
سعدی (غزلیات چ فروغی ص65).
کرده ست یا قاصد نهان مکتوب جانان در بغل
یا درجی از مشک ختن کرده ست پنهان در بغل.
هاتف (دیوان ص74).
مهر از سر نامه برگرفتم
گوئی که سر گلابدان است
قاصد مگر آهوی ختن بود
کش نافه مشک درمیان است.
سعدی (غزلیات چ فروغی ص455).
شدم خاک اگر از جفایش مباد
نشیند به دامان او گرد من.
هاتف (دیوان ص89).
خاک پایش خواستم شد بازگفتم زینهار
من نمی خواهم بر آن دامن غبار خویش را.
سعدی (غزلیات چ فروغی ص8).
خاک نعلین تو ایدوست نمی یارم شد
تا بر آن دامن عصمت ننشیند گردم.
سعدی (غزلیات چ فروغی ص204).
از نفوذ شیوهء سخن سرایی عهد خویش نیز برکنار نمانده و غزلهای وی در زیر نفوذ شیوهء شعرایی، مانند کلیم و صائب ردیف های اسمی پیدا کرده است: کجا، امشب، رقیب، می، کج، در بغل، قفس و غیره. گاهی ردیف ها نازیباست، چنانکه از ترکیب یک قید و یک ضمیر ترکیب ناسازی مانند «همچو تو» ساخته :
گردد کسی کی کامیاب از وصل یاری همچو تو
مشکل که در دام کسی افتد شکاری همچو تو.
هاتف (دیوان ص84).
و یا «نه و هرگز» :
بر دست کس افتد چو تو یاری؟ نه و هرگز
در دام کسی چون تو شکاری؟ نه و هرگز.
هاتف (دیوان ص69).
از دل رودم یاد تو بیرون؟ نه و هرگز
لیلی رود از خاطر مجنون؟ نه و هرگز.
هاتف (دیوان ص70).
در دیوان او غزل بی ردیف نادر است، ولی قصیده های وی هیچکدام ردیف ندارد و روی آنها اغلب «ر» و گاهی کلمهء قافیه مختوم به «ان» است! گاهی از خلال گفتارش جرقه ای از فکر خیام و دیگران می جهد :
شب و روزی به پایان گر تو را در وصل یار آید
غنیمت دان که بی ما و تو بس لیل و نهار آید.
هاتف (دیوان ص68).
که ره دیر و گهی راه حرم می پویم
مقصدم دیر و حرم نیست ترا می جویم.
هاتف (دیوان ص78).
قطعات هاتف بجز یک قطعه که در ذیل آورده میشود بکلی بی ارزش است، اما دربارهء ترجیع بند او محمد معین می نویسد: «هاتف» ترجیع بند بسیار لطیفی دارد که از شاهکارهای ادبیات پارسی است و آن مشتمل است بر پنج بند، که بند اول در توصیف کوی مغان و بند دوم در گفت و شنود با ترسا و سه بند دیگر حاوی حقایق عرفانی است. بند اول ترجیع بند به اصطلاحات مزدیسنا مشحون است» (مزدیسنا ص529). بند سوم ترجیع بند هاتف شاید از این دو غزل خواجه متأثر باشد :
دَرِ سرای مغان رُفته بود و آب زده
نشسته پیر و صلائی به شیخ و شاب زده.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص291).
دوش رفتم به در میکده خواب آلوده
خرقه تردامن و سجاده شراب آلوده.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص293).(5)
با این همه به قول ادوارد براون «ترجیع بند دلپسند هاتف سرآمد تمام اشعار صوفیانه است که در قرن هیجدهم میلادی سروده شده است»:
بند اول
ای فدای تو هم دل و هم جان
وی نثار رهت همین و همان
دل فدای تو چون توئی دلبر
جان نثار تو چون توئی جانان
دل رهاندن ز دست تو مشکل
جان فشاندن به پای تو آسان
راه وصل تو، راه پرآسیب
درد عشق تو، درد بی درمان
بندگانیم جان و دل بر کف
چشم بر حکم و گوش بر فرمان
گر دل صلح داری اینک دل
ور سر جنگ داری اینک جان
دوش از سوز عشق و جذبهء شوق
هر طرف می شتافتم حیران
آخر کار شوق دیدارم
سوی دیر مغان کشید عنان
چشم بد دور خلوتی دیدم
روشن از نور حق نه از نیران
هر طرف دیدم آتشی کآن شب
دید در طور، موسی عمران
پیری آنجا به آتش افروزی
به ادب گرد پیر مغبچگان
همه سیمین عذار و گل رخسار
همه شیرین زبان و تنگ دهان
عود و چنگ و دف و نی و بربط
شمع و نقل و گل و می و ریحان
ساقی ماهروی مشکین موی
مطرب بذله گوی خوش الحان
مغ و مغزاده موبد و دستور
خدمتش را تمام بسته میان
من شرمنده از مسلمانی
شدم آنجا به گوشه ای پنهان
پیر پرسید کیست این؟ گفتند:
عاشقی بی قرار و سرگردان
گفت: جامی دهیدش از می ناب
گرچه ناخوانده باشد این مهمان
ساقی آتش پرست و آتش دست
ریخت در ساغر آتش سوزان
چون کشیدم نه عقل نماند و نه دین
سوخت هم کفر از آن و هم ایمان
مست افتادم و در آن مستی
به زبانی که شرح آن نتوان
این سخن می شنیدم از اعضا
همه حتی الورید و الشریان
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحده لا اله الا هو.
*
از تو ای دوست نگسلم پیوند
ور به تیغم برند بند از بند
الحق ارزان بود ز ما صد جان
وز دهان تو نیم شکرخند
ای پدر پند کم ده از عشقم
که نخواهد شد اهل این فرزند
من ره کوی عافیت دانم
چه کنم کاوفتاده ام به کمند
پند آنان دهند خلق ای کاش
که ز عشق تو می دهندم پند
در کلیسا به دلبری ترسا
گفتم: ای دل به دام تو دربند
ای که دارد به تار زنارت
هر سر موی من جدا پیوند
ره به وحدت نیافتن تا کی؟
ننگ تثلیت بر یکی تا چند؟
نام حق یگانه چون شاید
که اب و ابن و روح قدس نهند
لب شیرین گشوده با من گفت
وز شکرخنده ریخت آب از قند(6)
که گر از سرّ وحدت آگاهی
تهمت کافری به ما مپسند
در سه آئینه شاهد ازلی
پرتو از روی تابناک افکند
سه نگردد بریشم ار او را
پرنیان خوانی و حریر و پرند
ما در این گفتگو که از یک سو
شد ز ناقوس این ترانه بلند
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحده لا اله الا هو.
*
دوش رفتم به کوی باده فروش
زآتش عشق دل بجوش و خروش
محفلی نغز دیدم و روشن
میر آن بزم پیر باده فروش
چاکران ایستاده صف در صف
باده خواران نشسته دوش به دوش
پیر در صدر و می کشان گردش
پاره ای مست و پاره ای مدهوش
سینه بی کینه و درون صافی
دل پر از گفتگوی و لب خاموش
همه را از عنایت ازلی
چشم حق بین و گوش راست نیوش
سخن این به آن هنیئاً لک
پاسخ آن به این که بادت نوش
گوش بر چنگ و چشم بر ساغر
آرزوی دو کون در آغوش
به ادب پیش رفتم و گفتم
کای تو را دل قرارگاه سروش
عاشقم دردناک و حاجتمند
درد من بنگر و به درمان کوش
پیر خندان به طنز با من گفت:
کای تو را پیر عقل حلقه به گوش
تو کجا ما کجا ای از شرمت
دختر رز به شیشه برقع پوش
گفتمش: سوخت جانم آبی ده
و آتش من فرونشان از جوش
دوش میسوختم از این آتش
آه اگر امشبم بود چون دوش
گفت خندان که هین پیاله بگیر
ستدم گفت هان زیاده منوش
جرعه ای درکشیدم و گشتم
فارغ از رنج عقل و زحمت هوش
چون به هوش آمدم یکی دیدم
مابقی سربه سر خطوط و نقوش
ناگهان از صوامع ملکوت
این حدیثم سروش گفت به گوش
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحده لا اله الا هو.
*
چشم دل باز کن که جان بینی
آنچه نادیدنی است آن بینی
گر به اقلیم عشق روی آری
همه آفاق گلْسِتان بینی
بر همه اهل آن زمین به مراد
گردش دور آسمان بینی
آنچه بینی دلت همان خواهد
وآنچه خواهد دلت همان بینی
بی سر و پا گدای آنجا را
سر ز ملک جهان گران بینی
هم در آن پابرهنه قومی را
بر سر از عرش سایبان بینی
گاه وجد و سماع هر یک را
بر دو کون آستین فشان بینی
دل هر ذره را که بشکافی
آفتابیش در میان بینی
هرچه داری اگر به عشق دهی
کافرم گر جوی زیان بینی
جان گدازی اگر به آتش عشق
عشق را کیمیای جان بینی
از مضیف حیات درگذری
وسعت ملک لامکان بینی
آنچه نشنیده گوشَت آن شنوی
وآنچه نادیده چشمت آن بینی
تا به جائی رساندت که یکی
از جهان و جهانیان بینی
با یکی عشق ورز از دل و جان
تا به عین الیقین عیان بینی
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحده لا اله الا هو.
*
یار بی پرده از در و دیوار
در تجلی است یا اولی الابصار
شمع جوئی و آفتاب بلند
روز بس روشن و تو در شب تار
گر ز ظلمات خود رهی بینی
همه عالم مشارق الانوار
کوروش قاید و عصا طلبی
بهر این راه روشن هموار
چشم بگشا به گلستان و ببین
جلوهء آب صاف در گل و خار
زآب بی رنگ صدهزاران رنگ
لاله و گل نگر در آن گلزار
پا به راه طلب نه از ره عشق
بهر این راه توشه ای بردار
شود آسان ز عشق کاری چند
که بود نزد عقل بس دشوار
یار گو بالغدو و الاَصال
یار جو بالعشی و الابکار
صد رهت لن ترانی ار گوید
بازمی دارد دیده بر دیدار
تا به جائی رسی که می نرسد
پای اوهام و پایهء افکار
یار یابی به محفلی کآنجا
جبرئیل امین ندارد بار
این ره آن زاد راه و آن منزل
مرد راهی اگر بیا و بیار
ور نه ای مرد راه چون دگران
یار می گوی و پشت سر می خار
هاتف ارباب معرفت که گهی
مست خوانندشان و گه هشیار
از می و بزم و ساقی و مطرب
وز مغ و دیر و شاهد و زنار
قصد ایشان نهفته اسراری است
که به ایما کنند گاه اظهار
پی بری گر به رازشان دانی
که همین است سرّ آن اسرار
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحده لا اله الا هو.
***
گوهرفشان کن آن لب کز شوق جان فشانم
جان پیش آن دو لعل گوهرفشان فشانم
گر بی توأم به دامن نقد دو کون ریزند
دامان بی نیازی بر این و آن فشانم
خالی نگرددم دل کز بیم او ز دیده
اشکی اگر فشانم باید نهان فشانم
آیا بود که روزی فارغ ز محنت دام
گرد غریبی از بال در آشیان فشانم
سرو روان من کو هاتف که بر سر من
چون پا نهد به پایش نقد روان فشانم.
***
مجوش ای فرومایه گر من تو را
به شوخی گل هجو بر سر زدم
تو را تا ز گمنامی آرم برون
به نام تو این سکه بر زر زدم
نه از کین به روی تو تیغ آختم
نه از دشمنی بر تو خنجر زدم
به طبع آزمائی هجا گفتمت
پی امتحان تیغ بر خر زدم.
(1) - تاریخ ادبیات ادوارد براون ترجمهء رشیدیاسمی ج4 ص187.
(2) - شرح احوال هاتف در مقدمهء دیوان هاتف چ وحید دستگردی صص8-9 .
(3) - برای آگاهی بیشتر رجوع شود به مجمع الفصحاء ج 2 ص567، فهرست کتابخانهء مسجد سپهسالار ج 2 ص 679، 704 و 753، تاریخ ادبیات ایران (از آغاز عهد صفویه تا زمان حاضر) تألیف ادوارد برون ص 145، 182، 186، 187، 198 و 199، آتشکدهء آذر ص420، مزدیسنا ص 281، 529 و 530 و فهرست حبیب السیر چ خیام ج4.
(4) - رجوع به مقالهء ملک الشعرای بهار در مجلهء ارمغان سال 1310 و 1311 شود.
(5) - رجوع به مزدیسنا تألیف معین صص280-281 و ص529 شود.
(6) - آب در اینجا به معنی آبروست، یعنی شکرخندهء او آبروی قند را ریخت. در بعضی نسخ به جای «آب از قند»، «از لب قند» نوشته شده و غلط است. (وحید دستگردی).

هاتف غیب.

[تِ فِ غَ / غِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی فرشته ای است که از عالم غیب آواز دهد و این اسم فاعل است از هتف که به معنی آواز دادن است. از کشف و منتخب و لطایف. (غیاث اللغات) (آنندراج). فرشته ای که از عالم غیب آواز دهد. (ناظم الاطباء). فرشته ای که آواز دهد یا چیزی بگوید که اهل زمین بشنوند. (فرهنگ نظام). سروش. سروش غیب. ملهم غیب :
ز بارگاه محمد ندای هاتف غیب
به من رسید که خاقانیا بیار ثنا.خاقانی.
ندای هاتف غیبی ز چارگوشهء عرش
صدای کوس الهی به پنج نوبت لا.
خاقانی (دیوان چ عبدالرسولی ص31).
یکی هاتف از غیبش آواز داد.
سعدی (بوستان).
ساقی بیا که هاتف غیبم به مژده گفت
با درد صبر کن که دوا میفرستمت.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص63).
سحر ز هاتف غیبم رسید مژده به گوش
که دور شاه شجاع است می دلیر بنوش.
حافظ (دیوان چ قزوینی ص191).

هاتف غیبی.

[تِ فِ غَ / غِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هاتف غیب : و هاتف غیبی بالقاء فحوای بشارت مؤدای: ان الله یحب الذین یقاتلون فی سبیله صفاً کأنَّهم بنیان مرصوص(1)... (حبیب السیر ج3 ص475).
(1) - قرآن 61/4.

هاتفی.

[تِ] (اِخ) ملا عبدالله هاتفی خبوشانی جامی خواهرزادهء عبدالرحمن جامی شاعر و عارف ایرانی قرن نهم (متوفی 927 ه . ق.) بوده است. چهار کتاب لیلی و مجنون، شیرین و خسرو، هفت منظر، تمرنامه (ظفرنامه) را به تقلید خمسهء نظامی به نظم کشیده، ولی از کتاب پنجم وی نامی در جایی و اثری در کتابی نیست. شاید توفیق به مبادرت جواب مخزن الاسرار نیافته باشد. سام میرزا در تحفهء سامی گوید: «به سال 917 که شاه اسماعیل پس از فتح بلاد خراسان متوجه بلاد عراق بودند در حوالی قصبهء خرجرد جام جهت زیارت تربت شاه قاسم انوار نزول فرموده بودند، بر سبیل گشت به در باغ هاتفی رسیدند، مولانا خبردار شد و به استقبال شتافت مورد عنایات واقع شد، و مأمور نظم فتوحات شاهی شد در حدود 21هزار بیت آن را به نظم آورد، اما توفیق اتمام آن را نیافت. به سبک و وزن شاهنامه فردوسی است و شاهنامه حضرت شاه اسماعیل نام دارد. چند بیت از این مثنوی در تحفهء سامی نقل شده است. گذشته از این پنج مثنوی که یاد شد اثر دیگری از او در دست نیست و تذکره نویسان هم در این باب اشاره ای نکرده اند. وی دیوان قصائد و غزلیات داشته و خود در تمرنامه پیش از شروع به داستان بدین باب اشاره کرده است:
نگوئی همی در فن مثنوی
سخن را دهم زینت خسروی
به هر شیوه گر نظم کردم علم
ستانم ز دست عطارد قلم
بلندآستانی اگر همچو میغ
به دامن گهر ریزدم بی دریغ
دهم از قصائد بدان سان ندا
که خاقانی آنجا کند جان فدا
به جلوه درآید گر آن دلفریب
که از دل برد هوش، از جان شکیب
طریق غزل را بداند که چیست
کدام است خسرو، حسن نیز کیست
بود بحر و کان سخن ملک من
در او لعل ریزد سر کلک من.
از مشخصات او این است که در کتابهای چهارگانهء خود به مدح کسی نپرداخته و اشاره ای به زمان و عصر خود نکرده است و تاریخ نظم هیچ یک از کتابهای چهارگانه را معین ننموده است. ارادت خو را به سیدقاسم انوار در لیلی و مجنون تصریح نموده و این مثنوی ها را از برکات آن مرشد کامل دانسته و در همین کتاب شیعی بودن خود را اظهار داشته:
یارب که کنی خجسته نامم
در دین دوازده امامم
بخشای به هاتفی ز کوثر
یک جرعه بحق آل حیدر
گردد چو زبان بگفت، گویم
مداح علی و آل اویم.
لیلی و مجنون را بدین بیت آغاز کرده است:
این نامه که خامه کرد بنیاد
توقیع قبول روزیش باد.
این کتاب در حدود 2000 بیت است. گویند هاتفی از جامی خواسته است که افتتاح لیلی و مجنون را او نماید و جامی درخواست او را اجابت کرد، بنابراین بیت نخستین از جامی است. در شیرین و خسرو بدین بیت آغاز سخن میکند:
خداوندا به عشقم زندگی ده
به فرقم تاج عزّ بندگی ده.
این مثنوی در حدود 1700 بیت است. هفت منظر را با این بیت شروع میکند:
ای نگارندهء صحیفهء غیب
نام تو صدر صفحهء لاریب.
در حدود 2466 بیت است. آغاز تمرنامه بدینگونه است:
به نام خدائی که فکر و خرد
نیارد که تا کنه او پی برد.
در حدود 4656 بیت است.
گویند مولانا جامی برای آزمایش او را واداشت تا قطعهء فردوسی را (درختی که تلخ است... الی آخر)(1) جواب گوید. هاتفی جواب گفت:
اگر بیضهء زاغ ظلمت سرشت
نهی زیر طاووس باغ بهشت
به هنگام آن بیضه پروردنش
ز انجیر جنت دهی ارزنش
دهی آبش از چشمهء سلسبیل
بدان بیضه گر دم دمد جبرئیل
شود عاقبت بیضهء(2) زاغ زاغ
برد رنج بیهوده طاووس باغ.
جامی به طریق مطایبه گفت: نیک گفته یی ولی چند جا بیضه گذاشته ای. او راست:
ای سپهر جلال را مه نو
نکته ای چند گویمت بشنو
تا نگردد نقاب رویت موی
نروی روگشاده بر سر کوی
هرکه چیزی به رایگان دهدت
نستانی اگرچه جان دهدت
می کن از صحبت بدان پرهیز
همچو خاشاک خشک ز آتش تیز
تا رخت ساده و جمیل بود
می مخور گرچه سلسبیل بود
پسرانی که باده خواه شوند
از می سرخ روسیاه شوند
پسران را کند دو کار خراب:
هوس زینت و هوای شراب
وای بر آن پسر هزاران وای
که بود می پرست و خودآرای
بهر زن جامه سرخ و زرد آمد
این چنین جامه ننگ مرد آمد
سرخ و زردی که لایق مرد است
اشک گلگون و چهرهء زرد است.
هاتفی به انجمن فضلائی که در خدمت آخرین سلاطین تیموری هرات بوده اند متعلق است. وفاتش به سال 927 ه . ق. در قصبهء خرجرد جام اتفاق افتاده و در باغ خود مدفون شده است. مولانا حبیب الله معرف در تاریخ وفات هاتفی گوید:
از باغ دهر هاتفی خوش کلام رفت
سوی ریاض خلد به صد عیش و صد طرب
جان داد رو به روضهء پاک رسول و گفت
روحی فداک ایصنم ابطحی لقب
رفت از جهان کسی که بود لطف شعر او
آشوب ترک و شور عجم، فتنهء عرب
تاریخ فوت او طلبیدم ز عقل گفت
از شاعر شهان و شه شاعران طلب(3).
(1) - همین مضمون را ابوشکور بلخی معاصر نوح بن نصر سامانی (321-343 ه . ق.) ساخته است: درختی که تلخش بود گوهرا ... الی آخره. رجوع به برگزیدهء شعر فارسی تألیف محمد معین ص19 شود.
(2) - ن ل: بچه.
(3) - برای آگاهی بیشتر رجوع به فهرست کتابخانهء مسجد سپهسالار ج 2 صص542-546، مجالس النفائس ص62، تاریخ ادبیات ایران تألیف ادوارد براون ج 4 ترجمهء رشیدیاسمی ص 63، 152 و 3 شود.

هاتفی.

(اِخ) 1- از اهالی اَدِرنه 2- از اهالی انگوریه (آنقره) 3- از اهالی نیکده. 4- از اهالی بروسه. هر چهار تن از شعرای قرن ده و دوازده هجری عثمانی میباشند. (از قاموس الاعلام ترکی).

هاتک.

[تِ] (ع ص) نعت فاعلی از هَتْک. پرده در : نخواست که خارق آن حشمت و هاتک آن پرده او باشد. (ترجمهء تاریخ یمینی چ سنگی تهران ص203).

هاتک استار.

[تِ کِ اَ] (ترکیب اضافی، ص مرکب) پرده در. رجوع به هاتک شود.

هاتک عرشه.

[تِ کُ عَ شِ] (اِخ) لقب ملکی از ملوک حمیر است. (منتهی الارب).

هاتل.

[تِ] (ع ص) ابر پیوسته بارنده. (منتهی الارب) (آنندراج). ابر بسیار بارنده. (از منتخب و لطائف) (غیاث اللغات). ابر بسیاربارنده. ج، هُتَّل. (ناظم الاطباء). هاطِل. رجوع به هاطل شود.

هاتم.

[تِ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

هاتن.

[تِ] (ع ص) ابری که گاه ببارد و گاه نبارد. ج، هتن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هاتو.

(ع فعل امر) فعل امر است مشتق از مهاتاة. ببخشید شما. بیاورید شما. (منتهی الارب) (آنندراج).

هاتور.

[تُرْ] (اِخ)(1) یکی از الهه های مصریان، که یونانیان آن را آفرودیت نامیدند.
(1) - Hathor.

هاتول واتول.

(ص مرکب) (اصطلاح عامیانه) آب هاتول واتول؛ آب کدر، تیره و گل آلوده. (یادداشت مؤلف).

هاتی.

(هندی، اِ) نام هندی فیل است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفهء حکیم مؤمن).

هاتیک.

[کَ] (ع ضمیر، اِ) یعنی آن و این. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هاث.

[ث ث] (ع ص)(1) دروغگوی. (ناظم الاطباء).
(1) - از مصدر هَثّ به معنی دروغ گفتن. رجوع به اقرب الموارد و منتهی الارب شود.

هاج.

(ص) هاژ. حیران؛ و با لفظ واج (هاج و واج) گفته میشود: فلان را دیدم در معرکه هاج و واج ایستاده بود. (از فرهنگ نظام). || مات. دنگ. منگ. کودن. رجوع به هاج و واج، هاژ، هاژو، هاژ و واژ و هاژه شود.

هاجتگه.

[جَ گَ] (اِخ) دهی از دهستان سکمن آباد بخش حومهء شهرستان خوی، واقع در 32500 گزی شمال باختری خوی و شش هزارگزی جنوب ارابه رو قورل بالا به قره ضیاءالدین. در دره ای واقع است و هوای آن کوهستانی و سرد و سالم است. دارای 56 تن سکنه میباشد. از چشمه آبیاری میشود و محصول عمده اش غلات است. اهالی بیشتر به زراعت و گله داری و از صنایع دستی به جاجیم بافی می پردازند. راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هاجد.

[جِ] (ع ص) خوابیده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || شب زنده دار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، هُجُود، هُجّد. (اقرب الموارد).

هاجر.

[جِ] (ع ص) سخن پریشان گوی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || جدائی کننده. || لایق و فایق از دیگران. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): چیزی هاجر؛ یعنی فائق و فاضل بر دیگر اشیاء. (از اقرب الموارد). و رجوع به «هجر» شود.

هاجر.

[جِ] (اِخ) قبیله ای است. (منتهی الارب). نام قبیله ای از تازیان. (ناظم الاطباء).

هاجر.

[جَ] (اِخ) نام مادر اسماعیل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (فرهنگ نظام). نام یکی از دو زن ابراهیم، کنیزی که ملک مصر سنان بن علوان بن عبیدبن عولح به ساره داد. چون ابراهیم را از ساره فرزند نیامد و ساره دریافت که ابراهیم از این بابت آزرده خاطر است. هاجر را به او بخشید، ابراهیم را در هشتاد و شش سالگی از وی پسری آمد که اسماعیل نام نهاد. پس از تولد او ساره را عرق رشک و غیرت در حرکت آمد و دل نمودگی آغاز کرد و نیز سوگند یاد کرد که سه عضو از اعضای هاجر را قطع کند. هاجر در گوشه ای منزل گزید. آخرالامر بنابر شفاعت ابراهیم قرار بر آن یافت که دو نرمهء گوش هاجر را سوراخ کند و یکی از اعضای نهانی او را مقطوع گرداند. هاجر از کنج انزوا بیرون آمد و ساره بدان طریق سوگند خود را راست گرداند. سنت سوراخ کردن گوش و ختان در میان زنان از آن زمان پیدا شد. باز هم ساره با هاجر شکیبا نبود، ابراهیم را گفت: ایشان را از نزد من ببر. ابراهیم، هاجر و اسماعیل را به زمین مکه برد و به راهنمایی و اشارت جبرئیل ایشان را آنجا که بیابانی بی آب بود ساکن گردانید. در مجمل التواریخ آمده است: چون فعل قوم عاد زشت گشت اندر یمن [ مردی ]نام وی معاویة بن بکر(1) برخاست با جماعت خویش و به مکه آمد که حرمست و نخستین کسی بعد از طوفان [ که ] آنجایگه مقام کردی، وی بوده است و آنجا که اکنون کعبه است بلندی سرخ بود تا خدای عز و جل فرمود ابراهیم را بنا کردن خانهء کعبه، پس ابراهیم هاجر و اسماعیل را با مشکی آب و قدری طعام آنجا رها کرد، و ایشان را به خدای تسلیم کرد و بازگشت و هاجر به طلب آنکه مگر کسی را ببیند به مروه و صفا همی دوید چند بار، آن است که سنت گشت و از ارکان حج کردن شد، و اسماعیل چون طفلان بگریست و پاشنه بر زمین زد، خدای تعالی چشمهء آب پدید آورد، و گویند زمزم است. (مجمل التواریخ و القصص ص191). و چون قوم بنی جرهم بواسطهء آب آنجا آمدند اسماعیل در میان ایشان پرورش یافت و دختر مهتر بنی جرهم را به زنی گرفت :
ذبیح چون صد و سی و چهار سال بزیست
که بد به نام سماعیل و مادرش هاجر(2).
ناصرخسرو (دیوان ص186).
(1) - ن ل: نکر.
(2) - برای اطلاع بیشتر رجوع شود به: العقد الفرید ج3 ص360 و ج4 ص129 و ج7 ص141، نزهة القلوب ج3 ص8، حبیب السیر چ تهران ص19، تاریخ سیستان ص43، تاریخ اسلام ص30، مجمل التواریخ و القصص صص190-191 و 228، تاریخ گزیده صص32-33 و 36 و مزدیسنا ص97.

هاجر.

[جَ] (اِخ) نام مادر المستعصم بالله ابواحمد عبدالله بن المستنصربالله است. (از تاریخ الخلفاء سیوطی ص308).

هاجرات.

[جِ] (ع اِ) جِ هاجرة. رسوائیها. یقال: رماه بهاجرات؛ ای بفضائح و فواحش. (منتهی الارب) (آنندراج). رماه بهاجرات؛ یعنی به فضایح و کلماتی که در آنها فحش است و آن از باب تامر و لابن است. (از اقرب الموارد).

هاجرة.

[جِ رَ] (ع ص) تأنیث هاجر. (اقرب الموارد). رجوع به هاجر شود. || (اِ) نیم روز (ظهر) در گرمای تابستان بخصوص هنگام زوال خورشید با ظهر یا از هنگام زوال خورشید تا عصر زیرا مردم پناه می گیرند در خانه های خویش چنانکه گویی مهاجرت کرده اند. یقال: خرج وقت الهاجرة. (از اقرب الموارد). شدت گرمای روز است و این در نیمهء روز میباشد وقت برگشتن آفتاب، پس کافی بود گفتهء او که المهخاجرة نصف النهار یا گفتهء او که الهاجرة عند زوال الشمس و این ظاهر است که چون هر یک از لغویین هاجره را به یکی از اینها تفسیر کرده اند غافل از تکرار آنها شده یا آنکه هاجره از برگشتن آفتاب است تا عصر بواسطهء آنکه مردم طلب پنهان شدن در خانه ها میکنند گویا که بریده شده اند از روزگار. (شرح قاموس). نیم روز مع ظهر یا از وقت زوال آفتاب تا عصر. (از منتهی الارب) (از آنندراج). نیم روز و زوال آفتاب. (ناظم الاطباء). گرمگاه، گرمگاهان. || شدت گرما. ج، هاجرات، هواجر. یقال: طبخة الهواجر. (از اقرب الموارد). سختی گرماست و اهجرنا از باب افعال و هجرنا تهجیراً از باب تفعیل و تهجرنا از باب تفعل، یعنی رفتیم در هاجرة، یعنی در گرمگاه روز. (شرح قاموس). سختی گرما. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) : و سیاحان بیابان حرمان در هاجرهء هجران از منبع عدل و منهل فضل او زلال نوال چشند. (سندبادنامه ص6). || رسوائی. فضیحت. (از ناظم الاطباء). و رجوع بهاجرات شود.

هاجرة.

[جِ رَ] (ع مص) هاجرة از مصادری است که بر وزن فاعلة آمده اند، مانند: عاقبة، کاذبة و عافیة. ج، هاجرات، هواجر: اذا ماشئت نالک هاجراتی. (اقرب الموارد).

هاجری.

[جِ ی ی] (ع ص، اِ) نیکوی بزرگوار جید. (از اقرب الموارد). گرامی جوانمرد جید. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بنا. (از اقرب الموارد). || معمار. (منتهی الارب). بنا و معمار. (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آنکه لازم گیرد شهر را. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || (ص نسبی) منسوب به شهر هجر. (از اقرب الموارد). || منسوب است بسوی هجر یمن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاجس.

[جِ] (ع ص، اِ) اسم فاعل از هَجْس. (از اقرب الموارد). رجوع به هجس شود. || آنچه در دل افتد. ج، هواجس: هواجس الهم بعد النوم تعتکر. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). در دل گذرنده. (منتهی الارب) (آنندراج). آنچه در دل گذرد. ج، هواجس. (ناظم الاطباء). || خاطر. (تاج العروس). و در اللسان، الهاجس، الخاطر، صفة غالبة غلبة الاسماء. (اقرب الموارد). || وسواس. (تاج العروس). واجس. رجوع به واجس شود. || و در تداول صوفیان، از آن به خاطر اول تعبیر کنند و آن خاطر ربانی است و این خاطر ربانی هیچگاه خطا نمی کند و سهل آن را «سبب اول» و «نقر خاطر» نامیده است. چون در نفس تحقق یابد ارادت نامیده میشود. و چون برای دفعهء سوم بگذرد آن را همت خوانند و در دفعهء چهارم عزم نامیده شود و هنگام توجه به قلب اگر خاطر فعل باشد قصد نامیده شود و با شروع در کار آن را نیت خوانند. (اصطلاحات صوفیه ضمیمهء تعریفات جرجانی صص 176-177). || خطاب نفسانی و جرجانی در ذیل خاطر آرد: خطابی است که در آن حظ نفس باشد و آن را هاجس خوانند. (از تعریفات ص65).

هاجشة.

[جِ شَ] (ع اِ) جماعت و گروه نو فراهم آمده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هابشة. ج، هواجش: جاءت هاجشة من ناس. (اقرب الموارد). و رجوع به هابشة شود.

هاجع.

[جِ] (ع ص) به شب خوابنده. ج، هجع، هجوع. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاجعة.

[جِ عَ] (ع ص) تأنیث هاجع. بشب خوابنده. ج، هُجَّع، هجوع، هواجع. جج، هواجعات. (از اقرب الموارد).

هاجل.

[جِ] (ع ص) مرد خسبنده. (از اقرب الموارد). مرد خوابنده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد بسیارسفر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاجم.

[جِ] (ع ص) هجوم آور.

هاجن.

[جِ] (ع ص) دختر نارسیده ای که وی را شوهر دهند. (تاج العروس) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || خردسال از گوسپندان و جز آن که پیش از رسیدگی وی را گشن دهند. (تاج العروس) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || بزغالهء ماده که قبل از بلوغ بار گیرد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || آتش زنه که به یک زدن چخماق آتش ندهد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || کنیزک خرد. (دستورالاخوان).

هاجنة.

[جِ نَ] (ع ص) مؤنث هاجن. رجوع به هاجن شود. || خرمابنی که در کوچکی بار دهد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). نخله ای که اول بار آورد و نوباوه نماید. (منتهی الارب) (آنندراج).

هاج و واج.

[جُ] (ص مرکب، از اتباع)حیرت زده. حیران. متحیر. مات. مبهوت. || گیج. گیج و ویج. دنگ. منگ. رجوع به هاج، هاژ، هاژو، هاژ و واژ و هاژه شود.

هاج و واج شدن.

[جُ شُ] (مص مرکب) سرگردان شدن. متحیر شدن. || گیج شدن.

هاج و واج کردن.

[جُ کَ دَ] (مص مرکب) سرگردان کردن. متحیر کردن. || بازداشتن. || گیج کردن. || درمانده کردن.

هاج و واج ماندن.

[جُ دَ] (مص مرکب) متحیر ماندن. سرگشته ماندن. سرگردان ماندن. || دست و پا گم کردن. || گیج ماندن.
دن.
ج

هاجة.

[جَ] (ع اِ)(1) غوک ماده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ضفدع ماده. ج، هاجات. تصغیر آن هُوَیجه. هُیَیْجه. (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب کلمه را ذیل واوی و در اقرب الموارد ذیل یایی آورده اند.

هاجة.

[هاجْ جَ] (ع ص) چشم به مغاک فرورفته. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء): عین هاجة؛ ای غائرة. (اقرب الموارد).

هاجی.

(ع ص) هجوکننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هجوگوی. || حروف مقطعات خواننده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). هجی کننده.

هاچ.

(اِ) به معنی مینار و مناره. (آنندراج از فرهنگ ترکتازان هند).

هاچارکند.

[کَ] (اِخ) دهی از دهستان مغان بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 42 هزارگزی شمال باختری گرمی و 8 هزارگزی راه شوسهء بیله سوار به آصلاندوز واقع شده است. کوهستانی و گرمسیر است. هشتاد تن سکنه دارد. از چشمه آبیاری می شود. محصول عمده اش غلات و حبوبات است. روزگار اهالی به زراعت و گله داری می گذرد. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هاچانیدن.

[دَ] (مص) بریان گردانیدن. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 431 الف).

هاچه.

[چَ / چِ] (اِ) دایاق. چوب که سر آن دو شاخ است و به زیر شاخ درخت و امثال آن زنند تا فرونیفتد و بشکند. تلفظ دیگر آن خاچه است.

هاچه زدن.

[چَ / چِ زَ دَ] (مص مرکب) دو شاخ به زیر شاخ درخت و امثال آن زدن.

هاچه سو.

[چَ] (اِخ) دهی از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه که در 6 هزارگزی خاور شاهین دژ و 5هزارگزی شمال خاوری ارابه رو شاهین دژ به تکاب واقع شده است. سرزمینی کوهستانی و هوای آن معتدل است. 938 تن سکنه دارد که به زراعت و گله داری و از صنایع دستی به جاجیم بافی اشتغال دارند. از چشمه سارها مشروب میشود و محصولات عمده اش غلات، حبوبات، کشمش، بادام و کرچک میباشد. دبستان چهارکلاسه ای دارد و راهش مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هاچه کند.

[چَ کَ] (اِخ) دهی از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 38 هزارگزی شمال گرمی و 8 هزارگزی راه شوسه گرمی به بیله سوار واقع شده است. جلگه و گرمسیر است. از چشمه آبیاری میشود و محصول عمده اش غلات و حبوبات است. دارای 97 تن سکنه میباشد که به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هاچیدن.

[دَ] (مص) گرفتن. || ربودن. || خشک کردن. || پژمردن. || سرد شدن و افزون گشتن سرما. (ناظم الاطباء). || بریان کردن. (فرهنگ شعوری ج2 ورق 431 ص الف).

هاختور.

(اِ) پاره و جزء. حصه و بهره. (از ناظم الاطباء).

هاد.

(ع اِ) (از «ه ی د») جنبش و حرکت. هَیْد. یقال: ما له هَیْدٌ و لا هادٌ؛ یعنی نمی جنبد و حرکت نمی کند و منع از چیزی نمی کند و منزجر از چیزی نمی شود. (ناظم الاطباء) (از منتهی الارب). || زجری است مر شتر را. هَیْد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || (مص) هَیْد. رجوع به هَیْد (در تمام معانی مصدری) شود.

هاد.

[هادد] (ع ص) نعت فاعلی از هَدّ. رجوع به هَدّ (در معانی مصدری) شود. || (اِ) آواز دریا که در آن بانگ و غرشی شنیده شود و گاهی از آن زلزله پیدا گردد. (منتهی الارب). آواز و بانگی که از جانب دریا مردم ساحل می شنوند و از آن در زمین جنبشی پدید می آید و گاه زلزله حادث می گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). گویند: سَمِعَ اهلُ الساحل هادّاً مِن قِبَلِ البحر. (از اقرب الموارد).

ها دادن.

[دَ] (مص مرکب) وادادن :بترسید و پشت هاداد و آهنگ قلعه کرد. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). رجوع به معانی «ها» (پیشوند) شود.

هاداران پاداران.

(اِ مرکب، از اتباع)ترت و پرت. چرند و پرند. (یادداشت مؤلف).

هادان.

(اِخ) نام پدر ساره زوجهء ابراهیم و مادر اسحاق.

هادخت نسک.

[دُ نَ] (اِخ)(1) نام نسکی است از بیست ویک نسک کتاب زند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). نام نسک بیست ودویم از کتاب زند و آن را هاداختا نیز گویند. (ناظم الاطباء). نسک بیستم از بیست ویک نسک اوستاست. در پهلوی هادخت(2) «اونوالا 276»(3) هادخت نسک که در متن اوستای وسترگارد جزو قطعات «یشتها» طبع شده، یشت 21 و یشت 22 شمرده شده است(4)، اما در متن اوستای گلدنر(5) عدد یشتها از 21 تجاوز نمی کند «ونندیشت» آخرین آنها به شمار رفته است و معمولاً زرتشتیان همین ترتیب اخیر را محفوظ داشته و می دارند. هوگ در سال 1872م. متن اوستایی هادخت نسک را با تفسیر آن از روی دو نسخه خطی قدیمی که در قرن 14 م. نوشته شده تصحیح کرده با نقل تلفظ پهلوی تفسیر مذکور به خط لاتینی و ترجمهء انگلیسی در آخر ارداویرافنامه منتشر نموده است(6). چندی بعد دارمستتر در جزو ترجمهء زند اوستای خود، هادخت نسک را نیز ترجمه کرده است(7). تفسیر پهلوی هادخت نسک دارای 1530 کلمه است در کتاب هشتم و نهم دینکرد که از اوستا سخن رفته و اجزای آن یکایک شرح داده شده، هادخت نسک بیستمین نسک (کتاب) اوستا به شمار رفته است. بنابراین هادخت نسک حالیه قطعه ای است که از بیستمین نسک گمشدهء عهد ساسانیان به جای مانده است. علاوه بر آن سروش یشت هادخت که امروزه یازدهمین یشت اوستا را تشکیل می دهد، از هادخت نسک قدیم به یادگار مانده است. هادخت نسک کنونی دارای 3 فرگرد (فصل) است: فرگرد اول، دارای 17 بند در فضیلت و تأثیر دعای(8)«اشم وهو...». فرگرد دوم، راجع به تجسم دین (وجدان) مرد نیکوکار به صورت دختری زیبا (این قطع بسیار دلکش و قابل توجه است). فرگرد سوم، از مجسم شدن دین گناهکار به صورت زنی زشت گفتگو میکند(9).
(1) - Hadokht Nask.
(2) - Hadoxt.
(3) - J. M. Unvala. (4) - رجوع شود به Zend-Avesta, edited by
Westergaard, vol. I, Texts, Yasht fragment XXI - XXII.
(5) - Geldner.
(6) - The Book of Arda Viraf, with Gosht-i-Fryano, and Hadokht-Nask,
texts and translations by Hoshang and Haug. London-Bombay 1872.
(7) - Le Zend - Avesta, par Darmesteter, vol. II, p.646 - 658.
(8) - Le Zend - Avesta, par Darmesteter, vol.II, p.646-658.
(9) - رجوع شود به: یشتها پورداود ج 2 صص165-173، یسنا پورداود ج 1 ص31، خرده اوستا پورداود ص 51، 78، 158، 215 و حکمت اشراق محمد معین ص37 و 41.

هادر.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از هَدْر. رجوع به هدر شود. (از اقرب الموارد). || شتر بابانگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || مرد بی اعتبار. (منتهی الارب). || ساقط. افتاده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || شیری که زبرین آن سطبر و چغرات باشد و زیرین آن تنک و زرداب شده باشد، و این پس از ترش شدن گردد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). ج، هدَرَة. (اقرب الموارد).

هادرمال.

[رُ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح گیاه شناسی) مؤلف کتاب گیاه شناسی آرد: ماده ای چوبی که لینیین(2) یا هادرمال میگردد. (گیاه شناسی گل گلاب ص40).
(1) - Hadromal. .
(فرانسوی)
(2) - Lignine

هادروسانتریک.

[رُ] (فرانسوی، اِ) (1)(اصطلاح گیاه شناسی) مؤلف کتاب گیاه شناسی آرد: هرگاه در ساقهء دسته آوندهای آبکشی بوسیلهء هادروم احاطه شود هادروسانتریک نامیده میشود، مانند سرخسها. (گیاه شناسی، تشریح عمومی نباتات تألیف حبیب الله ثابتی ص308).
(1) - Faisceaux hadrocentriques.

هادروم.

[رُمْ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح گیاه شناسی) مؤلف کتاب گیاه شناسی آرد: اولین قسمتی که بیش از سایر قسمت های استوانهء مرکزی جلب نظر مینماید وجود هادروم یا کسیلم(2) میباشد که دسته های چوبی ریشه را تشکیل می دهد. اگر مقطع عرضی ریشهء زنبق را تحت تأثیر معرف فلورو گلوسین قرار دهیم دسته های چوبی مذکور بشکل ستاره های منظمی به رنگ سرخ درمی آید و قسمتهای مختلف استوانهء مرکزی را از یکدیگر متمایز میسازد. تعداد این دسته ها و همچنین تعداد آوندهایی که در هر یک از آنها وجود دارد در نباتات مختلف متفاوت است. مثلاً سرخسها اغلب دارای دو دسته هادروم میباشد، نخود دارای سه، لوبیا چهار، پیاز پنج و زنبق دارای هفت دستهء چوبی میباشد. و در انواع خرما تعداد دسته های آوند چوبی از صد تا متجاوز میشود. ولی تعداد دسته های چوبی در ریشه های فرعی بتدریج کاسته میشود. (گیاه شناسی، تشریح عمومی نباتات تألیف حبیب الله ثابتی ص285).
(1) - Hadrome. .
(فرانسوی)
(2) - Xyleme

هادروم ثانوی.

[رُ مِ نَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح گیاه شناسی) مؤلف کتاب گیاه شناسی آرد: نام چوب ثانوی است که در ساقهء قطر آن بیش از قطر آبکش ثانوی میباشد. بنابراین قسمت اعظم حجم ساقه را چوب ثانوی تشکیل میدهد. عناصر تشکیل دهندهء آن آوندها، الیاف و پارانشیم چوبی یا اسکلرو میباشد و در اغلب نباتات دولپه ای به نسبتهای مختلف دیده میشود و بواسطهء شکل و ساختمان و طرز قرار گرفتن و نسبت این سه بافت ممکن است جنس و حتی گونهء درختان را تشخیص داد. اشعهء وسطای هادروم ثانوی که در امتداد اشعهء وسطای لپتوم ثانوی قرار گرفته و دارای همان ساختمان است محل ذخیرهء مواد غذایی و دانه های نشاسته میباشد. جدار سلول های آن اغلب نازک و گلوسیدی است و در بعضی نباتات گاهی سخت و چوبی میگردد. (گیاه شناسی تألیف حبیب الله ثابتی صص370-371).

هادرویش.

[دَرْ] (اِخ) نام دشتی است در ترکستان. گویند همیشه در آن دشت بادی در نهایت تندی می وزد، چنانکه اسب و شتر را می غلطاند. و وجه تسمیه اش به هادرویش آن است که جمعی از درویشان در آن بادیه واقع می شوند ناگاه باد تندی بهم میرسد و هر یک از درویشان را به جایی می اندازد و همدیگر را گم میکنند و هادرویش هادرویش فریاد میزنند تا وقتی که هلاک میشوند. (برهان). نام دشتی است مابین خجند و کندبادام و در این دشت همیشه باد تند وزد، گویند ابتدای آن باد از مرغینان(1) که در مشرق این دشت واقع است می وزد و انتهای آن از خجند در مغرب این دشت است. سبب تسمیه آن است که وقتی چند درویش پیاده در شب از آنجا عبور میکردند باد تندی وزیده از تیرگی شب و غلبهء خاک یکدیگر را گم کردند و از همدیگر دور افتادند. سراسیمه شده فریاد میزدند که هادرویش هادرویش آخرالامر در این حالت همگی هلاک شدند. اکنون آن صحرا بدین نام مشهور است. (آنندراج) (جهانگیری) (انجمن آرا).
(1) - مرغستان. باد مرغسان است.

هادرة.

[دِ رَ] (ع ص) مؤنث هادر. || ماده شتر بابانگ. ج، هوادر. || ارض هادرة؛ زمین گیاه ناک و تمام گیاه. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به هادر و هدر شود.

هادریان.

(اِخ) امپراتور روم، که پس از مرگ تراژان در سال 117م. به جای وی نشست. آپ پیان اسکندرانی(1) مورخ یونانی که در ابتدای قرن دوم میلادی به دنیا آمده است با وی همزمان است. هادریان مانند اکتاویوس اوگوست بر این عقیده بود که روم نباید در فکر بسط حدود شرقی خود باشد. از این رو، با دولت پارت کنار آمد و تمامی ایالات پارتی را به آن دولت پس داد و سپاهیان روم این ایالات را ترک کردند. در این باب آنچه میدانیم این است: 1- آشور قدیم (آدیابن) را پارتها اشغال کردند. 2- تمامی بین النهرین علیا به پارت سپرده شد. 3- پارثاماسپات پادشاه ارمنستان شد و این کشور باز به حال سابق خود که پادشاهی از خانوادهء اشکانی داشت و دولت روم او را نصب میکرد، بازگشت. 4- در باب خُسرون بعضی نویسندگان قدیم نوشته اند که مانند ارمنستان گردید، ولی از سکه هایی که به دست آمده معلوم است که مانند بین النهرین علیا به پارت تعلق یافت. بنابراین از بهره مندیهای تراژان در بدو امر چیزی برای رومیها نماند. این سیاست هادریان و کنار آمدن او با پارتیها باعث صلح ممتدی بین دولتین مزبور شد، ولی چون خسرو گذشت های هادریان را از شکست تراژان میدانست خود را رهین رومیها نشان نمی داد و حتی نزدیک بود روابط دوستانهء بین دو دولت بهم بخورد. اما باز سیاست رومیها که مبنی بر مماشات بود فایق آمد، هادریان در سرحد ایران و روم ملاقاتی با خسرو کرد و مذاکراتی بین او و پادشاه اشکانی روی داد (122م.). و هادریان دختر خسرو را، که در زمان تراژان اسیر شده بود به خسرو پس داد. از وقایع دیگر زمان او اینکه فرس من پادشاه گرجستان از هادریان رنجشی حاصل کرد و جهت آن را از اینجا میدانند، که او به جای اینکه پیش کشی لایقی برای امپراتور بفرستد، لباسهایی که از زر دوخته بودند فرستاد و هادریان بر اثر این هدایا کاری کرد که به پادشاه گرجستان برخورد. هادریان سیصد گناهکار را پیوسته بر آن میداشت که برای تفریح رومیها بازی دربیاورند و آنها را بخندانند، وقتی که لباسها را از طرف فرس من آوردند با تحقیر به آنها نگریسته دستور داد همه را به گناهکاران بسپارند تا در هنگام بازی بپوشند و فرس من از این عمل رنجیده خاطر گشت. ولی باید گفت که قبل از این قضیه هم روابط هادریان با پادشاه گرجستان چندان خوب نبود، زیرا در 130م. که امپراطور روم پادشاهان دست نشاندهء ممالکی را که در تحت نفوذ روم بودند، برای ملاقات طلبید فرس من از تکریماتی که می بایست نسبت به امپراتور بجا آورد سرباز زد. هادریان در 138م. درگذشت و پسرخواندهء او اورلیوس(2) که در تاریخ به آن تونینوس پیوس معروف(3) است به جای وی نشست. (تاریخ ایران باستان ج3 صص2487 - 2490، 2495 و 2501).
(1) - Appien d'Alexndrie.
(2) - Aurelius.
(3) - Antoninus Pius.

هادس.

[دِ] (اِخ)(1) در نزد یونانیان باستانی نام پلوتن رب النوع دوزخ بوده است. (تاریخ ایران باستان ج2 ص1522).
(1) - Hades.

هادف.

[دِ] (ع ص) درآینده. || مرد غریب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به هدف و هادفة شود.

هادفة.

[دِ فَ] (ع ص) تأنیث هادف. || (اِ) گروه و جماعت. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). و رجوع به هادف و هدف شود.

هادل.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از هَدل. || شتر آونگان لفج یا درازلب را گویند. و ذلک مما یمدح به. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هادم.

[دِ] (ع ص) نعت فاعلی از هَدْم. (از اقرب الموارد). شکننده و ویران کنندهء بنا. (ناظم الاطباء). شکسته کننده و خراب و ویران کنندهء بنا. (آنندراج) (غیاث اللغات). خراب کننده. (دهار) : که هادم بنیان شرک و... بوده است. (سندبادنامه چ اسلامبول ص6).
من که خروبم خراب منزلم
هادم بنیاد این آب و گلم.مولوی (مثنوی).

هادم اللذات.

[دِ مُلْ لَذْ ذا] (ع اِ مرکب)کنایه از مرگ است. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || (اِخ) لقب عزرائیل است. ملک الموت. بویحیی. (مجموعهء مترادفات ص248). ویران کنندهء لذتها. و این لقب ملک الموت است، یعنی فرشته ای که قابض ارواح است. (آنندراج): هاتف هادم اللذات آواز دردهد و طبل رحیل بزند. (سندبادنامه ص156).

هادوری.

(ص، اِ)(1) نوعی از گدایان باشند در نهایت سماجت. (برهان). نوعی از گدای مبرم که به در خانه ها می رفتند و به اصرار چیزی می خواستند. حکیم سنایی گفته :
دعویّ دِه کنند ولیکن چو بنگری
هادوریان کوی و گدایان برزنند.(2)
اثیر اخسیکتی گفته :
معیشتی نه که با عزت و قناعت آن
بهر دری نروم چون گدای هادوری.
(انجمن آرای ناصری) (آنندراج) (فرهنگ جهانگیری) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام).
(1) - به معنی گدایان. مأخوذ از لغات آرامی است. (حاشیهء برهان چ معین).
(2) - ن ل: هادوریان کوی و گدایان خرمنند.

هادوریان.

(اِ) جمع هادوری است که گدایان مبرم باشند و نیز جماعت مردم بی سر و پا را گویند که چوبداران و یساولان سلاطین ایشان را از سر راه دور کنند. (برهان) (ناظم الاطباء) :
سالوسیان دل را در کوی او مصلی
هادوریان دین را در زلف او سفرگه.سنایی.

هادووادو.

[دَ دَ / دُ دُ] (اِمص مرکب)دوندگی و با فعل کردن صرف شود: در این چند روزه برای خریدن این خانه خیلی هادووادو کردید، خستگی شما از آن است. (یادداشت مؤلف).

هادة.

[هادْ دَ] (ع ص) مؤنث هادّ. || (اِ) رعد. (اقرب الموارد). تندر و بانگ ابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هاده.

[هادْ دَ] (اِخ) یکی از پسران یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم علیهم السلام. (تاریخ گزیده ص37).

هادی.

(اِ) نام سنگی است. گویند هرکه آن سنگ را با خود دارد سگ به او فریاد نکند. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || سنگی بود به رنگ طحال... چون با زاج منقی خلط کرده بر زیبق نهند آن را عقد کند. (نزهة القلوب). || اسم تریاق فاروق است. (فهرست مخزن الادویه) (تحفه).(1) هو التریاق الکبیر. (تذکرهء داود ضریر انطاکی ص343). و حکیم مؤمن در فصل تریاقات آرد: تریاق کبیر و او را تریاق فاروق و تریاق اکبر و تریاق هادی نامند. (از نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف). و داود ضریر انطاکی ذیل تریاق آرد: بر هرچه دارای خاصیت پادزهری و نفع عظیم سریع باشد اطلاق شود و هم اکنون بر هادی، یعنی تریاق اکبری که اندرومافس قدیم آن را ترکیب کرد اطلاق گردد. و رجوع به تریاق، تریاق کبیر و تریاق اکبر شود. || اسمی است مردان را.
-امثال: هادی! اسمت را به ما نهادی! از چه عیب و رسوایی خود را به من نسبت کنی. (امثال و حکم ج4 ص1899).
(1) - در نسخهء چاپی به غلط هاری چاپ شده، ولی در نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف هادی است.

هادی.

(ع ص، اِ) راهنما. راهنماینده. (برهان) (آنندراج) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راهنمای. (دهار). مرشد. هدایت کننده. ج، هادون، هادین، هداة. (اقرب الموارد) : بعثه سراجاً منیراً و مبشراً و نذیراً و هادیاً و مهدیاً. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص2). || (اصطلاح فیزیک) رسانا. در اصطلاح فیزیک، جسمی که الکتریسته یا حرارت در آن به خوبی منتشر شود. فلزات به طور کلی هادی هستند و غیر فلزات معمو هادی نیستند و یا عایق میباشند. سیم مسی را هادی یا رسانای الکتریسته گوییم، در صورتی که نخ ابریشم یا نوار لاستیکی الکتریسته را منتقل نمی کنند. نخ ابریشم و نوار لاستیک را جسم عایق یا نارسانا می نامیم. اجسام عایق را «دی الکتریک» نیز می نامند. از این رو میتوان اجسام را به دو دسته تقسیم کرد: 1- اجسام هادی (رساناها)، اجسامی هستند که میگذارند بار الکتریکی از آنها عبور کند. 2- اجسام غیرهادی (نارساناها)، اجسامی هستند که نمی گذارند الکتریسته از آنها عبور کند. گازها و پاره ای از مایعات در شرایط خاصی ممکن است هادی شوند. ولی هادی شدن فلزات بدینگونه است که اتم های اغلب آنها به آسانی یک یا چند الکترون از مدار خارجی خود را از دست میدهند از این رو در داخل یک جسم هادی فلزی مانند مس از هر اتمی یک یا چند الکترون جدا میشود این الکترونها که به الکترونهای آزاد موسومند میتوانند به آزادی در فلز حرکت کنند و همین آزادی حرکت الکترونهاست که باعث انتقال الکتریسته میشود. در یک جسم عایق الکترون آزاد وجود ندارد و یا عدهء الکترونهای آزاد آن خیلی کم و محدود است و در نتیجهء این اجسام نمی توانند وسیلهء انتقال الکتریسته باشند. پیدایش بار الکتریکی در نتیجهء اصطکاک منحصر به اجسام عایق نیست. هر نوع جسم غیرمشابهی که بهم مالیده شود الکتریسته ظاهر میشود منتها باید توجه داشت که اگر جسم مورد استفاده هادی باشد هنگامی که آن را در دست میگیریم و به جسم دیگر می مالیم بارهایی که ظاهر می شود روی جسم مذکور نمی ماند و بلافاصله منتقل می گردد و داخل دست ما می شود. در حالی که اگر جسم مورد استفاده عایق باشد بارهائی که در محل اصطکاک ظاهر میشود روی آن می ماند، پس اگر بخواهیم یک جسم هادی را با اصطکاک الکتریزه کنیم نخست باید آن را روی یک پایهء عایق از قبیل شیشه نصب کنیم. (فیزیک عمومی الکتریسته ج 1 الکترواستاتیک و الکتروسینستیک تألیف روشن صص27-29). || متقدم. (اقرب الموارد). پیشوا. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). پیشرو. || پیکان تیر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: اصابه هادی السهم؛ ای نصله. (اقرب الموارد). || گردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، هَواد. یقال: انتصب هادی الفلق. (اقرب الموارد). || مقدم گردن. (ناظم الاطباء). || اسد. (از اقرب الموارد). شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گاوی که در مرکز خرمن بندند تا گاوان دیگر در وقت خرمن کوبی گرد آن گردند. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). گاوی که وقت خرمن کوبی او را در مرکز خرمن بندند. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، هوادی. (ناظم الاطباء). || اول از گلهء شتران پیش رو که نمایان شود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). اول از شب. (منتهی الارب) (آنندراج). اول شب. (ناظم الاطباء). || در تداول حکمت اشراق «فیض اول». رجوع به گنجینهء نوشته های ایرانی، مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق چ هانری کربن ص276 شود.

هادی.

[] (ع ص) (از «ه دء») در عربی آرام گیرنده. (از برهان). هادی. یقال: هدأت اصواتهم و صوته هادی. (اقرب الموارد).

هادی.

(اِخ) نام یکی از طبقات چهارگانه که بواسطهء پستی نژاد مشهورند و به ترتیب عبارتند از: «هادی»، «دوم»، «چندال» و «بدهتو». و آنان به کارهائی از قبیل پاکیزه کردن قراء و دیگر کارهای پست اشتغال می ورزند و به زعم هندوان این طبقات به پدری به نام «شودر» و مادری به نام «برهمن» منسوبند و به زنا متولد شده اند. و هادی بواسطهء دوری از پستی ها از دیگر طبقات پسندیده تر است، چنانکه بدهتو بدترین آنان است چه به خوردن مردار اکتفا نکند و به گوشت سگ پردازد... هر یک از طبقات چهارگانه صف واحدی تشکیل میدهد و هرگاه جمعی از دو طبقهء مختلف در مجلسی فراهم آید بوسیلهء پرده ای از هم جدا گردند و یا با خطی بین آنها جدایی افتد که هر یک از دیگری مشخص و ممتاز گردد. (از تحقیق ماللهند بیرونی ص49).

هادی.

(اِخ) از نامهای خداوند عز و جل.

هادی.

(اِخ) نام رسول خدا محمد بن عبدالله. (تاریخ حبیب السیر چ تهران ص101). از القاب حضرت محمد (ص). رجوع به محمد (ص) شود.

هادی.

(اِخ) از القاب امام علی النقی (ع) امام دهم است. تولدش به روایت اکثر اهل خبر در نیمه های ماه رجب در سنهء اربع عشر و مأتین به مدینه اتفاق افتاد و به قولی به سال اثناعشر و مأتین. مادرش ام ولد بود مسماة بسمانه (و یقال ان امه ام الفضل بنت المأمون) و آن جناب در اسم و کنیت با علی المرتضی و علی الرضا یکی بود و بنابراین او را ابوالحسن ثالث گویند و القاب شریفش نقی و هادی و عسکری و ناصح و متوکل و فتاح و مرتضی است و در اعلام الوری مسطور است که عالم و طبیب و فقیه و امین نیز از جملهء القاب آن جناب است و امام ابوالحسن علی الهادی در وقت وفات پدر شش ساله بود و متوکل خلیفه در زمان ایالت خویش یحیی بن هرثمة بن اعین را به مدینه فرستاد تا آن جانب را به سرمن رای که اکنون به سامره مشهور است آورد و هادی بعد از آنکه مدت ده سال و چند ماه آنجا مقیم بود در ماه جمادی الاَخر یا رجب سنهء اربع و خمسین و مأتین درگذشت و در سرایی که به سامره داشت مدفون شد به روایت علماء شیعه المعتز خلیفه آن جناب را زهر داد و اهل سنت گویند که فوتش به مقتضای اجل طبیعی اتفاق افتاد. مدت عمرش به روایت اصح چهل سال و زمان امامتش سی و سه سال و چند ماه و العلم عندالله. و رجوع به علی النقی شود. (تاریخ حبیب السیر ج2 ص95).

هادی.

(اِخ) (میرزا...) از سادات حسینی اصفهان و خلف میرزا شاه تقی شیخ الاسلامی میباشد. او راست:
بس گرفته ست دلم خانهء صیاد خراب
کاش روی قفسم جانب صحرا میکرد.
(آتشکدهء آذر چ کتابفروشی زوار ص212).

هادی.

(اِخ) لقب موسی بن محمد المهدی است. موسی بن مهدی بن منصوربن محمد بن علی بن عبدالله بن عباس، مکنی به ابومحمد. چهارمین خلیفه است و هفتم از عباس. هادی که ابومحمد کنیت داشت پدر وی مهدی و مادر وی خیزران بود. در زمان فوت مهدی در گرگان بود و هارون در حضرت با وی بیعت کرد و بیعت نامه به هادی فرستاد. هادی با شتاب تمام به بغداد شتافته و بر مسند خلافت نشست. (تاریخ گزیده ص300). وی بر ظلم و خونریزی حرصی تمام داشت و در زمان فرمانفرمایی خود هیچ مجرمی را لحظه ای زنده نگذاشت، هرگاه که هادی سوار میشد پیاده ها با شمشیرهای برهنه و عمودها و کمانها پیش پیش میرفتند و پیش از وی حکام را این رسم نبود، و ظهور حسین بن علی بن حسن بن امام حسن در مدینه و شهادت آن جناب در ایام خلافت او به وقوع پیوست و نیز قتل عبدالله بن مقفع و اتباع وی نیز در زمان او واقع شد. وفاتش در شانزدهم ربیع الاول سنهء سبعین و مائة به قریه عیسی آباد اتفاق افتاد و برادرش هارون الرشید بر وی نماز گذارده جسدش را در خاک نهاد. در تاریخ حافظ ابرو مسطور است که از هادی هفت پسر و یک دختر ماند بدین قرار جعفر، عباس، عبدالله، اسحاق، اسماعیل، سلیمان، موسی و ام عباس. (تاریخ حبیب السیر ج2 ص128). نهضتی که بوسیلهء ایرانیان در زمان منصور ایجاد شده بود تا زمان وی همچنان ادامه داشت. وی مردی بیداردل و کریم و زیرک و غیور بود. عبدالله مالک خزاعی صاحب شرط هادی گفت: مهدی دایم مرا میفرمود که ندیمان و مغنیان هادی را برنجان و بزن و حبس کن. من خلاف نمی توانستم و هادی پیش من به شفاعت فرستادی و تخفیفی طلبیدی و من البته شفاعت او نشنیدمی. چون خلافت به هادی رسید من به هلاک متیقن شدم، روزی مرا بخواند. چون به خدمتش رفتم او را دیدم بر کرسی نشسته و نطع انداخته و شمشیر پیش نهاده. من سلام کردم، گفت: لا اهلاً و لا سهلاً. یاد داری که فلان روز جهت کار فلان فرستادم و التفات نکردی و روز دیگر از بهر کار فلان هم التفات ننمودی و همچنین چند گناه بر من شمرد. من گفتم: آیا امیرالمؤمنین اجازت خواهد فرمود بنده را در اقامهء حجت و عذر؟ گفت: بلی. گفتم: یا امیرالمؤمنین! تو را بخدای سوگند می دهم که اگر آن شغل که امیرالمؤمنین مهدی به بنده فرموده بودی و بعضی از فرزندان امیرالمؤمنین شفاعت کردندی و من قبول کردمی امیرالمؤمنین آن را بپسندیدی؟ گفت: نه. گفتم: با خدمت پدرت همچنین بودم و اگر تو نیز قبول بندگی فرمایی با تو نیز همچنان باشم و صدق و اخلاصی بیش از آن ورزم. هادی را سخن من خوش آمد و شرف دستبوس یافتم و همان عمل بر من مقرر فرمود و مرا به خلعت و تشریف مخصوص گردانید و من شادان و کامران به خانهء خود بازگشتم و شب با خویشتن در تفکر افتادم و گفتم خلیفه جوان است نبیذ میخورد. و این جماعت را که من آزرده ام همه ندیم و مغنی و کاتب و یاران اویند شاید که ناگاه فرصتی یابند و در خون من سعی کنند. در این اندیشه نشسته بودم... ناگاه آواز اسبان شنیدم و غلبهء عظیم. و روی به سرای من داشتند و در خانه به هیبت بکوفتند. هادی به نفس خویش در خانهء من آمده بود. چون او را بدیدم روی بر زمین نهادم و دستش ببوسیدم. مرا گفت: یا اباعبدالله! من اندیشیدم که تو شاید با خویشتن گویی که خلیفه جوان است و اعدای من مقربان اویند و ممکن است که در مستی فرصتی یابند و رای او را با من بگردانند. من عمداً به خانهء تو آمدم تا تو را از کینه ایمن گردانم و مقرر کنم که در دل من هیچ کینه نمانده است و سخن دشمنان تو به هیچ حال و حیلت نخواهم شنید، و تو باید که بر این قول اعتماد کنی و فارغ باشی. گویند مادر هادی و هارون بر ملک مسلط شده بود به سبب آنکه زن خلیفه بود و مادر دو خلیفه، در ایام مهدی هم تسلط داشت(1).
(1) - رجوع شود به تاریخ گزیده صص 297 - 298 و صص300 - 302 و ص759 و 832 ، العقد الفرید ج1 ص 135، 143، 149، 151، 160، 162 و 175 و ج2 ص 19، صص256-258 و ج4 ص 250 و 301 و ج5 صص 394-395 و ضحی الاسلام ج3 صص292-293.

هادی.

(اِخ) (محمد...) نقاش: مجلسهای نقاشی او در ضمن مرقع 6 برگی به شمارهء 72 در فهرست نمونهء خطوط خوش کتابخانهء سلطنتی تألیف مهدی بیانی ص156 یاد شده است.

هادی.

(اِخ) (سیدکیا) برادر سیدعلی کیا لاهیجانی که از جانب برادر حکومت تنکابن یافت. سیدهادی بعد از به دست گرفتن زمام حکومت محل بیه پیش، تنکابن را به پسر خود سیدیحیی کیا بخشید.(1) از اعمال او یکی این است که در آن زمان که حکومت تنکابن را داشت اسکندر شیخی بار دیگر از امیر تیمور گورکان شکست یافت و با تنی چند بطرف گیلان گریخت و به روایتی که در ظفرنامه مسطور است دیگر از وی خبری پیدا نشد، پس از آنکه چند بار از پی او برآمدند و نشانی از وی نجستند (چنانکه سیدظهیرالدین در تاریخ طبرستان بیان کرده است) چون امرای ایلغار بازگشتند و فقدان اسکندر را به عرض رساندند، تیمور غضب کرده سوگند یاد کرد که اگر وی را به دست نیاورید شما را سیاستی بلیغ خواهم کرد. لاجرم امرا باز در راه افتاده به ولایت تنکابن درآمدند و رسولی نزد سیدهادی کیا فرستاده پیغام دادند که اگر میخواهی به مملکت تو تعرضی نرسد اسکندر را گرفته تسلیم نمای. سید بعد از استماع این سخن قسم یاد کرد که آن مرد را نمی دانم و ندیده ام، اما شنیده ام که در بعضی از جنگلهای این ولایت سراسیمه و بدحال میگردد. آنگاه سیدهادی کیا جمعی را به طلب اسکندر شیخی به سرداری هزاراسب محمد ارسال داشت. چون لشکر سید به آن جانب تاخت و اسکندر آن صورت مشاهده نمود، دو طفلی که با وی بودند بکشت. مادر اطفال نوحه آغاز کرده او را نیز به قتل آورد. آنگاه خود با یک نوکر در پای درختی بنشست سپاهیان سیدهادی کیا به وی رسیدند اسکندر به زخم پیکان جمعی را مجروح ساخت و آن مردم بر وی تاخته همانجا کارش را فیصل دادند و سرش را نزد سید بردند. (از تاریخ حبیب السیر ج3 صص524-525).
(1) - سفرنامهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص196.

هادی.

(اِخ) ابن الخیر یمانی. شخصیت افسانه ای و اشاره ای است که شیخ اشراق، شهاب الدین یحیی سهروردی در قصهء الغربة الغربیة به کار برده و مراد از «هادی» فیض اول است و از «خیر» عقل کلی اراده کرده که واسطهء هدایت و خیر ایشانند. (گنجینهء نوشته های ایرانی، مجموعهء دوم مصنفات شیخ اشراق چ هانری کربن ص276).

هادی.

(اِخ) ابن هانی از فرمانروایان مازندران بود که در زمان خلافت هارون الرشید از سال 137 تا 138 حکمرانی داشت. (سفرنامهء استرآباد رابینو به انگلیسی ص137، به فارسی ص182).

هادی.

(اِخ) (میرزا...) خلف میرزا رفیع الدین شهرستانی مصورالممالک محروسه در اوایل حال احتساب ممالک با وی بوده آخرالامر به هند رفته و به مناصب بلند سرافراز گردیده. از اوست:
روزی خود میخورد هرکه در این عالم است
واسطه شو خوشنماست مفت کرم داشتن.
(آتشکدهء آذر چ کتابفروشی زوار ص212).

هادی.

(اِخ) (حاجی ملا...) سبزواری که در شعر «اسرار» تخلص یافت. به سال 1212 ه . ق. متولد شد. مدت عمرش 78 (حکیم) سال و به سال 1289 ه . ق. چشم از جهان فروبست. «غریب» ماده تاریخ تولد اوست. در سن هفت یا هشت سالگی در سبزوار شروع به فراگرفتن صرف و نحو کرد. در این هنگام پدرش که از سفر بیت الله برمیگشت در شیراز درگذشت وی تا سن ده سالگی در سبزوار بود، سپس با حاج ملاحسین سبزواری که سالها در مشهد مشغول تحصیل بود و پدرش با پدر حاج شیخ هادی جمع المال بود به مشهد رفت. حاج ملا حسین مردی منزوی بود و به ریاضت سر میکرد و چون حاج شیخ هادی با ملاحسین در مشهد به یک حجره بود از او پیروی کرد و سالی چند به ریاضت پرداخت و در علوم عربی و فقه و اصول نزد او درس خواند. و حاج ملاحسین با اینکه خود کلام و حکمت دیده بود و از طرفی شوق و استعداد نیز در حاجی میدید از منطق و ریاضی بجز اندکی با وی نگفت. در اینجا آتش حکمت در دل حاج ملاهادی زبانه کشید و چون از علوم نقلی و دینی حظی بسزا یافت، ترک اموال و املاک گفت و به اصفهان عزیمت کرد. و نزدیک هشت سال در اصفهان بماند و اغلب اوقات را صرف تحصیل حکمت اشراق کرد. پنج سال در نزد آخوند ملا اسماعیل (اصفهانی) حکمت دید و در اوایل ورود به اصفهان در نزد آقا محمدعلی(1) مشهور به نجفی هر روز یک ساعت فقه می خواند. چون به خراسان بازگشت، پنج سال در مشهد به تدریس حکمت و اندکی فقه و تفسیر پرداخت، زیرا در آن روزگار علما را اقبال به فقه و تفسیر بیشتر بود و از حکمت روگردان بودند. هر حکیم متألَّه و عارف متصوف و مرتاض متشرع که در عصر ما هست انتسابش به اوست. حاج ملا هادی سبزواری بزرگترین حوزهء بحث و تدریس حکمت اشراق و مشاء را در سبزوار تأسیس کرد. آوازهء وی در سراسر ایران و در بعضی از کشورهای اسلامی، مانند عراق، افغانستان و هند پیچید و مشتاقان حکمت اسلامی از هر سو به سبزوار می شتافتند تا عقاید و آراء حکیمان ایران و یونان و اسلام را از آخرین حکیم اسلامی بشنوند. صنیع الدوله در کتاب «مطلع الشمس» تفصیل زندگانی شخصی حاجی را مستقیماً از زبان پسران حاجی و عیال وی که در وراء پرده نشسته بوده آورده و در ضمن آن چنین گوید: در روز بیست و هشتم ذیحجهء هزار و دویست و هشتاد و نه، سه ساعت به غروب مانده مرغ روحش از قفس تن به آشیان قدس پرید. ملا محمدکاظم پسر آخوند ملا محمدرضای سبزواری متخلص به «سر» که از شاگردان حاجی بود. در تاریخ فوت آن بزرگوار گوید:
اسرار چو از جهان بدرشد
از فرش به عرش ناله برشد
تاریخ وفاتش ار بپرسند
گویم «که نمرد، زنده تر شد» (1289).
جسد آن بزرگوار را در بیرون دروازهء سبزوار که معروف به دروازهء نیشابور و بر سر راه زوار است به خاک سپردند و پس از چندی میرزا یوسف بن میرزا حسن مستوفی الممالک که در این اواخر در دولت علیه منصب صدارت عظمی یافت تکیه و بقعه ای برای آن مرحوم بنا کرد. طول تکیه صد و ده قدم و عرض آن پنجاه و پنج قدم است... (از دیوان حاج ملا هادی سبزواری چ سیدمحمدرضا دائی جواد از انتشارات کتابفروشی ثقفی اصفهان از مطلع الشمس ج3 صص195-203).
فلسفهء اسرار: مدرسی چهاردهی در رساله ای که در باب زندگانی و فلسفه حاج ملاهادی سبزواری نوشته چنین آورده است: حاج ملاهادی در فلسفه مکتب مستقلی ندارد. وی بیشتر در پیرامون سخنان ملاصدرای شیرازی بخصوص در شواهدالربوبیه و کتاب اسفار اربعه مطالعه میکرد و بسیاری از مباحث منظومه و شرح منظومهء خود را در امور عامه غالباً از کتاب «شوارق» ملا عبدالرزاق لاهیجی و در سایر مباحث اغلب از اسفار و شرح اشارات و شرح حکمة الاشراق و بعضی از کتب میرداماد مانند «قبسات» فراهم آورده است. دربارهء امور عامه، از قبیل مباحث وجود و ماهیت در مواردی که شوارق با سلیقه و مسلک وی سازگار نبوده به گفتار ملاصدرا توجه کرده است. منظومهء سبزواری که مهمترین تألیف وی میباشد از نظر بلاغت و نظم عربی ارزشی چندان ندارد، ولی از نظر اشتمال بر مباحث فلسفی میتوان گفت جامع ترین کتابی است که یک دوره منطق و فلسفه را در نهایت اختصار در بر دارد. شرح منظومه در فلسفه همانند کفایة الاصول در اصول فقه و شرح تجرید در کلام میباشد. در شرح منظومه گاهی به نظر میرسد که سبزواری با صدرالدین شیرازی مخالفت کرده ولی چنین نیست. در شعر و شاعری هم دستی داشته و اسرار تخلص میکرده. از شیفتگان غزلهای پرشور خواجهء شیرازی بوده و وی را به پیشوایی خویش برگزیده است:
هزاران آفرین بر جان حافظ
همه غرقیم در احسان حافظ...
پیمبر نیست لیکن نسخ کرده
اساطیر همه، دیوان حافظ...
ببند «اسرار» لب را چون ندارد
سخن پایانی اندر شأن حافظ.
(دیوان اسرار چ کتابفروشی ثقفی ص75).
از انواع مختلف شعر غزل را پسندیده و بدان پرداخته است. از نظر لفظ و معنی غزلهای وی اغلب تقلید ناسازی از غزلهای خواجه است:
ما ز میخانهء عشقیم گدایانی چند
باده نوشان و خموشان و خروشانی چند
کای شه کشور حسن و ملک ملک وجود
منتظر بر سر راهند غلامانی چند
عشق صلح کل و باقی همه جنگ است و جدل
عاشقان جمع و فرق جمع پریشانی چند
سخن عشق یکی بود، ولی آوردند
این سخنها به میان زمرهء نادانی چند
آنکه جوید حرمش، گو بسر کوی دل آی
نیست حاجت که کند قطع بیابانی چند
نه در اختر حرکت بود، نه در قطب سکون
گر نبودی به زمین خاک نشینانی چند.
(دیوان اسرار چ سیدمحمد کمالی ص60).
باز یار بی وفای ما سر یاریش نیست
ذره ای آن ماه مهرآسا وفاداریش نیست
بخت من در خواب گویا روی زیبای تو دید
زآنکه عمری شد که در خواب است و بیداریش نیست
مُرد آیا در قفس یا با خیالت خو گرفت
مرغ دل کو مدتی شد ناله و زاریش نیست...
ترسم از بس چشم من خون از مژه جاری کند
مردمان گویند یارت بیمی از یاریش نیست.
(دیوان اسرار چ سیدمحمد کمالی صص38-39).
دمی نه کآرزوی مرگ بر زبانم نیست
چرا که طاقت بیداد آسمانم نیست
به زیر تیغ تو من پر زدن هوس دارم
هوای بال فشانی به بوستانم نیست
خوشم که نیست مرا روزن از قفس سوی باغ
که تاب دیدن گلچین و باغبانم نیست
میان آتش و آبم ز دیده و دل خویش
شبی که جای بر آن خاک آستانم نیست
به گوشهء قفسش خو گرفته ام چندان
که گر رها کندم ذوق آشیانم نیست
دلت چو واقف اسرار و نکته دان باشد
چه غم به ساحت قرب تو گر بیانم نیست.
(دیوان اسرار چ سیدمحمد کمالی صص28-29).
تألیفات سبزواری به قرار زیر است: 1- لئالی: منظومه در منطق. 2 - غرر الفرائد: منظومه در حکمت. 3 - حاشیه بر اسفار اربعهء ملاصداری شیرازی. 4 - حاشیه بر مبدأ و معاد ملاصدرای شیرازی. 5 - حاشیه بر کتاب شواهد الربوبیهء ملاصدرای شیرازی. 6- اسرارالحکم. دو جزو در یک مجلد که مکرر چاپ شده است. این کتاب چنانکه مؤلف در مقدمهء آن ذکر کرده در مبدأ و معاد و مشتمل بر اسرار توحید و عبادات به زبان فارسی است. 8- شرح مثنوی. 9- شرح دعای جوشن کبیر. 10- شرح دعای صباح، به عربی. 11- دیوان اسرار. 12- حاشیه بر شرح سیوطی و بر الفیه ابن مالک (چاپ نشده است). 13- حاشیه بر شرح تجرید محقق لاهیجی در کلام (چاپ نشده است). 14- راح قراح، در علم بدیع (چاپ نشده است). 15- رحیق، در علم بدیع (چاپ نشده است). 16- سؤال و جواب، مشتمل است بر مطالب مشکلی از اخبار و آیات و رموز و قواعد حکمی و عبارات مشکل فلاسفه که بعضی به فارسی و برخی به عربی به نظم و نثر است و این پرسشها از طرف شاگردان شیخ و دیگران طرح شده است و پاسخ آنها از حکیم است (چاپ نشده است). 17- رساله ای در محاکمات میان ملا محسن فیض و مؤلف رسالهء علم، و شارح آن رساله شیخ احمد احسایی که دربارهء چگونگی علم پروردگار است. (دیوان اسرار چ سیدمحمدرضا دائی جواد چ کتابفروشی ثقفی صص136-138). برای اطلاع بیشتر رجوع به ریاض العارفین ص241 و الذریعة ج2 ص44 و ج9 ص72 و نزهة الارواح ج2 ص164 و زندگانی و فلسفهء حاج ملاهادی سبزواری به قلم مرتضی مدرسی و دیوان حاج ملاهادی چ کتابفروشی ثقفی اصفهان شود.
(1) - در مجلهء جلوه و کتاب «شرح حال حاجی» به قلم اسراری سبزواری، «آقا محمدعلی» ضبط شده، ولی در تاریخ فلاسفهء اسلام «آقا محمدتقی» است.

هادی.

(اِخ) کیایی علوی در گیلان دعوی امامت کرد و در بیست و سیم رجب سنهء تسعین و اربعمائهء به دست ابراهیم بن محمد مقتول شد. (تاریخ حبیب السیر چ تهران ص169).

هادی.

(اِخ) محمد بن علی بن احمد سودی است. رجوع به محمد بن علی بن احمد سودی شود.

هادی.

(اِخ) (میرزا محمد...) ملقب به شرر و بسیار قلندرمشرب بوده و در فن طبابت حذاقت تمام داشته و به هند رفته. این شعر از اوست:
شیشهء ناموس جمعی را که دارم در بغل
بایدم بود از ملامتهای ایشان سنگسار.
(آتشکدهء آذر چ زوار ص293).

هادی.

(اِخ) محمد بن علی بن الحسین. لقب دیگر او باقر است. هاشمی و علوی است، زیرا از دو هاشمی و علوی پا به عرصهء وجود نهاده است. پدرش زین العابدین بن حسین و مادرش فاطمه بنت امام حسن است. ولادت آن جناب در مدینه روز جمعه سیم صفر سنهء سبع و خمسین از هجرت پیغمبر اتفاق افتاده است و برخی از مورخین در غره رجب سال مذکور گفته اند. نامش محمد است و لقبش باقر (و لقب بذلک لتبقره ای توسعه فی العلم) و به قول کمال الدین محمد بن طلحه: شاکر و هادی نیز از جملهء القاب آن جناب است و امام محمد باقر، مکنی به ابوجعفر بود. ابوجعفر در وقت شهادت جد خویش امام حسین رضی الله عنه سه ساله بود و در زمان وفات پدر خود امام زین العابدین سی و هشت ساله در سنهء اربع عشر و مائة فوت شد و بدین روایت که اصح اقوال است مدت عمرش پنجاه و هفت سال و زمان امامتش نوزده سال بوده است. و در تاریخ گزیده آمده است که به روایت علمای شیعه هشام بن عبدالملک بن مروان آن امام را زهر داد. مدفن همایونش به اتفاق علماء ملت گورستان بقیع است نزدیک به مرقد امام زین العابدین سلام الله علیهما الی یوم الدین. (تاریخ حبیب السیر ج2 ص68).

هادی.

(اِخ) (حاجی شیخ...) نجم آبادی فرزند حاج ملا مهدی است که در علم و اجتهاد مقامی مسلم داشت به سال 1250 ه . ق. از مادر بزاد. در سال 1262 به امر پدر همراه با مادر خویش سفری به نجف اشرف کرد و تا سن بیست سالگی در آنجا به فراگرفتن مقدمات و غیر آن پرداخت. در سال 1270 ه . ق. به تهران بازگشت و به دستور پدر ازدواج کرد، سپس برای اتمام تحصیلات خود به نجف مراجعت کرد و باز در سال 1280 دوباره به تهران برگشت بفاصلهء چند سال دو سفر به کربلا (سفر دوم شاید در آخر سنهء 1294 ه . ق. بوده باشد) کرد و نیز سفری به حج رفت. در سال 1290 ه . ق. به عزم زیارت و سیاحت سفری به خراسان کرد. در سال 1291 یا 1292 در دو سفر کربلا امامت مسجدی را که به نام خودش معروف بود قبول کرد و به همین مناسبت منزلش را به خانهء محقری که در جنب مسجد بنا کرده بود انتقال داد و این در حدود سنهء 1294 بوده است. شروع بنای مسجد به این ترتیب شده است که مرحوم حاج شیخ هادی در آن اراضی که آن روز متعلق به مرحوم میرزا عیسی معروف به وزیر بوده محض صلاح برکت و آبادانی اراضی، نیت بنای مدرسه فرموده و مالک بلندهمت یعنی مرحوم میرزا عیسی استقبا لامر خیر اقدام سریع به ساختن بنای مدرسه و مسجد کرده و مخارج آن را از جیب فتوت خویش پرداخته و از مرحوم حاج شیخ هادی درخواست کرده است که امامت مسجد و ولایت امر مدرسه را به عهدهء خویش گیرد. و حاج شیخ هادی قبول کرده است. سرانجام پایان این دور عزت به انتقال منزل حاج شیخ هادی از خانه جنب مسجد و مدرسهء مذکور به محلهء حسن آباد و محلی که اکنون مقبرهء آن مرحوم و منازل جماعتی از بازماندگان و منتسبان اوست میباشد. وفاتش در سال 1320 ه . ق. اتفاق افتاد. میرزا عیسی در بستر مرگ (در وبای 1310) مرحوم حاج شیخ هادی را خواست و چون وی را به بالین خویش یافت، گفت: مرا نیت خیری در دل است که بشدت به انجام آن دلبسته ام اگر انجام آن را تو بعهده گیری اطمینان و آرام خاطر خواهم یافت و آن ساختن مریضخانه ای است که به پول من ساخته شود. حاج شیخ هادی بصراحت به انجام مقصود وی قول داد. اما چون تقسیم میراث و جمع آوری اموال در خانوادهء وزیر به طول انجامید و پیچیدگی های چند در جوانب امور پیدا شد روزی بی آنکه خود نیز تنخواهی به دست داشته باشد از جا برخاست و گفت هر طور هست باید شفاخانهء دلخواه آن رادمرد ساخته شود، و ساخته شد. و بدین ترتیب ساختمان مریضخانهء وزیری که به نام شیخ هادی نیز شناخته می شود و اکنون سالهاست که در همان محل حسن آباد دایر میباشد انجام پذیرفت و یک باب حمام نیز برای رفع احتیاج مریضخانه و مردم خارج ساخته شد. و نیز پیش از آنکه به بنای مریضخانه اقدام کند مرحوم حاج شیخ هادی با استفاده از حق ولایت و حکومت شرعیه در حدود اراضی اشتهارد قناتی بایر را به همراهی تنی چند از ثروتمندان ارادتمند خویش دایر ساخت و در آبادانی آن حدود کوشید و بدین طریق ملکی احداث کرد و صحت آباد نام نهاد. اصحاب که آن مرحوم را هرگز سرگرم امور مادی ندیده بودند در شگفت ماندند تا بنای شفاخانه تمام شد و شگفتی از ایشان برخاست و مناسبت نام «صحت آباد» نیز روشن گشت و سهم شخصی مرحوم حاج شیخ هادی از ملک صحت آباد جزء موقوفات مریضخانه شد. حاج شیخ هادی در آبادانی و رفاه حال مردم بسیار می کوشید، چنانکه در دو محلهء شهر (اول اطراف مسجد حاج شیخ هادی یا مدرسهء وزیر دوم محلهء حسن آباد) به برکت عزم جزم او آباد گشت. در حالی که بسختی تهیهء خانه و حداقل لوازم خانه برای خویش میکرد علاوه بر حمام جنب مریضخانه در دو محل بنای دو حمام را به آسانی و تنها به سرمایهء توجه و اراده برپا کرد. در هر کاری که جنبهء خیرخواهی داشت خاصه اگر مناسبتی با تعمیم علم و تربیت ابنای نوع به روش قدیم یا جدید داشت از اقدام و تشویق بازنمی ایستاد. بنای مدرسهء خیریهء حسن آباد بوسیلهء میرزا عبدالکریم خان منتظم الدوله سردار مکرم فیروزکوهی در اثر تشویق اوست و یار و یاور معنوی مرحوم میرزا علی خان امین الدوله در بازکردن مدارس جدید هنگامی که مورد مخالفت غافلین بود وی بوده است، چنانکه مدتها بعد از عزل مرحوم امین الدوله از صدارت مدرسهء رشدیه را شخصاً تأسیس کرد و مدیر آن مدرسه را در سایهء حمایت خویش نگهداری کرد. چون دو خصم به داوری به محضر وی می نشستند، گفتگو از میانه برمیخاست و کارشان از قطع و فصل به دوستی و وصل می کشید. و پیوسته نظر نافذ و خیراندیش وی چاره ای برای حل اختلاف میندیشید که یا خود وسیلهء عمران و آبادانی شهر و کشور میشد و یا مددی به عمران آبادی میرساند. به هر حال نفوذ معنوی و کفایت تدبیر آن عاقل کامل موجب میشد که صلح و آبادانی بر نزاع و ویرانی چیره شود. و این گرفتن جانب صلح و اصلاح نه از این باب بود که چون به درستی حق و ناحق را از هم تمیز نمی داد و بر قضاوت و حکم خویش اطمینان نداشت، همت به صلح و صفا میگماشت، بلکه درباره هر مشکلی به وضع شگفت انگیزی حکم میکرد. امرا و اعیان و صدور و شاهزادگان را روی خاک زانو به زانوی مدعیان ضعیف ایشان مینشاند و با همه اقتدار ناصرالدین شاه بوقر و ثبات مقاومت می کرد و مطلوب خود را در اقامهء حق پیش میبرد. رجوع به «تحریرالعقلا» شود.

هادی.

(اِخ) نجم الدین... رجوع به نجم الدین یحیی الهادی شود.

هادی.

(اِخ) سیدیحیی. ولد حسین بن قاسم بن ابراهیم طباطباست. وی در سنهء ثمان و تسعین و مأتین متولد شد و هادی لقب یافت در علم و زهد درجهء کمال یافت و امام و مقتدای طایفهء زیدیه شد. در تحفة الملکیه مسطور است که قوت و شجاعت سیدیحیی به مرتبه ای بود که نقش تنکه را به مجرد مس انامل محو مینمود و در یکی از جنگها شخصی را به یک ضربت دو نیم ساخت و دیگری را به سر نیزه از خانهء زین برگرفت و بینداخت و او را در فقه کتابی است به نام «احکام» و اکثر احکام آن نسخه موافق است به مذهب امام ابوحنیفه. و نیز در تحفة الملکیه آمده است که در سنهء ثمانین و مأتین سیدیحیی در یمن خروج کرده بعضی از بلدان آن مملکت را مسخر کرد و مدت هیجده سال حکومت کرد و از آنجمله هفت سال در مکه خطبه به نام وی خواندند. (تاریخ حبیب السیر ج2 صص289-290).

هادی.

(اِخ) (ال ...) (... الی الحق) یحیی بن الحسین بن القاسم الحسنی العلوی الرسی. پیشوای فرقهء زیدیه که در سال 220 ه . ق. / 835 م. در صنعاء متولد شد. وی فقیه بزرگ مذهب زیدیه شد و چندین کتاب تألیف کرد. در سال 283 ه . ق. در زمان خلافت معتضد عباسی قیام کرد و فرمانروای سرزمین مابین صنعاء و صعدة شد. پیروان او در این نواحی پراکنده شدند و جنگهایی بین او و عمال بنی عباس روی داد. در سال 288 ه . ق. صنعاء را گرفت و دامنهء متصرفاتش وسعت یافت. در مکه هفت سال به نام وی خطبه خواندند و به نام وی سکه زده شد. بیشتر فرمانروایان یمن بعد از وی از پیشوایان زیدیه و از تخمهء وی میباشند. وفاتش در سال 298 ه . ق. واقع شد. (از اعلام زرکلی ج3 ص1146). و ابن الندیم آرد: وی از فقهای زیدیه بود. او راست: کتاب الصلاة و کتاب جامع الفقه. (از الفهرست).

هادی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان قاقازان بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که در 62 هزارگزی شمال ضیاءآباد و سه هزارگزی راه عمومی واقع شده است. جلگه و هوای آن معتدل است. چهار صد و نوزده تن سکنه دارد. بوسیلهء قنات آبیاری میشود و محصول عمده اش غلات، یونجه، بادام، قیسی، انگور و چغندر قند میباشد. شغل غالب اهالی زراعت است و برخی به قالی بافی و بافتن گلیم و جاجیم روزگار میگذرانند. راه آن مالرو میباشد ولی از طریق شید اصفهان ماشین میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هادی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان فسارود بخش داراب شهرستان فسا که در 21 هزارگزی باختر داراب واقع شده است. جلگه، گرمسیر و مالاریایی است و 55 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود. محصول عمدهء آن غلات، حبوبات و پنبه میباشد. شغل غالب اهالی آن زراعت و قالی بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایرن ج7).

هادی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طبس شهرستان فردوس که در شش هزارگزی باختر طبس واقع شده است. جلگه و گرمسیر و دارای چهل تن سکنه است. بوسیلهء قنات آبیاری میشود و محصول عمدهء آن غلات و پنبه است. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هادی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان القورات بخش حومهء شهرستان بیرجند که در چهل گزی شمال بیرجند واقع است. کوهستانی و هوای آن معتدل میباشد. 197 تن سکنه دارد. از قنات آبیاری میشود و محصول عمدهء آن غلات و انواع میوه میباشد. شغل اهالی زراعت است و راهش مالرو میباشد. مزرعه های در باور سفلی، گروک، سوراخ سگ، مزرعه علی، ملک آباد، تنگلی، مساج مزرعه ملاجعفر، جوک، گلستان، خونیک در جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هادی آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان کنارشهر بخش بردسکن شهرستان کاشمر که در ده هزارگزی شمال باختری بردسکن بر سر راه مالرو عمومی بردسکن واقع شده است. جلگه و گرمسیر است. 21 تن سکنه دارد. بوسیلهء قنات آبیاری میشود. محصول عمدهء آن غلات، انار و انجیر میباشد. شغل اهالی زراعت است. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هادی بیگلو.

(اِخ) دهی است از دهستان اجارود بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 45 هزارگزی شمال گرمی و دو هزارگزی راه شوسهء گرمی به شهرستان اردبیل واقع شده است. کوهستانی و گرمسیر است و از چشمهء بالهاری مشروب میشود. محصولش غلات و حبوبات و دارای 101 تن سکنه است که به زراعت و گله داری اشتغال دارند. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هادی خان.

(اِخ) فرزند ارشد مهدی خان که جانشین وی شد و مهدی خان از طرف کریمخان زند عنوان خانی و حکومت تنکابن را گرفت و بعدها یکی از طرفداران آغا محمدخان شد. (سفرنامهء مازندران و استرآباد بخش انگلیسی ص22).

هادی کیاشر.

(اِخ) دهی است از دهستان پلرودبار بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در دوازده هزارگزی جنوب رودسر و دو هزارگزی راه شوسهء رودسر به شهسوار واقع است. محلی است جلگه ای و هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریاخیز است. 400 تن سکنه دارد که به لهجهء گیلکی تکلم میکنند و شیعی مذهبند. از نهر پلرود آبیاری میشود و محصول عمدهء آنجا برنج و کنف و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

هادی گوابر.

(اِخ) دهی است از دهستان رحیم آباد بخش رودسر شهرستان لاهیجان که در 16 هزارگزی جنوب رودسر و 4 هزارگزی جنوب باختری رحیم آباد واقع شده است. محلی است کوهستانی که هوای آن معتدل، مرطوب و مالاریایی است. 78 تن سکنه دارد که به فارسی و گیلکی سخن میگویند. از چشمه آبیاری میشود و محصولش لبنیات و شغل اهالی گله داری است. تابستان به ییلاق اِشکوَر میروند. راهش مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هادی مهدی غلام.

[یِ مَ غُ] (اِخ)اشاره به سرور کائنات محمد مصطفی صلوات الله علیه و آله است. (برهان) (آنندراج). محمد معین در حواشی برهان مینویسد این اشاره مأخوذ از شعر خاقانی است :
گرچه همه دلکشند، از همه گل نغزتر
کو عرق مصطفاست، وآن دگران خاک و آب
هادی مهدی غلام، امی صادق کلام
خسرو هشتم بهشت، شحنهء چارم کتاب.
خاقانی (دیوان ص44).

هادینتون.

[تُنْ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای بریتانیای کبیر (اِکُس)(2) کرسی کنت نشینی به همین نام، در ساحل چپ رودخانهء تاین(3)واقع شده و دارای 6000 تن سکنه است. محل تقطیر کارخانه های آبجوسازی، کارخانه های ماهوت و پرداخت آن، کارخانه های ذوب آهن و مس و مدرسهء هنرهای زیبا میباشد. کنت نشین هادینتون یا ایست لوتیان(4) در جنوب خلیج فورث(5) واقع شده و جمعیت آن به 46000 تن افزایش یافته است.
(1) - Haddington.
(2) - Grande-Bretagne (ecosse).
(3) - Tyne.
(4) - East Lothian.
(5) - Forth.

هادیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث هادی. رجوع به هادی شود. || (اِ) چوبدستی. عصا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). یقال: توکّأ علی الهادیة. (اقرب الموارد). || سنگ بلند و برآمده در آب. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || گردن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). یقال: ضرب هادیته؛ ای عنقه. ج، هادیات، هَوادٍ (هوادی). قبلت هادیات الخیل و هوادیها؛ ای متقدماتها. (اقرب الموارد).

هادیة.

[یَ] (ع ص) هادئة. از هدء و هُدُوء. به معنی آرام و در آتش، آتش اندک و آرام، در مقابل آتش تند.

هاذ.

(ع اِ) جِ هاذة. نام درختی است. رجوع به هاذة شود.

هاذا.

(ع ضمیر، اِ) رجوع به هذا شود.

هاذر.

[ذِ] (ع ص) یوم هاذر؛ روز سخت گرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). شدیدالحّر. (اقرب الموارد).

هاذل.

[ذِ] (ع اِ) میانهء شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وسط اللیل. (اقرب الموارد). || اول شب. || بقیهء شب. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاذور.

(ع ص)(1) نطّاق. حراف. زبان آور. سخن آور. زبان باز. (دزی ج1 ص7).
.
(فرانسوی)
(1) - Discoureur

هاذة.

[ذَ] (ع اِ) یک درخت هاذ. (ناظم الاطباء). رجوع به هاذ شود.

هار.

(اِ) در سانسکریت هاره(1) (مروارید، حلقهء مروارید، گردن بند) از ریشهء «هره»(2)(بردن، پوشیدن، گرفتن). پشتو «هار»(3)(گردن بند، حلقه). هار، رشتهء مروارید بود :
از آن قبل را کردند هار مروارید
که درّ ضایع بودی اگر نبودی هار.
(از لغت فرس صص 159 - 160).
(صحاح الفرس، نسخهء طاعتی: هار). رجوع به یکدانه(4) شود. (حاشیهء برهان چ معین). هر چیزی را گویند عموماً که از پی هم به توالی، یعنی پی درپی درآمده باشد یا بر و بالا و پهلوی هم درآرند و مروارید و لعل و یاقوت سفته و امثال آن را گویند که در یک رشته کشیده شده باشد خصوصاً. (برهان). هر چیزی را گویند که عموماً از پی هم به توالی، یعنی پی درپی درآمده باشد یا بر و بالا و پهلوی هم درآرند. (جهانگیری) (انجمن آرا) (آنندراج). هر چیز به رشته کشیده شده و هر چیز نیک مرتب شده و آراسته شده. (ناظم الاطباء). مروارید و لعل و یاقوت و دیگر جواهر که به ترتیب در رشته کنند و در گردن اندازند، چنانکه امیرخسرو دهلوی گفته :
قطره های چند زآب چشم او پاکان چرخ
از پی تسبیح خود زآن آبگینه کرده هار.
گویند که به این معنی لغت هندی است و «هار سنگهار» علاقه ای است از گل که زنان در رشته کشند و برای زینت به گردن اندازند. (آنندراج). در هندی به معنی حمایل گل است و در فارسی نیز استعمال می شود. (غیاث اللغات). سلک مروارید و گلها و مانند آن که در گلو اندازند :
به ذکر خلق شاهنشاه دوران
ز هار گل ملائک سبحه گردان.
ملا منیر (از بهار عجم).
گردن بند. گردن بند جواهر. (از ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام). در سنسکریت هم به معنی گردن بند است از مادهء «هر»(5) به معنی بردن و جذب کردن که صفت گردن بنداست. (فرهنگ نظام). || رشته. سلک. (از ناظم الاطباء). رشتهء مروارید است. (صحاح الفرس) (اوبهی) : و نسخت تذکرهء هدیها، چه هدیهایی که اول روز پیش خان روند و چه هدیهای عقد تزویج، کردند سخت بسیار و برسم، و آن دو جام زرین مرصع به جواهر بود با هارهای مروارید، و جامه های به زر... (تاریخ بیهقی چ فیاض ص220).
دگر شاهانه درجی از زر ناب
در او شش هار مروارید خوشاب.
فخرالدین اسعد گرگانی (ویس و رامین).
چو ویس دلستان را دید غمگین
ز آب دیده ها تر کرد بالین
ز درد مادر و هجر برادر
گسسته هار مروارید بر زر.
فخرالدین اسعد گرگانی (ویس و رامین).
آویزدم نظرنظر اندر مژه مژه
از دانه دانه لؤلؤ دیده چو هارهار.
مسعودسعد.
به نام دولت تو این کتاب کردم نظم
که هر قصیده و قطعه به از هزاران هار.
شمس فخری.
|| گردن. (برهان) (ولف) (جهانگیری) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (فرهنگ نظام) :
گزید از سواران برون از هزار
بر آن بادپایان آهخته هار.
فردوسی (از فرهنگ جهانگیری).
بکردار شیران به روز شکار
بر آن بادپایان آهخته هار.
فردوسی.
|| مهره های گردن حیوانات. (برهان). استخوان های گردن هر حیوانی. (ناظم الاطباء). || بعضی به معنی مهار شتر دانسته اند(6). (آنندراج). مهار شتر. (برهان) (ناظم الاطباء). || صف. قطار. (ناظم الاطباء). || (ص) خاموش(7). || متحیر و درمانده(8). (برهان) (صحاح الفرس). || دیوانه. (فرهنگ جهانگیری) (برهان). به معنی حیوان دیوانه خصوصاً سگ دیوانه آمده که مردم را بگیرد و مریض شوند و حالات عجیب پیدا کنند، چنانکه گفته اند از آب بترسند. و شعر نظامی دلالت بر این معنی کند:
تو گفتی سگ گزیده آب را دید.
(انجمن آرا) (آنندراج).
حیوان دیوانه خصوصاً سگ دیوانه. در سنسکریت ریشه اش «هر» به معنی بردن است، چه سگ دیوانه جان انسان را میبرد. (فرهنگ نظام). حیوان دیوانه مخصوصاً سگ دیوانه را «هار» گویند، و مرض آن سگ را «هاری» نامند. کردی «هار»(9) (دارندهء سرسام)، اَهّربو(10). (دهار). استی اره(11)، اره(12)، در لهجهء اودی ور(13). (حاشیهء برهان چ معین). مبتلی به بیماری هاری. کلب کلب: مگر سگ هارم گرفته است. (یادداشت مؤلف). || گوشت گندیده و بدبوی. (برهان) (جهانگیری) (آنندراج) (انجمن آرا). || (اِ) فضله و افکندگی انسان و حیوانات دیگر را هم میگویند. (برهان) (ناظم الاطباء). افکندگی آدمی و سرگین سایر حیوانات باشد. سرگین آدمیزاد و حیوانات دیگر. (آنندراج) (انجمن آرا) :
صورت بخل آنکه زردار است
تیز با هار و کون با هار است.سنائی.
در صفت غلامی کم بها و زشت :
ترش به چهره و دندانش چون تراشهء انار
گره به روی و میان پاش پر گروههء هار.
مختاری (از جهانگیری).
من با پسرش رنگ رزانیم هر دو تن
این قول را درست به داور همی کنم
او بوق من به هار مزعفر همی کند
من یال او به کاج معصفر همی کنم.سوزنی.
تو همان یاری که بودی، لیک ریش آورده ای
تیز بر ریشت زن و گر تیز نبود هار زن.
سوزنی.
به گوه کودک یکماهه ریده جلق زدی
به گوی لخلخه برداشتی گروههء هار.سوزنی.
(1) - hara.
(2) - hara.
(3) - har. (4) - نوعی از هار باشد و آن چنان است که پنج شش رشته را بیاورند و در هر رشته پنج شش مروارید بکشند و همه را جمع کنند و بر مجموع یک جوهری از جواهر بگذارند که سوراخ آن گشاده باشد... (برهان).
(5) - har. (6) - این معنی مجاز از معنی اول است از باب استعمال حال در محل. فرهنگ ابراهیمی «هار» را در شعر «گزید از سواران برون...» مخفف مهار دانسته که اشتباه است، چه مهار مال شتر است نه اسب. (فرهنگ نظام).
(7) - مصحف «هاژ». رجوع به هاژ شود.
(8) - مصحف «هاژ». رجوع به هاژ شود.
(9) - har.
(10) - ahhrbu.
(11) - arra.
(12) - arre.
(13) - war.

هار.

(ع ص) (از «ه ور») بنای شکسته. (از اقرب الموارد). افتاده. (غیاث اللغات). بارهء افتاده. (دهار). منهدم شونده. در اصل هائر است عین او را که همزه است و در اصل واو بود حذف کردند، خلاف قیاس مثل شاک نه مقلوب هائر است، چنانکه بعضی گمان برده اند زیرا که اعراب او مثل اعراب صحیح است نه مثل قاضی. (غیاث اللغات). بنای شکسته ای که هنوز ویران نشده و نیفتاده باشد. || رجل هارٍ و هارٌ؛ مرد ضعیف افتاده از سختی روزگار. (ناظم الاطباء). و رجوع به هائر شود.

هار.

(هندی، اِ)(1) اصطلاح شعری هندوان که بدان پربت (یعنی کوه) و هارورس نیز گویند. (ماللهند ص14 و 67).
(1) - Hare.

هار.

(اِخ)(1) رابرت. شیمی دان آمریکایی که در سال 1781 در فیلادلفیا(2) متولد شد و به سال 1858 م. در همان شهر درگذشت. بیش از سی سال در دانشگاه پنسیلوانیا(3) به تدریس شیمی پرداخت. وی نخستین کسی بود که به حالت فلزی باریم(4)، استرونتیم(5)، کلسیم(6) و غیره پی برد.
(1) - Hare, Robert.
(2) - Philadelphia.
(3) - Pennsylvania.
(4) - Barium.
(5) - Strontium.
(6) - Calcium.

هارا.

(اِخ) (کوهستان...) محلی است در نواحی مغربی آشور که اسرائیلیان بدانجا برده شدند. (قاموس کتاب مقدس).

هارا.

(اِخ)(1) تاکاشی. سیاستمدار ژاپنی که در سال 1856 م. در ماریوکا(2) متولد شد و در سال 1921 م. در توکیو(3) درگذشت. ابتدا به روزنامه نگاری پرداخت و سپس سیاستمدار شد.
(1) - Hara, Takashi.
(2) - Marioka.
(3) - Tokyo.

هارار.

(اِخ)(1) نام شهری از امپراتوری اتیوپی(2)، پایتخت ایالتی به همین نام. سکنهء آن به چهل هزار تن میرسد. مرکز بزرگ داد و ستد و ارتباط کاروانها با خلیج عدن. در سال 1521 م. به تصرف مسلمانان درآمد و تا سال 1875 شهر هارا حاکم نشین نیمه مستقلی بود و مصریها از 1875 تا 1884 م. آن را تسخیر کردند. در سال 1887 م. منلیک(3) آن را به امپراتوری خود ملحق کرد. در کودتای اخیر هارار تنها ایالتی بود که به «هیلاسلاسی»(4)وفادار ماند.
(1) - Harrar. .(املای فرانسوی)
(2) - ethiopie .(املای فرانسوی)
(3) - Menelik .(املای فرانسوی)
(4) - Haile Selassie

هاراکیری.

(ژاپنی، اِ)(1) کلمهء ژاپنی به معنی خودکشی به طرز خاص آنان.
(1) - Hara-Kiri.

هارالد.

(اِخ)(1) نام چند تن از پادشاهان دانمارک، سوئد(2) و نروژ(3) که از قرن نهم تا دوازدهم فرمانروایی داشتند.
(1) - Harald. .(املای فرانسوی)
(2) - Suede .(املای فرانسوی)
(3) - Norvege

هارامبور.

(اِخ)(1) لوئی- فرانسوا آلکساندر، بارون دو... ژنرال فرانسوی که در سال 1742 م. در پرویلی(2) متولد شد و در سال 1828 م. در تور(3) درگذشت.
(1) - Harambure, Louis-Francois Alexandre,Baron d .
(2) - Preuilly (Indre-et-Loire).
(3) - Tours.

هاران.

(اِخ) حران شهری است از اقلیم چهارم به جزیره و جزیره به لغت عربی زمینی باشد که محاط به آب باشد و بلاد جزیره مملکتی است از اقلیم چهارم میانهء فرات و دجله و دارالملک آن موصل و ارّان است و دیاربکر و ربیعه و دیارمضر و غیرها از بلاد آن است. حران و رقه و رأس عین و ماردین و قرقیا و نصیبین و سنجار و عانه و موش و اربل و خانور و میافارقین و غیره. منسوب به آن جزری باشد به حذف یا. گویند اول شهری که بعد از بابل ساخته شده شهر «هاران» بوده و هاران نام پدر ساره زن ابراهیم خلیل بوده. و قیل کان لابراهیم اخ یسمی ایضاً هاران و هو ابولوط و قال الجوهری فی الصحاح: حران اسم بلد و هو فعال مجوز یکون فعلان و النسبة علیه حرنانی علی غیر قیاس حرّانی علی ما علیه العلة -انتهی. حران معرب هاران است و مولد حضرت ابراهیم علیه السلام هم در زمین بابل بوده، لهذا نام او را براهام و فارسی دانند. (آنندراج) (انجمن آرا).

هاران.

(اِخ) نام پدر ساره بود عم ابراهیم علیه السلام. (از ترجمهء طبری بلعمی چ بهار). (به معنی کوه نشین) برادر ابراهیم و پدر لوط است. (قاموس کتاب مقدس) (ناظم الاطباء). هاران بن آزر برادر ابراهیم پیغمبر و پدر لوط علیهماالسلام. (المعرب منصور جوالیقی چ مصر ص123) (عیون الاخبار چ مصر ج1 ص215). و ابراهیم را برادری بود، نام او هاران و لوط پسر او بود و ساره دخترعمش بود و هرکه علمش نداند پندارند که دو هاران یکی است و ساره خواهر لوط بوده است و هر دو برادرزادگان ابراهیم بود. (ترجمهء طبری بلعمی ص246 چ بهار).

هارب.

[رِ] (ع ص) گریزنده. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) :
در جهان روح هر سه منتظر
گه ز صورت هارب و گه مستقر.
مولوی (مثنوی).
|| از آب بازگردنده. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). (آنندراج) (ناظم الاطباء). || ما له هارب و لاقارب؛ ای صادر عن الماء و لاوارد؛ ای ما له شی ء او معناه لیس احد یهرب منه و لا احد یقرب الیه فلیس هو بشی ء (اقرب الموارد)؛ یعنی او را چیزی نیست و یا نه از وی کسی میگریزد و نه نزدیک وی میرود گویی حقیقتی ندارد. (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هاربورگ.

(اِخ)(1) از شهرهای آلمان (ایالت هانور)(2) [ حاکم نشین لونبورگ(3) ]در کنار رودخانهء الب(4) واقع شده است و 22345 تن سکنه دارد. دارای کارخانه های ماشین سازی و محصولات شیمیائی، انواع چرم، توتون، و کارخانه های قندسازی است و نیز محل صدور زغال سنگ، روغن نباتی، توتون، ادویه و غیره میباشد.
(1) - Harbourg.
(2) - Hanovre.
(3) - Lunebourg.
(4) - Elbe.

هاربة.

[رِ بَ] (ع ص) تأنیث هارب. رجوع به هارب و هَرَب و هروب و هربان شود.

هاربه.

[بِ] (اِخ)(1) نام یکی از خدایان کاسیت(2) که جزء ترکیبی نام پادشاهان کاسیت بابل شده است، مانند: کاداشمن هاربه(3).
.(املای فرانسوی)
(1) - Harbe
(2) - Kassite. .(املای فرانسوی)
(3) - Kadashman-Harbe

هاربیة.

[رِ بی یَ] (اِخ) آب کوچکی است متعلق به بنی هاربة بن ذبیان. (از معجم البلدان). آبکی است مر بنی هاربة بن ذبیان را. (منتهی الارب). آب کوچکی است متعلق به بنی هاربة. (از اقرب الموارد).

هارپ.

(فرانسوی، اِ)(1) نام ساز سه گوشه ای که تارهای آن در طول نامساویند و با دو دست نواخته میشود. هارپ را مصریان قدیم و عبرانیان و اقوام دیگر به حالت بسیار ناقص و ابتدائی میشناختند و به کار میبردند. بنابر افسانه ها داود پیغامبر به همراهی این ساز آواز میخوانده. در نقش های باستانی مصر و ایران پیش از اسلام (دورهء ساسانیان) این ساز دیده میشود. و در آثار شعرای ما از آن سخن بسیار رفته است، چنانکه از نقش ها و تاریخ های موسیقی برمی آید این ساز مورد توجه زنان بوده و گویا ظاهر ظریف و شاعرانهء آن آنان را میفریفته است. در دوره های کهن 4 سیم داشته که بتدریج رو به افزایش نهاده است. «هارپ» به صورتی که امروز در موسیقی علمی معمول است، یعنی «هارپ» مدل «ارار»، در قرن نوزدهم میلادی بوسیلهء «سباستین ارار»(2)فرانسوی تکمیل شد و در ارکستر راه یافت. هارپ «ارار» 47 سیم دارد و در حال طبیعی در گام «دو بمل» بزرگ(3) میباشد. پایهء آن را 7 رکاب (پدال)(4) احاطه کرده است که هر یک مخصوص یکی از نت های هفتگانه است و در زیر هر کدام دو حفره قرار دارد که روی هم تعبیه شده. هر یک از رکابها (پدال) بنابر اینکه آن را در حفرهء اول یا دوم قرار دهیم و یا به حال اصلی خود بگذاریم، به سه حالت مختلف می تواند درآید. چون یک حفره پائین تر می آید سیم آن کشیده شده و صدای آن بفاصلهء نیم پرده زیرتر میگردد و به همین ترتیب چون در حفرهء دیگر قرار گیرد صدایی از آن هارپ برمیخیزد که از صدای پدال حفرهء اول نیم پرده زیرتر است. نقش «پدال مربوط به سیم» «ر» در شکل زیر هویداست:
دوO
ر بملO حالت اصلی
رO حفرهء اول
ر دیزO حفرهء دوم
میO
اگر یکی از پدالها را به حفرهء اول پایین بیاوریم و در جای خود ثابت نگاه داریم، مثلا اگر این کار را با پدال «فا» بمل انجام دهیم سیم فابمل از طول کوتاه و صدایش نیم پرده زیرتر میشود. بدین معنی که فابمل - یا بهتر بگوییم فاهای بمل - به «فا» طبیعی یا «بکار» مبدل میشود و بدین ترتیب گام سل بمل بزرگ را به دست می آوریم. بعد از آن اگر پدال دوبمل رادر حفرهء اول قرار دهیم، گام «ر» بمل بزرگ را خواهیم داشت. بدین طریق با پایین آوردن پدالها در حفرهء اول به ترتیب گام «لا» بمل، «می» بمل، «سی» بمل، فا و بعد دو بزرگ را به دست خواهیم آورد. با داشتن گام دو بزرگ اگر نظری به پدالها بیفکنیم آنها را در حفرهء اول ثابت خواهیم دید. حال اگر به پدال «فا - بکار» برگردیم و آن را در حفرهء دوم ثابت کنیم سیم «فا» نیم پرده باز کوتاهتر می شود و تمام سیم های «فا» به «فا دیز» مبدل میشود و گام سل بزرگ را به دست خواهیم آورد. هرگاه 6 پدال دیگر را به ترتیب به همین منوال در حفرهء دوم قرار دهیم گام های ر، لا، می، سی، فا و «دو دیز» را به دست می آوریم... پدالهای هارپ پیش از قرن نوزدهم میلادی به وجود نیامده بود، از این رو نوازندهء هارپ قدرت و وسیلهء فنی بسیار محدودی داشت و به پیانوزنی می ماند که فقط مضراب های سفید را در اختیار داشته باشد... با توجه به آنچه گذشت، اگر آهنگسازی بخواهد اثری برای هارپ بنویسد ناگزیر است که به نکات زیرتوجه کند: گام کروماتیک اص با هارپ ناسازگار است و میتوان گفت که برای این ساز ممنوع میباشد مگر در یک حالت بسیار آهسته، زیرا هر نوت کروماتیک به عوض کردن یک پدال احتیاج دارد... در گام کوچک، بواسطهء عوض کردن پدالها در درجات 6 و 7 گام خالی از اشکال نیست و خلاصه تغییرات مقام (مودولاسیون) سریع بخصوص در گام هایی که خیلی از هم دورند بسیار مشکل است، زیرا عوض کردن پدالها وقت میگیرد و به علاوه در هر دفعه با هر پا یک پدال را بیشتر نمی توان عوض کرد. نکتهء قابل ملاحظه ای که آهنگسازان باید در نظر داشته باشند دانستن نام پدالهای مخصوص پای راست و پای چپ است: پدالهای می، فا، سل، لا زیر پای راست و پدالهای سی، دو، «ر» زیر پای چپ قرار دارد. گام هایی که برای هارپ بسیار مناسب و خوش صداست گام های بمل دار میباشد، چون سیم ها به حال طبیعی و بلندی کامل خود میباشد. گام های بزرگ سهل ترین گام هایی است که میتوان به کار برد، چون این ساز با گام بزرگ کوک میشود. آکورهای متوافق(5)، آریژه (سازشهای شکسته)، گام های دیاتونیک، اکتاو «گلیساندو»(6) را به روی هارپ سلیس و استادانه میتوان اجرا کرد. به علت کم بودن فاصله بین سیم ها، به همان سهولتی که اکتاو را روی پیانو میگیریم فاصلهء دهم را روی هارپ می توانیم بگیریم. اما در آکور فقط باید 4 نت را برای هر دست در نظر گرفت، چون با انگشت پنجم کار نمی کنیم. «تریل»ها(7) و نت های تکرار شده هم چندان نتیجهء خوبی نمی دهند. هارپ مثل همهء سازهای زهی دارای نت های آرمونیک قابل توجهی است. با فشار دادن کف دست به روی سیم ها و با لمس کردن سیم مورد نظر نت آرمونیک را میتوان به گوش رسانید. اگر با سیم هایی که وسط هارپ قرار گرفته این کار را انجام دهیم، دست راست فقط میتواند یک نت آرمونیک را اجرا کند، در حالی که دست چپ 2 و گاهی 3 نوت را میتواند اجرا کند. با در نظر گرفتن این نکات باید گفت هارپ از لحاظ حدود و وسعت فنی با پیانو چندان اختلافی ندارد. از آثاری که برای هارپ نوشته شده بعضی از آنها برای پیانو هم قابل اجراست. عکس این مورد نیز صحیح است، مثلاً «ارابسک» و «دختر سپیدموی» از «دوبوسی»، «پرلود»ها و بسیاری از آثار دیگر باخ با اندک تغییراتی برای هارپ ترتیب داده شده است. از میان آهنگسازانی که برای هارپ آثاری نوشته اند «موزار» (کنسرتو برای فلوت و هارپ)، «هاسلمان»، «پیرنه»، «دوبوسی» و «رادل» را میتوان نام برد.(8) (از مجلهء موسیقی، شمارهء 5، دورهء سوم، دی 1335 ه . ش. صص62-65).
(1) - Harpe.
(2) - S.erard.
(3) - D'ut bemol majeur. .
(فرانسوی)
(4) - Pedale .
(فرانسوی)
(5) - Plaque
(6) - Glissando. .
(فرانسوی)
(7) - Trilles (8) - بدون تردید شکارچیان بدین نکته پی برده بودند زهی که برای پرتاب تیر به کمان بسته شده است، اگر با انگشت کشیده شود، صدای دلنشینی از آن برمیخیزد. شاید هم روزی یکی از این شکارچیان به خود گفته باشد «یک زه که چنین صوت خوشی سر دهد شک نیست که چند زه اصوات دلنشین تری به گوش خواهد رساند...». (مجلهء موسیقی، شمارهء 23، دورهء سوم، خرداد 1337 ه . ش. ص52).

هارپا.

(اِ) نوعی از ماهی کوچک است و پای بسیار دارد و بر پشت او خار هم هست، و به این معنی هازیا هم به نظر آمده است که به جای رای بی نقطه زای نقطه دار و به جای بای فارسی یای حطی باشد. (برهان) (آنندراج). نوعی از ماهی خاردار کوچک و خرد. (ناظم الاطباء).

هارپات.

(اِخ)(1) نام پسر «تیری باذ» که به تحریک «اخس» (پسر اردشیر) به کشتن «آرسان» همت گماشت. «آرسان» پسر دیگر اردشیر بود که از یک زن غیرعقدی به دنیا آمده بود و شاه وی را بسیار دوست میداشت. سرانجام آرسان به قتل رسید و پس از آن اردشیر، که بسیار پیر بود از غصه درگذشت. (تاریخ ایران باستان ج 2 صص1157 -1158).
(1) - Harpate.

هارپاگ.

(اِخ) هارپاگوس. نام خویشاوند و وزیر آستیاک که از طرف آستیاک مأمور کشتن کورش شد، ولی او را نکشت، چنانکه شرح آن بیاید: آستیاک شبی در خواب دید که از دخترش «ماندان» چندان آب رفت، که همدان و تمام آسیا در آن غرق شد. شاه تعبیر آن را از مغ ها خواست و آنان بقدری شاه را از آینده ترسانیدند، که وی جرأت نکرد دختر خود را به یکی از بزرگان ماد بدهد تا اینکه او را به کمبوجیه یکی از نجیب زادگان فارس که مرد آرامی بود داد. باز در خواب دید که از شکم دخترش تاکی برآمد که شاخ و برگ آن تمام آسیا را پوشاند، تعبیری که مغها از این خواب کردند به مراتب بیش از خواب اول بر وحشتش افزود. بر اثر آن شاه دختر خود را، که حامله بود، مجبور کرد به دیدن وی آید. همینکه «ماندان» به همدان وارد شد، آستیاک او را مانند محبوسی نگاه داشت. بعد از چندی ماندان پسری آورد و شاه ماد او را به یکی از خویشاوندان خود، هارپاگ نام، داد و هارپاگ را مأمور کشتن طفل کرد. هارپاگ با طفل به خانه آمد و با زن خود این راز را در میان گذاشت. زن پرسید: اکنون چه خواهی کرد؟ هارپاگ گفت: من چنین جنایتی نکنم. اولاً این طفل با من خویشاوند است، ثانیاً شاه اولاد بسیاری ندارد ممکن است دخترش جانشین وی گردد، پس بهتر است، اجرای این امر را به کسان خود شاه واگذار کنم. پس از آن یکی از چوپانهای شاهی را که «میترادات» (مهرداد) نام داشت، فراخواند و طفل را به وی سپرد و گفت: امر اکبر شاه است که این طفل را به کوهی، در میان جنگلی، بیفکنی تا طعمهء وحوش گردد. زن چوپان (سپاکو) که تازه زاییده و کودک مرده ای به دنیا آورده بود. شوهر را گفت: ما می توانیم این کودک مرده را به کوه افکنیم و جسدش را به مفتشان هارپاگ نشان دهیم و این طفل زیبا را نزد خویش نگاه داریم. چوپان را تدبیر زن پسندیده آمد و چنان کرد. سپس نزد هارپاگ رفت و گفت: امر شاه را اجرا کردم، کس بفرست تا جسد طفل را معاینه کند... سالی چند بر این ماجرا گذشت تا کودک (کوروش) ده ساله شد و همبازی بزرگ زادگان شد. روزی بچه های همسالش وی را در بازی به شاهی برداشتند. در حین بازی وی پسر «آرتم بارس» یکی از بزرگان ماد را که نمی خواست فرمان او را گردن نهد به سختی ادب کرد. «آرتم بارس» شکایت به آستیاک برد. شاه چوپان و پسرش را فراخواند. چون حاضر شدند به پسر چوپان گفت: «تو چگونه جرأت کردی با پسر کسی، که پس از من شخص اول است، چنین معامله کنی؟» کوروش جواب داد: «حق با من است زیرا مرا به شاهی انتخاب کردند و او چون از فرمان من سرپیچی کرد تنبیهش کردم، اکنون اگر مستحق مجازات میباشم، اختیار با تو است». آستیاک از شباهت وی با خودش و همچنین از جلادت وجود فکر او در شگفت ماند... [چوپان] را به اندرون برد و حقیقت را از وی جویا شد، چوپان نخست انکار کرد، ولی چون آستیاک امر کرد وی را شکنجه کنند حقیقت امر را اقرار کرد. شاه هارپاگ را احضار کرد و پرسید: «طفل دخترم را، که به تو سپرده بودم، چگونه کشتی؟». هارپاک گفت: چون میخواستم امر تو را اجرا کرده باشم و در ضمن قاتل دخترزاده ات نباشم این بود که طفل را به این چوپان سپردم و تأکید کردم او را بکشد. آستیاک باطناً نسبت به هارپاگ غضبناک شد ولی چنین وانمود کرد که خوشحال است، سپس مجلس جشنی ترتیب داد و از هارپاگ خواست که پسرش را نزد وی فرستد تا همبازی کوروش شود. هارپاک تنها پسرش را که سیزده سال داشت نزد شاه فرستاد، آستیاک دستور داد تا وی را کشتند و از گوشت او غذایی تهیه کردند، سپس در میهمانی آن غذا را به هارپاک خوراند و از او پرسید: این غذا را چگونه یافتی؟ وزیر گفت: بسیار خوب، سپس زنبیلی را به وی نشان داد، وزیر، سر و دست و پای پسر خود را در آن دید و دریافت که گوشت که را خورده است، ولی به روی خود نیاورد. شاه پرسید: آیا می دانی گوشت چه شکاری را خورده ای؟ جواب داد: آنچه شاه کند خوب است. سپس باقیماندهء گوشت پسر و سر و جوارح وی را برداشته به خانه برد. شاید، چنانکه من پندارم، (یعنی هرودوت) برای اینکه دفن کند.(1)(تاریخ ایران باستان ج 1 صص233-236). پورداود در یشتها می نویسد: قسمت اخیر این خبر به اندازه ای پست و زشت و مخالف دین و آیین و رسم ایرانیان قدیم است که ابداً نمی توان احتمال داد که چنین داستانی در ایران ساخته شده و به یونانیان رسیده باشد، گذشته از اینکه مورخ دیگر یونانی کتزیاس(2)طبیب اردشیر هخامنشی (404-361 ق . م.) مینویسد: «این خبر هرودوت دروغ است، خود این داستان تنفرانگیز بهترین دلیل است که از مآخذ ایرانیان نیست، چه تنفر فوق العاده ای که ایرانیان قدیم به لاشه داشته اند و تنفری که بخصوص از آیین ایران سرایت کرده ابداً مجال ساختن چنین داستانی به ایرانیان نمی داده آن هم خوراندن لاشه به کسی و آن هم از طرف پادشاهی که بکلی ضد مردانگی و بزرگ منشی ایرانیان قدیم است. سراسر داستانهای ما پر از پهلوانی و مردانگی و بزرگی و جاه و جلال است. حتی دشمنان را هم که تورانیان باشند پست بقلم نداده اند آنان نیز پهلوان و جنگجو و غیرتمند و رادمرد و با داد و دهش و دانا و هوشیار تعریف شده اند جز از جادویی، عمل پست و زشت دیگری از برای آنان نپسندیده. سلوک افراسیاب تورانی با وزیرش «پیران» در سر دخترزاده اش کیخسرو ابداً شبیه به سلوک استیاج پادشاه ماد با وزیرش هارپاگوس در سر دخترزاده اش کورش نیست. افراسیاب پس از آنکه دانست پیران کیخسرو را نکشت شاد شد و از پیران خشنود گردید و سپاس گفت و پیران هم با وجود محبّتی که به کیخسرو داشت به مملکتش خیانت ننمود، بلکه در جنگ به ضد کیخسرو خود و کسانش را فدای افراسیاب و وطنش توران کرد. (یشتها پورداود ج 2 صص263-264).
(1) - رجوع به تاریخ ایران باستان ج 1 ص 203 و 233-240، 277، 295 و 655 شود.
(2) - Ktesias.

هارپاگون.

[گُنْ] (اِخ)(1) شخصیت عمدهء کمدی خسیس(2) اثر مولیر(3). هارپاگون شخصیت قابل ستایش خسیسی است که مولیر با آفریدن وی خست را به بهترین وجهی تجسم بخشیده است. لئامت و صرفه جویی وی از چیزهای جزئی، خشونتش برای برتری، و ترسش از اینکه مبادا فریبش بدهند و لختش کنند خنده آور است. از طرف دیگر شخص نفرت انگیز و تأثرآوری میباشد، زیرا که وظایف پدری و تمام مهر و محبت خانوادگی را قربانی خستش میکند. مولیر برای بهتر نشان دادن و برجسته کردن خودپرستی و سودجویی هارپاگون وی را عاشق میکند، اما این عشق پیرانه نمایشی از خست است و جز آن چیزی نیست.
خلاصهء نمایشنامه: هارپاگون رباخوار، ندیده و نشناخته ناگهان عاشق دختر جوانی به نام «ماریان» میشود و دختر خود را که «الیز» نام دارد میخواهد بی آنکه یک شاهی خرج کند بدون جهیز به ازدواج اصیل زادهء پیر و ثروتمندی درآورد، اما پسرش «کلئانت» که «ماریان» را دوست میدارد با «والر» برادر «ماریان» که عاشق «الیز» است و به خاطر همین عشق پیشکار «هارپاگون» شده است همدست میشود. «لافلش» نوکر «کلئانت» جعبه ای را که «هارپاگون» هزار سکهء طلا در آن نهاده و مخفی کرده است میدزدد، و با «هارپاگون» شرط میکند که اگر وی از ازدواج با «ماریان» صرف نظر کند پول ها را به وی بازگرداند. در پایان نمایشنامه «ماریان» با «کلئانت» و «الیز» با «والر» ازدواج میکند. این نمایشنامه چنانکه گذشت در پیرامون خست فوق العادهء هارپاگون دور میزند و مانند هر اثر کلاسیک دیگر که صفتی از صفات انسانی را برجسته میکند خست هارپاگون، عادات و رفتار همهء اشخاص دیگر نمایشنامه را تحت الشعاع قرار می دهد.
(1) - Harpagon.
(2) - I'Avare.
(3) - Moliere.

هارپالو.

[لُ] (اِخ)(1) هارپال. معاون اسکندر کبیر که در سال 324 ق . م. درگذشت.
(1) - Harpalos (Harpale).

هارپالوس.

(اِخ) یکی از چهار دوست اسکندر، و اسکندر پس از اینکه فیلیپ کشته شد آنان را مورد اعتماد قرار داد. هارپالوس که از اهالی مقدونیه بود در زمان فیلیپ چون از اسکندر جانبداری میکرد تبعید شد. اسکندر برای پاداش این صمیمیت بعد از فوت «مازه» هارپالوس را به ایالت بابل منصوب داشت. ولی وی به ستمکاری پرداخت و چون از کیفر اسکندر بترسید پنج هزار تالان از خزانهء بابل برداشت و با سپاه خود به یونان رفت، به این نیت که با آتنی ها همدست شود. اسکندر درصدد تنبیهش برآمد و او سرانجام مجبور به ترک آن شهر شد و به سپاهیان یونانی پناه آورد. سربازان یونانی او را توقیف کردند و به صوابدید شخصی موسوم به تمبرون(1) کشتند. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص1211 و صص1881 - 1882)(2).
(1) - Thimbrun. (2) - رجوع به تاریخ ایران باستان ج 2 ص1211، 1247، 1430، صص1881-1882 و 1900 و ج3 ص1976 شود.

هارپالیس.

(اِخ)(1) نام افسانه ای یونانی: دختر جوانی از اهالی آرگو(2) چون دید عشقش از طرف ایفیس(3) تحقیر شده است از فرط رنج و اندوه درگذشت.
(1) - Harpalyce.
(2) - Argos.
(3) - Iphis.

هارپر.

[پِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای ساحلی جمهوری لیبریا(2) که در ساحل رودخانهء گرن(3) واقع شده است و بوسیلهء اقیانوس اطلس(4) مشروب میشود و 4000 تن سکنه دارد.
(1) - Harper. .(املای فرانسوی)
(2) - Liberia
(3) - Graine. .(املای فرانسوی)
(4) - Atlantique

هارپن.

[پِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای آلمان (پروس، وستفالی و آرنسبرگ)(2) که دارای 5400 تن سکنه است.
(1) - Harpen.
(2) - Prusse, Westphalie, Preside d Arnsberg.

هارپو.

(اِ)(1) ساز فنلاندی از نوع سنتور که دارای پنج سیم است و از چوب درخت قان ساخته میشود. طول آن تقریباً پنجاه سانتیمتر است.
(1) - Harpu.

هارپوکرات.

[پُکْرا / کِ] (اِخ)(1) خدای یونانی. رجوع به هروس شود.
(1) - Harpocrate.

هارپوکراسیون.

[پُکْرا / کِ یُنْ](اِخ)(1) از اهالی آرگو،(2) فیلسوف افلاطونی که در زمان ژولیوس سزار(3) میزیسته. تفسیری در 24 جلد بر آثار افلاطون و کتاب لغتی در دو جلد نوشته است. این کتاب شامل لغات و اصطلاحاتی است که افلاطون به کار برده است.
(1) - Harpocration.
(2) - Argos.
(3) - Jules Cesar.

هارپه.

[پِ] (اِخ)(1) در افسانه های یونانی، نام زن کلینیس(2) است که به ارادهء خدایان، به صورت شاهینی درآمد.
(1) - Harpe.
(2) - Cleinis.

هارپی.

(اِخ)(1) نام سه موجود عجیب الخلقهء بالدار است. چهرهء این موجود به چهرهء زن، بدن او به کرکس میماند، ناخن های برگشته دارد و مرگ و کشمکش شدید را تجسم می دهد.
(1) - Harpie.

هارپینیی.

(اِخ)(1) هانری. نقاش فرانسوی که در سال 1819 م. در والنسین(2) متولد شد و به سال 1916 در سن پریوه(3) درگذشت. تعلیماتی از آگار(4) گرفت و به منظره سازی رغبت یافت. وی هنرمندی توانا بود و همّ خود را بیشتر در ساختن دورنما و مناظر زیبای طبیعت به کار برد. در آثار زیبای خود طبیعت را با همهء جذبه و نفوذش مجسم میساخت. از آثار عمدهء وی این پرده ها را میتوان نام برد: منظرهء جزیرهء کاپری(5)(1855)، رم منظره از قلهء پالاتن(6) (1865) و وِزوو (1866)(7).
(1) - Harpignies, Henri.
(2) - Valenciennes.
(3) - Saint-Prive.
(4) - Achard.
(5) - Vue de I'ile Capri.
(6) - Rome vue du mont Palatin.
(7) - Le Vesuve.

هارت.

(اِخ)(1) سالمون آلکساندر. نقاش انگلیسی که در سال 1806 م. در پلیمث(2)متولد شد، و در سال 1881 در لندن درگذشت. در آغاز به مینیاتور دلبستگی پیدا کرد. سپس به ساختن صحنه های تاریخی پرداخت. در سال 1840 م. به عضویت آکادمی پذیرفته شد و در سال 1841 م. مسافرتی به ایتالیا کرد. در سال 1855 م. به جای لسلی(3) استاد نقاشی آکادمی روایال شد(4). این هنرمند بر تصور نیرومند خویش مهارتی عظیم افزوده است. از پرده های جالب وی «آنا»(5)، «مادر ساموئل»(6)، «کشیش بزرگ الی»(7) و «مرگ الهامی»(8) را میتوان نام برد.
(1) - Hart, Salomon-Alexander.
(2) - Plymouth.
(3) - Leslie, Charles-Robert. نقاش انگلیسی، نقاش صحنه های تاریخی که در لندن متولد شد (1795-1859 م.).
(4) - Academie royale.
(5) - Annah.
(6) - Mere de Samuel.
(7) - Le Grand pretre Elie.
(8) - La Mort d'Alhalie.

هارت.

(اِخ)(1) فرانسیس برت. شاعر و رمان نویس آمریکایی که در سال 1839 م. در آلبانی (نیویورک)(2) متولد شد و در سال 1902 در نزدیکی لندن درگذشت. بسیار زود یتیم شد، و به جستجوی ثروت به کالیفرنیا رفت و حرفه های گوناگون پیش گرفت. سرانجام سردبیر مجلهء «اورلند مانتلی»(3) شد و اولین بار آثارش را در آنجا منتشر کرد. گاهی در نیویورک و زمانی در بستن(4) به سر برد. از سال 1880 تا 1885 م. به جای کنسول اتازونی(5) به گلاسگو(6) اعزام شد. سرانجام گلاسگو را بخاطر اینکه در لندن مستقر شود ترک گفت و با اینکه نام آثار و نوشته های او فهرستی بس دراز دارد، ولی شعر او دربارهء «چینی بت پرست»(7) وی را مشهور ساخت.
(1) - Harte, Francis Bret.
(2) - Albany (New-York).
(3) - Overland Monthly.
(4) - Boston.
(5) - etats-Unis.
(6) - Glasgow.
(7) - Le Chinois paien.

هارت برگ.

[بِ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای اُسترو-هنگری(2) که نزدیک مرز مجار واقع شده است و 2100 تن سکنه دارد.
(1) - Hartberg.
(2) - Austro-Hongrie (Styrie).

هارتسوکر.

[سُ کِ] (اِخ)(1) نیکلا. فیزیکدان هلندی که به سال 1656م. در گودا(2) متولد شد و در سال 1725 در اوترشت(3) درگذشت. وی ابزارهای گوناگون چشم خصوصاً ریزبین را کامل کرد و بوسیلهء آن اسپرماتوزوئیدها را در مایع تخمی کشف کرد. پس از یک توقف دوازده ساله در پاریس به رتردام(4) بازگشت و در سال 1699م. در آمستردام(5) برای درس گفتن به پطر کبیر تزار روسیه(6) نامزد شد. ولی از ادامهء آن در روسیه امتناع ورزید، سپس برای استادی کرسی ریاضی و فلسفه در دانشکدهء دوسلدرف(7)پذیرفته شد. در سال 1716 به اوترشت بازگشت، آثار زیر از وی بجا مانده است: آزمایش اثر محیط در نوری که از آن میگذرد(8) (1694)، فرضهای فیزیک(9)(1706) و منتخبی از بخشهای مختلف فیزیک(10) (1722)، که خرده گیری نادرستی از نظریات نیوتون میباشد.
(1) - Hartsocker, Nicolas.
(2) - Govda.
(3) - Utrecht.
(4) - Rotterdam.
(5) - Amsterdam.
(6) - Pierre le Grand.
(7) - Dusseldorf.
(8) - Essai de dioptrique.
(9) - Conjectures physiques.
(10) - Recueil de diverses pieces de physique.

هارتل.

[تِ] (اِخ)(1) گیوم شوالیه دو. زبانشناس اتریشی که در سال 1839 م. در هوف (مراوی)(2) متولد شد و در سال 1907 م. در وین درگذشت. در وین استاد زبانشناسی بود. آثار زیر از اوست: مطالعات همری(3)(1871 - 1874)، مطالعاتی دربارهء دموستن(4) (1877 - 1878) و مطالعاتی دربارهء حقوق مدنی آتنی و منابع آن(5)(1878).
(1) - Hartel, Guillaume (chevalier de).
(2) - Hof (Moravie).
(3) - etudes homeriques.
(4) - etudes sur Demosthene.
(5) - etudes sur le droit civilattique et ses sources.

هارت لبن.

[لِ بِ] (اِخ)(1) اتو اریک. نویسنده و پایه گذار دراماتیک(2) آلمان که در سال 1864 م. در کلستهال (هارتس)(3) متولد شد. با اشعار خویش اولین قدم را در راه هنر برداشت و در آنها لذت زیستن را ستود. در سال 1889 «وزغ»(4) را برای تئاتر نوشت. که اثر ایبسن(5) را در آن به صورت مسخره آمیزی درآورده است. آثار دیگر وی عبارتند از: «آنژل»(6) کمدی بر ضد زن، تربیت برای ازدواج(7) که در آن وی به درک ارباب از عشق حمله میکند، هانایاگِر(8) درام دربارهء زن امروزی، رهاشدگان(9) در چهار نمایشنامهء کوچک. یک مرد خوب واقعی(10)(1900 م.) که درام است. و غیره... هارت لبن نویسندهء مبتکری است، در بیان اندیشه های خود پای بند قواعد معمولی نیست. گاهی احساساتی است و زمانی به تمسخر و استهزا سخن می گوید. داستان های کوتاهی نیز نوشته که برخی از آنها شاهکار کوچکی است. سرانجام وی در سال 1901 م. در بیمارستان بستری بود و در سال 1905 م. درگذشت.
(1) - Hartleben, Otto Eric.
(2) - Dramatique.
(3) - Clausthal (Harz).
(4) - La Grenouille.
(5) - Ibsen.
(6) - Angele.
(7) - L'education pour le mariage.
(8) - Hanna Jagert.
(9) - Les Affranchis (1899).
(10) - Un Veritable homme de bien.

هارتمان.

(اِخ)(1) فُن آو. شاعر حماسه سرای آلمانی که در حدود سال 1170 م. در سواب(2) متولد شد و نزدیک به سال 1210 درگذشت.
(1) - Hartmann von Aue.
(2) - Souabe.

هارتمان.

(اِخ)(1) روبرت. مردم شناس و نژادشناس آلمانی که در سال 1832 م. در «بلانکنبورگ» (هارتس)(2) متولد شد و در سال 1893 در «نوی بابلسبرگ»(3)درگذشت. در دانشگاه برلین تدریس کرد و آثار عمده اش بدین قرار است: مسافرت بارن دُ بارنیم در شمال شرقی افریقا(4) (1863)، نقشهء کشورهای نیل از نظر هنر و تاریخ طبیعی(5) (1865-1866 م.)، سودانیها(6)(1876)، اقوام افریقایی(7) (1880)، میمونهای انسان نما(8) (1883)، رساله ای در تشریح انسان(9) (1881)، گوریل(10) (1881)، حبشه، کشورهای نیل(11) (1883)، ماداگاسکار(12) (1886).
(1) - Hartmann, Robert.
(2) - Blankenbourg (Harz).
(3) - Neu-Babelsberg.
(4) - Voyage du baron A. de Barnim dans L Afrique nord-orientale.
(5) - Esquisse des pays du Nil au point de vue lde l art et de histoire
naturelle.
(6) - Les Nigritiens.
(7) - Les Peuples de l'Afrique.
(8) - Les Singes anthropoides.
(9) - Manuel d'anatomie humaine.
(10) - Le Gorille.
(11) - Les pays du Nil.
(12) - Madagascar.

هارتمان.

(اِخ)(1) ژان-پیر-امیل. موسیقیدان دانمارکی که در سال 1805 م. در کپنهاگ(2) متولد شد و در سال 1900 در همان شهر درگذشت. اپرایی به نام کربو(3)(1832) داد و پس از آن چیزی نگذشت که چند اپرای دیگر به نام کورن دور(4) (1834) و دزدان دریایی(5) (1835) و همچنین کریستیان کوچک(6) و دو باله و یک کنسرتو برای وین نوشت.
(1) - Hartmann, Jean-Pierre emile.
(2) - Copenhague.
(3) - Le Corbeau.
(4) - Les Cornes d'or.
(5) - Les Corsarires.
(6) - La Petite Christine.

هارتمان.

(اِخ)(1) ژلیوس فون. سرباز آلمانی که در سال 1774 متولد شد و در سال 1856 درگذشت. در اردوکشی پنن سولر(2) و واترلو(3) به فرمان ولینگتن(4) بود و در سال 1836 به درجهء سرتیپی رسید و در سال 1850 بازنشسته شد. پسرش ژونیوس نیز سرباز بود و در نبردهای اطراف نتز(5) و اورلئان(6) (1870) شرکت کرد و حاکم استراسبورگ(7) شد و در بین سالهای 1871-1875 م. حاکم استراسبورگ بود.
(1) - Hartmann, Julius (Von).
(2) - Peninsulair.
(3) - Waterloo.
(4) - Wellington.
(5) - Netz.
(6) - Orleans.
(7) - Strasbourg.

هارتمان.

(اِخ)(1) کارل آمادئوس (متولد 1905 م.) موسیقیدان آلمانی (متولد موناکو) که خودش را از نازیها کنار کشید. شاگرد زرشن(2) بود، پیرو مکتب اتونان(3). آثارش شامل پنج سمفونی، دو کوارتت زهی، کنسرتو برای پیانو به همراهی سازهای بادی و ضربی، و نیز کنسرت موسیقی مدرن که در مونیخ(4) برگزار گردید قابل ملاحظه بود.
(1) - Hartmann, Karl Amadeus.
(2) - Seherchen. .(بدون مقام)
(3) - Ettonan
(4) - Munich.

هارتمان.

(اِخ)(1) کارل روبرت ادوارد فن. فیلسوف آلمانی که در سال 1842 م. در برلن متولد شد و در سال 1906 درگذشت. پسر یک ژنرال توپخانه بود و در سال 1858 م. به آموزشگاه توپخانه وارد ولی در سال 1865 به علت ضربه ای که به زانویش وارد شد استعفا کرد و از ارتش کناره گرفت. در سال 1869 «فلسفهء ناخودآگاه» (وجدان مغفول) را منتشر کرد که در سال 1877 بوسیلهء نولن(2)به فرانسه ترجمه شد. این اثر نه تنها فلاسفه را به بحث و گفتگو وادار کرد، بلکه تمام مردم جهان را به مشاجرات حادی برانگیخت. هارتمان آثار زیادی منتشر کرد، رسالات و مقالاتی در روزنامه ها و مجلات نوشت و روانشناسی نو(3) (1901) که تاریخ آلمان در نیمهء دوم قرن اخیر میباشد از اوست. هارتمان علاوه بر فلسفهء ناخودآگاه که در سال 1894 به نام داروینیسم(4) به فرانسه ترجمه شد و «دین آینده»(5) را در سال 1894 منتشر کرد. هارتمان عونیست(6) است یعنی حقیقت عالم را بوسیلهء یک عنصر بیان میکند، «فکر» منطقی و «ارادهء» غیرمنطقی در ناخودآگاه بهم می آمیزد. یعنی در ناخودآگاه است که به جهان جان بخشیده میشود. هارتمان با بدبینی مطلق و افکار سلبی شوپنهاور(7) و نیز با خوش بینی لایب نیتس(8) و هگل(9) درافتاد. اصول عقاید شوپنهاور را اختیار کرد و در اهمیت اراده و بدبینی نسبت به امر زندگانی تصرفی در آن نمود. به این وجه که شوپنهاور اراده را اصل دانست و علم را فرع و خادم اراده پنداشت، ولی هارتمان به هگل نزدیک شد از آن رو که علم را فرع و تابع اراده قرار نداد و آن دو را در عرض یکدیگر دانست و اصل وجود را مجموع این دو پنداشت و آن اصل را «بی خود»(10) نامید که هم اصل حقیقت انسان است و هم اصل حقیقت جهان. و مراد از «بی خود» آن است که از خودآگاه نیست و توضیح این سخن را چنین میتوان کرد که چون در احوال موجودات تأمل می کنیم می بینیم اکثر اعمال اصلی و مهم از آنها در حال بیخودی صادر می شود، یعنی آنکه عمل را می کند یا اصلاً قوهء آگاهی از خود (یعنی بر نفس خود) ندارد (مانند گیاه و بعضی از جانوران) یا اگر دارد آن اعمال بدون التفات و رویه و اراده که مستلزم آگاهی از خود است صورت می گیرد. از روی طبع و فطرت مانند اعمالی که از جانوران سر میزند در ساختن لانه و آشیانه و فراهم آوردن آذوقه و همهء اعمال بدن جانوران، از قبیل تنفس و تغذیه و تولید مثل و فروع آنها که ادراک و شعور در آن مداخله ندارد، بلکه مزاحم است. پس اصل و حقیقت جهان، قوه ای است در حال بیخودی ولیکن از این سخن مقصود این نیست که شعور و عقل و قوهء آگاهی از خود یعنی ادراک نفس حقیقت ندارد یا ناچیز است، بلکه غرض این است که آن اصل فوق این قسم ادراک و شعور است و شعور و ادراک نفس و عقل ما از آن ناشی می شود... (سیر حکمت دراروپا ج3 صص124-125).
(1) - Hartmann, Karl Robert Eduard von.
(2) - G. Nolen.
(3) - Die Moderne Psychologie.
(4) - Le Darwinisme.
(5) - La Religion de l'asenis.
(6) - Uoniste.
(7) - Sthopengauer.
(8) - Leibniz.
(9) - Hegel.
(10) - L'inconscient.

هارتمان.

(اِخ)(1) گئورگ. فیزیک دان آلمانی که در سال 1489 م. تولد یافت و به سال 1564 درگذشت. هارتمان اول کسی است که به تغییرات انحراف مغناطیسی بر روی خشکی متوجه شده است. (60 شرقی در رم، 10 در نورمبرگ،...). (شش بال تألیف جرج سارتون ص134).
(1) - Georg Hartmann.

هارتمان.

(اِخ)(1) کارل سا دا کی شی. در سال 1869 م. در ناکازاکی ژاپن از پدری آلمانی و مادری ژاپنی به دنیا آمد و در سال 1944 درگذشت. در سال 1882 م. به امریکا رفت و در 1894 تبعیت آن دولت را قبول کرد. نویسندهء پیس های مسیح(2) (1893)، بودا(3) (1897)، کنفسیوس(4) (1922) و موسی(5) (1934). اشعار چندی نیز سروده و کتابهایی دربارهء هنر ژاپن تألیف کرده است.
(1) - Hartmann, Karl Sa, da kishi.
(2) - Christ.
(3) - Buddha.
(4) - Confucius.
(5) - Moses.

هارتمان.

(اِخ)(1) موریس. شاعر و نویسندهء آلمانی که در سال 1821 م. در دوچنیک (بوهم)(2) متولد شد و به سال 1872 در وین(3) درگذشت. در هرج و مرجهای سیاسی متهم شد و قسمتی از عمر را در تبعید به سر برد. در سال 1868 م. در وین اداره پاورقی ادبی روزنامهء «اخبار آزادی جراید(4)» را به عهده گرفت. در سال 1845 دیوان اشعارش را به نام «شمشیر و جام»(5)منتشر کرد. هارتمان قسمتی از کامیابی خود را مدیون ارزش واقعی کارش و قسمت دیگر را مدیون بیدادی است که سیاست به روزش آورده است. وی یک نقد معنوی از اعمال پارلمان فرانکفورت(6) را که خود عضو آن بود منتشر کرد.
(1) - Hartmann, Maurice.
(2) - Duschnik, Boheme.
(3) - Vienne.
(4) - La Nouvelle dresse libre.
(5) - La conse et l'Epee.
(6) - Frankfort.

هارتمان.

(اِخ)(1) نیکلا. یکی از قیافه های مشخص فلسفی آلمان بین جنگ جهانی اول و دوم است. در ریگا(2) به سال 1882 م. متولد شد و در سن پترزبورگ(3) و دورپات(4)و ماربورگ(5) تحصیل کرد. در جنگ بین المللی اول به خدمت ارتش آلمان درآمد و بعد از جنگ در سال 1920 به استادی دانشگاه شهر ماربورگ و در 1925 به استادی دانشگاه کُلُنْی(6) رسید. در سال 1931 استاد دانشگاه برلین(7) شد و در سال 1945 به استادی دانشگاه گوتین گن(8) رسید و در این سمت باقی بود تا به سال 1950 در گوتین گن بدرود زندگی گفت. هارتمان از پیروان فلسفهء «کانتی های نو»(9) بود. او نظریه کانتی ها را دربارهء شی ء من حیث هو شی ء، به عنوان مصنوع ذهن پذیرفت، و در کتاب خود به نام روش های نو در وجودشناسی(10) آن را بسط داد و نیز تئوری ماکس شلر(11) فیلسوف معروف آلمانی را پذیرفت، و نیز در بحث خود راجع به وجودشناسی تحت تأثیر ادموند هوسرل(12) قرار گرفت. کارهای قابل توجه فلسفی هارتمان او را در بین فلاسفهء جدید مشخص کرده و نمایندهء نبوغ فلسفی وی است. (دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hartmann, Nicolai.
(2) - Riga.
(3) - St. Petersburg.
(4) - Dorpat.
(5) - Marbourg.
(6) - Cologne.
(7) - Berlin.
(8) - Gottingen.
(9) - Neo-Kantianism. (10) - این کتاب را هارتمان به نام Neu Wege der Ontologyدر سال 1942 م. به زبان آلمانی تألیف کرد و در سال 1953 کوهن (R.C.Kuhn)آن را به نام New Ways of Ontology در سه جلد به زبان انگلیسی ترجمه کرد.
(11) - Max Scheler.
(12) - Edmund Husserl.

هارتمان.

(اِخ)(1) یوهانس. آهنگساز آلمانی که در نیمهء اول قرن هجدهم میلادی در هامبورگ(2) متولد شد و در سال 1791 م. در کپنهاگ(3) درگذشت. چندین اپرا در شهر کپنهاگ به معرض نمایش گذاشت. وی مصنف آواز ملی دانمارکی «کریستیان شاه بر فراز دکل بزرگ(4)» است.
(1) - Hartmann, Johannes.
(2) - Hambourg.
(3) - Copenhague.
(4) - Le roi Christian est en haut du grand mat.

هارتمان.

(اِخ)(1) یوهان پیتر امیلیوس. (1805-1900 م.) موسیقیدان دانمارکی مصنف اپرا، مانند کریستن کوچک (از روی نوشتهء هانس کریستین اندرسن(2))، باله و افسانه های عامیانهء او با همراهی دامادش، گید(3) چند شویم سمفونیک «نوردیک سبجکت»(4)، آوازهای دسته جمعی و غیره... رئیس کنسرواتور کپنهاگ بود.
(1) - Hartmann, Johan Peter Emilius.
(2) - Hans Christian Andersen.
(3) - Gide.
(4) - Poemsymphonic nordic subjects.

هارت و پورت.

[تُ] (اِ مرکب، از اتباع)اشتلم. رجوع به هارت و هورت شود.

هارت و هورت.

[تُ] (اِ مرکب، از اتباع)اشتلم. داد و بیداد و فریاد تصنعی.

هارتی.

(اِخ)(1) ژرژ لویی. عالم کشاورزی آلمان که به سال 1764 م. در گلادنباخ(2)نزدیک ماربورگ(3) متولد شد و در سال 1837 در برلن درگذشت. آثار عمده اش عبارتند از: دستور نگهداری جنگلها(4) (1781) و آزمایش های طبیعی دربارهء بازده بین نیروی مولد حرارت و وزن چوب جنگلهای آلمان(5)(1814).
(1) - Hartig, Georges Louis.
(2) - Gladenbach.
(3) - Marbourg.
(4) - Instruction pour l'entretien des bois.
(5) - Experiences physiques sur les rapports entre la puissance calorifique
et le poids des bois des forets
allemandes.

هارتی.

(اِخ)(1) هربرت (هامیلتون) (1879-1941 م.). آهنگساز و رهبر ارکستر ایرلندی «هاله ارکستر»(2) در طی سالهای 1920-1933 م. و مصنف سمفونی به نام ایرلند و یک ویولون کنسرتو، کانتات(3) و مقدار زیادی آواز و... و همچنین پیانیست و ارگ نواز بود و نیز چند قطعه معروف از آثار هندل را به صورت کاملاً تازه و بدیع برای ارکستر تنظیم نموده است.
(1) - Harty, Herbert (Hamilton).
(2) - Halle orchesra.
(3) - Cantata.

هارد.

(اِخ)(1) بیشهء پردرختی در آلمان، که از طرف شمال تا وژ(2) امتداد می یابد و 680 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
(1) - Hardt.
(2) - Vosges.

هارد.

(اِ) نام روز بیست و پنجم از ماههای فارسی. (از فرهنگ شعوری ج2 ص426). در اصل ارد میباشد. رجوع به ارد در همین لغت نامه و مجموعهء ایرانشناسی شمارهء 1 ص57 شود.

هارداپانو.

(اِخ) شهری است از زمان ساسانیان که خرابه های آن در نزدیکی شیروان و ترخان دیده می شود و آجرهای زیاد دارد و قسمتی از آنها با سنگهای تراشیده و گچ ساخته شده و اغلب بناهای آنها هنوز باقی است و کوچه ها منظم و خانه ها به حالت اصلی برجاست. بیشتر خانه ها دارای طبقهء فوقانی و تحتانی و علت عمدهء اهمیت این نقاط مجاورت با تیسفون پایتخت ساسانیان و اشکانیان بوده است.

هارداشم.

(اِخ)(1) پدر هفتم زرتشت که در اوستا آن را ارجذارشم(2) گویند. رجوع به جدول برابر ص 69 کتاب مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف محمد معین شود.
(1) - Hardarshm.
(2) - Arejadharshm.

هاردنگ.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان آیدغمش بخش فلاورجان شهرستان اصفهان، واقع در 31 هزارگزی جنوب غربی فلاورجان و شش هزارگزی راه فلاورجان به باغ بهادران. ناحیه ای کوهستانی و معتدل و سکنهء آن 563 تن است که شیعی مذهبند و به فارسی سخن گویند. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هاردی.

(اِخ)(1) آلفرد (1811-1893 م.). پزشک فرانسوی از مردم پاریس که در سال 1851 م. طبیب بیمارستان سن لوئی(2) شد و در آنجا به تعلیم امراض جلدی پرداخت و در سال 1876 م. عنوان استادی کرسی امراض داخلی به وی تفویض گردید و در 1875 استاد طب بالینی شد. از آثار وی این کتابها را می توان نام برد: رساله ای در امراض داخلی با بهیه(3) (1844-1853 م.) و رساله ای در امراض پوست (1864)(4) و غیره.
(1) - Hardy, Alfred.
(2) - Saint-Louis.
(3) - Traite pathologie interne (avec Behiet).
(4) - Traite de maladies de la peau.

هاردی.

(اِخ)(1) آلکساندر (1570-1632 م.). شاعر دراماتیک فرانسه از مردم پاریس که به حفظ شکل تراژدی کلاسیک(2) کمک بسیار کرد.
(1) - Hardy, Alexandre.
(2) - La tragedie classique.

هاردی.

(اِخ)(1) اگوست-فرانسوا (1824-1891 م.). گیاهشناس و گلکار فرانسوی. در پاریس متولد شد و به ورسای(2) درگذشت. وی اولین مدیر مدرسه گلکاری ورسای بود.
(1) - Hardy, Auguste-Francois.
(2) - Versailles.

هاردی.

(اِخ)(1) تامس. رمان نویس انگلیسی که در سال 1840 در کنت نشین درسه(2) متولد شد. در آغاز به تحصیل معماری پرداخت، ولی چون شیفتهء ادبیات بود آن را رها کرد. از اولین رمان های او می توان اینها را نام برد: داروهای ناامیدی(3)(1871)، زیر درخت گرین ود(4) (1872)، یک جفت چشم آبی(5) (1873) و شاهکارش به نام دلبند (1897)(6) مطالعهء دقیق دربارهء عشق افلاطونی است.
(1) - Hardy, Thomas.
(2) - Dorset.
(3) - Les Remedes du desespoir.
(4) - Sous l'arbre de Greenwood.
(5) - Une paire d'yeux bleus.
(6) - Le Rien-aine.

هارزر.

[زِ] (اِخ)(1) پل-هرمن. ستاره شناس آلمانی که در سال 1857 م. در گروسن هن (ساکس)(2) متولد شد و رئیس رصدخانهء کیل(3) بود. آثار وی به شرح زیر است: بررسی هایی دربارهء ستارهء دنباله دار بررسن از سال 1842(4) (1883)، تغییرات مدارهای سیارات اعظم در قرون(5) (1895) و روش ساده برای تعیین خط سیر یک سیاره(6) (1913).
(1) - Harzer, Paul-Hermann.
(2) - Grossenhain (Saxe).
(3) - Keil.
(4) - etudes de la comete de Brorsin.
(5) - Les Changements seculaires des orbites des grandes planetes.
(6) - Methode simple pour la determination de la trajectoire d une
planete avec trois observations.

هارش.

[رِ] (اِمص) به معنی نازش است که از نازیدن و فخر کردن و خودنمایی باشد. (برهان) (آنندراج). ناز و نازش و فخر و خودنمایی. (ناظم الاطباء).

هارش.

(اِخ) نام ولایتی که فعلاً در جای کرسی آن قریه ای است به نام توز خرما تلی. و در شمال آن دولت شیموروم (آلتون کوپروی فعلی) نزدیک زاب کوچک قرار داشت. (تاریخ کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی ص33 و 35).

هارشانی.

(اِخ)(1) تیبور (متولد 1898 م.). هارشانی از آهنگسازان مجارستانی است که در پاریس اقامت دارد و او دو سوئیت برای ارکستر، قطعات موسیقی مجلسی و پیانو، و اپرای «لاس پانتیس»(2) و سوئیت «شادی زندگی» را برای فیلم ساخته است.
(1) - Tibor Harsanyi.
(2) - Las pantins.

هار شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب) به بیماری هاری مبتلا گشتن. || در تداول، مغرور و سرمست گردیدن. کجرفتار شدن بر اثر ازدیاد مال و قدرت و از این قبیل. || سخت معجب و خویشتن ناشناس شدن.

هارکسموه.

[](1) (اِ) و هرکسموه نیز گویند و آن رهج(2) و سم الفار است. (از تذکرهء داود ضریر انطاکی). و همین مؤلف در ذیل سم الفار آرد: شُک. و در ذیل شک نویسد: هالک(3) و سم الفار رهج و مرکشموه - انتهی. و ظاهراً کلمهء هارکسموه یا هرکسموه مصحف مرکشموه و آن مصحف مرگ موش است. و رجوع به سم الفار و رهج و شک و مرگ موش شود.
(1) - انطاکی ضبط کلمه را نیاورده است و گویا مرکب از هارک یا هرک + سموه مصحف جوش باشد.
(2) - رَهَج، در لغزهای کیمیاگران معدنی رمز است سم الفار را. (از اقرب الموارد). رجوع به همین کلمه شود.
(3) - ابن بیطار آرد: تراب هالک در نزد عراقیان و رهج الفار در نزد اندلسیان. (از مفردات، ذیل شک).

هارلد.

[رُ] (اِخ)(1) دوم (1022-1066 م.). پادشاه انگلیس، پسر دوم ارل گادوین(2) که در حدود سال 1022 متولد شد (قبل از 1045). با نفوذی که پدرش و ادوارد دکانفسر(3) داشت در جوانی فرمانروایی ایالت ایست انگلز(4) را به دست آورد و در سال 1051 با پدرش تبعید شد. ولی هنگامی که گادوین به فلاندر(5) رفت، هارلد و برادرش لئوفوین(6) به ایرلند پناهنده شدند. در سال 1052 ویلیام دوک نرماندی(7)که در آن زمان صاحب تاج و تخت انگلستان نیز بود دچار ناراحتی های داخلی شد و تحریکاتی بر ضد وی و به نفع گادوین صورت گرفت. در نتیجه او و فرزندانش تحت نظر به انگلستان بازگشتند و با فرمانی املاک آنها باز داده شد. بدین ترتیب هارد بار دیگر حاکم ایست انگلز شد و با مرگ پدرش که در سال 1053 روی داد، وی وارث ایالت بزرگتری به نام وست ساکسونز(8) گردید و بتدریج بر قلمرو وی افزوده گشت. در سال 1057 هارلد و برادرانش به استثنای مرکیا(9) حاکم تمام ایالات انگلستان بودند. در ششم ژانویهء سال 1066 ادوارد درگذشت و بنابه وصیت وی هارلد رسماً تاجگذاری کرد. در این هنگام ویلیام بر ضد تاج و تخت انگلستان قیام کرد و از ماه مه تا سپتامبر هارلد و کشتیهای او در سواحل جنوبی انگلستان آماده جنگ با ویلیام بودند، اما پس از چندی به لندن بازگشتند. در این زمان هارالد هاردرادا(10)پادشاه نروژ با همدستی تاستیگ(11) به انگلستان حمله کرد هارلد به مقابلهء آنها پرداخت و در بیست و پنج سپتامبر همان سال فتح بزرگی نصیب وی شد. دو روز بعد به هارلد خبر رسید که ویلیام در پِوِنسی(12) پیاده شده است. هارلد ناگزیر به جمع آوری سپاه پرداخت و بیدرنگ بطرف جنوب پیش رفت. سپس به ساسکس(13) رفت، ولی در آنجا دچار حملهء نرمن ها(14) شد (17 اکتبر 1066 م.) پس از یک روز جنگ در تپهء سن لاک(15)هارلد شکست خورد و بر اثر تیری که به چشم وی رسید زخمی شد و دو برادر او در این جنگ کشته شدند. هارلد سه پسر و دو دختر داشت. جسدش را گویا بعدها از آب گرفتند و وی در والت هام(16) به خاک سپرده شد.
(1) - Harold II.
(2) - Earl Godwine.
(3) - Edward (The Confessor).
(4) - East Angles.
(5) - Flanders.
(6) - Liofwine.
(7) - William (Duke of Normandy).
(8) - West Saxons.
(9) - Mercia.
(10) - Harold Hardrada.
(11) - Tostig.
(12) - Pevensey.
(13) - Sussex.
(14) - Normans.
(15) - Senlac.
(16) - Waltham.

هارلم.

[لِ] (اِخ)(1) نام شهری واقع در ایالت هلند شمالی(2) است که بوسیلهء راه آهن فرعی به آمستردام(3) وصل میشود. همچنین با تراموای الکتریکی و بخاری به زانت وورت(4) و لیدن(5) و آمستردام(6) و آلکمار(7)... می توان رفت، جمعیت هارلم بنابه آمار سال 1947 م. بالغ بر 195312 تن بوده است.
(1) - Harrlem.
(2) - North Holland.
(3) - Amsterdam.
(4) - Zandvoort.
(5) - Leiden.
(6) - Amsterdam.
(7) - Alkmaar.

هارلم.

[لِ] (اِخ)(1) (مر دو) دریاچهء قدیمی هلند واقع در میان هارلم و آمستردام(2) و لید(3) بود که در ظرف سه سال از 1837 تا 1840 مصنوعاً خشک شد.
(1) - Harrlem.
(2) - Amsterdam.
(3) - Leyd.

هارله.

[لِ] (اِخ)(1) شارل دو. خاورشناس بلژیکی که در سال 1832 م. در لیژ(2) متولد شد و به سال 1899 در لوون(3) درگذشت. استاد زبانهای شرقی در دانشگاه لوون و کشیش صاحب رتبهء رومی(4) بود و به عضویت فرهنگستان سلطنتی بلژیک نیز نائل گشت. از آثار اوست: ترجمهء کتاب اوستا (1875-1878)، صرف و نحو عملی زبان سانسکریت(5) (1878)، ریشه هایی از مذهب زرتشتی(6) (1879)، رسالهء پهلوی(7)(1880)، آیین بودائی، برهمایی و ترسایی(8)(1881)، رساله در زبان منچوری(9)(1884)، تاریخ امپراتوری کین(10) (1887)، آیین ملی تاتارهای مشرق، منچوری ها و مغول ها با مقایسه مذهب چینیهای قدیم(11)(1888).
(1) - Harley, Charles de.
(2) - Liege.
(3) - Louvain.
(4) - Prelat romain.
(5) - Grammaire pratique de la langue sanscrite.
(6) - Des origines du zoroastrisme.
(7) - Manuel de pehluie.
(8) - Vedisme, Brahmanisme et christianisme.
(9) - Manuel de la langue mandchoue.
(10) - Histoire de l'Empire de Kin.
(11) - La Religion nationale des Tartar orientaux, mandchous et mongols,
comparee a la religion des anciens
chinois.

هارله دوشامپ والون.

[لِ دُ لُنْ](اِخ)(1) آرشاوک(2) پاریس که به سال 1625 م. در پاریس متولد شد و به سال 1695 م. در کنفلان(3) درگذشت. از 1650 کشیش ژومیژ(4) بود، و در سال 1651 آرشاوک روئن(5) شد. در سال 1666 در تشییع جنازهء آن اتریش(6) خطبه ایراد کرد. و در سال 1671 به مقام آرشاوکی پاریس منصوب شد. لوئی چهاردهم(7) در تمام امور وابسته به کشیشان وی را مأمور کرد و با لطف و عنایتش دوشه پری(8) سنت-کلود(9) را به قلمرو آرشاوک پاریس متحد کرد.
(1) - Harlay de Champ Vallon (Francois de).
(2) - Archeveque.
(3) - Conflans.
(4) - Jumieges.
(5) - Rouen.
(6) - Anne d'Autriche. (1601-1666 م.) دختر فیلیپ سوم اسپانی زن لوئی سیزدهم.
(7) - Louis XIV.
(8) - Le Duche-Pairie.
(9) - Saint-Cloud.

هارلینگن.

[گِ] (اِخ)(1) نام بندری است در ایالت فریسلند(2)، واقع در هلند مرکز راه آهن لیوواردن(3). بنابه آمارگیری سال 1957 م. یازده هزار و پانصد و هفتاد و هشت تن جمعیت دارد. قسمت های قابل ملاحظهء آن عبارت از سالن شهرداری و کلیسای غرب است که قسمتی از قلعهء معروف هارلینگن را تشکیل می دهد. محصولات عمدهء آن: کره، پنیر، گوشت، ماهی و سیب زمینی.
(1) - Harlingen.
(2) - Friesland.
(3) - Leeuwarden.

هارلینگن.

[گِ] (اِخ) نام شهری در کامرون(1)، واقع در ایالت تگزاس(2) ایالات متحده که بر طبق آمار سال 1950 م. جمعیت آن بالغ بر 23229 تن بوده است. شهر مذکور مرکز بزرگ آبیاری زمینهای درهء لوور ریو گراند(3) است. از صادرات آن محصولات غذایی و پنبه و غیره است. واردات آن الوار، زغال سنگ، پارچه های پنبه و جز اینهاست.
(1) - Cameron.
(2) - Texas, U.S.
(3) - Lower Rio Grande.

هارم.

[رِ] (ع ص) شتری که گیاه هرم خورد و در اثر خوردن آن موی ریزه های دراز گلوگاهش سفید گردد. (از اقرب الموارد). بعیر هارم، شتر هرم خوار که به خوردنش پشم زیر حنک سپید گردد. (منتهی الارب) (آنندراج). شتری که گیاه هرم می خورد. (ناظم الاطباء). ج، هوارم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هارم.

[] (اِخ) (مرتفع) شخصی از نسل یهودا. (قاموس مقدس).

هارم.

[رُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان فسا، واقع در شش هزارگزی جنوب خاور فسا و کنار شوسهء داراب به فسا. ناحیه ای است جلگه، معتدل مالاریایی و دارای 520 تن سکنهء فارسی زبان. از قنات مشروب می شود. محصولات آن غلات و حبوبات و شغل اهالی کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هارماته لیا.

[تِ] (اِخ)(1) نام شهر برهمن ها. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص1845).
(1) - Harmatelia.

هارماماکس.

(اِ)(1) نام نوعی گردونه بود و چنانکه یونانیها وصف کرده اند، گردونه هایی بود که زنان در آن می نشستند و از هر طرف پرده داشت. (از تاریخ ایران باستان ج 1 ص722 و ج 2 ص1465).
(1) - Harmamaxe.

هارمست.

[مُ] (اِ)(1) نامی که به حکام اسپارتی در شهرهای مغلوب می دادند. (تاریخ ایران باستان ج 2 ص1102 و 1119). به حکامی گفته میشد که اسپارتاییان آنان را به شهرها و ایالات متفرقهء خویش می فرستادند. معمولاً مدت حکومت این گونه حکام یک سال بود. (فوستل دُکولانژ).
(1) - Harmoste.

هارمنی.

[مُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به هارمونی شود.

هارمنیکا.

[مُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به هارمونیکا شود.

هارمنیم.

[مُ یُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به هارمونیم شود.

هارموئیه.

[ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان، واقع در 34 هزارگزی شمال باختری بافت، سر راه مالرو گوغر به چهارطاق. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 25 تن سکنه می باشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هارمودیوس.

[مُ یُسْ] (اِخ)(1) از مردم آتن بود و به همراهی دوستش آریستوژیتون(2)پیزیستراتید هیپاراک(3) را بکشت (514 ق . م.) و به کینه کشی از دشنام های شخصی کشتن هیپیاس(4) جبار پسر پیزیسترات(5) را توطئه چینی کرد، اتفاقاً برای انجام دادن این کار روزی را انتخاب کرد که از اعیاد پاناتنه(6)بود.
(1) - Harmodios.
(2) - Aristogiton.
(3) - Pisistratide Hipparaque.
(4) - Hippias.
(5) - Pisistrate.
(6) - Panathenees.

هارموز.

(اِخ) رجوع به هرمز شود.

هارمونی.

[مُ] (فرانسوی، اِ)(1) آرمونی. در لغت بمعنای سازش و تناسب است و در اصطلاح موسیقی در فارسی هماهنگی را به جای آن به کار می برند و عبارت از صداهای مختلفی است که در یک آن همگی به گوش رسد و با هم تناسب و ارتباط داشته باشد. دانش هارمونی ساختهء فکر بشر نیست و اصل آن از طبیعت گرفته شده است. زیرا در طبیعت بعضی از آواها با هم متناسب و هماهنگ اند و برخی دیگر هیچ تناسبی با هم ندارند. پس بشر در آغاز این دانش را از طبیعت گرفته و درصدد تکمیل و تدوین آن برآمده، تا علمی جداگانه شده است. نخستین کنجکاوی انسان برای پیدا کردن «هماهنگی» آواها در قرون وسطی شروع شد و رفته رفته ترقی کرد تا در قرن هفدم میلادی تدوین شد و موسیقیدان های بزرگ اروپایی قطعات موسیقی خود را بوسیلهء تکمیل این فن پسندیده تر از ترکیبات سابق کردند. متأسفانه تا چند سال پیش، از این قسمت اثری در کشور ما دیده نمی شد و تنها نمایندهء آن موسیقی نظامی بود.(2) ولی هنوز هم مردم با آن آشنایی ندارند و گوشها طوری تربیت نشده است که بتواند چند آوا را با هم در آن واحد درک کند و لذت ببرد. تنها کسانی که موسیقی فرنگی زیاد شنیده اند بتدریج با ارکستر هماهنگ مأنوس شده اند. عنصر اصلی این دانش سازشها است و آنها چند نت مختلف اند که در یک آن با هم شنیده میشوند سازشها ممکن است از دو یا سه یا چهار یا پنج صدای مختلف تشکیل شود و در این صورت به سازشهای دوصدایی و سه صدایی و پنج صدایی موسوم می شود هر یک از سازشها دارای چند نوت است که باید با هم نواخته شود. بهترین سازهایی که با آنها سازش خوب اجرا میشود پیانو و ارگ است. اگر هر یک از سازشهای فوق را با پیانو بزنیم و به صدایی که از آن برمیخیزد زمانی گوش کنیم بدین خواهیم رسید که این صداها چه رابطه ای دارند. و از اینکه انسان میتواند در یک آن چند صدا را با گوش خود بشنود لذت خاصی احساس می کنیم. سازشهای مختلف چون به دنبال یکدیگر شنیده شود باید با قاعده های مخصوصی تنظیم یافته باشد. پس هارمونی (هماهنگی) دانش ترکیب سازشها و قواعد ارتباط و اتصال آنهاست. (نظری به موسیقی روح الله خالقی بخش 1 ص 149). این کلمه را در فارسی به صورت هارمنی هم می نویسند.
(1) - Harmonie. (2) - مقصود موسیقی نظامی به سبک جدید است که بعد از لومر (Lemaire) در ایران به وجود آمده است.

هارمونی.

[مُ] (اِخ)(1) در افسانه های یونان نام دختر آره(2) و آفرودیت(3) است. وی با کادموس(4) ازدواج کرد و از وی دارای یک پسر به نام پولیدر(5) و چهار دختر به نامهای اُتونوئه(6)، اینو(7)، سمله(8) و آگاو(9)شد. هارمونی فن موسیقی را به یونان وارد کرده است.
(1) - Harmonie.
(2) - Ares.
(3) - Aphrodite.
(4) - Cadmos.
(5) - Polydore.
(6) - Autonoe.
(7) - Ino.
(8) - Semele.
(9) - Agave.

هارمونیکا.

[مُ] (فرانسوی، اِ)(1) هارمنیکا. اصطلاح مخصوص ابزار موسیقی است که صدا در آنها با لرزاندن گیلاس های شیشه ای (زنگهای شیشه ای) به وجود می آید. اصل کلمه هارمنیکای شیشه ای از قرن هجدهم مصطلح شد که ابزارهای موسیقی به نام جامهای موسیقی متداول شد (در فرانسه وریلن)(2) هارمنی شیشه ای مرکب از هجده جام (لیوان) آبجو بود که آنها را روی تخته پوشیده از پارچه می گذاشتند و در هر شیشه ای که می بایست آهنگ تغییر کند آب می ریختند و صدا از این راه ایجاد میشد که دور لبه های گیلاس انگشت تر میچرخید (گاهی هم با تکه های چوب به کنارهای لیوان میزدند) گلوک(3) در تآتر کوچک هی مارکت(4) واقع در لندن در آوریل سال 1746 م. کنسرتی داد و در آن با جامهای موسیقی بوسیلهء ارکستر کامل کنسرتوی کاملی از آثار خود معرفی کرد. هنگامی که بنیامین فرانکلین(5) در 1757 م. به لندن مسافرت کرد بسیار تحت تأثیر آلات موسیقی شیشه ای قرار گرفت. و در نتیجه هارمنیکای شیشه ای را در سال 1762 م. به وجود آورد. سالیان دراز این آلت مورد استفاده و اهمیت بسیار بود. موزار(6)،بتهوون(7)، نومان(8) و هاسه(9) آهنگهائی برای آن ساختند. و اشخاصی مانند ماریندیویس(10) ومارینا کیرشگسنر(11) از آن استقبال کردند و بعدها تحت تأثیر این آلت افرادی مانند کارل لئوپلد رولینگ(12) هارمتیگای تازه ای با کلید نت در سال 1786 م. ایجاد کرد. دیگران نیز پس از وی هارمنیکاهایی جدید ابتکار کردند که تا امروز بسیاری از آنها از میان رفته است. کلمهء هارمنیکا بر (آاُلینا)(13)که نام یک ابزار موسیقی دهنی است نیز اطلاق میشود این ساز بوسیلهء سر چارلز ویتستن(14) در سال 1829 م. اختراع شد، و عبارت از چند لولهء کوچک توخالی و آزاد است که هر یک جداگانه هواکش دارد و یک سر آن به دهن هارمنیکازن پیوسته می شود. همه این لوله ها از طرف دیگر به جعبهء فلزی می پیوندد و آهنگ بوسیلهء پس و پیش بردن آلت موسیقی در جلو دهان ایجاد می گردد و نتیجهء آن آوازهای بسیار ساده است.
(1) - Harmonica.
(2) - Verrillon.
(3) - Gluck.
(4) - Haymarket.
(5) - Benjamin Franklin.
(6) - Mozart.
(7) - Beethoven.
(8) - Naumann.
(9) - Hasse.
(10) - Marianne Davies.
(11) - Marianna Kirchgessner.
(12) - Carl Leopold Rollig.
(13) - Aeolina.
(14) - Sir Charles Wheatstone.

هارمونیم.

[مُ یُ] (فرانسوی، اِ)(1) هارمنیم. گونه ای ابزار بادی موسیقی است که دارای صفحهء کلید است به عبارت دیگر آلت موسیقی بدون لوله ای است که نی آزاد یا لوله های صوتی آزادی در آن تعبیه شده است.
هارمونیم و دستگاههای تکمیل شدهء بعدی آن که در امریکا مرسوم است، به نام آلات بادی آزاد خوانده می شود. و نت های موسیقی بوسیلهء زبانه ها یا (براس)(2) که لغت فنی آن ویبراتر است(3) (مرتعش کننده) تولید میشود. ویبراتر بر روی قالب مستطیل شکلی سوار شده است که به آسانی میتواند در وسط آن عقب و جلو برود. و لوله های هوا مانند ارگ های کلیسا بوسیلهء یک سوراخ پوشیده شده و در هر ارتعاشی از یک سو ضربه ایجاد میگردد. ویبراتر توسط حرکت هوا با دمیدن های متوالی منظم میشود و بدین وسیله شدت آواز تعیین میگردد. تفاوت هارمونیم باارگ امریکایی این است که در اولی وسیلهء هوا جریان را بسوی بالا میبرد، در حالی که در نوع اخیر جریان بطرف پایین سرازیر میشود.
(1) - Harmonium.
(2) - Brass.
(3) - Vibrators.

هارو.

(یونانی، ص) شجاع و بهادر. || (اِخ) نام معشوقهء اندروس. (ناظم الاطباء). نام زن اندروس است و هارو جزیره ای داشت در میان دریا و شبها آتش افروختی تا اندروس به فروغ آتش شناکنان آمدی و پیش هارو رفتی. یک شب بادی شد و آتش را بکشت و اندروس در میان دریا گم شد و بمرد. (برهان) (آنندراج).

هارو.

[رُ] (اِخ)(1) نام شهری از اسپانیا از ایالت لوگرونو(2) که ده هزار تن سکنه دارد. کرسی ناحیه ای است و تجارت مردم آن شراب است.
(1) - Haro.
(2) - Logrono.

هاروارد.

[هارْ] (اِخ)(1) دانشگاه هاروارد از قدیم ترین بنگاههای فرهنگی امریکاست که در کیمبریج(2) در ایالت ماساچوست(3)واقع است. و در بستن(4) و چند جای دیگر نیز دانشگاههایی مانند آن وجود دارد. در سال 1636 م. دادگاه یکی از تحت الحمایه ها برای ایجاد یک کالج چهارصد پوند اختصاص داد. در سال بعد قرار شد به یادبود دانشگاه انگلیسی که بیش از هفتاد تن از افراد برجستهء این تحت الحمایه از آنجا فارغ التحصیل شده بودند این کالج در ناحیهء نیوتون(5) تأسیس گردد. در سال 1638م. دانشگاه و همچنین آن ناحیه کیمبریج نامیده شد. در همان سال جان هاروارد(6) (1607- 1638 م.). یکی از وزیران پیوریتان(7) و وزیر امور آمریکا که استاد یکی از شعبه های دانشگاه کیمبریج بود در هنگام مرگ نصف سرمایه و املاک خود را که 780 پوند میشد با چهارصد جلد کتاب به کالج بخشید و کالج مزبور در سال 1639 به افتخار این مرد هاروارد نامیده شد. تاریخچهء هاروارد در حقیقت از سال 1640م. آغاز میشود و نخستین جشن فارغ التحصیلی در سال 1642 برگزار شد. بر سر در این دانشگاه لوحه ای نصب شده که چنین است: «چون خداوند به سلامت ما را به سرزمین نیوانگلند(8) رسانید و خانه های خود را ساختیم برای زندگانی خود وسایلی برانگیختیم و جاهای مناسبی برای پرستش پروردگار بنا کردیم و یک دولت غیرنظامی پی افکندیم. آرزوی دیگری که به دل داشتیم و به دنبال آن بودیم، تعلیم و تربیت بود که خوشبختی از پی داشت. نمی خواستیم که دیو بیسوادی در کلیساهای ما بجا ماند و کشیشان ما در تاریکی به سر برند». بنابه منشور مورخ 1650 م. دانشگاه برای پیشرفت علم، هنر و ادبیات به آموزش جوانان انگلیسی و بومی اختصاص یافت. دومین ساختمان دانشگاه (کالج بومیان)(9) در سال 1654 بنا شد و در آن انتشارات و مطبوعات دانشگاه که از سال 1638 تا آن موقع در کاخ رئیس جمهور بود تأسیس یافت. و به گمان نزدیک به یقین میان سالهای 1661 و 1663 ترجمهء کتاب مقدس به زبان بومیان آن سرزمین توسط جان الیوت(10) در همین جا چاپ شد. عدهء زیادی از بومیان دانشجو بودند، ولی یکی از آنها به نام کالب شیشاتیوموک(11) در سال 1665 م. درجهء لیسانس گرفت. با کمکهای شایانی که دانشگاه برای پیشرفت هدف خود از خارج گرفت در همان اوان تأسیس اهمیتی پیدا کرد، منشور 1650 تا سال 1707 م. مرجع اساسی و تغییرناپذیر ادارهء دانشگاه به شمار میرفت. بنابراین منشور سازمانی مرکب از یک رئیس و یک خزانه دار و پنج استاد به طور رسمی مقررات اداری دانشگاه را وضع میکردند و وجوه را به مصرف میرساندند. این سازمان بوسیلهء هیئت ناظرانی که در سال 1642 تأسیس شده بود کنترل میشد. بتدریج اوضاع و احوال ایجاب کرد که هیئت اداره کنندهء دانشگاه از معلمان مقیم آن تشکیل شود. و امروز دانشکده های مختلف هیئتهای قانونگذاری دارند که مستقیماً نظم و آرامش دانشجویان را مراقبت میکنند. هیئت ناظران در ابتدا از نمایندگان مشترک ایالت (دولت) و کلیسا تشکیل شده بود. دولت که مؤسس و مدیر کالج بود سازمان هاروارد را یک بنگاه دولتی می دانست و در این باره کشمکشهای تعصب آمیزی هم بود که سرانجام به نفع دانشگاه منتهی گردید و در سال 1865 م. بستگی دانشگاه با دولت بیش از پیش شد. با اینکه دانشگاه مزبور از همان آغاز به طور خصوصی اداره میشد در سال 1824 آخرین کمک مستقیم دولت بدان قطع شد و بعدها کمک دولتی به موزهء آگاسیز(12) داده شد، ولی پس از چندی این کمک به دانشگاه بازگشت. نخستین گردانندهء کالج طبعاً کلیسا بود، ولی تغییراتی که در هیئت ناظران داده شد ابتدا دانشگاه را از زیر کنترل روحانیت و سپس از قید سیاست آزاد کرد. از سال 1865 هیئت مدیرهء دانشگاه از بین فارغ التحصیلان سابق آن برگزیده شد و کنترل دانشگاه را به طور کامل به عهده گرفت. در نیمهء دوم قرن هفدهم میلادی هنگامی که اتحاد میان پیوریتان ها(13)از نظر سیاست و مذهب عملی شد بار دیگر عقاید روحانیان انجیلی در عقاید مذهبی دانشگاه اشکالاتی پدید آورد. افراد محافظه کار بار دیگر به سراغ هیئت ناظران رفتند. تاریخ این کالج از سال 1673 تا 1728 م. بسیار پرآشوب بود، از علل کشمکشها یکی تأسیس دانشگاه ییل(14) بوسیلهء محافظه کاران نیوانگلند(15) بود که به دنبال شکست خود در ادارهء هاروارد دست به تأسیس این دانشگاه زدند. نخستین رئیس هیئت مدیره در سال 1792 انتخاب شد و در سال 1805 مرد موحدی به سمت استاد الهیات این دانشگاه منصوب گردید. در سال 1843 هیئت ناظران به ریاست یک روحانی و مرکب از اشخاص برجسته ای آغاز به کار کرد. در سال 1886 حضور در عبادتهای کلیسا از صورت اجبار خارج شد. بدین ترتیب با تغییراتی که در هاروارد پدید آمد از مسیر فکر بنیان گذاران خود خارج شد، دانشگاه هاروارد و فارغ التحصیلان آن بستگی کامل با پیشرفت فکری مردم ایالات متحده دارد و بخصوص در زمینهء ادبیات اشخاصی، مانند: انکریز ماتر(16)، کاتن ماتر(17) و ساموئل سوال(18) و دیگران سهم مهمی داشتند. بسیاری از شخصیتهای بزرگ علمی، مانند: ادامس(19) و دیگران در این دانشگاه تدریس میکردند و نامورانی، چون: رالف والدو امرسن(20)، الیور وندل هولمس(21)، هنری توریو(22)، جیمز راسل لول(23)، هنری جیمز(24) و هنری آدامس(25) از آن دانشگاه فارغ التحصیل شده اند. و از فارغ التحصیلان دانشکده اشخاص دیگری، مانند: رابرت فراست(26)، الیوت(27) و رابینسون(28) را میتوان نام برد. سازمان هاروارد از سال 1869 م. به صورت یک دانشگاه تمام معنی درآمد.
(1) - Harvard.
(2) - Cambridge.
(3) - Massachusetts.
(4) - Boston.
(5) - Newton.
(6) - John Harvard.
(7) - Puritan.
(8) - New-England.
(9) - Indian College.
(10) - John Eliot.
(11) - Caleb Cheeshahteaumuck.
(12) - Agassiz.
(13) - Puritanisms.
(14) - Yale.
(15) - New-England.
(16) - Increase Mather.
(17) - Cotton Mather.
(18) - Samuel Sewall.
(19) - Adams.
(20) - Ralph Waldo Emerson.
(21) - Oliver Wendell Holmes.
(22) - Henry Thoreau.
(23) - James Russell Lowell.
(24) - Henry James.
(25) - Henry Adams.
(26) - Robert Frost.
(27) - T.S.Eliot.
(28) - E.A.Robinson.

هاروئه.

[ءِ] (اِخ)(1) مرکز ناحیهء مورت-و-موزل(2) و ناحیهء اداری نانسی(3)است و در ساحل مادن(4) واقع شده است و 420 تن سکنه دارد.
(1) - Haroue.
(2) - Meurthe-et-Moselle.
(3) - Nancy.
(4) - Madon.

هاروت.

(اِخ) نام یکی از آن دو فرشته است که در چاه بابل سرازیر آویخته به عذاب الهی گرفتارند. اگر کسی بر سر آن چاه به طلب جادوی رود او را تعلیم دهند. گویند این لغت اگرچه عجمی است، لیکن فارسی نیست(1). (برهان) (آنندراج) (غیاث اللغات). نام فرشته ای است که نگونسار در چاه بابل آویخته است. (دهار) (ترجمان القرآن ترتیب عادل ص105). هاروت و ماروت دو فرشته اند به بابل. (السامی فی الاسامی) :
همچو هاروتم در چاه بلا مانده نگون
در غم آن بت خورشیدرخ زهره ذقن.
رودکی (احوال و اشعار تألیف سعید نفیسی ج 2 ص700).
زهره به دو رخسارهء تو داده همی نور
هاروت به دو چشم تو داده همه دستان.
رودکی (احوال و اشعار تألیف سعید نفیسی ج 2 ص 715).
زلفینک او نهاده دارد
بر گردن هاروت زاولانه.
خسروانی (از صحاح الفرس).
چو هاروت و ماروت لب خشک از آن است
ابر شط و دجله مر آن بدنشان را.
ناصرخسرو.
چو هاروت ار توانستی به اینجا آئی از گردون
از اینجا هم توانی شد برون چون زهرهء زهرا.
ناصرخسرو.
هرکه مر این آب را ندید در این خاک
تشنه چو هاروت ماند و غرقه چو ذوالنون.
ناصرخسرو.
بخواندی قصهء هاروت و ماروت
حدیث خاتم و دیو و سلیمان.ناصرخسرو.
هاروت همانا که بَست راهت
زی خانه بدان بند جادوانه.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص 230).
مطرب به سحرکاری هاروت در سماع
خجلت به روی زهرهء زهرا برافکند.خاقانی.
زهره هنوز آب در این گل نریخت
شهپر هاروت به بابل نریخت.نظامی.
ز افسونگران چند جادوی چست
کز ایشان شدی بند هاروت سست.نظامی.
چو زهره به بابل درآمد نخست
ز هاروتیان خاک آن بوم شست.نظامی.
هاروت را که خلق جهان سحر از او برند
در چهْ فکند غمزهء خوبان به ساحری.
سعدی.
سحر گویند حرام است در این عهد ولیک
چشمت آن کرد که هاروت به بابل نکند.
سعدی (بدایع).
محمد معین نوشته است: یکی از داستانهای معمول ادبیات سامی داستان هاروت و ماروت است که از قصص بسیار کهن میباشد دو کلمهء نامبرده در السنهء سامی، نام دو فرشته محسوب میشده است و شگفت آن است که همین دو نام را در ادبیات اوستایی نیز مشاهده میکنیم که به شکل دو واژهء «هئوروتات»(2) و «امرتات»(3) آمده است. در ادبیات نامبرده این دو در ردیف و هومن آشا و هیشتا، خشاثر و ائریا، اسپنتا. آرمایتی و اهورامزدا یا سروشا، جزو هفت امشاسپندان یا هفتان بوخت محسوب شده اند. این اسامی را امروز به نام خرداد و امرداد... میخوانند. در ادبیات اسلامی (پارسی و تازی) بواسطهء ذکری که در قرآن مجید از دو فرشته نامبرده شده نام آن دو بسیار مشهور و حتی ضرب المثل گردیده است. در سورهء بقره (2) آیهء 102 چنین آمده است: و اتبعوا ما تتلوا الشیاطین علی ملک سلیمان و ما کفر سلیمان ولکن الشیاطین کفروا یعلمون الناس السحر و ما أنزل علی الملکین ببابل هاروت و ماروت و ما یعلمان من أحد حتی یقولا انما نحن فتنة فلاتکفر فیتعلمون منهما ما یفرقون به بین المرء و زوجه و ما هم بضارین به من أحد الا باذن الله و یتعلمون ما یضرهم و لاینفعهم و لقد علموا لمن اشتریه ما له فی الاَخرة من خلاق و لبئس ما شروا به أنفسهم لو کانوا یعلمون.
داستان هاروت و ماروت: بشر آفریده شد و در پیشگاه پروردگار تقربی خاص یافت. فرشتگان چون گناهانش را دیدند و با تقربش در ترازوی قیاس سنجیدند این کفه را سنگین تر یافتند و با یکدیگر به نجوا پرداختند. سرانجام مصلحت چنان دیدند که سبب را از آستان حق جویا شوند چون این بپرسیدند، خطاب رسید: بزهکاری بشر از شهوت است و عدم شهوت در شما علت عصمت و چون چنین است نیکی ایشان را پاداش بیش دهم و نیکانشان را تقرب بیشتر بخشم. زبان حال فرشتگان را حضرت کبریا دریافت و بفرمود که تنی چند از میان خود برگزینند تا به صورت آدمی به زمین فرستد و تکالیف آدمی را بر عهدهء ایشان نهد. انجمنی بساختند و سه تن را به نام «عزا»، «عزایا» و «عزازیل» برگزیدند. خداوند ایشان را به صورت بشر درآورد و از چهار چیز نهی فرمود: شرک بر خدا، قتل نفس، زنا و باده نوشی. آنگاه بفرمود تا بر زمین شتابند و در میان خلق به حق حکومت کنند. فرشتگان چندی بدین منوال گذراندند. روزها در زمین بودند و شبها به آسمان میشتافتند عزازیل فرشتهء زیرک و هوشیار بود از عاقبت بیندیشید و از این وظیفه پوزش خواست. دو فرشتهء دیگر که به هاروت و ماروت ملقب شدند همچنان وظیفهء خود را انجام میدادند تا روزی با زنی زیبا که نادرهء دهر بود و جمیلهء عصر او را به تازی زهره میگفتند و به پارسی ناهید جهت مهمّی داوری بدیشان برد. هر دو فریفته شدند و شب هنگام به سرایش شتافتند و انجام مهمش را به وصل موکول کردند. ناهید(4) شرایطی پیشنهاد کرد، عذر آوردند. عاقبت ایشان را گفت: اگر کام جوئید باید ساغری چند با من بپیمائید. از جان و دل پذیرفتند و سه گناه بزرگ دیگر را مرتکب شدند! ملکوتیان انگشت تحیر به دندان گزیدند و حق تعالی آن دو بزهکار را میان عذاب دنیوی و اخروی مختار کرد. سزای دنیا را برگزیدند و الی الابد در چاه بابل معلق گشتند. ناهید نیز اسم اعظم را که بزرگترین نامهای حق است و از فرشتگان نامبرده دریافته بود بر زبان رانده به آسمان صعود کرد و به ستاره زهره، ربة النوع عشق و جمال و عیش و عشرت و شادی و طرب مبدل گشت که شاعران و داستانسرایان ملل در این باره نغمه ها ساخته و داستانها پرداخته اند.(5) ابوبکر عتیق بن محمد سورآبادی هروی در تفسیر خود از قول کلبی نظیر داستان فوق را آورده دربارهء زهره نویسد(6): زنی از فرزندان نوح نام وی زهره و به پارسی... و آن زن را جمالی بود بغایت نیکو. عزا و عزایا [را] چشم بر وی افتاد بر وی عاشق شدند. گفتند که اگر ما ترا از آن شوهر جدا کنیم تن خویشتن را فدای ما کنی؟ گفت: کنم. ایشان حکم بناحق بکردند وی را از شوهر جدا کردند، وی با ایشان وعده کرد به جای خالی، چون قصد وی کردند، گفت که یک کار دیگر مانده است. من بت پرستم شما نیز بت را بباید پرستید تا من نیک سر (و) تن خود به شما تسلیم کنم. ایشان گفتند: معاذالله کی ما بت پرستیم؟ زن چون دانست که دل ایشان را در قبض آورد، گفت: شاید که بت نپرستید باری خمر بخورید که مسلمانان خمر خورند. ایشان خمر بخوردند مست شدند و آن زن خود را آراسته به ایشان نمود. ایشان بی صبر شدند، پس قصد وی کردند، گفت که یک کار دیگر بکنید، آن مهین (نام)(7)خدای تعالی که میدانید مرا بیاموزید. ایشان در بیهوشی نام خدای تعالی درآموختند، زهره آن بگفت و به آسمان شد(8) و ایشان را فروگذاشت. چون به هوش بازآمدند خویشتن را دیدند که حکم به ناحق کرده خمر خورده و مرد کشته و قصد حرام کرده و نام خدای تعالی از دست بداده متحیر شدند و نزد عابدی آمدند و وی را گفتند که حیلت چیست؟ وی گفت که امشب بنگرم تا در حدیث شما چه آید. چون شب درآمد آوازی شنید که آن دو مجرم را بگوی که شما مستوجب عذاب و عقوبت خدای گشتید. لابد خواهد کرد، خواهید عذاب این جهان اختیار کنید و خواهید عذاب آن جهان. گفتند: اگر لامحال عذاب خواهد بود این جهان عذاب کمتر، زیرا که این منقطع است. چون عذاب این جهان اختیار بکردند هر روز چون اهل زمین نماز بکنند آن جماعت هاروت و ماروت را در چاهی به بابل بیاویزند و عذاب می کنند تا دیگر روز خدای تعالی ایشان را دعا و ثنا تلقین و تعلیم کرده است، در ثنای خود، آن می گویند و عذاب بر ایشان سهلتر میشود جادوان بشنوند آن را و بیاموزند، و آن ثنای خدای را به شیطان گردانند تا دیو وی را کارها کند(9). بنابر آنچه گذشت از هاروت و ماروت در دو موضوع نام برده اند: یکی نزول ایشان برای آموختن سحر به مردم، جهت آشکار کردن مفاسد آن و دیگر برای آزمایش و تنبیه دیگر فرشتگان. مؤلف کتاب ملائکه خواسته است این دو داستان را به یکدیگر وفق دهد، ولی از عهده برنیامده(10). ابوبکر عتیق نیز به ترتیبی که گذشت آن دو را به هم پیوسته است. به سبب این روایات، هاروت و ماروت در سحرآموزی، حیله گری، عصیان و غرور در ادبیات پارسی و تازی مثل گردیدند. شعرای بزرگ ما، هر یک به جهت مقصودی بدین داستان اشارت کرده اند و عرفای ایران، این حکایت را تشبیه و رمز و کنایتی از جهان معنی گرفته اند. فردوسی در داستان «رزم بیژن با گرازان» فرموده :
گهی می گسارید و گه چنگ ساخت
تو گفتی که هاروت نیرنگ ساخت.
نظامی در مخزن الاسرار فرماید :
صنعت من برده ز جادو شکیب
سحر من افسون ملایک فریب
بابل من گنجهء هاروت سوز
زهرهء من خاطر انجم فروز
زهرهء این منطقه میزانی است
لاجرمش منطق روحانی است
سحر حلالم سحری قوت شد
نسخ کن نسخهء هاروت شد.
خاقانی در مدح اخستان شروانشاه گوید :
قبولش ز هاروت، ناهید سازد
کمالش ز بابل خراسان نماید.
مولانا جلال الدین رومی در مثنوی معنوی(11)ج 5 به موضوع نخستین (تفسیر آیهء گذشته) اشاره میکند: «در بیان آنکه عقل و روح از عالم بالا و محبوس بدن عنصریند چون هاروت و ماروت در چاه بابل» :
همچو هاروت و چو ماروت آن دو پاک
بسته اند اینجا به چاه سهمناک.
و نیز در مثنوی(12) مولانا ج 1 به داستان دوم اشارت کرده هاروت و ماروت را مثل خودبینی ساخته است: «اعتماد کردن هاروت و ماروت بر عصمت خویش در هر فتنه» :
همچو هاروت و چو ماروت شهیر
از بطر خوردند زهرآلوده تیر.
و نیز مولانا در مثنوی ج 2 اندر عنوان «تتمهء نصیحت کردن رسول مر آن بیمار را» از قول بیمار «که دعا و رؤیای خود را شرح می دهد» فرماید(13) :
همچو هاروت و چو ماروت از حزن
آه میکردم که ای خلاق من
از خطر هاروت و ماروت آشکار
چاه بابل را بکردند اختیار.
«ذکر دشواری عذاب آخرت و سختی آن» :
تا عذاب آخرت اینجا کشند
گربزند و عاقل و ساحروشند
نیک کردند و به جای خویش بود
سهلتر باشد ز آتش رنج دود
حد ندارد وصف رنج آن مهان
سهل باشد رنج دنیا پیش آن.
سعدی در قصاید عربیه(14) فرموده است :
هل علقتم(15) ببابل هارو
تَ علی ان تعلمن الناس سحراً.
و حافظ :
گر بایدم شدن سوی هاروت بابلی
صد گونه ساحری(16) بکنم تا بیارمت.
و حافظ شانه تراش در غزل زیرین همهء ابیات را به نام هاروت و ماروت موشح ساخته است(17) :
لطف باشد گر نپوشی از گدا هاروت را
تا به کام دل ببیند دیدهء ماروت را
همچو هاروتیم دایم در بلای عشق زار
کاشکی هرگز ندیدی دیدهء ما روت را.
صفی علیشاه از عرفای اخیر در تفسیر منظوم قرآن خود آیهء گذشته را چنین ترجمه کرده است :
مردمان را سحر می آموختند
زآتش خود خلق را میسوختند
وآنچه نازل شد ز حق بر دو ملک
کآن یکی هاروت و ماروت است یک
گشت بابل جایشان کاندوختند
لیک کس را سحر می ناموختند.
(مقدمهء ستارهء ناهید تألیف معین صص22-23).
سنگدل چشمهء آبی که یکی چون هاروت
تشنه میمیرد و نزدیک دهانش باشی.
سعدی (طیبات).
و رجوع به تفسیر ابوالفتوح ج 1 صص256 - 257 و تاریخ حبیب السیر ج 1 صص27 - 28 و نزهة القلوب ج 3 ص37 و 206 و تتمة الصوان ص115 و عقدالفرید ج 8 ص87 و لباب الالباب ج 1 ص104 و کلام شبلی صص 145-157 و المعرب جوالیقی ج 3 ص346 شود.
(1) - به عقیدهء بعضی از محققین تصحیف از هوروتات Haurvatat فرشتهء زرتشتی است که اکنون خرداد تلفظ میشود.
(2) - به معنی کمال و رسایی.
(3) - به معنی جاویدانی.
(4) - صاحب مرآة البلدان (ج1 ص127) نام پارسی او را «بیدخت» و نام سریانیش را «ناهید» نوشته است و این اشتباه است، زیرا اصل این کلمه «آناهیتا» به معنی ناآلوده، صفتی بود که ایرانیان مزدیسنا دربارهء فرشتهء آب استعمال می کردند.
(5) - در روایت داستان فوق اختلاف بسیار است.
(6) - نمونهء سخن فارسی تألیف بیانی ص119.
(7) - اسم اعظم.
(8) - بدین ترتیب عصمت زهره را تأیید کرده.
(9) - بدین منوال دو داستان هاروت و ماروت را به هم پیوسته اند.
(10) - ص 20.
(11) - چ محمود ص 445.
(12) - چ محمود ص 87 .
(13) - چ خاور ص 117.
(14) - کلیات چ سیدمحمد ص195.
(15) - مرجع ضمیر «تم»، «ملوک الجمال» است که در مطلع ذکر شده.
(16) - ن ل: جادوئی.
(17) - غزل فوق در اغلب دیوان های چاپی حافظ ثبت است، ولی در نسخ قدیمه نیست و طبق تحقیق فضلای معاصر از آن شانه تراش است.

هاروت بابلی.

[تِ بِ] (اِخ) رجوع به هاروت شود.

هاروت سوز.

(نف مرکب) سوزندهء هاروت :
بابل من گنجهء هاروت سوز
زهرهء من خاطر انجم فروز.
نظامی (مخزن الاسرار).

هاروت فن.

[فَ] (ص مرکب) کنایه از ساحر و سحرکننده است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
یارب این کوس چه هاروت فن و زهره نواست
که ز یک پرده صدالحانش بعمدا شنوند.
خاقانی.

هاروتی.

(حامص) سِحْر. جادو. افسون. (از ناظم الاطباء). ساحری. (آنندراج) (غیاث) :
به هاروتی از زهره دل برده بود
چو هاروت صد پیش او مرده بود.نظامی.
|| (ص نسبی) ساحر. (آنندراج) (غیاث). ساحر و مانند هاروت. (ناظم الاطباء).

هاروسندان.

[] (اِخ) ابن شیرزادبن افریدون. از حکام آل پادوسبان (405 ه . ق./1005 م.) بود که 12 سال حکمرانی کرد. (سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص192).

هاروک.

(اِخ) قلعه ای بوده در حدود سیواس آسیای صغیر که تیمور آن را تسخیر و خراب کرد. رجوع به ظفرنامه ج2 ص297 شود.

هاروکور.

[رُ] (اِخ)(1) ادموند. رمان نویس، شاعر و مخترع دراماتیک فرانسوی که در سال 1856 م. در بورمون(2) متولد شد. نخستین اثر وی افسانهء جنس ها(3) اشعار هیستریک(4) که از سال 1883م. با نام مستعار «سیر دو شامبلی»(5) انتشار یافت و از نیروی تصور گستاخانه ای حکایت می کند. در آثار بعدی خویش، مانند: روح برهنه(6) (1885)، تنها(7) (1891) و سالخوردگیها(8) (1891). مانند نویسندهء استادی سبک مخصوص خود را ظاهر میسازد و در آثار وی ماخولیای غرورآمیزی نمودار است.
(1) - Haraucourt, Edmond.
(2) - Bourmond (Haute-Marne).
(3) - La legende des sexes.
(4) - Poemes hysteriques.
(5) - Sire de Chambly.
(6) - l'Ame nue.
(7) - Seul.
(8) - Les Ages.

هاروگات.

[ رُ ] (اِخ)(1) قریه ای از بریتانیای کبیر(2) که 50500 تن سکنه دارد و دارای آبهای معدنی است.
(1) - Harrogate.
(2) - Grande-Bretagne.

هارولان.

(اِخ)(1) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانای شهرستان ارومیه که در 17 هزارگزی شمال باختری سلوانا و 4 هزارگزی راه ارابه رو نبی به ارومیه واقع است. محلی کوهستانی و هوای آن سرد و سالم است. آب آن از چشمه تأمین میشود و محصولات آن غلات و توتون است. 90 تن سکنه دارد که به زراعت و گله داری و از صنایع دستی به جاجیم بافی میپردازند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).
(1) - Harulan.

هارون.

(ص، اِ) قاصد و پیک. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). قاصد که بر کمر زنگله داشته تا کس از راه داران و حجاب مانع او نشوند و مردم وی را بشناسند. (یادداشت مؤلف) :
ستاره بین که فلک را جلاجل کمر است
که بر کمرگه هارون جلاجل است صواب.
خاقانی.
کآسمان را به حکم هارونیش
ز اختران زنگل روان بستند.خاقانی.
چرخ هارون کمردارش و چون هارونان
ز انجمش زنگله ها در کمر آویخته اند.
خاقانی.
هارون صدر اوست فلک زآنکه انجمش
هر شب جلاجل کمر است از زر سخاش.
خاقانی.
هارون تو ماه وز ثریاش
شش زنگله در میان ببینم.خاقانی.
دید که در لشکرش قیصر هارون شده ست
زآن کله زهره ساخت زنگل هارون فلک.
خاقانی.
|| پاسبان. (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
سام نریمان چاکرش، رستم نقیب لشکرش
هوشنگ هارون درش، جم حاجب بار آمده.
خاقانی.
هفت هارون بر در سلطان غیب
از چه سان فرمان روان دانسته اند.خاقانی.
آذین باغ دولت و هارون درگهت
از قصر قیصریه و قیصر نکوتر است.
خاقانی.
صفوة الدین زبیدهء عجم آنک
دهر هارون(1) آستانهء اوست.خاقانی.
جلاجل زنان گفت هارون شاه
که شه تاجور باد و دشمن تباه.نظامی.
سخائی که اگر مزرعهء دنیا را به اقطاع به سگ داری دهد در چشم مکرمت او آن وزن سنجدی نسنجد و اگر جملهء خزائن قارون به هارونی بخشد، آن در حوصلهء او قدر کنجدی نگنجد. (المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان چ عباس اقبال ص25). || نقیب. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (برهان). || شاطر. (حاشیهء برهان قاطع چ معین) (آنندراج).
(1) - کلمهء «هارون» در این بیت دارای ایهام است، بدین معنی که به مناسبت «زبیده» نام زن در مصراع اول، هارون الرشید و به مناسبت «آستانه» در مصراع دوم، پاسبان اراده شده است.

هارون.

(اِ) فروماندگی و حیرت، و این لغت عجمی است، اما فارسی نیست. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هارون.

(اِخ) نام برادر بزرگ موسی. (برهان) (ناظم الاطباء). نام پیغمبری معروف. (دهار). نام پیغمبری که برادر کلان موسی بود. (غیاث اللغات) (آنندراج). || اولین کشیش و روحانی بزرگ عبریها. (قاموس کتاب مقدس). || نام خلیفهء بغداد که هارون الرشید میگفتند. (آنندراج). رجوع به هارون بن عمران و هارون الرشید شود.
- هارون رای:فلک به پیش رکاب وزیر هارون رای
نطاق بسته، بهارونی آید، اینت عجاب.
خاقانی.

هارون.

(اِخ) رجوع به الوزیر شود.

هارون.

(اِخ) او راست: کتاب آلات الحرب.

هارون.

(اِخ) مکنی به ابومحمد. تابعی است.

هارون.

(اِخ) از بنی مأمون معاصر با ابوالقاسم عبدالله المستکفی باللهبن المکتفی بالله خلیفهء عباسی (332-334 ه . ق.) (النقود العربیة ص126).

هارون.

(اِخ) فرزند ابواحمد موفق برادر معتمد خلیفهء عباسی. (ابن اثیر ج7 ص138). والی واسط بوده است.

هارون.

(اِخ) از محدثین است. رجوع به کتاب المصاحف شود.

هارون.

(اِخ) مکنی به ابومحمد. از رواة حدیث بود. حسن بن صالح از وی و او از مقاتل بن حیان روایت میکرد.

هارون.

(اِخ) (امیر...) از امیرانی است که در حدود سیرجان، شاه شجاع از آل مظفر را هنگامی که برای جنگ با دولتشاه (در اسفند 765 ه . ق.) بطرف کرمان میرفت یاری کرد. (تاریخ عصر حافظ ج1 ص222).

هارون.

(اِخ) (سید...) از سادات مرتضوی هزارجریب، از خانوادهء جبرئیلی است که در میان سالهای 934 - 973 ه . ق. در هزارجریب حکومت رانده. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد بخش فارسی تألیف رابینو ص191).

هارون.

(اِخ) (یهودی) شاگرد ابوالعباس مبرد. رجوع به ابن حائل شود.

هارون.

[هارْ وِ] (اِخ) نام جائی بوده است در ناحیهء سیستان. رجوع به تاریخ سیستان چ ملک الشعراء بهار ص327 شود.

هارون.

(اِخ) ابن آلتونتاش. پدر او آلتونتاش حاجب سلطان محمود غزنوی و اولین امیر خوارزم از طرف وی بود. هارون ابتدا مورد توجه و محبت سلطان مسعود غزنوی بود، ولی در سال 425 ه . ق. در خوارزم علم طغیان برافراشت و عبدالجبار پسر خواجه احمد عبدالصمد را که از طرف امیر مسعود غزنوی والی خوارزم بود از حکومت خلع کرد و دستور داد نام مسعود غزنوی را از خطبه بزدند و به نام هارون خطبه خواندند. هارون بزودی نواحی اطراف خوارزم را به تصرف درآورد و طغرل و داود و ینالیان و سلجوقیان را که با بنهء بسیار و شتر و اسب و گوسفند بی اندازه به حدود خوارزم آمده بودند جای و چراخور داد و هدیه ها برای آنها فرستاد. ایشان نیز به یاری هارون برخاستند و هارون با کمک و پشت گرمی آنان قصد تسخیر و تصرف خراسان کرد. سلطان مسعود از پیشرفت هارون سخت به هراس افتاده بود و کاری هم نمی توانست بکند. سرانجام خواجه احمد عبدالصمد وزیر مسعود و ابونصر مشکان دبیر رسایل وی توطئه ای چیدند و نهانی بوسیلهء بوسعید سهلی که عبدالجبار پسر خواجه احمد عبدالصمد را در خانهء خود پنهان کرده بود، هشت تن از نزدیکترین غلامان هارون را بفریفتند که چون هارون از خوارزم بدرآید در راه وی را بکشند. روز یکشنبه دوم جمادی الاَخر سنهء ست و عشرین و اربعمائة (426)، هارون به قصد تسخیر خراسان با عدتی تمام از خوارزم بیرون آمد و دو روز بعد بوسیلهء غلامان سرائی به قتل رسید. (از تاریخ بیهقی چ سعید نفیسی ج 2 صص827 - 835). و برای اطلاع بیشتر رجوع شود به تاریخ حبیب السیر ج 2 و معجم الانساب و الاسرات الحاکمة ج 2.

هارون.

(اِخ) ابن ابراهیم بن حمادالازدی العذری. وی به سال 278 ه . ق. متولد شد و در سال 328 ه . ق. درگذشت. قاضی و فقیه بود. خوی آرامی داشت و بسیار مورد احترام و به احکام بسیار آشنا بود. در بغداد اقامت گزید و در آن شهر به مسند قضا می نشست و قضاوت میکرد. مسند قضای بسیاری از شهرهای مصر بوی واگذار شد. در بغداد ناگهانی درگذشت. (از اعلام زرکلی ج3 ص 1114).

هارون.

(اِخ) ابن ابی حفصه. از مشاهیر شعر و ادب عرب، مداح مهدی و رشید خلفای عباسی بود. زادگاهش یمامه و در زمان خلفا ببغداد آمد. وفاتش به سال 182 هجری اتفاق افتاد. (حبیب السیر ج2 ص231).

هارون.

(اِخ) ابن ابی سهل بن نوبخت. از خانواده معروف نوبختی که معاشر ابونواس شاعر مشهور دربار هارون الرشید بوده است. علامه مجلسی در بحارالانوار بنقل از کتاب فَرَج الهموم تألیف سیدرضی الدین علی بن طاوس نقل میکند که هارون بن سهل و برادرش محمد عریضه ای به حضرت امام عبدالله جعفربن محمد الصادق نوشته سؤال کردند که ما از فرزندان نوبختیم و پدر و مادر و جد ما عمر خود را به تحصیل نجوم می گذراندند، آیا اشتغال به این فن حلال و مجاز است یا نه؟ حضرت در جواب فرمودند: آری حلال است. (خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص19).

هارون.

(اِخ) ابن ابی عبید. از رواة است. (سیرة عمر بن عبدالعزیز ص35).

هارون.

(اِخ) ابن احمدبن عبدالواحدبن هاشم، پسر محمد بن هاشم بن علی بن هاشم الحلبی الاسدی الخطیب. اصل خاندانش ازرقه [ در مصر ] و به حلب کوچ کرده بودند. در 466 ه . ق. متولد شد. وی مردی خطیب و در قرائت نیکو و عابد و زاهد بود و کتبی از آنجمله: کتاب «اللحن الخفی» و کتاب «افراد ابی عمروبن العلاء» تألیف کرد. خطبه خوانی حلب به وی واگذار شد و در سال 537 ه . ق. وفات یافت. ابوعبدالله بن القیرانی شاعر دربارهء او گفته است :
شرح المنبر صدراً
لِتلقیکَ رحیباً
اتُری ضم خطیباً
منک أم ضُمخ طیبا.
(معجم الادباء چ مصر ج19 ص264).

هارون.

(اِخ) ابن اسحاق. محدث است. عبدالله از وی روایت کند. رجوع به کتاب المصاحف شود.

هارون.

(اِخ) ابن اسماعیل بن النعمان عبدالله بن کعب بن مالک، مکنی به ابوموسی. محدث است. رجوع به ابوموسی شود.

هارون.

(اِخ) ابن اعین. از رواة است. سعیدبن عامر از قول وی داستانی دربارهء عمر بن عبدالعزیز روایت کرده است. (سیرة عمر بن عبدالعزیز ص176).

هارون.

(اِخ) ابن بهاءالدین المرجانی القازانی، شهاب الدین (1233-1306 ه . ق.). فقیه مالکی و از اهالی قازان (در روسیه) است. وی در کودکی به سمرقند و بخارا کوچ کرد. تألیفاتی دارد که از آنجمله: «خزانة الحواشی لازاحة الغواشی» که حاشیه ای بر التوضیح شرح التنقیح است و «ناظورة الحق فی فرضیة العشاء ان لم یغب الشفق» و «عقیدة شهاب الدین» را میتوان نام برد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص39).

هارون.

(اِخ) ابن الحائک الضریر النحوی. یهودی الاصل، اهل حیره و نحوی است. از اوست: کتاب العلل فی النحو، کتاب الغریب الهاشمی. (معجم الادباء چ مصر ج19 ص261).

هارون.

(اِخ) ابن حاتم التمیمی، مکنی به ابوبشر البِزاز. مورخ و محدث و قاری قرن سوم هجری. اهل کوفه بود و عده ای از قارئین قراآت خود را از وی گرفته اند. علماء حدیث در ثقه بودنش اختلاف دارند. ابن حبان او را ثقه شمرده، و دربارهء تاریخ نویسی اش، ابن الجزری، گفته است: کتاب تاریخی جمع کرده و ابن حجر گفته است: تاریخی برای ما باقی گذارده است. خیرالدین زرکلی مؤلف «الاعلام» در ذیل نام مذکور می نویسد: در کتابخانهء ظاهریه در دمشق اوراقی با علامت «خ» در موضوع تاریخ وجود دارد که از زمان علی بن ابیطالب شروع میشود و به آخر دولت اموی ختم می گردد و در اوایل قرن ششم هجری نوشته شده است. ممکن است این اوراق بقیهء تاریخ هارون بن حاتم التمیمی باشد، زیرا اسم وی بر روی کتاب آمده است. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص40).

هارون.

(اِخ) ابن حاتم الکوفی. او راست: کتاب القراءات. (ابن الندیم).

هارون.

(اِخ) ابن حسن بن علی بن حسن الطبرسی، مکنی به ابومحمد و ملقب به ضیاءالدین و فرزند عمادالدین طبرسی. وی فقیهی فاضل و عالمی محقق و از شاگردان علامه حلی بود. صاحب روضات الجنات نسخهء خطی از کتاب قواعد علامه حلی به خط ضیاءالدین هارون طبرسی در قصبهء دهخوارقان از اعمال تبریز دیده است که در پشت آن علامه حلی به خط خود چند سطری در مدح و تعریف ابومحمد هارون طبرسی (محرر کتاب) و پدرش عمادالدین طبرسی نوشته و ظاهراً تاریخ تحریر این چند سطر هفدهم رمضان سال 701 ه . ق. بوده است. رجوع به روضات الجنات، ذیل الحسن بن علی الطبری المازندرانی ص 170 شود.

هارون.

(اِخ) ابن حمادبن اسحاق. قاضی حران و اعمال آن. وی کتابی سریانی یافت که در آن امر مذاهب و صلوات حرنانیان و کلدانیان یعنی صابئه در آن بود. پس به مردی که سریانی نیک میدانست داد تا ترجمه کرد و آن مفصل ترین کتب است در این موضوع. (ابن الندیم).

هارون.

(اِخ) ابن خالد المروزی. از امراء دولت عباسی است. متوکل خلیفهء عباسی بلاد سند را به وی واگذار کرد (232 ه . ق.) و او در آنجا بود تا اینکه جنگی بین یمانیه و نزاریه برپا شد و در آن جنگ به قتل رسید (240 ه . ق.). (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص40).

هارون.

(اِخ) ابن خمارویه بن احمدبن طولون (264-292 ه . ق.). از پادشاهان سلسلهء طولونیه مصر است که بعد از کشته شدن برادرش جیش در سال 283 ه . ق. با او بیعت کردند هارون بر معتضد عباسی از قنسرین و اطراف آن فرودآمد. و چون مکتفی بالله در بغداد به خلافت رسید لشکری در سال 291 ه . ق. برای استخلاص مصر از بنی طولون فرستاد. لشکر وی با فتح و پیروزی به فسطاط رسید در این هنگام هرج و مرج در سپاه هارون بن خمارویه درگرفت. هارون برای رفع اختلاف و هرج و مرج و متحد کردن ایشان پیش رفت، اما با نیزهء یکی از دشمنانش کشته شد. و بعضی گویند دو عم وی شیبان و عدی پسران احمدبن طولون او را کشتند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص40).

هارون.

(اِخ) ابن خواجه شمس الدین جوینی صاحب دیوان، ملقب به خواجه شرف الدین. از فضلا و شعرا و مربیان علم و ادب بود. دختر ابوالعباس احمدبن مستعصم آخرین خلیفهء عباسی را به زنی داشت. وی پس از عطاملک جوینی به حکومت عراق منصوب شد و در عهد ارغون در این سمت از امیر آروق برادر ایوقا نیابت میکرد. خواجه هارون امیر آروق را به قتل خواجه سعدالدین مستوفی قزوینی برادر خواجه فخرالدین محمد واداشت. چون دولت صاحب دیوان رو به زوال گذاشت خواجه فخرالدین مستوفی به انتقام قتل برادر، خواجه هارون را نزد آروق متهم کرد و هارون در جمادی الاَخر سال 685 به امر آروق کشته شد. این ابیات از خواجه هارون جوینی است:
قیمت مرد از هنر باشد
نه ز دینار وز گهر باشد
مرد باید که دانش آموزد
تا ز هر کس بزرگتر(1) باشد.
خاک بر فرق مهتری گو را
آلت خواجگی پدر باشد.
(تاریخ مفصل ایران از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت ج1 ص233).
و رجوع به تاریخ مفصل ایران ص 221، 224، 235، 523 و 562 و تاریخ گزیده ص587 و مجمع الفصحاء ص656 و از سعدی تا جامی تألیف ادوارد براون ص32 و رجال حبیب السیر ج10 شود.
(1) - ن ل: شریفتر. (مجمع الفصحاء).

هارون.

(اِخ) ابن رِئاب، مکنی به ابوالحسن، صحابی بدری است. عبدالرحمن بن الجوزی گوید: مردی زاهد بود و در زیر لباس خود جامهء پشمین میپوشید. سفیان بن عیینه گفته است: هارون بن رئاب را دیدم چهره ای نورانی داشت. (صفة الصفوة چ 1 ج 3 ص209).

هارون.

(اِخ) ابن زکریا الهجری، مکنی به ابوعلی. نحوی است و کتاب «النوادر المفیدة» از اوست. ثابت بن خرم السَرَقُطی و جز او از وی روایت کنند. (معجم الادباء ج19 ص262).

هارون.

(اِخ) ابن زیاد. از فضلائی است که مورد احترام الواثق بالله خلیفهء عباسی بود. سیوطی از قول احمدبن حمدون نقل کرده است که هارون بن زیاد به مجلس الواثق بالله وارد شد، واثق در اکرام و بزرگداشت وی مبالغه کرد. یکی پرسید: یا امیرالمؤمنین! کیست اینکه بدین گونه مورد احترام توست؟ جواب داد: این اول کسی است که زبان مرا به ذکر خداوند بازکرد و مرا به رحمت او نزدیک گردانید. (تاریخ الخلفاء ص228).

هارون.

(اِخ) ابن سعد العجلی. از شعرا و پیشوایان فرقهء زیدیه بود. وی دربارهء رافضیان و عقاید آنان نسبت به امام جعفر صادق ابیات زیر را سروده است:
ا لم تر ان الرافضین تفرقوا
فکلهم فی جعفر قال منکرا
فطائفة قالوا اله و منهم
طوائف سمته النبی المطهرا
فان کان یرضی ما یقولون جعفر
فائی الی دبی افارق جعفرا
و من عجب لم اقضه جلد جفرهم
برئت الی الرحمن ممن تجفرا
برئت الی الرحمن من کل رافض
بصیر بباب الکفر، فی الدین اعورا
اذا کف اهل الحق عن بدعة مضی
علیها و ان یمضوا علی الحق قصرا
ولو قال ان الفیل ضب لصدقوا
ولو قال زنجی تحول أحمرا
و اخلف من بول البعیر انا نه
اذا هو للاقبال وجه أدبرا
فقبح اقوام رموه بفریة
کما قال فی عیسی الفری من تنصرا.
(عیون الاخبار ج2 ص145).

هارون.

(اِخ) ابن سعید، مکنی به ابوعبدالرحمن الراعی العابد. محدث است و ابومسعود رازی از وی روایت کند. رجوع به ذکر الاخبار اصبهان ج 2 ص336 شود.

هارون.

(اِخ) ابن سلیمان. شهاب الدوله بغراخان، اولین پادشاه از ملوک ترک ماوراءالنهر معروف به خانیهء افراسیابیه یا ایلیک خانیه است. بغراخان لقب ترکی اوست و لقب اسلامی وی که ظاهراً از دارالخلافهء بغداد برای او فرستاده بوده اند شهاب الدوله بود. نام بغراخان به قول ابن الاثیر «هارون بن سلیمان» و به قول ابن خلدون «هارون بن فرخان (قزاخان؟) علی» بوده است. وی بلاساغون و کاشغر و سایر بلاد ترکستان شرقی را تا حدود چین در تصرف داشت و پایتخت او شهر بلاساغون بود. ابوعلی محمد بن محمد بن ابراهیم بن سیمجور فرمانفرما و سپهسالار خراسان با هارون داخل عهد سری شده او را به تسخیر بخارا تشویق کرد و با او قرار تقسیم ممالک سامانی را گذاشت. هارون چند بار با پادشاهان سامانی جنگ کرد و در مرتبهء آخر در دورهء سلطنت نوح بن منصور سامانی (365-386 ه . ق.) بخارا را در سال 382 ه . ق. فتح کرد، لیکن هنوز چندی از فتح بخارا نگذشته بود که بیمار شد و از بخارا بیرون رفت و راه ترکستان پیش گرفت و در عرض راه در سال 383 ه . ق. وفات یافت. سلطان محمود غزنوی را با هارون مناظره ای کتبی در مورد مسائل دینی اتفاق افتاد که محمد بن عبده شاعر نامی قرن چهارم هجری دبیر هارون بن سلیمان به سؤالات سلطان محمود پاسخ گفت. نظامی عروضی در چهارمقاله جریان این واقعه را چنین آورده: آورده اند که سلطان یمین الدوله محمود رحمه الله روزی رسولی فرستاد به ماوراءالنهر به نزدیک بغراخان و در نامه ای که تحریر افتاده بود تقریر کرده این فصل که، قال اللهتعالی: انَّ أکرمکم عندالله أتقیکم(1). و ارباب حقائق و اصحاب دقائق بر آن قرار داده اند که این تقیه از جهل میفرماید که هیچ نقصانی ارواح انسان را از نقص جهل بتر نیست و از نقص نادانی بازپس تر نه، و کلام ناآفریده گواهی همی دهد بر صحت این قضیت و درستی این خبر: و الذین أوتوا العلم درجات(2). پس همی خواهیم که ائمه ولایت ماوراءالنهر و علماء زمین مشرق و افاضل خاقان از ضروریات اینقدر خبر دهند که: نبوت چیست؟ ولایت چیست؟ دین چیست؟ اسلام چیست؟ ایمان چیست؟ احسان چیست؟ تقوی چیست؟ امر به معروف چیست؟ نهی از منکر چیست؟ صراط چیست؟ میزان چیست؟ رحم چیست؟ شفقت چیست؟ عدل چیست؟ فضل چیست؟ چون این نامه به حضرت بغراخان رسید و بر مضمون و مکنون او وقوف یافت، ائمهء ماوراءالنهر را از دیار و بلاد خواند، و در این معنی با ایشان مشورت کرد، و چند کس از کبار و عظام ائمهء ماوراءالنهر قبول کردند که هر یک در این باب کتابی کنند و در اثناء سخن و متن کتاب جواب آن کلمات درج کنند، و بر این چهار ماه زمان خواستند، و این مهلت به انواع مضر همی بود، چه از همه قویتر اخراجات خزینه بود در اخراجات رسولان و پیکان و تعهد أئمه تا محمد بن عبده الکاتب که دبیر بغراخان بود و در علم تعمقی و در فضل تنوقی داشت و در نظم و نثر تبحری و از فضلا و بلغاء اسلام یکی او بود، گفت: من این سؤالات را در دو کلمه جواب کنم، چنانکه افاضل اسلام و اماثل مشرق چون بینند در محل رضا و مقر پسند افتد. پس قلم برگرفت و در پایان مسائل بر طبق فتوای بنوشت که: قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: التعظیم لامرالله و الشفقة علی خلق الله. همه ائمهء ماوراءالنهر انگشت به دندان گرفتند و شگفتیها نمودند و گفتند: اینت جوابی کامل و اینت لفظی شامل، و خاقان عظیم برافروخت که به دبیر کفایت شد و به ائمه حاجت نیفتاد. و چون به غزنین رسید همه بپسندیدند. (چهارمقالهء عروضی چ 3 ص41 و تعلیقات چهارمقاله ص39 و 67).
(1) - قرآن 49/13.
(2) - قرآن 58/11.

هارون.

(اِخ) ابن سلیمان بن داودبن بهرام بن قُطبه بن حُریث بن جویزة السلمی، مکنی به ابوالحسن و معروف به الخزاز. از محدثین است. عبدالله بن جعفربن احمد از هارون بن سلیمان و او از حمادبن مَسعَدة و او از میمون بن موسی و او از حسن و او از مادرش و او از ام سلمه روایت کند که: «ان النبی صلعم کان یصلی رکعتین بعد الوتر و هو جالس». هارون در سال 263 یا 265 ه . ق. وفات یافت. (ذکر الاخبار اصبهان ج2 ص336).

هارون.

(اِخ) ابن سلیمان بن منصور. صاحب تاریخ الحکماء در شرح حال یوحنابن ماسویه داستانی آورده که به مناسبتی ذکری از هارون بن سلیمان رفته است. برای اطلاع بیشتر رجوع به تاریخ الحکماء قفطی صص 390-391 و عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج 1 صص180-181 شود.

هارون.

(اِخ) ابن سلیمان الفراء، مکنی به ابوموسی. محدث است. رجوع به ابوموسی شود.

هارون.

(اِخ) ابن سیاوش. از سرداران نصربن سیار حاکم خراسان بود. رجوع به تاریخ بخارای نرشخی ص72 شود.

هارون.

(اِخ) ابن صاعد، پسر هارون صابئی، مکنی به ابونصر. اهل بغداد و مقیم در همانجا، در طبابت دست داشت و به درمان و معالجه بیماران مشهور بود. وی رئیس و ساعور(1) پزشکان در بیمارستان عضدی بود. در رمضان سال 444 ه . ق. وفات یافت. (اخبارالحکماء ص338).
(1) - ساعور، مقدم ترسایان در شناخت طب. (منتهی الارب).

هارون.

(اِخ) ابن عباس بن محمد بن احمدبن محمد بن المأمون، مکنی به ابومحمد الهاشمی العباسی المأمونی (متوفی در 573 ه . ق.). مورخ و ادیب و اهل بغداد بود. ابن قاضی شهبة گفته است: تاریخی در اخبار اوائل و حوادث و دول در دو مجلد در دو سال تألیف کرد و شرح مختصری بر مقامات حریری نوشت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص40).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالرزاق بن حسن بن زید البنجاوی الازهری (1249-1336 ه . ق.). دانشمند مصری در شهر بنجا از منطقهء صعید متولد شد، و در دانشگاه الازهر تحصیل کرد. به سمت ریاست جمعیت صعیدی ها در الازهر برگزیده شد و سپس به نمایندگی پارلمان مصر رسید و برای تدریس عربی در مدرسهء «المهندسخانة» و مدارس نظامی انتخاب گردید. مبارک پاشا را در تألیف «الخطط التوفیقیه» کمک کرد. از آثار اوست: «حسن الصیاغة فی فنون البلاغة و «عنوان الظرف فی علم الصرف» و «المبادی النافعة فی تصحیح المطالعة». وی در قاهره وفات یافت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص41).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالصمد رخی نیشابوری. از مردم رخ (نام پشته ای به نیشابور).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالله الشاری الصفری. پیشوای صفریة در ایام معتمد و معتضد عباسی. مردی شجاع و غارتگر بود و در اطراف موصل خروج کرد. عدهء زیادی از او تبعیت کردند. در سال 282 ه . ق. معتضد با وی به جنگ پرداخت. و شکست در سپاه هارون افتاد. بزرگان لشکر وی تسلیم شدند و امان خواستند. معتضد به آنان امان داد و هارون با اندکی از لشکرش باقی ماند و از دجله عبور کرد. حسین بن حمدان تغلبی وی را دنبال کرد. هارون اسیر شد. وی را به نزد معتضد بردند. مدتی وی را گرداندند، سپس مصلوب کردند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص42).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالله بن محمد، مکنی به ابویحیی الزُهْری العوفی. از احفاد عبدالرحمن بن عوف. فقیه مالکی و از قضاة بود. اهل مکه بود و به بغداد آمد. مأمون مسند قضای مصر را به وی واگذار کرد (217 ه . ق.) و هنگامی که مجادله بر سر قدیم یا حادث بودن قرآن بین متکلمین درگرفته بود مأمون او را مجبور کرد که بر مخلوق بودن قرآن گواهی دهد. هارون بن عبدالله ابتدا چنین کرد، ولی بعدها عقیدهء خود را تغییر داد. وی شاعر بود و مرزبانی ابیاتی لطیف از اشعارش آورده است. وی در سال 232 ه . ق. وفات یافت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص41) (از حسن المحاضره فی اخبار مصر و القاهره ص206).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالله بن مروان بغدادی، مکنی به ابوموسی بزاز و معروف به حمال (171-243 ه . ق.). از محدثین ثقه و بسیار امین و راستگو بود. ابراهیم الحربی گفته است اگر دروغ حلال بود باز هم ابوموسی بزاز به ترک آن میگفت. ابن حجر گفته است که بزاز فروشندهء قماش بود و باربری میکرد و از اجرت آن در کمال زهد میزیست. محدثین بسیاری از او روایت کرده اند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص42).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالله المهلبی. محدث است و مرزبانی به وساطت محمد بن یحیی، داستانی از وی دربارهء ابوتمام شاعر در الموشح آورده است و خود نیز داستانهایی از وی در ایراد و انتقاد به ابوتمام نقل کرده است. (الموشح ص 299، 304 و 321).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالله خارجی. از رؤسا و فرماندهان خوارج که مدتی با سپاهیان المعتضدبالله خلیفهء عباسی در اطراف موصل جنگید و سرانجام شکست خورد و اسیر گشت و در سال 283 ه . ق. به فرمان خلیفه کشته شد. (کامل ابن اثیر ج7 ص187 و 189).

هارون.

(اِخ) ابن عبدالولی. او راست: کتاب الملل المتقدمین فی اصول دین.

هارون.

(اِخ) ابن عبدالولی بن عبدالسلام الاخیمی (700-764 ه . ق.). اصلش از مراغه و به دمشق کوچ کرده بود. از فقهای شافعی که به فلسفه و معقولات اشتغال داشت، در مصر به قونوی مشهور شد و در آنجا از دبوسی درس شنید و سُبکی را نیز ملاقات کرد. کتابی به نام «المنقذ من الزلل» در اصول دین مشتمل بر منطق و طبیعی و الهی تألیف کرد که در آن با اشعریه مخالفتهای زیادی کرد. ابن کثیر گفته است که وی کتابی در علم کلام تصنیف کرد. و نیز شرحی بر «مختصر» ابن حاجب در اصول نوشت. به مرض طاعون در دمشق وفات یافت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص43).

هارون.

(اِخ) ابن عزّون الراهب. از مورخین است و تاریخی دارد که در آن بیست ودو تن از قیصران روم را از عهد اسکندر ذکر کرده است. (تاریخ الحکماء قفطی ص126).

هارون.

(اِخ) ابن علی بن هارون بن یحیی بن ابی منصور. در ایام دیالمه در بغداد از علماء احکام به شمار میرفت. وی مطلع به علم هیئت و آلات رصدیه بود و نیز زیج مشهوری داشت که مردم بدان عمل میکردند. در ذی الحجهء سال 376 ه . ق. پس از 74 سال زندگی در بغداد وفات یافت. (گاهنامهء 1310 ص52) (التفهیم حاشیهء ص161).

هارون.

(اِخ) ابن علی بن یحیی بن منصور. رجوع به ابوعبدالله هارون... شود.

هارون.

(اِخ) ابن عمران. برادر موسی بنی اسرائیل و وزیر وی که با برادر خویش (موسی) از جانب خدا مأمور به دعوت فرعون شد و با موسی از مصر هجرت کرد. و آنگاه که موسی برای آوردن الواح عشره به طور شد، وی گاوی را که از زر کرده بود و آواز میکرد خدا خواند و موسی بر او برآشفت. صاحب قاموس کتاب مقدس گوید: هارون به معنی کوه نشین یا متنور، اولین رؤسای کهنه و اول زادهء عمرام پسرزادهء لاوی از یوکابد دخت لاوی که عمهء عمرام بود و از قرار معلوم این تزویج در آن زمان حرام نبوده و پس از اعطای شریعت حرام گردید و خانوادهء هارون از قهاتیان بودند که بزرگترین قبیلهء لاویان و قوی ترین ایشان بودند. و اول دفعه که هارون در کتاب مقدس ذکر گشته هارون لاوی ذکر شده است. محض آنکه اعتبار وی را در پیشوایی قوم خود نشان دهد و با وجودی که اول زاده است کاهن خانوادهء خود بود. زوجهء هارون الیشاع دخت رئیس یهودا بود و از برای هارون چهار پسر «ناداب» و «ابیهو» و «العازار» و «ایتامار» را تولید کرد. در کتاب مقدس خبری از ایام جوانی هارون نداریم. اول دفعه که در کتاب مقدس مذکور است عمرش 83 سال بود و آن در وقتی که موسی بواسطهء عدم فصاحت از پیشوایی قوم خود ابا نمود بدان لحاظ خداوند فرمود: «آیا برادرت هارون لاوی را نمی شناسیم که فصیح الکلام است». از آن پس هر دو برادر در تکلّم و عمل شرکت همی داشتند اعم از اینکه این کار و تکلم در حضور فرعون و یا در مد نظر مشایخ اسرائیل می بود و هارون خیلی شجاع و دلدار بود، چنانکه در جنگ رفیدیم با حور به اتفاق یکدیگر دستهای موسی را برافراشته نگاه میداشتند و او با دو پسر خود ناداب و ابیهو و هفتاد نفر از مشایخ اسرائیل با موسی به کوه برآمده خداوند را ملاقات نمودند. لکن چون زمان غیبت موسی به طول انجامید اظهار ضعف و انکسار نموده از اطاعت خدائی سر پیچانیده، گوسالهء طلایی را از برای اسکات قوم بساخت(1) ولی از قرار معلوم هارون به این بت اعتقاد نداشت، بلکه فقط از برای اسکات قوم ساخته، خود به هیچ وجه نگفت که این خداست، ولی چون بنی اسرائیل آن را دیدند فریاد برآوردند و گفتند: اینان خدایان تو هستند که تو را از زمین برآوردند و ظاهراً چنان می نماید که هارون هر دو طرف را ملاحظه نموده مذبحی از برای بت مذکور بنا کرده عیدی را برای خداوند اعلان نمود. و البته اینگونه مطالب دلیل بر ضعف عزم و سستی رای و ریای شخص عامل میباشد، ولی خداوند خطا و تقصیر او را عفو فرموده وی را رئیس الکهنه و اولادشرا کاهن قرار داد و چون خداوند ناداب و ابیهو را بواسطهء آوردن آتش غریبه مقتول ساخت و اولادش از اظهار عزاداری بطور معمول ممنوع گشتند، از آن پس هارون و مریم دربارهء زوجهء کوشیه موسی با موسی مباحثه نموده مدعی آن بودند که خداوند بر ایشان مکاشفه عطا فرموده بود و از قراری که معلوم میشود داعی بر این حرکت مریم بود، چه که خدای تعالی وی را به آفت برص گرفتار نموده ولکن هارون توبه کرده در حضور خداوند تضرع نمود. موسی از برای شفای مریم از خدا استدعا نمود و به جواب فایض گشت. و چون بیست سال بر این برآمد قوم قورح با موسی و هارون ضدیت نمودند علی هذا در ازای این عمل و کردار زشت زمین شکافته و تمام آن قوم را بلع نمود و یک تن از ایشان را باقی نگذاشت، ولی سایر قوم بواسطهء هارون خلاصی یافتند. از آن پس خدای تعالی کهانت هارون و اولاد وی را بواسطهء معجزهء شکوفه نمودن عصای هارون ثابت و برقرار داشت. از قراری که معلوم است هارون از جملهء اشخاص ضعیف عزم و سخیف رأی بوده و بزودی در تجریه می افتاد، چنانکه با بودن موسی در نزد آبهای مریبه خطا ورزیده از دخول اراضی موعوده محروم گردید و گذشته از اینها مکرراً خطا ورزیده توبه همی کرد تا زمانی که به رحمت ایزدی پیوسته، در کوه هور که قله اش بر ممالک فلسطین مشرف است وفات یافت و قبل از وفات، موسی لباسهای کهانت را به حکم رب العالمین از وی برکنده به العازار پوشانید و در هنگام وفات 123 سال از عمرش گذشته بود و موضع قبر وی تا به حال در یکی از قله های کوه هور باقی و معتبر است. اما وجه تسمیهء وی به قدوس الرب بواسطهء کار وی بود نه بواسطهء سیرت و رفتار وی، با وجود همه اینها بیش از موسی محبوب القلوب بود و بعد از موتش قوم اسرائیل بر وی ماتم و سوگواری بسیار نمودند و مدت یک ماه در ماتم مشغول بودند و یهودیان متأخر محض یادگاری وی، روز اول ماه پنجم، ماه آب را روزه می داشتند. خلاصه ریاست کهنه اسرائیلیان از هارون شروع نموده و به خانوادهء پسرش العازار منتهی شده بالاخره از آن خانواده به خانواده عالی منتقل گردید، لکن بواسطهء خطای خانوادهء عالی خدای تعالی اخبار فرمود که این ریاست از وی گرفته خواهد شد. و این مطلب در زمان سلیمان کامل گردید که وی ریاست را از خانواده ابی یاثار نقل نموده به صادوق که از سلسلهء العازار بود عطا نمود. (قاموس کتاب مقدس صص916-918).
(1) - گوساله ساختنِ هارون درست نیست، چه سازندهء گوسالهء سامری معروف است بدین شرح: چون موسی برای مناجات به کوه طور رفت بیست روز برآمد. سامری گفت: مرا سری است که با شما خواهم گفت. بنی اسرائیل بر او گرد آمدند و گفتند: چه میگوئی؟ گفت: بدانید که موسی با هفتاد تن از میان شما بیرون رفته و همه هلاک شده اند. اکنون میخواهم خدای موسی را به شما بنمایم، سپس قالبی از گِل به صورت گوساله درست کرد و در زیرزمین پنهان کرد و روی آن هیزم ریخت و بنی اسرائیل را گفت که هر یک دیناری زر در این آتش اندازید، چنان کردند. آن دینارها میگداخت و به قالب فرومیشد. بنی اسرائیل شش هزار درهم در آتش انداختند و ندانستند که در زیر آن قالبی است و بدین ترتیب گوساله ای از زر ساخت و از خاک زیر سم اسب جبرئیل در دهان وی ریخت تا گوساله به آواز درآمد. خلق چون بدیدند یکباره همه سجده کردند و گوساله پرست شدند. (قصص الانبیاء صص112-113). و رجوع به تاریخ گزیده ص 21، 44، 49، 51 و 66 شود.

هارون.

(اِخ) ابن عنترة. محدث است. عمروبن ابی قیس از او و وی از عمروبن مرة روایت کند: سئل رسول الله صلی الله علیه و سلم عن قول الله: «فمن یرد الله أن یهدیه یشرح صدرَهُ للاسلام»(1) فقال: «اذا دخل النور القلب و انفسح شرح لذلک الصدرُ»؛ قالوا: یا نبی الله هل لذلک آیة یعرف بُها؟ قال: «نعم الانابة الی دارالخلود و التجافی عن دارالغرور و الاستعداد للموت قبل نزول الموت». (عیون الاخبار چ مصر ج 2 ص328). رجوع به ابوعمرو شود.
(1) - قرآن 6/125.

هارون.

(اِخ) ابن غرور الراهب. مورخ است و تاریخ مختصری دارد. رجوع به عیون الانباء ج 1 ص72 شود.

هارون.

(اِخ) ابن غریب (ابن الخال). پسر خال مقتدر بود و فرماندهء لشکر وی. در باب الطاق بر سر دو غلام میان او و بازوک نزاع افتاد و بازوک هلاک شد. چون این خبر به امیرالامرا مونس الاستاد رسید، وی را گران آمد که چرا با وی در این کار مشورتی نشده از این رو پسر بازوک را برانگیخت تا به جنگ مقتدر شتافت و مقتدر را منهزم گردانید و شکستی سخت به خلافت وارد آمد. در این هنگام اسماعیلیان در ولایت مغرب و دیلمان در عراق عجم (خمس و عشر ثلثمائة) بر امیران وقت بشوریدند و مستولی شدند. خلیفه، هارون را به جنگ دیلمان فرستاد و او به دست آنان اسیر شد و خلیفه ناگزیر آن ولایت بر دیلمان مسلم داشت تا او خلاص شد. هارون در سال 322 ه . ق. به قتل رسید. (تاریخ گزیده صص391-340). و رجوع به ابن اثیر ج7 ص69 و الاوراق صص 8-9 و ص24، 71، 75 و 177 و تاریخ الخلفا ص254 و خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال صص200-201 شود.

هارون.

(اِخ) ابن غزوان. از چاکران ابوجعفر منصور دوانیقی دومین خلیفهء عباسی که به فرمان وی، فضیل بن عمران استاد جعفر پسر منصور را کشت. هارون از موالی عثمان بن نهیک بود. (الوزراء و الکتاب ص92).

هارون.

(اِخ) ابن فاتک. او راست: علل النحو.

هارون.

(اِخ) ابن محمد، مکنی به ابوالطیب. داودبن رشید از وی روایت کند. و رجوع به ابوالطیب شود.

هارون.

(اِخ) (الثائر) ابن محمد بن حسین بن علی، مکنی به ابوطالب. از فرمانروایان علوی (سادات حسینی) مازندران است که در نیمهء اول قرن پنجم هجری در آن سامان حکومت داشته است. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص186).

هارون.

(اِخ) ابن محمد بن عبدالملک الزیات، مکنی به ابوموسی. از جمع کنندگان اخبار و یکی از رواة بود. از جمله کتب وی کتاب «اخبار ذی الرمة» و مجموعهء رسائل او را میتوان نام برد. (الفهرست چ مصر ص178).

هارون.

(اِخ) (امیر) ابن محمد العباسی، مکنی به ابوموسی. مورخ است و از اوست: تاریخ خلفای بنی عباس. (تاریخ الخلفاء سیوطی ص18).

هارون.

(اِخ) ابن محمد بن کثیربن زادویة القرشی. محدث است. (ذکر اخبار اصبهان ج2 ص237). و رجوع به الموشح ص373 شود.

هارون.

(اِخ) (الواثق بالله) ابن محمد (المعتصم بالله) ابن هارون الرشید العباسی. رجوع به الواثق بالله شود.

هارون.

(اِخ) ابن محمد بن هارون اسوانی، مکنی به ابوموسی. از فقهاء مالکی و محدث بود. در ربیع الاول سال 327 ه . ق. درگذشت.

هارون.

(اِخ) ابن محمد کاتب. رجوع به ابوالغمر هارون شود.

هارون.

(اِخ) ابن مسلم، مکنی به ابومسلم. محدث است.

هارون.

(اِخ) ابن مسلم حنائی. محدث است.

هارون.

(اِخ) ابن معروف. محدث است. (المصاحف ص30). رجوع به ابوعلی شود.

هارون.

(اِخ) ابن مغیرة الرازی، مکنی به حمزه. تابعی است. رجوع به ابوحمزه شود.

هارون.

(اِخ) ابن المقتدر. برادر الراضی بالله خلیفهء عباسی. وی در سال 324 ه . ق. درگذشت. (الاوراق ص7) (اخبار الراضی بالله و متقی بالله ص 71).

هارون.

(اِخ) ابن ملول. محدث است.

هارون.

(اِخ) ابن موسی، مکنی به ابوعبدالله انصاری. از مشاهیر نحویان و از خانوادهء یهودی است. در حدیث و تفسیر بی مانند بود. و به دین اسلام درآمد، در بصره میزیست اصمعی به ثقه بودنش گواهی داده است. (قاموس الاعلام ترکی).

هارون.

(اِخ) ابن موسی. محدث است و از حسن بن موسی الاشیب و او از حمادبن زید و او از یحیی بن سعید روایت کرده است که عمر بن عبدالعزیز گفت: «کسی که دینش را هدف دشمنی ها قرار بدهد پیوسته در حالت دگرگونی و تحول است.» (عیون الاخبار ج2 ص162).

هارون.

(اِخ) ابن موسی. یکی از مشاهیر اطبای آندلس از اهالی اشبونه (لیسبون) بوده و در خدمت ناصر و مستنصر طبابت میکرده است. (قاموس الاعلام ترکی).

هارون.

(اِخ) ابن موسی بن احمد الشیبانی التَلْعُکْبَری، مکنی به ابومحمد. اهل «تل عکبرا» نزدیکی بغداد، از رجال حدیث بر مذهب امامیه بود. وی از محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی روایت کرده است. کتاب «الجوامع» در علوم دینی از اوست. به سال 385 ه . ق. درگذشت. (اعلام زرکلی ج9 ص46) (روضات الجنات ص554).

هارون.

(اِخ) ابن موسی بن جعفر. یکی از پسران موسی بن جعفر علیه السلام امام هفتم شیعیان است. (تاریخ حبیب السیر ج2 ص81) (تاریخ گزیده ص606).

هارون.

(اِخ) ابن موسی بن شریک، مکنی به ابوعبدالله و معروف به اخفش. او آخرین فرد از اخفش هاست. وی قاری و نحوی و اهل دمشق بود. به سال 201 ه . ق. متولد شد. قرائتهای مختلف و روایات غریب آموخت و در قراآت سبع ماهر بود. عالم به تفسیر و نحو و معانی و غریب و شعر و دارای صوتی خوش و شیرین بیان بود. قرائت مردم شام از او گرفته شده. نزد عبدالله بن ذکوان و جز او تلمذ کرد و ابوالحسن بن اخرم شاگرد وی بود. و از ابومسهر الغسانی روایت میکرد و ابوبکربن فطیس از وی روایت داشت. هارون مردی فاضل و ادیب بود و کتبی در قرائت و عربی تصنیف کرد. در حدود 291 ه . ق. وفات یافت. (معجم الادباء چ مصر ج16 ص263).

هارون.

(اِخ) ابن موسی بن صالح بن جندل القیسی الادیب القرطبی، مکنی به ابونصر. زادگاهش مَجریط از شهرهای اندلس. وی شاگرد ابوعیسی اللیثی و ابوعلی قالی بود و خولانی از وی روایت کرده است. وی مردی پرهیزگار و از ثقات ادبا بود و داستانی دربارهء ابوعلی قالی آورده که یاقوت حموی آن را در معجم الادباء ذکر کرده است. (الحلل السندسیة ج1 ص343).

هارون.

(اِخ) ابن موسی القرطبی. وی ابیات کتاب سیبویه را شرح کرده است.

هارون.

(اِخ) ابن موسی القروی. از رواة است. رجوع به الموشح تألیف مرزبانی ص 207 شود.

هارون.

(اِخ) ابن نعیم. در «الوزراء و الکتاب» داستانی راجع به شهادت دادن وی در محضر مأمون خلیفهء عباسی آمده است. رجوع به الوزراء و الکتاب صص258-259 شود.

هارون.

(اِخ) ابن هارون. رجوع به ابوالعلاء شود.

هارون.

(اِخ) (بربری) رجوع به ابومحمد هارونی بربری شود.

هارون.

(اِخ) بغراخان بن یوسف خضرخان از امرای ایلک خانیه مشرق از 455 تا 496. (طبقات سلاطین اسلام ص123). رجوع به آل افراسیاب شود.

هارون آباد.

(اِخ) رجوع به شاه آباد غرب شود.

هارون آباد.

(اِخ) دهی از ده های کرمانشاه که در شش فرسنگی جنوب شهر واقع شده و محل سکونت جماعت ایل کهر است. (مجمل التواریخ گلستانه ص152 و 184).

هارون آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لوی بخش قروهء شهرستان سنندج، واقع در 34 هزارگزی جنوب خاور گل تپه و 6 هزارگزی خاور شوسهء مدان بیجار. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر و دارای 250 تن سکنه. از چشمه ها و رودخانهء خوشاب مشروب میشود. محصول آنجا غلات، انگور، صیفی و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری گذران می کنند. راه آن مالرو است و در تابستان از آبادی بهار اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هارون آبادی.

(اِخ) تیره ای در حدود 600 خانوار از طایفهء کلهر از ایلات کرد که به تربیت اغنام و احشام میپردازند و پیرو مذهب علی اللهی و تسنن هستند. (جغرافیایی سیاسی کیهان ص61). رجوع به ایل کلهر شود.

هارون آستانهء گردون.

[نِ نَ / نِ یِ گَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از ماه است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء) :
برجیس موسوی کف و کیوان طورحلم
هارون آستانهء گردون مکان اوست.خاقانی.

هارون الاعور.

[نُلْ اَعْ وَ] (اِخ) مکنی به ابوعبدالله. تابعی و قاری است. وی از شیوخ و اساتید اصمعی بوده و اصمعی از وی روایت کرده است. (عیون الاخبار ج1 ص322) (الموشح ص171) (یادداشت به خط مؤلف). و رجوع به ابوعبدالله هارون... شود.

هارون الرشید.

[نُرْ رَ] (اِخ) ابن محمد المهدی بن ابی جعفر منصور. پنجمین خلیفهء عباسی. وی به سال 148 ه . ق. متولد شد و در سال 170 ه . ق. / 786 م. به جای هادی برادر بزرگش در بغداد به مسند خلافت نشست. مادرش خیزران دختر عطانامی از یمن بوده که در طبرستان به اسارت افتاده و از آنجا او را نزد مهدی خلیفه بردند. خیزران از مهدی دو پسر آورد که بزرگتر را هادی و دومی را هارون نامیدند. هارون مکنی به ابومحمد از 170 تا 193 ه . ق. با قدرت تام خلافت کرد. هارون قبل از رسیدن به مقام خلافت مدتی با رومیان در خاک آناطولی دست و پنجه نرم کرده و با ابراز دلاوری و شجاعت بسیار بر آنها فائق آمده و تا اسکدار پیشرفت نموده بود. در زمان خلافت نیز سه بار با امپراتور روم جنگ کرد و پیروزیهای درخشانی به دست آورد و چند کشور را تا ارکلی ضبط و امپراطور روم را به جزیه دادن وادار نمود. علاوه بر اینها به پنج غزوهء دیگر مبادرت کرد و ممالک اسلامی را توسعهء بسیار داد. هارون با شارلان امپراتور فرانسه مناسبات دوستانه داشت و هدایا و تحف فراوان برای یکدیگر میفرستادند. خلیفه یک ساعت آبی برای امپراطور فرستاد که موجب حیرت و تعجب اروپائیان گردید. هارون مردی دیندار بود، سالی حج میگذاشت و سالی به جنگ میپرداخت، یک حج با پای پیاده گذاشت. گاهی در روز صد رکعت نماز میگذارد. دوستدار سخن و شعر و حامی و پشتیبان شعرا و دانشمندان و ارباب علوم و صنایع بود. از این رو دربارش مرکز ادبا و علما و بزرگان فضل و دانش گردید و هارون نیز در بزرگداشت آنان مبالغه میکرد، چنانکه ابومعاویه ضریر از فضلا و علما بود، روزی با هارون الرشید طعام میخورد، چون از غذا بپرداخت، شخصی بر دست ضریر آب ریخت. چون دست بشست، هارون از وی پرسید: دانستی چه کسی بر دستت آب ریخت؟ جواب داد: نه. هارون گفت: من. ضریر گفت: از برای دانش کردی نه برای من. شعرای بسیاری هارون را مدح کرده از صلات او بهره مند شده اند. فضلائی که در دستگاه وی راه داشتند بسیارند مشهورترین ایشان نواس و ابوالعتاهیه از شعراء نامی و اصمعی از گویندگان، سیبویه و کسائی از بزرگان ادب که استاد مأمون و کسائی استاد امین بود. هارون الرشید مردی غدار و حق ناشناس و در هنگام خشم، فوق العاده بی رحم و سختگیر بود. با رفتار بیرحمانه و ناجوانمردانه اش دربارهء خاندان برامکه صفحهء سیاهی در دفتر تاریخ به جای گذاشت و نام خود را برای همیشه لکه دار ساخت. خاندان برمکیان که از خانواده های اصیل و شریف ایرانی بودند خدمات بسیار گرانبهائی به خلافت اسلامی و علی الخصوص به شخص هارون کردند. یحیی بن خالدبن برمک پیش از خلافت هارون به فرمان مهدی خلیفه کاتب هارون بود. چون هادی برادر مهتر هارون خلیفه شد میخواست خلافت را پس از خود به پسرش جعفر برساند و حق هارون برادر خود را که می بایست جانشین وی شود پایمال کند. یحیی بن خالد به خلوت پیش هارون رفت و او را از اجابت خلع بازداشت. هنگامی که هارون به خلافت رسید یحیی بن خالدبن برمک را وزارت داد. افراد این خاندان همگی به جود و سخا و عدالت و جوانمردی و فضل و ادب معروف خاص و عام بوده و از بزرگواریها و فضائل و صفات حسنهء آنان داستانها آورده اند. بر اثر لیاقت و کفایت و حسن تدبیر ایشان خلافت اسلامی به کمال قدرت و شوکت رسید. اغلب ملوک آن زمان باجگزار خلیفه بودند. شکوه و جلال دربار هارون عظمت دربار خسروپرویز ساسانی را به یاد می آورد، ولی با اینهمه خوی حق ناشناسی وی کار خود را کرد و پس از مدتی نسبت به جعفر فرزند یحیی برمکی بدگمان شد و در سال 187 وی را کشت و سرش را در بغداد آویخت و جسد او را پاره پاره کرد و هر پاره را به یک طرف دجله آویخت و سپس فرمان قتل عام خاندان برمکی را صادر نمود و با آنان کرد آنچه را که کرد! رجوع به یحیی و جعفربن یحیی شود.
از زمان خلافت هارون، یحیی بن عبدالله بن حسن پسر حسن بن علی بن ابیطالب در طبرستان خروج کرد، رشید، فضل پسر یحیی بن خالدبن برمک را به طبرستان فرستاد و گرگان و طبرستان را به وی سپرد. فضل با یحیی آنقدر به لطف و مدارا رفتار کرد که یحیی امان نامه به خط رشید خواست که بزرگان فقها و بنی هاشم آن را گواهی کنند. هارون امان نامه ای برای وی نوشت و بزرگان فقها و بنی هاشم را بر آن گواه گرفت و سپس آن را همراه با هدایا به نزد یحیی فرستاد. یحیی همراه با فضل به خدمت رشید رسید. خلیفه اول بار مقدمش را گرامی داشت و سپس وی را به زندان افکند و پیمان بشکست و او را بکشت. بعضی از حاسدین و بدخواهان موسی بن جعفر از وی نزد هارون سعایت نموده، گفتند: موسی روزبه روز نیرومندتر میشود. مردم خمس اموال خود را نزد وی میبرند و او را امام میدانند و وی قصد خروج دارد. هارون، موسی بن جعفر را بگرفت و پنهانی در حالی که صورتش را از ترس قیام و غوغای مردم پوشانیده بودند به بصره نزد سندی بن شاهک حاکم آنجا فرستاد. موسی بن جعفر را از بصره به بغداد بردند. هارون، یحیی خالد را مأمور قتل موسی کرد. قضا را همان شب که یحیی به بغداد رسید موسی بن جعفر وفات یافت و بعضی گفته اند که او را زهر دادند. هارون در سال 192 پسر بزرگتر خود امین را در بغداد گذاشت و خود به قصد سرکوبی رافع بن نصربن سیار که عاصی شده و سمرقند را گرفته بود و نیز به عزم جنگ با خوارج مشرق ایران عازم آن صوب شد، لیکن در بین راه دچار بیماری گشت و چون به طوس رسید به سال 193 ه . ق. وفات یافت و در شهر مشهد به خاک سپرده شد. هارون را دو پسر به نام امین و مأمون بود. وی پسر بزرگتر خود را نامزد خلافت کرده بود، لیکن مأمون که از مادری ایرانی بود بعد از مرگ پدر به دستیاری ایرانیان بر برادرش امین چیره گشت و به جای پدر به مسند خلافت نشست. (تجارب السلف هندوشاه نخجوانی) (قاموس الاعلام ترکی). برای اطلاع بیشتر رجوع شود به فهرست عیون الاخبار، تتمه صوان الحکمة ص145 و 207، سبک شناسی ج1، جغرافی غرب ایران ص 67، 230 و 257، التفهیم ص160، الحلل السندسیة ج2 ص160، مازندران و استرآباد ص 34، 39، 52، 130 و 137، نزهة القلوب ج3 صص 33-31 و 57، 151، 251 و 253، تاریخ بخارا ص 40، 42، 43، 58 و 90، کلام شبلی، فارسنامهء ابن البلخی چ کیمبریج ص170، تاریخ علم کلام تألیف شبلی نعمانی ص 28، 34، 32 و 37، تاریخ الخلفا صص188-197، فیه مافیه ص252، احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی ص 131، 203، 323، 324 و 1150، حدائق السحر ص98، خاندان نوبختی ص 12، 20، 37 و 44، الوزراء و الکتاب ص 67، 98، 109، 11، 125، 127، 129، 132، 134، 178، 185، 207، 227 و 242، تاریخ سیستان ص 143، 151، 152، 153، 154، 155، 158، 160، 162، 168، 169، 172 و 180، فهرست تاریخ بیهقی، تاریخ گزیده ص 109، 130، 198، 206، 277، 297، 300، 302، 307، 308، 311، 316، 324، 358، 759، 765، 803، 833، 836 و 847.

هارون سکز.

[سَکْ کِ] (اِخ) دهی از دهستان شیبکوه (زاهدان) بخش مرکزی شهرستان فسا. واقع در 18 هزارگزی جنوب خاور فسا، جلگه ای، معتدل و مالاریائی و دارای 198 تن سکنهء شیعه و فارسی زبان است. از آب باران مشروب می شود. محصولاتش غلات و لبنیات است. اهالی به کشاورزی و گله داری و از صنایع دستی به قالی بافی اشتغال دارند. دارای راه فرعی است. ساکنین آن از ایل عرب و ییلاق و قشلاق میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هارون کلا.

[کَ] (اِخ) از روستاهای آمل. (ترجمهء مازندران و استرآباد تألیف رابینو ص152). دهی است از دهستان دشت سر بخش مرکزی شهرستان آمل، واقع در 59000 گزی خاور آمل و 1500 گزی شمال راه شوسهء آمل به بابل. دشت، معتدل، مرطوب و مالاریایی و دارای 700 تن سکنهء شیعهء ترکی مازندرانی و فارسی زبان است. آب آن از رودخانهء هراز و محصول آنجا برنج، حبوبات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی زنان برک، گلیم و جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. این آبادی از دو محل بالا و پایین تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

هارون کوفی.

[نِ] (اِخ) ابواسحاق. تابعی است.

هارون محله.

[مَ حَلْ لَ] (اِخ) قسمتی از محلهء «پل به یور» (یکی از محلات نه گانهء آمل) است که یک حمام و مدرسهء کوچکی دارد. (ترجمهء استرآباد و مازندران تألیف رابینو ص61).

هارونو.

(اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 57 هزارگزی جنوب خاوری مشیز و 6 هزارگزی خاور راه فرعی بافت به کرمان. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 243 تن سکنهء شیعهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هارون ولایت.

[وَ یَ] (اِخ) یکی از بناهای تاریخی شهر اصفهان که در زمان شاه اسماعیل صفوی ساخته شده است. رجوع به این ماده ذیل اصفهان شود. آرامگاه مولانا نادم گیلانی شاعر قرن یازدهم هجری در این بنا قرار دارد. (تذکرهء میخانه چ گلچین معانی ص839).

هارونی.

(حامص) عمل هارون. قاصدی. || نقیبی. || پاسبانی. (غیاث اللغات) :
در درس دعوت از پی هارونی درش
پیرانه سر فلک به دبستان نو نشست.
خاقانی.
روح شیدا شد ز هول موکبش
بهر هارونی میان بست آسمان.خاقانی.
فلک به پیش رکاب وزیر هارون رای
نطاق بسته به هارونی آید اینت عجاب.
خاقانی.
برآویخت هندوی چرخ از کمر
به هارونی شب کمرهای زر.نظامی.
|| ساحری. (از فرهنگ اسکندرنامهء بری) (آنندراج).

هارونی.

(اِخ) دهی است از دهستان بخش ابرقوی شهرستان یزد، واقع در 27 هزارگزی جنوب خاوری ابرقو و 25 هزارگزی جنوب خاوری راه ابرقو به فخرآباد و سریزد. ناحیه ای است واقع در جلگه، گرم معتدل و مالاریایی. دارای 498 تن سکنهء شیعهء فارسی زبان است. از قنات مشروب می شود. محصولات آنجا غلات، پنبه و تره بار است و اهالی به کشاورزی گذران می کنند. صنایع دستی آنان قالیبافی و راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هارونی.

(اِخ) دهی از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهرکرد، واقع در 22 هزارگزی باختر شهرکرد و 9 هزارگزی راه عمومی سورشجان شهرکرد. ناحیه ای است کوهستانی با هوای معتدل. دارای 1301 تن سکنهء شیعهء فارسی و لری زبان است. از قنات و چشمه مشروب میشود. محصولات آنجا غلات و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران میکنند. صنایع دستی زنان قالی و جاجیم بافی و دارای راه فرعی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هارونی.

(اِخ) قریه ای است واقع در یک و نیم فرسنگی میانهء شمال و مغرب کوشک (فیروزآباد)، در جنوب شیراز. (فارسنامهء ناصری).

هارونی.

(اِخ) شهرکی است (به شام) بر کوه، هارون الرشید کرده است. (حدود العالم). یاقوت در معجم البلدان آن را هارونیه ضبط کرده است. رجوع به هارونیه شود.

هارونی.

(اِخ) قصری است در نزدیکی سامرا که به هارون واثق بالله خلیفهء عباسی منسوب است و بر ساحل دجله بنا شده و تا سامرا یک میل فاصله دارد و معشوق برابر آن در جانب غربی رود واقع است. (از معجم البلدان).

هارونی.

(اِخ) تیره ای از طایفه ممزائی ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص75).

هارونی.

[نی ی] (ص نسبی) منسوب به هارون و هارون قریه ای است در اسفل واسط عراق. (انساب سمعانی). منسوب است به هارونیه، که قریه ای است از سواد عراق. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص283).
- قلیهء هارونی؛ نام قسمی از قلیه باشد :
از حلق چون گذشت شود یکسان
با نان خشک قلیهء هارونی.ناصرخسرو.
رجوع به قلیه شود.
-کُر هارونی.؛ رجوع به کر شود.

هارونیان.

(اِخ) آنانکه منسوب به هارون، برادر موسی اند. لاویانی اند که از سلسلهء هارون میباشند. (قاموس کتاب مقدس).

هارون یتیم.

[نِ یَ] (اِخ) یکی از رواة است. محمد بن عبدوس جهشیاری از قول وی داستانی دربارهء مأمون و هرثمه بن اعین نقل کرده است. (الوزراء و الکتاب ص259).

هارونیدن.

[دَ] (مص) فروماندن و حیران شدن باشد، چه هارون به معنی فروماندگی و حیرت هم آمده است. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هارونیه.

[نی یَ] (اِخ) نام سوری است که بر گرد شهر مرعش بنا شده بود. (از معجم البلدان).

هارونیه.

[یَ] (اِخ) شهرکی است نزدیک مرعش، در ثغور شامی بر گوشهء کوه لُکام این شهر را هارون الرشید در سال 183 ه . ق. بنا کرده و دارای دو سور و دروازه های آهنین بوده است. رومیان این شهر را خراب کردند و بعدها سیف الدوله غلام خود غرقویه را به آنجا فرستاد و آن را دوباره تعمیر کرد و آبادان ساخت. (از معجم البلدان). در حدود العالم هارونی ضبط شده است. رجوع به هارونی شود. در شام بر گوشهء کوه لکام، هارون الرشید کرد. و شهری کوچک است. (مجمل التواریخ و القصص).

هارونیه.

[نی یَ] (اِخ) از قراء بغداد، در نزدیکی شهر «ابان» در راه خراسان واقع شده، و در آن پل عجیب البنائی است که به سبب وجود آن به پل هارونیه معروف شده است. (از معجم البلدان).

هارونیه.

[نی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان صوفیان بخش شبستر شهرستان تبریز، واقع در 23 هزارگزی شمال خاوری شبستر و سه هزارگزی شوسهء جلفا به تبریز. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 331 تن سکنهء شیعهء ترک زبان است. آب آن از چشمه و محصولات آنجا غلات، حبوبات، بادام و زردآلو است و اهالی به کشاورزی و گله داری گذران می کنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هارونیه.

[ ] (اِخ) قریه ای است در چهار فرسنگی میانهء جنوب و مشرق ابرقوه. (فارسنامهء ناصری).

هارونیه.

[نی یَ] (اِخ) نام طایفه ای از طوائف کرد. (از تاریخ کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی ص113).

هار و هور.

[رُ] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه، سخت گرسنه. در غایت گرسنگی. مشتاق طعام.

هاروی.

(اِخ)(1) جُرج. نقاش انگلیسی، به سال 1806 در کنت نشین فیف(2) (اکوس) متولد شد و در 1876م. در ادیمبورگ(3)درگذشت.
(1) - Harvey, George.
(2) - Fife, ecosse.
(3) - Edinburgh.

هاروی.

(اِخ)(1) ویلیام. پزشک انگلیسی، در سال 1578 در فولکستن(2) متولد شد و در سال 1658م. در لامبت(3) درگذشت. در سال 1615 به استادی کرسی تشریح و جراحی کلژرویال(4) انتخاب شد. با شارل اول(5) در تبعید به سر برد و پس از مرگ پادشاه به لامبت(6) بازگشت. کتابخانه و قسمتی از ثروتش را به مدرسهء اطباء(7) بخشید. نام هاروی در اثر کشف جریان خون جاودانی شده است. پیش از وی میشل سروه(8) جریان ریوی را حدس زده بود. کلمبو(9) و آرانزی(10)رسیدن خون را به قلب از وریدهای شریانی و ورید اجوف تحتانی محقق کرده بودند، ولی این اطلاعات صحیح تمام پراکنده و آشفته بود. و هیچگونه پیوستگی نداشت. هاروی در سال 1609 م. پزشک بیمارستان سن بارتلمی بود. در سال 1617 م. یعنی دو سال قبل از آنکه بیکن(11) کتاب ارغنون جدید(12) را تنظیم کند با دربار ژاک اول(13) بستگی پیدا کرد. هاروی بسیار زود جالینوس را کنار گذاشت. از گفتار اوست: «تشریح و وظایف الاعضاء را از کتاب نمیتوان آموخت چون تنها وسیلهء آموزش آن کالبدشکافی و تجربه است. از گفتار فلاسفه در این راه بجایی نمی توان رسید، بلکه در دستگاه بدن انسان به مطالعه باید پرداخت». وی کرمها و خرچنگها و ماهیهای بسیاری را شکافت و قلب آنها را آزمایش کرد. و کوشش کرد که مطالعه در جریان خون را که طرح اولیهء آن بوسیلهء میشل سروه(14) ریخته شده بود کامل کند. بررسی این مسئله امروز بسیار آسان است، بر روی صفحه ای قورباغهء زنده را ثابت نگاه میداریم. و بوسیلهء میکروسکپ غشاء شفاف و پنجه های آن را آزمایش می کنیم و می بینیم که چگونه خون در داخل رگها حرکت میکند و در رگهای مویین نفوذ میکند، اما در زمان هاروی میکروسکپ هنوز اختراع نشده بود. طبیعی دان بزرگ با توجه به این موضوع که قلب در هنگام انقباض مانند ماهیچه های دو سر سخت تر میشود، پی برد که ممکن است ساختمان آن مانند عضلات میان خالی باشد. آنگاه با توجه به اینکه در هر انقباض مقداری خون وارد شریان آئورت(15) میگردید. بدین طریق استدلال کرد: فرض میکنیم قلب 72 بار در هر دقیقه بتپد و حفره ای که خون از آن صادر میشود فقط شامل 60 گرم خون باشد در این صورت یک ساعت، قلب انسان در حدود 250 کیلوگرم خون را به داخل بدن میفرستد! این همه خون به کجای بدن میرود؟ آنگاه فرض مهم خود را ناچار پیش کشید: به نظر من این موضوع را تنها میتوان بوسیلهء جریان دائمی خون در بدن توضیح داد... آنگاه این فرض را کم کم با تجربه تأیید کرد، تا جایی که فرض مزبور به صورت قاطعی درآمد. «استدلال و تجربه هر دو این موضوع را تأیید میکند که خون با نیروی محرکی که از حفره ها میگیرد از ریه ها عبور کرده و در تمام جهات بدن از داخل سرخ رگها عبور میکند آنگاه از خلل و فرج گوشت عبور کرده از سرخ رگ به سیاه رگ میرود، سپس سیاه رگ ها از همه طرف در مجاورت سطح بدن خون را بطرف مرکز میبرند. به این طریق خون ابتدا در سیاه رگهای کوچک و سپس در سیاه رگهای بزرگ تر گردش میکند سرانجام سیاه رگ ها آن را وارد در سیاه رگ اجوف میکنند و از آنجا به دهلیز راست قلب میرود. پس در واقع خونی که در داخل سیاه رگها و سرخ رگها حرکت میکند همواره یکی است. و از همهء این مطالب به این نتیجه میرسیم که خون بدن حیوانات عموماً مسیر مسدودی را گردش میکند و همواره برای گردش آماده است». تمام این مطالب در سال 1628م. در یک جزوه هفتاد و دو صفحه ای که بسیار بد چاپ شده بود منتشر شد و لازم به تذکر نیست که فریاد خشم و نفرت عمومی را بلند کرد. زیرا هنوز عقیدهء جالینوس که قلب، مرکز و جایگاه روح است و خون در کبد وجود دارد، در همه جا حکمفرما بود و همه چنین گمان میکردند که چون غذا در معده هضم شد بوسیلهء رودها وارد کبد میشود و در آنجا تبدیل به خون میگردد، سپس به آهستگی از آنجا خارج میشود و برای آبیاری تمام بدن حرکت میکند. اما هاروی به جای این حرکت کند یک سلسله حرکات تند و توفانی گذاشت که بوسیلهء مجاری گوناگون انجام میگرفت و قلب یا مرکز روح را تا حد یک تلمبهء عادی پائین آورد.
(1) - Harvey, William.
(2) - Folkestone.
(3) - Lambeth.
(4) - College royal.
(5) - Charles Ier.
(6) - Lambeth.
(7) - College des Medecins.
(8) - Michel Servet.
(9) - Colombo.
(10) - Aranzi.
(11) - Bacon, Francis.
(12) - Novum Organun.
(13) - Jacques Ier.
(14) - Michel Servet.
(15) - Aorte.

هاره.

[رِ] (اِخ) دهی است از دهستان امیری بخش لاریجان شهرستان آمل، واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری رینه. ناحیه ای است کوهستانی و سردسیر. دارای 150 تن سکنه میباشد که مازندرانی و فارسی زبانند. از چشمه مشروب میشود. محصولش غلات، لبنیات و گردو است. اهالی به کشاورزی و گله داری مشغولند. راه آن مالرو است. معدن زغال سنگ نیز دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هارهار.

(اِخ) شهری بوده است در جنوب دریاچهء زره بار کردستان، واقع در کوهستان زاگرس که در قرن هفتم ق . م. در اورامان بوسیلهء دولت آشور بنا شد. آشوریان آنجا را کرسی ولایتی بزرگ کردند و آن را «کارشاروکین» نامیدند. حاکم این شهر که دست نشاندهء دولت آشور بود در گزارشی که به سناخریب پادشاه آشور داد مینویسد که در اطراف ما (شهر هارهار) آرامشی برقرار است، اما در نواحی جنوب ایشپه بره که دوست آشور است دوچار جنگ است و واکسار (هوخشتره) توطئه بر ضد حاکم شهر خود دیده است. هوخشتره پادشاه مادی در حدود 615 ق . م. شهر هارهار، واقع در ایالت قدیم لولویی را به تصرف آورد و به این ترتیب راه او بجانب شمال آشور بازشد. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی).

هارهور.

[رَ هَ رَ] (اِخ)(1) نام ناحیه ای در هند، چنانکه در کتاب «سنکهت براهمهر» آمده است. (ماللهند ص149).
(1) - Harahaura.

هاری.

(ص نسبی) کناس و سرگین کش است، زیرا که هار به معنی سرگین است و «ی» برای نسبت است، یعنی کسی که سرگین را برمیدارد و در هندوستان حلال خور خوانند. (از آنندراج) (از برهان). || خاکروبه کش.

هاری.

(ع ص) خراب شده. ویران شده. (از ناظم الاطباء). || بنای شکسته. || مرد سست و برجای مانده از سختی روزگار. (یادداشت به خط مؤلف). || سست. || ضعیف. (از ناظم الاطباء).

هاری.

(حامص) صفت هار. حالت و چگونگی هار. دیوانگی خاصه در سگ. هار و دیوانه بودن. || داءالکلب. بیماری سگ هار. بیماری که از سگ و گرگ به انسان سرایت کند. این بیماری عفونی است که بواسطهء یک ویروس فیلتران تولید میشود و بوسیلهء تحریکات عصبی که مهمترین آنها انقباضات عضلانی است مشخص میباشد. این بیماری را حیوان هار با گاز گرفتن به انسان انتقال میدهد. و در انسان هنگامی که هاری ظاهر شود، در ظرف چند روز منتهی به مرگ میشود. همهء پستانداران اهلی یا وحشی (اسب، موش صحرایی، شغال، خوک و گربه) ممکن است هار شوند، ولی از میان همه تنها گوشتخواران بویژه گرگ و سگ هاری را به انسان انتقال میدهند. هاری از انسان به انسان سرایت نمی کند، حتی پس از گاز گرفتن گاهی ممکن است اتفاق بیفتد و هاری در سگها خصوصاً در تابستان پدید می آید. و نشانه های آن این است که حیوان معمولاً غمگین میشود. رؤیاهای دیدنی و شنیدنی دارد. هر تحریکی او را خشمگین میکند. اگر چوبی در دست کسی باشد به آن حمله میکند محلی را که گاز گرفته شده است میخاراند، میلیسد و گاز میگیرد و در نتیجه زخمهای کهن را تازه میکند. نخست تحریکات جنسی(1) و آنگاه حمله های خشمناک(2) روی میدهد، حیوان و انسان را گاز میگیرد، ابتدا صاحبش را ملاحظه میکند، ولی سرانجام حتی او را هم گاز میگیرد و هرچه در دسترسش باشد پاره می کند و هر چیزی بیابد چون سنگ و چوب، کاه و غیره میخورد. قیافه اش تغییر میکند، نگاهش غضبناک، چشمها گشاد، بزاق فراوان و دهانش کف آلود میگردد. در عین حال که تشنگی فراوان دارد بواسطهء اسپاسم عضلات حلق که بسیار دردناک است. آب نمی تواند بخورد و حتی از آن میترسد. ئیدروفوبی(3) صدایش خشن است و زوزهء مخصوصی میکشد. پس از این کیفیت تحریکات، مرحلهء فلج فرامیرسد. راه رفتن حیوان آهسته و نامنظم میشود، فک پایین می افتد، سر بطرف زمین خم میشود، دم آویزان میگردد و سرانجام حیوان به حال فلج میخوابد. وقتی که سگ انسان را گاز میگیرد ممکن است علائم هاری او هنوز ظاهر نشده باشد. بنابراین باید سگ را گرفت و 15 روز زیر نظر نگاه داشت، گاهی سگ را میکشند و در این هنگام باید بوسیله ای جستجوی کر دو نگری(4) در کُرن دامون(5) در روی یک لام بیماری را تشخیص داد. هاری انسان هم مانند هاری سگ است. دورهء کمون هاری بطور متوسط 40 روز است و با جای گازگرفته شده تناسب دارد. هر قدر زخم به سر نزدیکتر باشد دورهء کمون کوتاهتر است و این دوره معمولاً بی سروصداست.
مرحلهء شروع: بیماران مضطرب، غمگین، خسته و بی اشتها میشوند. زبانشان باردار است و قی میکنند، بد میخوابند، بسرعت لاغر میشوند، ضعیف می گردند و میل دارند تنها باشند. تب بالا میرود، لرز دارند، نبض سریع است و در تنفس اختلالاتی پیدا میشود. تحریکات دماغی و روانی دارند و اغلب بدون اراده بجاهای دوردست میروند. اختلالاتی در ناحیهء زخم از قبیل حساسیت زیاد، بیحسی و سوزن سوزن شدن و دردهائی بشکل نورالژیک، جهش عضلات و پارزی(6)مشاهده میشود. خارش نخست تنها در اطراف زخم است و سپس عمومیت می یابد و بسیار شدید است. اگر بینی گاز گرفته شده باشد، بیمار رؤیاهای دیدنی میکند.
مرحلهء استقرار بیماری: اضطراب، غمگینی و ضعف زیادتر میشود. رؤیای شامه ای، چشمی و گوشی بر حسب اینکه بینی، چشم یا گوش گاز گرفته شده باشد وجود دارد. اسپاسم حلق و حنجره و کریز عطسه و سکسکه، و تنفس سخت و نامنظم انجام میگردد. گاهگاهی بیمار آه های عمیق می کشد عمل بلع چنان اسپاسمی دردناک تولید میکند که فکر یا دیدن آب، این اسپاسم را ظاهر میسازد، چنانکه بیمار از دیدن آب میترسد و رنج میبرد بیمار فقط در تاریکی و خاموشی مطلق کمی راحت است. کمترین آواز، کمترین نور، کمترین جریان هوا و حتی فوت یک شخص تشنجی تولید میکند. ائروفوبی(7) یعنی ترس از جریان هوا یکی از علامات مشخص هاری است. اسپاسم عمومیت می یابد. و دائمی میشود، نفس تنگی ظاهر میشود، دست و پاها میلرزند و سست میشوند، صورت انقباض پیدا میکند، صدا خشن میشود و بالاخره این تحریکات تبدیل به خشم میشود. بیمار بی آنکه احساس کند بندهای خود را پاره میکند، اشیاء اطراف خویش را میشکند، سرش را به دیوار میزند، خود را زخمی میکند، هذیان میگوید و میخواهد بگریزد، بزند و گاز بگیرد. و از ابتدای این مرحلهء تحریکات، اعضای تناسلی در تحریک هستند. ارکسیون(8) دائمی است. در حدود روز دوم تا سوم ترشحات بزاق زیاد میشود. اخلاط فراوان و دهان کف آلود است و بیمار دائماً تف میکند. ادرار کم میشود و از بین میرود. استفراغهای شدید که گاهی خونی است و امتلاء و یبوست دارد. در جریان بیماری درجهء حرارت معمولاً بالا است. در آخر بیماری تب بالا میرود و حتی به 43 درجه میرسد. نبض سریع و عرق فراوان است. در بعضی موارد پس از این مرحله، تحریکات مرحلهء فلج میرسد و این فلج، شلی است، بیخوابی تمام شده و خواب بر او چیره و حالت چرت زدن و اغماء فرامیرسد. با اینهمه حرارت بالا می آید و بیمار با تب زیاد درمیگذرد. سیر هاری معمولاً 1 تا 15 روز است و بطور متوسط 5 روز است. هاری یک بیماری ابتدائی مغز و پی است و تمام مغز و پی یک انسان یا یک حیوان هار دارای ویروس هاری است، ولی مغز بیش از پی ویروس دارد. از مغز ویروس وارد غدد بزاقی میشود و در آنجا همیشه میتوان آن را یافت. 14 روز پیش از نخستین علائم بیماری ویروس را میتوان در بزاق یافت و این موضوع بی نهایت مهم است. ویروس هاری از فیلتر میگذرد. قطر ویروس ثابت 140-210 هزارم مو و ویروس کوچه 160-240 هزارم مو میباشد. و ویروس هاری قابل کشت نیز میباشد.
پیش گیری: از بین بردن سگهای بی صاحب و ولگرد، کشتن سگ هار و سگهائی که از آن گاز گرفته شده اند، تعیین مالیات سنگین برای سگهای صاحبدار (که باید پوزه بند مؤثر و گردن بند داشته باشند).
درمان هاری: از بین بردن ویروس در زخم پیش از اینکه از آنجا تجاوز کرده باشد. برای این کار یک ساعت بیشتر وقت نداریم. پس از یک ساعت ویروس سیلندراکس ها را میگیرد و حتماً هاری ظاهر میشود و هیچ نوع ضدعفونی نمی تواند مانع آن گردد. پس از آنکه زخم را تمیز میکنند آن را کام با الکترو کوتریزاسیون میسوزانند. درمان هاری بوسیلهء پاستور کشف شد. ویروس هاری در نتیجهء خشک شدن، ویرولانس خود را از دست میدهد و حال آنکه خاصیت مصونیت دهندهء خود را نگاه میدارد. در انسان هاری ظاهرشده کشنده است. (بیماریهای واگیر تألیف غلامعلی بینش ور ج2 صص41-48).
(1) - Sexuelle.
(2) - Acces de fureur.
(3) - Hydrophobie.
(4) - Corps de Negri.
(5) - Corne d'Ammon.
(6) - Paresie.
(7) - Aerophobie.
(8) - erection.

هاری آباد.

(اِخ) دهی است از دهستان سلگی شهرستان نهاوند، واقع در 25 هزارگزی شمال باختری شهر نهاوند و جنوب رودخانهء گاماسیاب. ناحیه ای است واقع در جلگه، سردسیر و دارای 250 تن سکنه. شیعه، لری و فارسی زبانند. آب آن از چشمه و رودخانه مشروب میشود. محصولات آنجا غلات و توتون است و اهالی به کشاورزی گذران میکنند. راه آن مالرو میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هاریت.

[تَ] (اِخ) نام محلی است در هند که در «بشن پران» ذکر آن آمده است. (ماللهند ص63 ص15).

هاریزون.

[زُنْ] (اِخ) بنیامین(1). بیست و سومین رئیس جمهور ایالت متحدهء امریکا، به سال 1833 م. در نرث بند(2) متولد شد. پدربزرگ وی ویلیام هانری هاریزون(3)(1773-1841 م.) نهمین رئیس جمهور امریکا بود. ایام کودکی را در مزرعهء اجدادی خود گذراند و سپس وارد مدرسهء روستائی شد و پس از آن به دانشکدهء کشاورزی نزدیک نرث بند وارد گشت. در سال 1852 م. از دانشگاه میامی(4) فارغ التحصیل شد. از 21سالگی زندگی اداری و سیاسی خود را شروع کرد. در سال 1894 به ریاست جمهوری ایالت متحد امریکا برگزیده شد. وی حقوق دان و ناطق زبردستی بود. در سال 1901 زندگی را بدرود گفت. (از دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Harrison, Benjamin.
(2) - North Bend.
(3) - William Henry Harrison.
(4) - Miami.

هاریزون.

[زُنْ] (اِخ) توماس-الکساندر(1). نقاش معروف آمریکائی، در سال 1853 م. در فیلادلفیا(2) به دنیا آمد. در آکادمی هنرهای زیبا(3) واقع در پنسیلوانیا و مدرسهء هنرهای ظریفه(4) در پاریس تحصیل کرد. وی به کشورهای انگلستان و آلمان مسافرت کرد و در سال 1930 م. در پاریس وفات یافت. (دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Harrison, Thomas Alexander.
(2) - Philadelphia.
(3) - Academy of Fine Arts.
(4) - ecole des Beaux arts.

هاریزون.

[زُنْ] (اِخ) فردریک(1). حقوق دان و ادیب و دانشمند انگلیسی. در اکتبر 1831 م. در لندن به دنیا آمد. در دانشگاه اکسفورد تحصیل کرد. از سال 1880 تا 1905 رئیس کمیتهء فلاسفهء ثبوتی انگلیسی(2) بود. در سن هشتادسالگی (1911 م.) شرح زندگی و خاطرات(3) خود را در 2 جلد منتشر کرد. وی آثار زیادی از خود به یادگار گذاشت که از آن جمله، خاطرات و افکار(4) (1906) و مسائل ملی و اجتماعی(5)(1908) و جرج واشینگتن(6) (1901) و تئوفانو(7) (1904) و یک «گزارش رمانتیک» از قرن دهم(8) و نیس فورو(9) (1906) و طمع یک مرد عامی(10) (1907) واقعیات و آرمانها(11) (1908) و آخرین اثر او دسنکتو(12)(1923) را میتوان نام برد. در سال 1923 زندگی را بدرود گفت. (از دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Harrison, Frederic.
(2) - The English Positivist Committee.
(3) - Autobiographic.
(4) - Memories and Thoughts.
(5) - National and Social Problems.
(6) - George Washington.
(7) - Theophano.
(8) - A Romantic Monograph of the 10th Century.
(9) - Nicephorus.
(10) - The Greed of a Layman.
(11) - Realities and Ideals.
(12) - Desenectute.

هاریزون.

[زُنْ] (اِخ) ویلیام هنری.(1)نهمین رئیس جمهور ایالت متحدهء امریکا. در سال 1773 م. در برکلی(2) متولد شد. در کالج هامپدن سیدنی(3) و ویرژینیا(4) مدتی تحصیل کرد و سپس در فیلادلفیا(5) به تحصیل طب پرداخت. در 1791 وارد خدمت ارتش گردید و تا درجهء ژنرالی ارتقا یافت. در سال 1835 به ریاست جمهوری امریکا برگزیده شد در سال 1841 م. وفات یافت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Harrison, William Henry.
(2) - Berkeley.
(3) - Hampden Sidney College.
(4) - Virginia.
(5) - Philadelphia.

هاریزون پاملا.

[زُمْ پا مِ] (اِخ)(1) (1915 م.) موسیقیدان انگلیسی، شاگرد ژاکوب(2). آثارش شامل سوئیت برای «تی موتی»(3)(برای سازهای زهی) و قطعه ای به یادگار اولین جشن تولد پسرش، پوئم سمفونیک «اوکیشن آو د ویلد»(4) و موسیقی مجلسی و چند آواز است.
(1) - Harrisonpamela.
(2) - Jacob.
(3) - Timothy.
(4) - Evocation of the Weald.

هاریس.

(اِخ)(1) جان. نویسندهء انگلیسی. در سال 1666 م. متولد شد. در دانشگاه اکسفورد(2) تحصیل کرد. وی از نویسندگان برجستهء اولین دائرة المعارف انگلیسی(3) و بهترین نویسندهء لغات فنی و هنری و نیز از نخستین اعضاء انجمن شاهی(4) بود و مدتی نیابت ریاست آن انجمن را داشت. هاریس در سال 1719 وفات یافته است. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Harris, John.
(2) - Oxford.
(3) - The Earliest English Encyclopaedia.
(4) - Royal Society.

هاریس.

(اِخ)(1) ویلیام هنری (1883 م.). ارگ نواز سنت ژرژ شاپل(2)، ویندسور(3) و مصنف موسیقی کلیسائی.
(1) - Harris, William Henry.
(2) - St. George's Chapel.
(3) - Windsor.

هاریس لو.

(اِخ)(1) (1917) مصنف آمریکایی. وی اپرائی به نام راپونزل(2) از روی نوشتهء ویلیام موریس(3)، ماس(4) و سه سوئیت برای ارکستر و آثاری برای دیگر آلات و ادوات ضربی، باله و... دارد. از شاگردان کاول(5) و شوئنبرگ(6) است و نیز از منقدین موسیقی به شمار میرود.
(1) - Harrislou.
(2) - Rapunzel.
(3) - William Morris.
(4) - Mass.
(5) - Cowell.
(6) - Schoenberg.

هاریسون.

[سُنْ] (اِخ) جولیوس، ألن گرین وی(1) (1885 م.). آهنگساز و رهبر ارکستر انگلیسی. آثارش شامل ماس و کارهای ارکستری مانند: سوئیت «ورسستر شایر»(2)به انضمام آثاری برای آواز «کاوالیه سانگز»(3) میباشد.
(1) - Harrison, Julius (Allen Greenway).
(2) - Worcestershire suite.
(3) - Cavalier Songs.

هاریسیدن.

[دَ] (مص) رجوع به ها گرفتن شود. (یادداشت مؤلف).
-امثال: هاریسم واریسم، خواجه به دروازه رسید کارم بجایی نرسید. (یادداشت مؤلف).

هاریطوس.

(اِخ) مؤلف است. هرمس یکی از کتب خویش را در صناعت کیمیا به نام او یا خطاب به او نوشته است. وی را در نیر نجات اشجار و ثمار و ادهان و حشایش کتابی است. (ابن الندیم).

هاز.

(اِ) گیسوی تابداده و بافته. (ناظم الاطباء).

هاز.

(فعل امر) یعنی بدان، به زبان پارسیان. (اوبهی). بدان، یعنی بزیان مسپار. قریع گوید :
ای پسر جور مکن کارک ما دار بساز
به از این کن نظر و حال من و خویش به هاز.
(از لغت فرس ص187).
رجوع به هازیدن شود.

هاز.

[هازز] (ع ص) کوکب هاز؛ ستارهء جنبان درخشان. (منتهی الارب).

هازبا.

[زِ] (ع اِ) ابومعاذ گوید: هازبا نوعی است از ماهی و هیأت او بس خرد بود. و ابوالخیر گوید: در نسخهء سریانی سمک هازبا را ذکر کرده اند و او را به ماهی که او را پاها بسیار بود تفسیر کرده اند و گویند این نوع ماهی در دجلهء بغداد بود و طول او به مقدار فتر بود و فتر میان سبابه و ابهام را گویند و گویند بر پشت این ماهی دو خار بود. (ترجمهء صیدنهء ابوریحان بیرونی). گوشت ماهی که به تازی الهاریا(1) و به پارسی مارماهی گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). این کلمه به صورتهای «هازباء» و «هازبی» و «هازبیة» نیز آمده. رجوع به هازباء و هازبی و هازبیة شود.
(1) - در نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف «هاریا» آمده و این صورت مصحف «هازیا» است

هازباء .

[زِ] (ع اِ) نوعی از ماهی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رجوع به هازبا شود.

هازبانیة.

[زُ یَ] (ع اِ) شاخ مانندی که در کلهء بعضی حشرات است. (ناظم الاطباء). شاخک.

هازبی.

[زِ با / بی / بی ی] (ع اِ) نوعی از ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به هازبا شود.

هازبیة.

[زِ بی یَ] (ع اِ) نوعی از ماهی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). رجوع به هازبا شود.

ها زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) پیاپی و بسیار زدن. مکرر زدن. (یادداشت مؤلف) : مردم دست به پشت او ها میزدند و او را می انداختند و او واپس می نگرید تا مگر رسول علیه السلام رحمت کناد. (تفسیر ابوالفتوح رازی).

هازل.

[زِ] (ع ص) هزل گو، مقابل جدگو. (قطر المحیط) (از اقرب الموارد) :
هر جدی هزل است پیش هازلان
هزلها جد است پیش عاقلان.مولوی.
|| بیهوده گوی. || لطیفه گوی. (ناظم الاطباء). || بازی کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بیهوده. (منتهی الارب). || مسخره. (نصاب الصبیان).

هازم.

[زِ] (ع ص) نعت فاعلی از هزم. آنکه خوار و ذلیل میکند دشمن را و میشکند آن را و فرار میدهد. (ناظم الاطباء).

هازمة.

[زِ مَ] (ع اِ) بلا. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). || سختی. (منتهی الارب). ج، هَوازِم.

هازنده.

[زَ دَ / دِ] (نف) داننده. || بیننده. ملاحظه کننده. نگرنده. رجوع به هازیدن شود.

هازو.

(ص) رجوع به هاژ و هاژو و هاژه شود.

هازه.

[زَ / زِ] (ص) کسی را گویند که از خیریت(1) بر یکجای فروماند و واله شده باشد. || حقیر. (جهانگیری). رجوع به هاژ و هاژو و هاژه شود.
(1) - در متن فرهنگ جهانگیری «خیریت» آمده و در فرهنگ رشیدی ذیل هاژه که صورتی دیگر از این لغت است «حسرت» آمده، ظاهراً «حیرت» صحیح است.

هازیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) دانش. دانائی. رجوع به هازیدن شود.

هازیدن.

[دَ] (مص) دانستن :
ای پسر جور مکن کارک ما دار بساز
به از این کن نظر و حال من و خویش به هاز.
قریع الدهر.
|| به زیان نسپردن. || نگریستن. (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) (لسان العجم). || گریستن. (لسان العجم).

هازیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور هازیدن. رجوع به هازیدن شود.

هازیده.

[دَ / دِ] (ن مف) دانسته. معلوم. || ملاحظه شده. دیده شده. نگریسته. رجوع به هازیدن شود.

هاژ.

(ص) بد و زشت. (برهان) (آنندراج) (ناظم الاطباء). || حیران. سرگشته. متحیر. واله و درمانده. (از برهان) (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ اسدی) :
همه دعوی کنی و خایی ژاژ
در همه کارها حقیری و هاژ.ابوشکور.
|| بر یک جای فرومانده. بیحرکت. فرومانده از سرگشتگی. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
همواره همی رو سپس دانش ازیراک
گنده بود آن آب که استاده بود هاژ.
ناصرخسرو.
|| نادم. پشیمان. (از ناظم الاطباء). || حقیر. محقر. پست. زبون. دون. فرومایه. (ناظم الاطباء) (برهان قاطع) (اوبهی). || در سخن متحیر و فرومانده. خاموش. خاموش اندر بمانده. (برهان) (آنندراج) (اوبهی) :
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آنهمه دعوی، کجا شد آنهمه ژاژ.
لبیبی.
|| شکست خورده. (لغت شاهنامه).

هاژ.

(اِ) بانگ. فریاد. شور و هرای و غوغا. || (ص) غمناک. ملول و مغموم. (از ناظم الاطباء). و رجوع به هار، با راء مهمله شود.

هاژو.

(ص) زبون. (برهان) (ناظم الاطباء). || محقر. || زشت. || حیران و درمانده. || خاموش. (برهان) (از ناظم الاطباء). فرهنگهای بعد از اسدی «هاژو» و «هاژه» را به همان معنی هاژ ضبط کرده اند شاید «واو» و «ها» تصغیر باشد لفظ هاج که در تکلم هست مبدل هاژ است، ریشه اش در سنسکریت «اواچ» است به معنی بیحرف و خاموش، از «وچ» به معنی حرف زدن و همزهء نفی. (از فرهنگ نظام).

هاژ و واژ.

[ژُ] (ص مرکب، از اتباع)حیران و سرگردان. سرگشته. سر در گریبان فروبرده. (ناظم الاطباء). هاج و واج (در تداول عامه).

هاژوییدن.

[دَ] (مص) حیران شدن و فروماندن. (برهان) (آنندراج). رجوع به «هاژو» شود. سروری و رشیدی هم به همین معنی آورده اند.

هاژه.

[ژَ / ژِ] (ص) به معنی هاژ و هاژوست. رجوع به «هاژ» و «هاژو» شود.

هاژیدن.

[دَ] (مص) هازیدن. گریستن و گریه کردن. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). || نگریستن و نگاه کردن. (برهان) (آنندراج). || حیران بودن. (آنندراج) (انجمن آرا). به معنی گریستن، یعنی گریه کردن، تصحیف خوانی نگریستن است. رجوع به هازیدن شود. (یادداشت مؤلف).

هاس.

(اِخ)(1) یوهان آدولف. آهنگساز آلمانی، در برگدورف(2) نزدیک هامبورگ(3) به سال 1699 م. متولد شد. وی ابتدا خوانندهء یک اپرای سیار بود، بعداً به خوانندگی در تأتر پرداخت و سپس برای تکمیل تحصیلات خود در رشته موسیقی به ایتالیا رفت. در ونیز چندین اپرا ساخت که بوسیلهء خواننده های مشهور ایتالیا فارینلی(4) و سینیورا تزی(5) اجرا شد و بتدریج شهرت وی بالا گرفت. هاس مسافرتهائی به بعضی از کشورهای اروپائی کرد و آهنگهای خود را به گوش دوستداران خود رسانید. سرانجام در دسامبر 1783 م. در ونیز وفات یافت. وی در طول زندگی هنری خود در حدود 120 اپرا و بسیاری آهنگهای دیگر خلق کرده است. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hasse, Johann Adolph.
(2) - Bergedorf.
(3) - Hamburg.
(4) - Farinelli.
(5) - Signora Tesi.

هاس.

(اِ) بیم. ترس. (از برهان) (از اوبهی) :
من با تو به دل هیچ ندارم ز بدیها
چیزی نتوان گر تو همی هاسی می هاس.
(از لغت فرس ص 201).
مخفف هراس است. (برهان) (آنندراج). رجوع به هراس و هاسیدن شود.

هاس.

(ق) نیز. دیگر. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء). به عربی ایضاً گویند. (برهان) (جهانگیری) :
دید کس گاو همچو من خربط
گفت کس غول همچو من نسناس
طیبتی کردم و پشیمانم
تا چنین چیزها نگویم هاس.مختاری غزنوی.
بار دیگر. دیگر بار. بار دوم. دوم بار. رجوع به نیز شود.

هاس.

(اِ) لاغر کردن. (زوزنی).

هاسانیدن.

[دَ] (مص) بیم دادن. هراسانیدن. ترسانیدن. بیم کردن. (یادداشت به خط مؤلف).

هاستر.

[] (اِخ) از دیه های روستاق کوزدر واقع در قم بوده است. نام آن در تاریخ قم مؤلف به سال 378 ه . ق. آمده. (تاریخ قم ص141).

هاستینگز.

(اِخ)(1) شهری است در 64 میلی جنوب شرقی لندن، واقع در ایالت سوسکس(2)انگلستان که مطابق آمار سال 1951 م. 65522 تن جمعیت دارد. در این شهر کارخانه های بزرگ کشتی سازی احداث شده و صید ماهی رواج فراوان دارد. در سال 1066 م. در این ناحیه بین هارلد(3) پادشاه انگلستان و ویلیام(4) پادشاه نرماندی(5) جنگی درگرفت که به اسم «جنگ هاستینگز»(6)مشهور است و «ستنتون»(7) استاد دانشگاه اکسفورد(8) در کتاب انگلستان انگلوساکسون(9) از آن بحث کرده است.
(1) - Hastings.
(2) - Sussex.
(3) - Harold.
(4) - William.
(5) - Normandy.
(6) - The Battle of Hastings (1066).
(7) - Sir F. M. Stenton.
(8) - Oxford.
(9) - Anglosaxon England.

هاسر.

(پهلوی، اِ)(1) مقدار یک فرسنگ. در کتاب پهلوی بندهشن، فصل 26 فقرهء 1، دربارهء اندازهء هاسر آمده است: «یک هاسر، یک فرسنگ و یک فرسنگ هزار گام و هر گام دو پاست». و دو هاسر به اندازهء یک اسپراس(2) است. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص225).
(1) - hasr.
(2) - aspras.

هاسلت.

[سِ] (اِخ)(1) شهری است در بلژیک، مرکز استان لیمبورگ(2) که در محل تقاطع چندین رشتهء مهم راههای زمینی و خطوط راه آهن از ماسیک(3)، ماستریخت(4)و لیژ(5) قرار گرفته، جمعیت آن مطابق آمارگیری سال 1955م. 33564 تن است. این شهر مرکز عمدهء آبجوسازی و مشروبات الکلی است و در آن کارخانه های بزرگ نوشابه های الکلی احداث گردیده است.
(1) - Hasselt.
(2) - Limburg.
(3) - Maaseych.
(4) - Maastricht.
(5) - Liege.

هاسلر.

[لِ] (اِخ)(1) هانس لئو فون. آهنگساز آلمانی که به سال 1564 م. در نورنبرگ(2) آلمان به دنیا آمد. نزد پدرش اسحاق هاسلر(3) که از موسیقیدانهای به نام نورنبرگ بود تعلیم یافت. سپس به ونیز(4)ایتالیا رفت و مدتی نزد اندره آ گابریلی(5)تعلیم گرفت. در سال 1585 م. در اوگسبورگ(6) نوازندهء ارغنون(7) بود و به سال 1600 رهبر موزیک در آن شهر شد. در 1608 در «سرویس اوگوستوس اول»(8)داخل گشت. در فرانکفورت(9) به سال 1612 م. وفات یافت. هاسلر به عنوان بزرگترین نمایندهء مکتب ونیزی مورد توجه قرار گرفته است. وی تأثیر عمیقی در برگردانی موسیقی آلمانی بطرف موسیقی ایتالیا و دور کردن آن از موزیک اروپای شمالی داشته است. با اینکه موسیقی کلیسائی را به زیباترین صورتی نوشت، ولی عمده شهرتش بواسطهء سرودهای افسونگر و مسحورکننده دنیوی اوست که پر از شور و هیجان زندگی هستند و روح مخصوص آلمانی بر آنها حکمفرماست. وی آثار زیادی از خود به یادگار گذاشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hasler (Hassler), Hans Leo (von).
(2) - Nurnberg.
(3) - Isaac Hasler.
(4) - Venice.
(5) - Andrea Gabrieli.
(6) - Augsburg.
(7) - Organist.
(8) - The Service of Augustus I.
(9) - Frankfurt.

هاسنده.

[سَ دَ / دِ] (نف) هراسنده. ترسنده. بیم کننده. رجوع به هاسیدن شود.

هاسه.

[سِ] (اِخ)(1) یوهان آدلف. رجوع به هاس (ژان آدولف) شود.
(1) - Hasse.

هاسیت آباد.

(اِخ) از دهات فرح آباد، واقع در شمال ساری. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص161).

هاسیدگی.

[دَ / دِ] (حامص) هراسیدگی. ترسیدگی. بیم کردگی. رجوع به هاسیدن شود.

هاسیدن.

[دَ] هراسیدن. بیم کردن. ترسیدن. (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی) :
من با تو به دل هیچ ندارم ز بدیها
چیزی نتوان گر تو همی هاسی می هاس.
(از لغت فرس ص 102).

هاسیدنی.

[دَ] (ص لیاقت) درخور هاسیدن. هراسیدنی. ترسیدنی. بیم کردنی. رجوع به هاسیدن شود.

هاسیمونا.

(اِ) نام گیاهی است. (دزی ج 2 ص744). به لغت نبطی اسم نباتی است بیخش مانند شلغم و سیاه است و هرچند در زمین فرورود باریکتر میگردد تا بقدر موی رسد. و خام و پختهء او مأکول و لذیذ و مایل به تندی و ساقش با رطوبت لزجه و زغبدار و بر شاخهای او برگهای ریزه مانند خار کوچکی و بر شاخ ملاصق بدون میلی بیخش در دوم گرم و در اول خشک و نزد بعضی گرم و تر و ملطف اخلاط غلیظه و ریاح و مقوی دل و حافظ صحت. و جهت سرفه و درد سینه و سپرز و گرده و مثانه نافع. و گویند خوردن وی بالخاصیه باعث تولید پسر است و نطفهء منعقده قبول صورت انوثی نمی کند و نطول او جهت سرعت حرکت اطفال مؤثر و تعلیق او در پارچه قبل از طلوع آفتاب روز چهارشنبه رافع سحر و چشم بد است. (تحفهء حکیم مؤمن). و رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی ص343 شود.

هاشا.

(اِخ)(1) (امیل) سیاستمدار چک، متولد در تروه-اسوینگ(2) به سال 1872 م. و متوفی به سال 1954 م. وی رئیس جمهور آن کشور بود و در سال 1939 م. تسلیم قوای نظامی هیتلر شد.
(1) - Hacha, Emil.
(2) - Trhove-sving.

هاشت.

[شِ] (اِخ)(1) ژان لسنه. قهرمان فرانسوی. وی در حدود سال 1454 م. در بوه(2) متولد شد. شهرت هاشت از آنجاست که زادگاه خود را که در سال 1472 م. در محاصرهء شارل لو ته مرر(3) قرار گرفته بود بگشود.
(1) - Hachette, Jeanne Laisne, dite Jeanne.
(2) - Beauvais.
(3) - Charles le Temeraire.

هاش دیانک.

[] (اِخ) نام شهری است که اقامتگاه خانوادهء پادشاهان اشکانی بوده است. (تاریخ ایران باستان تألیف حسن پیرنیا ج3 ص2587).

هاشم.

[شِ] (ع ص) آنکه نان در اشکنه خرد میکند. (ناظم الاطباء). هشم الترید لقومه؛ فهو هاشم. (اقرب الموارد). || کوه نرم. (یادداشت مؤلف). || دوشندهء شیر. (یادداشت مؤلف). ج، هُشُم.

هاشم.

[شِ] (اِخ) پدر برخی از سی نفر شجاعان داود بود. (قاموس کتاب مقدس).

هاشم.

[شِ] (اِخ) آچین. پادشاه نشین غیرمستقل قدیم کشور سوماترا که سابقاً در دست دولت هلند بوده است. دارای معادن و مواد نباتی ذیقیمت است. جمعیت آن 710000 تن و پایتخت آن کوتاراجا(1)میباشد.
(1) - Kota-Radja.

هاشم.

[شِ] (اِخ) از اطبای قرن سوم هجری در مصر و طبیب دربار احمدبن طولون اولین امیر سلسلهء بنی طولون مصر بود. وی شاگرد سعیدبن توفیل طبیب مخصوص احمدبن طولون بود و همو وی را به شغل طبابت حرم احمد برگماشت. (عیون الانباء فی طبقات الاطباء ص84).

هاشم.

[شِ] (اِخ) از رواة است. ابوالفرج عبدالرحمن بن جوزی، داستانی از قول وی دربارهء مرگ عمر بن عبدالعزیز خلیفهء اموی نقل کرده است. رجوع به سیرة عمر بن عبدالعزیز ص280 شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) (سلطان...) از حکام تنکابن. وی در سال 910 ه . ق. بعد از کار کیا میرسیّد به حکومت تنکابن رسید. هاشم بر ضد برادر خود سلطان حسن که حکومت «بیه پیش»(1) را غصب کرده بود شورید، ولی شکست یافت و میرحسین بن کارکیا یحیی کیا جانشین او شد. در سال 912 ه . ق. هاشم کوشش کرد که دوباره حکومت تنکابن را به دست آورد. ولی باز شکست خورد و اسیر شد و به دست وزیر سلطان احمدخان بیه پیش به قتل رسید. سلطان حمزه پسر سلطان هاشم که در تنکابن میزیست در سال 984 ه . ق. به دست مردم بیه پیش کشته شد و پسر حمزه یعنی کارکیا علی نیز در ضمن شورشی که به سال 1002 ه . ق. در تنکابن اتفاق افتاد مقتول گشت. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص191).
(1) - قسمتی از گیلان مقابل «بیه پس» این سوی رود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) (سید...) از سادات مرتضوی هزارجریب منسوب به خانوادهء جبرئیلی(1) که بین سالهای 934 و 973 ه . ق. در هزارجریب (مازندران) حکومت رانده است. (ترجمهء سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص191).
(1) - مؤسس خانوادهء سادات مرتضوی هزارجریب «سیدعماد» بود که از جانب امیر تیمور به حکومت هزارجریب منصوب شد. اعقابش به دو دسته تقسیم شدند: رضی الدینی و جبرئیلی. رجوع به سادات هزارجریب شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) (میر...) از وزراء و حکام مازندران در دورهء صفویه. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص186).

هاشم.

[شِ] (اِخ) (میر...) از شعرای قرن نهم هجری، از مردم هرات بود. امیر علیشیر نوائی دربارهء وی می نویسد که اول کمانگری میکرد و سپس به شغل حمامداری قیام نمود. طبع نیک دارد. و این بیت را از اشعار او آورده:
هر جا که نام مجنون یا کوهکن برآید
جای سخن نماند چون نام من برآید.
(مجالس النفائس چ تهران ص140).

هاشم.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان نودان بخش کوهمرهء نودان شهرستان کازرون، واقع در 9 هزارگزی شمال نودان و شمال کوه تل مرگ و جنوب رودخانهء شاپور. در دامنه قرار گرفته. هوای آن معتدل مالاریایی است با 83 تن سکنه. فارسی و لری زبانند. از رودخانهء شاپور مشروب میشود. محصول آنجا غلات و برنج و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالیبافی است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن ابی هاشم کوفی. محدث است و از پدرش روایت کرده. ابن حبان او را ثقه ذکر کرده است. (لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن احمدبن حسین بن سلیمان الموسوی احسائی. فقیه امامی از مردم احساء (نجد) بود. وی به سال 1309 ه . ق. وفات یافت و از جمله آثارش: کتاب «انموذج الحق المبین-خ» در اصول فقه مذهب شیعه و «ارجوزة فی الارث-خ» و «ارجوزة فی التوحید - خ» و «ایضاح السبیل-خ» در فقه و «جوابات المسائل - خ» در توحید است. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج9).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن اخی الابرد. جاحظ از قول احمدبن عبدالرحمان الحرانی، داستانی دربارهء مجلس ضیافت امیر اسحاق بن ابراهیم حاکم بغداد در زمان مأمون و معتصم و الواثق آورده و در آن ذکری از هاشم که یکی از مهمانان آن مجلس بوده کرده است. رجوع به کتاب التاج چ مصر ص13 شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن البِرِند. محدث است.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن حازم بن ابی نمی. امیری از بزرگان یمن که از سال 1036 تا 1039 ه . ق. حکومت بیت الفقیه (شهری در تهامهء یمن) و توابعش را عهده دار بود. سپس والی لجب و محرق گردید و در سال 1045 ه . ق. زُبَید را به تصرف آورد تا آخر عمر خود در امارت باقی ماند. وی مردی فاضل، بخشنده و فعال و دوراندیش و دارای عزم و اراده ای استوار بود. در سال 1055 ه . ق. وفات یافت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج2).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن حرملة بن الاشعر المری. از قبیلهء بنی مرة پسر عوف بن ذبیان. وی از سواران و جنگجویان دورهء جاهلیت عرب و رئیس و مهتر قبیلهء بنی مرة بن عوف بود. معاویة بن عمرو السلمی برادر خنساء شاعرهء معروف دورهء جاهلیت، به دست وی کشته شد. توضیح آنکه بین معاویة و هاشم بر سر زنی نزاع درگرفت بعد از آن در شهر حورة از دیار بنی مرة بین آن دو زد و خوردی واقع شد که منجر به کشته شدن معاویه گردید. صخر برادر معاویه به خونخواهی برادر با هاشم جنگید و درید برادر هاشم را به قتل رسانید. هاشم در یکی از سفرهایش به دست قیس بن سوار الجشمی کشته شد. قیس الجشمی در این باره رجزی سروده که مطلعش این است:
انی قتلت هاشم بن حرملة
بین الهباآت و بین الیعمله
خنساء که از کشته شدن قاتل برادر خود آگاه شد. شعری بدین مطلع سرود:
فداً للفارس الجشمی نفسی
و افدیه بمن لی من حمیم.
(از الاعلام زرکلی چ 2 ج9).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن حسان. صاحب عیون الاخبار، داستانی از قول وی که او نیز از قول مردی از قبیله بنی تمیم نقل کرده، در کتاب خود آورده است. برای اطلاع بیشتر رجوع به عیون الاخبار ج4 ص130 شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن حسن بن محمد الرستمی، مکنی به ابوغالب. صاحب ترجمهء محاسن اصفهان ابیات زیر را که در وصف اصفهان است به وی نسبت داده:
اذا احیاءالبلاد لنا حیاها
و اردی من عز الیه صداها
سقی الارض المدینة ماء ورد
زکی العرف لایسقی سواها
وردت عاجلا ایدی اللیالی
علیها ما نضته من حلاها
لقد کانت لنافی ساحتیها
قدیماً لاتعفت ساحتاها
حدائق دونها جنات عدن
تری الرواد فیها ماتریها
یذل الدر منتثراً حصاها
و یخزی المسک منتشراً ثریها
احاط بها الذی القرنین سور
اناف علی المجرة و امتطاها
وافدان طلبن لدی الثریا
نثاراً لم ینله فرقداها
دیار لم تزل ناسی علیها
اسی خنساء اذا فقدت مهاها
فواهاً للمدینة کیف لاحت
لاعینها السخینه ثم واها
کعترة رستم و بنی زیاد
و اولاد الخصیب و من تلاها
من العز الذین سموالمجد
علیهم انزلت آیات طاها
نجوم ما توار الارض یوماً
محاسنها و ان وارت سناها.
(ترجمهء محاسن اصفهان ص116).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن حسین بن عمر عیسی الشافعی. نحوی است و به حدیث و لغت مشغول بود. از مردم حلب و مدرس مدرسهء بهائیه حلب بود، سپس به تدریس حدیث در جامع کبیر و جامع عادلیه پرداخت. از آثار اوست: «شرح الفیهء ابن مالک» در نحو و کتاب کوچکی به نام «النحو» و تعلیقاتی در «التفسیر». در سال 1292 ه . ق. وفات یافت. (از اعلام زرکلی).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن حکیم مشهور به المقنع. رجوع به المقنع شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن خدیج. از معاصران و نزدیکان یزیدبن حاتم والی مصر بود. صاحب عقدالفرید آرد: روزی ابویقظان القیسی بر یزیدبن حاتم والی مصر وارد شد. حاتم، هاشم بن خدیج را که در مجلسی حاضر بود اشارت کرد که با ابویقظان لاغی کند. و بر ابویقظان جامه ای وشی و کسائی از خز بود. هاشم او را گفت: خدای را شکر که از عباپوشی به خزپوشی افتاده ای. ابویقظان پاسخ داد: آری، می بافید، می پوشیم، شما از ما ممانید و ما از شما. (از العقد الفرید ج4 ص128).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن زید الدمشقی. محدث است. از نافع و جز او روایت دارد. عثمان بن سعید الدرامی در کتاب «الاطعمة» و ابوحاتم رازی وی را در حدیث و روایت ضعیف دانسته اند. صدقة السمین و سویدبن عبدالعزیز و غیره از او روایت دارند. (لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن سُعَیدبن سهم بن عمروبن هصیص القرشی. از حکام و فرمانروایان قریش در دورهء جاهلیت بود. وی از مردم مکه و جد عمروبن عاص (بن وائل بن هاشم) سردار جنگهای دورهء اسلامی است. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن صبیح. محدث است و از ابن جریح روایت دارد. بیهقی حدیث وی را حدیث منکر نوشته است. (لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن العباس المصری. از شعرای مصر است که به قول ابن فضل الله در مصر مانند او وجود نداشت. این بیت از اوست:
کان بیاض البدر من خلف نخلة
بیاض بنان فی اخضرار نقوش.
(حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ج1 ص258).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عبدالاعلی الفزاری. از خطباء و رواة است. (البیان و التبیین ص278).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عبدالعزیزبن هاشم، مکنی به ابوخالد. از وزرای دولت اموی اندلس، اصلش از موالی عثمان بن عفان بود امیر محمد بن عبدالرحمن اموی. سلطان اندلس وی را گرامی داشت و به وزارت انتخاب کرد و او را والی ایالت جیان (در اسپانیا) گردانید. هاشم به سوء اخلاق و خبث طینت معروف بود، چنانکه ابن الابار دربارهء او گفته است که وی جامع خصالی بود که در کس دیگر از معاصرینش جمع نشده بود. و ابن سعید وی را متکبر، خودپسند و مغرور، کینه جو و لجوج دانسته و به وی لقب افسدالدوله (؟) داده است. پس از مرگ امیر محمد بن عبدالرحمن (273 ه . ق.) پسرش المنذر، وی را مدت کوتاهی به ولایت «الحجابة» برگماشت و سپس او را معزول و زندانی گردانید و سرانجام بکشت (273 ه . ق.). (از اعلام زرکلی چ 2 ج2).

هاشم.

[شِ] (اِخ) (الشیخ...) ابن عبدالعزیز المحمدی الشافعی الاشعری القادری الهرری، مکنی به ابوعبدالله. از اوست: «الفتح الرحمانی فی الصلوة علی اشرف النوع الانسانی سیدنا محمد مصطفی العدنانی». (معجم المطبوعات ج2 ستون 1887).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عبدالله بن علی التنوخی، البعلی الشافعی، مکنی به ابومحمد و ملقب به نجم الدین. از شاگردان شیخ تاج الدین بن الفرکاح بود. در دمشق و قاهره استماع حدیث کرد. و مدتی مدرس مدرسهء الصارمیه بود. رسالاتی تألیف کرد. طبع شعر داشت و این ابیات از اوست:
لاترکنن الی الخریف فحده
کدرخفق نسیمه خطّاف
یجری مع الابدان جری صدیقها
من لطفه و من الصدیق یخاف
از هموست:
و لقد سمعت بسکر من فضلکم
فعسا کم ان تجعلوه مکررا
و اظنه حلوالذیذ اطعمه
اذا کنت اسمع بالوصال و لااری.
در سال 731 ه . ق. وفات یافت. (الدرر الکامنة ج4 ص400).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مرة. جد سلسهء بنی هاشم و از اجداد پیغمبر اسلام (ص) و یکی از بزرگان و معارف و رؤسای قریش در عهد خود بود. در مکه به دنیا آمد. نامش عمرو بود و به سبب بلندی مرتبه و مقامی که داشت او را عمروالعلی میگفتند. هاشم لقب اوست و این لقب بدان جهت به او داده شد که در قحط سالی در مکه خوان ضیافت گسترد و نان در کاسه خرد میکرد و ترید به مردم میداد. و هشم به معنی شکستن و خرد کردن نان در کاسه است جهت ترید. عبدمناف پدر هاشم را چهار پسر بود: هاشم پدر عبدالمطلب، عبدالشمس جد بنی امیه، نوفل جد جبیربن مطعم و مطلب جد اعلای امام محمد بن ادریس شافعی. هاشم و عبدالشمس توأمان متولد شدند و هنگام تولد پیشانی ایشان بهم اتصال داشت به طوری که آن دو برادر را بوسیلهء شمشیر از یکدیگر جدا کردند. یکی از عقلا که این قضیه را شنید پیش گوئی کرد که همیشه در میان اولاد این دو برادر شمشیر قایم خواهد بود، و آخرالامر نیز این تطیر به وقوع پیوست. مطابق روایت، هاشم اول کسی است که برای تجارت قریش دو سفر تابستانی و زمستانی معمول کرد. سفر تابستان کاروان تجارت به غزه (فلسطین) و بلاد شام و گاهی به آنقره و مسافرت زمستانی به یمن و حبشه بود. وی با دولت روم و با امرای غسانی قراردادهائی جهت تأمین و تسهیل عبور کاروانهای تجارتی قریش بسته بود. برادران وی عبدالشمس و نوفل و مطلب نیز به ترتیب قراردادهائی با پادشاه حبشه و پادشاه ایران و پادشاه یمن مبنی بر تأمین کاروانهای قریش بسته بودند و بدین ترتیب تجارت قریش در دست پسران عبدمناف اداره میشد. گویند امیة بن عبدشمس برادرزادهء هاشم بر عموی خود (هاشم) رشک میبرد و کارهای وی را تقلید میکرد. روزی هاشم برآشفت و کار به محاکمه نزد کاهنی خزاعی کشید. امیة محکوم گشت و بر طبق شرطی که کرده بوده است ده سال به شام هجرت کرد. این نخستین دشمنی بود که میان دو خانوادهء عبدمنافی ایجاد گشت. هاشم یکی از بخشندگان معروف در دورهء عرب جاهلیت بود که جود و سخایش مثل شده است. وی نیکوروی و در حسن و جمال بی مانند بود. در یکی از سفرهایش در شهر یثرب (مدینه) با زنی به نام سلمی که از اشراف قبیلهء بنی النجار بود ازدواج کرد (500 م.) و از این ازدواج پسری به وجود آمد که او را شیبه نامیدند و بعدها به عبدالمطلب مشهور گشت. این کودک نزد مادر در مدینه بود. هاشم سه پسر دیگر نیز داشت: که اسد (پدر مادر امیرالمؤمنین علی «ع») و نفیله و ابوصیفی نام داشتند. هاشم در راه مسافرت به فلسطین بیمار شد و چون به غزة رسید درگذشت، در حالی که هنوز جوان بود و در همان شهر به خاک سپرده شد (510 م.) و بدین مناسبت شهر غزه به غزة هاشم معروف گشت. پس از مرگ هاشم برادرش مطلب متصدی مناصب موروثی شد و از وجود برادرزاده در مدینه اطلاع یافت، به آنجا رفت و او را با خود به مکه آورد. چنانکه روایت شده است وقتی که وی با برادرزاده به مکه وارد شد مردم میپرسیدند این کیست؟ مطلب میگفت: این بندهء من است، لذا شیبه به «عبدالمطلب» معروف شد. (تاریخ اسلام تألیف علی اکبر فیاض چ 2 ص57) (اعلام زرکلی) (حبیب السیر چ خیام ج1) (روضة الصفا ج2). و برای اطلاع بیشتر رجوع شود به تاریخ گزیده صص127-128 و ص 539 و تاریخ ایران تألیف سرپرسی سایکس ترجمهء فخر داعی گیلانی ج 1 صص 703-705 و مجمل التواریخ و القصص ص16، 227، 232، 241، 261، 281 و 294 و العقد الفرید، ج 3 صص 263-275 و ج 4 ص 130 و ج 5 ص 360 و 362 و نزهة القلوب ج3 ص 284 و 250 و الانساب سمعانی ص588 و تاریخ سیستان ص 51، 52 و 53.
- بنی هاشم؛ اولاد و احفاد هاشم بن عبدمناف که واسطة العقد ایشان حضرت محمد بن عبدالله (ص) پیغمبر اسلام است. بنی هاشم به دو طایفهء بزرگ علویان و عباسیان تقسیم میشوند. رجوع به بنی هاشم شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عبدالواحد (جشاش)، مکنی به ابوبشر. محدث است.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عتبة بن ابی وقاص، ملقب به مرقال. صحابی است وی برادرزادهء سعدبن ابی وقاص و از سرداران عرب بود. در روز فتح مکه اسلام آورد و بعد از فتح شام به آنجا رفت. عمر دومین خلیفهء اسلامی وی را برای کمک به سعدبن وقاص به عراق فرستاد. وی در جنگ قادسیه همراه عمش سعد وقاص بود و در جنگ یرموک چشمش آسیب دید و به اعور مشهور گشت. وی در جنگهای علی بن ابی طالب (ع) شرکت داشت و به کمک وی شمشیر میزد. هاشم، فاتح جنگ جلولاء است، توضیح این مطلب آنکه پس از شکست رستم فرخ زاد سردار معروف ایرانی از سعدبن وقاص و کشته شدن وی اعراب از فرات عبور کردند و به قصد طیسفون پیش آمدند. یزدگرد سوم پادشاه ساسانی تاب مقاومت نیاورده از طیسفون به حلوان گریخت و لشکری فراهم آورد و به سرداری مهران رازی به طیسفون فرستاد. سعدبن ابی وقاص نیز لشکری به فرماندهی برادرزادهء خود هاشم به استقبال وی روانه داشت. دو لشکر در محلی به نام جلولاء (محلی نزدیک خانقین) بهم رسیدند و جنگی سخت درگرفت که بنابه روایت صدهزار تن از ایرانیان کشته شدند و شکستی عظیم بر سپاه ایران افتاد. (سال 16 ه . ق.) این جنگ که به نام جلولاء مشهور است دومین جنگ بزرگ ایران و عرب بود که درخت کهنسال استقلال ایران را تقریباً بشکست. هاشم پس از آن به حلوان حمله برد و در آنجا با سرداری به نام حبش(1) روبرو گردید و وی را بشکست و بدین ترتیب سرتاسر عراق عرب به تصرف مهاجمین مسلمان درآمد. یزدگرد که در حلوان اقامت نتوانست کرد از راه کوههای کرمانشاه به ری گریخت. هاشم در سال 37 ه . ق. کشته شد. (از تاریخ گزیده) (تاریخ اسلام تألیف علی اکبر فیاض) (از اعلام زرکلی). و برای اطلاع بیشتر رجوع به حبیب السیر چ خیام ص483 به بعد و مجمل التواریخ و القصص ص274 شود.
(1) - شاید جشنس (= جشنسف، گشنسپ)، و دلیل آنکه، بنابه گفتهء بهار در مجمل التواریخ و القصص پاورقی ص 274 نام این شخص را در منابع مختلف به املاهای گوناگون ضبط کرده اند، از آن جمله در تاریخ طبری چ لیدن «خسرو شنوم» و در خود مجمل التواریخ «حبش شوم» آمده است.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عمر بن محمد الخیاط الحلبی. رسالهء جابری را از ابراهیم بن صالح بن العجمی استماع کرد و ابوالمعالی بن عشائر و شیخ برهان الدین فرزند ابن العجمی آن رساله را از وی استماع کردند. هاشم مردی عامی بود که مطالب فراوانی را از حفظ داشت. در نحراریة از عمال مصر بین سالهای 770 و 780 ه . ق. وفات یافت. (الدرر الکامنة ج4 ص400).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن عیسی الحمصی. محدث است. وی از پدرش و پدر او از یحیی بن سعید الانصاری روایت کرده. عقیلی، هاشم را منکرالحدیث ذکر کرده است. (لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن فَلیتة بن قاسم بن محمد بن جعفر. از شرفای مکه که در سال 52 ه . ق. به جای پدرش به حکومت مکه و مدینه رسید و در مکه اقامت کرد. در سال 539 ه . ق. جنگی بین او و امیرالحاج عراقی روی داد و یاران هاشم حاجیان عراقی را غارت کردند. هاشم پس از 22 سال حکومت در سال 549 ه . ق. وفات یافت. (از اعلام زرکلی). و برای اطلاع بیشتر رجوع به حبیب السیر چ خیام ج2 ص599 شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن القاسم. از رواة است. عبدالرحمن بن جوزی، داستانی از قول وی دربارهء عمر بن عبدالعزیز آورده است. رجوع به سیرة عمر بن عبدالعزیز ص288 شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن القاسم بن مسلم بن مقسم اللیثی البغدادی. از محدثین فقه بود. اصل خاندانش از خراسان و خود در 134 ه . ق. در بغداد به دنیا آمد و همانجا پرورش یافت. مردم بغداد به وجودش افتخار میکردند. وی چهارهزار حدیث در بغداد نوشت. در سال 207 ه . ق. وفات یافت. (از اعلام زرکلی). وی از شیبان نحوی نیز روایت دارد.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن قاسم بن مهنا الاعرج. از شرفای مدینه که در نیمهء اول قرن سوم هجری مدتی در آن شهر حکومت رانده است. (حبیب السیر چ خیام ج2 ص601).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن محمد. از محدثین کثیرالروایة است. وی مردی فاضل و ثقه بود. از اوست: کتاب «مصباح الانوار فی مناقب امام الابرار» که در آن از شاذان بن جبرئیل القمی روایت کرده است. (روضات الجنات ص767).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن محمد الربعی. محدث است و از حمادبن زید روایت کرده. العقیلی، سند حدیث وی را پیوسته ندانسته. ابن حبان به ثقه بودنش گواهی داده و گفته است که یحیی بن عثمان بن صالح از او روایت کرده است. (لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن مغیرة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم، ملقب به ذوالرحمین. عم ابوجهل است. و بنابه روایتی وی پدر مادر عمر بن خطاب دومین خلیفه از خلفای راشدین بود. رجوع به حبیب السیر چ خیام ج1 ص465 و عقدالفرید ج5 ص24 و ج6 ص108 و ج8 ص163 شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن هلال الدمشقی، مکنی به ابوعقیل. رجوع به ابوعقیل هاشم... شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن یحیی بن احمد، مشهور به شامی یمنی. از نسل امام هادی یحیی بن الحسین الحسنی العلوی. فقیه و از بزرگان زیدیه و ادبای ایشان بود. در سال 1087 ه . ق. در جدة به دنیا آمد و در صنعاء پرورش یافت. مدتی قضاء صنعاء به وی واگذار گردید. در اوائل خلافت منصور (حسین بن القاسم) بواسطهء پیوستن به مخالفین وی گرفتار محنت و عذاب گردید و سپس منصور او را عفو کرد و گرامی داشت. هاشم در سال 1158 ه . ق. در صنعاء وفات یافت. وی دارای تألیفاتی است که از آنجمله: «نجوم الانظار» که حاشیه ای بر البحر الزخار است، در فقه و «صیانة العقائد» و «موارد الظمآن، المختصر من اغاثة اللهفان» هاشم شاعر نیز بود و طبعی لطیف داشت. از اوست:
و اذا القلب علی الحب انطوی
فاشتراط القرب و اللقیا غریب.
و از همو :
لم یبکنی جورالغرام، و لاشجی
قل بی المتیم بلیل بسجوعه
لکنه و عدالخیال بوصله
طرفی فرش طریقه بدموعه.
(اعلام زرکلی چ2 ج9).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن یحیی الجرمی. محدث است و از ابودعیل روایت کرده. (لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن یزیدبن عبدالملک بن مروان بن الحکم. از فرزندان یزیدبن عبدالملک خلیفهء اموی. (عقدالفرید ج5 ص205).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ابن یقین. محدث است.

هاشم.

[شِ] (اِخ) عنوان بن عثمان الزبیدی الشامی، مکنی به ابوالبر. رجوع به ابوالبر، هاشم... شود.

هاشم.

[شِ] (اِخ) لَبیبة از زنان ادیب، اهل لبنان که به سال 1882 م. در بیروت به دنیا آمد و از شاگردان ابراهیم الیازجی است و مجله «فتاالشرق» را تأسیس و منتشر کرد. (اعلام المنجد).

هاشم.

[شِ] (اِخ) (سید...) نجفی. از علماء و زهاد و فقهای شیعه است. وی دربارهء شیخ جعفر نجفی صاحب کتاب کشف الغطاء گفته است: هر کس که بخواهد صورت مردم بهشت را ببیند، باید در صورت شیخ جعفر نجفی نگاه کند. (روضات الجنات ص152).

هاشم.

[شِ] (اِخ) ولید، مکنی به ابوطالب. رجوع به ابوطالب هاشم شود.

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) از قراء جنوبی حومهء تهران. (جغرافیای سیاسی کیهان ص350). دهی است جزء دهستان بهنام عرب بخش ورامین شهرستان تهران، واقع در 7000 گزی جنوب خاور ورامین، کنار راه آهن و ایستگاه پیشوا. ناحیه ای است جلگه ای و معتدل. دارای 361 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصول آن غلات، صیفی و چغندر قند و راه آن از طریق امامزاده جعفر اتومبیل رو است. اهالی به زراعت گذران میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان یاطری بخش گرمسار شهرستان دماوند، واقع در 7000 گزی خاور گرمسار و 3000 گزی راه شوسهء سمنان به تهران. ناحیه ای است جلگه ای و معتدل. دارای 110 تن سکنهء فارسی زبان است. از حبله رود مشروب میشود. محصول آنجا پنبه، بنشن، انار و انجیر است. اهالی به زراعت مشغولند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان سدن رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان، واقع در 9 هزارگزی شمال باختری گرگان، کنار راه شوسه. دشت، معتدل، مرطوب، مالاریایی و دارای 175 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولاتش غلات و برنج است. اهالی به شغل زراعت و گله داری مشغولند و صنایع دستی زنان بافتن پارچه های ابریشمی و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرگور بخش سلوانای شهرستان ارومیّه، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاور سلوانا و 1500 گزی باختر راه ارابه رو زیوه به ارومیّه. در دامنه قرار گرفته و هوایش معتدل است. منطقه ای است مالاریائی و دارای 309 تن سکنهء کردی زبان میباشد. آب آن از درهء نادری و محصولاتش غلات، توتون و حبوبات است. اهالی به شغل زراعت و گله داری مشغولند و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از بخش دره شهر شهرستان ایلام، واقع در 6 هزارگزی جنوب باختری دره شهر و 9 هزارگزی جنوب راه مالرو ایلام. منطقه ای است کوهستانی، گرمسیر و مالاریایی. دارای 123 تن سکنهء لری زبان میباشد. آب آن از رودخانهء سیکان و محصولات آنجا غلات، برنج، حبوبات، روغن و لبنیات است. اهالی به شغل زراعت و گله داری زیست میکنند و صنایع دستی آنجا قالیبافی است. پاسگاه ژاندارمری دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) نام محلی کنار راه همدان و کرمانشاه میان میرعزیز و پاقلعه در 511500 متری تهران. (یادداشت مؤلف). دهی است از دهستان چمچمال بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 8 هزارگزی صحنه، کنار راه شوسهء کرمانشاه به همدان. در دشت قرار گرفته و هوای آن سرد معتدل و دارای 70 تن سکنه کردی و فارسی زبان است. آب آن از رودخانهء باریک و گاماسیاب تأمین می شود. محصول آن غلات، توتون، چغندر قند و حبوبات است. اهالی به زراعت مشغولند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان نورعلی بخش دِلْفان شهرستان خرم آباد، واقع در 12 هزارگزی جنوب باختر نورآباد و 9 هزارگزی باختر نورآباد و 9 هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. منطقه ای است جلگه ای سردسیر و مالاریایی. 480 تن سکنهء لری و فارسی زبان دارد. ساکنین از طایفهء نورعلی بوده قسمتی چادرنشین هستند. آب آن از سراب گنجینه و چشمه ها و محصولاتش غلات، توتون، لبنیات و پشم است. اهالی به زراعت و گله داری مشغولند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان خَفْرَک بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 52 هزارگزی شمال خاور زرقان و 3 هزارگزی راه شوسهء اصفهان به شیراز. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و مالاریایی و سکنهء آن 80 تن فارسی زبان است. از رودخانهء سیوند مشروب میشود و محصولاتش غلات و چغندر است. اهالی به شغل زراعت گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت بخش زرقان شهرستان شیراز، واقع در 65 هزارگزی شمال زرقان و 1000 گزی راه فرعی مرودشت به اَبَرْج. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل مالاریایی و دارای 76 تن فارسی زبان. آب آن از قنات و محصولات آنجا غلات و چغندر قند و شغل اهالی زراعت است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان قلعه عسکر بخش مشیز شهرستان سیرجان، واقع در 56 هزارگزی جنوب خاوری مشیز و 4 هزارگزی جنوب راه مالرو لاله زار به قلعه عسکر. منطقه ای است کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 840 تن فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولاتش غلات و حبوبات است. اهالی به شغل زراعت گذران میکنند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان برج اکرم بخش فَهَرج شهرستان بم، واقع در 15 هزارگزی جنوب خاوری فهرج و 3 هزارگزی راه فرعی بم به ریگان. در جلگه قرار گرفته گرمسیر و مالاریائی، سکنهء آن 175 تن فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولات آنجا غلات، خرما و حناست. اهالی به زراعت مشغولند. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش رایِن شهرستان بم، واقع در 10 هزارگزی جنوب خاوری راین و 8 هزارگزی جنوب راه فرعی راین به نی بید. 15 تن در آنجا زندگی میکنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش شهداد شهرستان کرمان، واقع در 45 هزارگزی جنوب خاوری شهداد، سر راه مالرو کِشیت. دِهُو. سکنهء آن 5 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 9 هزارگزی جنوب باختری بیرجند، در دامنه قرار گرفته و هوای آن معتدل است. 420 تن فارسی زبان در آنجا زندگی میکنند. آب آن از قنات و محصولاتش میوه و غلات است. اهالی به زراعت مشغولند و صنایع دستی آنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. مزارع تک پهن، علیشاه و سیدمهدی جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان زاوهء بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه، واقع در 22 هزارگزی شمال خاوری تربت حیدریه و 4 هزارگزی شمال راه شوسهء عمومی تربت به باخرز. ناحیه ای است جلگه ای، هوای آن معتدل و جمعیت آن 14 تن فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت است. اغلب درویش میباشند. راه مالرو دارد و از زاوه اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان رباط سرپوشیدهء بخش حومه شهرستان سبزوار، واقع در 28 هزارگزی خاور سبزوار، سر راه شوسهء قدیمی سبزوار. ناحیه ای است جلگه ای و معتدل و دارای 524 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولاتش غلات و پنبه است. اهالی به شغل زراعت مشغولند و راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان دربقاضی بخش حومهء شهرستان نیشابور، واقع در 6 هزارگزی جنوب نیشابور در جلگه قرار گرفته است و هوای آن معتدل است. 79 تن فارسی زبان در آنجا زندگی میکنند. آب آن از قنات و محصولش غلات است. اهالی به زراعت مشغولند. راه اتومبیل رو دارد. ایستگاه راه آهن در این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان رستاق بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر، واقع در 3 هزارگزی شمال خاور خلیل آباد و 5 هزارگزی شمال راه شوسه عمومی بَرْدِسْکَن کاشمر. منطقه ای است جلگه ای، گرمسیر و دارای 273 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولاتش غلات، زیرهء سبز و انار است. اهالی به شغل زراعت گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان گُلمکان بخش طُرقِبِهء شهرستان مشهد، واقع در 30 هزارگزی شمال باختری طرقبه. موقع جغرافیایی آن جلگه، معتدل و دارای 24 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولات آنجا غلات، بنشن و میوه و شغل مردمش زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان تَبادْکان بخش حومهء ارداک شهرستان مشهد، در 36 هزارگزی شمال باختری مشهد و 9 هزارگزی جنوب راه شوسهء مشهد و 9 هزارگزی جنوب راه شوسهء مشهد به قوچان واقع شده است. موقع جغرافیایی آن جلگه، معتدل و دارای 307 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از قنات و محصولش غلات و شغل مردم آن زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، واقع در 29 هزارگزی خاور کوهپایه و 7 هزارگزی جنوب راه شوسهء اصفهان به یزد واقع شده. ناحیه ای است کوهستانی، هوای آن معتدل و دارای 133 تن سکنهء فارسی زبان است. آب آن از رودخانه و محصولاتش غلات و کنجد است. اهالی به شغل زراعت گذران میکنند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان رودشت بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان، واقع در 26500 گزی جنوب باختر کوهپایه و متصل به راه باقرآباد به کوهپایه. دارای 156 تن سکنهء فارسی زبان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی از بخش حومهء شهرستان نائین، واقع در 30 هزارگزی جنوب باختر نائین و متصل به راه نایین به هاشم آباد. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و سکنهء آن 100 تن فارسی زبانند. از قنات مشروب میشود و محصول آن غلات و شغل مردمش زراعت است. راه فرعی دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هاشم آباد.

[شِ] (اِخ) دهی است از دهستان هرات و مروست بخش شهربابک شهرستان یزد، واقع در 22500 گزی باختر شهربابک و 3 هزارگزی خاور راه مروست به هرات خوره. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و مالاریایی و دارای 307 تن سکنهء فارسی زبان میباشد. آب آن از قنات و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان قالی بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هاشم آباد ارباب کیخسرو.

[شِ دِ اَ کِ خُ رَ / رُو] (اِخ) دهی است از دهستان غار بخش ری شهرستان تهران، واقع در 15 هزارگزی شمال باختری شهرری و 2 هزارگزی شمال راه رباط کریم. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 163 تن سکنهء فارسی است. آب آن از قنات و در بهار از سیلاب رودکن مشروب میشود. محصول آن غلات، چغندر قند و صیفی و شغل مردمش زراعت است. راه آن مالرو و از ایستگاه تپه سفید اتومبیل میتوان برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هاشم اوقص.

[شِ مِ اَ قَ] (اِخ) از نساک و زهاد عرب. وی محدث بود. النجاری و الجوزجانی، او را غیرثقه ذکر کرده اند. هاشم سخنوری ماهر و شیوا بود. روایت شده است که وی هنگام نماز کفش به پا میکرد و با پای برهنه نماز نمی گزارد. (البیان و التبیین ج1 ص283 و ج3 ص75 و لسان المیزان ج6 ص184).

هاشم بحرانی.

[شِ مِ بَ] (اِخ) ابن سلیمان بن اسماعیل الحسینی البحرانی الکَتْکانی التوبلی (منسوب به «توبلی» و «کتکان» از قراء بحرین)، مشهور به «البحرانی». از مفسرین امامی و علمای ادب و رجال حدیث بوده و از جمله آثار اوست: «ایضاح المسترشدین» در شرح احوال خوارج، و «البرهان فی تفسیرالقرآن» در دو مجلد و «الدر النضید فی فضایل الحسین الشهید» و «سلاسل الحدید» که منتخبی است از شرح نهج البلاغه ابن الحدید و «الانصاف فی النص علی الائمة الاشراف من آل عبدمناف» و «تنبیه الاریب» در شرح رجال تهذیب، و «تبصرة الولی فی من رای القائم المهدی» و «غایة المرام و حجة الخصام» و غیره. صاحب روضات الجنات دربارهء وی گفته است که وی در تألیفاتش فقط به جمع و تألیف پرداخته و از خود چیزی دربارهء مسائل و ترجیح اقوال یا بحث در آنها و اختیار مذهبی بر مذهب دیگر نیاورده است. هاشم در سال 1107 ه . ق. در بحرین وفات یافت و در توبلی به خاک سپرده شد. (از اعلام زرکلی چ2 ج9) رجوع به فهرست کتابخانهء مدرسهء سپهسالار ج1 ص 89، 221، 286، 303 و 310 و ج2 ص 44 و 286 شود.

هاشم بیگ.

[شِ بِ] (اِخ) فزونی استرآبادی. مؤلف کتاب بحیره و شاعر معروف ایرانی، متوطن در هند در قرن یازدهم هجری که ساقی نامه ای به نام شاه عباس صفوی و در مدح وی سروده است. در شعر فزونی تخلص میکرد. (تذکرهء میخانه چ گلچین معانی ص674). رجوع به فزونی استرآبادی شود.

هاشم بیگی.

[شِ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهدشت بخش طرهان شهرستان خرم آباد، واقع در 21 هزارگزی جنوب باختری کوهدشت و 21 هزارگزی جنوب باختری راه اتومبیل رو خرم آباد به کوهدشت. در دامنه قرار گرفته، هوایش معتدل و مالاریایی است. 240 تن سکنهء لکی و فارسی زبان در آنجا زندگی میکنند. ساکنین از طایفهء گراوند بوده قسمتی چادرنشین هستند. آب آن از چشمه و محصولات آن غلات، لبنیات و پشم است و اهالی به شغل زراعت و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو و در تابستان اتومبیل رو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هاشم چکله.

[شِ ؟] (اِخ) مکنی به ابوالعزیز. از شعرای اصفهان است. در کتاب ترجمهء محاسن اصفهان نام وی در ردیف شعرای پارسی اصفهان آورده شده است. (ترجمهء محاسن اصفهان ص125).

هاشم خان.

[شِ] (اِخ) پسر میرزا یدالله اصفهانی، قونسول ایران در مسکو. مغنی نیکلا امپراطور روس. (یادداشت مؤلف).

هاشمخان.

[شِ] (اِخ) (میرزا...) از رجال سیاسی و اداری و دانشمندان ایران در دورهء قاجاریه است. وی استاد علوم سیاسی در دارالفنون مدتها کفیل ادارهء روس در وزارت امور خارجه بود. میرزا هاشمخان کتابی در جغرافیای عمومی عالم برای دانشجویان سه کلاس اول مدرسهء سیاسی تألیف کرد که از منابع و مآخذ فرانسه و غیره ترجمه شده و مشتمل بر جغرافیای طبیعی، سیاسی، ثروتی و احصائی تمام ممالک جهان است. این کتاب تاکنون به چاپ نرسیده و یک نسخه خطی از آن به خط یکی از شاگردان مدرسهء سیاسی به نام علی بن الحسین الاَذربایجانی که در سال 1333 آن را نوشته است، در کتابخانهء مرحوم علامهء دهخدا وجود دارد. این نسخه به خط نسخ خوانا در 737 صفحه نوشته و کاتب در روی جلد آن نوشته است: «هذا جزوهء جغرافیای عمومی عالم ترجمه و تألیف جناب مستطاب اجل آقای آقا مرحوم میرزا هاشمخان کفیل ادارهء روس وزارت جلیلهء امور خارجه و معلم مدرسهء علوم سیاسی که از برای محصلین سه کلاس اول مدرسهء مذکور از کتب فرانسه و غیره جمع و تدوین نموده اند. این کتاب به علاوهء مقدمه، شامل شرح مفصل طبیعی و سیاسی و ثروتی و احصائی تمام ممالک عالم است». و در پایان کتاب راجع به تاریخ تحریر آن نوشته شده: «در یوم چهارم شهر شوال المکرم 1333 هجری ختم گردید».

هاشمخان.

[شِ] (اِخ) خوافی. یا هاشم علیخان. از نویسندگان ایران است که در قرن 11 هجری در هند میزیسته. وی تاریخی به نام «منتخب اللباب» به فارسی تألیف کرده است. (سبک شناسی بهار ج3 ص258 و 298).

هاشم خانی.

[شِ] (اِخ) تیره ای از ایل جلیلوند که در اطراف قزوین سکونت دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص368).

هاشم خطیب.

[شِ مِ خَ] (اِخ) ابن احمدبن عبدالواحدبن هاشم الاسدی، مکنی به ابوطاهر. اهل حلب، خطیبی بلیغ و واعظ و ادیب بود. اصلش از رقه و در سال 496 ه . ق. در حلب به دنیا آمد. شغل خطبه خوانی حلب به وی واگذار گردید. محمد بن نصر القیسرانی این بیت را دربارهء او گفته است:
شرح المنبر صدراً لتلقیک رحیباً
اتری ضم خطیباً منک ام ضمخ طیبا.
وی آثاری از خود به یادگار گذاشته از آنجمله: کتاب «التنبیه علی اللحن الخفی» و کتاب «مناجاة العارفین» و دیوان «خطب» و کتاب «افراد ابی عمروبن العلا». در سال 577 ه . ق. در حلب وفات یافت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9).

هاشم رود.

[شِ] (اِخ) نام رودی است در مازندران که در ناحیهء نور جاری است. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص55).

هاشم زائی.

[شِ] (اِخ) طایفه ای از طوایف ناحیهء سرحدی بلوچستان مرکب از 45 خانوار که مطیع و اصلاً سیستانی هستند. زبان ایشان بلوچی و نسبت به مذاهب بی علاقه میباشند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص96).

هاشمسا.

[شَ] (اِخ) نام محلی از توابع سبزوار. (یادداشت مؤلف).

هاشم سغدی.

[شِ مِ سُ] (اِخ) شاگرد ابوبکر وراق ترمذی (محمدبن عمر الحکیم الترمذی از مشایخ صوفیه). اصلش از سغد سمرقند بود. وی سخنان استاد و پیر خود ابوبکر وراق را پیوسته به یاد داشت و از آن نقل میکرد. از جمله از قول ابوبکر گفته است که: سخن افزونی، دل را سخت کند. تصفیه عبودیت اثبات مجوسیت است و انکار ربوبیت. عارف نبود آنکه علم معرفت گوید پیش ابناء دنیا. ربما اصلی رکعتین و انصرف منهما و انا بمنزلة من ینصرف من السرقة من الحیاء هاشم. تا روز وفات مرشد خود با وی بود و او را ترک نگفت. (نفحات الانس چ مهدی توحیدی پور ص125)

هاشم شیرازی.

[شِ مِ] (اِخ)محمدهاشم. از نویسندگان خوانین زندیه بود. رضاقلی خان هدایت در مجمع الفصحاء راجع به وی می نویسد: «نظر به فطرت پاک و طینت صافی ترک ملازمت دیوان کرد و به خدمت جناب قطب المحققین سیدقطب الدین محمد العزیزی الفارسی که از علما و فضلا و مشایخ سلسلهء علیهء ذهبیهء کبرویه بود رسیده به تصفیه و تزکیه کوشید و بادهء حقایق و معارف نوشیده بعد از وصول به مراتب بلند و حصول مقامات ارجمند، به مرتبهء مصاهرت و خلافت سید اختصاص یافت و مقتدای طالبان عهد شد. گاهی به مثنویات و غزلیات میپرداخته». سپس هدایت این چند بیت از اشعار او را نقل کرده است:
ای دوستان، ای دوستان رفتم ز خود من بارها
تا آنکه دیدم یار را در کسوت اغیارها
وحدت چو آمد در نظر کثرت شد از پیش نظر(1)
بتها شکستم سربه سر، وارستم از زنارها(2).
از همو:
هرچند نبینند عیان مهر چو خفاش
خورشید نهان نیست ز صاحبنظری چند
غواص صفت غوطه در این لجهء توحید
خوردیم بسی تا که برآمد گهری چند.
رضاقلی خان هدایت در ریاض العارفین دو مثنوی به نامهای مناهل التحقیق و ولایت نامه را نقل کرده است و از آنجمله ابیات زیر است:
چون بتابد بر دل آن نور خدا
رنگ باطل ها شود از وی جدا
شبهه و شک نیست در ذات قدیم
که بود محتاج اثبات ای حکیم
این ولایت راه عشق دوست است
لب دین است این نه قشر و پوست است
تا نباشد جذب معشوقان ز پیش
عاشقان کی بگذرند از جان خویش
شاخ جنبان بینی اما باد نه
برگ رقصان بینی و شمشاد نه
جمله عالم همچو جامی پرشراب
عکس خورشید است کافتاده در آب
جمله ظلمت دیده و انوار نه
عکسها بینند روی یار نه
نقشها بینی تو و نقاش نه
دانه ها بینی و دانه پاش نه...
(مجمع الفصحاء ج2 ص572 و ریاض العارفین ص351).
(1) - در ریاض العارفین: بصر.
(2) - در ریاض العارفین: ادبارها.

هاشم عربی.

[شِ مِ عَ رَ] (اِخ) از مترجمین و مؤلفین مصری. از اوست: «مقالة فی الاسلام» که ترجمه ای است از یک متن انگلیسی که جرجس سال مؤلف انگلیسی آن را تألیف کرده است. هاشم بر ترجمهء این کتاب حواشی و تعلیقاتی افزوده. و نیز ذیلی بر کتاب «الثلاثة فصول الاولی لهاشم العربی» دارد. (معجم المطبوعات ج2 ستون 887).

هاشمگرد.

[شِ گِ] (اِخ) شهری بوده است در ماوراءالنهر. شهرکی است با گوسفند و چهارپای بسیار. (حدود العالم ص66).

هاشمة.

[شِ مَ] (ع ص) مؤنث هاشم. (اقرب الموارد).

هاشمة.

[شِ مَ] (ع اِ) شجه و شکستگی در استخوان بی آنکه جدا گردد. (ناظم الاطباء) (قطر المحیط). شکستگی سر که استخوان شکند یا بشکند آن را بی جدائی یا بشکند آن را، پس خون روان گردد پس برآرند آن استخوان شکسته را و آشکار گردانند فراشه را. (منتهی الارب) (آنندراج). شکستگی سر که استخوان را بشکند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). جراحتی که استخوان سر یا صورت را شکند.

هاشم هرات.

[شِ] (اِخ) دهی است در ده و نیم فرسخی جنوب مروست. (یادداشت مؤلف).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان اسفندقهء بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت، واقع در 105 هزارگزی جنوب ساردوئیه و 5 هزارگزی شمال راه فرعی بافت به جیرفت. سکنهء آن 12 نفرند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) نام یکی از طوایف ده گانهء سکنهء آمل. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص61).

هاشمی.

[شِ] (ص نسبی) منسوب به هاشم که جد عبدالله و پدر عبدالمطلب و پسر عبدمناف بود. (الانساب سمعانی) (آنندراج). کسی که از نژاد هاشم جد پیغمبر اسلام باشد. (ناظم الاطباء) :
می لعل پیش آورم هاشمی(1)
ز خُمّی که هرگز نگیرد کمی(2).
فردوسی (شاهنامه ص 2067).
- پیغمبر هاشمی؛ پیغمبر اسلام :
به تازی یکی نامه پاسخ نوشت
پدیدار کرد اندر او خوب و زشت
ز جنی سخن گفت و از آدمی
ز گفتار پیغمبر هاشمی.
(شاهنامه چ بروخیم ج9 ص2974).
- خال هاشمی؛ قسمی خال طبیعی سیاه و درشت بر پشت لب یا کنار دهان. (یادداشت مؤلف).
- رسول هاشمی؛ پیغمبر اسلام :
گر مدیح و آفرین شاعران بودی دروغ
شعر حسان بن ثابت کی شنیدی مصطفی
بر لب و دندان آن شاعر که نامش نابغه
کی دعا کردی رسول هاشمی خیرالوری.منوچهری.
|| منسوب به بطن بنی هاشم از قبیلهء قریش. || نام قسمی حلوا : و اغلب حلواهای نیکو چون هاشمی و صابونی و لوزینه و اباها و طبیخهای نافع هم خلفای بنی عباس نهادند. (نوروزنامه). || وزنی است معادل 11520 مثقال. (یادداشت مؤلف).
- کر هاشمی؛ ثلث کر معدل باشد، یعنی بیست قفیز و آن را کر هارونی و کر اهوازی نیز گویند. (یادداشت به خط مؤلف).
(1) - ن ل: ای هاشمی (از چ دبیرسیاقی).
(2) - در یادداشتی به خط مؤلف این بیت آمده است، اما در فهرست ولف دیده نشد.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) مکنی به ابومحمد. رجوع به عبدالصمدبن علی... هاشمی شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) مکنی به ابومحمد. رجوع به ابومحمد هاشمی شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) علی احمدخان. کتابی به نام مخزن الغرائب در تاریخ شعراء تألیف کرد. این کتاب یکی از مآخذ و منابع هرمان آته خاورشناس آلمانی در تألیف مقالهء مفصل خود به عنوان «ادبیات جدید فارسی» که در مجلهء دوم کتاب «اساس فقه اللغهء ایرانی» در فصل ادبیات به چاپ رسیده بوده است. (احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی چ 1319 ج3 صص878-879).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) از سادات قم و محرر محکمهء شرع بود. آذر بیگدلی در ردیف شعرای قم نام وی را آورده است و می نویسد: «از سادات آن دیار و به شیوهء زهد و تقوی معروف و در محکمهء شرع محرر بوده.» (آتشکدهء آذر چ مؤسسهء نشر کتاب ص245).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) ابوالقاسم. از روات است. ابوالقاسم اسماعیل بن محمد بن الفضل الاصفهانی که از مشاهیر ائمهء سنت است. از قول وی روایت دارد. رجوع به شدالازار ص45 شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) (خواجه...) یا (خواجه هاشم). از سادات بخارا و شیخ الاسلام آن دیار بود. وی از شعرای قرن نهم هجری است. آذر بیگدلی مؤلف تذکرهء آتشکده مثنوی به نام مخزن الانوار که به تقلید مخزن الاسرار نظامی گنجوی سروده شده به وی نسبت میدهد. ظاهراً صاحب آتشکده، این مثنوی را با مظهرالاَثار سرودهء هاشمی مشهور به جهانگیر اشتباه کرده، زیرا خود اضافه میکند که این مثنوی دیده نشده است. در مجالس النفائس ترجمهء سلطان محمد فخری هراتی نام این شاعر «خواجه هاشمی» و در ترجمهء حکیم شاه محمد قزوینی از همان کتاب «خواجه هاشم» ضبط گردیده و در تذکرهء آتشکده فقط به عنوان «هاشمی» ذکر گردیده است. این دو بیت از اوست:
کیفیتی که در دل پرآتش می است
کیفیتی است از لب ساقی نه از وی است.
به ناز سرمه مکش چشم بی ترحم را
نشسته گیر به خاک سیاه مردم را.
(مجالس النفائس ص144 و 379).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) (شیخ...) احمدبن ابراهیم بن مصطفی الهاشمی. در سال 1295 ه . ق. در قاهره به دنیا آمد. وی از شاگردان محمد عبده است. و مدتها سرپرست تعلیماتی و بازرس مدارس انگلیسی «ویکتوریا» را در قاهره عهده دار بود. از تألیفات اوست: «اسلوب الحکیم فی منهج الانشاء القویم» شامل 117 مقالهء کوتاه شرعی، ادبی، فلسفی و تاریخی. «جواهر الادب فی صناعة انشاء العرب». «جواهرالبلاغة» در معانی و بیان و بدیع و عروض و قافیه و فنون شعر. «السعادة الابدیه فی الدیانة الاسلامیّة». «المفرد العلم فی رسم القلم». «میزان الذهب فی صناعة شعر العرب». مشتمل بر سه فصل در فنون شعر و عروض و قافیه. و «مختار الاحادیث النبویة». در سال 1362 ه . ق. وفات یافت. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1887 و اعلام زرکلی ج1 ص86).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) (مولانا...) متخلص به خاموشی شاعر قرن نهم هجری. رجوع به خاموشی شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) سیدعلی. از شعرای لطیف طبع قرن نهم هجری است. امیر علیشیر نوائی در کتاب مجالس النفائس از وی یاد کرده و دربارهء وی چنین مینویسد: سیدی صحیح النسب و الحسب است، و در ملازمت میرزا عبداللطیف به سپاهیگری قیام نمود، طبعی زیبا دارد. سپس این بیت را از اشعار او نقل کرده:
در بیابان عدم بودم به فکر آن دهن
شد پدید آن خط سبز و گشت خضر راه من.
(مجالس النفائس ص14 و 189).
در لطائف نامه ترجمهء محمد فخری هراتی کلمهء «علی» در نام وی نیامده و با عنوان سیدهاشمی ذکر شده است.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) سیدمحمد ترکی برسوی. از شعرای ترک و دیوانی به ترکی دارد. و در «زبدة الاشعار» که خلاصهء اشعار پانصد تن از شعرای ترک دارد بیست و نه بیت از منتخب اشعار او آمده است. (کشف الظنون ج2 ص819).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عباس بن محمدعلی بن عبدالله بن عباس، مکنی به ابوالفضل. برادر سفاح و منصور خلیفهء عباسی است. منصور، ولایت دمشق و همه شهرهای شام را به او واگذار کرد و در زمان هارون الرشید به امارت الجزیره رسید. منصور وی را به جنگ با رومیان فرستاد. وی مردی روشن بین و صاحب رأی بود. هارون الرشید او را دوست میداشت و از وی تجلیل میکرد. محله «عباسیه» در مغرب بغداد منسوب به نام اوست. در سال 186 ه . ق. در بغداد درگذشت و در «عباسیه» به خاک سپرده شد. (اعلام زرکلی ج4 ص38).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عبدالله. در زمان هادی خلیفهء عباسی میزیست. وی از معاصرین عبدالله بن مقفع و به زندقه معروف بود. صاحب تاریخ گزیده وی را از کسانی میداند که اقدام به انشاء نقیض قرآن کردند. عبارت تاریخ گزیده در این باره چنین است: «قوم زنادقه در عهد او (هادی) قوت گرفتند. از ایشان عبدالله بن المقفع مصنف کتاب کلیله و دمنه به عربی و صالح بن عبدالقدوس و عبدالله بن داود عم زاده سفاح و عبدالله هاشمی خواستند که نقیض قرآن انشا کنند». سپس می نویسد: «هادی از حال ایشان واقف شد تمامیت را بکشت». (تاریخ گزیده صص300-301).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عبدالله بن اسماعیل. از امرای بنی عباس در قرن چهارم هجری که به زهد و پارسائی معروف بود. وی رساله ای به دوستش عبدالمسیح بن اسحاق الکندی که نصرانی متعصبی بود، نوشت و ضمن آن وی را به دین اسلام دعوت کرد. عبدالمسیح نیز رساله ای در جواب وی نوشت و در آن بعد از رد دعوت عبدالله بن اسماعیل وی را به دین نصرانی دعوت کرد. ذکر این دو رساله در آثارالباقیه ابوریحان بیرونی آمده است. (معجم المطبوعات ج2 ستون 1888).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عبدالله بن حارث بن نوفل هاشمی قرشی. رجوع به عبدالله بن حارث... شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عبدالله بن علی بن عبدالله بن العباس الهاشمی العباسی. عم ابوجعفر منصور خلیفهء عباسی است. در سال 103 ه . ق. به دنیا آمد. و در سنهء 147 ه . ق. به فرمان منصور خلیفه در بغداد به قتل رسید. وی مروان بن محمد ملقب به حمار آخرین خلیفهء اموی را در محل زاب شکست داد و او را تا دمشق تعقیب و آن شهر را فتح کرد و هشتاد نفر از اعیان بنی امیه را در ناحیهء رمله به قتل رسانید و دمشق را برای ورود سفاح آماده ساخت. وی در طول مدت خلافت سفاح امارت شهرهای شام را داشت و چون منصور برادرزاده اش به خلافت رسید، بر او خروج کرد و مردم را به بیعت خود دعوت کرد. منصور ابومسلم خراسانی را برای مطیع کردن عبدالله فرستاد و در نصیبین جنگی بین این دو درگرفت و سرانجام عبدالله شکست یافت و متواری شد و به بصره گریخت. منصور وی را امان داد و چون تسلیم شد او را در بغداد محبوس کرد و دستور داد سقف زندان را بر سر عبدالله فروکوفتند و بدین ترتیب وی را به قتل رسانید. (از اعلام زرکلی ج4 ص241).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عبدالله بن محمد (ابن الحنفیة)بن علی بن ابیطالب، مکنی به ابوهاشم. رجوع به ابوهاشم عبدالله بن محمد... شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) عیسی بن عبدالله بن عباس الهاشمی. از علمای دورهء عباسی است. وی عم سفاح و منصور و مردی زاهد و ناسک بود و از کارها و مشاغل سلطنتی کناره گیری کرد. در مدینه به سال 83 ه . ق. به دنیا آمد به بغداد سکونت گزید و در همانجا به سال 164 ه . ق. درگذشت. «نهر عیسی» و «قصر عیسی» و «قطیعهء عیسی» در بغداد منسوب به اوست. (از اعلام زرکلی ج5 ص490).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) قاضی ابوعمرو، قاسم بن جعفربن عبدالواحد... الهاشمی. محدث کثیرالروایه، وی اهل بصره و فاضل و امین و ثقه بود. از ابوالحسن علی بن اسحاق البحتری و عبدالغافربن سلامة الحمصی و جز آنان حدیث شنید. ابوبکر احمدبن علی بن ثابت الخطیب و ابوعلی حسن بن علی الوحشی و بسیاری دیگر از وی روایت کرده اند. (از الانساب سمعانی).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) قاضی عبدالله. از نزدیکان القائم بامرالله بیست و ششمین خلیفهء عباسی بود. خلیفه، وی را به رسالت نزد طغرل بیگ اولین پادشاه سلجوقی به ایران فرستاد. (تاریخ گزیده ص354).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) مأمون بن شریف... العباسی القرشی، مکنی به ابومحمد. واعظ فصیح، در 560 ه . ق. در بغداد متولد شد و به سال 633 ه . ق. در همان شهر درگذشت. وی نظمی نیکو و نثری شیوا داشت. (از اعلام زرکلی ج6 ص147).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) محمد بن احمدبن ابی موسی الهاشمی، مکنی به ابوعلی. قاضی و از علمای حنبلی بود. در سال 345 ه . ق. در بغداد به دنیا آمد و در 428 در همان شهر وفات یافت. وی مورد احترام القادربالله و القائم بامرالله خلفای عباسی بود و در جامع منصور حلقهء درسی داشت. کتبی تألیف کرد که از آن جمله است: «الارشاد» در فقه و «شرح کتاب الخرقی». (از الاعلام زرکلی ج7 ص205).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) محمد بن عبدالله بن محمد، مکنی به ابوالحسن و معروف به ابن سکرة. رجوع به ابن سکرة شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) محمد بن علی بن حمزة بن الحسن بن عبیداللهبن عباس بن علی بن ابیطالب، مکنی به ابوعبدالله. در بغداد به دنیا آمد. شاعر و راوی و محدث بود. مرزبانی گفته است که وی اخبار زیادی از خانواده و بنی اعمامش روایت کرده است. ابن ابی حاتم گفته است که وی مردی راستگو و ثقه و امین بود و ابن خرم او را محدث وصف کرده. وی طبع شعر نیز داشت و ابیاتی از او باقی مانده. در سال 287 ه . ق. وفات یافت. این بیت از اوست:
لو کنت من أمری علی ثقة
لصبرت حتی یبتدی أمری.
(از اعلام زرکلی ج7 ص155).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب الهاشمی القرشی. پدر سفاح و منصور خلفای عباسی در سال 62 ه . ق. در قریه ای به نام حمیمة واقع در شراة به دنیا آمد. وی اولین کسی است که قیام به دعوت برای بنی عباس کرد. در اواخر روزگار دولت اموی (بعد از سنهء 120 ه . ق.) به امامت هاشمیین رسید و اقامتگاهش در ناحیهء شراة بین شام و مدینه بود. ابتدای دعوت او سنه 100 ه . ق. وی دعاتی برای متنفر کردن مردم از بنی امیه و جلب و دعوت آنها به بنی عباس، به اطراف میفرستاد. پیروان وی خمس اموالشان را به او میدادند و وی آن را در راه نشر دعوت خرج میکرد. او مردی عاقل، بردبار و خوش سیما بود. در سال 125 ه . ق. در شراة درگذشت. (از اعلام زرکلی ج7 ص153).

هاشمی.

[شِ] (اِخ) مغیرة بن الحارث، مکنی به ابوسفیان. رجوع به ابوسفیان بن الحارث... شود.

هاشمی.

[شِ] (اِخ) یاسین حلمی «پاشا» ابن السید سلماس الهاشمی. از رجال بزرگ سیاسی عراق در 1299 ه . ق. در بغداد متولد شد و در همانجا به تحصیل پرداخت و سپس برای ادامهء تحصیل به برلین رفت و در 1905 م. رئیس «ارکان حرب» شد. سپس وارد جمعیت «العهد» گردید و به موصل و از آنجا به دمشق نقل مکان کرد. در سنهء 1916 م. به شریف فیصل (ملک فیصل بن الحسین) پیوست و این دو، وارد حزب «العربیة الفتاة» گردیدند. مرام حزب مذکور آزاد کردن عرب از سلطهء استعمار ترک بود. وی در جنگ اتریش و روسیه به دفاع از اتریش در مقابل روس جنگید و در این جنگ بود که نبوغ نظامی او ظاهر شد. یاسین به فرماندهی سپاهی که مرکزش «شونه» در مشرق اردن بود انتخاب شد و با انگلیسی ها معاهده بست و مشترکاً با ترکها جنگید. در این جنگ مجروح شد و به ناچار عقب نشینی کرد و در دمشق پنهان شد. در این موقع نیروی فیصل فاتحانه وارد دمشق گردید و یاسین از طرف فیصل به ریاست دیوان شورای جنگی منصوب شد (سال 1918م.). هنگامی که عراق بر ضد انگلستان شورش کرد یاسین به کمک شورشیان پرداخت و انقلاب را اداره میکرد. فرماندار انگلیسی در دمشق وی را به منزل خود دعوت به چای کرد، هنگامی که یاسین از منزل فرماندار خارج میشد بوسیلهء عده ای از سربازان انگلیسی دستگیر و به شهر «لد» در فلسطین تبعید گشت. مردم دمشق قیام کرده آزادی وی را خواستار شدند. سرانجام بعد از پنج ماه و 23 روز گرفتاری آزاد شد و به دمشق برگشت. و در آنجا بود تا در اگوست 1921 م. که دولت مستقل عراق تشکیل شد به عراق وارد گشت. وی دو بار مأمور تشکیل کابینه گردید. در کابینهء اول خود قانون اساسی عراق را وضع و به تصویب رسانید و مجلس شورای ملی را تشکیل داد و در کابینهء دوم خود قانون نظام وظیفهء اجباری را وضع کرد و به تجهیز ارتش و تهیهء طیارات جنگی و احداث کارخانه های اسلحه سازی پرداخت و نیز پیمان مودت و دوستی و پیمانهای دفاعی با ممالک عربستان سعودی و یمن بست. وی حزب «الشعب» را که اولین حزب سیاسی عراق است تأسیس کرد. در مجلس مؤسسان عراق به عضویت انتخاب شد. یاسین تا سال 1936 م. رهبر مطلق العنان عراق بود و سیاست آن کشور را به میل و ارادهء خود اداره میکرد. در این سال شورش «بکر صدقی» بر ضد وی برپا شد. و در نتیجه یاسین به بیروت رفت و در همانجا مرد و به خاک سپرده شد. وی مردی روشنفکر، قوی اراده، دوراندیش و کم حرف بود و در ممالک عربی احترام بسیار داشت. (از اعلام زرکلی ج9 ص154).

هاشمیان.

[شِ] (اِخ) رجوع به بنی هاشم شود.

هاشمی دهلوی.

[شِ یِ دِ لَ] (اِخ) میر محمدهاشم شاه و مشهور به شاه جهانگیر و مکنی به ابوعبدالله. از شعرای ایرانی هند در نیمهء اول قرن دوازدهم هجری است. در سال 1073 ه . ق. در دهلی متولد شد. نسبش از طرفی به شاه نعمت الله کرمانی و از طرف دیگر به شاه قاسم الانوار میرسد. اجدادش از ایران به هند مهاجرت کرده و در دهلی اقامت کرده اند و به ترویج شریعت اسلام پرداخته اند. در غزل و مثنوی دست داشت و مثنویی به نام مظهرالاَثار به تقلید مخزن الاسرار نظامی سرود. صاحب تذکرهء آتشکده نام این مثنوی را مظهر الاسرار ذکر کرده است. در سال 1150 ه . ق. وفات یافت. دیوانی از او باقی است که در کشف الظنون ذیل «دیوان هاشمی» از آن یاد شده. از اوست:
به خود ره نیست یک دم این دل محو تماشا را
تماشای جمالت برده است از دست ما، ما را.
کجاست آنکه مرا ساغری به دست دهد
نه درد داند و نه صاف هرچه هست دهد
چو هاشمی من و خون جگر که ساقی دهر
می مراد به دون همتان پست دهد.
از مثنوی مظهرالاَثار اوست:
ای کرمت همنفس بیکسان
جز تو کسی نیست کس بیکسان
بیکسم و همنفس من توئی
رو به که آرم که کس من توئی
ای ز جمال تو جهان غرق نور
نور بطون تو حجاب ظهور
کون و مکان مظهر نور تواَند
جمله جهان محض ظهور تواَند.
(مجمع الفصحاء ج2 ص56).
رضاقلی خان هدایت صاحب مجمع الفصحاء شرح حال این شاعر را با خواجه هاشم بخارائی که شیخ الاسلام بخارا بوده و در قرن نهم میزیسته خلط کرده و بیت:
«به ناز سرمه مکش چشم بی ترحم را
نشسته گیر به خاک سیاه مردم را»
را که امیر علیشیر نوائی صاحب مجالس النفائس به خواجه هاشم یا خواجه هاشمی (شیخ الاسلام بخارا) نسبت داده است به شاعر فوق نسبت میدهد.

هاشم یزیدی.

[شِ مِ یَ] (اِخ) از روات قرائت کسائی (ابوالحسن علی بن حمزه) بود. (الفهرست ابن الندیم ص47).

هاشمیون.

[شِ می یو] (اِخ) جِ هاشمی. اولاد و احفاد هاشم بن عبدمناف. رجوع به بنی هاشم شود.

هاشمیة.

[شِ می یَ] (ص نسبی، اِ) مؤنث هاشمی، منسوب به هاشم. || روپوش مخصوص است زنان عرب را.

هاشمیة.

[شِ می یَ] (اِخ) درة بنت ابی لهب عبدالعزی بن عبدالمطلب بن هاشم. وی دخترعموی محمد پیغمبر اسلام است. شاعره بود و با حارث بن عامربن نوفل بن عبدمناف در دورهء جاهلیت ازدواج کرد. شوهرش در جنگ بدر کشته شد، در حالی که مسلمان نشده بود. پس از او درة با دحیة بن خلیفة الکلبی ازدواج کرد و در مکه به اسلام گروید و به مدینه مهاجرت کرد. روایت شده است که وی به پیغمبر شکایت برد که بعضی از زنان، وی را بواسطهء پدرش (ابولهب) به مناسبت آیه «تبت یدا ابی لهب» تحقیر و سرزنش میکنند. پیغمبر بپاخاست و با صدای جلی گفت: چرا برخی از مردم مرا با ایذاء منسوبین و خویشانم آزار میدهند؟ و نیز هاشمیه از پیغمبر روایت کرده است که فرمود: هرگز مرده سبب آزار زنده نمی شود. (از اعلام زرکلی ج3 ص15).

هاشمیه.

[شِ می یَ / یِ] (ص نسبی، اِ) از مسکوکات عربی که به فرمان ابوجعفر منصور دومین خلیفهء عباسی در شهر هاشمیه زده شد. این سکه به نام شهری که محل ضرب آن بود هاشمیه نامیده شد. وزن آن برابر با یک مثقال بصری نقره مقرر گشت. این سکه تا سال 192 ه . ق. با همین وزن رایج بود و در رجب 192 ه . ق. وزن آن به نیم حبه نقره کاهش یافت و دوباره پس از مدتی به وزن اولش، یعنی یک مثقال تمام نقره برگشت داده شد. در زمان امین پسر هارون الرشید که ضرابخانه ها زیر نظر عباس بن الفضل بن الربیع اداره میشد در بالای سکه هاشمیه جملهء «ربی الله» و در زیر آن «العباس بن الفضل» منقوش گشت. (النقود العربیة صص47-49).

هاشمیه.

[شِ می یَ] (اِخ) شهری است که سفاح اولین خلیفهء عباسی آن را در کوفه بنا کرد. توضیح آنکه چون خلافت به سفاح رسید به کاخ ابن هبیرة فرودآمد و ساختمان آن را به اتمام رسانید و بشکل شهری درآورد و هاشمیه نام نهاد. ولی این نام در بین مردم شیوع پیدا نکرد و باز به اسم اولی آن یعنی ابن هبیره میخواندند. خلیفه را این قضیه مطبوع طبع نبود و بدان جهت دست از آن مکان برداشت و در جای دیگر شهری ساخت و در آنجا سکونت گزید. ولی این بار هم مقبول طبع او واقع نشد و در زمین انبار شهر معروف هاشمیه را بنا کرد و بدانجا منتقل شد و تا آخر زندگی خود در همین شهر اقامت داشت و در همین جا هم به خاک سپرده شد. هنگامی که جانشین او منصور به خلافت رسید این شهر ناتمام را به اتمام رسانیده پایتخت خود ساخت. ولی پس از چندی شهر بغداد را بنا نهاد و پایتخت را بدانجا منتقل کرد. منصور عباسی، عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب و اهل بیتش را در همین شهر هاشمیه زندانی کرد. (از معجم البلدان). حمدالله مستوفی صاحب نزهة القلوب، بنای شهر هاشمیه را به علی بن ابیطالب خلیفهء چهارم از خلفای راشدین نسبت داده و گفته است که ابوجعفر منصور دومین خلیفهء عباسی آن را به اتمام رسانید و بر گرد آن بارو کشید. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص31).

هاشمیه.

[شِ می یَ] (اِخ) قریه ای بوده است در نزدیک ری. (از معجم البلدان ج4 ص389).

هاشمیه.

[شِ می یَ] (اِخ) آبی است در مشرق خزیمیه بر راه مکه. بنی الحارث بن ثعلبه را که بطنی از قبیلهء بنی اسد است و به طول چهار میل فاصله از آن آبی است که «اراطی» نام دارد. (از معجم البلدان ج4 ص389).

هاشمیه.

[شِ می یَ] (اِخ) (فرقهء...) پیروان ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه را گویند که پس از او امامت را به فرزندان عباس منتقل میدانستند. این طایفه مدعی بودند که امام، عالم به تمام امور است و کسی که امام را نشناسد همانند کسی است که معرفت به خدا نداشته باشد. اینان معتقدند که برای هر ظاهری، باطنی است و برای هر شخصی، روحی و برای هر تنزیلی، تأویلی و برای هر مثالی در آن عالم، در این جهان حقیقتی، و هرچه در همهء گیتی منتشر است از حکمتها و اسرار، در شخص انسانی مجتمع است و آن علوم را امیرالمؤمنین علی کشف نموده بود و پس از حیات به فرزند خویش محمد حنفیه سپرد و پس از محمد حنفیه، آن علوم به ابوهاشم منتقل گردید. پس از ابوهاشم شیعیانش به پنج فرقه متفرق شدند، فرقه اول گفتند: ابوهاشم هنگام بازگشت از شام، در ارض شراة بدرود زندگانی گفت و امامت از او بنابه وصیت وی به محمد بن علی بن عبدالله عباس منتقل گردید و این وصیت را در اولادش ایجاز کرد تا خلافت به بنی عباس رسید و گفتند که بنی عباس را در خلافت حق است از جهت اتصال نسب ایشان با پیغمبر و چون پیغمبر رحلت کرد، عمش عباس به وراثت وی اولی بود. فرقهء دیگر مدعی بودند که بعد از مرگ ابوهاشم امامت به پسر برادرش حسین بن محمد بن حنفیه رسید. فرقهء سوم معتقد شدند که ابوهاشم امامت را بنابه وصیت خود، به علی بن محمد و علی نیز به پسرش انتقال داد و گویند امامت از بنی حنفیه بیرون نیست. دستهء چهارم گفته اند: ابوهاشم امامت را به وصیت به عبدالله بن عمروبن حرب کندی تفویض کرد و با امامت عبدالله، امامت از خاندان بنی هاشم بیرون رفت و روح ابوهاشم بر عبدالله حلول نمود و چون عبدالله از زینت علم و دیانت بهره ای نداشت برخی از اصحابش از وی تبری جستند و به امامت عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفربن ابی طالب مائل شدند. این عبدالله معتقد به تناسخ، یعنی انتقال روح از شخصی به شخص دیگر بود. وی ادعا کرد که روح عیسی علیه السلام در او حلول کرده و از این جهت مطلع به علم غیب است. پیروان وی به قیامت عقیده نداشتند، زیرا به نظر آنان تناسخ در دنیاست و ثواب و عقاب در این اشخاص خواهد بود. بعد از کشته شدن عبدالله در خراسان، اصحاب وی به چند دسته تقسیم شدند. بعضی گفتند که عبدالله زنده است و باز خواهد گشت و برخی گفتند مرده و روح او به اسحاق بن زیدبن حارث انصاری منتقل گشت. فرقهء اخیر را حارثیه خوانند. (از الملل و النحل شهرستانی چ جلالی نائینی).

هاشمیین.

[شِ می یین] (اِخ) رجوع به بنی هاشم شود.

هاشو.

(اِخ) هشو. یکی از روحانیان عیسوی که در زمان یزدگرد اول پادشاه ساسانی در ایران میزیست. وی به همراهی اسقفی به نام «عبدا» در شهر هرمزد اردشیر واقع در خوزستان آتشکدهء زرتشتی را که در نزدیکی کلیسای عیسویان بود ویران کرد. به جرم این جسارت و اهانت، به دستور یزدگرد اول، این دو روحانی و دیگر کسانی که در این کار شرکت داشتند محاکمه و اعدام شدند. (ایران در زمان ساسانیان ص296).

هاشور.

(فرانسوی، اِ)(1) رجوع به حاشور شود.
(1) - Hachure.

هاشور زدن.

[زَ دَ] (مص مرکب) حاشور زدن. رجوع به حاشور شود.

هاشة.

[شَ] (اِخ) نام دزدی است و از اولاد اوست جعدبن قیس بن قنان بن هاشه که یکی از شرفاست. (منتهی الارب).

هاصر.

[صِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شیر. هصر الاسد فریسته؛ کسرها. (اقرب الموارد). ج، هواصر.

هاصة.

[هاصْ صَ] (ع اِ) چشم پیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هاضب.

[ضِ] (ع ص) بارنده. (ناظم الاطباء). || باران بزرگ قطره. هاطل. (منتهی الارب). ج، هَضَب.

هاضبة.

[ضِ بَ] (ع ص) مؤنث هاضب.

هاضم.

[ضِ] (ع ص) گوارنده. هضم کنندهء طعام. (ناظم الاطباء). || شکننده. اینکه میگویند که این طعام هاضم است، یعنی شکننده و ریزنده است در معده. (آنندراج). || (اصطلاح پزشکی) در اصطلاح پزشکان، داروئی است که جهت سرعت انضاج در غذا هنگام انجام عمل حرارت غریزی مفید باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون). چیزی که برای هضم غذا مفید باشد. (قانون ابوعلی، کتاب دوم ص149). آنچه طعام بگوارد. (تحفهء حکیم مؤمن). آنچه اعانهء طبیعت بر طبخ و گذرانیدن غذا و خلط کند و سبب قبول هضم او شود، مثل مصطکا. || آبی که در آن نرمی و رخاوت باشد. (منتهی الارب).
-شی ء هاضم؛ آنچه که در وی نرمی و رخاوت باشد. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

هاضمه.

[ضِ مَ] (ع ص) مؤنث هاضم. هضم کنندهء طعام. گوارنده. || (اِ) یکی از هشت خادم نفس نباتی است که غذا را می پزد :
نشان هاضمه طباخ و نام دافعه کناس
کز اینها قوت افزاید برای قوت چار ارکان.
ناصرخسرو.
بس گرسنگی که سستی آرد
در هاضمه تندرستی آرد.نظامی.
- جهاز هاضمه(1)؛ دستگاه گوارش. مجموعهء اعضاء که به کار هضم یاری دهند. دستگاه گوارش انسان مجرای عضلانی غشائی طویلی است که از سوراخ خارجی حفرهء دهانی شروع شده به سوراخ مقعد ختم می گردد و آن را مجرای تغذیه نیز میگویند. طول آن 10 تا 12 متر است و معمولاً شش تا هفت برابر طول کلی بدن میباشد. باید دانست که ماشین بدن انسان مانند هر ماشینی بتدریج که کار میکند از خود میکاهد و برای ترمیم از دست رفته و ضایعات دائمی که در اثر کار حاصل میشود و برای اینکه بدن خود را در شرایط مساعد طبیعی نگاه دارد، باید از خارج موادی به صورت غذا بگیرد. ولی این مواد خارجی طبیعت، قابل جذب بدن نمی باشند و باید قبلاً تغییراتی نموده هضم گردند و قابل جذب(2) و نفوذ در خون باشند و این تغییرات در جهاز هاضمه صورت میگیرد و مواد غذائی جذب شده از آنجا وارد خون میگردد و به تمام عناصر بدن می رسد. دستگاه گوارش در سلسلهء حیوانات متدرجاً تکاملی دارد به قسمی که در حیوانات یک سلولی(3)اغذیه یا به وسیلهء عمل «تراوش»(4) به بدن جذب میشود و یا به وسیلهء پاهای کاذب آمیبی، جسم خارجی احاطه شده هضم میگردد و در حیوانات دیگر جهاز هاضمه ابتدا بشکل لولهء بن بست بوده که مجرای دخول و خروج یکی است و در دسته های دیگر بشکل لوله درآمده که سوراخ ورودی (دهان) و سوراخ خروجی (مقعد) بطور جداگانه دارد. این لولهء هاضمه از کرمها شروع و در حیوانات پستاندار تغییراتی نموده و به صورت تکاملی خود درمی آید، به طوری که لولهء هاضمه ابتدا در وسطش برجستگی ایجاد شده و تقریباً معده تشکیل می یابد، قسمت فوق معدی تقریباً میانی و مستقیم میماند که مری و حلق و دهان باشد. اینها در بالای حجاب حاجز قرار دارند. قسمت زیر معدی کشیده شده و به خود پیچیده و روده را میسازد. روده در قسمت انتهائی اش برآمدگی پیدا میکند و به دو قطعهء مشخص تقسیم میگردد. قطعهء اولی که درازتر و باریکتر از قطعهء دومی بوده و در دنبال معده میباشد موسوم به رودهء نازک یا «معاء دقاق» است و قطعهء دومی که کوتاهتر و عریضتر است همان رودهء کلفت یا «معاء غلاظ» میباشد که به مقعد منتهی میگردد. قسمت فوق معدی لولهء گوارش، برای هدایت و سیر مواد غذائی بطرف معده میباشد (قسمت واردکننده(5)). معده و رودهء نازک بمنزلهء لابراتوار بدن بوده که مواد غذائی تغییرات فیزیکی و شیمیائی یافته و در همین جاست که تحت تأثیر شیره های هاضمه قرار گرفته و غذا هضم میگردد. و به صورت مادهء نرم نیم سیال گشته و بسهولت قابل جذب میگردد (قسمت هاضمه(6)) و بالاخره رودهء کلفت مواد(7)باقیمانده را از رودهء نازک میگیرد، و این مواد آب خود را از دست میدهند و به صورت مواد مدفوعه از مقعد به خارج ریخته میشوند. معده و رودهء نازک و رودهء کلفت در حفرهء بطنی لگنی و در زیر حجاب حاجز قرار دارند و با پردهء صفاق مجاور میباشند. از نظر جنین شناسی، مجرای غذائی از پردهء درون جلدی(8) است، فقط دو انتهای قدامی و خلفی اصلشان از پردهء برون جلدی(9) میباشد. دهان که از برون جلد است ابتدا به صورت فرورفتگی میباشد به نام حفرهء دهانی که کم کم متوجه بن بست حلقی شده و به آن مربوط میگردد. انتهای خلفی از قطعهء ذنبی جنین است و این قسمت پوست شکافته شده و برون جلد کمی فرومیرود و به قسمت انتهائی رودهء مستقیم مربوط میگردد و مجرای مقعدی تشکیل می یابد. به دور لولهء هاضمه، ضمائمی بشکل غدد وجود دارد (که ترشحات خود را در این لوله ریخته و برای هضم و جذب غذا به کار میرود، مانند غدد بزاقی، کبد و لوزالمعده) که کم و بیش دور از دستگاه گوارشی بوده به وسیلهء مجاری به آن ارتباط دارند. غدد بزاقی در مجاورت دهان بوده و ترشحات خود را در این حفره می ریزند. لوزالمعده و کبد در شکم جای دارند و مجاری مترشحهء آنها در قسمتی از روده به نام اثناعشر باز میشود. لولهء گوارشی در سطح قدامی یا بطنی ستون مهره ای قرار داشته که توسط آن از سلسلهء اعصاب مرکزی جدا میباشد و از قسمتهای مختلفهء بدن عبور میکند، ابتدا در صورت است و از آنجا شروع میشود و بعد وارد گردن شده و به ترتیب سه حفرهء بزرگ سینه، شکم و لگن را سیر میکند و کمی در زیر استخوان دنبالچه به خارج راه پیدا میکند. در گردن، مجاور با مجرای هوائی مخصوصاً با حنجره و قصبة الریه است. در سینه، در قسمت میان سینهء خلفی مابین دو ریه و عقب قلب است و در شکم و لگن، مجاور با عناصر ادراری و تناسلی و عروق مهمه میباشد. بنابراین دستگاه گوارشی دارای قسمتهای زیر میباشد: دهان یا حفرهء دهانی، حلق یا گلو، مری، معده، رودهء نازک و رودهء کلفت و مقعد. عناصری که ضمیمهء دهان میباشند عبارتند از: دندانها و سه زوج غدد بزاقی زیرزبانی و تحت فکی و بناگوشی و غددی که مربوط به رودهء نازکند عبارتند از: کبد و لوزالمعده و به این غدد یک عضو رگی و خونی به نام طحال ضمیمه میشود. (از کالبدشناسی توصیفی، کتاب هفتم دستگاه گوارش تألیف استادان کالبدشناسی دانشکدهء پزشکی صص1-3).
- قوهء هاضمه؛ قوه ای که غذا را پخته گرداند. گوارندهء غذا. قوه ای در حیوان که طعام خورده را گوارد و یکی از چهار قوهء طبیعیهء خادمه است. «و هی قوة تخلع الغذاء مدة المسک، صورة اللحم و الخبز مثلا و تلبسه صورة العضو». (از تذکرهء ضریر انطاکی ج1 ص13). قوه ای که طعام را نرم میکند و تحلیل میبرد. (ناظم الاطباء).
.
(فرانسوی)
(1) - Appareil de la digestion
(2) - Absorbable. .
(فرانسوی)
(3) - Protozoaires .
(فرانسوی)
(4) - Endosmose .
(فرانسوی)
(5) - Portion ingestive .
(فرانسوی)
(6) - Portion digestive
(7) - Ejective. .
(فرانسوی)
(8) - Endoderme .
(فرانسوی)
(9) - Ectoderme

هاضوم.

(ع اِ) گوارشن. حاطوم. گوارش. (دهار). جوارشن. (نشوء اللغة العربیة). || داروی گوارش. آنچه طعام بگوارد. || شیر بیشه. اسد. هاصر. || (ص) صرف کنندهء مال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

هاطری.

[را] (اِخ) قریه ای است در سه فرسخی جعفری نزدیک سامراء، پائین تکریت و پائین تر از هاطری دوراعلی معروف به ضربة واقع شده. بیشتر مردمش یهودی هستند و امروز هم (قرن هفتم هجری) جملهء «مثل یهود هاطری میمانی» در بین مردم بغداد ضرب المثل است. (از معجم البلدان چ 2 ج2 ص389).

هاطری.

[را] (اِخ) قریه ای است در زمین مَیسان مقابل مذار که باصفا و پاکیزه و دارای نخلستانهای بسیار و درختان و آبهای فراوان است. (از معجم البلدان چ 2 ج2 ص389).

هاطری.

[را] (اِخ) دهی است به سرمن رای. (منتهی الارب).

هاطل.

[طِ] (ع ص) باران پیوسته و پیاپی بارنده. (منتهی الارب). || باران بزرگ قطره. هاضب. مطر متتابعاً متفرقاً عظیم القطر. (اقرب الموارد). || ابر پیاپی بارنده: سحاب هاطل. (منتخب اللغات) (لطایف) (ناظم الاطباء). ابر بسیار بارنده: به جودی هاطل و عدلی شامل احیای رعایای آن بقعه و سکان آن ناحیت بکرد. (ترجمهء تاریخ یمینی ص397). ج، هُطَّل. سحائب هطل. (ناظم الاطباء). || کشت انبوه و درهم. الزرع الملتف. (اقرب الموارد).

هاطلة.

[طِ لَ] (ع ص) مؤنث هاطل. رجوع به این کلمه شود :
و ما لک تربة فاقول تسقی
لانک نصب هطل الهاطلات.
؟ (تاریخ بیهقی چ غنی ص196).

هاع.

(ع ص) جبان. ترسو. ترسنده. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). بددل. (دهار) (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (صحاح اللغة). || آزمند. بسیار حریص. (آنندراج) (دهار). || سست. ضعیف. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || جزع کننده. جزوع. (نشوء اللغة العربیه) (ناظم الاطباء): رجل هاع لاع؛ مرد ترسو و جبان و آزمند و بددل و سست و ضعیف و جزع کننده و جزوع. (از اقرب الموارد) (نشوء اللغة العربیه) (ناظم الاطباء).

هاعان بن شطان.

[نِ نِ شَطْ طا] (اِخ)شریفی است از بنی خثیمه. (منتهی الارب).

هاع و لاع.

(ص مرکب، از اتباع) بددل. ترسنده. ضعیف. سست.

هاعة.

[عَ] (ع ص) مؤنث هاع. رجوع به همین مدخل شود: امراة هاعة لاعة؛ زن جبان و ترسو و بددل و آزمند و جزع کننده.

هاغیة.

[یَ] (ع ص) زن گول و سست و ضعیف. (ناظم الاطباء). || زن رعنا. المرأة الرعناء. (اقرب الموارد).

هافٍ.

[فِنْ] (ع ص) هافی. گرسنه: رجل هافٍ؛ مردی گرسنه. (مهذب الاسماء).

هافون.

(ع ص، اِ) جِ هافی.

هافة.

[فَ] (ع ص) ماده شتر زودتشنه شونده. (ناظم الاطباء). الناقة تعطش سریعاً. (قطر المحیط).

هاف هاف.

(اِ صوت) آواز سگ و خاصه سگ پیر. هَفهَف. عَفعَف. عوعو. پارس. وغوغ. وغواغ. واغ واغ. وعوع. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به پارس شود. || (اِ) سگ در زبان اطفال. (یادداشت مؤلف).

هافهافو.

(ص نسبی) (در تداول) آنکه هاف هاف کند. (یادداشت مؤلف).
- پیر هافهافو؛ پیری که دندانهای او افتاده و مخارج حروف او بجا و درست نباشد. پیری که به سبب بی دندانی، «هاء» و «فاء» در سخن او بسیار شنیده شود. (یادداشت به خط مؤلف).

هافی.

(ع ص) هافٍ. گرسنه. (منتهی الارب) (المنجد) (ناظم الاطباء). ج، هُفاة، هافون. || مرغ بال زننده. ج، هفاة، هوافی. (ناظم الاطباء).

هافیات.

(ع ص، اِ) جِ هافیة. رجوع به هافیة شود.

هافیة.

[یَ] (ع ص) مؤنث هافی. زن گرسنه. ج، هافیات، هوافی.

هاق.

[هاق ق] (ع ص) بسیارجماع. حریص در جماع. (ناظم الاطباء). بسیار گاینده. (آنندراج). ج، هُقُق. (منتهی الارب).

هاقل.

[قِ] (ع اِ) موش نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الذکر من الفار. (اقرب الموارد).

هاقی.

(اِ) به هندی فیل است. (تحفهء حکیم مؤمن).

هاک.

[کِ] (ع اِ فعل) بگیر تو (زن).

هاک.

[کَ] (ع اِ فعل) بگیر تو (مرد). (ناظم الاطباء).

هاک.

(اِ) به لغت زند و پازند تخم مرغ را گویند. تخم ماکیان. (برهان) (ناظم الاطباء). به وزن و معنی خاک یعنی تخم مرغ. (فرهنگ رشیدی). تخم ماکیان و مرغهای دیگر. (لسان العجم). || دهن دره. خمیازه. بیاستو. آسا. در لغت نامهء اسدی در معنی کلمه بیاستو گوید: بیاستو، دهان دره بود و فارسیان هاک خوانند. (فرهنگ اسدی حاشیهء ص414).

هاکره.

[رَ / رِ] (ص) الکن و آنکه در حرف زدن زبانش میگیرد. (برهان) (ناظم الاطباء). جهانگیری نویسد: هاکره و هاکله، کسی را گویند که در سخن گفتن زبانش میگرفته باشد و آن را به تازی الکن خوانند. مؤلف تاریخ معجم نظم نموده :
به دور معدلتش رهزنان و دزد از بیم
شدند هاکره از کاف کاروان گفتن.
رشیدی گوید: «لیکن در دیوان سوزنی این بیت یافته شد بر این وجه :
ز عین عدلش زای زبان دزد براه
چو ها گره شود از کاف کاروان گفتن.
و بر این تقدیر دو کلمه است: ها، جداست و گره جداست». هدایت در مقدمهء انجمن آرا نویسد: «در فرهنگ جهانگیری آورده که «هاکره» به معنی الکن و کسی که زبانش گرفتگی دارد، و برهان هم به وی اقتفا کرده معلوم شد رشیدی نلغزیده معنی شعر را درست دانسته است. شعر از سوزنی و بر این وجه است: (عین شعر را که رشیدی آورده نقل میکند) و خبط کرده. جهانگیری و برهان هاکره را که دو کلمه و «ها» جدا و «گره» جداست، یک کلمه شمرده به معنی الکن دانسته اند». سعید نفیسی پس از ذکر بیت مذکور نوشته است (دربارهء چند لغت پارسی در «یادنامهء پورداود» ج1 صص 229 - 230): «اما این بیت در تاریخ معجم نیست و پیداست از کسی است که همین اشتباه عجیب فرهنگ نویسان را به یاد داشته و این بیت را به همین نیّت که «هاکره» را به معنی «الکن» بیاورد سروده است. بیتی که در تاریخ معجم (چ تهران 1318 ه . ق. ص16) آمده این شعر سوزنی است که گوید:
ز «عین» عدلش «زای» زبان دزد براه
چو «ها» گره شود از «کاف» کاروان گفتن.
و پیداست مراد سوزنی این است که زبان دزد که مانند «زای» حروف الفباست، یعنی تیزی و برندگی دارد، از «عین» حرف اول عدل ممدوح، یعنی از بیم عدل او، مانند «ها» که در شکل چون گره نوشته میشود، گفتن «کاف» اول لفظ کاروان گره میخورد، یعنی کند و ناتوان میشود. در این بیت، فرهنگ نویسان نادان «ها گره» را یک کلمه خوانده و «هاکره» پنداشته و به معنی الکن گرفته و بعد به قاعدهء تبدیل مخرجها در زبان فارسی که «را» به «لام» بدل میشود ضبط دیگری از این کلمه به صورت «هاکله» هم تراشیده اند». هرچند اعتراضات مزبور در مورد اشتباه فرهنگ نویسان در بیت سوزنی وارد است، ولی «هاکره» و «هاکله» به معنی الکن را آنان از خود نتراشیده اند، بلکه ایشان که در هندوستان میزیسته اند این کلمات را در آن کشور شنیده و ضبط کرده اند. در زبان هندی هاکله، هکلا haklaبه معنی لکنت و الکن آمده، هکلاپن haklapan به معنی لکنت و هکلانا haklanaبه معنی لکنت داشتن است. در زبان اردو نیز این کلمات به همین معانی آمده، و تبدیل لام به را هم معهود است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ج4 ص2308).

هاکله.

[لَ / لِ] (ص) صورتی دیگر از کلمهء هاکره و بهمان معنی است. رجوع به هاکره شود.

هاکول.

(اِ) از جمله سمیات است و آن را مرگ موش گویند و به عربی تراب الهالک و سم الفار خوانند، و اهل عمل آن را زرنیخ سفید نامند. (برهان). سم الفار و مرگ موش که زرنیخ سفید نیز گویند. (ناظم الاطباء).

هاکین.

(اِخ)(1) هاکن(2). نام چند تن از سلاطین نروژ است و معروفترین آنها عبارتند از:
هاکین اول 936 م.958 م.
هاکین ششم1247 م.1263 م.
هاکین هفتم1350 م.1363 م.
هاکین اول در ترویج و نشر دین مسیح فعالیت شدیدی نمود تا آنجا که جان را در سر این سودا گذارد. هاکین ششم، جزائر ایسلند(3)، گروئنلند(4) و شتلاند را ضبط نمود و برخی از قوانین را وضع کرد. هاکین هفتم سوئد را هم بر کشور خویش ملحق ساخت. ولی جذب قلوب سوئدیان برایش میسر نشد و در نتیجه وی را خلع کردند، بعدها زوجه اش مارگریت که دختر پادشاه دانمارک بود از سوئد و نروژ مملکت واحدی تشکیل داد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Haquin.
(2) - Hakon.
(3) - Island.
(4) - Groenland.

هاگ.

(اِ) (اصطلاح طبیعی) از ساخته های فرهنگستان ایران معادل اسپر(1) و بمعنای آلت تناسل نباتات ذات الالقاح الخفیه که فرانسویها این طبقه نباتات را "aryptogame"میگویند. (فرهنگ غفاری). || شکل خفته و مقاوم باکتری است که بر اثر ایجاد آن میکرب میتواند در شرایط نامساعد، حیات خود را حفظ کند. توضیح آنکه بعضی از باکتریها در شرایط نامساعد، بواسطهء تولید هاگ، در برابر وقایع ناگوار مقاومت بیشتری میکنند، چنانکه هاگهای برخی از میکربها قادرند سالهای متمادی در روی یک قطعه چوب باقی مانده و نسبت به شرایط سخت و حتی مواد گندزدا مقاومت کنند. هاگ پاره ای از میکربها مدت یک ساعت حرارت آب جوش و یا 160 درجه حرارت خشک کوره را تحمل مینماید. هاگ باکتری دارای فعالیت حیاتی بسیار ناچیزی است، زیرا کلیهء اعمال حیاتی مستلزم مقدار کافی آب و رطوبت است که هاگ فاقد آن میباشد. وقتی هاگ در محل مناسب و مرطوبی قرار گیرد سیتوپلاسم که بوسیلهء غلافی احاطه شده در نتیجهء جذب آب متورم میشود و غشاء اطراف را ترکانیده بشکل رشته ای میکرب از آن خارج میشود. باید دانست که اکثر باکتریها فاقد خاصیت تولید هاگ هستند و در بین آنها فقط دو خانوادهء باسیلوس(2) و کلوستریدیم(3) میتوانند در مواقع لزوم هاگ دار شوند. طرز ایجاد هاگ این است که ابتدا دانهء کوچک و شفافی در داخل پیکر باکتری ظاهر میگردد که بتدریج بزرگ میشود. از مکانیسم تشکیل هاگ و اعمال شیمیائی که در داخل باکتری در هنگام تولید آن صورت میگیرد اطلاع کاملی در دست نیست. برخی آن را در نتیجهء شکل هسته میدانند و هاگ را از جنس دانه های هسته می پندارند، عده ای معتقدند که تولید هاگ همواره با الحاق دو باکتری با یکدیگر و مخلوط شدن هستهء آنها توام میباشد. آنچه مسلم است اینک هاگ پس از مدتی بشکل تودهء متراکمی تمام پیکر باکتری را فراگرفته بوسیلهء پوشش ضخیمی احاطه میشود. بطور کلی هاگ های میکربی فاقد آب به حالت آزاد میباشند و عده ای تصور میکنند که در هنگام تبدیل باکتری به هاگ مولکولهای آب محتوی در آن با سایر مواد شیمیایی و پروتئین ها ترکیب می گردد. در ترکیب شیمیایی هاگها املاح کلسیم بیشتر از فرمهای رشته ای میکرب وجود دارد و همین فقدان آب و ازدیاد کلسیم موجب ازدیاد مقاومت باکتری در برابر حرارت میباشد. پس از تشکیل کامل هاگ دیوارهء خالی باکتری مانند پوستهء خارجی دانهء حبوبات جدا و هاگ کروی یا بیضی شکل آزاد میگردد. (از میکرب شناسی و زینهاری شناسی عمومی چ دانشگاه صص42-46).
(1) - Spore.
(2) - Bacillus.
(3) - Clostridium.

هاگچه.

[چَ / چِ] (اِ مصغر) از ساخته های فرهنگستان ایران معادل کلمه «Sporule» فرانسوی و به معنی هاگ کوچک. (فرهنگ غفاری).

هاگ دار.

(نف مرکب) از ساخته های فرهنگستان ایران معادل کلمه «Sporule» فرانسوی. گیاهی که دارای آلت تناسلی گیاهی باشد. (فرهنگ غفاری). || باکتری که در مواقع لزوم میتواند تشکیل هاگ بدهد.

هاگ فشانی.

[فَ / فِ] (حامص مرکب) از ساخته های فرهنگستان ایران معادل کلمهء «Sporulation» فرانسوی و به معنی پراکنده کردن هاگ. (فرهنگ غفاری).

هاگ گذاری.

[هاگْ گُ] (حامص مرکب) از ساخته های فرهنگستان ایران معادل کلمهء «Sporisation» فرانسوی.

هال.

(اِ) قرار. آرام. آرامش. سکون. (لغت فرس) (برهان) (ناظم الاطباء) (لسان العجم) :
گمان مبر که مرا بی تو جای هال بود
جز از تو دوست گرم خون من حلال بود.
دقیقی.
از نالهء قمری نتوان داشت سحر گوش
وز غلغل بلبل نتوان داشت به شب هال.
فرخی.
دیر نپاید به یکی حال در
این فلک جاهل بی خواب و هال.
ناصرخسرو.
این باز سیه پیسه نگر بی پر و چنگال
کو هیچ ز آرام همی یابد و نه هال.
ناصرخسرو.
|| صبر. شکیبائی. (از لسان العجم) (از ناظم الاطباء) :
اگر زلفش ببرد آرام و هالم
که برد از زلف او آرام و هالا(1).
عنصری (از لسان العجم).
نهال خواب مرا آب دیده برد چنانک
نه خواب ماند مرا و نه هوش ماند و نه هال.
سوزنی (از لسان العجم).
|| میله ای که در دو سر میدان برای چوگان بازی از سنگ و گچ میسازند. (ناظم الاطباء) (لسان العجم). آن میلها را گویند که به جهت چوگان بازی در دو سر میدان از سنگ و گچ سازند. (برهان قاطع) :
شاد باش ای مقبل فرخنده فال
گوی معنی را همی بر سوی هال.مولوی.
در اصطلاح جدید ورزش، دروازهء(2) زمین فوتبال را گویند. || هیل را گویند. از ادویهء حاره است و به عربی قاقلهء صغار خوانند. (برهان قاطع) (تحفهء حکیم مؤمن). داروئی که آن را هیل و به تازی قاقله گویند. (ناظم الاطباء) (لسان العجم). هیل باشد و آن را الاچی نیز گویند و به تازی قاقله خوانند. (فرهنگ جهانگیری).
(1) - در دیوان چاپی عنصری چ یحیی قریب، کلمهء «هال» به غلط «حال» آمده و بیت بدین صورت است:
اگر زلفش برد آرام جانم
که برد از زلف او آرام حالا؟
.(انگلیسی)
(2) - Goal

هال.

[لِ] (ع اِ فعل) زجری است اسب را. (منتهی الارب). زجر للخیل. (اقرب الموارد). کلمه ای است که بدان اسبان را میخوانند. (ناظم الاطباء).

هال.

(ع اِ) سراب. لغتی است در آل. (منتهی الارب).

هال.

(ص) (ال ...) الرمل المنهال. یقال: رملُ هالُ. (اقرب الموارد). ریگ انباشته شده.

هال.

(اِخ) نام یکی از پادشاهان افسانه ای هندوستان: چنین گویند که هال از فرزندان سنجواره بود، پسر جیدرت (جیدرتهه مهابهارتا) دخترزادهء دهرات (دهتر اشتر) ملک و به زمین هندوستان ملک یافت، آن جایگاه که جیدرت و دسل و ایشان کرده بودند و سخت بزرگ گشت و جایگاه نیکو ساخت و شهرها و بدان زمین جامه های نیکو یافتندی و... (مجمل التواریخ و القصص صص118-120).

هالات.

(ع اِ) جِ هالة. رجوع به هالة شود.

هالان.

(اِخ) دهی است از دهستان خدابنده لوی بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان، واقع در 15 هزارگزی شمال صحنه، کنار راه مالرو صحنه به سنقر. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 219 تن سکنهء کردی و فارسی زبان میباشد. آب آن از رودخانهء فارسینج و محصولات آنجا غلات آبی دیمی، حبوبات، قلمستان و میوه است. اهالی به زراعت مشغولند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هالب.

[لِ] (ع ص) بارنده. (از اقرب الموارد).

هال بان.

(ص مرکب، اِ مرکب) در بازی فوتبال، دروازه بان(1) را گویند.
.(انگلیسی)
(1) - Goalkeeper

هالب الشعر.

[لِ بُشْ شَ] (ع اِ مرکب) و مدحرج البَعَر، نام روزی از روزهای زمستان که سخت سرد باشد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هالبة.

[لِ بَ] (ع ص) لیلة هالبة؛ شب داران. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هالج.

[لِ] (ع ص) آنکه خوابهای پریشان بی حاصل بسیار بیند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الکثیر الاحلام بلاتحصیل. (از اقرب الموارد) (المنجد).

هالدیا.

(اِخ) خالدی. در قرن نهم ق.م. در ناحیه وان دولتی تشکیل شد به نام هالدیا (خالدی) که آشوریان آنها را اوراتو و اوراشطو می گفتند و در عبری اراراط نامند و یونانیان الارودی و خالدوی و خالدایوی ذکر کنند. این دولت تا قرن ششم ق . م. باقی بود. بعد از آنکه ارامنه پیدا شدند خالدی ها پراکنده شده به کوهستانها رفتند(1). در نواحی شمال دریاچهء وان آثار این قوم موجود است و در نزدیکی طرابوزان نقطه ای به اسم خالدیا در عهد دولت بیزانس بوده و شهر خلاط [ اخلاط ] نیز حاکی از نام آنان است، حتی در طرف قفقاز هم نام این طایفه هست(2) و سنگ معروف کِلَه شین در مرز ایران از این دولت است. (کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او تألیف رشیدیاسمی ص92).
(1) - کتاب کوروپدی گزنفون ج3 فصل 3-1.
(2) - یکی از طوایف کلهر کرمانشاهان خالدی نام دارد.

هالس.

[لِ] (ع ص) لاغر. سبک اندام. واحدالهوالس. (از اقرب الموارد) (المنجد) (منتهی الارب). رجوع به هوالس شود.

هالس.

(اِخ)(1) استفن. کشیش فیزیولوژیست و شیمی دان و کاشف معروف انگلیسی در سال 1677 م. در بکسبورن کنت(2) متولد شد. ابتدا در یک کالج مذهبی تحصیل کرد و سپس در دانشگاه کیمبریج به تحصیل پرداخت. وی مطالعات عمیقی در فیزیولوژی گیاهی و حیوانی کرد. بیشتر شهرت وی بواسطهء سلسله مقالاتی(3) است که انتشار داد. جلد اول آنها مربوط به سبزیهاست(4) و جلد دوم راجع به خون(5)، مهمترین اهمیت را در اثبات عقیدهء گردش و دوران خون بعد از ویلیام هاروی که کاشف آن بود دارد. هالس در سال 1761 م. وفات یافت. (از دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hales, Stephen.
(2) - Beckesbourne Kent.
(3) - Statical Essays.
(4) - Vegetable statics.
(5) - Haemastatics.

هالط.

[لِ] (ع ص) فروهشته شکم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). المسترخی البطن. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || کشت درهم پیچیده. (منتهی الارب) (آنندراج). الزرع الملتف. (معجم متن اللغة).

هالع.

[لِ] (ع ص) مرد خروشنده از ناشکیبائی. نیک ناشکیبا. فی الحدیث: من شر ما اوتی العبد شح هالع و جبن خالع؛ ای شح یجزع فیه العبد و یحزن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جزوع. (معجم متن اللغة). شح هالع؛ محزن. (اقرب الموارد). || شتر مرغ رمنده و درگذرنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). النعام السریع فی مضیه. (اقرب الموارد). ج، هَوالِع.

هالعة.

[لِ عَ] (ع ص) مؤنث هالع. شترمرغ ماده رمنده و درگذرنده. (ناظم الاطباء). النعامة هالع و هالعة؛ سریعة فی مضیها. نافرة او حدیدة. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). ج، هَوالِع.

هالک.

[لِ] (اِخ) ابن عمروبن اسدبن خزیمه. مردی بود آهنگر و گویند اول کسی که کار آهن کرد او بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هالک.

[لِ] (ع ص) مرده و هلاک شده. (ناظم الاطباء). مرده و نیست شونده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، هلاّک، هُلَّک، هَلکی، هَوالِک که شاذ است.
-امثال: فلان هالک فی الهوالک. (اقرب الموارد).
|| مفازة هالک، مهلکة؛ من تعرض لها هلک. || الهالک من السحائب؛ التی تصوب بالمطر ثم تقلع فلایکون مطر. (معجم متن اللغة).

هالک شدن.

[لِ شُ دَ] (مص مرکب)فوت شدن و مردن. (ناظم الاطباء).

هالکة.

[لِ کَ] (ع ص) مؤنث هالک. || نفس حریص. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). الشره من الرجال. ج، هَلکی. (معجم متن اللغة).

هالکی.

[لِ] (ص نسبی) آهنگر و صیقل گر. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). منسوب بسوی هالک بن عمروبن اسدبن خزیمه بدان جهت که نخستین کسی که کار آهن کرد آن هالک بود. (منتهی الارب). نسبة الی هالک اسم رجل اول من عمل الحدیدة. و هو من بنی اسد و لذلک یقال لهم القیون. (معجم متن اللغة).

هالو.

(اِ) در تداول لران، خالو. و به تحقیر همهء لران را در خواندن و آواز کردن هالو خطاب کنند.
-امثال: هیچکس نگفت هالو خرت بچند. (یادداشت به خط مؤلف).
|| (ص) (در تداول عامه) ساده دل. (فرهنگ عامیانه).

هالوجین.

(اِ) بادپیچ. (ناظم الاطباء).

هالوک.

(ع اِ) شک. مرگ موش. (تحفهء حکیم مؤمن). سم الفار. (منتهی الارب). و ناظم الاطباء آن را به غلط موش آورده است. || نوعی از گیاه طرثوث. (تاج العروس) (ناظم الاطباء).

هاله.

[لَ / لِ] (ع اِ) خرمن ماه را گویند. و آن حلقه و دایره ای است که شبها از بخار بر دور ماه بهم میرسد، چنانکه ماه مرکز آن دایره میگردد. (برهان قاطع). حلقه و دایره باشد که بر گرد ماه به سبب بخارات ارضی پدید آید و گویند آن هاله علامت باران است. (آنندراج). دایرهء گرد ماه، لیکن بدین معنی عربی است. (فرهنگ رشیدی). خرمن ماه که برهون، خرگر، سابود، شابود، شابورد، شادورد، شارود، شاکورد، شاهورد، شایراد و شایورد نیز گویند. (ناظم الاطباء) :
مه در حصار هاله نخواهد مدام ماند
از آسمان برون دل آگاه میرود.صائب.
ماه از حصار سر به گریبان هاله برد
تا چهرهء تو گشت مصور در آینه.صائب.
نباشد دور اگر خطش طلایی در نظر آید
که طوق هاله زرین میشود از ماه تابانش.
صائب.
تا گرد ماه رویت خطت شده ست هاله
چشمی چو ابر دارم اشکی بسان لاله.
هدایت.
حسنش هزار تیر گذارد به یک کمان
مانند آفتاب که در هاله میرود.
میرزا طاهر وحید.
کی شیر نور میدهد ای شب فلک ترا
بیهوده می مکی تو چه پستان هاله را.
عبدالطیف خان (از آنندراج).
حسن تو در آئینهء اندیشه نگنجد
خورشیدصفت ماه رخت هاله ندارد.
بسمل نیشابوری (از ارمغان آصفی).

هاله.

[لَ / لِ] (ص) مردم مفسد و مفتن. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء) :
رنجم همیشه هست ز دست دلاله ای
دلاله ای که هست بهر خانه هاله ای.
ادیب صابر.
|| قرار گرفته و آرام یافته. (جهانگیری) (ناظم الاطباء) (آنندراج). و این معنی از هال مأخوذ است. (فرهنگ رشیدی) (برهان قاطع). || (اِ) نوعی از هیزم کوهی است بغایت چرب که به جای فتیله در مشعلها میسوزند. || مطلق رنگ که به تازی لون خوانند. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (برهان) (ناظم الاطباء) :
برداشت آن عروس و درآورد پیش من
و انگیخت در برم زنکی زرد هاله ای.
ادیب صابر.
|| لنگه. عدل. تنگ. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا) : قدر و طلب همچو دو هالهء رخت مسافر است بر پشت چهارپای اگر از آن دو یکی گرانتر و دیگری سبک تر افتد رخت بر زمین آید. (از ترجمهء نامهء تنسر).

هاله.

[لِ] (اِخ) بندر و دهی است از دهستان مالکی بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 88 هزارگزی جنوب خاوری کنگان و 8 هزارگزی شوسهء سابق بوشهر به لنگه. ناحیه ای است جلگه ای و گرمسیر مالاریائی. سکنهء آن 182 تن فارسی و عربی زبان. آب آن از چاه و محصولاتش غلات، خرما و تنباکوست. اهالی به زراعت و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هاله افتادن.

[لَ / لِ اُ دَ] (مص مرکب)بوجود آمدن هاله بدور چیزی :
ساغر می چون به کف میگیرد آن ماه تمام
هاله می افتد به دور عارضش از خط جام.
معصوم تبریزی (از ارمغان آصفی).

هاله بستن.

[لَ / لِ بَ تَ] (مص مرکب) به وجود آوردن هاله بر گرد چیزی :
تا خط به دور ماه رخت هاله بسته است
از هاله مه به حلقهء ماتم نشسته است.
صائب (از ارمغان آصفی).

هاله زدن.

[لَ / لِ زَ دَ] (مص مرکب) به دورادور چیزی حلقه زدن و ایجاد کردن :
تا درنیاید انجم و افلاک در نظر
از دود آه هاله به دور قمر زدیم.
علی خراسانی (از آنندراج).

هاله شدن.

[لَ / لِ شُ دَ] (مص مرکب)هاله زدن. به دور چیزی گرد شدن :
بیا ساقی آن رشک ماه تمام
که شد هاله بر گرد آن دور جام.
قاسمی گنابادی (از ارمغان آصفی).

هاله وار.

[لَ / لِ] (ص مرکب، ق مرکب)(از: هاله + وار، پسوند شباهت) دایره ای. مانند خرمن ماه. (از ناظم الاطباء).

هالیاکمون.

(اِخ)(1) نام قدیم نهر قره صو در مقدونیه. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Haliacmon.

هالیس.

(اِخ) (رود...) نام قدیم رود قزل ایرماق کنونی که در خاک ترکیه جاری است. رجوع به قزل ایرماق شود.

هالی سارن.

(اِخ)(1) نام قدیم یکی از ایالات آسیای صغیر که مدتی جزو قلمرو اشکانیان بوده است. (ایران باستان تألیف حسن پیرنیا، ج2 ص1099).
(1) - Halisarne.

هالیفاکس.

(اِخ)(1) نام شهری است در انگلستان به مساحت 220 میل مربع. در جنوب ایالت یورک شایر(2) در 191 میلی شمال غربی لندن و 8 میلی جنوب غربی برادفورد(3) قرار گرفته، جمعیت آن مطابق سرشماری سال 1951 م. 98404 تن است. این شهر دارای معادن زغال سنگ و آهن و مرکز منسوجات نخی و پشمی است کارخانه های بسیاری در آن وجود دارد. (دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Halifax.
(2) - Yorkshire.
(3) - Bradford.

هالیکارناس.

(اِخ)(1) از شهرهای عمده و مرکز ساتراپی «کاری» یا «کاریه» (آسیای صغیر) و مسقط الرأس هرودت مورخ یونانی است. این شهر جزو مستملکات ایران و مستعمرات یونانیها در آسیای صغیر بود. برای اطلاع بیشتر رجوع به فهرست ایران باستان تألیف حسن پیرنیا شود.
(1) - Halicarnasse.

هالینوطس.

[] (معرب، اِ) اکلیل الملک. (تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به اکلیل الملک شود.

هام.

(ع اِ) جِ هامة، به معنی سر :
اَری خلل الرماد و میض جمر
و یوشک اَن یکون لها ضرام
فان لم یطفها عقلاء قوم
یکون وقودها جثث و هام.
(از نامهء نصربن سیار حاکم خراسان به مروان حمار آخرین خلیفهء اموی راجع به ابومسلم خراسانی). || استخوان مرده. (مهذب الاسماء).

هام.

(اِخ) قریه ای است در یمن که در آن معدن عقیق یافت شود. (از معجم البلدان).

هام.

[م م] (ع ص) مهم. شورانگیز. مهیج. (یادداشت مؤلف): امر هام؛ کار مهم. || حزن انگیز. اندوهگن. (یادداشت مؤلف) (از منتهی الارب).

هامات.

(ع اِ) جِ هامة. رجوع به هامة شود.

هاماستریس.

(اِخ) نام یونانی شهری که در مشرق آسیای صغیر واقع بوده. ظاهراً این کلمه آمستریس(1) بوده است. رجوع به ایران باستان تألیف حسن پیرنیا ج2 ص908 شود.
(1) - Amestris.

هاماکر.

[کِ] (اِخ)(1) مستشرق معروف هلندی، به سال 1789م: در آمستردام به دنیا آمد و در 1834 م. وفات یافت. وی به زبانهای عربی، عبرانی، سریانی، فارسی، سانسکریت، و سایر زبانهای شرقی آشنا و مدتی در شهر لیده معلم السنهء شرقی بود و در این مدت فهرستی از کتب شرقی کتابخانهء شهر مذکور تهیه کرد و انتشار داد. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hamaker.

هاماکسیت.

(اِخ)(1) نام شهری بوده است در آسیای صغیر مجاور دریا که در زمان پادشاهی اشکانیان جزو مستملکات ایران بوده است. برای اطلاع بیشتر رجوع به ایران باستان تألیف حسن پیرنیا ج2 ص1100 شود.
(1) - Hamaxite.

هامال.

(ص، اِ) همال. قرین. نظیر. شبه و مانند. همتا. مساوی. برابر و همراه. (لغت فرس اسدی) (انجمن آرا) (جهانگیری). مرکب از هام (=هم) و آل. پسوند آل در کلمات دیگر هم، مانند: چنگال (چنگ آل) و کوپال (کوپ آل) و دنبال (دنب آل) آمده و دور نیست ادات نسبت باشد. (یادداشت مؤلف) :
این آتش و این باد و سیماب و ز پس خاک
هر چار موافق نه به یک جا و نه هامال.
خسروی.
از او بستدی نیز هر سال باژ
چرا داد باید به هامال باژ.دقیقی.
|| انباز. شریک. (برهان) (ناظم الاطباء).

هاماملیس.

[مِ] (فرانسوی، اِ)(1) گیاهی است که در داروسازی به کار میرود. از تیرهء هاماملیداسه(2). قسمت قابل مصرف آن برگ آن است و مواد مؤثره اش، تانن، کمی اسانس و هاماملین میباشد و به صورت تنطور، عصاره و عصارهء مایع هاماملیس به کار میرود. (از کارآموزی داروسازی تألیف جنیدی صص191-192).
(1) - Hamamelis. .
(فرانسوی)
(2) - Hamamelidacees

هامان.

(اِخ) نام برادر حضرت ابراهیم بوده و در وقت سوزانیدن اصنام و بتها سوخته شد. (برهان) (ناظم الاطباء).

هامان.

(اِخ) نام وزیر فرعون بود. و این لغت عجمی است. (برهان) (ناظم الاطباء). نام کافری که وزیر فرعون بود. (کشف اللغات) (لطایف) (غیاث). وزیر اول اخشویروش (خشایارشا که او را با اردشیر خلط کرده اند) بود که بر مُردَخای یهودی غضبناک شد، زیرا که وی را تعظیم ننموده بود، بدین لحاظ پادشاه را بر آن داشت که فرمانی صادر فرمود که یهود را در تمام ممالک فارس به قتل رسانند. اما اِستر زن یهودی خشایارشا شاهنشاه هخامنشی(1)، این فرمان را باطل نمود و هامان را بر همان داری که از برای مردخای حاضر نموده بود دار کشیدند و روز چهاردهم و پانزدهم آن ماه را محض خلاصی یهود از دشمنانشان عید قرار دادند و عید فور یا فوریم خوانده شد. و در این دو روز در وقت ذکر اسم هامان، یهود صفیر استهزا میزنند. (قاموس کتاب مقدس). ولی چنانکه دیدیم در روایات اسلامی هامان را وزیر فرعون معرفی کرده اند. (حاشیهء برهان قاطع چ معین ص2310) :
ای از دل تو خدای ایمان برده
کفرت سبق از ثمود و هامان برده.
فخرالدین محمد سرخسی.
هارون زمانه را ندیدی
ای غره شده به مکر هامان.ناصرخسرو.
علی هارون امت بود دشمن زآن همی دارد
مر او را کش چنین آموخت ره فرعون و هامانش.
ناصرخسرو.
تو نبیرهء پسر موسی و هارونی
زین قبل من عدوی لشکر هامانم.
ناصرخسرو.
دست هامان ستمکاره ز تو کوته شود
گر تو اندر شهر ایمان خطبه بر هارون کنی.
ناصرخسرو.
اگر هارون ز موسی ترجمان بود
که حجت گفت بر فرعون و هامان.
ناصرخسرو.
تو ای جاهل برو با اهل هامان
مرا بگذار با اولاد هارون.ناصرخسرو.
لیکن ننماییمت راه هارون
تا بازنگردی ز راه هامان.ناصرخسرو.
ز یار زشت نامت زشت شد اما سزاواری
چنان کز بخت فرعون لعین بدبخت شد هامان.
ناصرخسرو.
برز گران را نگر چگونه ز مستی
بهرهء هارون همی دهند به هامان.ناصرخسرو.
چون باز بگردی بسوی موسی و هارون
یکره بشوی سیر ز فرعون وز هامان.
ناصرخسرو.
تخم بد را چه بود بار مگر هم بد
مکر فرعون که پذرفت مگر هامان.
ناصرخسرو.
گفت: ای برادر! شکر نعمت باری عز اسمه همچنان بر من افزونتر است که میراث پیغمبران یافتم، یعنی علم و ترا میراث فرعون و هامان رسید یعنی ملک مصر. (گلستان).
به چه خرمی و نازان گرو از تو برد هامان
اگرت شرف همین است که مال و جاه داری.
سعدی.
اگر گویندش اندر نار جاوید
بخواهی ماند با فرعون و هامان.سعدی.
گفت یکچند مرا داشت جنیبه فرعون
گفت یکچند مرا داشت بر آخور هامان.
محمود جوهری هروی.
برای اطلاع بیشتر رجوع به عهد عتیق، کتاب استر باب 1-10 شود.
(1) - بنابه روایت توراة.

هامانسوز.

(اِ مرکب) روز چهاردهم از ماه آذار(1) که پس از آن ماه نیسان است. در این روز یهودیان صورتکها کنند به نام هامان (وزیر خشایارشا) و بر دار کشند و سپس بسوزانند و شادی کنند. رجوع به داستان هامان ذیل مدخل هامان در همین لغت نامه شود. و این روز را عید مَجَلّه(2) نیز خوانند و در این روز روزه ای است جهودان را که صوم بوری نام دارد. در نسخهء چاپی آثارالباقیه «هامان سور» آمده. جلال الدین همائی در التفهیم حاشیهء ص247 چنین نوشته است: و اینکه در نسخهء چاپی آثار الباقیه هامان سور به راء مهمله نوشته، اگرچه بی معنی نیست، اما با وجه تسمیه که از خود استاد (ابوریحان بیرونی) همه جا می شنویم و ضبطی که در همه نسخ فارسی و عربی تازه و کهنهء تفهیم می بینیم، اصل کلمهء صحیح هامان سوز است به زاء نقطه دار از مصدر سوختن و سوزانیدن نه سور به معنی جشن و شادی است. (التفهیم صص246- 247).
(1) - مقصود ماه آذار دوم است نه آذار اول که در سالهای کبیسه عبور می آید و بنابه نوشتهء ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه، ماه آذار اول را در سنوات عبور هیچ روزه و عیدی نیست.
(2) - جهودان در عید بوری یا پوریم کتابی میخوانند که آن را به زبان عبری مغیلا میگویند و گویا کلمهء مجلهء عربی به معنی صحیفه و کراسه از همین لفظ گرفته شده است. (التفهیم، حاشیهء ص246).

هامانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان رباطات بخش فرائق شهرستان یزد، واقع در 13 هزارگزی باختر فرانق، کنار راه فرعی فرانق به اردکان. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل، مالاریائی و دارای 449 تن سکنهء فارسی زبان. آب آن از چشمه و قنات و محصولش غلات میباشد. اهالی به زراعت گذران میکنند. راه آن فرعی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هامانه.

[نِ] (اِخ) دهی است از دهستان کذاب بخش خضرآباد شهرستان یزد، واقع در 6 هزارگزی جنوب خضرآباد متصل به راه خضرآباد به هامانه. ناحیه ای است کوهستانی و معتدل مالاریائی. سکنهء آن 381 تن فارسی زبانند. از قنات مشروب میشود و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت گذران میکنند و صنایع دستی زنان کرباس بافی است. راه آن فرعی میباشد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هامانی.

(اِ) سنگی سفید است به زردی زند، به خراسان می باشد، شکسته را مفید است. (نزهة القلوب).

هامانی.

(اِخ)(1) او راست شرح اقلیدس. (کشف الظنون).
(1) - کذا فی کشف الظنون، شاید: ماهانی. (یادداشت مؤلف).

هاماور.

[وَ] (اِخ) هماور. ولایت شام. || ولایت یمن را نیز گویند. (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به هاماوران شود.

هاماوران.

[وَ] (اِخ) (از: هاماور (=هماور) [ از عربی «حمیر» نام قبیلهء ساکن یمن ] + ان، پسوند مکان) به عقیدهء نلدکه، منظور همان سرزمین غرب ایران است که عرب حمیر گفته. (لغات شاهنامه تألیف شفق ص263). بلاد یمن را گویند. (برهان) (ناظم الاطباء): کاوس پس از لشکرکشی بسوی مازندران و در آنجا اسیر دیوها شدن و بالاخره بواسطهء رستم رهائی یافتن و مازندران را تصرف نمودن، قصد تسخیر هاماوران نمود. در آنجا آوازهء حسن جمال سودابه دختر پادشاه هاماوران به گوش وی رسیده او را خواستگاری کرده به زنی گرفت. طبری سودابه را دختر پادشاه یمن مینویسد. مسعودی مینویسد: کیکاوس نخستین پادشاهی بود که پایتخت خود را از عراق به بلخ نقل داد و در عراق از برای ستیزگی با خدا، بنائی برپا کرده بود. یمن را او خراب کرد پادشاه یمن موسوم به شمربن یوعش به جنگ وی شتافت و کیکاوس را گرفتار کرده به زندان انداخت اما سُعدی دختر پادشاه یمن عاشق کیکاوس شده رنج زندان را از او بکاهید پس از چهار سال رستم او را از زندان برهانید و با زنش سُعدی به مملکتش برگشت و پسری از او به دنیا آمد موسوم به سیاوخش. چنانکه ملاحظه می شود سُعدی که در شاهنامه سودابه شده نزد مسعودی هم دختر پادشاه یمن است جز اینکه بر خلاف مشهور سیاوش پسر سودابه تصور شده است. نظر به تعریفی که از هاماوران یا هماوران و ممالک متحد وی مصر و بربر در جنگ بضد کاوس در شاهنامه شده قهراً منتقل میشویم که هاماوران باید مملکت قوم قدیم حمیر و یمن حالیه باشد. مندرجات بندهشن بزرگ هم ممد بر این است، در جائی که مینویسد: در عهد کیکاوس دیوها قوی شدند و اُشنر کشته شد. دیوها کیکاوس را بر آن داشتند که به آسمان صعود کند. اما سرافکند به زمین افتاد و فر شاهی از او جدا گشت. پس از آن در خاک شَمْبْران(1) با بزرگان و سران به زنجیر بسته شد. دیوی بود موسوم به زنگیاب(2) که زهر در چشم داشت و از مملکت عربها آمده بود و در ایران پادشاهی یافت و هرکه با دیدگان بد نگاه میکرد میکشت. ایرانیان افراسیاب را به کشور خود خواندند افراسیاب این زنگیاب را کشت و خود در ایران پادشاهی نمود. بسیاری از ایرانیان را گرفته به ترکستان فرستاد. ایران را ویران کرد تا اینکه رستم از سیستان برخاسته جامهء رزم پوشیده پادشاه شمبران را دستگیر کرد و کیکاوس را از اسارت برهانید. آنگاه به جنگ افراسیاب شتافت و او را شکست داد و به ترکستان راند، اما بواسطهء مغلطهء سوتاپیه که زن کیکاوس بود سیاوخش به ایران بازنگشت و به نزد افراسیاب رفت و بدو پناه آورد و به نزد کیکاوس برنگشت. دختر افراسیاب را به زنی گرفت. کیخسرو از او به وجود آمد. سیاوخش در آنجا کشته شد. کیخسرو افراسیاب را کشت و به گنگ رفت و پادشاهی به کی لهراسب برگذار نمود، وقتی که گشتاسب سی سال پادشاهی کرد این هزاره به پایان رسید. آنگاه هزاره چهارم آغاز کرد در این هزاره زرتشت آئین اهورمزدا پذیرفت و آن را به گشتاسب نمود که آن را بپذیرفت و مجری ساخت و جنگ شگفت آمیزی به ضد ارجاسب کرد. ایران و آن ایران [ انیران ](ایران و خارجه) به جنگ درافتادند. شکی نیست که هاماوران شاهنامه و شمبران بندهشن بزرگ هر دو یک مملکت است. مارکوارت مینویسد که شمبران بندهشن بزرگ را باید سمران خواند، چنانکه در فهرست شهرها(3) آمده است، مملکت یمن را که در میان سنوات 562-572 م. خسرو انوشیروان گرفت، در قدیم نزد ایرانیان چنین نامیده میشده است. (سمران). ابن خرداذبه نیز عنوان پادشاه یمن را سمدارشاه (باید سمران شاه خواند) درج کرده و ابن الفقیه به نقل از ابن الکلبی ساکنین بربر یمن را سامران ضبط کرده است. (یشتها تألیف پورداود ج2 صص227-229). بلاد یمن را گویند، چنانکه حکیم فردوسی گفته در قضیه کیکاوس با هاماوران :
جهانی پر آشوب لشکر شدند
به هاماوران جمله یکسر شدند.
و هاماوران مخفف هامون وران یعنی صاحبان دشت و صحرا که آن را بر گویند و زمین بی کوه است و در جای دیگر گفته: از آن نیزه داران هاماوران که سپاه عرب باشند و سوداوه زن کیکاوس دختر پادشاه یمن بوده که چون کیکاوس به هاماوران رفت او را گرفته نگاه داشتند و رستم رفته او را مستخلص کرده به ایران آورده به تختگاه بنشانید. (انجمن آرا) :
شنیدی همه جنگ مازندران
کنون گوش کن رزم هاماوران.فردوسی.
به پیش اندرون شهر هاماوران
به هر کشوری در سپاهی گران.فردوسی.
نخستین سپهدار هاماوران
بیفکند شمشیر و گرز گران.فردوسی.
به پیمان که از شهر هاماوران
سپهبد دهد ساو و باژ گران.فردوسی.
فرستاده آمد ز هاماوران
بیاورد گنج و سلیح گران.فردوسی.
بعد از این کیکاوس گرد پادشاهی بگشت و به زمین هاماوران شاه او را مهمان برد با بزرگان و در مستی همه را بند برنهاد و به قلعه فرستاد و دختر شاه هاماوران سوداوه کاوس را خدمت همگی کرد، تا رستم سپاه تاخت و برفت. و از بعد کارزارها کاوس را از بند بیرون آورد. (مجمل التواریخ و القصص ص46). بعضی گویند نام ولایتی است که پدر سوداوه زن کیکاوس پادشاه آن ولایت بود. اما نگفته اند که کدام ولایت است. (برهان). ولایت شام را نیز گفته اند. (برهان) (ناظم الاطباء) (جهانگیری) (نخبة الدهر). این کلمه به صورتهای هاماور، هماور و هماوران نیز آمده است.
(1) - Sambran.
(2) - Zingyab. (3) - فهرست شهرها عبارت است از یک جزوهء پهلوی در آخر کتاب یادگار زریران. این جزوه دارای هشتصدوهشتاد کلمه است و در آن از صدوده شهر سخن رفته و از بناکنندگان این شهرها که غالباً ساسانیان هستند نیز یاد شده است. همچنین اسامی اشخاص پیش از عهد ساسانیان که بنای برخی از شهرها منسوب به آنان است ذکر گردیده است.

هامبورگ.

(اِخ)(1) بزرگترین بندر آلمان که در دهانهء رود الب در دریای شمال واقع است. این شهر بعد از برلین بزرگترین شهرهای این کشور میباشد. 3بندر انجام میشود و چون در دهانهء رود الب قرار گرفته و این رود قابل کشتیرانی است، طبعاً این وضع به بازرگانی این بندر کمک بزرگی کرده. ماشین آلات، پارچه و مواد شیمیائی قسمتی توسط راه آهن و پاره ای بوسیلهء راههای آبی از نقاط مختلف آلمان به این بندر وارد و به بازارهای دنیا برای فروش صادر میشوند. هامبورگ مرکز قندسازی، تصفیهء نفت، فلزکاری و کشتی سازی آلمان است. جمعیت آن مطابق آمار سال 1950م. 160560 تن میباشد.
(1) - Hamburg.

هامج.

[مِ] (ع ص) آنچه گذاشته و ترک کرده باشند به طوری که یکی در دیگری درآید. (منتهی الارب). (ناظم الاطباء). المتروک یموج بعضه فی بعض کالغنم بلاراع و العسکر بلاقائد. (اقرب الموارد). || همج هامج؛ گرسنگی بسیار سخت، توکید است مانند لیل لائل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مردم فرومایه. رذال الناس. (اقرب الموارد).

هامد.

[مِ] (ع ص) گیاه خشک. || جای بی گیاه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || سیاه گشته متغیر. البالی المسودُ المتغیر من ثمر و شجر و غیرهما. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || ثوب هامد؛ جامه ای که در صورت ظاهر بی عیب باشد، ولی چون دست بر وی زنند از بسیاری کهنگی از هم پاشیده شود. (ناظم الاطباء) (المنجد). || الرماد الهامد؛ البالی المتلبد بعضه علی بعض. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغه). ج، هوامد.

هام دبیریه.

[دَ] (اِخ) آم دبیره. یکی از خطوط هفتگانهء ایرانیان پیش از اسلام است. حروف الفبای این خط به موجب آثاری که در دست است از خطهای دیگر ایران کمتر بوده و طبق تصریح ابن ندیم سی و سه حرف بوده است، زیرا صداهائی را که دارای مخرج مشترک هستند با یک حرف مینوشتند. مث: برای نوشتن، ءِ، اَ، آ، ه و خ یک حرف به کار میرفته است این خط را ابن ندیم کتابت الرسائل یا نامه دبیریه ذکر کرده است. هام دبیریه خط اداری و حکومتی و عمومی بوده. ابن ندیم راجع به آن مینویسد: «و هی لسائر اصناف المملکة خلا الملوک». این خط با بیست وهشت شیوه نوشته میشده و در زمان آذرخور که حمزهء اصفهانی از او نقل کرده است نام بسیاری از آن شیوه ها فراموش شده و فقط چند شیوه از آنها باقی مانده بوده است که عبارتند از:
داد دبیره، برای احکام دادگستری. شهر آمار دبیره، برای حساب های شهر. گنج آمار دبیره، برای حسابهای خزانه. کده آمار دبیره، برای حسابهای کشور. آخور آمار دبیره، برای حسابهای اصطبلهای شاهی. آتشان آمار دبیره، برای حسابهای آتش. روانگان آمار دبیره، برای حسابهای اوقاف. (الفهرست ص21) (ایران کوده شمارهء 8 ص136).

هامدة.

[مِ دَ] (ع ص) مؤنث هامد: ارض هامدة؛ زمین که در آن نه حیات و نه چوب و نه گیاه و نه باران باشد. || نار هامدة؛ آتش خاموش شده. (ناظم الاطباء). || ثمرة هامدة؛ میوهء گندیده سیاه گشته. (از اقرب الموارد). ج، هوامد.

هامر.

[مِ] (ع ص) ابر نیک روان بسیارباران. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). السحاب السیال. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هامراه.

(ص مرکب) (از: هام (= هم) + راه، مزید همراه) به معنی همراه. رفیق. رفیق راه. رفیق سفر. (از برهان) (از فرهنگ نظام) (از ناظم الاطباء) :
سگ و گربه همسایه و هامراه
به دزدی شب و روز(1) پویان به راه.
فردوسی (شاهنامه چ بروخیم ج7 ص226).
(1) - بُدندش همه ساله... (فرهنگ نظام).

هامرپورگشتال.

[مِ گِ] (اِخ)(1) یوزف فن. مستشرق و نویسنده و مصنف و دیپلمات معروف اتریشی که به سال 1774 به دنیا آمد. در سال 1799 به سفارت کبرای اتریش در استانبول برگزیده شد. و تا سال 1807 در این مقام باقی بود. در ضمن خدمات سیاسی در ترکیه، به فراگرفتن زبانهای شرقی و جمع آوری آثار شرق پرداخت. در سال 1807 به اتریش بازگشت. وی اولین کسی است در آلمان که به تحقیقات و مطالعات اسلامی پرداخته و در طول مدت 50 سال کتب بسیاری تألیف کرد که در باز کردن و هموار ساختن راه تحقیق و مطالعه در معارف شرقی و اسلامی برای سایر محققان چون سر ویلیام جونز(2) انگلیسی و سیلوستر دو ساسی(3) فرانسوی و جز آنان اهمیت بسزائی داشته است. هامر آثار فراوانی از زبانهای فارسی، ترکی و عربی را به آلمانی ترجمه کرد و نیز بعضی آثار عربی را از جمله اطواق الذهب زمخشری و قصیدهء تائیه ابن فارض و میقات الصلاة فی سبعة اوقات و غیره را چاپ و منتشر کرد. از سال 1809 تا 1818 م. با کمک عده ای از استادان، مجلهء مخزن الکنوز المشرقیه را در وینه منتشر کرد. از سال 1827 تا 1835م. تاریخ مفصل عثمانی(4) را در 18 مجلد به زبان آلمانی نوشت که بعداً به زبان فرانسه ترجمه شد. همچنین کتاب مهمی در تاریخ شعر فارسی(5) تألیف کرد که به سال 1818م. در وینه(6) به چاپ رسید و نیز کتب دیگری در اوضاع سیاسی حکومت ترکیه، تاریخ ایلخانیان، تاریخ اسماعیلیه، تاریخ ادبیات عرب و غیره تألیف کرده است. سرانجام به سال 1856 م. در وینه وفات یافت. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی) (از احوال و اشعار رودکی تألیف سعید نفیسی) (از معجم المطبوعات).
(1) - Hammer-Purgestall, Joseph, von.
(2) - Sir William Jones.
(3) - Silvestre de Sacy.
(4) - Geschichte des Osmanischen Reiches.
(5) - Geschichte der Schonen Redekunste Persiens.
(6) - Vienna.

هامرز.

[مَ] (فعل امر) به زبان پهلوی امر به برخاستن است، یعنی برخیز. (برهان) (ناظم الاطباء) (انجمن آرا): و معنی هامرز به زبان پهلوی و پارسی آن بود که برخیز. و هامرز را گفت نام تو چنین است که برخیز. (از تاریخ طبری بلعمی، نسخهء خطی مؤلف ص225). معین چنین نوشته است: دو لغت در بیان اول از های هوز قابل توجه است: «هامرز» در برهان، لغت پهلوی و به معنی برخیز ضبط شده و «هانی» نیز پهلوی و به معنی بنشین. جهانگیری نویسد: «هامرز»، این لغت پهلوی است و به معنی برخیز باشد از تاریخ طبری نقل نموده شد. و هانی، این لغت پهلوی است و معنی آن بنشین بود از تاریخ طبری نقل نموده شد. این دو کلمه مأخوذ از «ترجمهء بلعمی از تاریخ طبری» است. بلعمی در جنگ «ذوقار» به زمان انوشیروان آرد: «عجم را کتابی است بیرون از اخبار، و آن را «کتاب فال» گویند. هر چیزی که آن را در ایام عجم فال کرده اند، در آن کتاب یاد کرده است، و اندر این معنی چنین گفته است که کسری «هامرز» را بدین جنگ فرستاد و به نام او فال کرد، و گفت: باید که ظفر ترا بود بر آن سپاه که با هانی گرد آمده است و «هانی» به زبان پهلوی و پارسی آن بود که «بنشین». و ملوک عجم و اکاسره این گفتندی و معنی «هامرز» آن بود که «برخیز»، پس کسری بدین فال کرد و هامرز را گفت: نام تو چنین است که برخیز، و معنی نام دشمن تو ایدون است که بنشین اکنون باید که برخیزی و ظفر ترا بود». و خود این فال راست نیامد...». به نظر میرسد که «ها» در این دو کلمه پیشوند فعل باشد. (چنانکه در بعضی لهجه ها هنوز مستعمل است: در دیه های اراک (سلطان آباد) هاگیر = بگیر، هاده = بده، ها گفت = بگفت. گیلکی هگیر = بگیر هده = بده) و «نی» به جای «نیش» به معنی بنشین باشد، ولی مرز marzhیا marz در پهلوی به معنی مالیدن و معنای دیگری است که با برخاستن تناسبی ندارد. مؤلف فرهنگ نظام «هامرز» را مصحف «هابرز» (با باء موحده) داند (برز به معنی بلند). و «نی» در «هانی» را به معنی پائین گرفته گوید: تفأل پرویز از این باب بوده و معنی نام سردار خودش، بلند بالا و معنی نام سردار عرب در پهلوی پائین و پست. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

هامرز.

[مَ] (اِخ) از سرداران دورهء ساسانی است که ابن بلخی وی را از سرداران پرویزبن هرمز شمرده. و در تاریخ طبری (بلعمی) وی از سران سپاه انوشیروان ذکر شده. منصور جوالیقی در المعرب گوید: الهامرز، اسم بعض مرازبة کسری، و کان علی میمنة جیشه یوم ذی قاره و قال هانی ءبن قبیصة:
متی یلقنا الهامرز نعصف بیومه
و تخذله اقیاله و مرازبه.
حمزهء اصفهانی نام پدر هامرز را «آذرکر» نوشته، ولی در مجمل التواریخ و القصص نام پدر وی «ادروکوف» آمده و درباره وی چنین نوشته اند: الهامرزبن ادرکوف امیر لشکریان بود در حرب ذی قار، و آن از بزرگان سپاه خسروپرویز بوده است. صاحب عقدالفرید نام وی را «الهامرز التستری» آورده. هامرز فرمانده سپاه ایران در جنگ «ذوقار» بود. این جنگ میان قبیلهء بنی شیبان و سپاهیان خسروپرویز به سال چهلم از ولادت پیغمبر اسلام در محلی به نام ذوقار که میان کوفه و واسط واقع بوده درگرفت. در این جنگ سپاه ایران شکست یافت و هامرز نیز کشته شد. گویند این نخستین بار بود که عرب بر لشکر ایران فائق آمد. (برای اطلاع بیشتر رجوع به ذوقار در همین لغت نامه شود). هدایت در انجمن آرا راجع به هامرز چنین آورده: هامرز نام سرداری بوده از عجم و اصلش از شهر شوشتر و در محاربه ذی قار(1) که نام آبی است از عرب، در آنجا در میانهء عرب و عجم رزمی بزرگ اتفاق افتاد. هامرز و هرمز خراد از جانب پرویز مأمور به جنگ شدند و پرویز هامرز را که نام آن امیر بود و معنی برخیز داشت، چنانکه رسم پارسیان است به فال نیک شمرده او را به سرداری مأمور کرده و نام سردار عرب هانی بوده به معنی بنشین در پارسی، ولی تفأل پرویز راست نیامده، هانی غالب گشته و شکست فاحش به عجم رسیده و این حکایت در تواریخ مبسوط است. (فارسنامه ابن بلخی ص105) (مجمل التواریخ و القصص ص179) (تاج العروس) (انجمن آرا) (المعرب جوالیقی ص352) (عقدالفرید ج6 صص113-114) (تاریخ طبری «بلعمی» نسخهء خطی مؤلف ورق 225). ناظم الاطباء «هامرز» را پادشاهی از پادشاهان عجم ذکر کرده است.
(1) - انجمن آرا: ذی فار (و غلط است).

هام رو.

[رَ / رُو] (اِ) در معنی کلمهء التذکیه، زوزنی مینویسد: گلو بریدن و هام رو شدن ستور و تیز کردن - انتهی. در اقرب الموارد آمده است در مادهء ذکی: «المذاکی و المذکیات، الخیل التی تم سنها و کملت قوتها، الواحد مُذک و مذک». کلمهء هام رو در فرهنگ ها یافت نشد. در برهان دارد: «همرف اسبی را گویند که داخل پنج سال شده باشد و همهء دندان هایش برآمده باشد و به جای فا، واو هم آمده». و باز مینویسد: «همرفشده، اسبی را گویند که داخل در پنج سال شده باشد و همهء دندان هایش برآمده باشد و به جای فا، واو هم گفته اند که همرو شده باشد و به زبان عربی قارح خوانند». از این رو هام رو یا اصل این دو صورت و یا صورت دیگر یعنی سومی است. (یادداشت مؤلف).

هام رو شدن.

[رَ / رُو شُ دَ] (مص مرکب)تمام برآمدن دندانهای خیل و بغایت قوت رسیدن آن. (یادداشت مؤلف): تذکیه؛ هام رو شدن ستور. (زوزنی). رجوع به همرفشده شود.

هامز.

[مِ] (ع ص) عیاب. عیب کننده. الذی یعیب الناس من ورائهم و یغتابهم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). || سخن چین. غماز. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (ناظم الاطباء). ج، هُمّاز، هامزون.

هامس.

[مِ] (ع ص) شدید. (معجم متن اللغة).

هامس تریس.

[مِ] (اِخ) نام یونانی زن خشایارشا که مادر اردشیر اول پادشاه هخامنشی بود. در ایران باستان ج 2 حاشیهء ص 908 چنین آمده: اگر «یس» آخر کلمه را که یونانی است حذف کرده در نظر آریم که چون در زبان یونانی «ش» نبوده و به جای آن «س» استعمال میکردند، هاماشْتْرْ میشود که جزئی اختلافی با هماشتر دارد. بنابراین ظن قوی میرود که اسم این ملکه هُماشَتْر یعنی همای مملکت بوده. رجوع به ایران باستان ج2 ص908 شود.

هامش.

[مِ] (ع اِ) حاشیهء کتاب لغت. مولد است. (از اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مرز. حاشیه. مقابل متن و بوم: متناً و هامشاً. (یادداشت مؤلف).

هامع.

[مِ] (ع ص) سیال. روان. ج، هوامع.
- دمع هامع؛ اشک روان. (ناظم الاطباء).
- سحاب هامع؛ ابر بارنده. (معجم متن اللغة).
- کوز هامع؛ کوزهء آب تلاینده(1). (مهذب الاسماء).
(1) - ظ: تلاونده.

هامکاباد.

(اِخ) نام دهی از رستاق قمدار که در پهلوی آن کوهی واقع بوده است: و به رستاق قمدار دیهی هست نام آن «هامکاباد» و در پهلوی آن کوهی هست و در پناه آن شکافی و در میانهء آن شکاف دو سوسمار و بغیر از دنب ایشان هیچ عضو پیدا نه، چون چیزی بر آن زنند یا چیزی بر آن بسایند دنبها را در خود گیرند باز عود کنند با عادت نخستین و سیرت اولین. از مشایخ شنیده ام که متقدمان گفتند ما پیوسته ایشان را بر این هیأت و صورت دیدیم و قطعاً نشنیدیم که از این وضع متغیر شدند و تا غایت به خروج و ولوج بر این قرار دیدیم. (ترجمهء محاسن اصفهان ص40).

هامل.

[مِ] (ع ص) شتر به چرا گذاشتهء بی ساربان، مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هامل من ابل؛ کانت متروکة بلاراع و لاقائم علیها. (معجم متن اللغة). ج، هوامل، همولة، هاملة، هَمَل (اسم جمع)، هُمَّل، هُمّال، هَملی.

هامل.

[مِ] (ص) همدل و موافق. (ناظم الاطباء). || مشابه و یکسان. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس)(1).
(1) - در جای دیگری دیده نشد.

هاملت.

[لِ] (اِخ)(1) هملت. نام قهرمان تراژدی معروف شکسپیر شاعر و درام نویس مشهور انگلیسی است. طبق اساطیر دانمارک هاملت پسر پادشاه دانمارک بود که وی به دست برادر خود کلادیوس در نهان کشته شد. کلادیوس مملکت آنها را تصرف نمود و با زن وی ازدواج کرد. شکسپیر این داستان را به صورت تراژدی به نظم کشید. (از قاموس الاعلام ترکی) (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Hamlet.

هاملن.

[مِ] (اِخ)(1) شهری است در آلمان، واقع در 33 میلی جنوب غربی هانوور(2). جمعیت آن مطابق سرشماری سال 1950 م. 48122 تن میباشد. نام قدیمتر این شهر «هاملوا»(3) یا «هاملو»(4) است. کارخانه های پارچه بافی و کاغذسازی در آن وجود دارد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
, Hamelin(املای آلمانی)
(1) - Hameln .(املای انگلیسی)
(2) - Hanover.
(3) - Hameloa.
(4) - Hamelowe.

هاملة.

[مِ لَ] (ع ص، اِ) جِ هامل. رجوع به هامل شود.

هاملة.

[مِ لَ] (ع ص) مؤنث هامل: ماشیة هاملة؛ ستور به چرا گذاشته شدهء بی نگهبان. ج، هوامل. (ناظم الاطباء).

هاملی.

[مِ] (اِخ) ابوبکربن علی بن موسی الهاملی، ملقب به سراج الدین. فقیه حنفی. منظومه ای دارد در فقه به اسم «درالمهتدی و ذخرالمقتدی» که به منظومهء هاملی معروف است. وفات وی به سال 769 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی).

هامن.

[مُ] (اِ) مخفف هامون است که زمین هموار و دشت سخت باشد که قبول باران نکند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بیابان. دشت. هامون. || سطح مستوی. (فرهنگستان).

هاموار.

[هامْ] (ص) هموار. برابر. یکسان. مستوی که پستی و بلندی نداشته باشد. (برهان) (جهانگیری) (ناظم الاطباء). مقابل ناهموار : هود گفت: ای مسکین (شداد) از عذاب دوزخ نمی ترسی و به بهشت امید نداری، گفت: من این زمان خود بهشتی خواهم کردن و کس ها برگماشت تا مردان و استادان و مزدوران بیاوردند و در زیر دست هر استادی هزار مرد کار کردی تا از آن استادان این هزار مرد کارگر گشتند، چنانکه در جهان چند ایشان نبود، پس بفرمود تا جائی بجستند که زمین آن هاموارتر بود و آب و هوای آن خوشتر بود تا جائی بیافتند که آن را ارم خوانندی. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی).
قدیم و محدث و نیک و بد و لطیف و کثیف
خطیر و بی خطر و هاموار و ناهموار.
ناصرخسرو.
|| (ق) پیوسته. دائم. هموار. هماره. هامواره. همیشه. مدام. (برهان) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (ناظم الاطباء) :
برفتند گردنکشان هاموار
به نزدیک مستظهر کامکار.
حکیم زجاجی (از فرهنگ رشیدی).
هدایت این کلمه را صورت مخفف هامون وار دانسته و مینویسد: به معنی زمین صاف که آن را هموار نیز گویند و اصل در آن هامون وار بود، یعنی صحرای صاف. (انجمن آرا). بهار (ملک الشعراء) در مورد این کلمه چنین نویسد: و هاموار هم به نظر که در اصل «هامون وار» به معنای تشبیهی هامون است که «هموار» شده است و معانی دیگر از قبیل هموار به معنی آرام(1) و هموار به معنی دایم و پیوسته شاید مخفف «هم» مخفف «هم وارک» و ترکیبی از «هم» و «واره» باشد، یعنی «مانند هم» و این دو لغت «همواره» و «هامون وار» با یکدیگر درآمیخته و یکسان شده باشند. (مقدمهء مجمل التواریخ و القصص ص یح). اما این کلمه مرکب از: (هام) (= هم) و «وار» است. (حاشیهء برهان چ معین). صورتهای دیگر آن هامواره، هموار، همواره، هماره و همارا است. رجوع به هر یک از این کلمات شود.
(1) - این معنی در جای دیگری دیده نشد.

هاموار کردن.

[هامْ کَ دَ] (مص مرکب)هموار کردن. مسطح کردن. صاف کردن. تسطیح : و دو غرفه کرد برابر یکی از سیم و دیگر از زر هر یکی را طول چهارصد گز... و هر دو را بیاکند از سبیکه های زر و سیم و سرش به زعفران هاموار کرد. (مجمل التواریخ و القصص ص469).

هامواره.

[هامْ رَ / رِ] (ص) هاموار. برابر. یکسان و هموار. بدون پستی و بلندی. رجوع به هاموار و هموار شود. || (ق) پیوسته. همواره. همیشه. هماره. دایم. مدام :
پری رویان گیتی هامواره
شده بر بزمگاه او نظاره.
فخرالدین اسعد گرگانی.
ز شاخی خشک گشته هامواره
به شاخی بار او ماه و ستاره.
فخرالدین اسعد گرگانی.
جوابش داد زرد از پشت باره
به بخت شاه شادم هامواره.
فخرالدین اسعد گرگانی.
وگر بی آسمان بودی ستاره
فلک بی نور بودی هامواره.
فخرالدین اسعد گرگانی.

هامورابی.

(اِخ) رجوع به حامورابی شود.

هاموم.

(ع اِ) پیه گداخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مایسیل من الشحمة اذا شویت. (معجم متن اللغة). || پیه بسیارچربش. (مهذب الاسماء). || کوهان گداخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مااذیب من السنام. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || (ص) شتر کوهان گداخته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). در آنندراج چاپ جدید این کلمه به غلط «هامون» آمده است.

هامومة.

[مَ] (ع ص) ابر بسیاربانگ. (مهذب الاسماء).

هامون.

(اِ) دشت و صحرا و زمین هموار خالی از بلندی و پستی که به تازی قاع خوانند. (ناظم الاطباء) (انجمن آرا) (برهان). قیعه. (دهار). ساد. ساده. صحرای بی درخت. قاع صفصف. براز. عراء. (یادداشت مؤلف) :
سپه بود بر کوه و هامون و راغ
دل رومیان بد پر از درد و داغ.فردوسی.
ز هامون برآمد به کوه بلند
برادْرْش بسته بر اسپی سمند.فردوسی.
چو افراسیابش به هامون بدید
شگفتید از آن کودک نارسید.فردوسی.
ستور از در شهر بیرون بریم
همه ساز ره را به هامون بریم.فردوسی.
چو شیر است و هامون ورا مرغزار
جز از مرد جنگی نجوید شکار.فردوسی.
سپهبد چو لشکر به هامون کشید
سپاه سه شاه و سه کشور بدید.فردوسی.
از افکنده شد روی هامون چون کوه
ز گرزش شدند آن دلیران ستوه.فردوسی.
بدینسان همی گرد گیتی بگشت
نگه کرد هر جای هامون و دشت.فردوسی.
سپهبد به جای دلیران رسید
به هامون به پرخاش شیران رسید.فردوسی.
نبد هیچ هامون و جای نبرد
همی کوه و سنگ اسپ را خیره کرد.
فردوسی.
چو کاووس لشکر به خشکی کشید
کس اندر جهان کوه و هامون ندید.
فردوسی.
وز آن روی ارجاسپ صف برکشید
ستاره همی روی هامون ندید.فردوسی.
همیشه تا که بهاران و روزگار بهار
فرونهد ز بر کوه سر به هامون هین.فرخی.
بر گل تر عندلیب گنج فریدون زده ست
لشکر چین در بهار هیمه به هامون زده ست.
منوچهری.
چو بر جنگ پیلانت باشد شتاب
به هامون برافکن پراکنده آب.اسدی.
نه از هامون سودائی تحیر هیچ کمتر شد
نه نیز از صبح صفرائی بجنبید ایچ صفرائی.
ناصرخسرو.
به ناحیت اسدآباد قصری کرد به نام خویش آزرمیدخت اندر هامون. و نشستگاهی بزرگوار بر سر تل. (مجمل التواریخ).
اساس ملکی کز بهر خدمتت ننهند
ز نعل اسب حوادث خراب و هامون باد.
انوری.
نقاش ربیع نقشهای بدیع بر اطراف کوه و هامون نگاشت. (ترجمهء تاریخ یمینی ص261).
ز بس لشکر که بر خسرو شد انبوه
روان شد روی هامون کوه در کوه.نظامی.
|| زمین سخت که باران قبول نکند. (تحفة السعادة). || صحرای نشیب بود، یعنی دامن کوه. (اوبهی). || توسعاً، جای پست. مغاک(1). (یادداشت مؤلف) :
بنگر نیکو که از ره سخن ادریس
چون به مکان العلی رسید ز هامون.
ناصرخسرو.
|| توسعاً، بَرّ. خشکی. مقابل دریا :
بزد کوس و لشکر برون آورید
ز هامون به دریای خون آورید.فردوسی.
ز دریا به دریا سپه گسترید
ز لشکر کسی روی هامون ندید.فردوسی.
تا به هامون نفکند از قعر در ناب بحر
تا به صحرا ناورد از برگ لعل سرخ کان.
عنصری.
این مرده لاله را که شود زنده
یم سلسبیل و محشر هامون است.
ناصرخسرو.
آتش تیغ آبدار او از دریا صحرا و از جیحون هامون کرده است. (سندبادنامه ص15).
ز دریای عمان برآمد کسی
سفر کرده دریا و هامون بسی.سعدی.
|| توسعاً، خاک. زمین. مقابل آسمان و چرخ گردون :
چو هامون دشمنانت پست بادند
چو گردون دوستان والا همه سال.رودکی.
ز هامون به چرخ برین شد سوار
سخن گفت بر عرش با کردگار.
اسدی (گرشاسب نامه).
ز گردون شتاب و ز هامون درنگ
ز دریا بخار و ز خورشید رنگ.اسدی.
خاکی شده ام تا چو قدم رنجه کنی تو
با خاک ببینی تن هامون شدهء من.عطار.
|| مجازاً بیرون سرای. خارج خانه. خارج شهر :
بفرمود کاین را به بیرون برید
ز نزد منش سوی هامون برید.فردوسی.
ز خرگاه لشکر به هامون کشید
به نزدیکی رود جیحون کشید.فردوسی.
بفرمود تا جمله بیرون شدند
ز پهلو سوی دشت و هامون شدند.
فردوسی.
بگفتند وز پیش بیرون شدند
ز کاخ همایون به هامون شدند.فردوسی.
به هامون کشیدند پرده سرای
درفشی کجا پیکرش بد همای.فردوسی.
زن و مرد و کودک به هامون شدند
ز هر کشور از خانه بیرون شدند.فردوسی.
ز دژ گنج و دینار بیرون فرست
همه بدرها سوی هامون فرست.فردوسی.
|| (ص) هموار. مسطح. سهل. صاف : و آن یکی کوه است بلند و سر او پهن و هامون و چهار سو چهار فرسنگ اندر چهار فرسنگ. (حدود العالم).
زمین را بکندن گرفتند پاک
شد آن جای هامون سراسر مغاک.فردوسی.
و بر زمینی هامون است (بصره) که چشم بر کوه نیفتد. (مجمل التواریخ و القصص). راه سهل و هامون رفق بگذاشت و طریق وعر دشوار عنف پیش گرفت. (تاریخ سلاجقهء کرمان محمد بن ابراهیم).
- به هامون آوردن؛ به هامون کردن. پست کردن. خراب کردن. با خاک برابر کردن. با زمین هموار کردن. با خاک یکسان کردن :بسی قلعه از قلعهء تو حصین تر به هامون آورده است. و بسی قوت از قوت تو متین تر زبون کرده. (ترجمهء تاریخ یمینی ص417).
- به هامون شدن؛ اجداد. مسطح و هموار شدن.
- به هامون کردن؛ به هامون آوردن. پست کردن. خراب کردن :
از دل صنما مهر تو بیرون کردم
وآن کوه غم تو را به هامون کردم.
(قابوسنامه).
(1) - در یک فرهنگ خطی (بی اول و آخر) متعلق به کتابخانهء مرحوم مؤلف که مورد اعتماد و اطمینان ایشان بوده، در معنی کلمهء «الغموض» آمده: هامون شدن زمین، یعنی مغاک.

هامون.

(اِخ) نام دریاچه ای است در سیستان، کنار دریاچهء هامون سواران. این دو دریاچهء بوسیلهء باطلاقی به نام نیزار بهم متصل شده اند. این دریاچه ها در مواقع پرآبی لبریز شده، آب زائد آنها بطرف جنوب شرقی حرکت میکند و به دریاچهء گودزره میریزد. اطراف این دریاچه را نیزارهای وسیعی فراگرفته که در مواقع بی آبی همه زرد میشوند، ولی در هنگام بهار که ساقه های آنها نرم است به مصرف تغذیه حیوانات و قدری که بزرگ شدند به مصرف بافتن حصیر و ساختن قایق و اسباب های دیگر میرسند. عبور و مرور از دریاچه بوسیلهء قایق هائی صورت میگیرد. دریغا که امروز بر اثر خشکسالی و بی آبی، آب این دریاچه خشک شده است. این دریاچه در ایران قدیم از لحاظ مذهبی دارای جنبهء تقدس بوده، چنانکه در مورد تولد سوشیانت موعود منتظر زرتشتیان گفته شده است که در آخر دوازدهمین هزاره، دوشیزه ای از خاندان بهروز در دریاچهء هامون خود را میشوید و آبستن میشود، از او سوشیانت آخرین آفریدهء اهورامزدا روی به جهان خواهد نمود و چون به سن سی سالگی رسید امانت رسالت مزدیسنا به وی واگذار میشود. در آن روز خورشید در وسط آسمان بی حرکت میماند و بدین وسیله ظهور سوشیانت به جهانیان بشارت داده خواهد شد. (یشتها تألیف پورداود ج2 ص101). (جغرافیای طبیعی کیهان ص94) (مشخصات جغرافیای طبیعی ایران تألیف م. پ- پتروف ترجمهء گل گلاب) (ایران باستان تألیف حسن پیرنیا ج1 ص148).

هامون آباد.

(اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نائین، واقع در 25 هزارگزی جنوب باختر نائین که دارای 20 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هامون آباد مزیک.

[مَ] (اِخ) ده مخروبه ای است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هامون بر.

[مومْ بُ] (نف مرکب)گذاره کنندهء هامون. هامون برنده. هامون سپر. دشت و بیابان پیما. هامون گذار :
نیزه ای اندر بنان اخترکن و جیحون مضا
باره ای در زیر ران هامون بر و گردون سپر.
سنائی.

هامون دز.

[دِ] (اِخ) یکی از قلاع اسماعیلیان بود که خورشاه به امر هولاکو خراب کرد. (یادداشت مؤلف).

هامون سپر.

[سِ پَ] (نف مرکب)دشت پیما. هامون بر. دشت و هامون گذار. بادیه پیما :
یکی پیل چون کوه هامون سپر
خمش کرد خرطوم گرد کمر.
اسدی (گرشاسب نامه ص189).

هامون سواران.

[سَ] (اِخ) دریاچه ای است در سیستان مجاور دریاچهء هامون که بوسیلهء باطلاق نیزار به دریاچهء هامون متصل شده است. (مشخصات جغرافیای طبیعی ایران ترجمهء گل گلاب ص78). رجوع به هامون (دریاچهء...) شود.

هامون شدن.

[شُ دَ] (مص مرکب)هموار و مسطح و هم طراز شدن جائی. مثل کف هامون شدن. (یادداشت مؤلف). || پست گردیدن. گود شدن. مغاک گشتن. غموض. || خراب گردیدن. ویران شدن. با خاک یکسان شدن. با زمین هموار گشتن. همه چیز آن دزدیده یا غارت گشتن یا سوختن. اجداد. (یادداشت مؤلف).

هامون قیامت.

[نِ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) صحرای رستاخیز. صحرای قیامت. زمین محشر :
همچو هامون قیامت گرد میدان جوق جوق
زمره ای اندر عنا و مجمعی اندر بطر.سنائی.

هامون کردن.

[کَ دَ] (مص مرکب)خراب و ویران ساختن. با خاک یکسان کردن. با زمین برابر یا درهم کوفتن بلندیها و پست کردن :
چنین گفت اکنون بر و بوم ری
بکوبند پیلان جنگی به پی
همه مردم از شهر بیرون کنند
همه ری به پی دشت و هامون کنند.
فردوسی.
و بارهء شهر که مدت چهل سال بود که تا لشکر ملاعین خراب و هامون کرده بودند. (تاریخ سیستان).
کنم از کشتگان کشوَرْتْ هامون
به هامون بربرانم دجلهء خون.
فخرالدین اسعد گرگانی (ویس و رامین).
ز گریه دشتها را کرد جیحون
به مویه کوهها را کرد هامون.
فخرالدین اسعد گرگانی (ویس و رامین).
خانهء هوش تو سر بر گنبد گردون کشد
گر تو خانه یْ بیهشی را بر زمین هامون کنی.
ناصرخسرو.
منظر اعدای دین را بر زمین هامون کنی
منظر خویش از فراز برج دوپیکر کنی.
ناصرخسرو.
همین ساعت بفرمایم که پنج هزار فیل به یکبار بر لشکرگاه تو رانند و لشکرگاه تو هامون کنند و لشکر تو را در زیر پی بسپرند. (اسکندرنامهء نسخهء سعید نفیسی). مردمانش عاصی شدند. پیلان بفرستاد تا هامون کردند. (مجمل التواریخ و القصص). او دیوان را فرمود تا کوهها را منهدم و هامون کنند. (تاریخ طبرستان).
گر کند یک جلوه خورشید رخش
عرش را با خاک هامون میکند.عطار.
|| مسطح و هموار ساختن زمین. صاف کردن زمین. مانند کف هامون کردن : بفرمود کندن، جایگاهی پیدا گشت برسان دکانی... پس آن پیر گفتا این طلسم است و باز همچنان هامون کردیم. (مجمل التواریخ و القصص). || انباشتن. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). یکسان کردن و برابر کردن زمین با انباشتن مغاک و گودال و حفره : زیدبن علی بن الحسین به کوفه بیرون آمد و یوسف بن عمرو با وی حرب کرد تا شب اندر تیری رسیدش به مغز اندر، بمرد، و پسرش او را در چاهی افکند و هامون کرد و خود بگریخت. (مجمل التواریخ و القصص). اندر تاریخ جریر چنان است که به شکارگاه اندر می دوانید (بهرام گور) با [ اسب ] اندر چاهی افتاد و مادرش بیامد و هرچند آب و گل برکشید هیچ اثر ظاهر نشد پس هامون کردند، و به روایتی گویند به شیراز بمرد. (مجمل التواریخ و القصص ص71).

هامون گذار.

[گُ] (نف مرکب) بادیه پیما. هامون بر. صحرانورد. هامون سپر. دشت پیما. بیابان گذر :
هامون گذار و کوه فش دل بر تحمل کرده خوش
تا روز هر شب بارکش هر روز تا شب خارکن.
امیرمعزی.

هامون گردانیدن.

[گَ دَ] (مص مرکب)مسطح و هموار ساختن زمین. صاف کردن :... و طرق یأجوج بلا از فرسنگها موانع و عوایق پاک و هامون گردانید. (تاریخ سلاجقهء کرمان محمد بن ابراهیم). || خراب و ویران کردن.

هامون گردن.

[گَ دَ] (ص مرکب)پست گردن. کوتاه گردن. کسی که دارای گردن کوتاه است. اهنع. (منتهی الارب) (دستوراللغة ادیب نطنزی نسخهء خطی کتابخانهء مؤلف، ذیل اهنع).

هامون گردیدن.

[گَ دی دَ] (مص مرکب) هامون گشتن.

هامون گشتن.

[گَ تَ] (مص مرکب)مسطح و صاف شدن. هامون شدن. || ویران گشتن. خراب شدن. هموار گردیدن. با خاک یکی شدن. با زمین یکسان شدن :
کز او بتکده گشت هامون چو کف
به آتش همه سوخته شد چو خف.
عنصری.
آنگاه بفرمود [ متوکل ] تا گور حسین بن علی رضی الله عنهما با زمین پست کردند، چنانک هیچ اثرش نماند و مردمان این کار را بر وی عیب کردند و غمناک شدند از این کار ناپسندیده. و آنجا مجاوران بسیار نشستندی و جمله هامون گشت تا از بعد متوکل آن را عمارت به جای آوردند. (مجمل التواریخ و القصص ص360).

هامون نورد.

[نَ وَ] (نف مرکب)دشت پیما. صحرانورد. هامون گذار. هامون بر. بیابان سپر. بادیه پیما. آنکه در دشت و بیابان سفر کند. (ناظم الاطباء) :
یکی سیل رفتار هامون نورد
که باد از پی اش بازماندی چو گرد.
سعدی (بوستان).
هامون نوردی بارکش وز ره به دندان خارکش
راحت ده و آزارکش چون صوفیان بی حیل.
رضاقلی خان هدایت.

هامون نوشتن.

[نَ وَ تَ] (مص مرکب)طی کردن دشت و بیابان. بادیه پیمودن. هامون بریدن. به دشت و بیابان رفتن :
ندانی که سعدی مکان از چه یافت
نه هامون نوشت و نه دریا شکافت.
سعدی (بوستان).

هامة.

[مَ] (ع اِ) هامه. سر از هر حیوانی. (از ناظم الاطباء). سر هر چیزی. (از اقرب الموارد) (آنندراج). سر. (منتهی الارب). || تار. چکاد. چکاک. (یادداشت مؤلف). تارک. فرق سر. (یادداشت مؤلف). || میان سر. (مهذب الاسماء). || کاسهء سر. (غیاث). || بالای پیشانی. (السامی). پیشانی. (غیاث).
بر هامهء رهروان کنم پای
همت ز وجود برتر آیم.خاقانی.
|| مهتر. (ناظم الاطباء) (غیاث). رئیس قوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): هامة القوم؛ رئیس القوم و سیدهم. || گروهی از مردم. جماعة الناس. (اقرب الموارد). || اسب. فرس. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || استخوان مرده. (مهذب الاسماء). || جغد. بوم. بوم نر. کوف. کوکنک. طائر صغیر من طیر اللیل یألف المقابر. (مهذب الاسماء) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد). برخی از اعراب چنین پنداشتند که هرگاه شخصی کشته شود و کسی به خونخواهی او برنخیزد، پرنده ای به اسم هامة از سر کشته بیرون آید و فریاد زند «مرا آب دهید، مرا آب دهید» تا اینکه انتقام خون او گرفته شود. (المنجد) (از اقرب الموارد). کانوا یزعمون ان الانسان اذا قتل و لم یطالب بثاره، خرج من راسه طائر یسمی الهامة، و صاح: اسقونی اسقونی حتی یطالب بثاره. قال ذوالاصبع :
یا عمرو الاتدع شتمی و منقصتی
اضربک حتی تقول الهامة اسقونی.
(از صبح الاعشی ج1 ص404).
مسعودی در مروج الذهب آرد: من العرب من یزعم ان النفس طائر ینبسط فی الجسم فاذا مات الانسان او قتل لم یزل یطیف به مستوحشاً یصدع علی قبره و یزعمون أن هذا الطائر یکون صغیراً ثم یکبر حتی یکون کضرب من البوم و هو ابداً مستوحش و یوجد فی الدیار المعطلة و مصارع القتلی و القبور و انها لم تزل عند ولد المیت و مخلفه لتعلم ما یکون بعده فتخبره. (مروج الذهب). سیدمحمود شکری الالوسی در بلوغ الارب آورده: و مماکانت العرب کالمجتمعة علیه: الهامة. و ذلک انهم کانوا یقولون لیس من میت یموت و لا قتیل یقتل الا و یخرج من رأسه هامة فان کان قتل و لم یؤخذ بثاره نادت الهامة علی قبره اسقونی فانی صدیة! و عن هذا قال النبی (ص): لا هامة. و قیل الهامة انثی الصدی و هو ذکر البوم و قد یسمونها الصدی، و الجمع اصداء. (بلوغ الارب ج2 ص311) :
و لاتزقون لی هامة فوق مرقب
فان زناء الهام للمرء عائب
تنادی: الااسقونی! و کل صدی به
و تلک التی تبیض منها الذوائب.
(از بلوغ الارب).
ج، هام، هامات :
سلط الموت و المنون علیهم
فلهم فی صدی المقابر هام.
ابودؤاد الایادی :
یخبرنا الرسول بان سخیا
و کیف حیاة اصداء و هام.(از بلوغ الارب).
«هذا هامة الیوم او غد»؛ ای یموت الیوم او غداً. «اصبح فلان هامة»؛ ای مات. (اقرب الموارد).

هامة.

[مَ] (اِخ) مکنی به ابوزهیر. صحابی است. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هامة.

[مَ] (اِخ) شهرستان وسیعی است در مصر که کوه الاُق در آن قرار دارد. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

هامة.

[هامْ مَ] (ع ص، اِ) هر جانوری که دارای زهر کشنده باشد مانند مار. جنبندهء زهردار. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). و لایقع هذا الاسم الا علی المخوف من الاحناش. (صحاح اللغة). || جانور خزنده و گزنده. مخنده. (السامی) (غیاث). || هر حشرهء کشنده ای مطلقاً. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). ج، هَوامّ :
این نامه هفت عضو مرا هفت هیکل است
کایمن کند ز هول سباع و شر هوام.
خاقانی.
ایؤذیک هوام رأسک؛ مراد شپش باشد. || ستور. چارپا. دابة. (صحاح اللغة) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): نعم الهامة هذه؛ نیک ستوری است این. || دابة هامة؛ ستور بسیارخوار. (منتهی الارب).

هامی.

(ص) سرگشته. حیران مانده. سرگردان. متحیر. (لغت فرس) (از برهان) (اوبهی) (جهانگیری) (انجمن آرا) (از ناظم الاطباء) :
استه(1) و غامی شدم ز درد جدائی
هامی و وامی شدم ز خستن مترب
رنگ رخ من چو غمروات شد از غم
موی سر من سپید گشت چو مهرب.
منجیک (از حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی).
رجوع به مدخل های غامی، وامی، مترب، غمروات، مهرب و ابیب شود.
(1) - ن ل: اشبه.

هامیان.

(اِ) کیسهء چرمی. همیان. امیان. و آن کیسه ای دراز باشد که زر در آن کنند و بر کمر بندند. (فرهنگ نظام) (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری) (برهان) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء) :
با زر چو بازگردد از او بیم آن بود
زایرش را که بگسلد از هامیان میان.
لامعی گرگانی.
هامیان از سیم و زر پرداختن
به که سنگ منجیق انداختن.سعدی.

هامیلتن.

[تُ] (اِخ)(1) نام یکی از خاندانهای مشهور اسکاتلند است. مشاهیر بسیاری در میان این خاندان ظهور نمودند و یکی از اینان که در تاریخ 1717م. درگذشته اشعار و تألیفات فراوانی از خود به یادگار گذاشته است. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hamilton.

هامیلتن.

[تُ] (اِخ) نام شهری است در ایالت لانارک شایر(1) واقع در اسکاتلند. جمعیت آن در سال 1951 م. 40174 تن بوده است. در این شهر معادن زغال سنگ و کارخانه هائی وجود دارد و کاخ منسوب به خاندان هامیلتن که تاکنون در مقابل حوادث گوناگون پایداری کرده، در این شهر واقع است. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Lanarkshire.

هامیلتن.

[تُ] (اِخ) نام شهری است در جنوب غربی اوهایو(1)، واقع در ایالات متحده امریکا که رودخانهء بزرگ میامی(2) از آن میگذرد. این شهر مرکز شبکهء خطوط زمینی و محل تقاطع خطوط آهن بالتی مور(3) و اوهایو و خطوط آهن پنسیلوانیا(4) است. جمعیت آن در سال 1950 م. 57951 تن بوده است. (دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Ohio.
(2) - Miami.
(3) - Baltimore.
(4) - Pennsylvania.

هامیلتن.

[تُ] (اِخ) نام شهری است در ایالت اونتاریو که در ساحل دریاچهء اونتاریو واقع شده و تجارت پرفعالیتی دارد. (از قاموس الاعلام ترکی). || نام چند شهر دیگر به امریکای شمالی.

هامیلکار بارکا.

(اِخ)(1) سردار و فرمانروای معروف کارتاژ که سالها با رومیان جنگید و بارها آنان را درهم شکست. پس از جنگ پونیک که اولین جنگ میان کارتاژ و روم بود و منجر به شکست کارتاژ و تصرف جزیرهء سیسیل و قسمتهای دیگری از خاک کارتاژ توسط رومیان گردید، هامیلکار معتقد بود که بین کارتاژ و رم جنگ دیگری حتمی الوقوع است، لذا به تقویت قوای نظامی کارتاژ پرداخت و برای این کار لازم دید که اسپانیا را فتح کند. زیرا گذشته از اینکه نقره و مس و آهن از آنجا به دست می آمد، سربازان خوب و ورزیده نیز داشت. چند سالی بیش طول نکشید که هامیلکار، اسپانیا را تا رود ابر تسخیر کرد و آن را به صورت کارتاژ دیگری درآورد و فرمانروائی آنجا را شخصاً عهده دار گشت. وی در سال 229 ق . م. وفات یافت و دامادش هاسدروبال(2) جای او را گرفت و پایتخت جدیدی به اسم کارتاژن(3) تأسیس کرد. (از تاریخ روم تألیف آلبر ماله ترجمهء زیرک زاده ص74).
(1) - Hamilcar Barca.
(2) - Hasdrubal.
(3) - Carthagene.

هامین.

(اِ) وزنی برابر بیست وپنج استار. (فرهنگ نظام). رجوع به استار شود. ابن سینا در قانون نقل نموده که هامین پنج استار است و بیست درهم و چهار اوبولو(1). (از فرهنگ نظام). وزنی معادل بیست وپنج استار و چهار اوبولو. (یادداشت به خط مؤلف).
(1) - رجوع به ابولو شود.

هان.

(صوت)(1) امر به شتاب کردن، یعنی بشتاب و جلد باش. (برهان) (ناظم الاطباء). || (ق) براستی و در حقیقت. (ناظم الاطباء). || (صوت) کلمهء جواب به معنی آری. بلی. || کلمهء تنبیه است، یعنی در محل آگاهانیدن و تأکید در کاری و امری به کار برند خواه به طریق امر باشد و خواه به تصدیق وجد. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
هان و هینش کنم از حکمت زیرا خر
بازگردد ز ره کژ به هان و هین.ناصرخسرو.
هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان
ایوان مداین را آئینهء عبرت دان.خاقانی.
زمین بلرزد بر خود اگر تو گویی هین
فلک بماند برجای اگر تو گویی هان.
کمال الدین اسماعیل (از جهانگیری).
گفت خندان که هین پیاله بگیر
ستدم گفت هان ز باده منوش.
هاتف اصفهانی.
گوید به فلک گر به منع هان
راند به زمین گر به امر هین
گردون و درنگ ارچه نی چنان
گیتی و شتاب ارچه نی چنین.
رضاقلی خان هدایت.
(1) - بسیاری از اصوات که آنها را شبه فعل هم می نامند به معنی فعل به کار میروند، مانند: زینهار، هان و جز اینها.

هان.

(اِخ) نام سلسلهء پادشاهی چین است که در دو قرن اول میلادی در آن کشور حکومت داشته اند. (از اعلام المنجد).

هانائو.

(اِخ)(1) نام شهری است در آلمان که بر ساحل راست نهر ماین(2) در 14 میلی خاور خط آهن فرانکفورت(3) و محل تقاطع خطوط فریدبورگ(4) و ببرا(5) و آشافْنبورگ(6) واقع شده. جمعیت آن در سال 1950 م. 30702 تن بوده است. این شهر دارای کوی و برزنهای پاکیزه و خیابانهای وسیع و منظم و تفرجگاههای خوش منظر و دلکش و کارخانه های منسوجات ابریشمی، دستکش و جوراب و نظائر اینها میباشد. (از دائرة المعارف بریتانیکا) (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hanau.
(2) - Main.
(3) - Frankfurt.
(4) - Friedburg.
(5) - Bebra.
(6) - Aschaffnburg.

هانجتور.

(1) (اِ) بهره. حصه. پاره. جزء. هاختور(2). (ناظم الاطباء).
(1) - اشتینگاس این دو کلمه را (هانجتور و هاختور را) مشکوک و احتمالاً تصحیفی از کلمه ای دیگر و یا تصحیفی از یکدیگر دانسته، و ظاهراً مأخذ ناظم الاطباء همین کتاب است.
(2) - اشتینگاس این دو کلمه را (هانجتور و هاختور را) مشکوک و احتمالاً تصحیفی از کلمه ای دیگر و یا تصحیفی از یکدیگر دانسته، و ظاهراً مأخذ ناظم الاطباء همین کتاب است.

هانذا.

[نَ] (ع ق مرکب) اینک. (ناظم الاطباء). آن ذا.

هانری.

(اِخ)(1) روبرت. نقاش معروف امریکایی و یکی از متنفذترین استادان هنر در تاریخ هنر امریکاست. به سال 1865م. تولد یافت. وی در پنسیلوانیا(2) در آکادمی هنرهای زیبا به تحصیل پرداخت و سپس به فیلادلفیا(3) و از آنجا برای تکمیل هنر خود به پاریس رفت. در سال 1891م. در یکی از مدارس دخترانهء فیلادلفیا به تعلیم پرداخت و بتدریج عقاید هنری و سبک وی عده ای از نقاشان جوان، از جمله سلون(4) و شین(5) و لوکس(6) و گلاکنس(7) و غیره را مجذوب ساخت و آنها را به فیلادلفیا کشانید. هانری پس از مدتی به نیویورک رفت و تا پایان عمر در آنجا بود و در سال 1929م. بدرود زندگی گفت. از وی کتابی به نام «روح هنر»(8) باقی مانده است. (دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henri Robert.
(2) - Pennsylvania.
(3) - Philadelphia.
(4) - J.Sloan.
(5) - E.Shinn.
(6) - C.Luks.
(7) - W.Glackens.
(8) - The Art Spirit.

هانری.

(اِخ)(1) ژزف. فیزیکدان مشهور و یکی از بزرگترین شخصیت های علمی امریکا که در پیشرفت و ترقی و علوم در ایالات متحدهء امریکا سهم بسزایی دارد. در سال 1797م. در آلبانی(2) به دنیا آمد. اجدادش اسکاتلندی بودند. تحصیلات خود را در رشته های فیزیک، شیمی، ریاضی و طبیعی در آلبانی به پایان رسانید و سپس در 1826م. به تدریس فلسفهء طبیعی در آکادمی آلبانی پرداخت. تحقیقات و اکتشافات وی در الکتریک، باتری و ماشینها دنیای تازه ای را در علوم کشف کرد. در سال 1832م. به استادی کرسی فلسفهء طبیعی در دانشگاه پرینستن(3) رسید و در سال 1852م. به سمت عضو هیأت رئیسهء انجمن علمی «لایت هوس»(4) انتخاب شد و تا پایان عمر در این سمت باقی بود. سرانجام به سال 1878م. در واشینگتن(5) وفات یافت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henry, Joseph.
(2) - Albany.
(3) - Princeton.
(4) - Lighthouse.
(5) - Washington.

هانری.

(اِخ)(1) ویکتور. زبانشناس و لغت شناس معروف فرانسه، در 1850م. در آلزاس به دنیا آمد. وی به استادی زبان سانسکریت و گرامر تطبیقی در دانشگاه پاریس نائل گشت. هانری نویسنده و مؤلفی پرکار بود و آثار فراوانی دربارهء زبانهای مختلف شرقی و غربی از خود به یادگار گذاشت که از آنجمله: اصول مطالعات سانسکریت ودا(2) (1890م.)، مواد سانسکریت کلاسیک(3) (1902 م.)، گرامر پالی(4) (1904م.)، ادبیات هندی شامل سانسکریت، پالی، پراکریت(5) (1904م.)، جادو در هند قدیم(6)، مذهب پارسیان(7)(1905م.) و خلاصهء گرامر تطبیقی انگلیسی، آلمانی، یونانی و لاتین. وفات وی به سال 1907م. روی داد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henry, Victor.
(2) - Manuel peur etudier le Sanscrit
Vedique.
(3) - elements de Sanscrit classique.
(4) - Precis de grammaire Palie.
(5) - Les litteratures de l'Inde: Sanscrit, Palie, Pracrit.
(6) - Magie dans l'Inde antique.
(7) - Le Parsisme.

هانری اول.

[یِ اَوْ وَ] (اِخ)(1) (حدود 876 - 936 م.) پادشاه آلمان، پسر اوتون(2). در سال 912 پس از مرگ پدرش، دوک ساکس شد. در سال 918م. کنراد اول(3)پادشاه آلمان پیشنهاد کرد که ولایت تورنژی از ساکس جدا شود و مراد او تضعیف دوک ساکس که رقیب قوی کنراد به شمار میرفت بود. بدین سبب میان او و هانری اول دوک ساکس در محل ارزبورگ(4) جنگی سخت درگرفت و به شکست کنراد انجامید. کنراد در بستر مرگ به اشراف آلمان توصیه کرد که رقیب قدیم خود یعنی هانری، دوک ساکس را به پادشاهی آلمان برگزینند و گفت او تنها مردی است که میتواند از تهاجم مجارها جلوگیری کند. در سال 919 م. بر طبق وصیت کنراد، هانری به پادشاهی آلمان انتخاب شد و سلطنت آلمان بیش از یکصد سال در خانوادهء او باقی ماند. هانری مملکت را آرام کرد و حدود آن را مشخص ساخت و جوانان آلمان را از سن شانزده سالگی به خدمت نظام وظیفه گماشت. وی مجارها را در سال 934 م. در محل مرزبورگ(5) شکست فاحش داد. سرانجام به سال 936م. درگذشت و پس از او پسرش اوتون کبیر که از پادشاهان نامی آلمان است و او را تالی شارلمانی بلکه بزرگتر از او میدانند، جانشین وی شد. (از تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج2 ص116) (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henry I.
(2) - Othon.
(3) - Conrad I.
(4) - Ehresbourg.
(5) - Mersebourg.

هانری اول.

[یِ اَوْ وَ] (اِخ)(1068-1135م.) پادشاه انگلستان. چهارمین و جوانترین پسر ویلیام اول(1) (گیلوم فاتح) فاتح انگلستان (1027-1087م.) و پادشاه آن کشور بود. به سال 1068 م. به دنیا آمد و بعد از مرگ برادر خود ویلیام دوم (گیلوم دوم) معروف به روفوس(2)(1059-1100 م.) در سال 1100 م. به پادشاهی انگلستان رسید. وی با برادر بزرگ خود روبرت(3) که سلطنت نورماندی(4) را داشت و از جنگ صلیبی برگشته بود، جنگید و در تنچ برای(5) وی را شکست داد و نورماندی را به تصرف خود درآورد و برای نگهداری نورماندی با لوئی فربه(6) پادشاه فرانسه که از ویلیام کلیتو(7) پسر روبرت طرفداری میکرد جنگ کرد و وی را شکست داد و بدین ترتیب سلطنت نورماندی را برای خود نگه داشت. سرانجام در سال 1135 وفات یافت و چون اولاد ذکور شرعی نداشت مملکت را به دختر خود ماتیلدا(8) زوجهء ژفری (کنتِ آنژو)(9) سپرد. اما به محض فوت او خواهرزاده اش استفن (اتین دو بلوا)(10) تاج و تخت را غصب کرد و به پادشاهی نشست. ولی جمعی از اشراف اسکاتلند به حمایت ماتیلدا برخاستند و با استفن مبارزاتی کردند. سرانجام بر این قرار گذاشتند که استفن در پادشاهی باقی بماند، اما پس از او هانری آنژو(11) معروف به پلانتاژنت(12) پسر ماتیلدا به پادشاهی انگلیس برسد. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج3 ص197).
(1) - William I.
(2) - William II (Rufus).
(3) - Robert.
(4) - Normandy.
(5) - Tenchebray.
(6) - Louis, le Crose.
(7) - William, the Clito.
(8) - Matilda.
(9) - Geoffrey, Count of Anjou.
(10) - Stephen, (Etienne de Blois).
(11) - Henry, Anjou.
(12) - Plantagenet.

هانری اول.

[یِ اَوْ وَ] (اِخ)(1512-1580م.) پادشاه پرتقال، سومین پسر امانوئل(1) امپراتور پرتقال. به سال 1512م. در لیسبون(2) به دنیا آمد و در سال 1578م. به سلطنت رسید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Emanuel.
(2) - Lisbon.

هانری اول.

[یِ اَوْ وَ] (اِخ)(1008-1060 م.) پادشاه فرانسه، پسر روبرت(1) شاه فرانسه بود. وی در سال 1031م. بعد از پدر خود به سلطنت رسید و در سال 1059م. تاج سلطنت را بر سر بزرگترین پسر خویش فیلیپ نهاد و خود از سلطنت کناره گیری کرد و سال بعد وفات یافت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Robert.

هانری پنجم.

[یِ پَ جُ] (اِخ) پادشاه آلمان، پسر هانری چهارم که به تحریک پاپ و پشتیبانی اشراف، بر پدر شورید و به جای او نشست. وی در سال 1122م. عهدنامه ای در شهر ورمز(1)، با پاپ منعقد کرد. این عهدنامه را کنکوردای و رمزی نامند و مقصود از کنکوردا، معاهده ای است که میان پاپ و پادشاه بسته میشود. عهدنامهء مزبور قدیمیترین قراردادی است که بدین طریق منعقد گردیده است. این عهدنامه هرچند که تمام نقشهء گرگوار هفتم را که میخواست کلیسا را یکسره از دست قیاصرهء آلمان خارج و مستقل کند عملی نکرد، اما چون استقلال داخلی کلیسا را تضمین میکرد، میتوان آن را نخستین فتح کلیسا در مبارزه با امپراتوری مقدس شمرد. هانری چهارم مانند پدرش، با خطر بزرگ فئودالیزم دست به گریبان بود و اگرچه در دفع آن با تمام قوا کوشید، از جمله مردم شهرنشین را در مقابل اشراف آزادی داد و بعضی از شهرها را شهرهای امپراطوری نامید و آزادی بیشتری به اهالی آنها داد و طبقهء کاسب و صنعتگر و تاجر را تشویق و تحریض به کار کرد و از آنها پشتیبانی نمود، ولی چون اشراف و امارتهای بزرگ آلمان، از قبیل ساکس و زواب(2) و دوکهای آنها از دیرزمان قدرت و نفوذ فوق العاده داشتند و مخصوصاً از پشتیبانی سخت روحانیون برخوردار بودند، لذا اقدامات هانری چهارم و پسرش هانری پنجم به نتیجه نرسید و سرانجام هانری پنجم گرفتار تحریکات و کارشکنی های آنان گشت و سلطنتش به پایان رسید و با انقراض پادشاهی او، سلطنت خانوادهء فرانکنی که وی از آنان بود پایان یافت. (از تاریخ عمومی قرون وسطی ج2 ص126).
(1) - Worms.
(2) - Souabe.

هانری پنجم.

[یِ پَ جُ] (اِخ)(1)(1387-1422 م.) پادشاه انگلستان، پسر هانری چهارم که در سال 1413 م. پس از مرگ پدر به جای وی نشست. و در سال 1422 بدرود زندگی گفت و پس از او پسرش هانری ششم به سلطنت رسید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henry V.

هانری چهارم.

[یِ چَ رُ] (اِخ)(1050-1106 م.) پادشاه آلمان، پسر هانری سوم، که در سال 1056 پس از مرگ پدر، در سن 6سالگی به امپراتوری آلمان انتخاب شد. نزاع وی با گرگوار هفتم(1) پاپ مقدس، بر سر ریاست کلیسا در تاریخ معروف است. این مجادله و کشمکش به اسم نزاع انوستیتور(2)نامیده شده و جریان آن بدین قرار است: همینکه گرگوار هفتم به مسند پاپی نشست (1073م.) سوء اداره روحانی آلمان را بهانه کرده از هانری چهارم درخواست کرد که از مداخله در امور روحانی خودداری کند. مقصود پاپ از این اقدام چهار چیز بود: 1- مقام پاپ را از تحت حمایت آلمان خارج کند. 2- تشکیلات و سنن کلیسا را به نظر خود تغییر دهد. 3- برای کلیسا استقلال تام تحصیل کند و آن را بطور کلی از مداخله غیرروحانی مصون سازد. 4- به نام مذهب و روحانیت قدرت مطلقه و حکومت سیاسی در تمام ممالک عیسوی اروپائی برقرار سازد. اما هانری که منتظر فرصت بود، محفل روحانی مرکب از وجوه روحانیان آلمان در شهر ورمز(3) تشکیل داد (1076) و گرگوار را از مقام پاپی خلع کرد. گرگوار هم بیکار ننشست و در عوض، حکم تکفیر و خلع هانری چهارم را صادر کرد. باید دانست که هانری چهارم از خانوادهء پادشاهان فرانکنی(4) بود و رقابت آنها با خانوادهء پادشاهان ساکس و زواب(5) در تاریخ معروف است. در چنین وضعی، میدان به دست دشمنان هانری افتاد. دوک ساکس و زواب که از ممالک قدیم و نیرومند آلمان بودند به حمایت پاپ برخاستند. هانری چهارم چاره ای جز تسلیم ندید و به قصد توبه و عذرخواهی از تقصیرات خود به ایتالیا رفت. معروف است که پاپ در این وقت در قصر کانوسا(6) متعلق به کنتس ماتیلدا توقف داشت و زمستان سخت و برف بسیار روی زمین بود. هانری چهارم سه شبانه روز پای برهنه روی برف مقابل قصر مزبور ایستاد تا نزد پاپ پذیرفته شد و توبهء او مورد قبول واقع گشت. اما هانری این ذلت و خواری و اهانت را تحمل نتوانست کرد و پس از مراجعت به آلمان تدارک جنگ دید و جنگ سختی میان او و دوک ساکس و زواب در محل فلکس هاین(7) اتفاق افتاد که به پیروزی هانری چهارم و شکست ساکس و زواب و قتل دوک زواب انجامید. پس از آن هانری چهارم در رأس لشکر فاتح به ایتالیا رفت و رم را فتح کرد و مطران راونا(8) را تحت عنوان کلمان سوم(9) به جای گرگوار هفتم به مسند پاپی نشاند. گرگوار هفتم به نورمانها که در جنوب ایتالیا بودند پناه برد و در آنجا و در میان آنها درگذشت. (1085م.) کمی پس از این تاریخ، در آلمان و ایتالیا دو دستهء قوی یکی به نام گلفی(10) (گلفها) که پشتیبان پاپ و دیگری به نام گیبلینی(11) که پشتیبان قیصر بودند تشکیل شد و بعدها محاربات خونینی میان این دو دسته در ایتالیا اتفاق افتاد. اگرچه گرگوار هفتم مرد، اما سیاست او برجای بماند. سرانجام به تحریک پاپ پاسکال دوم(12)، کنراد و هانری (هانری پنجم) پسران هانری چهارم به حمایت اشراف ناراضی بر پدر شوریدند و هانری پسر دوم قیصر (هانری چهارم) بر پدر غالب آمده او را به حبس انداخت و به استعفا از مقام سلطنت مجبورش کرد. هانری چهارم از زندان فرار کرد و در بلژیک درگذشت (1106م.). (از تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج2 صص122-125).
(1) - Gregoire VII.
(2) - Envestiture.
(3) - Worms.
(4) - Franconie.
(5) - Souabe.
(6) - Canossa.
(7) - Volkshein.
(8) - Ravenna.
(9) - Clement III.
(10) - Guelphi.
(11) - Giblini.
(12) - Pascal II.

هانری چهارم.

[یِ چَ رُ] (اِخ)(1367-1413 م.) پادشاه انگلستان، پسر ژانِ گونت(1) و مادرش بلانش(2) دختر هانری دوکِ لانکاستر(3) بود. در سال 1367م. به دنیا آمد و در 1399م. با تصویب پارلمان انگلستان به سلطنت رسید و سرانجام در 1413م. بدرود حیات گفت و پس از او پسرش هانری پنجم به جای وی نشست. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - John of Gaunt.
(2) - Blanche.
(3) - Duck of Lancaster.

هانری چهارم.

[یِ چَ رُ] (اِخ)(1553-1610م.) پادشاه فرانسه، پسر آنتونی د بوربن(1) دوک وندوم(2) در 1584م. به سلطنت فرانسه رسید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Antoine de Bourbon.
(2) - Vendome.

هانری دوم.

[یِ دُوْ وُ] (اِخ)(1) معروف به مقدس. پادشاه آلمان که در سال 1002م. پس از مرگ اوتون سوم به پادشاهی آلمانی انتخاب شد. وی آخرین پادشاه از خانواده ساکس بود. پس از وی در سال 1024م. امپراطوری آلمان از خانوادهء ساکس به خانوادهء فرانکنی منتقل گردید و کنراد دوم به جای هانری دوم به پادشاهی نشست. (از تاریخ عمومی قرون وسطی).
(1) - Henry ll.

هانری دوم.

[یِ دُوْ وُ] (اِخ)(1133-1189 م.) پادشاه انگلیس، پسر ژرفری پلانتاژنت، کنت آنژو بود. مادرش ماتیلدا دختر هانری اول بود. وی در سال 1133 م. به دنیا آمد و در سال 1154 پس از فوت استفن به پادشاهی انگلیس رسید. هانری دوم از طرف پدر و همسرش الینور(1)دختر دوک آکتین، ممالک وسیعی چون نورماندی، آنژو(2)، تورن(3)، پواتیه(4)، اوورنْی(5) و بریتانْی(6) در فرانسه به دست آورد و با چنین متصرفاتی میتوانست سیاستی قوی در مقابل لوئی هفتم(7) پادشاه فرانسه اتخاذ کند، ولی نتوانست از موقع و قدرت خود استفادهء کامل بنماید و علاوه بر آن، با روحانیون انگلیس که قدرتی بسزا داشتند و برای خود امتیازاتی قائل بودند، درآویخت و این مبارزات به قتل توماس آ بکت(8) کشیش بزرگ کلیسای کانتربوری(9)منجر گشت (1170 م.) و در نتیجهء آن توفان نارضایتی عمومی برانگیخته شد. پادشاه فرانسه که موقع را مناسب می دید شروع به تحریکات بر ضد وی کرد و سرانجام سه پسر هانری دوم ریشارد(10)، ژفری و هانری که متصرفات او را در فرانسه داشتند بر ضد پدر برانگیخت و ایشان نیز سر به شورش و عصیان برداشتند و هانری دوم برای سرکوبی آنان لشکر کشید و جنگ بین پدر و پسران درگرفت و ادامه داشت تا سال 1189 م. هانری درگذشت. پس از وی پسرش ریشارد شیردل به جای او نشست. (از تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج2 ص198).
(1) - Eleanore.
(2) - Anjou.
(3) - Tauraine.
(4) - Poitiers.
(5) - Auvergne.
(6) - Bretagne.
(7) - Louis Vll.
(8) - Thomas a Becket.
(9) - Canterbury.
(10) - Richard.

هانری دوم.

[یِ دُوْ وُ] (اِخ) (1519 - 1559م.) پادشاه فرانسه، دومین پسر فرانسیس اول(1). در سال 1547 به پادشاهی رسید و در 1559م. درگذشت.
(1) - Francis l.

هانری سوم.

[یِ سِوْ وُ] (اِخ)(1017-1056 م.) معروف به سیاه. پادشاه آلمان، پسر کنراد دوم که در سال 1309 م. به جای پدر به تخت نشست. وی مردی لایق و قابل و بعد از اوتون کبیر تنها پادشاهی بود که توانست قدرت خود را در آلمان و ایتالیا تأمین کند. وی پادشاه بوهم(1) را به پرداخت خراج مجبور کرد و در مجارستان نیز مداخلهء سیاسی داشت. وفات او به سال 1056 م. اتفاق افتاد. (از تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی).
(1) - Boheme.

هانری سوم.

[یِ سِوْ وُ] (اِخ)(1)(1207-1272 م.) پادشاه انگلیس، پسر ژان (لاک لاند)(2) پادشاه انگلستان و نوهء هانری دوم بود. در سال 1207م. به دنیا آمد و به سال 1216م. بوسیلهء اشراف انگلیس که بر ضد پدرش قیام کرده بودند به پادشاهی نشانده شد. وی با فرانسه جنگ کرد و در جنگهای تایلبورگ(3) و سنت(4) (1242م.) مغلوب گردید. سیاست داخلی او نیز مورد رضامندی نبود و چندین بار برخلاف مواد فرمان کبیر(5)رفتار کرد و بدین سبب نارضایی عمومی را جلب کرد. نخستین پارلمان انگلیس در زمان وی به تاریخ یازدهم ژوئن 1258 م. در شهر اکسفورد تشکیل گردید. بدین طریق که اشراف، او را به انعقاد مجلسی که به نام پارلمان خوانده شد مجبور کردند و مقرر گردید که مجلس مذکور 24 عضو داشته باشد و نصف این اعضاء را پادشاه و نصف دیگر را اشراف از میان خود انتخاب کنند. مجلس مذکور قوانین اساسی اکسفورد(6) را تهیه و تدوین کرد. در مقدمهء این قوانین وجود و لزوم برقراری فرمان کبیر تأیید گردید و نیز انتخاب و تعیین وزرای دادگستری و دارایی و قضات و مستخدمان ارشد دولت و روساء ادارات به عهدهء این مجلس گذارده شد. و مقرر گشت که خود مجلس نیز هر سه سال یک بار تجدید انتخابات کند. اما هانری سوم از امضاء و قبول این قوانین سر باز زد و به حکمیت سنت لوئی پادشاه فرانسه متوسل شد. پادشاه فرانسه موافق میل هانری رأی داد، ولی اشراف زیر بار نرفتند و قیام کردند و میان آنان و پادشاه جنگی در محل لویس(7) درگرفت (1264م.) عاقبت اشراف پیروز گردیدند و هانری و پسرش ادوارد اسیر شدند. سرانجام هانری تسلیم شد و بدین ترتیب قانون اساسی در سال 1265م. تهیه و تدوین گشت. بر طبق این قانون، پارلمان که نمایندگی تمام طبقات را دارا بود می بایست منعقد گردد و در آن دو عضو اشرافی و دو عضو غیراشرافی از طبقات متوسط برای هر شهر انتخاب شود. هانری سوم به سال 1272م. پس از پنجاه وشش سال پادشاهی درگذشت و پسرش ادوارد اول(8)به جای وی نشست. (تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج2 ص202).
(1) - Henry lll.
(2) - John (Lackland).
(3) - Taillebourg.
(4) - Saintes. (5) - فرمان کبیر یا ماگنا کارتا (Magna Charta)فرمان آزادی انگلیس و در تاریخ آزادی و مشروطیت و حکومت ملی آن کشور معروف است: بر طبق این فرمان، آزادی افراد یا قانون هاباس کورپوس (Habeas Corpuy Act) و صحت محاکمهء جزایی یا قانون هیأت منصفه (Jury Law) در انگلستان برقرار گردید. به موجب این فرمان، هرگونه مالیات و عوارض دیوانی در انگلستان باید با تصویب مجلس بزرگ (The Great Council) باشد. مادهء اخیر فرمان کبیر در حقیقت تأسیس پارلمان را در انگلستان لازم گردانید. بیست وپنج تن از اشراف درجه اول انگلیس به عنوان هیئت نظار معین شدند که اجراء فرمان کبیر را تحت کنترل خود قرار دهند. این فرمان به سال 1215م. در زمان سلطنت ژان پسر هانری دوم به دنبال قیام اشراف انگلیس (بارونها) بر ضد او که صدور این فرمان را خواستار بودند صادر شد. اما همینکه شورش آرام گرفت، ژان درصدد الغای فرمان کبیر برآمد و برای این مقصود رضامندی و موافقت پاپ (اینسانت سوم) را با الغای آن جلب کرد. اشراف مجدداً سر به شورش و قیام برداشتند و لوئی پسر فیلیپ اوگوست (Philippe Auguste)پادشاه فرانسه را به انگلستان دعوت کردند، لوئی به انگلستان آمد. اما در این گیرودار، ژان درگذشت (1216م.) و اشراف، پسر صغیر ژان یعنی هانری سوم را به پادشاهی نشاندند. (تاریخ عمومی قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج2 ص200).
(6) - The Statutes of Oxford.
(7) - Lewes.
(8) - Edward l.

هانری سوم.

[یِ سِوْ وُ] (اِخ)(1551-1589م.) پادشاه فرانسه، سومین پسر هانری دوم. در سال 1588 م. که در پاریس شورش و انقلاب بود به پادشاهی رسید، لیکن هرج و مرج و عدم امنیت ناشی از انقلاب، فرصت کامرانی به وی نداد و سال بعد یعنی در 1589 درگذشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).

هانری ششم.

[یِ شِ شُ] (اِخ)(1165-1197 م.) معروف به بیرحم. پادشاه آلمان، پسر فردریک اول که در سال 1190 م. پس از کشته شدن پدر خود در جنگ سوم صلیبی، به سلطنت رسید. وی جنوب ایتالیا را از طرف همسر خود کنستانس(1) دختر روژر دوم(2) پادشاه سیسیل، که وارث تاج و تخت او بود تصرف کرد و پادشاهی قیصر آلمان را برای نخستین بار در این طرف ایتالیا برقرار کرد و بیش از آنچه که فردریک اول پدر او بر طبق عهدنامهء کنستانس (که به موجب آن استقلال کامل شهرهای ایتالیا تأمین شده و دست قیصر آلمان را از قسمت شمال ایتالیا کوتاه کرده بود) از دست داد، در جنوب ایتالیا به دست آورد. هانری ششم در سال 1197 م. وفات یافت. (تاریخ عمومی قرون وسطی ج2 ص128).
(1) - Constance.
(2) - Roger ll.

هانری ششم.

[یِ شِ شُ] (اِخ)(1)(1421-1471 م.) پادشاه انگلیس، پسر هانری پنجم که به سال 1422 م. در سن یک سالگی بعد از مرگ پدر به سلطنت انگلستان رسید و پس از چند هفته پدر بزرگش چارلز ششم(2) پادشاه فرانسه درگذشت و سلطنت فرانسه نیز به او رسید. در سال 1471 م. پس از چهل ونه سال سلطنت بدرود زندگی گفت. (دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henry Vl.
(2) - Charles Vl.

هانری هشتم.

[یِ هَ تُ] (اِخ)(1)(1491-1547 م.) پادشاه انگلستان و ایرلند، دومین پسر هانری هفتم بود. در سال 1491م. متولد گشت. وی اولین پادشاه انگلیسی است که تحت تأثیر و نفوذ رنسانس(2) تربیت شد. جان سکلتن(3) (1460-1529 م.) شاعر معروف انگلیسی یکی از مربیان و معلمان وی بود. هانری مردی فاضل و ادیب و زبانشناس و موسیقیدان بار آمد. در سال 1509م. بعد از مرگ پدرش به سلطنت رسید. در سال 1532م. میان او و کلمان هفتم(4) پاپ روم در موضوع طلاق کاترین آراگن(5) همسر هانری هشتم نزاع درگرفت و در نتیجه هانری به سلطهء مذهبی پاپ در انگلستان پایان بخشید و این موضوع به نفع کامل انگلیس تمام شد، زیرا اولاً سیاست روحانی پاپ با سیاست ملی انگلستان مخالفت داشت و ثانیاً هر ساله مبلغ هنگفتی پول به عنوان خزانهء پاپ از کشور خارج میگشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از تاریخ قرون وسطی تألیف عبدالحسین شیبانی ج2 ص63).
(1) - Henry Vlll.
(2) - Renaissnace.
(3) - John, Skelton.
(4) - Clement Vll.
(5) - Catherine d'Aragone.

هانری هفتم.

[یِ هَ تُ] (اِخ)(1)(1457-1509 م.) پادشاه انگلستان، پسر ادموند تودور(2). برادراندر هانری ششم و مادرش مارگارت بیوفورت(3) بود. در 1485م. به سلطنت رسید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Henry Vll.
(2) - Edmund Tudor.
(3) - Margaret.

هانع.

[نِ] (ع ص) فروتن. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ج، هُنَّع.

هان کاو.

(اِخ)(1) از شهرهای مرکزی چین و بزرگترین شهر تجارتی آن کشور که در ساحل چپ رود یانگ تسه(2) و محل تلاقی آن با رود هان کیانگ(3) واقع شده و مرکز ایالت هوپِه (هوبِه)(4) میباشد و بوسیلهء یکی از دو رود مذکور از شهر هان یانگ و بواسطهء دیگری از شهر هوچانگ(5) مفروز شده و در حقیقت این سه شهر روی هم شهر واحدی را که نزد چینیان به نام ووهان(6) معروف است و مجموع جمعیت آن در سال 1953م. بالغ بر یک میلیون و نیم بود تشکیل میدهند. این شهر در جنگ جهانی دوم صدمات فراوانی دیده است.
(1) - Hankow.
(2) - Yangtze.
(3) - Han-Kiang.
(4) - Hupeh.
(5) - Wuchang.
(6) - Wuhan.

هان کیانگ.

(اِخ) نام رود بزرگی است در چین که از کوههای واقع در حدود غربی ایالت شن سی سرچشمه میگیرد و ایالت مذکور را مشروب میسازد و پس از آن به ایالت هوپه وارد میگردد و سپس رو به مشرق میرود تا اینکه در شهر هان کاو به رود یانگ تسه می پیوندد. طول این رود به 500هزار گز بالغ میشود. شیب قسمت بالای آن بسیار و جریان آبش سریع، اما قسمت پائین مناسب کشتی رانی است. مساحت حوضهء آن به 58000 کیلومتر مربع میرسد.

هانگ چاو.

(اِخ)(1) هانگ جو. یکی از شهرهای تاریخی چین و مرکز ایالت چه کیانگ(2) است. این شهر در ساحل رود تسن تانگ(3) و در انتهای خلیج هانگ چاو قرار گرفته و دارای موقع تجارتی مناسبی است. جمعیت آن در سال 1953م. بالغ بر 700000 تن بوده است. این شهر در پای یک سلسله تپه های زیبا ساخته شده و دارای باغهای باصفا، عمارات زیبا، دستگاههای بافت پارچه های ابریشمی فراوان با کشتی های بسیار روی نهرها و کانالهای متعدد آن و تجارت پر جنب و جوش میباشد. دانشگاه بین المللی چه کیانگ(4) و کالج مسیحی هانگ چو(5)، در این شهر قرار دارد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hangchow.
(2) - Chekiang.
(3) - Tsientang.
(4) - National Chekiang University.
(5) - Hangchow Christian College.

هانور.

[نُ وِ] (اِخ)(1) نام ایالت وسیعی است در آلمان که از طرف شمال به بحر شمال، هولشتاین(2)، هامبورگ و مکلنبورگ(3) و از جانب مشرق و جنوب شرقی به ساکسونی(4)، براندنبورگ(5) و برونزویک(6) و از جنوب غربی به لیپ(7)، ایالت هس ناسو(8) و وستفالیا(9) و از مغرب به هلند محدود میشود طول این ایالت از مشرق به مغرب 310هزار گز و عرض آن 290هزار گز میباشد. اراضی آن مسطح و در قسمت جنوب آن تپه هایی دیده میشود که بیش از 170 گز ارتفاع ندارند. در قسمت جنوب شرقی سلسله کوههای هارتس(10)کشیده شده است. قسمت شرقی دشت هانور از جنگلهای صنوبر و کاج پوشیده شده. اراضی شمال شرقی آن بواسطهء رود الب(11)حاصلخیز است. چندین رود دیگر از جمله سو(12) و امس(13) اراضی آن را مشروب میکنند. بیشتر جاها و مخصوصاً قسمت غربی آن پست و مردابی و در آن تعداد بسیاری برکه و دریاچه های کم عمق وسیع به وجود آمده و در ته این دریاچه ها و برکه ها نوعی از خاک سیاه دیده میشود که از نباتات پوسیده به عمل آمده و از آنها به جای سوخت استفاده میشود. سایر اراضی ریگ زار و در بعضی از نقاط با خاکهای دیگری که برای کشاورزی بسیار مناسب است مخلوط شده و قدرت کشت و زرع فراوانی به وجود آورده است. هوای این ایالت در نقاط مختلف، گوناگون است، از جمله نواحی کوهستانی هارز بسیار سرد، ولی در قسمتهای شمال غربی کاملاً معتدل و ملایم و در سواحل، مرطوبی است. با اینکه مقداری از اراضی، مردابی و برخی دیگر ریگ زار و خارستان است، معهذا اهالی فعال آن به اهمیت زراعت پی برده، با بستن سدها و حفر خندقها برای آب، محصولات فراوانی به عمل می آورند که عمدهء آن عبارت از انواع غلات، کتان، تنباکو، و چوب است. همچنین مراتع و چراگاهها و چمن زارهای وسیعی احداث کرده و در آنها حیوانات اهلی بسیار پرورش میدهند. در کوههای هارز، معادن سرب، طلا، نقره، مس، منگنز و در جاهای دیگر معادن زغال سنگ و نفت بسیار وجود دارد. در سواحل آن، کهربا و نوعی مروارید به دست می آید. اهالی به زبان آلمانی معمول در شمال که مشابهت به زبان هلندی دارد، تکلم میکنند. در قسمت های شمال غربی، قوم فریزون و در طرف مشرق، یک قوم کوچک اسلاوی معروف به «واند» زندگی میکنند. مذهب نزدیک به 80 درصد اهالی، کیش لوتر و بقیه پروتستانی و یهودی هستند. فرهنگ و معارف در این سرزمین ترقی و پیشرفت قابل ملاحظه کرده، چنانکه در شهر گوتینگن(14)، دانشگاه بزرگ مجهز و در شهر هانور مرکز این ایالت کالج صنعتی و در شهرهای دیگر این ایالت مدارس عالی، کتابخانه، موزه، رصدخانه، باغ نباتات و بسیاری از مؤسسه های علمی موجود است. صنایع مربوط به آهن کاری و به عمل آوردن کتان و کنف پیشرفت شایانی کرده و بقیهء صنایع به اندازهء احتیاجات محلی است. بیشتر رودهایش قابل کشتی رانی است و خطوط آهن و جاده های کامل و به اندازهء کفایت وجود دارد. تجارت بری و بحری آن در نهایت فعالیت و حرارت میباشد. بازارها و مکاریهای بسیار در این ایالت دایر گردیده که مرکز داد و ستد محصولات و ذخائر و حیوانات و غیره میباشند. هانور از زمانهای قدیم دارای استقلال بوده و به عنوانهای دوکی(15) و مارگراوی(16) اداره میشد. در سال 1814 م. به پادشاهی تبدیل گشت و در سال 1866 بر ضد دولت پروس، از اتریش طرفداری کرد و در نتیجهء غلبه پروس، استقلال هانور از دست رفت و به پروس ملحق گردید. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hanover.
(2) - Holstein.
(3) - Mecklenburg. ).زاکسن
(4) - Saxony (Sachsen
(5) - Brandenburg.
(6) - Brunswick.
(7) - Lippe.
(8) - Hesse-Nassau.
(9) - Westphalia.
(10) - Harz.
(11) - Elbe.
(12) - Seve.
(13) - Ems.
(14) - Gottingen.
(15) - Duck.
(16) - Margrave.

هانور.

[نُ وِ] (اِخ) نام شهر بزرگی است در آلمان، مرکز ایالت هانور در شمال غربی آن کشور که در 255 هزارگزی شهر برلن قرار دارد. جمعیت آن در سال 1950 م. 444296 تن بوده است. قسمتی از بناها و عمارات این شهر قدیمی است، ولی در قسمت جدیدش کوی و برزنهای زیبا و منظم و ابنیهء عالی و خوش منظر و کاخهای مخصوص سلاطین سابق و باغ و باغچه های بسیار باصفا، کتابخانه، مدارس صنعتی، مدرسهء نظام، کلیسای بدیع و پرتکلف، میدانهای وسیع متعدد، مجسمه ها و هیاکل زیبا، چاپخانه ها، کارخانه های منسوجات، اسلحه سازی، پیانوسازی و نظایر آن وجود دارد. این شهر دارای موقع تجارتی مهم و تجارت فعالی میباشد. خط آهن برلین به کلن(1) و هامبورگ به فرانکفورت از این شهر میگذرد. (از قاموس الاعلام ترکی) (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Koln (Cologne).

هانور.

[نُ وِ] (اِخ) نام جزیره ای است در اقیانوسیه که انتهای شمالیش در 22 درجه و 2 دقیقه از عرض شمالی قرار گرفته و مساحتش به 1476 هزار گز مربع بالغ میشود. قسمت داخلی آن کوهستانی و سواحلش جنگلی و حاصلخیز است. اهالی در کشتی رانی مهارت دارند. (از قاموس الاعلام ترکی).

هانوله.

[لَ] (اِخ) دهی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج، واقع در 32 هزارگزی جنوب باختری پاوه، کنار رودخانهء لیله. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 62 تن سکنهء کردزبان میباشد. آب آن از چشمه و محصولش غلات، لبنیات و توتون است. اهالی به زراعت و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو و صعب العبور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هانون.

[نُنْ] (اِخ)(1) نام یک خاندان معروف از اهالی کارتاژ است و چند تن از افراد این خاندان در جنگ با رومیان ابراز لیاقت و کاردانی درخشانی کرده اند. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hanon.

هانون.

[نُنْ] (اِخ) نام یکی از مشاهیر دریانوردان کارتاژ که تمام سواحل افریقا را سیاحت کرد و سیاحت نامه ای هم نوشت که به زبان یونانی ترجمه شده و فعلاً خلاصه ای از آن در دست است. این سیاحت نامه به زبانهای اروپایی نیز ترجمه گردیده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

هان و هین کردن.

[نُ کَ دَ] (مص مرکب) آگاه کردن. تنبیه کردن. آگاهانیدن :
هان و هینش کنم از حکمت زیرا خر
بازگردد ز ره کژ به هان و هین.ناصرخسرو.

هانوی.

[نُیْ] (اِخ)(1) پایتخت جمهوری دموکراتیک ویتنام(2) که در ساحل راست رودخانهء سرخ (کوئی)(3) در 80 میلی خلیج تنکین(4) واقع شده جمعیت آن در سال 1953 م. 297900 تن بوده است. این شهر دارای یک دانشگاه و چند مدرسهء صنعتی و یک موزه و یک کتابخانهء بزرگ عمومی میباشد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hanoi.
(2) - Democratic Republic of Vietnam.
(3) - Red (Koi) River.
(4) - Tonkin.

هانة.

[هانْ نَ] (ع اِ) پیه درون چشم که زیر مقله باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الشحمة فی باطن العین تحت المقلة. (اقرب الموارد). || باقیماندهء مغز و پیه شتر. (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (آنندراج). || توانائی و فربهی شتر. (ناظم الاطباء).

هانه.

[نَ / نِ] (ق) کلمهء جواب، یعنی نیست او. (ناظم الاطباء). آیا نیست او؟ (اشتینگاس). || مخفف هرآنه. (جهانگیری).

هانه شیخان.

[نَ شِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش مریوان شهرستان سنندج، واقع در 24 هزارگزی شمال دژ شاهپور و 6 هزارگزی مرز ایران و عراق. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 100 تن سکنهء کردزبان است. از چشمه مشروب میشود. محصولات آن لبنیات، غلات و توتون است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 5).

هانه گلان.

[نَ گِ] (اِخ) دهی است از دهستان سارال بخش دیواندرهء شهرستان سنندج، واقع در 15 هزارگزی جنوب باختری دیواندره و 18 هزارگزی جنوب گاوآهن تو. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 130 تن سکنهء کردزبان است. آب آن از چشمه و محصولاتش غلات، توتون، عسل و لبنیات میباشد. اهالی به زراعت و گله داری مشغولند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هانه میران.

[نَ](1) (اِخ) دهی از دهستان تیلکوه بخش دیواندرهء شهرستان سنندج است. در 70 هزارگزی شمال باختری دیواندره و 3 هزارگزی جنوب شوسهء دیواندره به سقز، کنار رودخانهء خورخوره واقع شده. کوهستانی و سردسیر و دارای 160 تن سکنهء کردزبان است. آب آن از چشمه و محصولات آنجا غلات، توتون، حبوبات، عسل، روغن و پشم میباشد. اهالی زارع و گله دارند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).
(1) - در تداولِ اهالی «حانَه میران» (با «ح» حلقیِ عربی) تلفّظ میشود.

هانی.

(فعل امر) به لغت پهلوی امر به نشستن باشد یعنی بنشین. (برهان) (ناظم الاطباء) (جهانگیری، نسخهء خطی مؤلف)(1). ... و هانی به زبان پهلوی و پارسی آن بود که بنشین. (تاریخ طبری ترجمهء بلعمی نسخهء خطی مؤلف ورق 225). رجوع به هامرز شود.
(1) - در فرهنگ جهانگیری چ لکهنو، معنی کلمه به غلط «نوشتن» آمده است.

هانی.

(اِخ) (ابن...) رجوع به ابن هانی شود.

هانی.

(اِخ) از موالی عفان و تابعی است. (منتهی الارب).

هانی.

(اِخ) ابن توبة بن سحیم بن مرة، معروف به الشویعر الحنفی. از شعرای اسلامی است. دربارهء ضحاک بن قیس گوید:
اذا شمر الضحاک للحرب شبها
غلام غذتة للحروب ربائبه.
و ابوالعباس احمدبن یحیی ثعلب این ابیات را از او نقل کرده است:
یحیی الناس کل غنی قوم
و یبخل بالسلام علی الفقیر
و یوسع للغنی اذا رأوه
و یحبی بالتحیة و الامیر.
و نیز گوید:
و ان الذی یمسی و دنیاه همه
لمستمسک منها بحبل غرور.
(معجم الشعراء مرزبانی ص142).

هانی.

(اِخ) ابن جزءبن النعمان المرادی. صحابی است. وی شاهد فتح مصر بوده است. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هانی.

(اِخ) ابن حارث بن جبلة بن حجر الکندی. صحابی است. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هانی.

(اِخ) ابن حبیب الداری. صحابی است. الرشاطی گفته است: اولین بار که هانی نزد پیغمبر آمد قبایی مزین به طلا به رسول الله اهداء کرد و پیغمبر آن را به عباس بخشید و عباس جامه را به مردی یهودی به هشت هزار(1) فروخت. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).
(1) - ظ: درهم.

هانی.

(اِخ) ابن حجربن معاویة... الکندی. صحابی است. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هانی.

(اِخ) ابن عبدالله. تابعی است. (منتهی الارب).

هانی.

(اِخ) ابن عروة بن الفضفاض بن عمران الغُظیفی المرادی. یکی از اشراف کوفه است که ابتدا از خواص و ندیمان علی بن ابیطالب بود. وی کثیربن شهاب المدحجی والی خراسان را که متهم به اختلاس اموالی شده و به کوفه گریخته بود نزد خود پنهان کرد. معاویه خلیفهء اموی هانی را تهدید به قتل کرد. هانی به مجلس خلیفه وارد شد و چون خلیفه او را نمی شناخت خود را معرفی کرد. خلیفه پرسید: مذحجی کجاست؟ گفت: نزد من در میان لشکر تو ای امیرالمؤمنین! خلیفه وی را مأمور رسیدگی به خیانت مذحجی کرد و گفت قسمتی از اموال مسروقه را از او بگیر و بخشی را به او ببخش. همچنین هانی مدتی مسلم بن عقیل رسول حسین بن علی را در کوفه نزد خود پنهان ساخته بود. این خبر به عبیداللهبن زیاد امیر بصره و کوفه که در اکرام و بزرگ داشت هانی مبالغه میکرد و نیز مدتها برای یافتن مسلم بن عقیل تلاش کرده بود، رسید سخت خشمگین شد و هانی را بخواند و سرزنش کرد. هانی ابتدا انکار و سپس اعتراف کرد، اما از تسلیم ابن عقیل به عبیداللهبن زیاد سر باززد. و در نتیجه ابن زیاد مدتی وی را محبوس ساخت و آخرالامر بکشت و بر بازار کوفه بیاویخت. عبدالله بن زبیر اسدی دربارهء وی و ابن عقیل قصیده ای دارد که مطلع آن چنین است:
اذا کنت لاتدرین ما الموت فانظری
الی هانی فی السوق و ابن عقیل
الی بطل قد هشم السیف وجهه
و آخر، یهوی من طمار، قتیل.
(از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص51) (از عقد الفرید ج1 ص106).

هانی.

(اِخ) ابن فراس الاسلمی. صحابی است. مجزأة بن زاهر از وی روایت کرده است. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هانی.

(اِخ) ابن مالک الهمدانی، مکنی به ابومالک. صحابی است. ابن حبان گفته است که وی در یمن به خدمت پیغمبر رسید و اسلام آورد. البخاری ذکر کرده است که وی در یمن بر دست پیغمبر اسلام آورد و رسول دست بر سر وی کشید و او را به برکت دعا کرد. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هانی.

(اِخ) المخزومی، مکنی به ابومخزوم. صحابی است. (الاصابة فی تمییز الصحابة).

هانی.

(اِخ) ابن مسعودبن ارسلان بن مالک اللخمی، ملقب به غضنفر ابوالاهوال. از امرای بنی لخم بود که به سال 216 ه . ق. بعد از پدرش مسعود به امارت بنی لخم رسید و در شویفات (لبنان) اقامت گزید. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص53).

هانی.

(اِخ) ابن مسعودبن عمرو الشیبانی. از روسا و پهلوانان عرب جاهلیت و فرمانده سپاه عرب در جنگ ذی قار بود. این جنگ بین سپاه کسری پادشاه ساسانی و چند قبیله از اعراب، از جمله بنی شیبان، بنی بکر و بنی تمیم در بیابان ذی قار واقع شد. توضیح اینکه خسروپرویز ساسانی نسبت به نعمان بن منذر امیر حیره بدگمان شد و وی را به ایران احضار کرد. نعمان که از تغیر خسرو نسبت به خود و عاقبت آن سخت در اندیشه بود به دنبال قبیله ای میگشت که از خانواده و دارائی و لشکر و سلاح وی حمایت کند. لذا پنهانی به ذوقار رفت و به بنی شیبان متوسل شد و هانی را ملاقات کرد و از او تعهدی مبنی بر نگاهداری و حمایت خانواده و اموال و سلاحش گرفت و پس از آن روانهء دربار ایران شد. خسرو، نعمان را محبوس کرد و سپس به خانقین فرستاد و وی در آنجا به مرض طاعون درگذشت. خسروپرویز، ایاس بن قبیصة طائی را به جای نعمان به حیره فرستاد و او را مأمور جمع آوری و ارسال آنچه از نعمان باقی مانده بود کرد. ایاس، مایملک نعمان را از هانی مطالبه کرد، اما هانی از تسلیم آنها امتناع ورزید و بدین جهت آتش جنگ برافروخته شد و سرانجام به شکست ایرانیان منجر گشت. از سخنان هانی است به لشکریانش در جنگ ذی قار: «مرگ باافتخار بهتر از زندگی ننگین است. ترس دافع قضا و قدر نیست. شکیبایی از اسباب پیروزی است. مرگ! نه پستی. استقبال از مرگ بهتر از استقبال از ذلت و خواری است. بکوشید که از مرگ گریزی نیست». (از اعلام زرکلی چ2 ج9 ص53). صاحب عقدالفرید از قول ابوعبیده، سرداری سپاه عرب را در جنگ ذوقار به هانی بن قبیصة بن هانی بن مسعود نوهء هانی بن مسعود نسبت داده و مینویسد: لم یکن هانی بن مسعود المستودع حلقة النعمان، و انما هو ابن ابنه، و اسمه هانی بن قبیصة بن هانی بن مسعود، لان وقعة ذی قار کانت و قد بعث النبی... (از عقدالفرید ج6 ص111). برای اطلاع بیشتر رجوع به ذوقار شود.

هانی.

(اِخ) ابن نیاراالانصاری، مکنی به ابوبردة. صحابی است. جابربن عبدالله و پسرش عبدالرحمان بن جابر و نصربن یسار و کعب بن عمیربن عقبة بن نیار و براءبن عازب از او روایت کرده اند. (الاصابة فی تمییز الصحابة ج7 ص17).

هانی.

(اِخ) ابن هانی. یکی از ولات طبرستان که پس از سلیمان بن منصور، به فرمان هارون الرشید ولایت آن سامان یافت. وی مردی مصلح و عادل بود و در مدت ولایت وی طبرستان امنیت کامل داشت. (از تاریخ طبرستان ابن اسفندیار) (از تاریخ طبرستان و رویان و مازندران مرعشی).

هانی.

(اِخ) ابن یزیدبن نهیک المذحجی یا النخعی، مکنی به ابوشریح، صحابی است. احمد و بخاری در علم ادب از وی اخراج حدیث کردند و ابوداود و نسائی از طریق یزیدبن المقدام بن شریح بن هانی و وی از جدش شریح و شریح از پدرش هانی حدیث اخراج کرد. ابوداود آورده است که هنگامی که هانی با قومش نزد رسول الله آمدند، پیغمبر شنید که کنیهء هانی ابوالحکم است پس به او گفت که «حکم» فقط خدای تعالی است؛ تو چرا کنیه کرده ای؟ هانی جواب داد که من قاضی و حکم قومم هستم و در اختلافات ایشان چنان قضاوت میکنم که هر دو طرف راضی میشوند. پیغمبر گفت نام فرزندان تو چیست؟ جواب داد شریح و مسلم و عبدالله. پس پیغمبر کنیهء او را به نام پسر بزرگش «ابوشریح» قرار داد. ابن شیبة از یزیدبن المقدام روایت کرده است که هانی به پیغمبر گفت: ای رسول الله مرا به چیزی آگاه کن که بهشت را از آن من سازد. جواب داد گفتار نیک و بخشش طعام. (از الاصابة فی تمییز الصحابة ج6 ص278).

هانی ء.

[نِءْ] (ع ص) نوکر. خادم. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).

هانیبال.

(اِخ) سردار و فرمانروای معروف کارتاژ پسر هامیلکار بارکا(1) سردار کارتاژی در 247 ق. م. متولد شد، پدرش وی را با کینهء رم پرورش داد. مشهور است در سن 9سالگی سوگند یاد کرد که روزی انتقام کارتاژ را از دشمنان بگیرد. در سن 23سالگی به اسپانیا رفت و چند سالی در تحت فرمان هاسدروبال(2) خدمت کرد و به زودی مورد محبت و تمجید سپاهیان واقع شد. در سال 221 ق. م. که هانیبال سرکردگی لشکر اسپانیا را به عهده گرفت 26 سال بیش نداشت ولی چنان بر سپاهیان خویش مسلط بود که هرجا میرفت او را متابعت میکردند و هرچه میخواست بی اعتراض انجام میدادند هانیبال تمام صفات جنگجویان بزرگ را به اعلا درجه دارا بود چنانکه رومیها نیز قریحه و قابلیت او را تصدیق و تحسین میکردند. هم متهور بود و هم محتاط. در مقابل بزرگترین موانع و خطرناک ترین حوادث، خود را گم نمیکرد. هنگام جنگ تصمیمات سریع میگرفت که به فتح و ظفر منتهی میشد. در جنگ دوم کارتاژ با رومیان که 17 سال (218-201 ق. م.) طول کشید فرماندهء لشکر کارتاژ بود. وی از جبال آلپ و پیرنه عبور کرد و ایتالیا را عرصهء تاخت و تاز خویش قرار داد و سپاهیان روم را در میدانهای جنگ تربی(3) (به سال 218 ق. م.) و دریاچهء ترازیمن(4) (به سال 217) و کان(5) (به سال216) منهزم ساخت ولی رم بواسطهء ثبات قدم سربازان و وفاداری متحدین و اعمال باحزم و تدبیر سرکردگان، نجات یافت و سرانجام هانیبال در زاما(6) شکست یافت و کارتاژ ضعیف و خراجگذار رم گشت. (تاریخ رم، تألیف آلبرماله و ژول ایزاک، ترجمهء غلامحسین زیرک زاده چ1309 ص75) و رجوع به آنی بال شود.
(1) - Hamilcar Barca.
(2) - Hasdrubal.
(3) - Trebbie.
(4) - Trasimene.
(5) - Canne.
(6) - Zama.

هانیس.

(اِخ) دهی از دهستان ییلاق بخش حومهء شهرستان سنندج است. در 15 هزارگزی جنوب خاور سنندج و 6 هزارگزی جنوب شوسهء سنندج به همدان واقع شده. ناحیه ای است کوهستانی سردسیر و دارای 495 تن سکنهء کردی زبان است. از چشمه مشروب میشود و محصولش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. زنان قالیچه و جاجیم و گلیم میبافند. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هانی گرمله.

[گَ مَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان اورامان لهون بخش پاوهء شهرستان سنندج. واقع در 66 هزارگزی شمال باختر پاوه و 18 هزارگزی شمال باختر نوسود و 3 هزارگزی مرز ایران و عراق. ناحیه ای است کوهستانی. سردسیر و دارای 816 تن سکنهء کردی و فارسی زبان است. آب آن از چشمه و محصولاتش غلات، لبنیات و انواع میوه میباشد. شغل اهالی باغبانی، زراعت و گله داری و صنایع دستی زنان شال و کرباس بافی است. راه مالرو و صعب العبور دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هاو.

(صوت) کلمه ای است که در هنگام حمله بر دشمن استعمال میکنند. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).

هاوائی.

(اِخ)(1) یا ساندویچ(2)، ایالت پنجاهم از ایالات متحدهء امریکا که به صورت مجمع الجزایری در اقیانوس آرام در جنوب مدار رأس السرطان بین َ55، ْ18 وَ25، ْ28 عرض شمالی و َ48، ْ154 و َ25، ْ178 طول غربی قرار دارد. مجمع الجزایر هاوائی که جزایر ساندویچ نیز نامیده میشود از هشت جزیره تشکیل می یابد که بزرگترین آنها هاوائی با وسعت 4030 میل مربع است که اغلب جزیرهء بزرگ نامیده میشود. هفت جزیرهء دیگر عبارتند از: مائوئی(3) که وسعتش 728 میل مربع، اوآهو(4) 604 میل مربع، کائوائی(5) 555 میل مربع، مولوکائی(6) 265 میل مربع، لانائی(7) 141 میل مربع، نی ئی هائو(8) 72 میل مربع و کاهولاو(9)بوسعت 45 میل مربع این جزایر بین قارهء امریکا و آسیا واقع شده. و فاصلهء آنها تا سواحل این دو قاره نسبةً زیاد است چنانکه از اونالاسکا(10) که در شمال هاوائی واقع است 2106 میل و از جزیرهء تاهیتی(11) که در جنوب آن قرار گرفته 2390 میل و از سانفرانسیسکو(12) که در مشرق آن است 2100 میل و از هونگ کونگ(13) که حد غربی آن بشمار میرود 4961 میل فاصله دارد. با این ترتیب مردم هاوائی از داشتن همسایگان نزدیک محرومند. جزایر هاوائی بر طبق نظریهء زمین شناسان در نتیجهء آتش فشانی کوههای آتش فشان در این قسمت از اقیانوس کبیر پدید آمده است. هم اکنون نیز در هاوائی که جنوبی ترین جزیرهء این مجمع الجزایر است دو کوه آتش فشان به نام کیلاویا(14) و مائونالوآ(15) وجود دارد که گاهگاه توده های بزرگ گدازه های زیرزمینی از دهانهء آنها بیرون میریزد و بر وسعت هاوائی می افزاید. با اینکه جزایر هاوائی در جنوب مدار رأس السرطان و در منطقهء حاره قرار دارند، ولی نمیتوان آنها را جزو جزایر گرمسیر بشمار آورد زیرا آب و هوا، درختان، بوته ها و دیگر گیاهانی که در این جزیره ها می رویند، مربوط به منطقهء نیم معتدل هستند. این جزایر وضعی بین جنگلهای گرم و بخارآلود نزدیک خط استوا و نواحی خنک تر و معتدل تر شمال، دارد. آب و هوای این سرزمین تقریباً ملایم ترین آب و هوای جهان است زیرا حرارت متوسط در فصول مختلف تنها در حدود پنج و نیم درجه تغییر می کند و بندرت پیش می آید که از سی و شش درجه پایین تر آید و یا از چهل و دو درجه فراتر رود. به دو علت آب و هوای جزایر هاوائی از اغلب سرزمین هائی که در منطقهء حاره واقعند، خنک تر است. یکی به علت جریان های مداوم و یکنواخت هواست که آنها را بادهای دائمی مینامند. این بادها از مشرق و شمال شرقی به خشکی میوزد و خنکی باطراوتی از دریا بهمراه می آورد، و دیگر بسبب جریان اقیانوس است. این جریان به صورت دایره ای بسیار وسیع از شمال به جنوب روان میشود و آبهای گرداگرد جزیره ها را از آنچه باید باشد خنک تر میسازد. لیکن با اینکه آب و هوای این جزایر معتدل و ملایم شناخته شده است نباید تصور کرد که هرگز روز تا روز یا مکان تا مکان تغییر نمی پذیرد. بلکه در حقیقت حد اعلای درجهء بارندگی و حرارتی را دارد که به ندرت میتوان در نقاط دیگر جهان و در چنین وسعت کم سراغ داشت. دو کوه بزرگ هاوائی بیش از 4400 متر از سطح اقیانوس ارتفاع دارند و قلهء این کوهها که یکی مائونالوآ(16) و دیگری مائوناکه آ(17) نامیده میشود همواره در مدتی از سال پوشیده از برف است. با وجود این در زمین های پست که فاصلهء آنها از کوهستان بیش از چند کیلومتر نیست، کشتزارهای نیشکر، قهوه و میوه های گرمسیری از قبیل پرتقال، پاپایا(18)، موز، درخت نان(19) و آناناس میتوان یافت. میزان متوسط بارندگی سالانه در کوه وائی آلی آلی(20)واقع در جزیرهء کائوائی که شمالی ترین جزیرهء مجمع الجزایر هاوائی است، تقریباً یازده متر و نیم میباشد و گاهی به پانزده متر هم میرسد. کوه مذکور با داشتن چنین بارندگی، پر آب ترین نقاط جهان است معهذا در همان جزیره، در فاصلهء کمتر از سی و دو کیلومتر، سالانه بیش از نیم متر باران نمی بارد. جزایر هاوائی در سال 1778 توسط ناخدا کوک دریانورد انگلیسی کشف شد. وی این جزایر را به نام ارل ساندویچ(21) که حامی کوک در انگلستان بود جزایر ساندویچ نامید. حکومت هاوائی تا سال 1894 م. استبدادی بود لیکن در این سال بعد از قیامهای پی در پی و مبارزات طولانی مردم با حکومت، رژیم استبدادی به جمهوری مستقل تبدیل شد. اما عمر این جمهوری کوتاه بود زیرا چهار سال بعد یعنی در سال 1898 استقلال آن از دست رفت و هاوائی به ایالات متحدهء امریکا ملحق گشت و از این تاریخ تا 1959 م. در تصرف و تحت قیمومت امریکا بود لیکن در بیست و هشتم ژوئیهء این سال، پس از تلاشها و کوششهای وسیع و دامنه دار مردم هاوائی، این سرزمین استقلال داخلی یافت و بعنوان پنجاهمین ایالت از ایالات متحده شناخته شد و دو سناتور و یک نماینده به مجلس نمایندگان امریکا فرستاد. مرکز این ایالت شهر هونولولو(22) است. جمعیت هاوائی بر طبق آمار سال 1940 م. 423330 تن بوده که مخلوطی از ملل اروپا و افریقا و آسیا و تعداد کمی بومیان اصلی هاوائی هستند. در بین مردم هاوائی جمعیت ژاپنی ها 157905 تن میباشد که این تعداد بیشتر از سایر ملتهاست، اقتصاد جزایر هاوائی روزبروز در حال توسعه و پیشرفت است. صنایع آن از پنجاه سال پیش ترقی و تکامل عظیمی یافته. محصولات آن نیشکر، آناناس و قهوه است. محصول نیشکر، هزاران تن از ساکنان این جزایر را به کار واداشته و پایه های داد و ستد هاوائی را با کشورهای دیگر جهان تشکیل داده است. امروز قریب به سی کشتگاه پهناور نیشکر در جزایر هاوائی وجود دارد. اندازهء متوسط هر یک از این کشتزارها در حدود هفت هزار جریب است. محصول سالیانهء آنها رویهم بیش از یک میلیون تن شکر است و این مقدار برابر یک چهارم کلیهء محصول شکری است که در آمریکا تولید میشود. پس از نیشکر مهمترین محصول هاوائی آناناس است. این میوه در سالهای اخیر شاید بیش از هر محصول دیگر جزایر هاوائی شهرت یافته محصول سالیانهء آن بطور متوسط در حدود بیست و چهار میلیون صندوق است. این رقم هشتاد درصد کلیهء آناناسی است که در سراسر جهان مصرف میشود. سومین محصول گیاهی هاوائی که پرورش آن نسبت به نیشکر و آناناس به میزان کمتری است، لیکن در اقتصاد جزایر اهمیت دارد، قهوه میباشد. امروز پرورش قهوه بیشتر در ناحیه کنا(23)واقع در ساحل غربی جزیرهء بزرگ هاوائی انجام میگیرد و تقریباً تمام محصول قهوه به امریکا صادر میشود. قهوهء هاوائی بسبب طعم مطبوع و مطلوبی که دارد، در سراسر جهان دارای مشتریان فراوانی است. از نظر فرهنگ نیز هاوائی پیشرفت قابل توجهی دارد. دبستانها و دبیرستانهای فراوان و مؤسسات علمی و تجربی و کتابخانه در آن احداث گردیده، دانشگاه هاوائی در حدود 5000 دانشجو دارد. هاوائی که بهشت اقیانوس آرام نامیده میشود بسبب تنوع و خوشی آب و هوا و مناظر زیبا و دلکش طبیعی دیدنی های جالب توجه و خونگرمی و مهمان نوازی مردم، یکی از باصفاترین و زیباترین گردشگاههای جهان بشمار است و هر ساله تعداد کثیری سیاح از نقاط مختلف جهان به این جزایر میروند. (از کتاب هاوائی، تألیف اسکار لویس، ترجمهء کیانوش) (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hawaii.
(2) - Sandwich.
(3) - Maui.
(4) - Oahu.
(5) - Kauai.
(6) - Molokai.
(7) - Lanai.
(8) - Niihau.
(9) - Kahoolawe.
(10) - Unalaska.
(11) - Tahiti.
(12) - San Francisco.
(13) - Hong Kong.
(14) - Kilauea.
(15) - Mauna Loa.
(16) - Mauna Loa.
(17) - Mauna Kea.
(18) - Papaya.
(19) - Breadfruit.
(20) - Waialeale.
(21) - Earl Sandwich.
(22) - Honolulu.
(23) - Kona.

هاوانا.

(اِخ)(1) پایتخت جمهوری کوبا و مهمترین شهر تجارتی آن کشور است که در ساحل شمالی از قسمت غربی جزیرهء کوبا بین َ9، ْ23 و َ22 و ْ82 طول غربی واقع شده. جمعیت آن بر طبق آمار سال 1951 م. 800000 تن بوده است این شهر از بنادر مهم و پر داد و ستد تجارتی بشمار میرود و هر سال مقدار فراوانی تنباکو و قند و قهوه از آنجا صادر میشود. هاوانا دارای ابنیه و عمارات زیبا و نو و تفرجگاهها و باغهای عمومی و مناظر دلکش است و یک دانشگاه و چندین مدرسهء صنعتی و رصدخانه و پرورشگاههای متعدد و مؤسسات گوناگون خیریه در آن وجود دارد. هاوانا در سال 1514 م. بتوسط مرد دریانوردی به نام دیگوولاسکز(2) کشف شده است. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Havana.
(2) - Diego Velasquez.

هاور.

(اِخ)(1) لو. دومین بندر فرانسه و مرکز ایالت سِن ماریتیم(2) در آن کشور که در مصب رود سن(3) به دریای مانش واقع شده و در 143 میلی شمال غربی پاریس و 55 میلی مغرب روئن(4) قرار دارد. جمعیت آن بر طبق آمار سال 1954 م. 137175 تن بوده است. لوهاور بوسیلهء خط آهن با پاریس مربوط است و نیز لنگرگاه بزرگ کشتی های عظیم تجارتی است که بتمام نقاط عالم مخصوصاً آمریکا آمد و رفت دارند. این شهر دارای مدارس متوسطه و مدارس صنعتی و مدرسهء تجارت و یک کتابخانه محتوی 300000 جلد کتاب، یک موزه، انجمن های گوناگون علوم و فنون زراعت و تجارت، ابنیه و عمارات عالی، کارخانه های کشتی سازی، ریخته گری و غیره میباشد و نیز تجارت فعال و پر حرارتی دارد. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Havre (le).
(2) - Seine - Maritime.
(3) - Seine.
(4) - Rouen.

هاورث.

(اِخ)(1) سر والتر نورمان. شیمیدان معروف انگلیسی و برندهء جایزهء نوبل سال 1937 م. به سال 1883 م. به دنیا آمد وی در شیمی آلی مقام ارجمندی داشت و جایزهء نوبل را در شیمی بسبب کار مهم خود در کربوهیدراتها و ویتامین Cبه دست آورد، از سال 1925 تا 1948 م. استاد کرسی شیمی در دانشگاه بیرمنگام(2) بود. یکی از آثار وی به نام ساختمان قندها(3) که در سال 1929 م. تألیف کرده از جمله کتب کلاسی بشمار است. وفات وی به سال 1950 م. در بیرمنگام روی داد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Howorth, Sir Walter Norman.
(2) - Birmingham.
(3) - The Constitution of Sugars.

هاوستین.

[وِ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزمار باختری بخش ورزقان شهرستان اهر. واقع در 21 هزارگزی باختر خروانق (مرکز دهستان) و 23 هزارگزی شوسهء تبریز به جلفا. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 517 تن سکنهء ترک زبان است. آب آن از دو رشته چشمه و محصولش غلات، سردرختی و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری مشغولند، صنایع دستی آنان جاجیم بافی است و راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هاوش.

[وُ] (اِ) به لغت زند و پازند امت را گویند مطلقاً یعنی امت هر پیغمبر. هاوشت. || متعلق و وابسته. (برهان) (ناظم الاطباء).

هاوشت.

[وُ] (اِ) رجوع به هاوش شود. در پهلوی hawisht به معنی مغ (روحانی زرتشتی)، موبد. شاگرد. روحانی جوان (زرتشتی) که در مراسم دینی به قربانی کننده، یاری کند. در اوستا havishtaآمده که در فرهنگهای فارسی جزو لغات زند و پازند ضبط شده و به معنی امت گرفته اند. (پورداود، خرده اوستا حاشیهء صص238 - 239)(از حاشیهء برهان چ معین ص2312).

هاون.

[وَ] (اِ) جوغن. جواز. چپسین. مهراس. کماره. ابزاری که در آن چیزی را می کوبند و نرم می کنند. (ناظم الاطباء). ظرفی فلزی (غالباً مسی) یا سنگی که در آن ادویه و تخمهای گیاهان و غیره را با دسته ای کوبند. (حاشیهء برهان). جوازمانندی است که در آن چیزی کوبند. (منتهی الارب) :
چند استخوان که هاون دوران روزگار
خردش چنان بکوفت که خاکش غبار کرد.
سعدی.
هاون یکی از آلات و ابزار مقدس پرستشگاه مزدیسنان بوده و گیاه هوم در آن کوبیده و فشرده میشده و شربت مقدس هوم ساخته میشده است. موبد مأمور تهیه شربت هوم هاونان نام داشته و دارای درجهء نخستین بوده است. (یشتها ج1 ص469). رجوع به هاونان شود. || به لغت زند و پازند نام گاه اول است از جملهء پنج گاه یعنی پنج وقت عبادتی که زردشت قرار داده بوده و تابعان او میکردند(1). (برهان) (ناظم الاطباء). رجوع به هاونگاه شود. || کنایه از فرج زن یعنی موضع جماع ایشان هم هست. فرج زن. (برهان) (ناظم الاطباء). این کلمه در عربی به صورتهای هاوَن و هاوُن و هاوون آمده است.
- دستهء هاون؛ ابزاری از سنگ و یا فلز و یا چوب که بدان در هاون چیزی را کوبند :
ببند ار کحل دین خواهی کمر چون دستهء هاون
به پیش آنکه ارواحند هاونکوب دکانش.
خاقانی.
(1) - فرهنگ نویسان این لغت را در این معنی، به کسر واو ضبط کرده اند.

هاون.

[وُ] (معرب، اِ) هاون. رجوع به هاوون شود.

هاونان.

[وَ] (پهلوی، اِ) در زبان اوستایی «هاوَنَن» یکی از هشت مقام روحانی(1) دین مزدیسنا است. هاونان بزرگترین پیشوای دارای درجهء نخستین بوده که به تهیه کردن هوم(2) گماشته میشده است. (یشتها ج1 ص469 و 624).
(1) - در روزگاران پیش هفت تن از پیشوایان یا موبدان با هم آیین دینی [ زرتشتی ] میگزاردند و در سر آنان موبد دیگری که زوت خوانده شده، جای داشت. بسا در اوستا و نامه های پهلوی از این هشت پیشوا یاد گردیده است. نامهایی که به این پیشوایان داده شده، هر یک گویای کاری است که در هنگام عبادت و انجام دادن مراسم مذهبی در آتشکده از آنان برمی آید، چون فشردن هوم در هاون و افروخته داشتن آتشدان و شست و شوی ابزارهایی که در این هنگام به کار رود. نامهای این موبدان در اوستا چنین آمده است: زئوتر(Zaotar)، هاونن (Havanan)، آتروخش (Atrevax)، فربرتر (Fraberetar)، آبرت (Aberet)، آسناتر (Asnatar) رئثویشکر (Raethwiskara)، سرئوشاورز (Sraosavarez). زوت (زئوتر) سر و بزرگ این پیشوایان است و از موبدان دیگر، هاونان دارای نخستین پایه و سرئوشاورز که کار نظم و ترتیب یزشنگاه با اوست در پایهء هفتمین برشمرده شده است. (یسنا، تألیف پورداود ج2 صص16 - 18). و برای اطلاع بیشتر رجوع به یشتها ج1 ص469 و یسنا ج2 ص16 ببعد شود.
(2) - هوم، گیاه و شربت هوم و اسم فرشته ای است. (یشتها ج 1، «فرهنگ لغات اوستا» ص624). شربتی مذهبی بوده که برای تهیهء آن گیاه هوم را در هاون می فشردند. تهیهء این شربت وقت معینی داشت که در زبان اوستائی، هاونی و امروز هاونگاه گویند. رجوع به هاونگاه شود.

هاون دسته.

[وَ دَ تَ / تِ] (اِ مرکب)ابزاری از سنگ و یا فلز و یا چوب که بدان در هاون چیزی را کوبند. (ناظم الاطباء).

هاون کوب.

[وَ] (نف مرکب) شخصی را گویند که به جهت عطاران و طبیبان دارو و اجزای معاجین بکوبد. (برهان) :
ببند ار کحل دین خواهی کمر چون دستهء هاون
به پیش آنکه ارواحند هاونکوب دکانش.
خاقانی.
|| آنکه در هاون چیزی می کوبد. (ناظم الاطباء). || مرکب و سیاهی ساز را نیز گویند. مرکب ساز. (برهان) (ناظم الاطباء). || کنایه از جماع کننده. (برهان).

هاونگاه.

[وَ] (اِ مرکب) (در زبان اوستایی هاونی) نزد ایرانیان قدیم، یکی از اوقات پنجگانهء روز بوده و آن وقتی است که در آن شربت مقدس هوم تهیه میشده. مدت آن از برآمدن خورشید تا نیمروز بوده است. (از یشتها، تألیف پورداود ج1 ص469).

هاونگ بالا.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. واقع در 11 هزارگزی جنوب باختر بیرجند. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 70 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود و محصولات آن میوه و غلات است. اهالی به زراعت مشغولند. صنعت دستی آنان کرباس بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاونگ پائین.

[وَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. در 10 هزارگزی جنوب باختری بیرجند واقع شده. ناحیه ای است کوهستانی دارای آب و هوای معتدل، 35 تن سکنه دارد. محصولات آن غلات و میوه است. اهالی به زراعت مشغولند. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هاونی.

[وَ] (اوستایی، اِ) هاونگاه. طرف صبح. رجوع به هاونگاه شود.

هاوون.

(معرب، اِ) معرب هاون و به همان معنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). الذی یدق فیه الدواء و غیره و الاصل هاوون علی فاعول لانه یجمع علی هواوین. قیل هو عربی کانه من الهون و قیل معرب. (اقرب الموارد). معرب است. بر وزن فاعول و هاوَن گفته نمیشود، زیرا در زبان عربی اسمی بر وزن فاعَل نیست. (المعرب جوالیقی ص346). ج، هواوین.

هاوه.

[] (اِخ) از روستاهای قاسان جزء رستاق طبرش. (تاریخ قم ص118).

هاوهاو.

(اِ صوت) رجوع به هاو شود.

هاوی.

(ع اِ) ملخ. جراد. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (المنجد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء): اذا اجدب الناس اتی الهاوی و العاوی. العاوی: الذئب و قال ابن الاعرابی انما هوالغاوی بالعین معجمة، هوالجراد و هو الغوغاء. و الهاوی: الذئب. لان الذئاب تهوی الی خصب. و قالوا: اذا اخصب الزمان جاء الغاوی و الهاوی. و قالوا: اذا جاءت السنة جاء معها اعوانها یعنی الجراد و الذئآب. (تاج العروس). || گرگ. ذئب. (تاج العروس) (معجم متن اللغة). || مگس. ذباب(1). (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در جایی دیگر دیده نشد و ظاهراً ناظم الاطباء ذئاب جمع ذئب به معنی گرگ را که در تاج العروس ذیل کلمهء «هاوی» و یا در مآخذ دیگر آمده، اشتباهاً ذباب خوانده و کلمهء «مگس» را در معنی «هاوی» آورده است. والله اعلم.

هاوی.

(ع ص) هوادار. ذوالهواء. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (المنجد). || (اِ) حرف الف از حروف الفبا را گویند به جهت وسعت داشتن مخرج آن برای هوا در هنگام تلفظ. (المنجد) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هاویة.

[یَ] (ع ص) مادر گم کرده فرزند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ثاکلة. (اقرب الموارد) (تاج العروس).

هاویة.

[یَ] (ع اِ) هوا. جو. (اقرب الموارد). میان آسمان و زمین. (منتهی الارب). || الهواء بین الشیئین. (معجم متن اللغة). || مغاکی. (منتهی الارب). کل مهواة لایدرک قعرها، و کل فارغ. (معجم متن اللغة). || کنایه از دوزخ و جهنم. || از نامهای آتش. (صحاح بنقل تاج العروس).

هاویة.

[یَ] (اِخ) (ال ....) دوزخ و جهنم :فامه هاویة، (قرآن 101/90) ای؛ مستقره النار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). از نامهای جهنم. من اسماء جهنم، معرفة ممنوعة من الصرف و تدخلها اَل للمح الصفة فیقال «الهاویة». (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). نقله ابن سیده اسم من اسماء جهنم... و هی معرفة بغیر الف و لام. قال ابن بری: لوکانت هاویة اسماً علماً للنار، لم ینصرف فی الاَیة و قوله تعالی: فامه هاویة، (قرآن 101/90) ای؛ مسکنه جهنم. (تاج العروس). هاویة، بلالام، معرفة. (جوهری از تاج العروس). || نام طبقهء هفتم از طبقات دوزخ. (ناظم الاطباء). نام دوزخ هفتم و آن آخرین اسفل طبقه است از هفت طبقهء دوزخ. (آنندراج).

هاویه بند.

[یَ / یِ بَ] (ن مف مرکب)محبوس در دوزخ. (منتهی الارب).

هاویه مثال.

[یَ / یِ مِ] (ص مرکب)مانند دوزخ. || دوزخی. جهنمی. (ناظم الاطباء).

هاه.

(ع اِ صوت) کلمهء وعید و تهدید است. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حکایت خندهء خنده کننده: ضحک فلان فقال هاه هاه. (ناظم الاطباء). حکایت خندهء خندنده. (منتهی الارب). حکایت خنده و نوحه سرایی. (از اقرب الموارد). و فی الحدیث «اذا تثاءب احدکم فلیرده ما استطاع و لایقولن هاه هاه فانما ذلک الشیطان یضحک منه». (از اقرب الموارد).

هاهن.

(اِخ)(1) (هان) اتو. شیمیدان معاصر و کاشف معروف آلمانی که موفق به شکافتن اتم اورانیوم گشت و بدین سبب در سال 1944 م. به اخذ جایزهء نوبل نائل شده وی در سال 1879 م. در فرانکفورت(2) به دنیا آمد. در دانشگاههای ماربورگ(3) و مونیخ(4) به تحصیل پرداخت و در سال 1901 از دانشگاه ماربورگ درجهء دکترا گرفت. در سال 1904 به لندن رفت و مدت یک سال در آزمایشگاه سر ویلیام رامسی(5) به کار پرداخت و نیز مدتی در انستیتوی لرد ارنست روترفورد(6)کار کرد و پس از آن به آلمان بازگشت و در آزمایشگاه شیمی دانشگاه برلین مشغول به کار شد. از سال 1912 تا 1928 به سمت عضویت انستیتوی کایزر ویلهلم(7) در برلین و از 1928 تا 1944 به ریاست آن انستیتو منصوب گشت. هاهن از برگزیده ترین دانشمندان رادیوشیمی در آلمان است که به شکافتن اتم فلزات از جمله: رادیوتوریوم(8)، مزوتوریوم(9)، پروتکتینیوم(10) (به همراهی لیز مایتنر(11) در سال 1917) و اورانیوم(12) و توریوم(13) (بهمراهی فریتس شتراسمان(14) در سال 1938) اکتشافات بزرگی کرد. آخرین اکتشاف وی یعنی شکستن اتم اورانیوم و محاسبهء انرژی اتمی، منجر به ساختن بمب اتمی شد. هاهن از اینکه اکتشاف او برای ساختن بمب اتم و نابودی بشریت به کار رفته است اظهار تأسف و نگرانی کرد. وی آثار بسیاری تألیف کرده است که از آن جمله: رادیوشیمی عملی،(15) 1936 حرکت مصنوعی اتمها و شکافتن هسته های سنگین(16) 1944، استفاده از انرژی هسته های اتمی(17) 1950، اتمهای نو(18)1950، و کبالت60(19) 1955 را می توان نام برد. (از دایرة المعارف بریتانیکا). وی در 1968 درگذشت.
(1) - Hahn, Otto.
(2) - Frankfurt.
(3) - Marburg.
(4) - Munich.
(5) - Sir William Ramsay.
(6) - Lord Ernest Rutherford.
(7) - Kaiser Wilhelm.
(8) - Radiothorium.
(9) - Mesothorium.
(10) - Protactinium.
(11) - Lise Meitner.
(12) - Uranium.
(13) - Thorium.
(14) - Fritz Strassmann.
(15) - Applied Radiochemistry.
(16) - Kunstliche Atomum Wandlungen und die Spaltung Schwerer Kerne.
(17) - Die Nutzbarmachung der Energie der Atomkerne.
(18) - New Atoms.
(19) - Cobalt 60.

هاهنا.

[هُ] (ع ق) اینجا. هنا. (ناظم الاطباء). رجوع به هیهنا شود.

هاهنمان.

[نِ] (اِخ)(1) ساموئل کریستیان فریدریش فیزیکدان آلمانی و کاشف و مؤسس روش معالجه بمثل(2) (معروف به طب تجانسی). در سال 1755 م. در ساکسونی به دنیا آمد. وی در رشتهء طب در شهر لایپزیک(3) و وین(4) به تحصیل پرداخت. هاهنمان روش معالجه ای ابداع کرد که خود آن را معالجه بمثل(5) نامید. وی چندین کتاب در طب و داروسازی تألیف کرد. به سال 1843 م. درگذشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hahnemann, Samuel Christian Friedrich.
(2) - Homoeopathy.
(3) - Leipzig.
(4) - Vienne.
(5) - Homoeopathy.

هاهو.

(اِخ) نام رودی است که از کوه بِند در هند جاری است. (ماللهند ابوریحان بیرونی ص128).

هاه هاه.

(ع اِ صوت) رجوع به هاه شود.

های.

(اِ صوت) کلمهء تأسف یعنی وای و آه و دریغا. (ناظم الاطباء). به معنی وای است و آن لفظی باشد که در وقت دردی و مصیبتی و المی و آزاری بر زبان رانند. (برهان). نشانهء ضجرت از درد. مترادف آی و وای. || در تداول عامه، حرف ندا و خطاب، چون آی و ای :
گفت موسی های خیره سر شدی
خود مسلمان ناشده کافر شدی.
مولوی.
خوشا هایی ز حق وز بنده هویی
میان بنده و حق های و هویی.
عطار.
-امثال: جواب های، هوی است. (امثال و حکم).

هایاهای.

(اِ صوت) شور و غوغای ماتم زدگان و واقعه دیدگان. (ناظم الاطباء) (برهان). شور و غوغای ماتم. (رشیدی) :
مجلس عشرتت به هویاهوی
گریهء دشمنت به هایاهای.
انوری (از حاشیهء برهان).
فلک از مجلس انس تو پر از هایاهوی
عالم از گریهء خصم تو پر از هایاهای.
انوری (از رشیدی).

هایاهوی.

(اِ صوت) هیاهوی. شور و غوغای ارباب طرب و میزبانی و عروسی باشد برخلاف هایاهای که شور و غوغای ماتمزدگان است. (برهان). شور و غوغای اهل طرب. (ناظم الاطباء). شور و غوغای شادی. هیاهو :
فلک از مجلس انس تو پر از هایاهوی
عالم از گریهء خصم تو پر از هایاهای.
انوری.

هایتی.

(اِخ)(1) رجوع به هائیتی شود.
(1) - Haiti.

هاید.

(اِخ)(1) توما. مستشرق انگلیسی. به سال 1636 به دنیا آمد. زبانهای شرقی را در دانشگاه کمبریج آموخت. وی با کمک والتون، تورات را به زبانهای عربی، فارسی، لاتین و سریانی ترجمه و منتشر کرد، وفات وی به سال 1703 اتفاق افتاد. (اعلام المنجد).
(1) - Hyde.

هایدلبرگ.

[دِ بِ] (اِخ)(1) شهر بزرگی است از ایالت بادن ورتمبرگ(2) در کشور آلمان بر ساحل جنوبی رود نکار(3) که در 13 میلی جنوب شرقی مانهایم(4) و 54 میلی فرانکفورت(5) واقع شده. این شهر در میان تپه هائی که پوشیده از جنگل میباشند قرار گرفته و دارای مناظر بسیار زیبا و دلکش و حومه های آن دل انگیز و باصفاست. هایدلبرگ یک مرکز مهم خطوط آهن و جاده های فرانکفورت، مانهایم، کارلسرو(6)سپیرز و هورزبرگ است. جمعیت آن بر طبق آمار 1950 م. 116488 تن بوده است. قصر مخروبهء قدیمی که از بناهای قرن 13 است و پل معروف کارل تئودور(7) که در 1786 بر روی رود نکار بسته شده در این شهر دیدنی و جالب توجه است. شهر مذکور دارای یک دانشگاه بزرگ و مجهز و مدارس و مؤسسات علمی و یک کتابخانهء بزرگ حاوی 300000 جلد کتب چاپی و نسخ خطی معتبر میباشد. کارخانه های شراب سازی بسیاری در این شهر احداث گردیده است. هایدلبرگ دارای تجارت فعال و پرحرارتی می باشد. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Heidelberg.
(2) - Baden - Wurttemberg.
(3) - Neckar.
(4) - Mannheim.
(5) - Frankfurt.
(6) - Karlsruhe.
(7) - Karl - Theodore.

هایدن.

(اِخ)(1) فرانتس یوزف. موسیقیدان اتریشی که به سال 1732 در رورائو(2) قصبهء مرزی اتریش به دنیا آمده از کودکی به موسیقی علاقه داشت و به زودی در زمرهء آوازخوانان و نوازندگان ویلن درآمد، در کنسرتی به رهبری پرپرا(3) شرکت کرد و اصول آوازهای ایتالیایی و هارمونی را نزد وی فراگرفت. نخستین آثار هایدن از سال 1753 توسط نوازندگان دوره گرد وین اجرا شد. در سال 1758 هایدن به ریاست ارکستر کنت مورتسین(4) منصوب شد. سپس در سلک نوازندگان شاهزاده نیکلا استرهاتسی(5) درآمد و تمام عمر را در خدمت این شاهزاده و خانوادهء وی گذراند. در سال 1784 انجمن لژ المپیک(6) پاریس چند سنفونی از وی درخواست کرد و هایدن تا سال 1787 شش سنفونی برای انجمن فرستاد. هایدن پس از وفات پرنس استرهاتسی در 1790 بنا به دعوت سالمون(7) ویولونیست و رهبر ارکستر، به انگلستان مسافرت کرد و در آنجا سنفونی های بزرگ خود را بمورد اجرا گذاشت. دانشگاه اکسفورد به پاس خدمت هایدن به موسیقی، درجهء دکترای افتخاری به وی اعطا کرد و هایدن سنفونی شمارهء 92 خود را «سنفونی اکسفورد» نامید. هایدن 104 سنفونی ساخته و از این حیث شمارهء سنفونیهای هیچ آهنگ سازی به پایهء وی نمیرسد. هایدن علاوه بر سه قسمت فرم سونات، یک منوئه(8) به سنفونی افزود و به این طریق چهار قسمت برای سنفونی پیدا شد. هایدن متجاوز از بیست اپرا نوشته ولی این رشته از موسیقی وی اهمیت زیادی ندارد. وفات وی به سال 1809 م. اتفاق افتاد.
(1) - Haydn, Franz Joseph.
(2) - Rohrau.
(3) - Porpora.
(4) - Morzin.
(5) - Esterhazi.
(6) - Loge olympique.
(7) - Salomon.
(8) - Menuet.

هایط.

[یِ] (اِخ) دهی است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز، واقع در 57 هزارگزی جنوب خاوری اهواز و 13 هزارگزی جنوب راه اتومبیل رو رامهرمز به اهواز. ناحیه ای است جلگه ای، گرمسیر مالاریایی و دارای 140 تن سکنهء عربی و فارسی زبان میباشد. از آب چاه مشروب میشود. راه آن در تابستان اتومبیل رو میباشد. اهالی از طایفهء کعبی شادگانی هستند. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هایگ.

(اِخ)(1) شخص افسانه ای است که برطبق اساطیر ارامنه جد اعلای این قوم بشمار میرود و گویند از نسل یافث بن نوح میباشد و در موقع بنای برج بابل حضور داشته، بعداً حاضر به اطاعت و فرمانبرداری از بلوس نشد و با 300 تن از پیروان خویش به سواحل دریاچهء وان منتقل گشت و بنای محاربه را با بلوس گذاشت و او را به خاک و خون غلطانید و گویند وی 400 سال زندگی کرد و به سال 2265 ق. م. درگذشت. (قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Haig.

هایگ.

(اِخ)(1) (هِیگ) دوگلاس سردار معروف انگلیسی. به سال 1861 م. به دنیا آمد. وی فرماندهی سپاه انگلیس را در جنگ جهانی اول برعهده داشت. به سال 1928 درگذشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (اعلام المنجد).
(1) - Haig, Douglas.

هایل.

[یِ] (ع ص) هائل. ترسناک. رجوع به هائل شود.

هایلبرون.

[رُ] (اِخ)(1) شهری است در آلمان، در ایالت بادن - ورتمبرگ که در ساحل رود نکار و در محل تقاطع خطوط کریل شایم(2) و اپینگن(3) واقع شده و تا اشتوتگارت(4) 33 میل فاصله دارد. جمعیت آن برطبق آمار سال 1950 م. 139332 تن بوده است. این شهر دارای کارخانه های فراوان قند، کاغذسازی، ریخته گری، شراب سازی و غیره میباشد صنایع طلا و نقره کاری و جواهرآلات آن معروف است تجارت شهر مذکور فعال و پر جنب و جوش است. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Heilbronn.
(2) - Crailsheim.
(3) - Eppingen.
(4) - Stuttgart.

هایلی سلاسی اول.

[سِ سیِ اَوْ وَ](اِخ)(1) امپراتور حبشه. به سال 1891 م. به دنیا آمد. در سال 1936 هنگامی که ارتش ایتالیا حبشه را اشغال کرد وی مجبور به ترک وطن شد و در سال 1941 دوباره به کشورش مراجعت کرد. (اعلام المنجد) (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Haile Selassie I. لیکن امروز دربرخی از روزنامه ها و مجلات این اسم را به صورت هیلاسلاسی نویسند.

هایمانس.

(اِخ)(1) کورنی ژان فرانسوا. طبیب و فیزیولوژی دان بلژیکی و برندهء جایزهء نوبل سال 1938. وی به سال 1892 م. در شهر گِنت(2) به دنیا آمد. در سال 1920 از دانشگاه گِنت درجهء دکترا در طب گرفت و سپس به تحصیل فیزیولوژی در پاریس، لوزان(3)، وینه(4)، لندن و ممالک متحدهء امریکا پرداخت. در سال 1930 بعد از پدرش به استادی کرسی داروشناسی در دانشگاه گِنت نایل گشت. هایمانس بسبب اکتشافاتی که در دستگاه تنفس و شریانها کرد، در سال 1938 موفق به اخذ جایزهء نوبل در رشتهء طب گردید. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Heymans, Corneille Jean Francois.
(2) - Ghent.
(3) - Lausanne.
(4) - Vienna.

های نان.

(اِخ)(1) دومین جزیرهء بزرگ چین که در جلو ساحل جنوبی چین، داخل خلیج تنکن قرار دارد. این جزیره در جنوب شبه جزیرهء لی جو(2) بین َ9 و ْ19 و َ15 و ْ20 عرض شمالی قرار گرفته، طول آن از شمال به جنوب 90 میل و از مشرق به مغرب 160 میل میباشد. بندر های کو (هوی هو)(3) که در ساحل شمالی این جزیره قرار گرفته و یکی از بنادر بسیار مهم تجارتی چین بشمار میرود، در فاصلهء 250 میلی مشرق های فونگ(4) در ویتنام(5) و 300 میل مغرب هونگ کونگ(6)قرار گرفته است. جمعیت این جزیره بر طبق آمار سال 1941 بالغ بر 2500000 بوده است. اراضی آن کوهستانی و در قسمت میانه و جنوب ارتفاع بیشتری دارند. در بین کوههای شمالی، دشتها و جلگه های بسیار دیده میشود. ارتفاع کوههای اوجی شان که در مرکز جزیره قرار گرفته اند بالغ بر 2000 متر و سراسر آنها پوشیده از جنگلهای انبوه دست نخورده ای میباشد. آبهای بسیاری از این کوهها سرازیر میگردد که پس از سیراب کردن اراضی به دریا میریزند. در دشتهای این جزیره برنج، نیشکر، تنباکو، کنجد و غیره بعمل می آید. در کوههایش فیل، کرگدن، خر وحشی، انواع میمون و یک نوع بوزینه شبیه به اورانگ اوتانگ، انواع و اقسام مارها و حشرات بسیار دیده میشود. و نیز زنبور عسل فراوان در آنها وجود دارد. بطوری که عسل و موم یکی از صادرات آن بشمار میرود. در سواحل این جزیره مروارید و صدف بسیار صید میکنند و نیز در آب رودهایش، ریزه زر یافت میشود که آن را از میان گل و لای برمی چینند. هوایش معتدل میباشد. اهالی ساحل نشین، چینی هستند و در کوههای آن یک قوم نیمه وحشی بومی زندگی می کنند. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hainan.
(2) - Leichou (Luichow).
(3) - Hai - K'ou (Hoihow).
(4) - Haiphong.
(5) - Vietnam.
(6) - Hong Kong.

هاینکن.

[نِ کِ] (اِخ)(1) کریستیان هاینریش نام کودک خارق العاده ای است که در شهر لوبک(2) از کشور آلمان در ششم فوریهء 1721 به دنیا آمد. این کودک عجیب در 10 ماهگی شروع به حرف زدن کرد و در یکسالگی تاریخ انبیا و قبل از اتمام دوسالگی، تاریخ و جغرافیا را بخوبی میدانست. در سه سالگی، زبان های فرانسه و لاتین را میفهمید و بخوبی تکلم میکرد. در پایان چهارسالگی شروع به آموختن خط کرد. وی تا آغاز پنج سالگی با شیر دایه تغذیه و پرورش میکرد. در این هنگام که خواستند وی را از شیر باز کنند بیمار شد، زیرا چیز دیگری جز شیر نمیخورد و سرانجام در بیست و دوم ژوئن 1725 درگذشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Heinecken, Christian Heinrich.
(2) - Lubeck.

هاینو.

[نُ] (اِخ)(1) یکی از ایالتهای بلژیک که از طرف شمال به دو ایالت فلاندر(2) شرقی و غربی و از سمت شمال شرقی به ایالت برایانت و از سوی مشرق به ایالت نامور و از جانب جنوب و جنوب غربی به فرانسه محدود است. مرکزش شهر مونس(3) و شهرهای عمده اش کارلروئی(4)، تورنائی(5)، سوئیگنیس(6) و توئین(7) میباشد. مساحت آن 1438 میل مربع و شمارهء اهالی بر طبق آمار سال 1947، 1224800 تن بوده است. اراضی آن ناهموار و دو رود سکلت(8) و سامبر(9) و رودهای دیگر اراضی آن را مشروب میسازد. محصولاتش گوناگون و بسیار، بخصوص تنباکو و نباتات صنعتی فراوان است. جنگلها و چراگاههای وسیع دارد که تعداد قابل توجهی گاو و گوسفند در آنها پرورش میدهند. اکثر رودهایش قابل کشتی رانی است و نیز دارای چندین رشته خط آهن است که به نقاط مختلف اروپا متصل میگردد. معادن زغال و آهن بحد وفور در آن وجود دارد بطوری که در حدود 110000 تن زن و مرد در معادن زغال و 100000 تن در معادن آهن به کار مشغولند. سنگ مرمر و انواع احجار دیگر در آنجا یافت میشود. صنایع در این ایالت پیشرفت کلی کرده و کارخانه های گوناگون نساجی، توربافی، شیشه گری، ریخته گری و آهنگری در آن احداث گردیده است. ایالت مذکور از نظر تقسیمات اداری به 6 سازمان(10) و 33 ناحیه(11) و 443 بخش(12) منقسم گردیده است. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hainaut.
(2) - Flanders.
(3) - Mons.
(4) - Charleroi.
(5) - Taurnai.
(6) - Soignies.
(7) - Thuin.
(8) - Scheldt.
(9) - Sambre.
(10) - Administrative arrondissement.
(11) - Canton.
(12) - Commune.

هاینه.

[یِ نَ / نِ] (ق) مخفف هر آینه است که به معنی ناچار و لاعلاج و لابد و بی شک و بی دغدغه باشد. (برهان). کلمهء تأکید یعنی هرآینه و ناچار و لاعلاج و لابد و بی شک و بی دغدغه و البته. (ناظم الاطباء). مخفف هرآینه. (رشیدی) (جهانگیری).

هاینه.

[نِ] (اِخ)(1) هاینریش. شاعر معروف آلمانی که در سال 1797 در یک خانوادهء یهودی به دنیا آمد. تولد وی در زمان تسلط سربازان ناپلئون بر آلمان صورت گرفت و بدین جهت زندگانی او از اول بین آلمان و فرانسه تقسیم شد. در جوانی بر اثر فشارهایی که به یهودیان در آلمان وارد میشد به پاریس رفت و نخستین شعر خود را در شانزده سالگی سرود. در همین سن بود که برای اولین بار عاشق شد ولی معشوقهء او که دختر «جلاد شاهی» بود به کس دیگر شوهر کرد. دومین عشق او، عشق دخترعموی زیبایش «آملی» بود که تقریباً هاینه در همهء عمر گرفتار آن بود ناکامی در این عشق بود که بزرگترین اثر ادبی او و یکی از شاهکارهای شعر جهان، یعنی قطعهء معروف «اینترمتسو»(2) را بوجود آورد. هاینه پس از چند سال اقامت در آلمان، این سرزمین را ترک گفت و برای همیشه در فرانسه اقامت گزید و در همانجا به سال 1856 درگذشت. این شاعر شوریده که زندگانی او خود یک پارچه رمانتیسم بود و تار و پود حیاتش از عشق و غم ساخته شده بود. از لحاظ اجتماعی پیوسته طرفدار وحدت ملل بود و از جنگها و اختلافات آنها رنج میبرد. هاینریش هاینه در میان شعرای آلمان برجسته ترین مظهر ظرافت و ذوق است. شاید در اشعار او عمق و کمال شعر گوته و فصاحت و بلاغت شعر شیللر را نتوان یافت، اما از لحاظ ظرافت و زیبایی، از لحاظ قدرت نغمه سرایی، بی تردید هیچ شاعر آلمانی به پای هاینه نمیرسد حتی کام اطلاق «آلمانی» نیز بشعر هاینه نمیتوان کرد، زیرا این غزلسرای لطیف طبع بیش از آنقدر که آلمانی باشد «اروپایی» است. شعر وی فوق العاده لطیف و زیباست و در همه جای آن همراه روح شاعرانه، یک نوع نیشخند و زخم زبان خاص دیده میشود که شاید هیچ شاعری در این باره به پای هاینه نرسد. بیسمارک با همهء دشمنی که با طرز فکر هاینه داشت او را بزرگترین شاعر غزلسرای آلمان میخواند. در خارج از آلمان اشعار هیچ شاعر آلمانی به اندازهء شعرهای هاینه ترجمه نشده است. اینک ترجمه «اینترمتسو» که بزرگترین اثر وی و یکی از شاهکارهای شعر جهان بشمار میرود نقل میشود:
«در اردیبهشت زیبا، هنگامی که شکوفه ها می شکفتند، گل عشق نیز در دل من بشکفت.
1
در اردیبهشت زیبا، هنگامی که پرندگان نغمه سرائی میکردند، من نیز راز عشق خویش را با دلدارم در میان نهادم.
2
از اشکهای من هزاران گل درخشان می شکفند و از آههای من نغمهء هزاران بلبل طنین می افکند.
ای دختر زیبا، اگر مرا دوست بداری همهء این گلها مال تو خواهند بود و همهء این بلبلان در پای پنجرهء تو آواز خواهند خواند.
3
روزگاری گل سرخ و سوسن و کبوتر و آفتاب را مستانه دوست داشتم. امروز دیگر هیچکدام را نمیخواهم، زیرا دل به عشق دلدارم سپرده ام. فقط او را که جذاب و پاک و زیباست دوست دارم. فقط او را دوست دارم که سرچشمهء عشق من، گل سرخ و سوسن و کبوتر و آفتاب من است.
4
دیشب چهرهء زیبای ترا در خواب دیدم که مثل چهرهء فرشتگان لطیف و آسمانی بود اما خدایا! چقدر، چقدر پریده رنگ بود؟
تنها لبان تو هنوز از سرخی نشانی داشتند اما به زودی مرگ بر این لبها بوسه خواهد نهاد و این فروغ آسمانی که اکنون در چشمان شهلای تو میدرخشد خاموش خواهد شد.
5
دلدار من! گونه بر گونه ام نه تا با هم گریه کنیم. دل به دلم گذار تا هر دو در آتش درون بسوزیم.
بگذار سیل اشک با شعلهء عشقمان درآمیزد تا من میان آب و آتش در برت گیرم و عاشقانه جان سپارم.
6
میخواهم روح خود را در جام سوسن غوطه ور سازم تا از این پس آه سوسن با نغمهء عشق همراه باشد، نغمهء عشقی سوزان، مثل آن بوسهء آتشینی که روزی یارم از لبان لعل خود به من داد.
7
هزاران سال است اختران در آسمان میدرخشند و عاشقانه به هم چشمک میزنند.
هزاران سال است اختران با زبانی چنان زیبا و لطیف راز دل میگویند که هرگز زبان شناسان مفهوم کلمات آن را درنیافته اند.
اما من این زبان را آموختم و هرگز فراموشش نخواهم کرد، زیرا صرف و نحو این زبان چهرهء دلدار من بود.
8
گل زیبا در نور خورشید بخود میلرزد و غرق رؤیاهای دور و دراز در انتظار شب سر به زیر می افکند.
شامگاهان دختر سیمین آسمان که دلدار اوست با انوار سپید خود بیدارش میکند و عاشقانه پرده از چهرهء زیبای معشوقه برمیکشد.
گل عاشق می شکفد و با شوق و سرمستی عطرفشانی میکند. گاه می خندد و گاه نیز مینالد و می لرزد. زیرا همیشه عشق با غم همراه است.
9
به من بوسه ده، اما برایم سوگند وفا مخور، زیرا من به پیمان های زنان اعتمادی ندارم. سخنت شیرین است، ولی طعم بوسه ای که دزدانه از دو لبت ربودم بسی شیرین تر بود. لااقل حالا این مدرک عشق در دست من هست، زیرا برای من کلمات زنان مدرک نمیتوانند بود.
دلدار من! برایم سوگند وفا بخور. باز هم سوگند بخور، زیرا قول ترا باور میکنم دلم میخواهد سر بر سینهء تو گذارم و خیال کنم که مرا جاودانه دوست خواهی داشت خیال کنم که بعد از آن هم دوست خواهی داشت.
10
هم امروز در وصف دیدگان شهلای یارم غزلی شیوا خواهم سرود. هم امروز دهان تنگ دلدارم را مضمون قصیده ای دراز خواهم کرد. هم امروز از گونه های گلگون دلبرم در ترجیع بندی نغز سخن خواهم گفت.
چقدر دلم میخواست رباعی زیبائی نیز در وصف دل او بگویم. افسوس که یار من دل ندارد.
11
مردم چه بدزبان و بددل شده اند! میگویند تو که دلدار منی، دل هرجائی داری.
مردم چه بدزبان و بددل شده اند! از تو بد میگویند بی آنکه از طعم بوسه های آتشینت باخبر باشند.
12
ای دلداری که برای همیشه از دستم رفته ای از تو شکایت نمیکنم، زیرا میدانم که با آنکه برق الماس در سراپایت میدرخشد هیچ نوری بر تاریکخانهء دلت نمی تابد.
من بر این راز تو نیک آگاهم، زیرا ترا در خواب دیدم. دیدم که تاریکی و نومیدی بر روحت حکمفرما بود. دیدم که افعی غم بر دلت نیش میزد و سراپایت از رنجی جانکاه خبر میداد.
13
اگر گلها، گلهای زیبا، میدانستند که چه زخمی بر دلم نشسته، همراه من میگریستند تا دردم را درمان کنند. اگر بلبل ها میدانستند که دلم چه بار غمی دارد، نغمه ای مستانه سرمیدادند تا رنجم را تسکین بخشند. اگر اختران کوچک میدانستند که چه اندازه افسرده ام، از آسمان بزیر می آمدند تا اندکی امیدوارم سازند. اما اینها هیچکدام از هیچ چیزی خبر ندارند. تنها یکنفر است که بر راز دلم آگاه است، او هم همان کسی است که این دل را پاره پاره کرده است.
14
خیلی چیزها برایت گفتند. خیلی شکوه ها پیش تو آوردند. اما بتو نگفتند که در روح من چه غمی حکمفرماست.
همه قیافهء جدی گرفتند و باوقار تمام سر تکان دادند. مرا شیطان مجسم خواندند و تو همهء این گفته ها را قبول کردی. با اینهمه! آنچه را که بدتر از همه بود بتو نگفتند. زیرا خودشان نیز بر آن آگاه نبودند. آنچه را که بدتر از همه بود نگفتند، برای اینکه من این راز را درگوشهء دلم پنهان کرده بودم.
15
درختها شکوفه کرده بودند و بلبلها آواز میخواندند، خورشید غرق نشاط بود، و تو مرا تنگ در آغوش داشتی، دل بر دل و لب بر لبم نهاده بودی.
... روزگاری بعد، برگهای درختان فرومیریختند، کلاغها با صدای غم انگیز خود فریاد میزدند. خورشید با قیافه ای عبوس بما مینگریست و سر تکان میداد. ما با هم وداعی سرد کردیم و تو با احترام فراوان سری فرود آوردی و رفتی.
16
مدتی من و تو دل به مهر هم داشتیم و در زشت و زیبا دمساز بودیم. بارها نقش زن و شوهر بازی کردیم بی آنکه کارمان بگفتگو و جدال بکشد. بارها با هم خندیدیم و شوخی کردیم و عاشقانه دست نوازش بر روی هم کشیدیم. بارها بوسه دادیم و بوسه گرفتیم. آخر کار نیز مثل بچه ها در جنگلها و کشتزارها ببازی «قایم موشک» پرداختیم، اما چنان خوب پنهان شدیم که هنوز هم همدیگر را بازنیافته ایم.
17
بنفشه های چشمان کوچک او، گلهای سرخ گونه های کوچک او، همه گل میدهند و می شکفند. تنها نهال قلب کوچک اوست که خشک شده است.
18
دنیا زیبا و آسمان نیلگون است. نسیم نوازشگر با لطف و صفا میوزد. گلها که ژالهء درخشان بامدادی بر گلبرگهایشان نشسته خندان به ما مینگرند و با نگاهی خیال انگیز ما را بسوی خود میخوانند. به هر جا مینگرم مردمان را شادمان می بینم... با این همه دلم میخواهد همین حالا میان گور تاریک، کنار دلدارم که روی از جهان پوشیده خفته باشم.
19
از وقتی که یارم رفته، دیگر رسم خندیدن را از یاد برده ام. بسیار مردم شوخ را دیده ام که لطیفه های شیرین گفته اند، اما هرگز نتوانسته ام بخندم.
از وقتی که یارم رفته، دیگر رسم گریستن را از یاد برده ام. دلم از فرط غم مینالد، اما نمی توانم گریه کنم.
20
از غمهای بزرگ خودم ترانه های کوچک ساخته ام و آنها را به سوی تو سر دادم، تا با بالهای لطیفشان به دیدارت آیند. راه خانهء تو را یافتند، اما افسرده و نومید بازگشتند. وقتی که پرسیدم در دل تو چه دیده اند، نالیدند ولی حرفی نزدند.
21
جوانی دختری را دوست دارد اما دختر دل به مهر دیگری می بندد. آن دیگری خود عاشق زنی است و با او زناشوئی میکند. دختر از فرط نومیدی و خشم، نخستین کسی را که از او تقاضای همسری میکند به شوهری می پذیرد. در این ماجرا دل جوان اولی میشکند. این داستان کهنه ای است که همیشه تازگی دارد. تازگی دارد، زیرا اگر این اتفاق برای شما بیفتد دل شما نیز خواهد شکست.
22
هر وقت آوازی می شنوم که روزی دلدارم برای من خواند، دلم از فرط غم بناله درمی آید. بی اختیار سر به جنگل میگذارم و اشک سوزان از دو دیده فرو میریزم.
23
خواب دیدم من و شاهزاده خانمی که گونه های پریده رنگ داشت در سایهء درخت سبزی نشسته بودیم و دست در آغوش یکدیگر داشتیم. بدو گفتم: «من تخت جواهرنشان پدرت را نمیخواهم. عصای زرین و تاج پر الماس پدر ترا نیز نمیخواهم. فقط تو را، خود ترا میخواهم.» گفت: «اینکه تو میخواهی، شدنی نیست زیرا من اکنون در دل گوری تاریک خفته ام. تنها هر نیمه شب به دیدار تو می آیم، زیرا خیلی دوستت دارم».
24
ترا دوست داشتم. هنوز هم دوست دارم. حتی در آن وقت که دنیا ویران شود، از درون ویرانه های آن همچنان آتش عشق من شعله ور خواهد بود.
25
در این بامداد دلپذیر تابستانی به باغ آمده ام. گلها در گوش هم نجوا میکنند و به من کنایه میزنند. اما من خاموش و آرام به راه خویش میروم گلها در گوش هم نجوا میکنند. و به من با نظر ترحم می نگرند. میگویند: ای دوست نومید و افسردهء ما، بی وفائی خواهر ما را بر او ببخش.
26
عشق من که همچون چراغی در تاریکی نومیدی میدرخشد، هم تلخ است و هم غم انگیز مثل داستانی است که در یک شب تابستانی به یاد داستانگوئی آید.
در این داستان، دو دلداده، تنها و خاموش در باغی سحرآمیز گردش میکنند، بلبلان آواز می خوانند و مهتاب بر همه جا، نوری لطیف می پراکند.
محبوبهء زیبا، همچون مجسمه ای بی حرکت ایستاده است و به عاشق خویش که از فرط شیفتگی سر در پای او نهاده است مینگرد. اما ناگهان دیوی که در جنگل خانه دارد سر میرسد و محبوبه هراسان میگریزد.
عاشق در خون خود می غلتد و دیو جنگل افتان و خیزان دور می شود. این قصه وقتی به پایان میرسد که مرا در گور نهاده باشند.
27
بعضی مرا با عشق خود آزردند و برخی با کینهء خویش خشمگینم ساختند. یکدسته با زهر عشق، نان روزانه ام را زهرآگین کردند و دسته ای دیگر شرنگ کینه در جام باده ام ریختند. اما آنکه بیش از همه مرا آزرد، آنکه بیش از همه رنجم داد و نومیدم کرد، هرگز به من کینه نورزید. هرگز نیز مرا دوست نداشت.
28
تابستان، تابستان سوزان روی گونه های لطیف تو و زمستان، زمستان سرد و یخ زده در درون دل کوچک تست.
اما دلدار من، روزی هم خواهد رسید که زمستان در گونه های تو جای گیرد و تابستان در دلت خانه کند.
29
وقتی که دو دلداده آهنگ جدائی میکنند و هر دو دست در دست هم می نهند و اشک و آه سر میدهند.
ما وقت جدائی اشکی نریختیم و آهی نکشیدیم. وقتی دست به دامن اشک و آه زدیم که مدتی بود از هم جدا شده بودیم.
30
میهمانان مشغول نوشیدن چای بودند و از عشق صحبت میکردند. آقایان، عشق را نوعی از هنرهای زیبا می شمردند و خانمها آن را از نظر احساساتی تحلیل میکردند.
آقای مستشار لاغر اندام گفت «عشق باید افلاطونی باشد!» خانم مستشار با لبخند تمسخر به شوهرش نگریست و آه کشان گفت: حیف!
آقای روحانی عالیمقام دهان فراخ خود را گشود و با طمأنینه گفت: «عشق نباید با هوس آمیخته باشد، وگرنه برای تندرستی زیان دارد.» دختر خانمی که کنار او ایستاده بود آهسته پرسید: «چرا؟».
کنتس با اندوهی شاعرانه گفت: «عشق هیجانی آتشین است!» آنگاه با لطف فراوان یک فنجان چای به آقای بارون تعارف کرد.
سر میز، جای کوچکی خالی بود. دلدار من، راستش را بخواهی جای تو خالی بود، زیرا اگر تو آنجا بودی، با یک دنیا زیبائی از راز عشق سخن میگفتی.
31
ترانه های من همه زهرآلودند. چرا نباشند؟ مگر نه تو خود زهر در جام زندگانی من ریختی؟
ترانه های من همه زهرآلودند. چرا نباشند؟ مگر نه من در دل خود هزاران افعی دارم؟ مگر نه بالاتر از همهء این افعی ها، ای دلدار من، ترا در دل خود دارم؟
32
در خواب گریه میکردم، زیرا در خواب میدیدم که مرا ترک گفته ای. بیدار شدم و به تلخی گریستم.
در خواب گریه میکردم، زیرا خواب میدیدم که تو همچنان به من وفادار مانده ای. بیدار شدم و باز به تلخی گریستم.
33
هر شب ترا در خواب می بینم که مرا با لطف فراوان بنزد خویش می پذیری و من اشک ریزان خود را به پاهای نازنینت می افکنم. مرا با نگاهی افسرده مینگری. سر زیبا و گیسوان زرینت را بنومیدی تکان میدهی و از دیدگان شهلایت مرواریدهای اشک فرومیریزی. آنگاه آهسته به من سخنی مهرآمیز میگوئی و شاخهء سبزی به من ارمغان میدهی.
بیدار می شوم، اما شاخه را در دست خود نمی بینم آن سخنت را نیز، هر قدر میکوشم، به یاد نمی آورم.
34
شب سرد و خاموش بود. افتان و خیزان از میان جنگلها میگذشتم درختان خواب آلوده را تکان دادم، اما آنها به من نگریستند و حرفی نزدند. تنها سر خود را بنشان ترحم تکان دادند، زیرا راز دلم را فهمیده بودند.
35
تاریکی شب دیدگان مرا فراگرفته بود. لبانم چنان بر هم فشرده بود که گوئی آنها را از سرب ساخته اند. بی جان و بی روح در دل گور خفته بودم.
نمیدانم چه مدت بدین حال ماندم. وقتی بیدار شدم که ضربت انگشت کسی را بر سنگ گور خود شنیدم.
صدائی میگفت: «هاینریش: چرا بیدار نمیشوی؟ روز رستاخیز رسیده مردگان همه سر از گور برداشته و حیات جاودان را آغاز کرده اند».
گفتم: «دلدار من. آخر من نمیتوانم از گور برخیزم، زیرا چشمانم هنوز هیچ جا را نمی بیند مگر نمیدانی از عشق تو آنقدر گریستم تا کور شدم؟»
«هاینریش! بیا تا با بوسه ای ظلمت شب را از دیدگان تو دور کنم و چشمانت را به روی زیبائی فرشتگان شکوه آسمان ها بگشایم».
«دلدار من! آخر من نمیتوانم از گور برخیزم. زیرا هنوز از دلم خون روان است. یادت هست؟ آن زخمی را میگویم که تو با نیش زبان بر دلم زدی.»
«هاینریش! بگذار دست گذارم و نوازشش کنم تا دیگر از آن خون نچکد و دردت شفا یابد».
«دلدار من! آخر من نمی توانم از گور برخیزم، زیرا سرم نیز غرق خون است. مگر یادت نیست آن روز که کسی دیگر ترا از دست من گرفت گلوله ای در مغز خویش خالی کردم؟»
«هاینریش! نگران مباش. حلقه های زلف خود را بر زخمهای سر تو خواهم افشاند تا راه بر خون بسته شود و زخمت التیام یابد» صدای دلدارم چنان پر مهر و التماس آمیز بود که بیش از آن در خود یارای پایداری نیافتم. کوشیدم تا از جای برخیزم و بسوی او روم. اما ناگهان همهء زخمهایم گشوده شد و از سراپایم موج خون روان گردید و بیدار شدم.
36
حالا دیگر بیا تا دست در دست هم نهیم و نامه های غم و رؤیاهای تلخ را در گور گذاریم.
هر چه زودتر برایم تابوتی بیاورید تا خیلی چیزها را در آن جای دهم. شتاب کنید! هم اکنون خواهید دانست که میخواهم چه در آن گذارم.
برای من تابوتی بیاورید، اما تابوتی که از چلیک غول پیکر «هایدلبرگ»، بزرگتر باشد.
برای من تخته ای نعش کش از چوبی ضخیم و محکم بیاورید، اما تخته ای که از پیل بزرگ «ماینتس» نیز بلندتر باشد.
برایم دوازده دیو آهنین پنجه بیاورید. اما دیوانی بیاورید که از مجسمهء کوه پیکر «کریستوف» و گنبد کلیسای «کلن» هم تنومندتر باشند.
به دیوان بگوئید تا تابوت را بر دوش گیرند و آن را به قعر دریا افکنند، زیرا برای تابوتی چنین بزرگ، گوری بزرگ نیز لازم است.
حالا میخواهید بدانید تابوتی بدین بزرگی را برای چه میخواهم؟ میخواهم غم و عشق خویش را با هم در آن جای دهم».
(از کتاب منتخبی از زیباترین شاهکارهای شعر جهان، ترجمهء شجاع الدین شفا، صص221 - 233).
(1) - Heine, Heinrich.
(2) - Intermezzo.

های و هو.

[یُ] (ترکیب عطفی، اِ صوت مرکب) شور و غوغای اهل طرب. هایاهوی. های هوی. هیاهو :
های و هویی میرسد امشب به گوش هوش باز
همنشین از گریهء پرهایها معذور دار.
میرزا مؤمن استرابادی.

های و هو برگرفتن.

[یُ بَ گِ رِ تَ](مص مرکب) شور و غوغای طرب به پا کردن. هیاهوی مستی آغاز کردن. هایاهوی سر دادن :
لب خوشدلی های و هو برگرفت
گل خرمی رنگ و بو برگرفت.
ظهوری ترشیزی (از ارمغان آصفی).

های و هو کردن.

[یُ کَ دَ] (مص مرکب) آه و ناله و افغان کردن. غوغای ماتم زدگان و مصیبت دیدگان سر دادن. گریه و زاری و نوحه سرایی کردن :
به باغ طرب نیست یک نغمه سنج
ز بس در غمش های و هو کرده ایم.
ظهوری ترشیزی (از ارمغان آصفی).

های و هوی.

[یُ] (ترکیب عطفی، اِ صوت مرکب) های هوی. هایاهوی. شور و غوغای اهل طرب :
خوشا هایی ز حق وز بنده هویی
میان بنده و حق های و هویی.عطار.
|| غوغا. فریاد. ندبه و زاری. (برهان) :
سپه داغ دل شاه با های و هوی
سوی باغ ایرج نهادند روی.
فردوسی.
بکندند موی و شخودند روی
از ایران برآمد یکی های و هوی.
فردوسی.
بزد کوس و سوی ره آورد روی
جهان شد پر از لشکر و های و هوی.
فردوسی.
چو دارا چنان دید برگاشت روی
گریزان همی رفت با های و هوی.
فردوسی.

های ها.

(اِ صوت) های های. هایاهای. شور و غوغای ماتم زدگان. صدای گریهء مصیبت زدگان و واقعه دیدگان :
های و هوئی میرسد امشب به گوش هوش باز
همنشین از گریهء پرهای ها معذور دار.
میرزامؤمن استرابادی (از آنندراج).

هایهات.

[یَ] (ع اِ فعل) هیهات. (ناظم الاطباء). رجوع به هیهات شود.

هایهان.

[یَ] (ع اِ فعل) هیهات. (ناظم الاطباء). رجوع به هیهات شود.

های های.

(اِ صوت) به معنی زود زود و جلد جلد و شتاب و تعجیل باشد. (برهان). کلمهء تأکید یعنی زود زود و جلد جلد و بشتاب. (ناظم الاطباء). || به معنی هایاهای که شور و گریهء مصیبت زدگان است. (برهان). شور و غوغای ماتم زدگان(1). (ناظم الاطباء). هایاهای :
بزد دست و ببرید رومی قبای
برآمد خروشیدن های های.فردوسی.
چنان آفریند که آیدش رای
که ماندیم و مانیم با های های.فردوسی.
تا ترا زین پیرهن خود نیست ای جاهل خبر
روز و شب مانده ازینی های های و مفتتن.
ناصرخسرو.
از خدا خواهم دل دیوانه ای
های های گریهء مستانه ای.(از انجمن آرا).
صد بار بیش مردم و از بس که بی کسم
یک های های گریه ام از خانه برنخاست.
لسانی شیرازی (از ارمغان آصفی).
(1) - ناظم الاطباء این کلمه را در این معنی، به کسر یاء اول ضبط کرده است.

های هوی.

(اِ صوت) به معنی هایاهوی است که شور و غوغای میزبانی و عروسی باشد. (برهان). شور و غوغای اهل طرب. (ناظم الاطباء). در ترکی «های هوی» به معنی غوغا و ستیزه است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || کلمهء تأکید یعنی های های و زود زود و بتعجیل. (ناظم الاطباء). به معنی زود زود است که تأکید در شتاب باشد. (برهان).

هایینه.

[نَ / نِ] (ق) مخفف هرآینه است. (برهان). رجوع به هاینه شود. کلمهء تأکید یعنی هاینه و هرآینه و البته. (ناظم الاطباء).

هئچ.

[هَ ءِ] (اوستایی، مص)(1) در زبان اوستا به معنی آب پاشیدن یا آب ریختن و تر کردن به کار رفته. در تفسیر اوستا واژهء هئچ در پهلوی به آشنجیتن گردانیده شده، همان است که در فارسی پشنجیدن به جای مانده یعنی آب پاشیدن. (فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص229). در لهجهء عامیانهء امروزین، کلمهء پَشَنگ به معنی چند قطرهء آب یا مقدار کمی آب، استعمال میشود، مث «یک پشنگ آب به صورتت بزن».
(1) - haec.

هئچت اسپ.

[هَ ءِ چَ اَ پَ] (اِخ)(1)(اوستایی) هچدسپ، نام چهارمین نیای زرتشت است، چند بار پیغمبر از او در سرودهای خود گاتها یاد میکند چنانکه در یسنا 46 بند 15 و یسنا 53 بند 3 نام وی دیده میشود. در مروج الذهب هجدسف آمده است. جزء اول این نام از مصدر هئچ میباشد که در اوستا به معنی آب پاشیدن یا آب ریختن و تر کردن به کار رفته، بنابراین باید هئچت اسپ به معنی «دارندهء اسب پشنجیده» یا «دارندهء اسب آب پاشیده شده» باشد. (فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص229).
(1) - Haecat - aspa.

هئورو.

[هَ ئور وَ] (اوستایی، ص)(1) در زبان اوستائی به معنی رسا، همه، درست (تمام، کامل) میباشد. در فرس هخامنشی «هروو»(2)همان است که در فارسی «هر» شده مانند: هر چیز، هر کس. در سنگ نبشتهء بغستان (کتیبهء بیستون) کلمهء فرهروم(3) که از همین واژه است یعنی رویهم، فراهم. در سانسکریت سرو(4). در گزارش پهلوی اوستا (= زند) هرجا که هئورو آمده در پهلوی به هماک (= همه) گردانیده شده است. (فرهنگ ایران باستان، تألیف پورداود ص57).
(1) - haurva.
(2) - haruva.
(3) - fra haravam.
(4) - sarva.

هئوروتات.

[هَ ئور وَ] (اِخ)(1) (اوستائی) در فارسی امروزین، خرداد که نام سومین ماه از سال شمسی است. در اوستا یکی از امشاسپندان و غالباً با امشاسپند امرداد یکجا آمده است. خرداد نمایندهء رسائی و کمال اهورامزداست و در این گیتی به نگهبانی آب گماشته شده است. در اوستا از واژهء خرداد مانند نامهای امشاسپندان و ایزدان دیگر، گاهی معنی آن که رسائی و کمال است اراده میشود و گاهی نام مخصوص یکی از مهین فرشتگان است. این واژه از دو جزء ترکیب یافته نخست هئورو رجوع به هئورو شود و جزء دوم تات که در فارسی امروزی «داد» شده، پساوندی است که به پایان برخی از واژه ها پیوسته، میرساند که در آن واژه اسم مجرد و مؤنث است چنانکه در «ارشتات»(2)(= راستی و درستی) و دروتات(3) (= درستی) و اوپرتات(4) (= برتری) و جز آن دیده میشود. این «داد» با کلمهء دات(5) که در فرس هخامنشی و اوستا به معنی قانون است و در فارسی داد گردیده و به معنی عدالت گرفته شده و همچنین با «دات» دیگر که اسم مفعول «دا» میباشد و در فرس هخامنشی و اوستا به معنی دادن و آفریدن و بخشیدن است و در فارسی امروزی نیز «داد» شده چنانکه در بغداد (بغ + داد) و خداداد و غیره دیده میشود، ربطی ندارد. (از فرهنگ ایران باستان، تألیف پورداود ص57).
(1) - Haurvata.
(2) - arshtat.
(3) - drvatat.
(4) - uparatat.
(5) - data.

هئوسرونگه.

[هَ ءُ رَ وَ هَ] (اِخ)(1)(اوستائی) صورت اوستائی کلمهء خسرو (کی...) نام پسر سیاوش پسر کیکاوس از پادشاهان پیشدادی و لقب چند تن از پادشاهان ساسانی بوده است. این کلمه به معنی «خوب سروده شده» میباشد. (از فرهنگ ایران باستان، تألیف پورداود، ص33).
(1) - Haosravangha.

هئوشینگه.

[هَ ءُ یَ هَ] (اِخ)(1) صورت اوستائی کلمهء هوشنگ که از راهنمایان و رهبران اولی بشر و از پادشاهان ماقبل تاریخ ایران بوده است. معنی این کلمه به درستی معلوم نیست. (از فرهنگ ایران باستان، تألیف پورداود ص33).
(1) - Haoshyangha.

هأهاء.

[هَءْ] (ع مص) خواندن شتر را به علف به لفظ هی ء هی ء. || زجر کردن شتر به لفظ هأهاء و اسم آن «هی ء» باشد: هأهأ الراعی بالابل هئهاء و هأهاءً؛ خواند شتران را بعلف به لفظ هی ء هی ء و یا زجر کرد آنها را به لفظ هأهاء. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). هأهأ بالابل؛ خواند شتر را به علف و آب به لفظ هی ءهی ء. (یا برای علف هی ءهی ء و برای آب جی ءجی ء). اسم آن هی ء و جی ء. (معجم متن اللغة). || به قهقه خندیدن. هأهأ الرجل؛ خندید به صدای بلند، به قهقهه، فهو هأهأ و هأهاء یعنی خندنده، مؤنث آن هأهأة. (معجم متن اللغة).

هأهاء .

[هَءْ] (ع ص) مرد نیک خندنده. (منتهی الارب). رجل هأهاء؛ مرد نیک خنده کننده. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء).

هأهاء.

[هَءْ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتر را زجر کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هئهاء.

[هِءْ] (ع مص) رجوع به هأهاء شود.

هأهأ.

[هَءْ هَءْ] (ع ص) مرد نیک خندنده. (منتهی الارب). رجل هأهأ؛ مرد نیک خنده کننده. (ناظم الاطباء).

هأهأ.

[هَءْ هَءْ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتر را زجر کنند. (منتهی الارب). صوتی است که شتر را بدان زجر کنند. (اقرب الموارد).

هأهأة.

[هَءْ هَ ءَ] (ع ص) مؤنث هأهأ. زن نیک خنده کننده. (معجم متن اللغة).

هب.

[هَب ب] (اِخ) نام ستاره ای است به زبان هندی. رجوع به ماللهند ص197 شود.

هب.

[هِ] (فعل امر) به لغت زند و پازند امر بگذاشتن است یعنی بگذار. (برهان) (آنندراج). به لغت زند و پازند، کلمهء امر یعنی بگذار. (ناظم الاطباء).

هب.

[هَب ب] (ع مص) بریدن چیزی را. (اقرب الموارد) (منتهی الارب): هب السیف الشی ء هَبّاً؛ برید شمشیر آن چیز را و قطع کرد آن را. (ناظم الاطباء). || گردن گرفتن چیزی را. (منتهی الارب). || بیدار کردن. (اقرب الموارد). هب زید عَمْراً من نومه؛ زید عمرو را از خواب بیدار کرد. این فعل هم لازم و هم متعدی است و در این باره بعضی از عالمان صرف در قرائت شاذی از آیهء: «یا ویلنا من هبنا من مرقدنا» (قرآن 36/52)، استدلال به قرآن کرده اند ولی ابن جنی این قرائت را رد کرده و آن را از باب حذف و ایصال دانسته است. (تاج العروس) (اقرب الموارد). || خواندن گشن را به گشنی. (منتهی الارب). گفته میشود: هببت بالتیس؛ اذا دعوته لینزو. (منتهی الارب). هب التیس؛ برانگیخت نر را به گشنی. (تاج العروس). || وزیدن باد. (منتهی الارب). برپا شدن باد. برانگیخته شدن باد. (تاج العروس) (اقرب الموارد). ولی ابن درید گوید: این لغت برای وزیدن معمول نیست و معروف آن هبوب و هبیب است. (تاج العروس). || کنایه از آمدن. «من این هببت؟»؛ از کجا آمدی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || بیدار شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بیدار شدن از خواب. (تاج العروس). هب الرجل من النوم؛ بیدار شد. (اقرب الموارد). ثعلب سروده :
فحیت فحیاها فهب فحلقت
مع النجم رؤیا فی المنام کذوب.
(تاج العروس).
|| به نشاط رفتن و تیز و بشتاب رفتن انسان و جز آن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هب السائر من الانسان و الدواب هباً؛ به نشاط رفت و تند رفت. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || به نشاط رفتن شتر و جز آن. (منتهی الارب). هبت الناقة فی سیرها؛ تیز رفت و به نشاط رفت. (تاج العروس). هب البعیر؛ به نشاط رفت. (تاج العروس) (منتهی الارب). || جنبیدن و روان شدن شمشیر. (منتهی الارب). هب السیف هباً؛ جنبید و روان شد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || مدتی غایب بودن کسی. (منتهی الارب). هب الرجل؛ مدتی غایب بود. (اقرب الموارد). هب فلان حیناً ثم قدم؛ مدتی غایب بود و سپس آمد. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). این هببت عنا؛ کجا پنهان شدی از ما؟ (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || شکست خوردن. (منتهی الارب). هب فی الحرب؛ شکست خورد. منهزم شد. (اقرب المورد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || شروع کردن. هب الرجل یفعل کذا؛ شروع کرد آن مرد در کردن آن کار. (ناظم الاطباء). هب فلان یفعل کذا؛ شروع کرد. (تاج العروس). || طلوع کردن. هب النجم؛ برآمد، طلوع کرد. (معجم متن اللغة).

هبا.

[هَ] (از ع اِ) صورت فارسی هباء. گرد و غبار که از روزن در آفتاب پدید آید. نغام. (ناظم الاطباء). (آنندراج). غبار. (اقرب الموارد) :
مجره چون ضیا(1) که اندر اوفتد
به روزن و نجوم او هبای او.منوچهری.
از حجت میگوی سخنهای به حجت
زیرا که ضیائی تو و اینها چو هبااند.
ناصرخسرو.
می کش مکش آسیب زمین و ستم چرخ
بی چرخ و زمین رقص کن انگار هبایی.
خاقانی.
اسب بچار صولجان گوی زمین کند هبا
طاق فلک بیا گند هم به هبای معرکه.
خاقانی.
|| (ص) حقیر. ذلیل. خوار. ناچیز. (ناظم الاطباء) :
همه بیشی او بجمله کمیست
همه وعدهء او سراسر هباست.ناصرخسرو.
بهینه چیز که آن کیمیای دولت تست
ز همنشینی صهبا هبا شده ست هبا.
خاقانی.
|| تباه و ضایع. (ارمغان آصفی) :
بی سکهء قبول تو نقد امل دغل
بی خاتم رضای تو سعی عمل هبا.سعدی.
-رنج هبا؛ کسی که رنج و زحمتش بر باد رفته باشد. آن کس که سعی بیهوده و بی نتیجه برد :
پس بگوئید ز من با پدر و مادر من
که چه دلسوخته و رنج هبایید همه.خاقانی.
(1) - در بعضی نسخ: «صبا»، ولی صورت متن صحیح است.

هباء.

[هَ] (ع اِ) گرد و غبار هوا که از روزن در آفتاب پیدا آید و به دود ماند. نغام. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). آن گرد پراکنده که چون آفتاب از روزنه تابد، نماید. (ترجمان تهذیب عادل). غبار یا چیزی شبیه به دود که در نور خورشید پراکنده باشد. (اقرب الموارد). مطلق غبار. غبار یا چیزی شبیه به دود که در هوا پراکنده باشد. (تاج العروس). آن چیز که چون نور خورشید از روزن تابد به شکل ستونی دیده شود، و در آن اجزاء لطیف گوناگونی است که دیده شوند و لمس نگردند. خدای تعالی اعمال کفار را در روز قیامت تشبیه به هباء کرده و فرماید: «و قدمنا الی ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا». (قرآن 25/23). و بعضی تصور کرده اند مراد خداوند از کلمهء ذره در آیهء: «فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره» (قرآن 99/7 و 8) همین هباء باشد. و نیز شعرا و نویسندگان، به هباء تشبیهاتی کرده اند. (صبح الاعشی، ج2 ص176). || غبار و ریزه های خاک بلند رفته و پراکنده بر زمین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ذرات خاک پراکنده بر روی زمین. (اقرب الموارد) (تاج العروس). ابن شمیل گوید: ذرات خاک که باد بر هوا پراکند و بر روی بدن و لباس مردم نشیند. در عربی گفته میشود: «اری فی السماء هباء» و گفته نمیشود «یومنا ذوهباء» و نه «ذوهبوة». (تاج العروس). || مردم کم عقل. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). ج، اَهباء. || (اصطلاح عرفانی) ماده ای که مصور بصور اجسام عالم است و همه از او پیدا میگردند و او را عنقاء گفته اند و حکماء هیولی خوانند. (فرهنگ مصطلحات عرفاء تألیف سید جعفر سجادی ص425). و برای اطلاع بیشتر رجوع به تعریفات سید شریف چ استانبول ص173 شود.

هباء .

[هَ] (ع اِ) وزنی برابر 1یا 00000029% از غرام. (معجم متن اللغة).

هبائب.

[هَ ءِ] (ع ص) ثوب هبائب؛ جامهء پاره پاره شده. (ناظم الاطباء). جامهء کهنهء دریده شده. (منتهی الارب) (آنندراج).

هبائط.

[هَ ءِ] (ع اِ) جِ هبوط. (ناظم الاطباء). رجوع به هبوط شود.

هباء منثورا.

[هَ ئَنْ مَ] (ع ص مرکب) گرد و غبار پراکنده : «و قدمنا الی ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا». (قرآن 25/23).

هباء منثورا شدن.

[هَ ئَنْ مَ شُ دَ] (مص مرکب) به صورت گرد و غبار پراکنده درآمدن. گرد و غبار گردیدن : در لحظه آن ملک و خدم و حشم او هباء منثورا شد. (انیس الطالبین، نسخهء خطی مؤلف ص16).

هباء منثور گردیدن.

[هَ ئنْ مَ گ دَ](مص مرکب) گرد و غبار شدن. هباء منثورا شدن. || کنایه از حقیر و ذلیل و خوار گردیدن. ناچیز شدن : اسکندر گفت تو چه دانی که عمر من چندین مانده است، گفت من دانم. اسکندر گفت من به طلب آب حیوة میروم، اگر دریابم علم تو هباء منثور گردد. (اسکندرنامه نسخهء خطی متعلق به سعید نفیسی).

هباءة.

[هَ ءَ] (ع اِ) قطعه ای از گرد و غبار. قطعة من الهباء. (اقرب الموارد). رجوع به هباء شود.

هباءة.

[هَ ءَ] (اِخ) زمینی است مر غطفان را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمینی است به بلاد غطفان. (اقرب الموارد) (معجم البلدان).

هباءة.

[هَ ءَ] (اِخ) نام دهانه های چاه های بسیاری است به زمین هباءة که ته این چاهها به یکدیگر مربوط است و آب شیرین و گوارایی که به مصرف کشت گندم و جو و امثال آن میرسد در آنها جاری است. (از معجم البلدان) (تاج العروس).

هباءة.

[هَ ءَ] (اِخ) (جَفْر ال ...) مردابی است در زمین هباءة. (معجم البلدان) (اقرب الموارد) (تاج العروس). و عرام گفته است: جفر کوهی است در سرزمین بنی سلیم بالای سوارقیه و در آن آبی است که به آن هباءة گفته میشود. (تاج العروس) (معجم البلدان). از حماسهء قیس بن زهیر است:
تعلم ان خیرالناس میت
علی جفر الهباءة لایریم
و لولا ظلمه مازلت ابکی
علیه الدهر ما طلع النجوم
و لکنّ الفتی حمل بن بدر
بغی و البغی مصرعه وخیم
اظن الحلم دل علیّ قومی
و قدیستجهل الرجل الحلیم
و مارست الرجال و مارسونی
فمعوج علیّ و مستقیم.
(از معجم البلدان) (تاج العروس).

هباءة.

[هَ ءَ] (اِخ) (یوم ال ...) روزی است که در آن جنگی در نزدیکی دیوار مدینه واقع شد. (ناظم الاطباء). نام جنگی است که در زمین هباءة نزدیک مرداب هباءة بین قیس بن زهیر عبسی و حذیفة بن بدر فزاری واقع شد و در این جنگ حذیفة به دست قیس به قتل رسید. (اقرب الموارد) (تاج العروس). عمر بن خطاب به یکی از افراد بنی عبس گفت: شمارهء مردان شما در جنگ هباءة چند بود؟ جواب داد صد تن. عمر پرسید چگونه بر دشمن پیروز شدید در صورتی که نه از حیث شمارهء مردان و نه از لحاظ مال از دشمن فزون بودید؟ جواب داد شکیبائی و فداکاری ما را پیروز کرد. (از عیون الاخبار ج1 ص125). جنگی است مر عبس را بر فزارة و ذبیان. (مجمع الامثال میدانی).

هبائی.

(1) [هَ ئی ی] (ع اِ) جِ هَبَیّ. (لسان العرب). رجوع به هَبَیّ شود.
(1) - در معجم متن اللغة «هبابی» آمده است.

هباب.

[هَ] (ع اِ) گرد و غبار هوا که از روزن در آفتاب پیدا آید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هباء. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة).

هباب.

[هَ / هِ] (ع اِ) نشاط شتر در رفتن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || نشاط. (معجم متن اللغة). || (مص) به نشاط رفتن شتر و جز آن. (منتهی الارب). یقال: هب البعیر فی السیر هباباً؛ اذا نشط. (منتهی الارب).

هباب.

[هِ] (ع مص) به نشاط رفتن هر رونده ای و تیز رفتن آن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). گفته میشود: «من این هببت هباباً»؛ ای من این جئت؟ (اقرب الموارد). || بیدار شدن از خواب. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). || بانگ کردن تکه وقت گشنی. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). || تیز شدن تکه. (منتهی الارب). || بلند شدن شتر برای حرکت. || گریختن. بهزیمت شدن. || شروع کردن. (معجم متن اللغة). || مدتی غایب بودن. (المنجد). گفته میشود: «هب فلان حیناً ثم قدم»؛ مدتی غایب بود. «این هببت عنا؟»؛ یعنی کجا غایب شدی. (المنجد).

هباب.

[هَبْ با] (ع ص) به صورت صیغهء مبالغه از هب؛ بادی که بسختی و شدت میوزد. (ناظم الاطباء). || بسیاروزش. کثیرالهبوب. (المنجد).

هباب کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب) به نشاط در آوردن ستور برای تیز رفتن. به نشاط راندن ستور را :
گرچه او را حاجت مهماز نیست
راندمی چون شب هبابش کردمی.خاقانی.

هبابید.

[هَ] (اِخ) یاقوت حموی در معجم البلدان ذیل کلمهء هبود، این کلمه را جمع هبود که نام آبی است دانسته، به اعتبار آبهای اطرافش. و چنین آورده: ابومنصور گوید که ابوالهیثم این بیت را برایم خواند :
شربن بعکاش الهبابید شربة
و کان لها الاحفی خلیطاً تزایله.
و گفت که «عکاش الهبابید» آبی است که به آن هبود گفته میشود، پس آن را جمع می بندند به اعتبار اطرافش. (معجم البلدان. چ جدید. ج20 ص391). ولی معجم متن اللغة آن را صورتی از کلمهء هبود دانسته است.

هبات.

[هِ] (ع اِ) جِ هِبَة. رجوع به هبة شود.

هبا داشتن.

[هَ تَ] (مص مرکب) تباه کردن. ضایع ساختن. از بین بردن. ناچیز کردن. نابود کردن. هبا کردن :
هر عزم که محکم تر هر گنج که افزون تر
فرمانش هبا دارد احسانش هدر دارد.
امیر معزی (از ارمغان آصفی).

هبار.

[هَبْ با] (ع ص) کپی بسیارپشم(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). القرد کثیرالشعر. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - ناظم الاطباء به غلط «کس بسیارپشم» آورده است.

هبار.

[هَبْ با] (ع ص) سیف هبار؛ شمشیر بران. (ناظم الاطباء). تیغ بران. (منتهی الارب). بتاک. (اقرب الموارد).

هبار.

[هَبْ با] (اِخ) ابن ابی العاص بن نوفل... القرشی، صحابی است. پدرش در جنگ بدر کشته شد در حالی که کافر بود. وی پسری به نام عمر داشت که در شام بود و از اعقاب او خالدبن یزیدبن عمر در اول دولت بنی عباس همراه با سایر بنی امیه در شام کشته شد. (از الاصابة فی تمییز الصحابة).

هبار.

[هَبْ با] (اِخ) ابن الاسودبن مطلب بن اسدبن عبدالعزی بن قصی القرشی الاسدی. مادرش فاخته دختر عامربن قرظة. از شعرای دورهء جاهلیت عرب که اسلام را درک کرد و اسلام آورد و در سلک صحابه درآمد. وی جد سلسلهء هباریان، پادشاهان هند بود. این سلسله تا حملهء محمود غزنوی به هند، فرمانروائی داشتند و پایتختشان المنصورة بود. هبار پیش از اسلام شاعری هزال و هجوگو بود. این ابیات را در هجو تویت بن حبیب الاسدی گفته:
تویت الم تعلم و علمک ضائر
بانک عبد للئام خدین
و انک اذترجو صلاحی و رجعتی
الیک لساهی العین جد غبین
أترجو مساماتی بابیاتک التی
جعلت اراها دون کل قرین
فدع عنک مسعاة الکرام واقبلن
علی شاکر و عائر و رهین.
هبار قبل از اسلام آوردن، پیغمبر را هجو کرد پیغمبر هنگام جنگ مکه به یارانش دستور داد که اگر پیروز شدند، هباربن اسود و نافع بن قیس را به آتش بسوزانند. ولی بعد از اینکار منصرف شد و گفت عذاب کردن بوسیلهء آتش مخصوص خداست و شایسته نیست کسی به این کار مبادرت ورزد و اگر ایشان را به دست آوردید بکشید. هبار بعد از فتح مکه در محل جعرانة به نزد پیغمبر آمد و اسلام آورد و بشام کوچ کرد و در ایام خلافت عمر برای گزاردن حج برگشت. (از الاعلام زرکلی ج9 ص54) (الاصابة فی تمییزالصحابة) (معجم الشعراء مرزبانی ص490).

هبار.

[هَبْ با] (اِخ) ابن سفیان بن عبدالاسدبن هلال.... المخزومی. صحابی است. ابن اسحاق و دیگران، او را از جملهء مهاجران به حبشه آورده اند. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).

هبار.

[هَبْ با] (اِخ) ابن صیفی. صحابی است. (الاصابة فی تمییزالصحابة).

هبار.

[هَبْ با] (اِخ) ابن وهب بن حذافة. صحابی است. ابن اسحاق و بلاذری وی را از جملهء مهاجران به حبشه ذکر کرده اند. (الاصابة فی تمییزالصحابة).

هباران.

[هَبْ با] (ع اِ) (به صیغهء تثنیه) نام دو ماه میان زمستان از ماههای رومی یعنی کانون اول و کانون دوم. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). الکانونان لوقوع الثلج فیهما. (اقرب الموارد). یقال للکانونین: هماالهباران الهراران. (معجم متن اللغة).

هبارک.

[هُ رِ] (ع ص) شاب هبارک؛ جوان تمام. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). جوانی نیکواندام. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب).

هباری.

[هَبْ با ری ی] (ص نسبی) نسبت است به هباربن الاسودبن مطلب.... القرشی که جد عمر بن عبدالعزیز است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

هباری.

[هَبْ با ری ی] (اِخ) رجوع به ابن هباریة شود.

هباری.

[هَبْ با] (اِخ) عبدالله بن عمر بن عبدالعزیز ابن المنذر. از نسل هباربن الاسود القرشی. دومین امیر هند از خاندان هباری است. وی در سال 250 ه . ق. بعد از وفات پدرش به امارت هند رسید. پایتخت او شهر منصوره بود. در سال 280 ه . ق. وفات یافت و بعد از او پسرش به جای وی نشست. (اعلام زرکلی ج4 ص248).

هباری.

[هَبْ با] (اِخ) عمر بن عبدالله بن عمر بن عبدالعزیز الهباری القرشی، مکنی به ابوالمنذر. سومین امیر هند از خاندان هباری بود، وی در زمان پدر خود والی قسمتی از متصرفات او بود و در سال 280 ه . ق. بعد از وفات پدر، به جای او نشست. پایتخت این خاندان شهر «منصورة» بود. مسعودی مورخ معروف در سال 303 ه . ق. عمر بن عبدالله را در منصوره ملاقات کرده است، وی وسعت قلمرو عمر را وصف کرده و میگوید علاوه بر منصوره، سیصد هزار قریه در قلمرو او بود و هشتاد فیل جنگی داشت که گرد هر فیلی 500 مرد پیاده بوده است و نیز گوید پایتخت ایشان، به نام منصوربن جمهور، عامل بنی امیه، منصورة نامیده شد. (از اعلام زرکلی ج5 ص211).

هباری.

[هَبْ با] (اِخ) عمر بن عبدالعزیزبن المنذربن الزبیر (یا الربیع)بن عبدالرحمان بن هبار المطلبی اسدی القرشی. والی هند، وی نخستین کس از بنی هبار بود که بر هند استیلا یافت و حکومتی برای خود و خاندانش ترتیب داد. او در هند مقیم بود و هنگامی که بین نزاریه و یمانیه در زمان امارت عمران بن موسی بن یحیی بن خالدالبرمکی آتش فتنه و جنگ شعله ور گردید، عمران به طرف یمانیه متمایل شد. عمر بن عبدالعزیز هباری بر ضد وی وارد معرکه گشت و عمران را بکشت (226 ه . ق). معتصم خلیفه عباسی، عنبسة بن اسحاق الضبی را به ولایت هند گماشت. عمر بن عبدالعزیز نخست به اطاعت وی گردن نهاد ولی پس از مدتی بر وی چیره گشت. مردم «منصوره» به اطاعت عمر درآمدند و بدین ترتیب وی به امارت هند دست یافت و پایتخت خود را شهر «منصورة» قرار داد (240 ه . ق). در سال 250 ه . ق. درگذشت و پس از او پسرش عبدالله به جای وی نشست، و امارت در این خاندان باقی بود تا به دست سلطان محمود غزنوی انقراض یافت. (اعلام زرکلی ج5 ص210).

هباریة.

[هَبْ با ری یَ] (ص نسبی) نسبت است به هبار. (وفیات الاعیان چ1 ج2 ص120).

هباریة.

[هُ یَ] (ع اِ) آن چیزی از پرز پنبه که میپرد و همچنین از پشم و پر. (ناظم الاطباء). ریشه و ریزهء پنبه و پشم که بپرد. (منتهی الارب). ما طار من الریش. (اقرب الموارد). || چرک و سبوسهء سر. مایتعلق باسفل الشعر مثل النخالة من وسخ(1) الرأس. (تاج العروس).
(1) - اقرب الموارد «وجع» آورده است.

هباریة.

[هُ ری یَ] (ع ص) ریح هباریة؛ باد گردناک. (منتهی الارب). باد غبارآلود. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

هباریة.

[هَبْ با ری یَ] (اِخ) (ابن...) رجوع به ابن هباریه شود.

هباش.

[هَبْ با] (ع ص) بسیار ورزنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بسیار فراهم آورنده. بسیار گرد آورنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بسیار گرد آورنده برای کسان خود. (ناظم الاطباء). بسیار به دست آورنده و جمع کننده برای اهل و عیال خود. (معجم متن اللغة) (تاج العروس).

هباشات.

[هُ] (ع اِ) جِ هباشة. آنچه به دست آید از مال و گرد کرده شود. (اقرب الموارد) (تاج العروس). آنچه فراهم آورند از مال و اندوزند. مال اندوخته. ذخیره. رؤبة گوید :
لولا هباشات من التهبیش
لصبیة کافرخ العشوش.(ازتاج العروس).

هبا شدن.

[هَ شُ دَ] (مص مرکب) گرد و غبار شدن. به صورت ذرات گرد و غبار درآمدن :
زی مشکلاتها نگشاید رهت کسی
گاو از زمین دین به هوا بر هبا شده ست.
ناصرخسرو.
|| تباه شدن. نابود گردیدن. ضایع شدن. از بین رفتن :
نوروز تو به بود جهان را کزو چنین
هر بد که کرده بود زمستان هبا شده ست.
ناصرخسرو.
بهینه چیز که آن کیمیای دولت تست
ز هم نشینی صهبا، هبا شده ست هبا.
خاقانی.
حیف که اوقات ما تمام هبا شد
عمر گرانمایه صرف چون و چرا شد.
رضی ارتیمانی (از ارمغان آصفی).

هباشة.

[هُ شَ] (ع اِ) جماعت مردم از هر قبیله. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). حباشة؛ گروهی از مردم که از یک قبیله نباشند. (اقرب الموارد) (تاج العروس). || آنچه گرد آورده شود از مال. (منتهی الارب). آنچه از مال که فراهم آورده جمع کنند. (ناظم الاطباء). ج، هباشات. هوابش.

هباع.

[هِ] (ع اِ) جِ هُبَع. شتر بچگانی که در آخر نتاج زاده باشند. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هبع شود.

هباقع.

[هُ قِ] (ع ص) کوتاه بالای گرداندام استوارخلقت سخت پی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوتاه قد استوارخلقت. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هباک.

[هَ] (اِ) تارک سر. (لغت فرس اسدی) (برهان) (ناظم الاطباء). فرق سر. (برهان) (انجمن آرا). چکاد. هپاک :
یکی گرز(1) زد ترک را بر هباک
کز اسب اندرآمد همانگه(2) به خاک.
فردوسی.
زد کلوخی بر هباک آن فژاک
شد هباک او به کردار مغاک.طیان مرغزی.
کسی که سر ننهد بر خط متابعتت
به تیغ حادثه بشکافدش زمانه هباک.
منصور شیرازی (از فرهنگ نظام).
|| میان سر. (لغت فرس اسدی) (فرهنگ نظام). || قلهء کوه. || مادهء ملونهء لاک. (ناظم الاطباء) (اشتنگاس).
(1) - ن ل: تیغ.
(2) - ن ل: هماندم.

هبا کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب) تباه کردن. نابود ساختن. (ناظم الاطباء). ضایع کردن. از بین بردن. هبا داشتن :
سیرت این چرخ کنون یافتم
بایدمان کرد بدین ره هباش.ناصرخسرو.
اسب بچار صولجان گوی زمین کند هبا
طاق فلک بیا گند هم به هبای معرکه.
خاقانی.
ترک آورد زر و زن و فرزند و خانمان
و اسباب ملک و مال سراسر هبا کند.
مظهر دهلوی (از ارمغان آصفی).
|| ریزریز کردن. || ساییدن. || بخار کردن. (ناظم الاطباء).

هبا گردیدن.

[هَ گَ دی دَ] (مص مرکب)تباه شدن. ضایع گردیدن. نابود گشتن. از بین رفتن. هبا شدن. هدر رفتن :
در وقت کینه گر بودش بر حسود دست
قهرش چنان کند که هبا گردد و هدر.عطار.

هبا گشتن.

[هَ گَ تَ] (مص مرکب) رجوع به هبا گردیدن شود.

هبال.

[هَ] (ع اِ) نام درختی است که از آن تیر سازند. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). درختی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هبال.

[هَبْ با] (ع ص) کسب کننده و ورزندهء حیله ساز. (ناظم الاطباء). ورزندهء حیله ساز. (منتهی الارب). کاسب محتال. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). ذوالرمة گوید :
او مطعم الصید هبال لبغیته
الفی اباه بذاک الکسب یکتسب.
|| شکاری فریبنده. (منتهی الارب). صیادی که ناگهان بر صید برآید. (ناظم الاطباء). شکارچی که شکار را بفریبد. (اقرب الموارد) (المنجد) (تاج العروس). گفته شده: «او مطعم الصید هبال لبغیته». (اقرب الموارد). ذئب هبال؛ گرگ فریبنده. (ناظم الاطباء). || صیاد. (معجم متن اللغة) (تاج العروس).

هبالع.

[هُ لِ] (ع ص) لئیم. (معجم متن اللغة) (تاج العروس).

هبالة.

[هَ لَ] (ع اِمص) جستجوی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || طلب. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). گفته میشود: ناله بهبالة. || فقدان عقل و تمیز. (المنجد).

هبالة.

[هَ لَ] (ع اِ) یکی از درخت هبال. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (المنجد). || (اِخ) نام ناقه ای. (منتهی الارب). نام ماده شتری. (ناظم الاطباء).

هبالة.

[هُ لَ] (اِخ) نام جایی است. ذوالرمة گفته است :
ابی فارس الحواء یوم هبالة
اذا الخیل بالقتلی من القوم تعثر.
و بعضی به فتح هاء ضبط کرده اند. ابوزیاد گوید. هبالة از آبهای بنی نمیر است و گویند که ذروة بن جحفة العبدی الکلابی روزی به طلب طعام برای خانوادهء خود، از خانه خارج شد و پس از کسب غذای اندکی که بر پشت شتر نهاده بود بسوی اهل و عیال برمی گشت. هنگامی که به محل هبالة رسید از شتر فرود آمد و آن را برای چرا رها کرد. اما وقتی که خواست سوار شود دید که بار شتر بسرقت رفته است. ذروة بر رد پای شتر برفت تا به خیمه هایی رسید که منازل بنی عثیر نمیری بود. چیزی نگفت و برگشت. چون بمنزل رسید، مورد سرزنش و ملامت همسرش واقع شد و این اشعار را سرود:
سیعلم عمناالغادی علینا
بجنب القف ان لنا رجالا
رجال یطلبون ثمیلتیهم
ساوردهم هُبالة او هبالا
لعلی ان امیرک من عثیر
و من أصحابه ثملا ثقالا.
سال بعد از این واقعه عده ای از جوانان به منازل بنی عثیر به محل هباله رفتند و هفت شتر آبستن را از ایشان ربودند و با فروش آنها غذا و لباس و غیره تهیه کردند. مسافربن ابی عمرو در این موضع درگذشت و ابوطالب بن عبدالمطلب مرثیه ای دربارهء وی گفته که در آن نامی از این محل آورده است:
لیت شعری مسافربن ابی عم
رو ولیت یقولها المحزون
رجع الوفد سالمین جمیعاً
و خلیلی فی مرمس مدفون
میت درءٍ علی هبالة قد حا
لت فیافٍ من دونه و حزون.
(از معجم البلدان).
|| (یوم...) نام جنگی است مر عرب را. خراشة بن عمرو العبسی دربارهء آن گفته :
و نحن ترکنا غداة اُم حاجب
تجاذب نوحاً ساهر اللیل مثکلا
و جمع بنی عمرو غداة هبالة
صبحنا مع الاشراف موتاً معجلا.(از معجم البلدان).

هبانق.

[هُ نِ] (ع اِ) چاکر و خدمتکار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). غلام بچه. خدمتکار. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هُبنُق. هَبنیق. هُبنوق. هَبَینَق. ج، هَبانِق، هَبانیق.

هبانق.

[هَ نِ] (ع اِ) جِ هُبنُق، هَبنیق، هِبنیق، هُبنوق، هَبَینَق و هُبانِق. (معجم متن اللغة). رجوع به هر یک از این کلمات شود.

هبانیق.

[هَ](1) (ع اِ) جِ هُبنُق و هَبنیق و هِبنیق و هُبنوق و هَبَینَق و هُبانِق. (معجم متن اللغة). رجوع به هر یک از این مدخل ها شود. لبید گوید :
والهبانیق قیام معهم
کل محجوب اذاصب همل.
(1) - در ناظم الاطباء بغلط بضمّ «ه» آمده است.

هبا و هدر.

[هَ وَ / وُ هَ دَ] (ترکیب عطفی، ص مرکب) برایگان. مفت. بباطل. (یادداشت مؤلف). بربادرفته. ضایع شده.

هباهب.

[هَ هِ] (ع ص، اِ) جِ هبهب. (ناظم الاطباء). رجوع به هبهب شود.

هباهیب.

[هَ] (ع ص، اِ) جِ هبهاب. (ناظم الاطباء). رجوع به هبهاب شود.

هبایة.

[هُ یَ] (ع اِ) پوست درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). هبایة الشجر؛ پوست درخت. (از اقرب الموارد).

هب ء .

[هَبْءْ] (اِخ) قبیله ای است از عرب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبأت.

[هُ اَ] (ع، اِمص) نرمی و سستی. اللین و الاسترخاء. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة): نومه سُبات و لیله هُبات؛ ای لین و استرخاء. (اقرب الموارد).

هبب.

[هِ بَ] (ع اِ) جِ هِبَّة. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). رجوع به هبة شود.

هبب.

[هِ بَ] (ع ص) ثوب هبب؛ جامهء پاره پاره. ابوزید گوید: «علی جناجنه من ثوبه هبب». (از اقرب الموارد).

هبت.

[هِ بَ] (ع اِمص) بخشش. انعام. (ناظم الاطباء). عطا. رجوع به هبة شود :
هر دو از هیبت و هبت به دو وقت
همچو گل خاضع و چو مل جبار.خاقانی.
|| در اصطلاح علم فتوت، بخشیدن کبیر است رفیق را به کبیری دیگر و بعضی این معنی جایز نداشته اند، چه تصرف است در حُر. (نفائس الفنون ص197). رجوع به مدخل های کبیر و رفیق شود.
- دریاهبت؛ کسی که بخشش و عطایش فراوان باشد. آن کس که در بخشش چون دریاست :
دریاهبتی و کوه هیبت
کز ذات تو این و آن ببینم.خاقانی.

هبت.

[هَ] (ع مص) زدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). زدن، یا زدن با شمشیر که منجر به قتل شود. (معجم متن اللغة). || فرودآوردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). فروآوردن چیزی را از منزلتش. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || پست گردانیدن و فروافکندن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || نادان شمردن کسی را. نسبت حمق به کسی دادن. (معجم متن اللغة). || به حیرت افکندن کسی را. || خاموش گردانیدن کسی را. ساکت کردن کسی را. (معجم متن اللغة). || بددل گردیدن. گفته میشود: هبت الرجل (مجهولا)؛ بددل و جبان گردید آن مرد. (ناظم الاطباء). جبان شدن. (اقرب الموارد). شاید قلب مکانی بهت باشد. || بیخرد گردیدن. (منتهی الارب). بیخرد و کم عقل شدن. (ناظم الاطباء). || بی خرد بودن. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || فرود آمدن از قدر و منزلت. (معجم متن اللغة). هبت طائر؛ پریدن با وله و اشتیاق بدون راهنمائی. (معجم متن اللغة).

هبتر.

[هَ تَ] (ع ص) کوتاه بالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قصیر. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبتة.

[هَ تَ] (ع اِمص) سستی و ضعف: فی عقله هبتة؛ یعنی ضعف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || حمق و نادانی: و فیه هبتة؛ یعنی نادان است. (معجم متن اللغة). غفلت و بی خبری. (معجم متن اللغة). || (اِ) یک بار. یک دفعه. (اقرب الموارد).

هبث.

[هَ] (ع مص) بیهوده خرج کردن مال. تبذیر. (تاج العروس) (معجم متن اللغة). ریخت و پاش کردن مال.

هبج.

[هَ] (ع مص) زدن کسی را به چوب دستی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || استعاره است نزد عوام برای جدا کردن برنج از پوستش بوسیلهء چوب زدن. (معجم متن اللغة). || آرام و پی در پی زدن. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبج.

[هَ بَ] (ع اِ) آماس پستان شتر ماده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبد.

[هَ بَ] (اِ) ماله ای باشد که زمین شیار کرده شده را بدان هموار کنند و آن تختهء بزرگی بود، و به این معنی با بای فارسی هم آمده است. (برهان). هپد. ماله که بدان کشت را هموار کنند، و بعضی به ذال معجمه با باء فارسی گویند، کذا فی زفان گویا. (فرهنگ نظام) (مؤید الفضلاء). هبذ. مالهء برزگران که زمین شیار کرده را بدان هموار و برابر کنند. (ناظم الاطباء). ماله ای که زمین شیار کرده را به آن هموار سازند و به بای فارسی نیز گفته اند. (انجمن آرا). در فرهنگ سروری ذیل «هید» که به معنی غله برافشان است گوید: و در مؤید «هبد» به فتح ها و بای موحده نیز به این معنی آمده. ولی در مؤیدالفضلا چ هند این معنی دیده نشد. دکتر معین در حاشیهء برهان ص 2314 نوشته اند: ظاهراً «هبد» به معنی ماله جز «هید» به معنی غله برافشان است و کلمهء اخیر به صورت «هسک» هم آمده.

هبد.

[هَ] (ع اِ) حنظل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || دانهء حنظل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). || پیه حنظل. (معجم متن اللغة).

هبد.

[هَ] (ع مص) شکستن حنظل را. || چیدن حنظل را. || پختن حنظل را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || بیرون آوردن حنظل برای خوردن. (معجم متن اللغة). || حنظل خورانیدن کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبذ.

[هَ] (ع مص) دویدن و شتاب رفتن. || زود پریدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبذ.

[هَ بَ] (اِ) رجوع به هَبَد شود.

هبر.

[هَ بَ] (اِ) چرک و ریم زخم را گویند، و با بای فارسی هم آمده است. (برهان) (ناظم الاطباء) (رشیدی) (انجمن آرا). چرک و ریم بود. (فرهنگ نظام). هپر :
دشمنان بدجگر کُه را بسنبند از کلوخ
دوستان نیک دل خم را بشویند از هبر(1).
سنائی غزنوی.
کس چو چاهی است پر ز خون و هبر
مردم از وی چه کار یابد و فر؟
پوربهای جامی (از جهانگیری).
(1) - در دیوان سنائی چ1320 به غلط «تبر» آمده است.

هبر.

[هَ] (ع ص، اِ) هموار و پست از زمین. (منتهی الارب). زمین هموار و پست. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). زمین پست هموار که گردش بلند باشد. (معجم متن اللغة). || ریگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هبور، هُبر. (اقرب الموارد). || (ص) ضرب هبر؛ ضرب دردناک یا ضربی که پاره ای از گوشت را ببرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). در حدیث است: «انظروا شزراً و اضربوا هبراً» و معجم متن اللغة افزوده است: ضرب هبر؛ ضربی که قطعه ای از گوشت را بیندازد. و چنین است ضربة هبر.

هبر.

[هَ] (ع مص) بریدن گوشت به پاره های کلان. (ناظم الاطباء). کلان پاره بریدن گوشت را. (منتهی الارب. || بریدن گوشت. (معجم متن اللغة). || قطع کردن، گفته میشود: هبره بالسیف؛ قطع کرد آن را به شمشیر. (معجم متن اللغة). || در اصطلاح قرائت، وقف کردن بر سر آیة و آن مکروه است. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هبر.

[هَ بَ] (ع مص) بسیارگوشت گردیدن و فربه شدن شتر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبر.

[هُ] (ع اِ) آنچه از کتان بیفتد بشانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آنچه از کتان در شانه کردن بیفتد. (ناظم الاطباء). || خستهء انگور. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). دانهء انگور. هستهء انگور. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هبرة.

هبر.

[هُ] (ع اِ) جِ هَبر. (اقرب الموارد). رجوع به هَبر شود.

هبر.

[هَ بِ] (ع ص) جمل هبر؛ شتر بسیارگوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شتر بسیارگوشت. (اقرب الموارد). بعیر هبر وبر؛ شتر پرگوشت پشمناک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || ضرب هبر؛ ضربی که پاره ای از گوشت را ببرد. هبیر. هابر. (معجم متن اللغة).

هبر.

[هُ بُ] (ع اِ) جِ هبیر. رجوع به هبیر شود.

هبر.

[] (اِخ) از دیه های ساوه. (تاریخ قم ص140).

هبر.

[] (اِخ) از طسوج خوزان. (تاریخ قم ص115).

هبر.

[هِ بِرر](1) (ع ص) بریده. (منتهی الارب). بریده و قطع شده. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). قطع شده به وسیلهء هبر. (معجم متن اللغة). صاغانی گوید: اسم است از هبر به معنی قطع. (معجم متن اللغة).
(1) - ناظم الاطباء این کلمه را به غلط به تشدید «ب» آورده است.

هبراء.

[هَ] (ع ص) ماده شتر بسیارگوشت. هبرة. (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هبراثان.

[هَ] (اِخ) دهی است به دهستان. (منتهی الارب). از قراء دهستان. (معجم متن اللغة).

هبران.

[] (اِخ) دهی است جزء بخش حومهء شهرستان ساوه. در 21 هزارگزی ساوه و 18 هزارگزی راه عمومی آن واقع شده. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 239 تن سکنهء ترکی و فارسی زبان است. محصولات آنجا غلات و بنشن و دارای باغهای بادام و گردو و سیب میباشد. شغل مردم زراعت و گله داری و کار دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. مزرعه، گنداب، یلی قیه جزء این ده است. راه مالرو دارد و از طریق لامکان میتوان ماشین برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هبرج.

[هَ رَ] (ع ص، اِ) رفتار شتاب سبک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راه رفتن تند و کند. (اقرب الموارد). راه رفتن سریع و خفیف، درهم. (معجم متن اللغة). || مرد درهم کننده رفتار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مردی که راه رفتنش درهم باشد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || مرد متکبر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). متکبر دامن کش. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || جامهء نگارین. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جامهء پر از نقش و نگار. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || مرد ستبر فربه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). || گاو نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || گاو پیر. (معجم متن اللغة). || آهوی کلانسال. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبرج.

[هِ رِ] (ع ص) مرد ستبر فربه. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب).

هبرجة.

[هَ رَ جَ] (ع مص) نگار کردن. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). نگارین کردن جامه را. (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || درهم آمیختن رفتار را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || بدعمل بودن. دارای عمل نکوهیده بودن. (معجم متن اللغة).

هبردانة.

[هِ رِ نَ] (ع ص) ثریدة هبردانة مبردانة؛ اشکنهء سرد فراهم آوردهء گرد کرده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبرزی.

[هِ رِ زی ی] (ع ص، اِ) سواری(1) از سواران فارسی. (اقرب الموارد). سواری از سواران فارسی که نیکو تیر اندازد و نیک بر پشت اسب نشیند. (معجم متن اللغة). ابن سیده گوید: سوار نیکو تیرانداز، و زجاج گوید: و سواری که نیکو بر اسب نشیند. و بعضی گفته اند که هاء در آن زائد است، از مادهء برز و وزن آن هفعل میباشد. (تاج العروس). || دینار نو. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). ابن اعرابی گوید :
فما هبرزی من دنانیر أیلة
بایدی الوشاة ناصع یتأکل
باحسن منه یوم أصبح غادیا
و نفسنی فیه الحمام المعجل.
(از تاج العروس).
|| زر بی آمیغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). طلای خالص. زر ناب. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || موزهء نیکو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). شاعری گوید:
بها مثل مشی الهبرزی المسرول. (از تاج العروس). || هر چیز خوب و بادیدار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). خوب و نیکومنظر از هر چیزی. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || چست و چالاک و روان. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || مرد بسیار پیش درآینده و بصیر در هر چیزی. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). ذوالرمة در وصف آب گوید :
خفیف الجبالا یهتدی فی فلاته
من القوم الا الهبرزی المغامس.
(از تاج العروس).
- ام الهبرزی؛ تب. (منتهی الارب). تب و حمی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). عجیرالسلولی گوید :
فان تک ام الهبرزی تمصرت
عظامی فمنها ناحل و کسیر.
(از تاج العروس).
(1) - صاحب منتهی الارب و به پیروی از او ناظم الاطباء و آنندراج، کلمهء «اسوار» را در تاج العروس و اقرب الموارد و غیره به غلط «سوار» به کسر سین خوانده و «دست بند» ترجمه و ضبط کرده اند.

هبرقی.

[هَ رَ] (ع ص، اِ) آهنگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || زرگر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || هر صنعتگری که با آتش کار کند. (ذیل اقرب الموارد). نابغهء ذبیانی گوید :
مستقبل الریح روقیه و جبهته
کالهبرقی تنحی ینفخ الفحما.
|| خوب و زیبا از هر چیزی. (معجم متن اللغة). || گاو نر دشتی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). گاو وحشی. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || استعاره برای بز کوهی. (معجم متن اللغة). || گوسپند(1). (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در جای دیگری دیده نشد.

هبرقی.

[هِ رِ قی ی] (ع ص، اِ) رجوع به هَبرَقی شود.

هبرک.

[] (اِخ) دهی بوده است در فارس. این کلمه در فارسنامه به دو صورت هیرک و هبرک و در نزهة القلوب به صورتهای هیرک و میرک آمده است. (فارسنامه ابن بلخی چ لندن ص139 و 163) (نزهة القلوب ج3 ص117).

هبرک.

[هَ رَ] (ع ص) شباب هبرک؛ جوانی تمام. شاب هبرک؛ جوان تمام جوانی نیکواندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس) :
جاریة شبت شبابا هبرکا
لم یعد ثدیا نحرها أن فلکا.
(از تاج العروس).

هبرکع.

[هَ بَ کَ] (ع ص) مرد کوتاه قامت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبرکل.

[هَ بَ کَ] (ع ص) جوان خوب اندام نیکوتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). جوان نیکوتن. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبرکة.

[هَ رَ کَ] (ع ص) دختر نازک اندام. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبرمة.

[هَ رَ مَ] (ع مص) بسیار خوردن. || بسیار سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبروس.

[هِ] (اِخ)(1) هِبرِه. نام قدیم رود مریچ(2) است. (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hebrus.
(2) - Maritza.

هبرة.

[هَ بِ رَ] (ع ص) مؤنث هَبِر. ماده شتر بسیارگوشت. (اقرب الموارد): ناقة هبرة. (منتهی الارب).

هبرة.

[هُ رَ] (ع اِ) دانهء انگور. (معجم متن اللغة). هبر. رجوع به هبر شود.

هبرة.

[هَ رَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بطنی است از همدان. (منتهی الارب). نام بطنی از تازیان. (ناظم الاطباء).

هبرة.

[هَ رَ] (ع مص) بریدن برای کسی پاره ای از گوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). «هبرناهم بالسیوف»؛ یعنی بریدیم مر ایشان را به شمشیر. (اقرب الموارد).

هبرة.

[هَ رَ] (ع اِ) مهره ای است که زنان مردان را بدان بند کنند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). مهره ای است که مردان بدان بند کرده یا سحر کرده میشوند. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || پاره ای گوشت بی استخوان. || پاره ای فراهم آمده از گوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبره.

[] (اِخ) از دیه های وراردهان. (تاریخ قم ص137).

هبریات.

[هِ] (ع اِ) جِ هبریة. (معجم متن اللغة). رجوع به هبریة شود.

هبرید.

[هِ] (اِخ)(1) هبردیز. نام مجمع الجزایری است در اقیانوس اطلس در جلو ساحل غربی اسکاتلند(2) که بین َ35،ْ55 و o30 و ْ58 عرض شمالی و َ26،ْ5 و َ40 و ْ8 طول غربی واقع شده اند. این جزایر به دو قسمت منقسم میگردند: دسته ای که در شمال غربی اسکاتلند قرار دارند به نام هبرید یا جزایر غربی(3) معروفند و دستهء دیگر را که به ساحل نزدیکتر و در جهت جنوب شرقی کشیده شده اند، اینر هبرید(4) یعنی هبرید داخلی نامند. دسته اولی بین َ54،ْ56 و َ30،ْ58 عرض شمالی کشیده شده و دوریشان از ساحل 24 الی 48 هزار گز میباشد و دستهء دوم در بین َ35،ْ55 و َ42،ْ57 عرض شمالی امتداد یافته و بیشتر نزدیک به ساحلند. بزرگترین جزایر هبرید عبارتند از: لویس ویت هاریس(5) به مساحت 1938 هزار گز مربع که جزیرهء دراز(6) نیز گفته میشود، اسکای(7) 1396 هزار گز مربع، مول(8) 856 هزار گز مربع، سوث اوئیست(9) 329 هزار گز مربع، نورث اوئیست(10) 306 هزار گز مربع، جورا(11) 707 هزار گز مربع، ایسلی(12) 142 هزار گز مربع و چندین جزیرهء بزرگ و کوچک دیگر که رویهم نزدیک به 300 جزیره است. اراضی این جزایر کوهستانی و سنگلاخ ولی ارتفاع آنها بیش از 1000 گز نیست. سواحل آنها دندانه دار و دارای بریدگیهای بزرگ و مانند سواحل نروژ از خلیج های فرورفته در خشکی و دماغه های طویل پیش آمده در دریا تشکیل شده است. اکثر نقاطش خشک و بی آب و علف و هوای آن سرد و طاقت فرساست محصولاتش قابل ذکر نیست و منابع ثروتش عبارت از پر طیور بحری، ماهی، آهن، سرب و نقره است. در این جزایر غارها و آثار ماقبل تاریخ وجود دارد. جمعیت این جزایر در نقاط مختلف آن متفاوت و بر طبق آمار سال 1951 م. بدین شرح بوده است: لویس ویت هاریس 26465 تن، اسکای 8267 تن، مول 2420 تن، ایسلی 4267 تن، تیری(13) 1216 تن، جورا 258 تن، حداکثر جمعیت این جزایر در جزیرهء لویس ویت هاریس ساکنند. اهالی به زبان گائلیک که یکی از شاخه های زبان کلت باستانی است تکلم می کنند. (از دایرة المعارف بریتانیکا) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - Hebrides.
(2) - Scotland.
(3) - Western Isles.
(4) - Inner Hebrides.
(5) - Lewis - with - Harris.
(6) - Long Island.
(7) - Skye.
(8) - Mull.
(9) - South Uist.
(10) - North Uist.
(11) - Jura.
(12) - Islay.
(13) - Tiree.

هبرید جدید.

[هِ دِ جَ] (اِخ)(1) نام مجمع الجزایری است در قسمت ملانزی(2) در اقیانوس کبیر و در طرف جنوب شرقی جزایر سالومون(3) و شمال شرقی کالدونیهء جدید(4)بین َ4،ْ13 و َ15،ْ20 عرض جنوبی و َ10،ْ164 و َ30،ْ167 طول شرقی قرار گرفته. شمارهء این جزایر 37 و مساحت آنها 5790 میل مربع و شمارهء اهالی بر طبق آمار 1955، 53506 تن که در میان آنها 48800 تن بومی هستند. بزرگترین این جزایر اسپیریتو سنتو(5) است که 875 میل مربع مساحت دارد، و جزیرهء افاته(6)با دو بندر زیبای ویلا(7) و هاوانه(8) مرکز حکومت این جزایر است و نیز بندر ساندویچ(9) بعد از بندر ویلا بزرگترین بندر این جزایر بشمار میرود. جزایر هبرید جدید بوسیلهء یک حکومت مشترک انگلیسی و فرانسوی که مرکزش بندر ویلاست اداره میشود. خاک این جزایر بسیار حاصلخیز و محصولات آن نیشکر، موز، جوزهندی، کاکائو، قهوه، پنبه و نیشکر، پرتقال، انجیر و غیره است. از حیوانات: بز، خوک و موش بسیار در این جزایر وجود دارد. کاشف اولی این مجمع الجزایر دریانوردی پرتقالی به نام پدرو فرناندز دِکویروس(10) بود که نخستین بار این جزایر را مشاهده کرد و نام آنها را استرالیای اسپیریتو سنتو(11) نهاد و پس از او دریانوردی فرانسوی به نام لوئی بوگینویل(12) به سال 1768 م. و بعد از او کاپتین کوک(13)دریانورد انگلیسی به سال 1774 بدین جزایر آمدند و این جزایر را به نام هبرید جدید موسوم ساختند. بومیان بعضی از این جزایر هنوز در حال توحش بسر میبرند ولی به زراعت و بعضی صنایع ابتدائی جزئی آشنائی دارند. (از دائرة المعارف بریتانیکا) (از لاروس) (از قاموس الاعلام ترکی).
(1) - New Hebrides.
(2) - Melanesie.
(3) - Salomon.
(4) - New Caledonia.
(5) - Espirito Santo.
(6) - Efate.
(7) - Vila.
(8) - Havannah.
(9) - Sandwich.
(10) - Pedro Fernandez de Quiros.
(11) - Australia del Espirito Santo.
(12) - Louis de Bougainville.
(13) - Captain Cook.

هبریة.

[هِ یَ] (ع اِ) ریشهء ریزهء پنبه و پشم و پر که بپرد. (منتهی الارب). پرز ریزهء پنبه و پشم و پر. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || چرک و سبوسهء سر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). نُباغة. نباغ. نُبّاغ، نُبّاغة. پوسته هایی که از سر پراکنده شود. سبوسهء سر. (المنجد). || کرک لباس. (معجم متن اللغة). و بدان تعبیر میشود عبارت: «لیث علیه من البردی هبریة». (از اقرب الموارد).

هبز.

[هَ] (ع مص) مردن. || ناگاه مردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || جهیدن. جستن. ابز. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || گوشت گرفتن شتر(1). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || بریدن پاره ای بزرگ از گوشت(2). (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در جای دیگر دیده نشد و شاید مصحف «هبر» باشد.
(2) - این معنی در جای دیگر دیده نشد و شاید مصحف «هبر» باشد.

هبز.

[هَ] (ع اِ) لغتی است در هبر و به معنی آن یعنی زمین پست هموار که اطرافش بلند باشد. ج، هُبوز. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس).

هبزان.

[هَ بَ] (ع مص) مردن. || ناگاه مردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || جهیدن. جستن. (معجم متن اللغة). ابز. (تاج العروس).

هبزتان.

[هَ بَ زَ] (اِخ) از قراء دهستان. (معجم البلدان).

هبس.

[هَ بَ] (ع اِ) گل خیرو که آن را منثور و نمام نیز خوانند. (منتهی الارب). گل خیری که بدان منثور و نمام نیز گویند. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). گل خیرو. (ناظم الاطباء). خیری. همیشه بهار. || گل بنفشه(1). (ناظم الاطباء). || قسمی از آویشن کوهی.(2) (ناظم الاطباء). || اقحوان(3). (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در جای دیگری دیده نشد.
(2) - این معنی در جای دیگری دیده نشد.
(3) - این معنی در جای دیگری دیده نشد.

هبش.

[هَ] (ع مص) فراهم آوردن. (منتهی الارب). گردآوردن. جمع کردن. || کسب کردن و ورزیدن جهت عیال. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || زدن بضرب دردناک یا عام است. (منتهی الارب). زدن دردناک. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || رسیدن چیزی را. (منتهی الارب). هبش الشی ء؛ اصابه. (اقرب الموارد) (تاج العروس). اصابت کردن بچیزی. || دوشیدن تمام با دست. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). ثعلب گوید: در این معنی هیش، با یاء مثنای تحتانی است. (تاج العروس) (معجم متن اللغة).

هبش.

[هَ بَ] (ع مص) لغتی است در هَبْش. کسب کردن. (معجم متن اللغة). || جمع کردن. گرد آوردن. (معجم متن اللغة).

هبشم.

[هَ بِ مَ] (اِخ)(1) به هندی نام ستاره ای است از بنات النعش. رجوع به ماللهند ص197 شود.
(1) - Havishmat.

هبشمان.

[هَ بِ] (اِخ)(1) نام ستاره ای است از بنات النعش به هندی. رجوع به ماللهند ص197 شود.
(1) - Havishmat.

هبص.

[هَ] (ع مص) رجوع به هَبَص شود.

هبص.

[هَ بَ] (ع مص) شادمانی نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) :
فَرَّ و اعطانی رشاء ملصا
کذنب الذئب یعدی الهبصا.
(از تاج العروس).
|| شتافتن. (منتهی الارب). شتاب کردن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). به شتاب رفتن. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || آزمند شکار(1). (منتهی الارب). آزمند شدن بر شکار. (ناظم الاطباء). آزمند شدن سگ بر شکار. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || برجهیدن. برجستن. (معجم متن اللغة). || آزمند برخوردن چیزی شدن و بسی بی قراری نمودن بر آن. (منتهی الارب). به حرص خوردن چیزی و بیقراری کردن بر آن. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || بشدت خندیدن. مبالغه در خنده کردن. (معجم متن اللغة).
(1) - ظ. فعل معین «شدن» ساقط گردیده است.

هبص.

[هَ بِ] (ع ص) شادمان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). با نشاط. (معجم متن اللغة). || حریص بخوردن چیزی و بیقرار بر آن. (اقرب الموارد). || شتابنده. به شتاب رونده. (اقرب الموارد). شتاب. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). || آزمند شکار. (اقرب الموارد).

هبص.

[هَ بَ] (ع اِمص) اضطراب. قلق. (معجم متن اللغة).

هبصی.

[هَ بَ صا] (ع اِمص) رفتار شتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رفتار سریع. (معجم متن اللغة). مشی الهبصی. (اقرب الموارد).

هبط.

[هَ] (ع مص) فرود آوردن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). اللهم غبطا و لاهبطا؛ یعنی میخواهیم از تو غبطه و پناه میبریم از فرود آوردن ما. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || لاغر گردانیدن بیماری کسی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). لاغر کردن. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || زدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || درآوردن در شهری. (منتهی الارب). داخل کردن کسی را در شهر. داخل کردن به شهر. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || کم کردن بهای متاع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || کم کردن و ناقص کردن. هبطه الله؛ کم کرد او را خدای. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). و این معنی مجاز است. (تاج العروس): هبطه الزمان؛ برد روزگار مال و نعمتش را. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). بی چیز کردن. فقیر گردانیدن. || هبط السوق؛ به بازار آمد. (اقرب الموارد). || فرود آمدن از منزلت. سقوط کردن. (معجم متن اللغة). || درآمدن به شهری. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). داخل شدن به شهری. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || منتقل شدن از محلی به محل دیگر. انتقال. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). || کم شدن بهای متاع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کم شدن. (منتهی الارب). || به بدی درافتادن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). واقع شدن در بدی. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || (اِمص) نقصان. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). کمی. کمبود. || خواری. ذل. (اقرب الموارد). رجوع به حبط و هبت شود.

هبط.

[هُ بُ] (ع اِ) جِ هبوط. (ناظم الاطباء).

هبط حق.

[هَ حَ] (اِخ) نامی است که مروان حمار آخرین خلیفهء اموی به قحطبة بن شبیب سردار عرب داده بود. (حبیب السیر ج2 ص198). این نام تصحیفی از اسم اصلی وی یعنی قحطبة است.

هبطة.

[هَ طَ] (ع اِ) زمین هموار پست. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). هم فی هبطة من الارض؛ یعنی زمین پست هموار. زهدة. (از اقرب الموارد). || یک بار. مرة. (اقرب الموارد).

هبع.

[هَ بَ] (ع ص) خر و یا هر چهارپایی که به کندی رود و به نشاط نرود. (اقرب الموارد).

هبع.

[هَ] (ع مص) کند رفتن خر. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || کند رفتن و به نشاط نرفتن هر چهارپا. (اقرب الموارد). || گردن دراز کرده رفتن شتر. || ناگهان فرا پیش آمدن قوم از هر جای. (معجم متن اللغة). || بشتاب و با کمک گردن رفتن شتر. (اقرب الموارد).

هبع.

[هُ بَ] (ع اِ) خر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || شتربچه ای که در آخر نتاج زاده باشد. (منتهی الارب). شتربچه ای که در تابستان یا آخر نتاج زاده باشد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس): ما له هبع و لا ربع. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ج، هِباع.

هبع.

[هُبْ بَ] (ع ص، اِ) جِ هابع و هَبوع. (تاج العروس) (معجم متن اللغة). رجوع به هابع و هَبوع شود.

هبعات.

[هُ بَ] (ع اِ) جِ هُبَعَة. رجوع به هبعة شود.

هبعان.

[هَ بَ] (ع مص) گردن دراز کرده رفتن شتر. || بناگاه فرا پیش آمدن قوم از هر جای. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبعة.

[هُ بَ عَ] (ع اِ) مؤنث هبع. ماده خر. || شتر بچهء ماده ای که در آخر نتاج زاده شده باشد. (ناظم الاطباء). ج، هُبَعات. || یکی از هبع. (تاج العروس). یکی از شتر بچگانی که در آخر نتاج زاده باشند.

هبغ.

[هَ] (ع مص) خوابیدن. || خوابیدن اندک در روز. || خوابیدن اندک هر موقع که باشد. (معجم متن اللغة).

هبغة.

[هَ غَ] (ع اِ) اسم از هبوغ. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). خواب. نوم.

هبق.

[هَ بَ] (ع اِ) گل دوروی. (بحر الجواهر). رجوع به دوروی (گل...) شود. گیاهی است. (معجم متن اللغة). و رجوع به هِبِقّ شود.

هبق.

[هِ بِق ق] (ع اِ) بسیاری جماع. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || گیاهی است. (تاج العروس). هَبَق.

هبقع.

[هَ قَ] (ع ص) کوتاه بالای گرداندام استوارخلقت سخت پی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). کوتاه قد استوارخلقت. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). ج، هباقع.

هبقع.

[هُ قَ] (ع ص) مرد متکبر نادان. (معجم متن اللغة).

هبک.

[هَ بَ / هَ](1) (اِ) کف دست. (لغت فرس اسدی) (برهان) (فرهنگ نظام) (سروری) (انجمن آرا) (رشیدی) (ناظم الاطباء) (آنندراج) :
بر هبک نهاده جام باده
و آنگاه ز هبک نوش کردش.
رودکی (از لغت فرس).
(1) - لغت فرس این لغت را به فتح اول و سکون دوم آورده و در شعر رودکی نیز چنین است، ولی در تمام فرهنگها به فتح اول و دوم آمده است، شاید در شعر از باب ضرورت شعری باشد.

هبکات کلب.

[هُ بَ تُ کَ] (اِخ) نام چند آب مر کلب را. (ناظم الاطباء). چند آب است کلب را. (منتهی الارب). آبهایی از بنی کلب. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس) (معجم البلدان).

هبکة.

[هُ بَ کَ] (ع ص) مرد احمق و گول. (ناظم الاطباء). گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). نادان. بیخرد. || زمین نرم که در آن پای فرورود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زمین که پای در آن فرورود. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس).

هبکی.

[هَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان تورجان بخش بوکان شهرستان مهاباد واقع در 24 هزار و 500گزی جنوب باختری بوکان و 8 هزار و 500گزی باختر شوسهء بوکان به سقّز، ناحیه ای است کوهستانی، معتدل سالم و دارای 357 تن سکنهء کرد میباشد. آب آن از چشمه و محصولاتش توتون و حبوبات است. اهالی به زراعت و گله داری گذران میکنند و کار دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هبل.

[هَ بَ] (ع مص) گم کردن مادر فرزند را و بی فرزند شدن: هبلته امه هبلا؛ گم کرد او را مادر وی و بی فرزند شد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس) :
و الناس من یلق خیراً قائلون له
مایشتهی و لام المخطی ء الهبل.
(از تاج العروس).
|| گم کردن مرد عقل و خرد و تمییز خود را و این معنی استعاره است از هبل به معنی گم کردن فرزند. (معجم متن اللغة). || ستبر و فربه شدن زن. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبل.

[هَ بَ] (ع اِ) شأن. (اقرب الموارد): اهتبل هبلک؛ علیک بشأنک؛ یعنی لازم بگیر درستی حال خود را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة)؛ به صیغهء امر یعنی لازم بگیر درستی حال و شأن خود را. (ناظم الاطباء).

هبل.

[هَ بِ] (ع ص) گرگ حیله گر. محتال. (اقرب الموارد): ذئب هبل؛ گرگ فریبنده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هبل.

[هُ] (ع ص، اِ) جِ اهبل و هبلاء. (معجم متن اللغة). رجوع به اهبل و هبلاء شود.

هبل.

[هِ بِ] (ع ص) کلانسال گران سنگ از مردم و از شتر و از شترمرغ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پیر و فربه از مردم و شتر و شترمرغ. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). در بعضی از فرهنگها به تشدید «لام» آمده است. ذوالرمة گوید:
هبل الی عشرین وفقا یشله
الیهن هیج من رذاذ و خاضب.
ابن بری گوید:
هبل کمریخ المغالی هجنع
له عنق مثل السطاع قویم.

هبل.

[هِ بَل ل] (ع ص) مرد بزرگ جثه. || مرد درازبالا. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). ابن اعرابی گوید:
انا ابونعامة الشیخ الهبل
انا الذی ولدت فی اخری الابل.

هبل.

[هِ بِل ل] (ع ص) مرد بزرگ جثه. || مرد بلندبالا. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || (اِ) درختی است. (اقرب الموارد) (تاج العروس). در معجم متن اللغة به فتح «باء» آمده است.

هبل.

[هُ بَ] (اِخ) نام بتی که در کعبه بود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). بتی بود مر قریش را در کعبه. (معجم متن اللغة). نام بتی است که در زمان جاهلیت، دو قبیله از عرب یعنی بنی کنانه و قریش آن را پرستش میکردند. مجسمهء این بت به صورت انسان و از عقیق سرخ ساخته شده و درون کعبه تعبیه گردیده بود. دست راست آن شکسته شده بود و آن را از طلا ساخته بودند. بت مذکور هنگام فتح مکه همراه با دیگر بتان منهدم گردید. (از قاموس الاعلام ترکی): «... و خزیمة بن مدر که از اجداد رسول(ص) بود، هبل را او نصب کرد و هبل را هبل خزیمة گفتندی». (کتاب النقض ص552). این بت بزرگترین بت عرب جاهلیت بود و آن را بت اعظم میگفتند : «... باز دست بر سر نهادم و بانگ کردم وامحمداه! یا ولداه! مردم مکه بر من جمع شدند، پیری دیدم بر یکی عکازه، مرا گفت بیا تا ترا جایی برم که ترا بگویند که او کجاست گفتم فدتک نفسی، او کیست؟ گفت صنم الاعظم هبل، او داند و هر کجا که هست بگوید...». (تاریخ سیستان ص69).
پای کوبان عروس عشق ازل
سرنگون اوفتاده لات و هبل.سنایی.
حرم کعبه کز هبل شد پاک
باز هم در حرم هبل منهید.خاقانی.
|| این کلمه معمو در ادبیات فارسی نماینده گمراهی و جهالت و کفر و از این قبیل معانی است :
حیلت و رخصت هبل نهاد ترا
تو تبع مکر و حیلهء هبلی.ناصرخسرو.
|| پدر بطنی است از کلب و آنها را هبلات گویند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). نام پدر بطنی است از کلب. (ناظم الاطباء). نام شخصی بوده است در عرب که اولاد و احفاد و اخلاف وی تیره ای از قبیلهء کلب را تشکیل میدادند و آنها را هبلات میگفتند.

هبل.

[هُ بَ] (اِخ) ابن عامربن بکربن عامر الاکبربن اوس الکلبی. از شعرای معروف دورهء جاهلیت بود. از اوست:
عشیة تکبو الخیل فی قصد القنا
و تنزع من لباتها تزعف الدما
اذا کظهن الطعن من کل جانب
کظمن فمایشکون الاتحمحما
بمعترک ضنک المکر کانما
یساق به الابطال صاباً و علقما.
و نیز او راست:
و روجة مغیار وصلت بوجرة
عجرت علیها لمتی بردائیا
لعمری لقد لاقت مراد و خثعم
بصوران منا اذ لقونا الدواهیا.
(معجم الشعراء مرزبانی ص490).

هبل.

[هَ بَ] (اِخ) حسن بن علی بن جابرالهبل الیمنی. رجوع به حسن بن علی بن جابر و حسن هبل شود.

هبل.

[هِ بِ] (اِخ)(1) کریستیان فریدریش. شاعر و نمایشنامه نویس آلمانی، به سال 1813 م. به دنیا آمد. وی پسر بنای فقیری بود و روزگار کودکیش در فقر و فاقه و محرومیت گذشت. در سال 1835 به هامبورگ(2) رفت و خود را برای ورود به دانشگاه آماده کرد، ولی سال بعد برای تحصیل حقوق به هایدلبرگ(3)رفت و پس از مدتی آنجا را نیز ترک گفت و وارد دانشگاه مونیخ شد و در رشتهء فلسفه و تاریخ و ادبیات به تحصیل پرداخت. وی روزهای تیره و تاری را در نهایت فقر و بی چیزی در مونیخ گذرانید و در سال 1839 م. از شدت استیصال پیاده به هامبورگ رفت. در این شهر کوشش بسیاری برای ترمیم وضع مادی خود کرد و در همین سال بود که نخستین تراژدی خود را به نام جودیت(4) به عالم هنر عرضه داشت. این نمایشنامه در هامبورگ و برلین نمایش داده شد و نام وی را در آلمان بر سر زبانها انداخت. هبل از این پس با سرعت هرچه تمامتر پله های نردبان شهرت و موفقیت را پیمود. در سال 1840 - 1841م. تراژدی جنووا(5) را نوشت و سال بعد کمدی الماس(6) را بوجود آورد. در سال 1842 به دانمارک و سپس به فرانسه سفر کرد و از آنجا به ایتالیا رفت. نزدیک به دو سال در ایتالیا اقامت کرد. به سال 1844 تراژدی ماریا ماگدالنا(7) را در پاریس نوشت. وی شاعر نیز بود و اشعار خود را در دو مجموعه یکی به سال 1842 و دیگری در 1848 منتشر کرد. آثار هنری وی نام او را در تاریخ هنر جاویدان کرده است. سرانجام به سال 1863 م. درگذشت. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hebbel, Christian Friedrich.
(2) - Hamburg.
(3) - Heidelberg.
(4) - Judith.
(5) - Genova.
(6) - Der Diamant.
(7) - Maria Magdalena.

هبلاء.

[هَ] (ع ص) مؤنث اهبل. زنی که عقل و خرد و تمیز خود را از دست داده باشد. (معجم متن اللغة). ج، هُبل.

هبلات.

[هُ بَ] (اِخ) کسانی که از نژاد هبل میباشند. (ناظم الاطباء). اولاد و احفاد هبل که پدر قبیله ای از کلب بود.

هبلاع.

[هِ] (ع ص) مرد پرخوار فراخ گلو که لقمه های بزرگ بردارد. (ناظم الاطباء). مرد بسیارخوار بزرگ لقمهء فراخ گلو. (منتهی الارب). مأخوذ از بلع. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هبلع.

هبلران.

[هَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان چهریق بخش سلماس شهرستان خوی. واقع در 24 هزار و پانصدگزی شمال باختر سلماس. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر سالم، دارای 83 تن سکنهء کرد میباشد. از چشمه مشروب میشود و محصول آن غلات است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کار دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هبلس.

[هَ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان پیران بخش حومهء شهرستان مهاباد. واقع در 53 هزارگزی خاور شوسهء خانه به نقده. ناحیه ای است جلگه ای، معتدل و دارای 15 تن سکنهء کرد میباشد. آب آن از روخانه لاوین و محصولاتش غلات است. اهالی به زراعت مشغولند. راه آن مالرو است. به این ده ایلاس نیز میگویند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هبلس.

[هِ لِ](1) (ع اِ) کسی. (منتهی الارب). احدی. (اقرب الموارد). کسی که انس گرفته شود به او. (معجم متن اللغة) (تاج العروس): مابها هبلس؛ نیست در آن خانه کسی، احدی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). هبلیس.
(1) - معجم متن اللغة این کلمه را به فتح «ه» و «ل» آورده است.

هبلع.

[هِ لَ] (ع ص) مرد بسیارخوار بزرگ لقمهء فراخ گلو. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). از ماده بلع و هاء در آن زائد است. (تاج العروس). هبلاع :
وضع الخزیر فقیل این مجاشع
فشحا جحافله جراف هبلع.
(از تاج العروس).
|| لئیم. پست. فرومایه. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس): بردهء هبلع؛ کسی است که پدر و مادر خود و یا یکی از آن دو را نشناسد. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || سگ سلوقی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِخ) نام سگی است(1). (منتهی الارب). نام سگ بسیارخوار بزرگ لقمهء فراخ گلو. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). رؤبة گوید :
والشد یدنی لاحقا و هبلعا
و صاحب الحرج و یدنی مبلعا.
(1) - ناظم الاطباء این کلمه را به معنی مطلق سگ نیز آورده و ظاهراً این معنی اشتباه است.

هبلع.

[هَ بَلْ لَ](1) (ع ص) مرد بسیارخوار فراخ گلو که لقمه های کلان بردارد. (ناظم الاطباء). مرد بسیارخوار بزرگ لقمهء فراخ گلو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). مأخوذ از بلع. (معجم متن اللغة). هِبْلَع.
(1) - معجم متن اللغة این کلمه را به فتح اول و سکون ثانی و تخفیف و فتح ثالث [ هَ لَ ] آورده است.

هبلق.

[هَ بَلْ لَ] (ع ص) کوتاه قامت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). کوتاه قامت فربه. (معجم متن اللغة). لام آن بدل است از نون هبنق. (تاج العروس).

هبلة.

[هُ لَ] (ع اِ) بوسه. قبله. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || (ص) زن فرزند گم کرده. (معجم متن اللغة).

هبلة.

[هَ بِ لَ] (ع ص) زنی که فرزند خود را گم کرده باشد. مادر گم کرده فرزند. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). این کلمه در مقام مدح و اعجاب استعمال شود. (معجم متن اللغة). ولی اقرب الموارد دربارهء کلمهء «هابل» که به معنی زن گم کرده فرزند است آورده: در اصل به معنی گم کرده فرزند است ولی در معنی مدح و اعجاب استعمال شود. یعنی «چه داناست او و چه صواب است رأی او».

هبلة.

[هِ بِ / بَلْ لَ] (ع ص) مؤنث هبل [ هِ بِ / هِ بَل ل ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زن بزرگ جثه. (ناظم الاطباء). || زن درازبالا. (ناظم الاطباء).

هبلی.

[هِ بِلْ لا] (ع اِ) خرامش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). تبختر در راه رفتن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (تاج العروس): هو یمشی الهبلی. (اقرب الموارد). || (ص) مختال. (معجم متن اللغة).

هب لی.

[هَ] (ع جملهء فعلیهء امری) اشارت و تلمیح به دعای سلیمان (ع) که گفت رب اغفر لی و هب لی ملکا لاینبغی لاحد من بعدی؛ یعنی ای پروردگار ببخش مرا ملکی که سزاوار نیست و نزیبد هیچکس را از پس من. (آنندراج) (غیاث اللغات).

هبلیس.

[هِ] (ع اِ) کسی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). احدی. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هبلس: ما فی الدار هبلیس؛ یعنی نیست در آن خانه کسی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

هبنق.

[هُ نُ] (ع اِ) خدمتکار و چاکر. (منتهی الارب) (آنندراج). غلام بچه و خدمتکار. (ناظم الاطباء). غلام بچهء خدمتکار. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هَبنیق. هِبنیق. هُبنوق. هَبَینَق. هُبانِق. ج، هبانق، هبانیق. (معجم متن اللغة).

هبنق.

[هَ بَنْ نَ] (ع ص) گول کوتاه بالا. (منتهی الارب) (آنندراج). احمق کوتاه بالا. (ناظم الاطباء). هبنک. احمق. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || کوتاه بالا. قصیر. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبنقع.

[هَ بَ قَ] (ع ص) متکبر احمق که حکایات زنان را دوست دارد. (ناظم الاطباء). بزرگ منش گول و دوست دارندهء محادثت زنان را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || احمقی که حماقتش در کارها و در نشستن معروف باشد. مذکر و مؤنث در آن یکسان است. (معجم متن اللغة). || آنکه عصا در دست گرفته گدائی کند و از مردم سؤال نماید. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || آنکه بر دو پاشنه یا بر انگشتانش نشیند و از مردم گدائی کند. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || آنکه چون در جایی نشیند برنخیزد و این نشستن را «جلسة الهبنقع» گویند. (ناظم الاطباء). آنکه چون نشیند برنخیزد و از جای نرود. (منتهی الارب). آنکه چون در جائی نشیند دور شدنش از آن مکان بطول انجامد. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || آن کس که بر کاری یا گفتاری یا کرداری مستقیم نباشد و اعتماد بر او نشاید. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || مرد کوتاه قد استوارخلقت. || مصاحب و معاشر زنان. || شتر لب فروهشته. (معجم متن اللغة).

هبنقعة.

[هَ بَ قَ عَ] (ع ص) مؤنث هبنقع. زنی که بر کاری یا گفتار یا کرداری مستقیم نباشد و اعتماد بر او نشاید. (اقرب الموارد). || شتر فراخ کنج دهن فروهشته لب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

هبنقعة.

[هَ بَ قَ عَ] (ع مص) بر پی پاشنهء پای نشستن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || هر دو پای از هم باز داشته و شکم رانها را بهم چسبانیده بر سرین نشستن. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). هر دو پای واداشته هر دو ران را بشکم چسبانیده بر سرین نشستن. (منتهی الارب). || نشستن به حالت چهارزانو و پای راست را دراز کردن. || نشستن به حالت چهارزانو. || نشستن و پشت را بجائی تکیه دادن. (معجم متن اللغة).

هبنقة.

[هَ نَ قَ] (ع مص) چسبانیدن شکم رانها را به زمین هنگام نشستن. (ناظم الاطباء). شکم هر دو ران را به زمین چسبانیده نشستن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبنقة.

(1) [هَ بَنْ نَ قَ] (اِخ) یزیدبن ثروان القیسی، ملقب به ذوالودعات. از بنی قیس بن ثعلبة، شاعر بود. وی در عرب ضرب المثل حمق و ساده لوحی است. و عبارت «احمق من هبنقة» از امثال سایره میباشد. از اوست:
اذا کنت فی دار یهینک اهلها
و لم تک مکبولا بها فتحولا
و ان کنت ذامال قلیل فلاتکن
الوفاً لعقرالبیت حتی تمولا.
و فرزدق در این بیت که در خطاب به جریر گفته بدو توجه دارد :
فلوکان ذاالودع ابن ثروان لالتوت
بها کفه عنها یزید الهبنقا.
(معجم الشعراء مرزبانی ص495).
صاحب عقدالفرید نام وی را در فصل مربوط به دیوانگان ذکر کرده و داستانها راجع به وی آورده است از آنجمله: هبنقة گوسفندی را به یازده درهم خرید. شخصی از وی پرسید گوسفند را بچند خریدی. هبنقة دستهایش را باز کرد و اشاره به انگشتان نمود و چون عدد آنها بیشتر از ده نبود زبانش را برای نشان دادن عدد یازده که قیمت گوسفند بود بیرون آورد. (از عقدالفرید ج 7 ص173). ناظم الاطباء ذیل ودعة دربارهء وی آروده: «ذوالودعات، لقب شخصی از تازیان که یزیدبن ثرون(2) نامیده میشد و آن را هبنقة نیز میگفتند و این شخص که دارای ریش درازی بود در میان تازیان به حماقت ضرب المثل شد، در گردن خود قلاده ای از مهره های ودعة و استخوان و سفال آویخته بود تا آنکه گم نشود شبی برادر وی آن قلاده را دزدیده در گردن خود آویزان کرد. فردای آن شب هبنقه گفت: یا اخی انت انا، فمن انا؟ یعنی ای برادر تو منی، پس من کیم؟.» ذی الودعات لقب یزیدبن ثروان(3) است. (منتهی الارب).
(1) - در آنندراج این کلمه به صورت «هبنق» آمده است.
(2) - ثرون غلط است و صحیح آن ثروان میباشد.
(3) - در منتهی الارب این کلمه بغلط نزوان آمده.

هبنک.

[هَ بَنْ نَ] (ع ص) مرد احمق ضعیف. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). گول سست. (منتهی الارب). هبنق. || مرد احمق بسیارحماقت. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || سخن چین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هَبنَک. (معجم متن اللغة).

هبنک.

[هَ نَ] (ع ص) رجوع به هَبَنَّک شود.

هبنکة.

[هَ نَ کَ] (ع ص) مؤنث هبنک. رجوع به هَبَنَّکَة شود.

هبنکة.

[هَ بَنْ نَ کَ] (ع ص) مؤنث هَبَنَّک. زن احمق ضعیف. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). زن گول سست. (منتهی الارب). || زن سخن چین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هَبنَکَة. (معجم متن اللغة). || مرد باکسالت. (ناظم الاطباء). مرد کسلمند. (منتهی الارب). کسلان. تنبل. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة): رجل هبنکة؛ یعنی مرد تنبل. (اقرب الموارد).

هبنوق.

[هُ] (ع اِ) خدمتکار و چاکر. (منتهی الارب). خدمتکار از غلام بچگان. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هُبنُق. هَبنیق. هِبنیق. هَبَینَق. هُبانِق. ج، هبانق، هبانیق. (معجم متن اللغة).

هبنوقة.

[هَ قَ] (ع اِ) نای. مزمار. ج، هبانیق. (معجم متن اللغة).

هبنوقة.

[هُ قَ] (ع اِ) نای. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). مزمار. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || دف. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || هر آلت سرود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، هبانیق. (معجم متن اللغة).

هبنه.

[هَ بَ نَ] (اِخ) نام کوهی است به مازندران. (ترجمهء مازندران و استرآباد رابینو ص204).

هبنیق.

[هِ] (ع اِ) خدمتکار و چاکر. (منتهی الارب). غلام بچهء خدمتکار. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هُبنُق. هُبنوق. هَبنیق. هَبَینَق. هُبانِق. ج، هبانق، هبانیق. (معجم متن اللغة).

هبنیق.

[هَ] (ع اِ) خدمتکار و چاکر. (منتهی الارب). غلام بچهء خدمتکار. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هُبنُق. هِبنیق. هُبنوق. هَبَینَق. هُبانِق. ج، هبانق، هبانیق. (معجم متن اللغة).

هبو.

[هَ] (اِ) هوو. همشوی. وسنی. ضرة. بنانج. (یادداشت مؤلف). رجوع به هوو شود.

هبو.

[هَبْوْ] (اِخ) نام گروهی از تازیان. (ناظم الاطباء). حیی است از عرب. (منتهی الارب).

هبو.

[هُ بُوو] (ع مص) بلند برآمدن گرد و خاک. (ناظم الاطباء). بلند برآمدن غبار. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || گریختن. || مردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || مخلوط شدن خاکستر با خاک. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || خاکستر شدن آتش. (معجم متن اللغة).

هبوات.

[هَ بَ] (ع اِ) جِ هَبوَة. رجوع به هَبوَة شود: سطعت الهبوة و الهبوات. (اقرب الموارد).

هبوب.

[هَ] (ع ص) باد گردانگیز. (منتهی الارب). بادی که گرد و خاک برانگیزد. (ناظم الاطباء). بادی که گرد و غبار پراکند. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبوب.

[هُ] (ع مص) وزیدن باد. (منتهی الارب). برپا شدن باد. برانگیخته شدن باد. هب. وزیدن باد. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس) :
برآمد بادی از اقصای بابل
هبوبش خاره در و باره افکن.
منوچهری.
|| بیدار شدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). بیدار شدن از خواب. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || طلوع کردن. برآمدن. (معجم متن اللغة): هب النجم؛ ستاره برآمد. (اقرب الموارد). || به نشاط رفتن و تیز و به شتاب رفتن انسان و جز آن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة): هب السائر من الانسان و الدواب هبوباً؛ به نشاط رفت و تیز رفت. (اقرب الموارد). || کنایه از آمدن: من این هببت؛ از کجا آمدی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). || به نشاط رفتن شتر و جز آن. (منتهی الارب) (تاج العروس). || بلند شدن شتر برای حرکت: هبت الناقة؛ برخاست برای حرکت. (معجم متن اللغة). || شکست خوردن در جنگ. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || جنبیدن و روان شدن شمشیر. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || مدتی غایب بودن کسی. (اقرب الموارد). || بیدار کردن. رجوع به هب شود. || شروع کردن کاری را. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبوبة.

[هَ بَ] (ع ص) باد گردانگیز. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). بادی که گرد و خاک برانگیزد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد).

هبود.

[هَبْ بو] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب).

هبود.

[هَبْ بو] (اِخ) نام اسبی است از بنی قریع. (معجم البلدان). اسبی است عمروبن جعد را. (منتهی الارب).

هبود.

[هَبْ بو] (اِخ) نام آبی است. (معجم البلدان) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). و آن را هبابید نیز گویند. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). این کلمه را به اعتبار آبهای اطرافش به «هبابید» جمع بندند. (معجم البلدان). رجوع به هبابید شود.

هبود.

[هَبْ بو] (اِخ) نام جایی است در بلاد بنی تمیم. (معجم البلدان). جایی است در بلاد بنی تمیم یا بنی نمیر. (معجم متن اللغة). موضعی است در بلاد بنی نمیر. (منتهی الارب). || نام کوهی است. (معجم البلدان). ابن مقبل گوید:
جزی الله کعباً بالاباتر نعمة
وحیاً بهبود جزی الله اسعدا.
عمربن کرکرة حکایت کرده است که: ابن مناذر قصیدهء دالیه ای برایم میخواند، چون به این بیت رسید:
یقدح الدهر فی شماریخ رضوی
و یحط الصخور من هبود.
به او گفتم: هبود چیست؟ گفت: نام کوهی است. گفتم: اشتباه کرده ای! هبود چشمه ای است به یمامة که آبش شور است و قابل آشامیدن نیست و من خود چندین بار در آن تغوط کرده ام. پس از مدتی وی را در مسجد بصره دیدم که شعری میخواند، چون بدین مصرع رسید «و یحط الصخور من عبود» بدو گفتم: عبود چیست؟ گفت: کوهی است در شام و شاید تو ای ولدالزنا بر آنهم تغوط کرده باشی! خندیدم و گفتم نه من این کوه را ندیده ام. (از معجم البلدان چ جدید).

هبود.

[هَبْ بو] (ع اِ) دانهء حنظل. هبید. (معجم البلدان). هبد.

هبوداری.

[هَ] (حامص مرکب) هوو داشتن. دارای همشوی بودن. ضره، بنانج، همشوی و وسنی داشتن.

هبودان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش نیک شهر شهرستان چاه بهار که در 21 هزارگزی شمال نیک شهر و 15 هزارگزی خاور شوسهء ایرانشهر به چاه بهار واقع شده. ناحیه ای است کوهستانی، گرمسیر مالاریایی دارای 150 تن سکنهء بلوچ میباشد. آب آن از چشمه و محصولاتش خرما، برنج و لبنیات است. اهالی به زراعت و گله داری گذران میکنند. راه آن مالرو است. ساکنین از طایفهء میرلاشاری هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هبور.

[هَ] (ع اِ) عنکبوت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة).

هبور.

[هُ] (ع اِ) جِ هَبر. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). رجوع به هَبر شود. || سنگهای بزرگ بر پشتها. (منتهی الارب).

هبور.

[هَبْ بو] (ع اِ) مورچهء ریزه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || در لغت نبطی؛ ریزه برگی که از کشت بر زمین ریزد و قابل خوردن حیوانات باشد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبورن.

[هِ] (اِخ)(1) شهری است از ایالت دورهام(2) در انگلستان که در 5/4 میلی پائین نیوکاسل(3) واقع شده. مساحت آن 4/2 میل مربع و جمعیتش بر طبق آمار سال 1951 م. 23098 تن است. این شهر مرکز کارخانه های کشتی سازی و عملیات مهندسی میباشد. (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hebburn.
(2) - Durham.
(3) - Newcastle.

هبوز.

[هُ] (ع مص) هبز. هبزان. مردن. || ناگاه مردن. || برجهیدن. جهیدن. (معجم متن اللغة).

هبوز.

[هُ] (ع اِ) جِ هبز. زمینهای پست و هموار که اطراف آن برآمده باشد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هبور. رجوع به هبز شود.

هبوط.

[هَ] (ع اِ) زمین نشیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زمین نشیب و سرازیر. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). صبب. شیبی. پستی. مقابل صَعود. || مورچهء ریز. || پرنده. (معجم متن اللغة). ج، هُبُط، هَبائِط. (ناظم الاطباء).

هبوط.

[هُ] (ع مص) فرودآمدن از بالا. نازل شدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). فرود آمدن. (ترجمان علامهء جرجانی). مقابل عروج. مقابل صعود. فروشدن. به زیر آمدن. || در نشیب و پستی واقع شدن. || به بدی درافتادن. || خوار شدن. (معجم متن اللغة). || کوچک شدن. ضعیف شدن. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || کم شدن بهای متاع. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || کم شدن شتران و گوسفندان. || کم شدن گوشت و پیه. لاغر شدن. (از اقرب الموارد). || درآمدن به شهری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || از جایی به جای دیگر منتقل شدن. انتقال از محلی به محلی دیگر. (اقرب الموارد). || لاغر گردانیدن بیماری کسی را. || زدن. || درآوردن در شهری. || کم کردن بهای متاع. (منتهی الارب). || (اِ) نزول. فرود. نشیبگاه. (ناظم الاطباء). صبب. پستی. مقابل صعود. صعود و هبوط، فراز و نشیب. (ناظم الاطباء).
- هبوط آدم؛ فرود آدم از بهشت. (ناظم الاطباء). بر طبق افسانه های مذهبی، جای آدم و حوا که اولین انسانهای آفریدهء خدا هستند، در بهشت بود و خداوند مقرر داشته بود که ایشان هر جا که میخواهند بروند و هر چیز که میخواهند بخورند جز به درختی که بعضی آن را گندم و برخی انگور پنداشته اند نزدیک نشوند و از آن نخورند. راجع به این موضوع در قرآن کتاب دینی مسلمانان چنین آمده: «و قلنا یا آدم اسکن انت و زوجک الجنة و کلا منها رغداً حیث شئتما و لاتقربا هذه الشجرة فتکونا من الظالمین». (قرآن 2/35). اما شیطان که راه ستیزه و عناد با پروردگار می پیماید، بمنظور از راه بردن آدم و حوا و درآوردن ایشان به صف خلاف کاران، نزد آنها وسوسه کرد و مشتی از گندم به حوا داد و تکلیف کرد که بخورد، حوا بخورد و سپس به آدم داد، او هم بخورد. به جرم این نافرمانی و سرپیچی از فرمان خدا بلافاصله عورت ایشان که تا این زمان ظاهر نشده بود آشکار گشت و هر دو به امر پروردگار از بهشت رانده شدند، آدم به کوه سرندیب در زمین هند و حوا به زمین جده فرود آمد و از آن تاریخ تخم ستیزه و عناد و حسد بین فرزندان آدم و حوا یعنی این راندگان درگاه الهی پاشیده شد و آدمیان را به مصائب و بلایا دچار ساخت، در این باره در قرآن چنین آمده: «فازلهما الشیطان عنها فاخرجهما مما کانا فیه و قلنا اهبطوا بعضکم لبعض عدو و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین». (قرآن 2/36) (از کشف الاسرار و عدة الابرار، تألیف میبدی ج1 صص140 - 152).
- هبوط ستاره؛ ضد شرف آن. (ناظم الاطباء). به عقیدهء ستاره شناسان قدیم هر یک از سیارات دارای سه حالت شرف و هبوط و وبال است. این حالات بستگی به بروج دوازده گانهء فلکی که به منزلهء خانهء سیارات میباشند دارد بدین معنی که سیارات در بعضی از این بروج حالت شرف و در بعضی دیگر حالت هبوط و در پاره ای وبال که به فارسی پتیاره گویند، دارد. شرف علو شان و تسلط و کمال تأثیر ستاره است و ستاره در این حالت مانند پادشاه مقتدر و معزز و نامبرداری است که بر تخت سلطنتش تکیه زده و در کمال قدرت و توانایی است. نوزادانی که در هنگام شرف یکی از ستارگان زاده شوند، دارای طالع نیکو و مبارک می باشند و در زندگانی سعید و خوش بختند. اما هبوط، مقابل شرف است و در این حالت، ستاره تباه و فرومایه گشته و مانند مردی است که در خانه اش در بدترین حالتها بسر برد. کسانی که در حالت هبوط ستاره ای زاده شده باشند نامبارک و بدطالعند. بعضی معتقدند که شرف و هبوط بستگی به درجهء معینی از درجات برج دارد به عبارت دیگر شرف و هبوط فقط در درجهء معینی از درجات برج است و در دیگر درجات وجود ندارد. ولی پاره ای گفته اند که این دو حالت از اول برج تا درجهء شرف و هبوط برای ستاره وجود دارد. (از التفهیم چ 1 ص397) (از دستورالعلماء چ هند، جزء 2 ص213) (از شرح نصاب الصبیان چ ادیب العلماء تبریزی چ 1332 ص94) : «پس بیرون آمد و بفرمود تا خانهء مکعب مسطح بنا کردند و سطوح او را به گچ و مهره مصقل گردانیدند و بر یک سطح صور و بروج و کواکب ثوابت و سیارات بتصویر و تشکیل نقش کرد و علامات درج و دقایق و ثوانی و ثوالث و روابع و خوامس و هبوط و وبال و اوج و شرف و ارتفاع و حضیض و اجتماع و استقبال و مقارنه و مطارحه و تثلیث و تربیع و تسدیس بنوشت... (سندبادنامهء ظهیری ص64). برای اطلاع از شرف و هبوط ستارگان جدول زیر ملاحظه شود.
شرف هبوط
ستاره برج درجه ستاره برج درجه
شمس حمل 19 شمس میزان 19
قمر ثور 3 قمر عقرب 3
زحل میزان 21 زحل حمل 21
مشتری سرطان 15 مشتری جدی 15
مریخ جدی 28 مریخ سرطان 28
زهره حوت 27 زهره سنبله 27
عطارد سنبله 15 عطارد حوت 15
رأس جوزا 3 رأس قوس 3
ذنب قوس 3 ذنب جوزا 3
جدول شرف و هبوط ستارگان (از شرح نصاب
الصبیان پس از مقابله با جدول شرف ستارگان
در التفهیم).
- هبوط کواکب؛ هبوط ستاره.

هبوط کردن.

[هُ کَ دَ] (مص مرکب)فرود آمدن. نزول کردن. (ناظم الاطباء). به زیر آمدن. فروافتادن. از بلندی به پستی آمدن. هبوط نمودن.

هبوط نمودن.

[هُ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) فرود آمدن. نزول کردن. به زیر آمدن. فروافتادن. از بلندی به پستی گراییدن. هبوط کردن: مانند شدیدالقوی که از فوق سما بر سطح غبرا هبوط نماید، پایین آمدند. (عالی شیرازی از ارمغان آصفی).

هبوع.

[هُ] (ع مص) گردن دراز کرده رفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). گردن دراز کرده رفتن شتر. (معجم متن اللغة). || کند رفتن خر. (معجم متن اللغة). کند رفتن خر و جز آن. (اقرب الموارد). || بشتاب رفتن و با کمک گردن رفتن. (اقرب الموارد). || بناگاه فراپیش آمدن قوم از هرجای. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبوع.

[هُ] (ع اِمص) رفتار خر کند که تیزرو نباشد. (ناظم الاطباء). رفتار خر خاصة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بناگاه فراپیش آمدگی قوم از هرجای. (ناظم الاطباء).

هبوع.

[هَ] (ع ص) شتری که در رفتن شتاب کند و با کمک گردن رود. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). ابن اعرابی گوید :
و انی لاطوی الکشح من دون ما انطوی
و اقعط بالخرق الهبوع المراجم.

هبوغ.

[هُ] (ع مص) به خواب رفتن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). خوابیدن. (اقرب الموارد) (لسان العرب) (معجم متن اللغة). || خوابیدن اندک در روز. یک لحظه خوابیدن از روز. خواب در روز هر قدر که باشد. (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || اندک خوابیدن مطلقاً. خوابیدن اندک هر وقت که باشد. اسم آن: هبغة. (معجم متن اللغة) (لسان العرب).

هبول.

[هَ] (ع ص) زن گم کرده فرزند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). المرأة الثکول. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). ثاکلة. || زن بی فرزند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). زنی که فرزندی برایش باقی نماند. (معجم متن اللغة) (لسان العرب).

هبول.

(1) [هَ] (اِخ) پادشاهی است از پادشاهان عرب و آن را هبولة یا ابن هبولة نیز گویند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نام پادشاهی مر تازیان را و آن را ابن الهبولة و ابن هبولة نیز گویند. (ناظم الاطباء). رجوع به هبولة (ابن...) شود.
(1) - ناظم الاطباء این اسم را «ابن الهبول» آورده است.

هبولنگ.

[] (اِ)(1) ترف. قره قروت. کشک سیاه. هلباک. لیولنگ. پنیرتن. (لغت فرس اسدی).
(1) - در لغت فرس، این کلمه ذیل لیولنگ و مترادف با آن و به معنی آنکه ترف باشد آمده، و فقط در یکی از نسخ لغت فرس دیده شده است. عباس اقبال مصحح لغت فرس در حاشیهء ص300 این موضوع را متذکر گردیده و نوشته است که: «در فرهنگهای دیگر «برف» ضبط کرده اند به معنی ثلج عربی و آن ظاهراً اشتباه است».

هبولة.

[هَ لَ] (اِخ) (ابن...) ابن الهبولة، پادشاهی از پادشاهان عرب که قبل از غسان بوده است. (معجم متن اللغة).

هبون.

[هَ] (ع اِ) عنکبوت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبوة.

[هَ وَ] (ع اِ) گرد خاک و تیرگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). ج، هَبَوات. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد)، اهباء. (معجم متن اللغة).

هبة.

[هِ بَ] (ع مص، اِمص) (از «وه ب») بخشش و انعام. (ناظم الاطباء) (ترجمان علامهء جرجانی). بخشیدن چیزی را. (منتهی الارب). بخشیدن و دادن چیزی بلاعوض. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). التبرع تملیک العین بلاعوض. (تعریفات). || در اصطلاح شرع اسلام: هی العقد المقتضی لتملیک العین من غیر عوض منجزا مجرداً عن القربة. (شرایع محقق حلی).
هبه در قانون مدنی ایران: قانون مدنی ایران هبه را در مادهء 795 به این طریق تعریف میکند: هبه عقدی است که به موجب آن یک نفر مالی را مجاناً به کس دیگری تملیک میکند. تملیک کننده را واهب، طرف دیگر را متهب و مالی را که مورد هبة است عین موهوبه میگویند.» هبه بر دو قسم است: یکی قابل رجوع و دیگری غیرقابل رجوع. هبه ای که بموجب قباله که هبه نامه نامیده میشود صورت گیرد و قبالهء آن ثبت شود قابل ارجاع نیست ولی هبه ای که مقبوض نباشد قابل ارجاع است.
هبه در حقوق روم: موضوع خانواده نزد رومیان قدیم اهمیتی فوق العاده داشته است و سیاستمداران و مقننین روم همواره سعی داشته اند که اساس خانواده را محکمتر نموده و آن را از موجبات زوال و تزلزل محفوظ دارند و به این جهت رومیان کام طرفدار هبه نبوده و آن را با نظر غیرمساعد نگاه میکردند و هبه را جز در موارد خاص و یا شرایط سخت تجویز نمیکردند. بنابراین دو نوع تضمین وثیقه در مورد هبه وجود داشت. 1 - قدیمترین قانونی که در خصوص هبه در روم وضع شده بود قانون سینسیا(1) است. قانون مزبور از طرفی عقد هبه را از سایر عقود کام مجزا و از طرف دیگر آن را خواه از حیث مقدار و خواه از حیث اشخاص محدود کرده بود نکتهء قابل ذکر این است که قانون مزبور هیچ نوع ضمانت اجراء در موارد تخلف از آن پیش بینی نکرده بود. 2 - ثبت قبالهء هبه(2). یکی از تشریفاتی که ممکن است باعث جدی بودن عمل هبه و سبب تأمل و تفکر واهب بشود ثبت قبالهء هبه است. قوانین ثبت قبالهء هبه در زمان کنستانس کلوری و کنستانتین وضع شد ولی در عهد امپراتوری ژوستینین بموجب فرمانی که صادر کرد ثبت قبالهء هبه وقتی اجباری بود که میزان آن از 500 شاهی طلا تجاوز کند.
هبه در حقوق ایران باستان: در کتب تاریخ ایران باستان اطلاعات مهم و مفصلی در باب هبه وجود ندارد. تنها ممکن است از کتاب روایات که جزء کتب خطی کتابخانهء ملی پاریس است و همچنین از تحقیقات پرفسور بارتولمه، مطالب بسیار مختصری در خصوص هبة به دست آورد. هبه چنانکه از روایات استنباط میشود یکی از نتایج تکامل تاریخی مسالهء اپرماند(3) است که در حقیقت عبارت از وصیت، به معنی امروزی در حقوق ایران میباشد. اپرماند عبارت از مالی بود که متوفی در وصیت نامهء خود به کسی میداد و این اپرماند به تدریج به صورت هبه درآمده و دارای همان خواصی است که پوتلاچ(4)به معنی هبه در زمان قدیم داشته است. در ایران قدیم متهب در صورت قبول هبه متعهد میشد که در مواقع لزوم عین مال و یا مثل آن و یا اینکه دو برابر آن را بر حسب موارد، بواهب و یا وارث مسترد دارد و معمو عمل هبة در روز اول هر سال و یا در اعیاد خصوصاً عید میترا صورت میگرفته و همان روز اسامی طرفین در دفتری ثبت میشده است. (از حقوق مدنی تألیف موسی عمید) (از ترجمهء النهایة فی مجردالفقه و الفتاوی).
(1) - Sincia.
(2) - Insinuatio.
(3) - aparmand.
(4) - potlach.

هبة.

[هِ بَ] (ع اِ) عطیه و هدیه ای که خالی از غرض یا عوض باشد. (معجم متن اللغة). ج، هِبات. (اقرب الموارد).

هبة.

[هَبْ بَ] (ع اِ) یک مرتبه. یک بار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد): رایته هبة؛ دیدم او را یک بار در تمام عمر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). || ساعتی که از پگاه باقی باشد. || مدتی از روزگار. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || هیجان نر برای گشنی. (معجم متن اللغة). || روانی شمشیر و نیزه در ضریبه و درخش آن. گفته میشود «سیف ذوهبة». (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). و «احذر هبة السیف». (اقرب الموارد).

هبة.

[هِبْ بَ] (ع اِ) نوع. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد. || حال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوع و هیئت از وزیدن باد. (ناظم الاطباء). حال وزش باد. (معجم متن اللغة). || روانی شمشیر و نیزه در ضریبه و درخش آن. گفته میشود: سیف ذوهبة. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). روانی شمشیر در ضریبه و درخشش آن. (معجم متن اللغة): للسیف هبة. (اقرب الموارد). || پاره ای از جامه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || جامهء کهنه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || ساعتی که از پگاه باقی باشد. || مدتی از روزگار. گفته میشود: عشنا هبة؛ مدتی از زمان. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هبة.

[هَ / هِبْ بَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب): هب السیف الشی ء هبة؛ برید شمشیر آن چیز را. (اقرب الموارد). || به حرکت درآوردن شمشیر چیزی را. جنبانیدن شمشیر چیزی را. (معجم متن اللغة). || جنبیدن و به حرکت درآمدن شمشیر. (معجم متن اللغة).

هبة.

[هِبْ بَ] (ع مص) بانگ کردن تکه وقت گشنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بانگ کردن برای گشنی. (معجم متن اللغة). || تیز شدن تکه برای گشنی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بهیجان آمدن برای گشنی. (معجم متن اللغة). || خواندن گشن را بگشنی. (معجم متن اللغة).

هبة.

[هِ بَ] (اِخ) ابن محمد الفخربن یوسف بن منصور. ملقب به بهاءالدین و معروف به ابن الفخر. از امرای دولت رسولی بود. در سال 790 ه . ق. به امارت شهر زبید منصوب گشت و تا آخر عمر (796 ه . ق.) در این سمت باقی بود. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص55).

هبه.

[هِ بَ] (ع مص) بخشیدن. دادن. (دهار) (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (غیاث). رجوع به هبة شود.

هبه.

[هِ بَ / بِ] (از ع اِمص) بخشش و انعام. (ناظم الاطباء). دهش. عطا. داد. رجوع به هبت (هبة) شود.

هبه.

[هِ بَ] (ع اِ) آنچه که ببخشند. (مهذب الاسماء). جایزه. عطیه. رجوع به هبة شود.

هبه.

[هِ بِ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان ربة النوع جوانی است. وی دختر مشتری و هرا(2)میباشد و متصدی ساقیگری ربة النوع بوده، روزی در اثناء انجام وظیفه از عمل خود شرمسار شد و از شغل خود سرباز زد و به محفل خدایان داخل نگشت، لاجرم مشتری وظیفهء او را به جوانی موسوم به گانیمد(3)تفویض کرد. هرکول، پهلوان افسانه ای یونان در موقع عروج به آسمان با هبه ازدواج کرد. در قورنته معبدی مخصوص به وی وجود داشت. (از قاموس الاعلام ترکی) (از دایرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hebe. (2) - Hera در افسانه های یونان، ملکهء خدایان و خواهر و همسر زئوس (مشتری) میباشد.
(3) - Ganymede.

هبه.

[هِ / هَبْ بَ] (ع اِ) رجوع به هِبَّة و هَبَّة شود.

هبهاب.

[هَ] (ع ص) تیزرو. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). ج، هَباهیب. (ناظم الاطباء). || نیک بانگ و فریاد کننده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). بانگ و فریاد کننده. (اقرب الموارد). || (اِ) سراب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کوراب. (مهذب الاسماء). || بازیی است مر کودکان را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بازی است مر کودکان تازی را. (ناظم الاطباء). بازی است مر کودکان عراق را. (لسان العرب).

هبة الرحمان.

[هِ بَ تُرْرَ] (اِخ) ابن عبدالواحدبن ابی القاسم عبدالکریم بن هوازن القشیری نیشابوری، مکنی به ابوالاسعد معروف به ابن قشیری. خطیب نیشابور بود. به سال 460 ه . ق. به دنیا آمد. ابن عساکر و ابن سمعانی و دیگران از وی روایت کرده اند. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج9 ص55).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) (مولانا...) از عرفا و متصوفهء قرن هفتم هجری که به وفور علم و صلاح معروف بوده. وی از مردم ترکستان و هنگامی که غازان خان در خراسان حکومت داشت به ایران آمد و به خدمت پادشاه رسید. غازان خان مقدم وی را گرامی شمرد و از ملازمان و خاصان خود گردانید. هبة الله لغت سریانی و ترکی نیکو میدانست و به اصطلاحات متصوفه و مشایخ واقف بود و امثال و حکایات بسیار از ایشان در خاطر داشت. وی تا آخر عمر خود ملازم غازان خان بود و پس از مرگ در تبریز به خاک سپرده شد. (از حبیب السیر ج2 ص190).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن محمد بن هبة الله الامین الانصاری الدمشقی، مکنی به ابومحمد و معروف به ابن الاکفانی، از حافظان حدیث و تاریخدان و شافعی بود. به سال 444 ه . ق. به دنیا آمد و در سال 524 ه . ق. به دمشق وفات یافت. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج9 ص56).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن احمدبن معلی بن محمود الطرازی ترکستانی ملقب به شجاع الدین، از فقهای حنفی، به سال 671 ه . ق. در شهر طراز در ترکستان به دنیا آمد و به دمشق رحل اقامت افکند و در همانجا به سال 733 ه . ق. درگذشت. از آثار اوست: «شرح الجامع الکبیر»، «تبصرة الاسرار فی شرح المنار»، «شرح عقیدة الطحاوی» «الغرر»، «المثال» و «الارشاد». (الاعلام زرکلی چ 2 ج9 ص56).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن البتکین، مکنی به ابوطاهر. حاجب خوارزمشاه و صاحب جیش وی بوده است. ابوعلی جعفری در مدح او قصیده ای دراز که از سیصد بیت متجاوز است سروده و در آن گوید:
اشرب علی ذکری امری ساد جمیع الحجبة
من حاجب شهم جلیل حاتمی الموهبة
من صاحب الجیش یسمی هبة الله هبه
ذی الخلق السهل السجیح و الندی فی المسعبة.
(از تاریخ بیهقی ص164).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن الیاس. برادر موفق الدین اسعدبن الیاس بن مطران طبیب معروف که وی نیز به شغل طبابت اشتغال داشت. (عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج2 ص180).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن جعفربن سناء الملک ابی عبدالله محمد بن هبة الله السعدی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به قاضی سعید. از فضلا و شعرای بزرگ مصر، به سال 545 در مصر به دنیا آمد مدتی در دیوان انشاء مصر خدمت کرد، شعری نیکو و نثری شیوا داشت. از آثار اوست «فصوص الفصول» که در آن بسیاری از منشآت کاتبان همعصر خود بخصوص قاضی فاضل را جمع کرده است. دیوانی به نام «درالطراز» و کتاب «روح الحیوان» که مختصری از کتاب الحیوان جاحظ است و «دیوان اشعار» و نیز قسمت دوم از منظومه ای در «جنگهای رسول» که در کتابخانهء ظاهریه دمشق مضبوط است ممکن است از وی باشد. از اشعار اوست:
و من کل شی ء قد صحوت سوی هوی
اقام عذولی بالملام و اقعدا
اذا وصل من اهواه لم یک مسعدی
فلیت عذولی کان بالصمت مسعدا
یحب حبیبی من یکون مفنداً
فیالیتنی کنت العذول المفندا
و قال لقد «آنست ناراً» بخده
فقلت: و انی ما «وجدت بهاهدی».
(از معجم الادباء ج19 ص270) (از الاعلام زرکلی چ 2 ج9 ص57). و رجوع به ابن سناءالملک شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حامدبن احمدبن ایوب بن علی بن ایوب، مکنی به ابومنصور و معروف به عمیدالرؤسا. ادیبی فاضل و نحوی و لغوی و شاعر بود. وی نزد ابوالحسن علی بن عبدالرحیم الرقی معروف به ابن عصار ادب آموخت و مقامات را از ابن النقور یاد گرفت و از وی روایت کرد. هبة الله صاحب نظم و نثر بود و به وجه الدویبة لقب میکرد. در شهر خود دارای احترامی تمام بود و ریاست اداری آن را داشت. وی مرجع اهل علم و ادب بود. به سال 610 ه .ق. وفات یافت. (معجم الادباء ج19 ص264).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن، مکنی به ابوالحسن معروف به حاجب. رجوع به حاجب (هبة الله...) شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بن علی، مکنی به ابونصر و ملقب به تاج الرؤسا. رجوع به تاج الرؤسا شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن بن منصور طبری رازی اللالکائی. از حافظان حدیث و از فقهای شافعی. اهل طبرستان بود ولی در بغداد رحل اقامت افکند و در آخر عمر به دینور رفت و در همانجا به سال 418 وفات یافت. از آثار اوست: «شرح السنة» در دو مجلد و کتاب «السنن». کتاب اخیر شاید همان کتابی باشد که بروکلمن آن را «حجج اصول اهل السنة و الجماعة» نامیده است، «اسماء رجال الصحیحین» و «کرامات اولیاء». (از اعلام زرکلی چ 3 ج9 ص57).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسن علاف، مکنی به ابوبکر از صوفیهء قرن چهارم و از مردم شیراز بود. گویند که شیخ کبیر ابوعبدالله محمد بن خفیف، صوفی مشهور (متوفی به سال 371 ه . ق.) به مریدان خود وصیت کرد که پس از مرگ، شیخ ابوبکر علاف بر وی نماز گزارد. و چون شیخ کبیر درگذشت، شیخ ابوبکر بر وی نماز گزارد. سال وفات وی در شدالازار با جملهء، «توفی فی سنة ... و ثمانین و اربعمائه آمده یعنی جای آحاد خالی است ولی در شیرازنامه به سال 480 ذکر گردیده، علامهء فقید محمد قزوینی در حواشی و اضافات شدالازار ص 488 می نویسد: «این تاریخ 480 یا چهارصدوهشتاد و اند که در شیرازنامه و در کتاب حاضر (شدالازار) برای وفات شیخ ابوبکر علاف مسطور است بنحو قطع و یقین و حتم و بدون هیچ تردید و تأملی غلط بسیار فاحش بزرگ واضحی است که از نساخ شیرازنامه یا از نساخ مأخذی که شیرازنامه از آن نقل کرده سرزده است و مؤلف کتاب حاضر (شدالازار) نیز علی العمیاء متابعت شیرازنامه را نموده و بکلی از محالات و ممتنعات عادی است که ابوبکر علاف تا سنهء 480 در حیات بوده باشد زیرا که او وفات شیخ کبیر به اکثریت نزدیک به اتفاق مورخین در سنهء 371 بوده است، پس اگر فرض کنیم که سن شیخ ابوبکر علاف در وقتی که در 23 رمضان سنهء 371 بر جنازهء شیخ کبیر نماز میگزارده به اقل تقدیرات ممکنه در امثال این موارد بیست سال هم بوده، در آن صورت چگونه ممکن خواهد بود که وی باز تا سنهء 480 یعنی تا صدونه سال دیگر در حیات بوده و در نتیجه صدوبیست ونه سال عمر کرده باشد، و این فرض بیست سالگی برای ابوبکر علاف برای مجرد تقریب به ذهن است و الا چنانکه در دلیل دوم بیان خواهیم کرد ما از خارج بنحو قطع و یقین میدانیم که سن وی در سال وفات شیخ کبیر یعنی در سنهء 371 ه .ق. مبلغی از شصت هم متجاوز بوده است و در این صورت اگر او به طبق شیرازنامه و شدالازار در سنهء 480 یا 480 و اند وفات یافته باشد بحداقل صدوشصت ونه سال عمر کرده خواهد بود. ثانیاً سمعانی در انساب در نسبت «الازرکانی» به تقدیم زاء معجمه بر راء مهمله ص28 ب در شرح احوال عبدالله بن جعفر ازرکانی گوید: «ابو [ عبدالرحمان ]عبدالله بن جعفر الازرکانی ذکره ابوعبدالله محمد بن [ عبد ] العزیز الشیرازی الحافظ فی تاریخ فارس و قال یروی عن شاذان و الزیاد آباذی روی عنه جماعة من اهل شیراز ابوبکربن اسحاق و ابوعبدالله بن خفیف و ابوبکر العلاف و احمدبن جعفر الصوفی و احمدبن عبدان الحافظ، توفی بسبع لیال خلت من ذی الحجه سنة احدی عشرة و ثلثمائه» - انتهی. پس چنانکه ملاحظه میشود ابوبکر علاف به تصریح سمعانی از کسی روایت میکند که در سنهء 311 وفایت یافته بوده یعنی از عبدالله بن جعفر ازرکانی، پس بالضروره خود ابوبکر علاف مدتی قبل از 311 لابد متولد شده بوده و بنابراین اگر باز تا سنهء 480 یعنی تا 169 سال دیگر در حیات بوده است عمر او متجاوز از 169 سال خواهد بود. ثالثاً خود مؤلف کتاب حاضر (شدالازار) در ص116 در ترجمهء همین عبدالله بن جعفر ازرکانی (که وی به صورت «ارزقانی» با قاف عنوان کرده) و وفات او را برخلاف روایت سمعانی در سنهء 340 نگاشته گوید: «و روی عن الشیخ ابی بکر العلاف انه قال ما رأیت اورع منه قال و سألته یوماً ان یخرج الی قراآت ابی حاتم السجستانی فقال ترکتها لانی لم ارها من سلاح الاَخره... توفی فی سنة اربعین و ثلثمائه الخ». پس چنانکه مشاهده میشود ابوبکر علاف به تصریح خود مؤلف شدالازار با کسی معاصر و محشور بوده (یعنی با ازرقانی مزبور) که در سنهء 340 وفات یافته بوده، پس اگر سن وی در سال وفات ازرقانی به اقل تقدیرات در حدود بیست سالگی هم بوده و اگر قبول کنیم بطبق شیرازنامه و شدالازار که وی در سنهء 480 یا 480 و اند وفات نموده بوده لازمهء ضروری این دو فقره این میشود که ابوبکر علاف بایستی به حداقل صدوشصت سال عمر کرده باشد. از مجموع سه دلیل مذکور در فوق بحد بداهت واضح و آشکار شد که تاریخ 480 برای وفات ابوبکر علاف از محالات و ممتنعات و غلط صرف و اشتباه محض است و بهیچوجه من الوجوه قابل هیچگونه توجیه و تأویلی نیست و بنحو قطع و حتم و یقین تاریخ مزبور از روی حساب و مقایسه با سایر وقایع حیات ابوبکر علاف و معاصرینش قریب صد سال مؤخرتر از عصری است که وفات ابوبکر علاف در آن عصر ممکن است روی داده باشد، بنابراین قهراً این راه حل به ذهن متبادر میشود که بظن بسیار قوی بلکه تقریباً بنحو قطع و یقین، کلمهء «اربعمائه» و در تاریخ وفات ابوبکر علاف که در شیرازنامه و شدالازار مرقوم است یعنی «ثمانین و اربعمائة» صاف و ساده سهو یکی از نساخ نسخ قدیمهء شیرازنامه یا مأخذ منقول عنه شیرازنامه بوده است که به جای «ثلثمائة» اربعمائة از قلم او در رفته بوده است و بعدها علی العمیاء این غلط در سایر نسخ متأخره کتاب مزبور و از روی آن در کتاب حاضر یعنی شدالازار تکرار شده است. و بدین طریق جمیع اشکالات و تناقضات مذکور در فوق خود بخود حل میشود و دیگر هیچ جای اعتراضی و ایرادی در بین باقی نمیماند، و یکی از قرائنی که ما برای صحت این حدس خود گمان میکنیم به دست آورده ایم فقرهء ذیل است: در معجم الادباء یاقوت ج7 ص240 ترجمهء احوال کسی مذکور است بعنوان هبة اللهبن الحسین ابوبکربن العلاف الشیرازی که در سنهء 377 در شیراز در حدود سن نودسالگی وفات یافته است، این شخص مذکور در معجم الادبا با ابوبکر علاف هبة اللهبن الحسن که شرح احوال او در شیراز نامه ص112 و شدالازار ص80 مذکور است، در جمیع مشخصات و ممیزات (به استثناء نام پدر) یعنی در اسم هبة الله و کنیهء ابوبکر و نسبت خود او یا پدر او علاف و در زمان و مکان که هر دو در حدود 380 در شیراز وفات یافته اند بکلی با هم متحدند، باقی میماند نام پدر که معجم الادباء «حسین» مرقوم است و در شیرازنامه و شدالازار «حسن» و امر در آن نیز بسیار سهل است چه همه کس میداند که این دو نام حسن و حسین بواسطهء کمال تشابه خطی با یکدیگر غالباً در کتب تواریخ و رجال بیکدیگر تصحیف میشوند، بنابراین تقریباً بنحو قطع و یقین میتوان ادعا نمود که شخص مذکور در معجم الادباء از یک طرف و در شیرازنامه و شدالازار از طرف دیگر عیناً با هم یکی باید باشند و اگر این حدس ما صحیح باشد (و تمام امارات و قرائن مذکوره در فوق مؤید صحت آن است) تفاوت بین دو تاریخ وفات یعنی سنهء 377 مذکور در معجم الادباء و سنهء 380 مذکور در شیرازنامه و شدالازار بعد از اصلاح 400 به 300 فقط سه سال خواهد بود و این مقدار قلیل اختلاف در تاریخ سوانح احوال اشخاص از قبیل ولادت و وفات و مسافرت و مهاجرت و امثال ذلک امری است بغایت عادی و کثیرالوقوع و کتب تواریخ و رجال مشحون بدان است». (شدالازار ص80 و 488).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین بن علاف شیرازی، مکنی به ابوبکر، نحوی و شاعر و ادیب فاضل و در علوم عصر خود وارد بود. وی بخراسان و ماوراءالنهر سفر کرد. از حمادبن مدرک و غیره حدیث شنید و حافظ ابوعبدالله بن حاکم از وی استماع حدیث کرد و نام وی را در تاریخ نیشابور آورده است. هبة الله در سال 377 در شیراز وفات یافت. عمرش از نود متجاوز بود و مویش سپید نشده بود. از اشعار اوست:
الام و فیم یظلمنی شبابی
و یلبس لمتی حکک الغراب
و آمل شعرة بیضاء تبدو
بدو البدر من خلل السحاب
وادعی الشیخ ممتلئا شبابا
کذی ظمأ یعلل بالسراب
فیا هلکی هنا لک من مشیبی
و یا خجلی هنالک و اکتئابی
الایا خاضب الشیب المعنی
اعنی فی الشباب علی الخضاب
فکافور المشیب اجل عندی
و فی فودی من مسک الشباب
و این من الصباح ظلام لیل
و این من الرباب دجی ضباب
الام من یشتری منی شباباً
بشیب و اسوداد باشهباب.
(از معجم الادباء ج19 ص272) (از یتیمة الدهر ج3 ص230). و رجوع به هبة اللهبن حسن علاف شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین بن محمد سلمانی، ملقب به معین الدین. از فضلای نیمهء اول قرن هشتم در شیراز بود. وی شرحی بر مقدمهء برهانیه که در علم خلاف و تألیف محمد نسفی است، نوشته. صاحب شدالازار در ترجمهء وی مینویسد که او را تصانیف فائقه و رسائل رائقه است. شاعری در وصف وی گوید:
کانما الدهر تاج و هو درته
و الملک و العد کف و هو خاتمه
و البر و البحر و الاقلام اجمعها
و الخلق و الفلک الدوار خادمه.
وفاتش به سال 758 ه . ق. در شیراز اتفاق افتاد. محمد قزوینی در حاشیهء ص178 شدالازار، این هبة الله را از اعقاب فقیه صائن الدین حسین بن محمد بن سلمان صاحب کتاب تاریخ مشایخ فارس که در طریقت پیرو شیخ شهاب الدین سهروردی بوده و خرقه از دست وی پوشیده، نوشته است. (شدالازار ص178).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین بن یوسف اسطرلابی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به بدیع اسطرلابی. فیلسوف و طبیب مشهور و عالم به فلک و ادیب و شاعر قرن 6 هجری بوده. ابن عبری وی را اصفهانی ذکر کرده و نام وی را هبة الله اصفهانی آورده است و گوید که در وسط قرن ششم، سه تن از اطبای بزرگ از سه ملت شهرت جهانی داشتند، این هر سه نامشان هبة الله و در حقیقت هبه و بخشش خداوند بوده اند که عبارتند از: هبة اللهبن صاعدبن تلمیذ از نصاری، هبة اللهبن ملکا از یهود و هبة اللهبن حسین از مسلمین. (الاعلام زرکلی چ 2 ج9 ص58). از اشعار اوست:
و ذوهیئة یزهو بخال مهندس
أموت به فی کل وقت و ابعث
محیط بأوصاف الملاحة وجهه
کان به اقلیدساً یتحدث
فعارضه خط استواء و خاله
به نقطة و الخد شکل مثلث.
سالی در بغداد برف فراوانی بارید، راجع به آن گوید:
اهدی لمجلسک الشریف و أنما
اهدی له ماحزت من نعمائه
کالبحر یمطره السحاب و ماله
فضل علیه لانه من مائه.
(از معجم الادباء ج19 ص275). و رجوع به اسطرلابی (هبة الله...) شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن حسین داری، مکنی به ابونصر، شاعری از خانوادهء داریان بیهق بود. رجوع به تاریخ بیهق ص116 شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن زیدبن حسن بن افرائیم بن یعقوب بن جمیع، مکنی به ابوالعشائر و ملقب به شمس الریاسة اسرائیلی. طبیب معروف مصری در قرن ششم هجری است. رجوع به ابن جمیع (موفق ابوالعشایر هبة الله...) شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن سعید، مکنی به ابوالحسن. طبیب مقتفی خلیفهء عباسی و استاد ابن تلمیذ. رجوع به ابوالحسن (هبة اللهبن سعید) شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن سلامة بن نصربن علی، مکنی به ابوالقاسم. مفسر و نحوی از مردم بغداد بود و حلقهء درسی در جامع منصور داشت. به سال 410 ه . ق. درگذشت. از آثار اوست: «الناسخ و المنسوخ فی القرآن» که کتاب کوچکی است از روایت ابومحمد رزق اللهبن عبدالوهاب بن عبدالعزیز التمیمی و کتاب «المسائل المنثورة» در نحو و تفسیر. (از اعلام زرکلی ج9 ص59).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن صاعدبن هبة اللهبن ابراهیم بغدادی نصرانی، مکنی به ابوالحسن و ملقب به موفق الدین امین الدوله و معروف به ابن تلمیذ. رجوع به ابن تلمیذ (موفق الدین...) شود. از اشعار اوست:
لوکان یحسن غصن البان مشیتها
تاوداً لحکاها غیر محتشم
فی صدرها کوکباً نور اقلهما
رکنان مالمسا من کف مستلم
صانتهما فی حریر من غلائلها
فتلک فی الحل و الرکنان فی الحرم.
(از معجم الادباء ج19 ص281).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن صاعد فائزی، ملقب به شرف الدین، از وزراء دولت ممالیک بحری در مصر، در جوانی نصرانی بوده و به اسعد لقب میکرد، سپس اسلام آورد و به خدمت الفائز ابراهیم بن ابوبکر در آمد و نسبت خود «فائزی» را از او گرفت. پس از فائز، به الکامل پس از او به پسرش الصالح خدمت کرد - المعز وی را به وزارت برگزید و بدان سبب به ثروت و تمکن عظیم رسید. بعد از قتل المعز، هبة الله چند روزی وزیر منصور پسر المعز بود ولی سیف الدین «قطز» مدبر دولت منصور وی را به زندان انداخت و او را خفه کرد (655 ه . ق.). وی به بزرگ منشی و کرم توصیف شده و ناصرالدین بن منیر (قاضی اسکندریه) در قصیده ای دربارهء وی گوید:
لئن غبت عن عینی و شطت بک النوی
فما زلت استجلیک بالوهم فی فکری.
(از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص60).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن صدقة بن هبة اللهبن ثابت بن عصفور الازجی الصائغ معروف به ابن عصفور، از فضلای بغداد به سال 500 ه . ق. به دنیا آمد و در پیری علم آموخت. وی کتابی در رد علی بن محمد بن عقیل، مکنی به ابوالوفاء، تصنیف کرد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص60).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالرحیم بن ابراهیم بن البارزی الجهنی الحموی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به شرف الدین و معروف به ابن البارزی. محدث و از فقهای شافعی بود. به سال 645 در حماة متولد شد. وی مدتها منصب قضاء موطن خود را داشت. در پیری به بصره رفت و به سال 738 ه . ق. وفات یافت. وی نود و چند کتاب تألیف کرد که از آنجمله: «تجرید جامع الاصول فی احادیث الرسول» و «الشرعة فی القراآت السبعه» و «الفریدة البارزیه فی شرح الشاطبیة» و «البستان فی تفسیر القرآن» و «روضات جنات المحبین» در 12 جلد و «الناسخ و المنسوخ» و «ضبط غریب الحدیث» در دو مجلد. و «بدیع القرآن» و «رموز الکنوز» را که منظومه ای است در فقه، میتوان نام برد. (از اعلام زرکلی چ جدید ج9 ص60). و رجوع به ابوالقاسم (هبة الله...) شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالله بن سید الکل قفطی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به بهاءالدین، مفسر و محدث مصری و از فقهای شافعی بود. به سال 600 ه . ق. در قفط (مصر علیا) متولد شد. مدتی منصب قضاء شهر قوص را داشت و پس از آن به اسنا رفت و به مقام قضاوت این شهر و ریاست و مدرسی مدرسهء معزیة نایل گشت. سرانجام دست از مشاغل دنیاوی بشست و به علم و عبادت پرداخت تا در سال 697(1) ه . ق. به اسنا درگذشت. از آثار اوست: «نزهة الالباب فی شرح عمدة الطلاب» در دو مجلد در حدیث، «شرح الهادی» در فقه، در 5 مجلد، «انباء المستطابه فی فضل الصحابة و القرابة»، «الدرایة لاحکام الرعایة» که مختصری است از «الرعایة» محاسبی، «الفرایض و الجبر و المقابله»، «التفسیر» و «شرح مقدمة المطرز» در نحو وی، غیر از «ابن القفطی» علی بن یوسف، صاحب کتابهای انباءالرواة و اخبار الحکماست. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص161). و رجوع به ابن سید الکل شود.
(1) - در لغت نامه ذیل «ابن سید الکل» تاریخ وفات بغلط 997 چاپ شده است.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن عبدالله بن کامل، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن کامل. داعی الدعاة فاطمیان (عبیدیان) در مصر بود و در اواخر دولت ایشان قاضی القضاة مصر شد. وی به فخرالامناء لقب میکرد. در ادب و شعر دستی داشت. ابن قاضی شهبة گوید که وی از کبار علماء دولت مصر بود و هنگامی که حکومت ایشان منقرض گشت، وی یکی از هشت تنی بود که برای برگرداندن دولت بنی عبید میکوشیدند و سرانجام صلاح الدین آنان را به دار آویخت (569 ه . ق.). (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص61).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) (شیرازی) ابن عبدالوارث بن علی شیرازی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن بوذی، مورخ و از ثقات حافظان حدیث بود. وی در خراسان، عراق، حرمین، یمن، مصر، شام، الجزیره، فارس و جبال استماع حدیث کرد. کتاب «تاریخ شیراز» از اوست و احادیثی نیز نقل کرد. سرانجام به سال 485 ه . ق. به مرو درگذشت. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص61).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن ثابت بن مسعود انصاری خزرجی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به بوصیری، کاتب و ادیب و محدث مصری به سال 506 ه .ق. در مصر به دنیا آمد. از ابوصادق مدینی و محمد بن برکات سعیدی حدیث شنید و خود در قاهره و اسکندریه حدیث گفت. ابن قاضی شهبة گوید که وی تندخو و بداخلاق و به کری گوش مبتلا بود. از اوست: کتاب «مختصر فی علم الناسخ و المنسوخ». در سال 598 درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص63) (از حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص172).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن جعفر عجلی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن ماکولا، از احفاد ابودلف عجلی، در سال 423 ه . ق. به وزارت جلال الدوله بویهی رسید. وی پدر ابونصر علی بن هبة الله مورخ معروف است. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص62). و رجوع به ابن ماکولا شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن حسین اتردی، مکنی به ابوالغنائم، طبیب و حکیم عراقی. از مردم بغداد، و در طب به استادی و حذاقت و جودت علم و عمل مشهور بود. وی بر کتب طبی و فلسفی تعلیقات و حواشی نوشته و نیز کتابی دربارهء «لذت در خواب در چه وقت حاصل میشود» برای ابونصر تکریتی پزشک ابن مروان تألیف کرد. (عیون الانباء فی طبقات الاطباء ج1 ص297).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن عرام الربعی الاسوانی و الصعیدی، مکنی به ابومحمد، ادیب و شاعر معروف مصری، اهل صعید (مصرعلیا) بود. دیوان اشعارش را خود به ترتیب حروف مرتب کرد به سال 550 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص62). از اشعار اوست:
لاعز للمرء الا فی مواطنه
والذل غایة مایلقی من اغتربا
باقنع بماکان من رزق تعیش به
بحیث انت و کن للبین مجتنبا
و اعلم یقیناً بان الرزق یطلب من
لم یطلب الرزق ایماناً کمن طلباء.
(از معجم الادباء ج19 ص285).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن محمد بن احمد بغدادی، مکنی به ابونصر، از حافظان حدیث، به سال 402 به دنیا آمد. وی دارای کتب و تصانیف و خطبه های فراوانی است. به سال 482 ه .ق. وفات یافت. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص62).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن محمد حسنی بغدادی، مکنی به ابوالسعادات شریف و معروف به ابن شجری، از ائمهء لغت و عالم به ادب و احوال عرب بود. به سال 450 در بغداد متولد شد و در 542 ه .ق. در همان شهر درگذشت. وی مردی خوش بیان و فصیح بود و نسبت او به «شجره» است که از قراء مدینه میباشد. از جملهء آثار اوست: «دیوان شعر» و کتب «ما اتفق لفظه واختلف معناه» و جز آنها. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص62). و رجوع به ابن شجری شود. از اشعار اوست:
هل الوجد خاف و الدموع شهود
و هل مکذب قول الوشاة جحود
و حتی متی تفنی شئونک بالبکا
و قد حدّ حدّاً للبکاء لبید
و انی و ان لانت قناتی لضعفها
لذو مرة فی النائبات شدید.
(از معجم الادباء ج19 ص284).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن علی بن ملکاء بلدی، مکنی به ابوالبرکات و ملقب به اوحدالزمان، طبیب و فیلسوف بغدادی به سال 480 به دنیا آمد و به سال 560 ه .ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص63). و رجوع به ابوالبرکات بغدادی شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن عیسی، مکنی به ابوالقاسم، کاتب مترسل و وزیر مهذب الدوله صاحب بطیحة بود. ابن اثیر گوید که وی از کتاب زبردست و مکاتبات او مشهور است. بعضی از شعراء مدایحی دربارهء وی گفته اند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص64).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن فضل بن عبدالعزیزبن قطان، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن قطان، طبیب و شاعر هجوگو و شوخ و بی پروای عراقی در قرن ششم ه . ق. است که بقول عماد اصفهانی هیچکس از زبان او در امان نبود نه خلیفه و نه غیر از او. علاوه بر دیوان اشعار، کتاب کوچکی در عروض به وی نسبت داده اند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص64). و رجوع به ابوالقاسم (هبة اللهبن فضل...) و ابن قطان (ابوالقاسم...) شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن مبارک بن موسی بن علی بن یوسف السقطی، مکنی به ابوالبرکات و معروف به السقطی، مورخ و محدث بغدادی، به سال 445 ه . ق. به بغداد متولد شد. وی به واسط، بصره، کوفه، موصل، اصفهان و جبال مسافرت کرد. از آثار اوست: ذیلی بر تاریخ بغداد خطیب و نیز معجمی از بزرگان بغداد در هشت جلد. به سال 509 در بغداد درگذشت. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص64).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن حسین بن مفرج مقدسی اسکندری، مکنی به ابوالبرکات و ملقب به جمال الدین و معروف به ابن واعظ، از عدول ثغر بود. به سال 605 ه . ق. در 81سالگی وفات یافت. (حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة. جزء 1، ص173).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالله الناشی الکاتب، در ذیل ابوالعباس هبة الله... ترجمهء او به هبة الله... ارجاع شده است. با فحص فراوان، هبة الله ناشی، مکنی به ابوالعباس یافت نشد. به احتمال قوی مقصود، عبدالله بن محمد ناشی، مکنی به ابوالعباس است. برای ترجمهء وی رجوع به عبدالله بن محمد ناشی الانباری و ناشی شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن عبدالواحدبن رواحة حموی، مکنی به ابوالقاسم و ملقب به زکی الدین و معروف به ابن رواحة. ناظر و مدرس مدارس موسوم به رواحیه بود (این دو مدرسه یکی در دمشق و دیگری در حلب واقع و هر دو وقف بر شافعیه شده بود). وفات وی به سال 622 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص64).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن علی بن مطلب، معروف به ابن مطلب و ملقب به ولی الله وزیر المستظهر بالله خلیفهء عباسی بود. رجوع به ابن مطلب شود.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن محمد بن هارون، مکنی به ابوغالب. از شعرای قرن پنجم ه . ق. است. صاحب محاسن اصفهان نام وی را در جزو معاصرین خود آورده است. از اشعار اوست که در وصف اصفهان سروده:
یا اصفهان لقد فقت البلاد بما
حویته من معان حار محصیها
بزنرود الذی یحکی تموجه
میاه دجلة اذ جاشت اوادیها
مصندل الماء وقت المدّ ازرقه
کالکحل ان جزرت امواه وادیها
ینساب کالافعوان الصلّ مطرداً
و دور کردا به یحکی تلویها
خریره کزئیر الاسد اذ فقدت
اشبالها بعدان باتت تراعیها
کأَنه و هلال الافق طرزه
فضیة طرزت بالتبر تمویها
و من ریاض یروق العین رائقها
هن الجنان من الفردوس تشبیها
تضوع ارجاؤها عند الصبا ارجاً
کأَنّما حشیت مسکاً حواشیها
اذا الازاهیر عن اکمامها طلعت
قضی العجائب منها عین رائیها
و اصفر فاقع او ابیض یقق
سبحان خالقها سبحان باریها
و من ثمار تراها من لطایفها
بل من خصائص ما قد رکبت فیها
یا بلدة فاقت الاَفاق اجمعها
براً و بحراً فلا مصر یدانیها
ماءً نمیراً و جواً سججاً ارجاً
و تربةً عطر الکافور یحکیها
هذا و کم من ادیبٍ انشأته اذا
جار الائمة اخزتها دعاویها
و حسبها مفخراً ان الاجل ابا
الفتح المظفر و کافیها و راعیها
قوم له همة شماء قد وطئت
هام الثریا و حازتها مرامیها
احیا معالم آداب احاط بها
خبراً و نوه باسم الفضل تنویها
ممکناً من نواصی العلم مرتقیاً
من البلاغة فی اعلی مراقیها
لازال مشرقة ایام دولته
مادامت الزهر تجری فی مجاریها
یقابل الفلک الجاری اوامره
بالطوع و القدر الماضی یواتیها.
(از ترجمه محاسن اصفهان صص121 - 122).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن معدبن عبدالکریم قرشی دمیاطی، مکنی به ابوالقاسم و معروف به ابن البوری(1)، فقیه، وی نزد ابن ابی عصرون و ابن الخل فقه آموخت و سپس به اسکندریه رفت و در مدرسهء سفلی به تدریس پرداخت به سال 599 ه .ق. درگذشت. (از حسن المحاضرة فی اخبار مصر و القاهرة ص185).
(1) - نسبت است به شهر «بور» در نزدیکی دمیاط.

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن موسی بن داود شیرازی سلمانی، مکنی به ابونصر و معروف به مؤید فی الدین، داعی الدعاة و از پیشوایان و نویسندگان اسماعیلیه، به شیراز متولد گشت و در همانجا دانش آموخت و به مذهب اسماعیلی گروید و به دعوت برای فاطمیان پرداخت. در سال 436 که بر اثر مخالفت عامه احوالش به پریشانی و نابسامانی گرایید، به اهواز شد و مدتی در آنجا اقامت داشت و پس از آن به مصر رفت و در دیوان انشاء مستنصر خلیفهء فاطمی به کار پرداخت. در سال 450 به مرتبهء داعی الدعاتی رسید و به لقب باب الابواب ملقب گشت و برای تبلیغ رهسپار شام گردید. پس از مدتی به مصر برگشت و بعد از تقریباً هشتاد سال زندگی به سال 470 ه .ق. وفات یافت، مستنصر خلیفهء فاطمی بر جسد وی نماز گزارد. نسبت او به سلمان فارسی است و گفته شده است که از نسل اوست و بعضی گویند رتبه و مقام وی در نزد اسماعیلیان مانند رتبه و مقام سلمان فارسی است و از این جهت منسوب به سلمان شده. در حوالی 449 بین وی و ابوالعلاء معری مراسله ای در موضوع گیاهخواری رد و بدل شده که مارگلیوث مستشرق معروف به سال 1902 م. آن را چاپ و منتشر کرده است، هبة الله را آثاری است که از آنجمله است: «المرشد الی ادب الاسماعیلیه»، «المجالس المؤیدیة» در دو جلد، «السیرة المؤیدیة» که در آن بسیاری از اخبار و احوال خود را آورده، مجموعهء اشعار وی به نام «دیوان المؤید فی الدین». و نیز کتابی به فارسی به نام «اساس التأویل» از عربی ترجمه کرده که اصل آن از قاضی نعمان میباشد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص64).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن یحیی، کاتب مهذب الدوله دیلمی بود. (حبیب السیر ج2 ص307).

هبة الله.

[هِ بَ تُلْ لاه] (اِخ) ابن یحیی بن محمد هراس، مکنی به ابوطالب یا ابن هراس، از علمای قرائت، اهل شیراز بود. وی کتابی به نام «البهجة» در قرائتهای هفتگانه تألیف کرده است. وفاتش به سال 580 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص65).

هبة الله بخاری.

[هِ بَ تُلْ لاه هِ بُ] (اِخ)مکنی به ابوالمظفر و ملقب به جلال الدین. از وزراء دولت عباسی، که وزیر الناصرلدین الله خلیفهء عباسی بود. (حبیب السیر ج2 ص327).

هبة الله عباسی.

[هِ بَ تُلْ لاه هِ عَبْ با](اِخ) ابن ابراهیم بن محمد مهدی بن عبدالله منصور عباسی، مکنی به ابوالقاسم، شاعر و موسیقیدان و از امرای دولت عباسی و ندیم چند تن از خلفای عباسی از جمله المعتمد علی الله بود. وی جنگهایی نیز کرده است اشعار کمی از خود به جای گذاشت. در سال 295 ه . ق. درگذشت. نمونه هایی از شعر وی در کتابهای صولی و مرزبانی آمده. از اشعار اوست:
اصابک الظبی اذ رماکا
و عن طباء النقا حواکا
فلو تمنیت لم تجزه
ولو تمنی لاعداکا
یا ظالما نفسه بظلمی
لاتبک مماجنت یداکا
انت الذی ان کفرت حبی
صرفت قلبی الی سواکا.
(از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص56) (از معجم الشعراء مرزبانی ص429).

هبة الله فارسی.

[هِ بَ تُلْ لا هِ] (اِخ)مکنی به ابونصر و ملقب به قوام الملک. رجوع به قوام الملک (هبة الله...) شود.

هبهب.

[هَ هَ] (اِخ) نام وادی ای است از جهنم که جایگاه جباران و ستمگران است. (از معجم متن اللغة).

هبهب.

[هَ هَ] (ع ص) گرگ سبک تیزرفتار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). اخطل گوید:
علی انها تهدی المطی اذا عوی
من اللیل، ممشوق الذراعین هبهب.
(از لسان العرب).
|| شتر سبک تیزرو. (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || تیزرو. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هَباهِب. (ناظم الاطباء).

هبهبة.

[هَ هَ بَ] (ع اِ) بانگ گشن هنگام هیجان گشنی. (معجم متن اللغة).

هبهبة.

[هَ هَ بَ] (ع مص) به شتاب رفتن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). به شتاب و نشاط رفتن. (معجم متن اللغة). || درخشیدن سراب. || بیدار شدن از خواب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || بانگ بر زدن. || تیز شدن گشن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). به هیجان درآمدن گشن برای گشنی. || خواندن کسی را به چیزی. (معجم متن اللغة). || زجر کردن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). راندن. || ذبح کردن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || خواندن گشن را به گشنی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). هبهب بالتیس؛ خواند او را به گشنی. (ناظم الاطباء). اسم از آن: هبهبة است.

هبهبی.

[هَ هَ بی ی] (ع ص) مرد نیکو سرودگوی مر شتران را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). آن کس که برای شتران هنگام راه رفتن آواز نیکو خواند تا بشتاب و نشاط روند. || نیکوخدمت مطلقاً. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || نیکو خدمت کننده شتران را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || قصاب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). || شترکش. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || طباخ. آشپز. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). || بریان کننده. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). || تیزرو و شتاب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). سریع. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || شتر سبک. (منتهی الارب). مؤنث آن: هبهبیة. (اقرب الموارد). شتر تیزرو. (لسان العرب). راجز گوید :
قد وصلنا هو جلا بهوجل
بالهبهبیات العتاق الزمل.(از لسان العرب).
|| شتر ضعیف. (ناظم الاطباء). || گوسپند نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || شبان گوسپندان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) :
کانه هبهبی نام عن غنم
مستأور فی شوساد اللیل، مذؤوب.
(از لسان العرب).

هبهبیة.

[هَ هَ بی یَ] (ع ص) شتر مادهء سبک و شتاب. (منتهی الارب). شتر مادهء سبک. (اقرب الموارد). شتر مادهء ضعیف. (ناظم الاطباء). شتر مادهء سبک تیزرو. (لسان العرب). ابن احمر گوید :
تماثیل قرطاس علی هبهبیة
نضاالکور عن لحم لها متخدد.
از کلمهء تماثیل، کتابهایی را که خواهد نوشت اراده کرده است. (از لسان العرب).

هبه فراپذیرفتن.

[هِ بَ / بِ فَ پَ رُ تَ] (مص مرکب) اتهاب. (تاج المصادر بیهقی). بخشش پذیرفتن. قبول هبه کردن.

هبه کردن.

[هِ بَ / بِ کَ دَ] (مص مرکب)بخشیدن. (ناظم الاطباء). دادن. بذل کردن. و رجوع به هبه شود.

هبه نامه.

[هِ بَ / بِ مَ / مِ] (اِ مرکب)بخشش نامه. (ناظم الاطباء). در اصطلاح، قباله ای است که بر طبق آن، واهب مالی یا چیزی را (عین موهوبه) به متهب ببخشد. (از حقوق مدنی، تألیف موسی عمید).

هبی.

[هَ] (ع اِ صوت) آوازی که بدان اسب را برانند و از خود دور کنند. (ناظم الاطباء). نوعی از آواز که بدان اسب را برانند، یعنی دور شو از من. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). کمیت گوید :
نُعَلّمها هبی و هلا و ارحب
و فی أبیاتنا و لنا افتلینا.(از لسان العرب).

هبی.

[هَ بَ ی ی](1) (ع اِ) کودک خرد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). ج، هَبائیّ(2). (لسان العرب).
(1) - ناظم الاطباء به کسر «ب» نیز آورده است.
(2) - در معجم متن اللغة هبابی [ هَ بی ی ] آمده است.

هبی.

[هُبْ با] (ع ص، اِ) جِ هابی. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). رجوع به هابی شود: نجوم هبی؛ ستاره هایی که از گرد و غبار پوشیده شده باشند. (ناظم الاطباء). ستارگان نهفته در غبار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (لسان العرب).

هبیب.

[هَ] (ع ص) باد گردانگیز. (منتهی الارب). بادی که گرد و غبار پراکند. هَبوب. هبوبة. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب).

هبیب.

[هَ] (ع مص) هَبّ. هُبوب. وزیدن باد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). برپا شدن باد. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). جستن باد. (تاج المصادر بیهقی). || بیدار شدن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). طلوع کردن ستاره. برآمدن اختر. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || تیز شدن گشن برای گشنی. (معجم متن اللغة) (لسان العرب). تیز شدن تکه. (منتهی الارب). || بانگ کردن تکه وقت گشنی. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). بانگ کردن گشن از بهر گشنی. (تاج المصادر بیهقی). || به نشاط و شتاب رفتن انسان و جز آن. (اقرب الموارد). || بیدار کردن. (معجم متن اللغة): هب زید عَمْراً من نومه؛ زید عمرو را از خواب بیدار کرد. (اقرب الموارد). رجوع به هَبّ شود. || خواستن گشن را به گشنی. (معجم متن اللغة). || خواستن گشن گشنی را. میل کردن به گشنی. (لسان العرب).

هبیب.

[هُ بَ] (اِخ) نام وادی است در راه اسکندریه منسوب به هبیب بن معقل. (منتهی الارب). وادیی ای است بین مربوط و فیوم که هبیب بن مغفل(1) در آن گوشه گیری گزید و از آن جهت به نام وی منسوب شده است. (از الاصابة فی تمییزالصحابة).
(1) - در منتهی الارب مَعقَل آمده است.

هبیب.

[هُ بَ] (اِخ) ابن مُغفَل صحابی است. مغفل نام جد پدرش بود. ابونعیم گوید وی پسر عمروبن مغفل بن واقفة بن... غفاری است. ابن یونس گوید که وی شاهد فتح مصر بود و در فتنهء بعد از قتل عثمان در وادیی که بین مریوط و فیوم واقع میباشد گوشه گیری اختیار کرد و از این جهت درهء مذکور به نام وادی هبیب معروف شده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة قسم اول).

هبیت.

[هَ] (ع ص) مهبوت. مرد بددل و بی خرد. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). مرد بددل و ترسو و کم خرد. (ناظم الاطباء). مرد ترسو و بی خرد. (اقرب الموارد). مرد ترسو. جبان. (معجم متن اللغة). || جن زدهء ترسو. (اقرب الموارد). || آن کس که قدر و منزلتش فرود آمده باشد. || پرنده ای که بدون راهنمائی و با وله و اشتیاق پرواز کند. (معجم متن اللغة).

هبیت.

[هَ / هِ یَ] (ع ص) مرد جن زده. || مرد ترسو. || ترسوی عقل و هوش باخته چون مهبوت. || نادان. احمق. گول. (معجم متن اللغة).

هبیج.

[هَ] (ع ص) آهو که در دو پهلوی وی دو خط دراز از میان پشم شکم و پشت باشد. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). آهویی که در هر یک از دو پهلوی وی خطی دراز میان پشم شکم و پشت وی باشد. (ناظم الاطباء).

هبیج.

[هَ بَیْ یَ] (ع ص) لغتی است در هَبَیَّخ. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). رجوع به هَبَیَّخ شود.

هبیخ.

[هَ بَیْ یَ] (ع ص) گول فروهشته اندام. (منتهی الارب). مرد گول و احمق فروهشته اندام. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). || مرد بی خیر. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). الرجل الذی لاخیر فیه. (لسان العرب). || پسرک جوان «لغت حمیر» یا پسرک نیکوبدن. (معجم متن اللغة). کودک نوجوان نازک پرگوشت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || رودبار بزرگ. جوی کلان. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || وادی بزرگ. (لسان العرب). || فتی هبیخ (از نوادر)، پسرک پرگوشت نیکوتن. (لسان العرب).

هبیخ.

[هَ بَیْ یَ] (اِخ) نام رودباری است. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هبیخة.

[هَ بَیْ یَ خَ] (ع ص، اِ) زن شیرده. || دختر(1) نازک جوان پرگوشت. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (لسان العرب) (ناظم الاطباء). || در لغت حمیری، دختر و جاریة مطلقاً. (لسان العرب). دختر و جاریة. (ناظم الاطباء). || نوعی از خرامش. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || امرأة هبیخة (از نوادر)، زن جوان پرگوشت نیکوتن. (لسان العرب).
(1) - ناظم الاطباء «زن» آورده.

هبیخی.

[هَ بَیْ یَ خا] (ع اِمص) نوعی از خرامان رفتاری. (منتهی الارب). رفتار خرامان و باتبختر. (ناظم الاطباء). راه رفتن از روی تبختر و ناز. (لسان العرب). ازهری گوید :
جرت علیه الریح ذیلا انبخا
جرالعروس ذیلها الهبیخا.(از لسان العرب).

هبید.

[هَ] (اِ) تخم حنظل را گویند که خربزهء روباه باشد. (برهان). || حنظل. (انجمن آرا). و رجوع به مادهء بعد شود(1).
(1) - ظ. مادهء بعد معرب این کلمه است، یا برعکس، این کلمه مأخوذ از تازی است.

هبید.

[هَ] (ع اِ) هبد. حنظل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب): صحبة العبید امر من طعم الهبید. (اقرب الموارد).
خذی حجریک فادقی هبیدا
کلا کلبیک اعیا ان یصیدا.(از لسان العرب).
|| دانهء حنظل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). || پیه حنظل. (معجم متن اللغة): هبیدالحنظل؛ پیه آن. (لسان العرب).

هبیدة.

[هَ دَ] (ع اِ) یک دانه حنظل. یکی از حنظل. (معجم متن اللغة) (لسان العرب).

هبیر.

[هَ] (ع اِ) زمین پست هموار که اطراف وی بلند باشد. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هبر. زمین هموار که اطراف آن برآمده باشد. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (لسان العرب). || زمین پست هموار. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). ج، هُبر(1)، اَهبِرَة. (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || ریگ پست و هموار. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (لسان العرب). زمیل بن ام دینار گوید :
اغر هجان خر من بطن حرة
علی کف اخری حرة بهبیر.(از لسان العرب).
|| فرج زن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة).
(1) - در اقرب الموارد و منتهی الارب، بضم اول و دوم آمده.

هبیر.

[هَ] (ع ص) ضرب هبیر؛ ضربی که گوشت را قطع کند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هبر. هابر: ضربة هبیر؛ قطع کننده گوشت. (لسان العرب). متنخل گوید :
کلون الملح، ضربته هبیر
یتر العظم، سقاط سراطی.(از لسان العرب).

هبیر.

[هَ] (اِخ) ریگستانی است به زرود بر راه مکه. (از معجم البلدان). شاعری گوید :
و حلت جنوب الابرقین الی اللوی
الی حیث سارت بالهبیر الدوافع.
(از معجم البلدان).

هبیر.

[هَ] (اِخ) (جنگ...) نام جنگی است که در هیجدهم محرم سال 312 ه .ق.(1) بین ابوطاهر سلیمان بن ابی سعید جنابی قرمطی و کاروانی بزرگ از حاجیان که از مکه برمی گشتند، در ریگزار هبیر که در نزدیک زرود بر راه مکه واقع است درگرفت در این جنگ بسیاری از حاجیان به دست قرامطه کشته شدند و تعداد کثیری از تشنگی و گرسنگی جان سپردند و بسیاری دیگر اسیر گشتند، و نیز اموال و دارایی کاروان به غارت رفت. در این غوغا، ابومحمد احمدبن محمد بن حسین جریری صوفی مشهور و خلیفهء جنید در زیر پای آشوبگران ماند و به هلاکت رسید و یا از تشنگی جان سپرد. (از ابن اثیر حوادث سال 312) (از معجم البلدان) (از شدالازار ص16) (مصباح الهدایة، حاشیهء ص5).
(1) - در تاریخ بغداد ج4، وفات ابومحمد جریری در وقعهء هبیر و به سال 311 ه .ق. ذکر گردیده است.

هبیر.

[هَ] (اِخ) (ریگ...) ریگزاری است به زرود بر راه مکه. (از معجم البلدان) :
زید شده تشنه به ریگ هبیر
عمرو شده غرقه در آب زلال.ناصرخسرو.
چو عادند و ترکان چو باد عقیم
بدین باد گشتند ریگ هبیر.ناصرخسرو.
رجوع به هبیر و هبیر (جنگ...) و هبیر (سنة...) و هبیر (یوم...) شود.

هبیر.

[هَ] (اِخ) (سنة...) سالی است که در آن جنگ معروف هبیر بین قرامطه و کاروانی بزرگ از حاجیان در ریگزار هبیر واقع شد و آن ظاهراً در هیجدهم محرم سال 312 ه .ق. بوده است. (از معجم البلدان). رجوع به هبیر (جنگ...) شود. در تاریخ بغداد، در شرح زندگی ابومحمد جریری، واقعهء هبیر که منجر به کشته شدن جریری گشته، به سال 311 ه .ق. ذکر گردیده است. (تاریخ بغداد ج4 ص433).

هبیر.

[هَ] (اِخ) (یوم...) نام جنگی است مر عرب را در قدیم در ریگزار هبیر که در راه مکه واقع شده. حبیب بن خالد اسدی در آن باره گوید :
الا ابلغ تمیماً علی حالها
مقال ابن عم علیها عتب
غببتم تتابع الانبیاء
و حسن الجوار و قرب النسب
فنحن فوارس یوم الهبیر
و یوم الشعیبة نعم الطلب
فجئنا بأسراکُم فی الجبال
و بالمردفات علیها العقب.(از معجم البلدان).

هبیرالفرس.

[هَ رُلْ فَ رَ] (اِخ) نام محلی بوده است در پایین سرزمین بنی یربوع که ابن عبدربه داستانی دربارهء آن نقل کند. (عقدالفرید ج6 ص67).

هبیر سیار.

[هَ رِ سَیْ یا] (اِخ) ریگستانی است به نجد. (معجم البلدان). ریگزاری است نزدیک زرود در راه مکه و در آن جنگی است مر عرب را. (معجم البلدان). در منتهی الارب ریگستانی مذکور، در نزدیک زرود، ذکر شده ولی صاحب معجم البلدان ابتدا آن را در نجد ذکر کرده و سپس گوید: و شاید ریگستان زرود باشد.

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (ع اِ) کفتار. (ناظم الاطباء) (مهذب الاسماء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || کفتار خرد. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). بچهء کفتار. (ناظم الاطباء). || ابوهبیرة؛ غوک نر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). قورباغهء نر. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || ام هبیرة؛ غوک ماده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبیرةً.

[هُ بَ رَ تَنْ] (ع ق) هرگز. (ناظم الاطباء). قطعاً. هیچگاه. از ریشهء هبر به معنی قطع و نابود کردن.

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) از رواة است. ابواسحاق از او و او از ابن عباس روایت دارد. (المصاحف ص81).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن وهب المخزومی. شاعری بود از قبیلهء بنی مخزوم. جاحظ بیت زیر را به وی نسبت داده:
و ان مقال المرء فی غیر کنهه
لکا لنبل تهوی لیس فیها نصالها.
(البیان و التبیین ج3 ص131).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن خالدبن مسلم بن حارث بن مخصف بن حاج... السکونی. از شرفا و امرای معاویه بود. (از الاصابة فی تمییز الصحابة، قسم سوم).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن سَبَل(1) از صحابه است. ابن سعد و بغوی از طریق ابن جریح روایت کرده اند که هنگامی که پیغمبر از مدینه به طائف رفت، هبیرة بن سبل ثقفی را جانشین خود در مدینه قرار داد. و نیز عبدالرزاق از ابن جریح روایت کرده که اول کسی که در مکه بعد از فتح آن به امر پیغمبر با مردم نماز جماعت خواند و مردم به او اقتدا کردند، همین هبیرة بن سبل بود. (از الاصابة فی تمییزالصحابة، قسم اول).
(1) - در بعضی مآخذ شبل [ شِ ] آمده است.

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن سعد. مردی که مفقود شد و گم شدن وی در عرب مثل گشت.
-امثال: لاآتیک حتی یؤوب هبیرة بن سعد ؛ یعنی تا هبیرة بن سعد باز نگردد نزد تو نمی آیم و چون تعلیق بر محال است یعنی هرگز نزد تو نمی آیم. (از مجمع الامثال میدانی). و نیز «لاآتیک هبیرة بن سعد» و «لاآتیک الوة بن هبیرة»؛ یعنی هرگز نزد تو نخواهم آمد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). هبیرة و الوة دو تن بودند که مفقود شدند و خبری از آنها نشد. (ناظم الاطباء). و محتمل است این مثل از هبر به معنی قطع و نابود کردن آمده و این شخصیت افسانه ای را برای آن ساخته اند.

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن [ عبدالله بن ] عبد مناف عرین تمیمی یربوعی عرینی. شاعر دورهء جاهلیت و از سواران و رؤسای بنی تمیم بود به وی فارس العرادة گفته میشد و «عرادة» نام اسب او است و نیز به اسم «الکَلحَبَة» شهرت داشت. (کلحبة: بانگ آتش و لهیب آن است) در اسم پدرش اختلاف است. بعضی عبدمناف و برخی عبدالله بن عبدمناف گفته اند. و نیز در نسبتش، برخی به ضم عین و فتح راء منسوب به «عرینة» از قضاعة یا از بحیلة آورده اند و برخی دیگر آن را به فتح عین و کسر راء که نسبت است به «عرین» از بنی یربوع، از تمیم ذکر کرده اند. وی بنی جشم بن بکر تغلبی را بر ضد بنی«بلی» قضاعی برانگیخت. بنی جشم اموال بنی «بلی» را گرفته سپس کلحبة و پسرش با بنی جشم جنگ کردند و اموال قضاعیان را بدانها برگرداندند. از اشعار اوست که در ابتدای قصیده ای گوید:
امرتهم امری بمنعرج اللوی
و لا رأی للمعصی الا مضیعا
فقلت لکاس: الجمیها، فانما
حللت الکثیب، من زرود، لافزعا.
هبیرة به دست پسرش مجروح شد و بر اثر آن درگذشت. (از الاعلام زرکلی چ 2 ج9 ص65).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن عمروبن جرثومة النهدی، شاعر دورهء جاهلیت عرب که ابیاتی از اشعار وی که در آنها اشاره به وصیت جدش «نهد» کرده، مشهور است. از آنجمله است:
فاوصی بألا تستباح دیارکم
و حاموا، کما کنا علیها نضارب
اذا اوقدت نارالعدو فلایزل
شهاب لکم، ترمی به الحرب، ثاقب
یفرج عن ابنائنا و نسائنا
جلاد، و طعن یردع الخیل صائب.
(از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص66).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن مسروح. صاحب عقدالفرید، داستانی دربارهء نکته سنجی وی آورده است. رجوع به عقدالفرید ج4 ص132 شود.

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن مُشَمرِج الکلابی. یکی از اشراف شجاعان و فصحای عرب که در جنگ چین همراه قتیبه بود و قتیبه او را با عده ای به رسالت نزد پادشاه کاشغر فرستاد. چون هبیرة به نزد پادشاه رسید و رسالت به جای آورد، ملک از فصاحت وی در شگفت شد. و هنگامی که هبیرة از مأموریت خود برگشت قتیبه وی را روانهء دربار ولیدبن عبدالملک خلیفهء اموی کرد تا او را از کارهایش آگاهی دهد ولی در فارس درگذشت (96 ه . ق.). سوادة السلولی وی را مرثیه گفته است. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص66).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن مفاضة العامری. صحابی است. مفاضة نام مادر وی که از بنی اسد بود میباشد. وثیمه در کتاب الردة نام او را ذکر کرده و گوید که وی هنگام ارتداد اعراب از اسلام، نزد بنی سلیم کس فرستاد و ایشان را به ثبات و پایداری بر اسلام امر کرد. مرزبانی در معجم الشعرا سلسلهء نصب او را چنین آورده: هبیرة بن عامربن ربیعة بن عبادبن عقیل بن کعب بن ربیعة بن عامربن صعصعة. اشعاری نیز به وی نسبت داده اند. (الاصابة فی تمییزالصحابة قسم 1 و 3).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن نعمان بن قیس بن مالک بن معاویة بن شعبة بن بداءبن... سعد العشیرة الجعفی... از امراء علی بن ابیطالب و با او در جنگ صفین شرکت داشت. وی از طرف علی، عامل مداین گشت ابن کلبی او را از شرفا دکر کرده است. (از الاصابة فی تمییز الصحابة قسم ثالث).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن هاشم بن عبدالله بن عبدالرحمان بن معاویة بن حدیج. از نجبا و بزرگان مصر در ابتدای دولت عباسی بود. در سال 196 ه . ق. به ریاست انتظامات مصر نائل گشت و در سال 200 ه . ق. در واقعه ای به قتل رسید. وی مردی شجاع و خردمند بود و بعضی از شعرا دربارهء وی مدایح و مراثی دارند. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص66).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن هلال (یا عبدیغوث) البجلی المرادی ملقب به مَکشوح. از رؤسای یمن و از شجاعان آن سرزمین بود که در اندکی پیش از اسلام میزیست. ابن حبیب او را از جرارین(1) یمن شمرده است. (از اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص67).
(1) - جرار، کسی که رئیس هزار تن باشد. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص67).

هبیرة.

[هُ بَ رَ] (اِخ) ابن یَریم خارفی شبامی، مکنی به ابوالحارث، از یاران مختار ثقفی، از مردم کوفه بود ابن سعد وی را در طبقهء اول تابعان کوفی آورده و اشارت به پیوستن او به مختار ثقفی کرده است. ابن اثیر آورده: هبیرة بن یریم (و در نسخه ای مریم که مصحف آن است) از موالی حسین بن علی بود و در خازر کشته شد. برخی از ثقات محدثان از وی روایت کرده اند. به سال 66 ه . ق. درگذشت. (اعلام زرکلی چ 2 ج9 ص67).

هبیریة.

[هُ بَ ری یَ] (ص نسبی، اِ) نام دیناری است از سکه های دورهء بنی امیه که در زمان خلافت یزیدبن عبدالملک، بوسیلهء عمر بن هبیرة زده شد. عیار آن سکه 6 دانه(1)بود. پس از بنی امیه، منصور خلیفهء عباسی فقط سه سکه از نقود اموی را پذیرفت و آن سه عبارت بود از هبیریة، خالدیة و یوسفیة که سالها رواج داشتند. عمر بن هبیرة و خالدبن عبدالله البجلی و یوسف بن عمر که هرکدام یکی از این سکه ها را زده و به نام خود ایشان معروف شدند، هر سه از عمال بنی امیه در عراق بودند. (از النقودالعربیة).
(1) - دانه که معرب آن دانق یا داناق و جمع این دو، دَوانق و دَوانیق است، وزنی است برابر با2سر آن قطع شده باشد. (النقود العربیة).

هبیط.

[هَ] (ع ص، اِ) لاغر از بیماری و گوشت رفته. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). لاغر. (اقرب الموارد). || شتر لاغر و باریک اندام. (لسان العرب). || ناقهء لاغر. ماده شتر باریک اندام و لاغر. (معجم متن اللغة) (لسان العرب). اشتر لاغر. (مهذب الاسماء). || گاو وحشی. (معجم متن اللغة) (لسان العرب). || گاو لاغر. (لسان العرب). عبیدبن ابرص گوید :
و کان اقتادی تضمن نسعها
من وحش أورال، هبیط مفرد.
(از لسان العرب).
|| زمین باریک. (لسان العرب).

هبیغ.

[هَ بَیْ یَ] (ع ص، اِ) زن بدکاری که دست لمس کننده را رد نکند. هبیغة. || درهء بزرگ. هبیغة. || رود بزرگ. (معجم متن اللغة).

هبیغة.

[هَ بَیْ یَ غَ] (ع ص، اِ) زن بدکاری که دست لمس کننده را رد نکند. هبیغ. (معجم متن اللغة).

هبیل.

[هَ] (اِخ) پدر بطنی است. (منتهی الارب). پدر قبیله ای است از عرب که باقیماندهء آنها در یمن هستند. (معجم متن اللغة).

هبیل.

[هَ] (اِخ) صورتی از کلمهء هابیل است برادر قابیل که فرزندان آدم باشند. (از اقرب الموارد). هابیل پسر آدم. (ناظم الاطباء). رجوع به هابیل شود.

هبیل.

[هُ بَ] (اِخ) ابن کعب. صحابی است. وی از بنی مازن بود. طبرانی در کتاب اوسط از صفوان بن عمر روایت کرده که معاذبن جبل، هبیل بن کعب و جدش مازن بن خثیمة را نزد رسول فرستاد و اینان اسلام آوردند. (الاصابة فی تمییز الصحابة قسم اول).

هبیل.

[هُ بَ] (اِخ) ابن وبرة الانصاری صحابی است. (الاصابة فی تمییز الصحابة قسم اول).

هبیل.

[هَ] (اِخ) (بنی...) قبیله ای است از عرب. (لسان العرب). اولاد و احفاد و اخلاف هبیل که باقیماندهء آنها در یمن هستند. رجوع به هبیل(پدر قبیله ای از عرب) شود.

هبینغ.

[هَ بَ نَ] (ع ص) گول و احمق. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هبینق.

[هَ بَ نَ] (ع اِ) خدمتکار و چاکر. (منتهی الارب). خدمتکار از غلام بچگان. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هُبنُق. هِبنیق. هَبنیق. هُبنوق. هُبانِق. ج، هبانق، هبانیق.

هبیون.

[هَ] (اِ) افیون و تریاک. (ناظم الاطباء). به معنی افیون است که تریاک باشد. (برهان) (آنندراج). مهاتل. مهاتول. صورتهای دیگر آن هپیون. اپیون. ابیون. افیون. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

هبیة.

[هَ بَیْ یَ](1) (ع اِ) مؤنث هَبَیّ. دخترک خرد. (ناظم الاطباء). دختر خردسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (لسان العرب).
(1) - ناظم الاطباء با مصوَّت «ی» () [ هَ ی یَ ]نیز آورده است.

هپاتیک.

[هِ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح گیاه شناسی نوعی از خزه است. هپاتیک ها رستنی هایی هستند بسیار شبیه به خزه ها ولی دستگاه زایشی آنها شکل مخصوصی دارد که با خزه ها متفاوت است. یکی از آنها مارکانسیا(2) است که دستگاه رویشی آن ریسه ای است دارای کلروفیل بسیار که بوسیلهء کرکهای بسیار نرم به زمین متصل شده است. در موقع زایش فاصله به فاصله در سطح این ریسه، اعضایی شبیه به قارچ های چتری کوچک ساخته میشود. (گیاه شناسی حسین گل گلاب ص159).
(1) - Hepatique.
(2) - Marcantia.

هپارلو.

[هُ لُ] (فرانسوی، اِ) اُپارلو. این کلمه ترکیبی از «اُ»(1) و پارلو(2) است که در زبان فرانسه به معنی بلندگو میباشد و صادق هدایت آن را بهمین معنی در فارسی به کار برده است : «جلو آنها بلندگو یا هپارلو و پرده های متحرک اعلان میکردند». (سایه روشن صادق هدایت ص11).
(1) - Haut.
(2) - Parleur.

هپاک.

[هَ / هُ] (اِ) فرق سر. تارک سر. (برهان) (ناظم الاطباء) (لسان العجم). هباک. چکاد. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

هپت.

[هَ تَ] (اوستائی، عدد، ص) صورت اوستایی و فارسی باستان کلمهء هفت است. (فرهنگ ایران باستان پورداود ص315).

هپتال.

[هِ] (اِخ) هفتال. هیتال. هیتل. هیطل. هپتالی. هفتالی. ج، هپتالان. هفتالان. هیاطلة. هپتالیان. هفتالیان. در بندهشن ایرانی: هفتالان(1). به ارمنی: هپتال(2). فارسی: هیتل(3). عربی: هیطل(4). مقایسه شود با بیلی بولتن شرقی، 4 و 6 (1932)، ص946 و مابعد. نام قومی است که در زمان پیروز پادشاه ساسانی از ایالت کانسوی چین، به نواحی تخارستان که تازه کیداریان از آنجا رفته بودند، هجوم آوردند و پیروز را مغلوب و اسیر ساختند. برای اطلاع بیشتر رجوع به کلمهء هپتالیان شود. قوم هپتال را «هونهای سفید» نیز نامیده اند. اما نمیتوان حقیقةً آنها را از اقوام هون شمرد زیر به روایت پروکوپیوس این طایفه از حیث سفیدی پوست و زندگی مدنی، با اقوام هون اختلاف داشتند. و نیز بنا بر قول مارکوارت (ایرانشهر ص55 یادداشت 8) ابتدا خیونیان به اسم «هون سفید» خوانده میشدند و این عنوان بعداً به هپتالیان اطلاق شده است. چند سکه از هفتالیان در دست است که روی آن خطوطی با حروف کوشانی، که از الفبای یونانی مشتق شده، منقوش است. چند سکه هم به خط هندی معروف به براهمی(5) موجود است(6). (ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن، ترجمهء رشید یاسمی ص316).
(1) - Heftalan بندهشن. انکلساریا، ص125، س 7 و 9.
(2) - Hep't'al.
(3) - Hetal.
(4) - Haital.
(5) - Brahmi. (6) - رجوع به یونکر (H. F. J. Junker)، خطوط مسکوکات هفتالی
(Die Hephtalitischen Muzinschriften) (گزارش آکادمی پروس 1930، ص641 و مابعد) شود.

هپتالی.

[هِ] (ص نسبی) هفتالی. منسوب به هپتال یا هفتال که قومی از ایالت کانسوی چین بودند. رجوع به هپتال، هپتالیان، هفتال، هفتالیان، هیتل، هیتال، هیطل و هیاطله شود.

هپتالیان.

[هِ] (اِخ) هفتالیان. قومی بودند که از ایالت کانسوی چین به حدود تخارستان هجوم آوردند. پیروز پادشاه ساسانی که تازه از قلع و قمع کردن کیداریان پرداخته بود، به دفع آنان قیام کرد. اما مغلوب و اسیر شد و بناچار شهر طالقان را که قبل از غلبهء او بر کیداریان شهر سرحدی مستحکمی بود بدیشان تسلیم کرد و متعهد شد که از آنجا تجاوز نکند و نیز مجبور شد با پرداخت غرامت جنگ، آزادی خود را بخرد. پسرش کواذ دو سال به عنوان گروگان در دربار پادشاه هفتالیان ماند تا تمام مبلغ پرداخته شد. بعد از آن پیروز با وجود ممانعت سپاهبذ وهرام مجدداً با هفتالیان وارد جنگ شد. این لشکرکشی در سال 484 م. عاقبتی بس وخیم یافت(1)، زیرا سپاه ایران که در بیابانی پیش میرفت، کاملاً مغلوب دشمن، بلکه معدوم گشت و پیروز به قتل رسید و جسد او هرگز به دست نیامد. به موجب روایات مورخین عرب و ایران، این شاهنشاه با بسیاری از سربازانش در حفره هایی که هفتالیان کنده بودند، افتادند. راست یا دروغ، این روایت بسیار قدیم است زیرا لازار فرپی، که از مؤلفین معاصر او بوده، به آن قصه اشاره کرده است(2). یکی از دختران پیروز به دست پادشاه هفتالیان(3)افتاد که او را به حرم خود فرستاد. هپتالیان داخل مملکت ایران شدند و چندین ایالت را با شهرهای مروالرود و هرات تصرف کردند و خراجی سالیانه بر ایرانیان تحمیل کردند. تسلط هفتالیان بر ایران موجد خواری و ذلت بسیار برای ایرانیان بود، و زیانها و خسارتهای مادی و معنوی جبران ناپذیری به بار آورد. بهمین مناسبت سردار ایرانی به نام گشنسپداذ ملقب به نخوارک(4) که از طرف زرمهر مأمور مذاکره با ارمنیان شده بود، در ضمن صحبت خود با وهن(5) رئیس ارمنیان چنین گفت: «او (یعنی پیروز) کشوری چندان بزرگ و آبادان و مستقل را تسلیم هفتالیان کرد و تا تسلط این طایفه باقی است، کشور ایران از قید عبودیت و زنجیر هولناک اسارت نجات نخواهد یافت(6). بهترین افراد سپاه هلاک شده بودند و دولت در خزانهء خود پولی که حقوق سپاهیان را کافی باشد نداشت. مورخان ایرانی نوشته اند که زرمهر از پادشاه هفتالیان انتقام کشید و عاقبت با آن طایفه صلحی شرافتمندانه کرد و پادشاه هفتالان تمام غنائمی را که در جنگ اخیر از پیروز گرفته بود پس داد و دختر او را نیز پس فرستاد. اما این موضوع درست بنظر نمی آید زیرا پادشاه هپتالیان از او دختری پیدا کرد که بعدها همسر قباد اول پادشاه ساسانی گردید(7). دولت هپتالیان تا حدود 560 م. دوام داشت. در بین سالهای 558 م. و 561 م. انوشیروان پادشاه ساسانی، این دولت را که بر اثر حملهء یک قبیلهء ترک به سرداری سین جیبو(8)(سیلزیبول)(9) متزلزل شده بود، برانداخت. (از ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن، ترجمهء رشید یاسمی). و رجوع به هپتال، هفتال، هفتالان، هیتل، هیتال، هیطل و هیاطله شود.
(1) - در باب جنگ پیروز با هفتالیان افسانه های عامیانهء بسیار مذکور است، از جمله گویند پیروز سوگند خورده بود که از سرحد دولتین نگذرد و برای اینکه قسم خود را نشکند، سنگی را که علامت مرز بود پیشاپیش لشکر به حرکت درآورد. در روایات ایرانی دربارهء جنگ پیروز با هفتالیان حکایت قدیمی ژوپورس Zopyresنیز داخل شده است. رجوع شود به: ابن قتیبه، عیون الاخبار چ قاهره، ج1، ص117 و مابعد؛ تاریخ طبری چ دخویه ص875 و 878؛ نلدکه، ص128 و 124 و یادداشت 1. و مقایسه شود با گابریلی، مجلهء ایتالیایی مطالعات شرقی، 13 ص209 و مابعد.
(2) - لانگلوا، ج2، ص351.
(3) - در منابع عربی و فارسی که به خوذای نامک منتهی میگردند، اسم این پادشاه اخشنوار Akhshunvar، اخشوان Akhshuvan یا خشنواز Khushunvaz آمده است و نام اصلی او در خط عربی تحریف گردیده. در بندهشن ایرانی (انکلساریا ص215) این اسم به خط پهلوی دیده میشود و ظاهراً شبیه خشنواز Khshunvazاست، اما چون آن عبارت در فصلی از بندهشن واقع شده که اکثر مطالب آن مأخوذ از نگارش های مختلف فارسی و عربی خوذای نامک است (کریستنسن، کیانیان صص61 - 65)، بنابراین کلمهء مذکور را هم نمیتوان معتبر شناخت، چنین بنظر می آید که در زیر همهء این تحریفات، کلمهء خشیون Khshevan، که در سغدی به معنی «شاه» است پنهان باشد. این حدس از مولر است. (متون سغدی ج1 ص108، یادداشت ها). و مقایسه شود با هنینگ، کتاب دعا و اعتراف ص954.
(4) - Nakhvaragh (به لهجهء شمال غربی) یکی از عناوین ایرانی است. (ایران در زمان ساسانیان، ترجمهء رشید یاسمی حاشیهء ص35).
(5) - Vahan. (6) - لازار، لانگلوا، ج2 ص57.
(7) - تاریخ ایرانیان و تازیان در زمان ساسانیان به روایت تاریخ طبری چ لیدن (1879) ص230 یادداشت 3. منابع آن عصر از این جنگ و انتقام هیچ ذکری نکرده اند. (ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن، حاشیهء ص319).
(8) - Sindjibu.
(9) - Silzibul.

هپتن.

[هَ تَ] (عدد، ص) به لغت زند به معنی هفت. (ناظم الاطباء).

هپتنگ هائیتی.

[هَ تَنْگْ] (اِخ)(1) به لغت اوستایی به معنی «هفت هات» است که بخشی از اوستا کتاب مقدس زرتشتیان باشد. هپتنگ به معنی هفت و هائیتی که در زبان پهلوی به صورت «هائیتی» و در فارسی به صورت «ها» درآمده به معنی باب و فصل است. این بخش، جزء یسنا و در میان نخستین گات که اهنود نام دارد و دومین گات که اشتود باشد، جای داده شده و فصلهای 35 تا 42 از اوستا را شامل است. (از یسنا، پورداود ج1 و 2). رجوع به هفت هات شود.
(1) - Haptanhaiti.

هپد.

[هَ پَ] (اِ) مالهء برزگران. هبد. (ناظم الاطباء). ماله ای باشد که زمین شیار کرده شده را بدان هموار کنند و آن تختهء بزرگی بود. (برهان).

هپد.

(1) [هَ] (اِ) دانهء حنظل. (تحفهء حکیم مؤمن). هبد.
(1) - ظ. تصحیف «هبد» عربی است.

هپر.

[هَ پَ] (اِ) چرک. ریم. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). هبر.

هپرسی.

[هَ پِ رِ] (اوستایی، اِ) به لغت اوستائی، نام گیاهی است که سوزانیدن آن ممنوع بوده است. نوع این درخت امروز به درستی معلوم نیست. اما نظر به این که در آئین مزدیسنا چوب تر و بدبو را نباید در آتش گذاشت باید که هپرسی از نوع درختانی باشد که چوبشان هنگام سوختن بدبوست. (از یشتها ج2 ص131).

هپرو.

[هَ پَ] (اِ) در تداول عامه، قاپیدن. ربودن چیزی از دست کسی. و رجوع به هپرو کردن شود.

هپرو.

[هَ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان میداود (سرگچ) بخش جانکی گرمسیر شهرستان اهواز، واقع در 18 هزارگزی جنوب خاوری باغ ملک و 18 هزارگزی جنوب خاوری راه اتومبیل رو باغ ملک به ایذه. ناحیه ای است کوهستانی معتدل و مالاریایی و دارای 500 تن سکنه است. آب آن از رود و چشمه و محصولاتش غلات و برنج میباشد. اهالی به زراعت مشغولند. راه مالرو دارد. ساکنین آن از طایفهء ممبینی هستند. معدن گچ در آنجا وجود دارد. این آبادی از محلهای کله پیر، دورتو، پس کره و سرسورد تشکیل شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هپروت.

[هَ پَ] (اِ) کلمهء منحوت بر وزن جبروت و ملکوت، که از آن افکار پریشان و مالیخولیایی بنگیان و حشیشیان را اراده کنند. (یادداشت مؤلف).
- در عالم هپروت سیر کردن؛ افکاری چون افکار حشیش و بنگ کشیدگان پروردن. خیالاتی چون خیالات چرسیان و بنگیان کردن. خیالات واهی داشتن: او در عالم هپروت سیر میکند. (یادداشت مؤلف).
- عالم هپروت؛ در تداول عامه، دنیای واهی و خیالی محض.

هپروتی.

[هَ پَ] (ص نسبی) منسوب به هپروت، که کلمه ای است ساختگی. رجوع به هپروت شود.
- خیالات هپروتی؛ به معنی واهی و غیر معقول که هیچ نوع مخرج عقلانی ندارند.

هپرو کردن.

[هَ پَ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه، به غصب و دزدی چیزی را متصرف شدن. خوردن مال کسی. (یادداشت مؤلف). به یغما بردن. غارت کردن.

هپل هپو.

[هَ پَ هَ] (ص مرکب) در تداول عامه، بی ترتیب و بی قانون. (فرهنگ نظام).

هپلیت.

[هُ] (یونانی، اِ)(1) اصل این کلمه یونانی است و در آن زبان به معنی سلاح و ساز و برگ کامل میباشد، ولی در یونانباستان به پیاده نظام سنگین اسلحه اطلاق میشده است. هپلیت ها دارای اسلحهء کامل بودند و آنان را کلاه خودی با تاج گل بود و زرهی سرخ رنگ با زانوبند و شمشیر و نیزه، به تن داشتند. هر هپلیت، امربری داشت که به هنگام خدمت، غذا و سلاح جنگی وی را حمل میکرد. (از لاروس).
(1) - Hoplite.

هپلیت.

[هُ] (فرانسوی، اِ)(1) نوعی از بی مهرگانند که دارای غلاف فسیلی می باشند و در طبقات گل سفید یافت میشوند. نزدیک به پنجاه نوع از آنها شناخته شده است. (از لاروس).
(1) - Hoplite.

هپوک.

[هَ] (اِ) نامی است که در مازندران به سنای کاذب دهند. دغدغک. (یادداشت مؤلف). رجوع به سنای کاذب شود.

هپولو.

[هُ پُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان انگالی بخش برازجان شهرستان بوشهر که در 27 هزارگزی باختر برازجان واقع شده و دارای 34 تن سکنه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هپی.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 34 هزارگزی جنوب خاوری مراغه و 5/18 هزارگزی جنوب باختری شوسهء مراغه به میانه واقع شده. منطقه ای است کوهستانی و دارای هوای معتدل سالم میباشد. جمعیت آن 165 تن ترک زبان است. از چشمه مشروب میشود و محصولاتش غلات میباشد. شغل اهالی زراعت و صنایع دستی آنان جاجیم بافی است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هپیون.

[هَ] (اِ) تریاک. افیون. (برهان) (آنندراج). هبیون. (ناظم الاطباء). ابیون. اپیون. از یونانی اُپیُون(1) مبدل اپوس(2)، لاتینی اپیوم(3) (به معنی مایع)، و آن شیرهء بستهء تخمدانهای نارس خشخاش است. (از برهان چ معین حاشیهء ص86، ذیل: اپیون) :
آن فلسفه است و این سخن دینی
این شکر است و فلسفه هپیون است.
ناصرخسرو.
علم است کیمیای بزرگیها
شکر کندت اگر همه هپیونی.ناصرخسرو.
اینْت نسازد همی مگر همه شکّر
وانْت نسازد همی مگر همه هپیون.
ناصرخسرو.
چه حال است این که مدهوشند یکسر
که پنداری که خوردستند هپیون.
ناصرخسرو.
داد کن ار نام نیک خواهی ازیراک
عقل ترا هزل دشمن است چو هپیون.
ناصرخسرو.
و رجوع به افیون و هبیون شود.
(1) - Opion.
(2) - Opos.
(3) - Opium.

هت.

[هَت ت] (ع مص) پی هم نقل کردن کلام و حدیث را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || نیکو راندن کلام را بسلامت. (منتهی الارب). نیکو بیان کردن کلام و حدیث را. (ناظم الاطباء). نیکو راندن کلام را. (از اقرب الموارد). سخن نیکو راندن. (زوزنی). || پاره کردن جامه. (ناظم الاطباء). جامه پاره کردن. (منتهی الارب). پاره پاره کردن جامه. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة). || دریدن عرض کسی را. (ناظم الاطباء) (تاج العروس) (معجم متن اللغة). روی گردانیدن. (منتهی الارب). || ریختن آب را. (از اقرب الموارد). ریختن آب و مانند آن را. (ناظم الاطباء). پی در پی ریختن آب را. (از معجم متن اللغة) (تاج العروس). ریختن. (منتهی الارب). هتّالسحابة المطر؛ پی در پی بارید. پیاپی بارید. || فرود افکندن از مرتبه در اکرام. (منتهی الارب). پایین آوردن مرتبهء کسی را در اکرام. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || پی در پی رشتن زن. (از معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). متابعت کردن زن در غزل. (منتهی الارب). متابعت کردن زن در دوک رشتن. (ناظم الاطباء). || فروریختن برگ درخت را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). فروافتادن برگ درخت. (منتهی الارب). || شکستن و خرد کردن چیزی را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). شکستن. (منتهی الارب) (دهار) (زوزنی). || بشتاب سخن گفتن. (معجم متن اللغة).
- هت همزة؛ تلفظ کردن همزة را در کلام. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).
- هت قوائم بعیر؛ صدا کردن پاهای شتر. (اقرب الموارد).

هت.

(1) [هَ2تْ تَ] (هندی، اِ) از اندازه های هند بوده که معادل یک قبضه و بیست و چهار انگشت باشد و آن یک ذرع است. و «دست» نیز نامیده میشده. (از ماللهند ابوریحان بیرونی ص79).
(1) - چنین است در متن ماللهند، اما «هَستَ» صحیح تر بنظر میرسد، زیرا تلفظ این کلمه با حروف لاتین در آخر کتاب ماللهند «Hasta» نوشته شده، و از طرفی کلمهء «دست» که نام دیگر این اندازه میباشد، اشتباه بودن صورت متن را تا حدی آشکار میسازد.

هتاء.

[هِ] (ع اِ) وقت. هنگام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). پارهء شب. (مهذب الاسماء). هزیع. (معجم متن اللغة). بخصوص هنگامی از شب. (ناظم الاطباء). و گاهی در مورد روز هم به کار رود. (معجم متن اللغة). پاره ای از زمان. هَت ء. هِت ء. هَتی ء. هَتیّ. هیتَأ. هیتاء. هتأة [ هَ / هُ ءَ ] . هِتَأ.

هتات.

[هَتْ تا] (ع ص) مرد بسیار سخن سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). بسیار سخن بیهوده گوی. مهذار. مهت. هتهات. (معجم متن اللغة). بسیار سخن گوی و حاضرکلام. (ناظم الاطباء). مرد بسیارگو و چست. (منتخب اللغات). مؤنث؛ هتاتة.

هتاتة.

[هَتْ تا تَ] (ع ص) زن سبک دست در دوک رشتن. (مهذب الاسماء).

هتاخ.

[هَتْ تا] (ال ...) (اِخ) قلعهء مستحکمی است در دیاربکر نزدیک میافارقین. (از معجم البلدان ج5 ص392).

هتار.

[هِ] (ع مص) به باطل دشنام دادن. (ناظم الاطباء). مهاترة. (معجم متن اللغة). به یکدیگر دشنام دادن.

هتار.

[هِ] (اِخ) لقب طلحة بن عیسی بن ابراهیم، قطب یمن، متوفی به سال 780 ه . ق. است. خاندان وی از رؤسا و بزرگان یمن بودند و از میان ایشان بزرگانی چون طاهربن المحجب الهتاری و محمد بن یوسف بن المهتار برخاستند. (از تاج العروس).

هتاس.

[هُ سَ] (هندی، اِ)(1) در اصطلاح هیأت و نجوم هندیان، این کلمه صاحب جوک چهارم باشد که آن را محمود دانند. هتاس همان نار است. رجوع به ماللهند ص265 شود. ظاهراً صورتی از هُتاشَن است. رجوع به هُتاشَن شود.
(1) - Hutasa.

هتاشن.

[هُ شَ نَ] (هندی، اِ)(1) به هندی یکی از نامهای نار است، ابوریحان بیرونی در جدول مربوط به زیجات، آن را بدینسان آورده: «ثم اسماء النار و هی پافک(2)، بیشفانر(3)، دهن(4) تپن(5)، هتاشن، جلن(6)، اکن(7). رجوع به ماللهند ص85 شود. ممکن است صورتی از هتاس باشد. رجوع به هتاس شود.
(1) - Hutasana.
(2) - Pavaka.
(3) - Vaisvanara.
(4) - Dahana.
(5) - Tapana.
(6) - Jvalana.
(7) - Agni.

هتاف.

[هُ] (ع مص) هتف. بانگ برزدن بر کسی: هتف به هتافا؛ بانگ برزد بر او. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هتف به هاتف؛ بانگ زد برو کسی که شخص وی دیده نشد. (ناظم الاطباء). || خواندن کسی را. آواز دادن کسی را. (معجم متن اللغة): اهتف بالانصار؛ بخوان مر یاران را. (اقرب الموارد). آواز دادن. (زوزنی) (دهار). || ستودن و مدح کردن کسی را: هتف بفلان؛ مر او را ستود. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هتف فلاناً؛ مدح کرد او را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فلانة یُهتَف بها؛ آن زن به خوب رویی و جمال یاد کرده میشود. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || بانگ کردن و نوحه کردن کبوتر: هتفت الحمامة؛ بانگ کرد. نوحه کرد. (از معجم متن اللغة).

هتاف.

[هُ] (ع اِ) آواز بلند. بانگ سخت. (معجم متن اللغة). بانگ بلند. (دهار).

هتافة.

[هَتْ تا فَ] (ع ص) هَتوف. هتفی [ هَ تَ فا ] : قوس هتافه؛ کمان با بانگ. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). کمان بانگ کن. (مهذب الاسماء).

هتاک.

[هَتْ تا] (ع ص) در عربی صیغهء مبالغة از مادهء هتک بسیار پرده در. (ناظم الاطباء). و در فارسی، آنکه پرده از کارهای پوشیدهء مردمان بر می دارد و عیبهای نهفتهء مردم را فاش میکند. (ناظم الاطباء). پرده در، یعنی کسی که پرده از راز مردم بدرد. (آنندراج) (غیاث). آبدهان. || مرد پلید و بیشرم. (ناظم الاطباء).

هتاکی.

[هَتْ تا] (حامص) پرده دری. بی شرمی. بی حیایی. (ناظم الاطباء).

هتامل.

[هَ مِ] (ع اِ) جِ هتملة. رجوع به هتملة شود.

هتامة.

[هُ مَ] (ع اِ) شکسته و افتادهء هر چیزی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). شکسته شده از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة).

هتان.

[هُ نِ] (ع ضمیر، اِ)(1) تثنیهء هذه، یعنی این دو. (ناظم الاطباء).
(1) - در جای دیگر بدین ضبط دیده نشد.

هتان.

[هَتْ تا] (ع ص) سحاب هتان؛ ابری که پیوسته و بدون انقطاع نرم نرمک ببارد. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || مرد زبان آور و حاضرکلام(1). (ناظم الاطباء).
(1) - این معنی در جای دیگر دیده نشد.

هتأ.

[هَ تَءْ] (ع مص) کج و خمیده گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خوردن طعام را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || شکافتن. || دریدن. هتوء. (منتهی الارب).

هتأ.

[هَ تَءْ] (ع اِمص) شکافتگی. || دریدگی. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). هتوء.

هتأ.

[هِ تَءْ] (ع اِ) پاره ای از شب که سه یک یا چهار یک آن باشد و گاهی در مورد روز نیز به کار رود. (معجم متن اللغة). وقت. هنگام. هَت ء. هِت ء. هَتی ء. هَتیّ. هِتاء. هیتَأْ. هیتاء. هَتأَة. هُتأَة.

هت ء .

[هِ / هَتْءْ] (ع اِ) وقت. (اقرب الموارد) (تاج العروس). هزیع. (معجم متن اللغة). وقت و هنگام. (منتهی الارب). بخصوص هنگامی از شب. (ناظم الاطباء). و گاهی در مورد روز هم استعمال شود. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). مضی من اللیل هت ء؛ یعنی وقت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). پاره ای از زمان. هَتْیْ، هَتی ء، هَتیّ، هِتاء، هیتَأْ، هیتاء، هتأة [ هَ / هُ ءَ ]، هِتَأ.

هت ء .

[هَ تَءْ] (ع مص) زدن کسی را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || خوردن طعام. (اقرب الموارد). || کج و خمیده گشتن از پیری یا بیماری. (معجم متن اللغة).

هت ء .

[هِ تَ ءْ] (ع اِ) آن چیز که با وجود کثرت، اندک نماید. (معجم متن اللغة).

هتأة.

[هَ / هُ ءَ] (ع اِ) وقت. هنگام. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (تاج العروس). هزیع. (معجم متن اللغة). بخصوص هنگامی از شب. (ناظم الاطباء). گاهی نیز در مورد روز به کار رود. (معجم متن اللغة). پاره ای از زمان. هَت ء. هِت ء، هَتی ء، هَتیّ، هِتاء، هیتاء، هیتَأْ، هِتَأ.

هتخشان.

[هُ تُ] (اِ)(1) به لغت پازند و پهلوی، بعضی دستورزان است که اهل حرفه و صنعت باشد. این طبقه از مردم ایران باستان، جزو طبقهء واستریوشان(2) که یکی از طبقات سه گانهء (اتوربانان، ارتشتاران واستریوشان) اجتماع بود، محسوب میشدند. (یشتها. تألیف پورداود ج2 ص331). رئیس و بزرگ این طبقه را هتخشبذ یا واستریوشان سالاریا واستریوشان بد میگفتند. (ایران در زمان ساسانیان. کریستنسن ترجمهء رشید یاسمی ص119). و برای اطلاع بیشتر، رجوع به فرهنگ ایران باستان و گاتها تألیف پورداود و ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستنسن ترجمهء رشید یاسمی و کلمهء هتخشبذ شود.
(1) - Hutukhshan.
(2) - Vastryoshan.

هتخشبذ.

[هُ تُ بَ] (پهلوی، اِ) لقب رئیس و محافظ طبقهء واستریوشان(1) یا هتخشان(2) که طبقهء چهارم از طبقات اجتماعی ایران در روزگار ساسانی بوده است(3). رئیس این طبقه را واستریوشان سالار و واستریوشبذ هم میگفتند. ظاهراً واستریوشان سالار ریاست ادارهء مالیه را بعهده داشته و تصور میرود که علاوه بر خراج املاک، وصول باج شخصی هم بعهدهء او بوده زیرا که لقب هتخشبذ (رئیس صنعتگران) یعنی رئیس همهء مردمانی که کاردستی انجام میدهند مثل غلامان، دهقانان، تاجران و غیره. (از ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن ترجمهء رشید یاسمی). رجوع به هتخشان شود.
(1) - Vastryoshan.
(2) - Hutukhshan. (3) - در روزگار ساسانیان اجتماع ایران به چهار طبقهء مشخص تقسیم میشد، بدینقرار: 1- آسروان (asravan) یا روحانیان 2- ارتیشتاران یا لشکریان 3- دبیران یا مستخدمین ادارات 4- واستریوشان و هتخشان یا تودهء ملت (کشاورزان، صنعتگران، غلامان، تجار و همهء مردمی که کار دستی انجام میدهند). هر یک از این طبقات چهارگانه را رئیسی بود از اینقرار: موبذان موبذ (رئیس روحانیان)، ایران سپاهبذ (رئیس سپاه)، ایران دبیربذ (رئیس دبیران) و هتخشبذ یا واستریوش بذ یا واستریوشان سالار که رئیس طبقهء چهارم باشد. هر یک از طبقات مذکور به چند دسته تقسیم میشد بدین طریق: طبقهء روحانیان مشتمل بر قضات (داذور dadhvar)، علماء دینی (مغان، هیربدان و سایر اصناف روحانی که هر یک شغل و وظیفهء خاصی داشتند)، دستوران و معلمان (مغان اندرزبذ). اما طبقهء سپاهیان به دو صنف سوار و پیاده تقسیم میشد. اصناف طبقهء مستخدمین ادارات عبارت بودند از: منشیان، محاسبان، نویسندگان احکام محاکم و نویسندگان اجازه نامه و قراردادها، مورخان، پزشکان و منجمان. طبقهء چهارم نیز اصناف و شعبی داشت مانند تجار، فلاحان، پیشه وران و جز آنان. (از ایران در زمان ساسانیان، تألیف کریستنسن، ترجمهء رشید یاسمی).

هتر.

[هَ] (ع مص) دریدن عرض و ناموس کسی را. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). زشت گردانیدن ناموس کسی را. (منتهی الارب). هت. || بی خرد گردانیدن کسی را پیری: هتره الکبر؛ بی خرد گردانید او را پیری. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). بی خرد گردانیدن کسی را پیری یا بیماری یا اندوه. (معجم متن اللغة). || دروغ گفتن. (معجم متن اللغة).

هتر.

[هِ] (ع اِ) دروغ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || سختی و بلا و رنج. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). سختی زمانه. (غیاث). داهیة. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || کار شگفت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). امر عجیب. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). و در مبالغه گفته میشود: هتر هاتر، رجل هتر اَهتار یا انه لهتر اهتار؛ یعنی شگفت شگفتها، و در این مورد مرد زیرک و داهی گویند. (از منتهی الارب). || سخن بیفایده و ردی و از اعتبار افتاده. || خطای در کلام. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || نصف اول از شب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اهتار. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || مجازاً به معنی غیبت و پرده دری. (غیاث).

هتر.

[هِ] (ع ص) رجل هتر اهتار؛ زیرک زیرکان. (از اقرب الموارد). مرد زیرک و دارای فطانت. (ناظم الاطباء). مرد زیرک و داهی. (منتهی الارب).

هتر.

[هُ] (ع اِ) بیخودی و بی خردی از پیری و یا از بیماری و یا از اندوه. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هتر.

[هِ تِ] (یونانی، اِ)(1) نام بخشی از سپاهیان اسکندر مقدونی بود که افراد آن از صنف سواره نظام و از حیث قوت جسمانی و قدرت جنگی و فنون آن در بین سایر لشکریان ممتاز بودند. دستهء پنجم این سپاه را اغلب خارجیها تشکیل میدادند. این کلمه در زبان یونانی به معنی رفیق و دوست میباشد و این دسته از جنگجویان را سپاه هتر یعنی سپاه دوستان و رفقا میگفتند. ریاست این سواره نظام در زمان اسکندر با هفس تیون و پس از آن با پردیکاس بود و بعد از درگذشت اسکندر، هنگامی که پردیکاس به نیابت سلطنت رسید، فرماندهی هترها به سلوکوس واگذار گردید. (از ایران باستان تألیف حسن پیرنیا ج2 و 3).
(1) - Hetaire.

هترک.

[هَ رَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسد. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || زمان دشوار سخت. (معجم متن اللغة).

هتروتروف.

[هِ تِ رُ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح جانورشناسی، بطرز تغذیهء آمیبها و آنفوزوارها اطلاق میشود. (از جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج1 ص85).
(1) - Heterotrophes.

هتروتی پیک.

[هِ تِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح جانورشناسی، نوعی از تقسیم سلول است در هنگام تولید مثل. توضیح آنکه در سلولهای زنده گاهی پس از تقسیم، کروموزمهای هسته ای به دو بخش کاملا مساوی تقسیم میشوند و نصف آنها به سلول جدید منتقل میگردند. این نوع تقسیم مخصوص سلولهای سوماتیک(2) یعنی سلولهای بدن میباشد و گاهی عدهء کروموزمهایی که داخل سلول ثانوی میشوند با سلول اولی فرق دارند. این نوع تقسیم هتروتی پیک یا میوز(3) نام دارد و مخصوص به سلولهای تناسلی نر و ماده که به سلولهای زاینده(4) موسومند میباشد. (از جانورشناسی عمومی، تألیف مصطفی فاطمی ج1 ص20).
(1) - Heterotypique.
(2) - Somatiques.
(3) - Meiose.
(4) - Germinales.

هترونمرته.

[هِ تِ رُ نِ مِ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) در اصطلاح جانورشناسی، دسته ای از جانورانند که در دریا زندگی میکنند. بدن آنها دراز و باریک است و دهانشان در پشت سر قرار دارد. عضلات جدار خارجی بدن آنها دراز است. (از جانورشناسی سیستماتیک، تألیف دکتر اسماعیل آزرم ج1 ص179).
(1) - Heteronemertes.

هترونة.

[هَ نَ] (اِخ) ناحیه ای است به اندلس از تیرهء سرقسطة. (معجم البلدان ج20 ص392).

هترة.

[هَ رَ] (ع اِ) اسم مرة از هَتْر. (اقرب الموارد). || گولی و حماقت محکم و استوار. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هتره.

[هَ رَ] (اِخ) نام شهر مستحکمی که در جنوب نینوای قدیم قرار داشته و مرکز امارت کوچکی از اعراب بوده است. اردشیر اول پادشاه سامانی مدتی شهر مذکور را در محاصره داشت، ولی موفق بگشودن آن نشد، سرانجام شاهپور اول پس از مدتها محاصره و جنگ آن را گشود و حکومت اعراب را منقرض کرد(1). (از ایران در زمان ساسانیان، تألیف کریستنسن، ترجمهء رشید یاسمی). این کلمه در منابع عربی به صورت «الحَضر» آمده است. رجوع به حضر (ال ...) شود.
(1) - علت سقوط هتره بنابر افسانه، عشق شدید دختر پادشاه هتره نسبت به شاهپور بوده و بدان سبب دروازهء شهر را بروی او گشود. شاهپور هم در ازای اینکار قول داده بود که با وی ازدواج کند. اما بعد از ترس اینکه مبادا خیانتی را که این شاهزاده با پدرش کرده بود، دربارهء او هم مرتکب شود، دستور داد گیسوان شاهزادهء نازپرورد را به دم اسب سرکشی ببندند و در صحرایی پر از خار بدوانند تا هلاک شود. این داستان را ثعالبی و مسعودی نقل کرده اند. (از ایران در زمان ساسانیان، کریستنسن، ترجمهء رشید یاسمی ص244).

هتسل.

[هِ سِ] (اِخ)(1) پیر ژول. ادیب و ناشر فرانسوی که به سال 1814 م. در شارتر(2) دیده به جهان گشود. وی پس از انقلاب 1848 دو بار به وزارت رسید. با روزنامه های جمهوری همکاری میکرد و بعد از کودتای 1851 به بلژیک تبعید گشت و پس از مدتی بر اثر عفو عمومی 1859 دوباره به پاریس بازگشت. در سال 1862 یک کتابخانه برای دختران جوان تأسیس کرد و مجلهء تعلیم و تربیت و تفریحات مناسب را انتشار داد و به موازات آن، چندین کتاب و آلبوم نیز منتشر نمود که توجه عمومی را جلب کردند و نام او بر سر زبانها افتاد. وی نویسنده ای شوخ و بذله گو و طنزنویس بود و با نام مستعار پ. ژ. ستاهل(3)تعدادی کتاب منتشر کرد که از آنجمله شیطان در پاریس(4) (1842)، تاریخ یک شاهزاده(5)(1857) و چهار دختر دکتر مارش(6)(1880) را میتوان نام برد. سرانجام به سال 1886 م. در مونت کارلو(7) رخت از این جهان بربست.
(1) - Hetzel, Pierre - Jules.
(2) - Chartres.
(3) - P. J. Stahl.
(4) - Le Diable a Paris.
(5) - Histoire d'un Prince.
(6) - Les quatre filles du docteur Marsch.
(7) - Monte Carlo.

هتش.

[هَ] (ع مص) برانگیختن سگ را بر شکار. (منتهی الارب). برانگیختن سگ را. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). برآغالیدن. برافژولیدن: هُتِشَ الکلب هَتْشاً؛ برانگیخته شد. این لغت در مورد سگ و درندگان به کار میرود. (از اقرب الموارد).

هتشه.

[هَ شَ / شِ] (اِ)(1) یخ و آب بسته شده. (ناظم الاطباء). یخ. (جهانگیری) (فرهنگ نظام) (لسان العجم). یخ را گویند و آن آبی است که در سرما و زمستان منجمد میشود. (برهان، لغات متفرقه). جمس.
(1) - صاحب فرهنگ نظام این لغت را از فرهنگ جهانگیری نقل کرده و مینویسد «جهانگیری شاهد مثال نیاورده و در مآخذ هم به دست نیامده است».

هتع.

[هَ] (ع مص) شتابان پیش آمدن. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || زود متوجه شدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب): هتع الیهم هتعاً.

هتف.

[هَ] (ع اِ) آواز. (منتهی الارب). آواز بلند. بانگ سخت. (از معجم متن اللغة). بانگ بلند. (دهار). هتاف.

هتف.

[هَ] (ع مص) هتاف. بانگ کردن. (تاج المصادر) (دهار). بانگ برزدن. آواز دادن. (مقدمة الادب). خواندن. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (ناظم الاطباء): هتف به هتفاً؛ بانگ برزد بر او. (معجم متن اللغة). هتف به هاتف؛ بانگ برزد برو کسی که شخص وی دیده نشد. (ناظم الاطباء). اهتف بالانصار؛ بخوان مر یاران را. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن و نوحه کردن کبوتر. (از معجم متن اللغة). هتفت الحمامة؛ بانگ کرد آن کبوتر. (ناظم الاطباء). کشید صدایش را به طریق نوحه. (از اقرب الموارد). || ستودن و مدح کردن کسی را: هتف بفلان؛ مر او را ستود. (از معجم متن اللغة): فلانة یُهْتَفُ بها؛ آن زن به خوبرویی و جمال یاد کرده میشود. (از معجم متن اللغة). || انداختن. (دهار)(1).
(1) - به معنی اخیر تنها در این متن آمده و شاید تحریف کلمهء دیگری باشد.

هتفادقین.

[] (اِخ) یکی از روستاهای قم بوده که فادقین بن جرجین بن میلاذ آن را بنا کرده است. (از تاریخ قم ص85).

هتفة.

[هَ تَ فَ] (ع اِ) جِ هاتف. رجوع به هاتف شود.

هتفی.

[هَ تَ فا] (ع ص) قوس هتفی؛ کمان بابانگ. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (از معجم متن اللغة). هتوف. هتافة.

هتک.

[هَ] (ع اِمص) پرده دری. (ناظم الاطباء) (غیاث). || ربودگی ناموس. (ناظم الاطباء). بی عصمتی. || رسوایی و بی آبرویی. || افتضاح و بدنامی. || فاش شدگی عیب. (ناظم الاطباء).

هتک.

[هَ] (ع مص) دریدن پرده و مانند آن را: هتک الستر هتکا؛ پاره کرد آن پرده را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). پرده دریدن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (زوزنی). || کشیدن و از جای کندن پرده و مانند آن. (ناظم الاطباء) (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد). || شکافتن جزوی از پرده و امثال آن به جهت آشکار ساختن ماورای آن. انکشاف. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). || به درازا بریدن جامه. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد): هتکت الثوب؛ شکافتم آن جامه را به درازا. (ناظم الاطباء). || مجازاً رسوا کردن. مفتضح ساختن. (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة): هتک الله سترالفاجر؛ مفتضح کرد خدا آن فاجر را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || هتک عرش؛ خوار و ذلیل گردیدن. بی عزت و حرمت شدن: هتک عرش فلان؛ خوار و ذلیل گردید فلان. (ناظم الاطباء). هُتِکَ عرشه؛ حرمت و عزتش از بین رفت. (معجم متن اللغة). || (اصطلاح پزشکی) تفرق اتصال که اندرعضله افتد بر کنارهء عضله. (ذخیرهء خوارزمشاهی). تفرق اتصال یکون فی طرف العضلة. (بحرالجواهر). جدایی پیوستگیهایی که بین اطراف عضلات است. (کشاف اصطلاحات الفنون).

هتک.

[هَ تِ] (ع اِ) حقارت و خفت. || سوء ادب. (ناظم الاطباء)(1).
(1) - این معانی در جای دیگر دیده نشد.

هتک.

[هَ تِ] (ع ص) ثوب هتک؛ جامهء پاره پاره و چاک خورده. (اقرب الموارد).

هتک.

[هِ تَ] (ع اِ) پوست پاره ای که بر روی بچهء درکشیده از شکم برآید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). پرده ای که بروی بچهء درکشیده از رحم برآید. (ناظم الاطباء). || (ص) ثوب هتک؛ جامهء پاره پاره شده. (از معجم متن اللغة).

هتک.

[هُ] (ع اِ) نیم شب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة).

هتک.

[هَ] (ع اِ) کفج نباتی است. (مهذب الاسماء).

هتک.

[هَ تَ] (اِ) کلمهء عامیانه ای است که در اینگونه ترکیب ها: هتک کسی را پاره کردن یا هتکش پاره شد، و از این قبیل به کار میرود و مراد کون است و معمو در موارد کار طاقت فرسا که از کسی کشیده شود استعمال میگردد.

هتک احترام.

[هَ کِ اِ تِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) رجوع به هتک حرمت شود.

هتک حرز.

[هَ کِ حِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شکستن حصار و پناهگاه و از این قبیل. || در اصطلاح حقوق جزاء، عبارت است از تخریب، سوراخ نمودن، شکافتن، کندن حرز و حصار و در و قفسه و صندوق و هر حافظ دیگر از این قبیل. این تعریف شامل ورود به خانه و باغ و امثال آنها، از غیر راه معمول نمیشود با اینکه اینهم هتک حرز است. هتک حرز دو قسم است:
الف- اسکالاد(1)، یعنی ورود به ساختمانها و حیاط و طویله و باغ و پارک از راه غیر ورودی مانند مجرای قنات، بالای دیوار و بام و غیره.
ب - افراکسیون(2)، یعنی از بین بردن هر گونه مانع برای دخول مانند شکستن در و قفل و کندن در و سوراخ نمودن دیوار و تخریب آن و غیره. در فقه نص قانون حرز و هتک حرز را تعریف نکرده است و مسأله را به عرف واگذار کرده اند. (فرهنگ حقوقی، تألیف جعفری لنگرودی).
(1) - Escalade.
(2) - Effraction.

هتک حرمت.

[هَ کِ حُ مَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) شکستن حرمت. دریدن حرمت. (زمخشری). بی احترامی. رسوایی. بی آبرویی. بی عزتی :
اگر تو پرده بر آن زلف و رخ نمی پوشی
به هتک حرمت صاحبدلان همی کوشی.
سعدی.

هتک حرمت کردن.

[هَ کِ حُ مَ کَ دَ](مص مرکب) بی اعتبار کردن. رسوا کردن. بی آبرو کردن. (ناظم الاطباء).

هتک حرمت منازل.

[هَ کِ حُ مَ تِ مَ زِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) در اصطلاح حقوق جزاء، دخول به قهر و غلبه در ملکی است که در تصرف دیگری (مالک یا مستأجر و غیره) است. (فرهنگ حقوقی تألیف جعفری لنگرودی). مادهء 265 قانون مجازات عمومی برای مرتکب این جرم از شش ماه تا دو سال حبس تأدیبی و تأدیهء 150 الی 500 تومان غرامت مقرر کرده است.

هتک زدن.

[هُ تَ زَ دَ] (مص مرکب) در تداول عامه سوت زدن. صفیر زدن. (یادداشت مؤلف).

هتک ستر.

[هَ کِ سِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) پرده دری. دریدن پرده. خرق ستر. (یادداشت مؤلف).

هتک ستر کردن.

[هَ کِ سِ کَ دَ] (مص مرکب) پرده دریدن. پرده برانداختن. مهتوک کردن.

هتک عرض.

[هَ کِ عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) بر باد دادن آبرو و عرض کسی. هتک حرمت.

هتک عرض کردن.

[هَ کِ عِ کَ دَ](مص مرکب) بدنام کردن. رسوا نمودن. (ناظم الاطباء). بی آبرو ساختن. بر باد دادن عرض کسی.

هتک عفاف.

[هَ کِ عَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) هتک ناموس. لکه دار ساختن گوهر عفت زن. || ازالهء بکارت. ربودن دوشیزگی بخلاف قانون.

هتک کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب) پرده برانداختن. مهتوک کردن.

هتک ناموس.

[هَ کِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) تجاوز به زن. لکه دار ساختن گوهر عفت زن خواه بعنف و تهدید و یا غیر آن باشد. مادهء 207 قانون مجازات عمومی هتک ناموس را بموارد مختلف تقسیم کرده و برای هر یک مجازاتی مقرر داشته است.

هتک ناموس کردن.

[هَ کِ کَ دَ](مص مرکب) تجاوز کردن به ناموس زن. رجوع به هتک ناموس شود.

هتکة.

[هُ کَ] (ع اِمص) اسم از هَتک. (اقرب الموارد). پرده دریدگی. (منتهی الارب). پرده دری. (ناظم الاطباء). || رسوایی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || (اِ) ساعتی از شب. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || (ص) آن کس که به فاش شدن عیبش بی پروا باشد. (معجم متن اللغة).

هتکة.

[هِ تَ کَ] (ع اِ) یکی از هِتَک. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). رجوع به هِتَک شود.

هتکه پشت.

[هَ کِ پُ] (اِخ) دهی است از دهستان بیشه، بخش مرکزی بابل. واقع در 5/5 هزارگزی جنوب خاوری بابل و 5/1 هزارگزی خاور شوسهء بابل به گنج افروز. در دشت قرار گرفته و هوایش معتدل مرطوب و مالاریایی است. سکنهء آن 220 تن میباشد. از رودخانهء هتکه که از شعب بابل رود است مشروب میشود. محصولاتش برنج، غلات، پنبه و نیشکر است. اهالی به زراعت مشغولند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3). در مازندران و استرآباد، تألیف رابینو این اسم به صورت هَتَکاپُشت آمده است.

هتکه لو.

[هَ کِ] (اِخ) دهی است از دهستان شیرگاه بخش سوادکوه شهرستان شاهی. واقع در 9 هزارگزی شمال شیرگاه و 3 هزارگزی باختر راه شوسه و راه آهن شیرگاه به شاهی. در دامنه قرار گرفته و ناحیه ای است معتدل و مرطوب و مالاریایی و دارای 520 تن سکنهء مازندرانی و فارسی میباشد. آب آن از نهر هتکه از تالاررود و محصولاتش برنج، غلات، توتون سیگار، عسل، لبنیات و صیفی میباشد. اهالی به زراعت و گله داری مشغولند. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هتگفت.

[هَ / هُ گُ] (ص) هنگفت. (ناظم الاطباء). برهان قاطع در ذیل هنگفت آورده: «صاحب مؤیدالفضلا به جای نون به تای قرشت آورده است که هتگفت باشد و در جای دیگر نیز به تای قرشت نوشته اند.» به احتمال قوی تاء تصحیف نون است و کلمهء هتگفت مصحف هنگفت باشد.

هتل.

[هَ] (ع مص) پیاپی باریدن ابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هطل. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). باران باریدن. (تاج المصادر بیهقی). || نیک باریدن ابر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). این کلمه مبدل هتن باشد، چه تبدیل لام به نون و بالعکس نزد پیشینیان بسیار معمول بوده است. «هتنت السماء و هتلت». (نشوء اللغة ص51). هُتول. هَتَلان. تَهتال. هطل. هطلان. تهطال. هتن. هتون. هتنان. تهتان. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

هتل.

[هَ تِ] (ع ص) سحاب هتل؛ ابر نیک بارنده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب).

هتل.

[هُ تِ] (فرانسوی، اِ)(1) مسافرخانه. مهمانخانه. این کلمه از اصل قدیمی کلمه هوسپیتال(2) در زبان فرانسهء باستان، مشتق شده و در زبان انگلیسی به خانه ای که برای پذیرایی از مسافران اختصاص دارد، اطلاق شده است. (از دائرة المعارف بریتانیکا).
(1) - Hotel.
(2) - Hospitale.

هتل.

[هُ تُ] (اِ) در تداول برخی از عوام به معنی اتومبیل است و صورت مصحفی از آن میباشد. || در تداول زنان به معنی شکم: هتلش پیش آمده، یعنی آبستن است. این کلمه به این معنی پیش از اختراع اتومبیل متداول بوده است و از هتل (به معنی اتومبیل) مأخوذ نیست. (یادداشت مؤلف).

هتل.

[هُتْ تَ] (ع ص) سحائب هتل؛ باران پیوسته. هطل. (از اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هتل.

[هُتْ تَ] (ع ص، اِ) جِ هاتل. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به هاتل شود.

هتلان.

[هَ تَ] (ع مص) پیاپی باریدن ابر. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هطلان. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || نیک باریدن ابر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). باران باریدن. (تاج المصادر بیهقی). هُتول. تَهتال. هَتل. هطل. هَطَلان. تهطال. هَتن. هُتون. هَتَنان. تَهتان. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

هتلان.

[هَ تَ] (ع اِ) باران سست پیوسته. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هتنان.

هتلمة.

[هَ لَ مَ] (ع مص) سخن پوشیده گفتن. به راز سخن گفتن. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). این کلمه صورت مقلوب هتملة میباشد. رجوع به هتملة شود.

هتلمة.

[هَ لَ مَ] (ع اِ) سخن پوشیده. راز. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). این کلمه صورت مقلوب هتملة میباشد. رجوع به هتملة شود.

هتلی.

[هَ لا] (ع اِ) نام گیاهی است. (ناظم الاطباء). گیاهی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هتم.

[هَ] (ع مص) شکستن دندان کسی را از بن: هتم فاه هتماً؛ شکست دندان او را از بن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). دندان شکستن. (المصادر). || شکستن دندان پیشین کسی را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). افکندن دندان پیشین کسی را. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). دندان پیشین شکستن. (زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). || (در اصطلاح عروض) اجتماع حذف و قصر است در مفاعیلن، یعنی یک سبب آن را بیندازند و دیگر سبب را قصر کنند، مفاع بماند به سکون عین، فعول به جای آن بنهند به سکون لام. و فعول چون از مفاعیلن منشعب باشد آن را اهتم خوانند، یعنی دندان پیشین شکسته و چون بدین زحاف، هر دو سبب این جزو به خلل شود، آن را به دندان پیشین شکستن تعریف کرده اند. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص37).

هتم.

[هَ تَ] (ع مص) شکسته شدن دندان پیشین از بن: هتم الرجل هتما؛ شکسته شد دندانهای پیشین آن مرد از ریشه. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة). || شکسته شدن اطراف دندان. (تاج العروس) (معجم متن اللغة). کان اهتم الثنایا.

هتم.

[هُ] (ع ص، اِ) جِ اَهتَم و هَتماء. (اقرب الموارد). رجوع به اَهتَم و هَتماء شود.

هتم آباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان قهاب بخش حومهء شهرستان اصفهان، واقع در 18 هزارگزی خاور اصفهان و 3 هزارگزی شمال شوسهء اصفهان به یزد. ناحیه ای است جلگه ای و معتدل و دارای 1420 تن سکنه میباشد. آب آن از قنات و محصولاتش غلات، کنجد، پنبه و صیفی میباشد. اهالی به زراعت مشغولند. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هتماء .

[هَ] (ع ص) مؤنث اهتم. زن شکسته دندان پیشین. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گوسپند ماده ای که دندانهای پیشین او از بن شکسته شده باشد. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). ج، هُتم. (اقرب الموارد).

هتمرة.

[هَ مَ رَ] (ع مص) سخن بسیار گفتن. (منتهی الارب). بسیار سخن گفتن. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || (اِمص) بسیاری سخن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). هثمرة. این کلمه مبدل هتملة یا هتمنة یا هثرمة یا هثمنة یا هثملة میباشد.

هتملة.

[هَ مَ لَ] (ع مص) سخن پوشیده گفتن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). این کلمه صورت مقلوب هتلمة میباشد. رجوع به هتلمة شود.

هتملة.

[هَ مَ لَ] (ع اِ) سخن پوشیده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). ج، هَتامِل. این کلمه صورت مقلوب از هتلمة است. رجوع به هتلمة شود.

هتمنة.

[هَ مَ نَ] (ع مص) بسیار سخن گفتن. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). || (اِمص) بسیاری سخن. (تاج العروس). هتمرة. شاید مبدل از هتمرة یا هتملة یا هثرمة یا هثمنة یا هثملة باشد.

هتمة.

[هَ مَ] (اِخ) (ال ...) منزلی است از منازل سلمی که یکی از دو کوه طی ء باشد. (معجم البلدان ج2 ص392) (معجم متن اللغة). موضعی است به کوه سلمی. (منتهی الارب).

هتن.

[هَ] (ع مص) هتنت السماء هتناً؛ باریدن ابر. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || پیاپی باریدن ابر. باریدن ابر مانند هطل یا فوق آن. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (تاج العروس). || سست و پیوسته باریدن ابر. || باریدن ابر ساعتی و سپس سست شدن و سپس باز باریدن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). این کلمه مبدل هتل باشد، چه تبدیل لام به نون و نون به لام، نزد پیشینیان امری بسیار معمول و مشهور بوده است: هتلت السماء و هتنت. (نشوءاللغة ص51). هتون. هتنان. تهتان. هتل. هتول. هتلان. تهتال. هطل. هطلان. تهطال. رجوع به هریک از این کلمات شود.

هتن.

[هُ تُ] (ع ص، اِ) جِ هاتن و هتون. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به هر یک از این کلمات شود.

هتن.

[هُتْ تَ] (ع اِ) جِ هاتن و هتون. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به هریک از این کلمات شود.

هتنا.

[] (اِخ) بر طبق مجمل التواریخ و القصص، نام شهری است در هند که پایتخت وقویاهور بوده است. مرحوم بهار در حاشیه راجع به این کلمه آورده است: «فرشته، پایتخت کوروان را که بعد بتصرف پاندوان در آمد، هستتناپور نامیده و باید متن «مجمل التواریخ» هستتناپور باشد». رجوع به مجمل التواریخ و القصص ص117 متن و حاشیه شود.

هتنال.

[هَ] (هندی، اِ) در زبان هندی به معنی توپ کوچک که بر پشت پیل برند. (غیاث) (آنندراج).

هتنالچی.

[هَ] (اِ مرکب) کسی که هتنال را سردهد. (غیاث) (آنندراج). رجوع به هتنال شود.

هتنان.

[هَ تَ] (ع مص) به معنی هَتن است در تمام معانی: هتنت السماء هتنا و هتنانا. رجوع به هتن شود.

هتنان.

[هَ تَ] (ع اِ) هتلان. باران سست پیوسته. (معجم متن اللغة).

هتو.

[هَ تْوْ] (ع مص) شکستن چیزی را در زیر پای؛ هَتَوْتُهُ هتواً؛ شکستم او را زیر پای. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة). || گرسنگی. (شمس اللغات).

هتوء.

[هُ] (ع اِمص) هتأ. شکافتگی. (ناظم الاطباء). شق. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || دریدگی. (ناظم الاطباء). خرق. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس).

هتوال.

[] (اِخ) به روایت مجمل التواریخ، نام پسر جمشید از پادشاهان پیشدادی ایران است. (مجمل التواریخ و القصص ص25).

هتوف.

[هَ] (ع ص) کبوتر بسیارآواز. (معجم متن اللغة). ریح هتوف؛ باد بانگ کننده. باد پر بانگ. (اقرب الموارد). سحابة هتوف؛ ابر رعددار، راعدة. (اقرب الموارد). ابر بابانگ. قوس هتوف یا هتافة یا هتفی؛ کمان بابانگ. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). اسم آن: هَتَفی. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هتول.

[هُ] (ع مص) هتلت السماء هت و هتولا. رجوع به هتل و هتلان شود.

هت و مت.

[هِتْ تُ مِت ت] (ص مرکب، از اتباع) در تداول عامه، عیناً. شبیه تام و تمام. بعینه: هت و مت فلان است؛ یعنی شباهتی تمام بدو دارد، بعینه اوست، یکباره شبیه به اوست. (یادداشت مؤلف).

هتون.

[هُ] (ع مص) اشک باریدن. (تاج المصادر بیهقی). باریدن اشک. چکیدن اشک: هتن الدمع هتوناً؛ چکید و فروریخت اشک. (معجم متن اللغة) (ناظم الاطباء) (تاج العروس). || هتنت السماء هتناً و هتوناً. رجوع به هتن به تمام معانی شود.

هتون.

[هَ] (ع ص) سحاب هتون؛ ابر بارنده. (معجم متن اللغة) (تاج العروس) (اقرب الموارد). || ابری که سست و پیوسته ببارد. (اقرب الموارد). || ابری که گاه ببارد و گاه نبارد. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد): عین هتون الدمع؛ چشم اشکبار. (اقرب الموارد) (تاج العروس). مطر هتون؛ باران پیوسته. هطول. (معجم متن اللغة). ج، هُتُن، هُتَّن. (تاج العروس) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب).

هتهات.

[هَ] (ع ص) مرد بسیار سخنگوی که تند سخن میراند. (ناظم الاطباء). مرد بسیارسخن سبک. هتات. (منتهی الارب). رجل هتهات؛ مردسبک و بیهوده گوی که تند سخن راند. (اقرب الموارد). یاوه گوی. مهذار. مهت. هتات. (معجم متن اللغة).

هتهاجوری.

[] (هندی، اِ)(1) به هندی، نام کف مریم یا پنجهء مریم یا کف عایشه است که نوعی از گیاه باشد. (از مخزن الادویه) (از تحفهء حکیم مؤمن). رجوع به پنجهء مریم و کف مریم و کف عایشه شود.
(1) - در تحفهء حکیم مؤمن «هتاجودی» آمده است.

هت هت.

[هَ هَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتر را بر آب زجر کنند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). صوتی است که بدان شتر را به سوی آب رانند. (اقرب الموارد). اذا وقف البعیر علی الردهة فلاتقل له هت هت، مثلی است که برای ترک اصرار در پند و اندرز در مورد کسی که هوش وی آشکار باشد، گفته میشود. (اقرب الموارد).

هتهتة.

[هَ هَ تَ] (ع مص) شکستن و خرد کردن. (معجم متن اللغة) (ناظم الاطباء). شکستن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زجر کردن شتر را بر آب به لفظ هت هت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). راندن شتر را به سوی آب به لفظ هت هت. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || تند و بسیار سخن راندن. (ناظم الاطباء). تند سخن گفتن. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). شتابی کردن در سخن. (منتهی الارب).

هتهء دزد.

[] (اِخ) این ترکیب در کتاب النقض دو بار بدین ترتیب آمده: «اعتقاد رافضیان این است که این مالها و خراجها نمی باید که بکل کیا و کافر کیا و قفل ابلیس و تعویذ سگ و کندوج بسرکه و هتهء(1) دزد رسد میباید که به علویان با علم و زهد رسد.» و «اولاً کل کیا بزرگمید(2) ملعون است و کافر کیا پسرش، و قفل ابلیس(3) الموت، و تعویذ سگ بوجعفرک(4) مزدکی فشندی، و کندوج بسر که نوسار(5) خاکسار، و هتهء دزد بلغنائم(6) گوره خر اصفهانی علیهم لعائن الله» ظاهراً کلمهء «هته» نام و یا مصحفی از نام شخص و بلغنائم که مصحف ابوالغنائم است، کنیهء او و «اصفهانی» نسبت وی میباشد و کلمات «دزد» و «گوره خر» به طریق توهین و برای تخفیف او گفته شده و به احتمال قوی شخص مذکور اسماعیلی مذهب بوده است. رجوع به کتاب النقض ص474 شود.
(1) - ن ل: «و تعوید بیل و کندوح پسرک و هیبهء».
(2) - مخفف بزرگ امید.
(3) - ن ل: «و فعل ابلیس».
(4) - ن ل: «و تعوید بیل بوجعفر که».
(5) - ن ل: «و کندوح سر که نوشان».
(6) - ن ل: «و هندزرد ابوالغنائم».

هتی.

[هُ تَی ی] (اِخ) (ال ...) شهر یا آبی است. (مهذب الاسماء).

هتی.

[هَتْیْ] (ع اِ) وقتی از شب. (منتهی الارب). وقت و هنگام، بخصوص هنگام از شب. (ناظم الاطباء): مضی هتی من اللیل؛ یعنی هزیع، ثلث یا ربع آن. (معجم متن اللغة). ج، اهتاء. (معجم متن اللغة). هت ء [ هِ / هَ تْ ءْ ] .

هتی.

[هَ تی ی] (ع اِ) وقت. هنگام. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (منتهی الارب). هزیع. بیشتر در شب و گاهی در مورد روز هم استعمال شود. (معجم متن اللغة). قسمتی از زمان. هَت ء. هِتْءْ. هَتی ء. هِتاء. هیتْأْ. هیتاء. هَتأة. هُتأَ. هِتَأْ.

هتیال.

[هِ] (اِخ) نام ولایتی است. (شمس اللغات).

هتیان.

[هَ تَ] (ع اِمص) افزونی در سخن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آکندگی و انباشتگی. (ناظم الاطباء).

هتیان.

[هَ تَ] (ع اِ) شتران ریزه. || مردم خرد و فرومایه. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || آکنهء بالش و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

هتی ء .

[هَ] (ع اِ) وقت. هنگام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). بیشتر در مورد شب و گاهی نیز در روز به کار رود. (معجم متن اللغة). برخه ای از زمان. هَت ء. هِت ء. هَتیّ. هِتاء. هیتاء. هیتَأْ. هَتأة. هُتأة. هِتَأْ.

هتیت.

[هَ] (ع مص) به صدا درآمدن چیزی. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || شنیده شدن صدا از زمین. (معجم متن اللغة). || بانگ کردن شتربچه. (تاج المصادر بیهقی).

هتیت.

[هَ] (ع اِ) صوت. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). صدا. آواز. بانگ.

هتیرة.

[هُ تَ رَ] (ع اِ مصغر) تصغیر و مؤنث هترة. (معجم متن اللغة). رجوع به هترة شود.

هتیکة.

[هَ کَ] (ع اِمص) پرده دری. (ناظم الاطباء). || فضیحت. رسوایی. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هتیل.

[] (اِخ) (ال ...) موضعی است. (معجم البلدان ج20 ص392) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب).

هتیم.

[هُ تَ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب) (معجم متن اللغة).
- بنوهتیم؛ قبیله ای است از عرب که منازلشان اطراف مصر باشد. (از تاج العروس). قبیله ای از اعراب بادیه نشین است که در حجاز و نجد و مصر پراکنده میباشند. و گروهی از ایشان در بهار به سواحل بحر احمر کوچ می کنند و به صید ماهی میپردازند و امتعهء خود را به حجاج میفروشند. (از الاعلام المنجد).

هتیمل.

[هُ تَ مِ] (اِخ) نام مردی است از عرب. (معجم متن اللغة).

هتیمة.

[هَ مَ] (ع اِ) گیاه ترش ریزه. (منتهی الارب). گیاه حمض ریزه. (ناظم الاطباء). گیاه خرد ترش مزه. (معجم متن اللغة).

هتیه پور.

[] (هندی، اِ) نام جایی که در عهد شاهجهان پادشاه دو فیل مست برای سیاست یکی را به جانب راست و دیگری را به سوی چپ می بستند. (غیاث).

هتیه پول.

[] (هندی، اِ) همان کلمهء هتیه پور است. (از غیاث اللغات). رجوع به هتیه پور شود.

هث.

[هَث ث] (ع مص) دروغ گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || هث چیزی؛ درآمیختن برخی از آن به برخی دیگر. (از معجم متن اللغة).

هث.

[هَث ث] (ع اِ) دروغ. (منتهی الارب) (تاج العروس).

هثاث.

[هَثْ ثا] (ع ص) دروغگوی. (منتهی الارب). بسیار دروغگوی. (ناظم الاطباء). کذاب. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). هثهاث.

هثرمة.

[هَ رَ مَ] (ع مص) سخن بسیار گفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بسیاری سخن. کثرت کلام. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة). این کلمه مقلوب هثمرة و مبدل هتمرة میباشد. رجوع به این مدخلها شود.

هثم.

[هَ] (ع مص) کوفتن چیزی را چنانکه ساییده شود. (منتهی الارب): هثم چیزی؛ کوفتن آن را تا نرم و ساییده گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || به یک بار مال نیکو و کلان دادن. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). به یک بار مال نیکو و جید دادن کسی را. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). قثم. || بخشیدن. (شمس اللغات).

هثم.

[هُ ثُ] (ع اِ) ریگ تودهء فروریخته. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة).

هثمرة.

[هَ مَ رَ] (ع مص) بسیار سخن گفتن. هتمرة. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). این کلمه مقلوب هثرمة میباشد. رجوع به هثرمة شود.

هثملة.

[هَ مَ لَ] (ع مص) تباه شدن. (منتهی الارب). تباهی. فساد. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || آمیختن. (منتهی الارب). آمیختگی. اختلاط. (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هثمنة.

[هَ مَ نَ] (ع مص) بسیار سخن گفتن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || (اِمص) بسیاری سخن. (منتهی الارب). هتمرة. هثمرة. هثرمة. رجوع به هر یک از این کلمات شود.

هثور.

[] (اِ)(1) نام ماهی است در تاریخ قبط محدث. (کشاف اصطلاحات الفنون).
(1) - صاحب کشاف این کلمه را در بخش الفاظ عجمی آورده است.

هثهاث.

[هَ](1) (ع ص) شتابی کننده. (منتهی الارب). شتاب کننده. (ناظم الاطباء). سریع. (از معجم متن اللغة) (تاج العروس). شتابنده از انسان و حیوان. (از اقرب الموارد). || آمیخته. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شی ء هثهاث؛ مختلط. درهم. (از اقرب الموارد). || دروغگوی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). کذاب. (معجم متن اللغة) (تاج العروس): رجل هثهاث؛ کذاب. (اقرب الموارد). هثاث. || شهر بسیارخاک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (تاج العروس): بلد هثهاث؛ کثیرالتراب. (از اقرب الموارد). || پاسپرده. || ستم کننده. (ناظم الاطباء). || (اِمص) حکایت بعض از سخن الثغ. (معجم متن اللغة). حکایة بعض کلام الالثغ. هثهثة. (تاج العروس).
(1) - ناظم الاطباء به کسر اول نیز آورده است.

هثهاث.

[هَ] (اِخ) ابن ثور السدوسی. جاحظ در البیان و التبیین نام وی را در ذیل باب لحن آورده است. رجوع به البیان و التبیین ج2، ص167 شود.

هثهثة.

[هَ هَ ثَ] (ع مص) آمیخته شدن. (منتهی الارب). آمیخته و مختلط شدن چیزی. (ناظم الاطباء). اختلاط. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). || شتاب فرستادن. (منتهی الارب). || به شتاب باریدن باران و برف. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب): هثهث السحاب بمطره و ثلجه؛ بشتاب فروفرستاد ابر باران و برف را. (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد). || شتاب کردن در رفتن و جز آن: هثهث فی السیر و غیره؛ شتاب کرد در رفتن و جز آن. (ناظم الاطباء). || ستم کردن. (منتهی الارب) (از معجم متن اللغة) (اقرب الموارد): هثهثهء والی بر رعیت؛ ظلم و ستم کردن وی بر آنان . (از ناظم الاطباء). || سخت سپردن زیر پای. (منتهی الارب): هثهث الشی ء؛ سخت در زیر پای سپرد آن چیز را. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). در زیر پای سپردن چراننده چراگاه را: هثهث الراعیة المرعی. (از معجم متن اللغة).

هثیان.

[هَ ثَ] (ع مص) هثو. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد): هثیان تراب؛ خاک برگرفتن و پاشیدن آن. (از المنجد). افکندن و ریختن خاک.

هج.

[هَ] (ص) راست بود یعنی به پای کرده. (لغت فرس ص74). راست و افراخته شده. (ناظم الاطباء). راست و ایستاده مانند ستون. (رشیدی) (انجمن آرا) (آنندراج) (شمس اللغات). راست و بلند. مستقیم. قائم. برپا. منصوب. سرپا. || (اِ) هرچیز افراخته مانند نیزه و علم. (ناظم الاطباء). || هرچیز راست بر زمین نصب کرده. هر چیز که بر زمین عمود باشد. (ناظم الاطباء). || تدارک و آمادگی با شتاب و چالاکی. (ناظم الاطباء).(1) || راست کردن علمی بود یا نیزه. (صحاح الفرس، نسخهء طاعتی). راست باز کردن چیزی باشد مانند علم و نیزه و ستون و امثال آن. (برهان). راست کردن علم یا نیزه یا چیزی که بدان ماند. (اوبهی). راست کردن چیزی. (شمس اللغات). || راست ایستادن چیزی را گویند بر زمین. و با جیم فارسی هم آمده است. (برهان). هچ. رجوع به هج کردن شود.
(1) - در این معانی به صورت مصدری آمده است، با آنکه در فارسی امروز ریشه یا مشتقات دیگری از آن در دست نیست.

هج.

[هَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان سگ را زجر کنند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). زجر للکلب. (اقرب الموارد). کلمه ای است که بدان سگ را برانند و از خود دور کنند. این کلمه به صورت های: هَجٍ، هَجا، (اقرب الموارد) (منتهی الارب)، هِجْ هِجْ، هِجٍهِجٍ و هَجاهَجا گفته شود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة).

هج.

[هَج ج] (ع مص) هجیج. شکستن و ویران کردن. (آنندراج): هج بیت؛ شکستن و ویران کردن خانه. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || افروختن. برافروخته شدن آتش و بانگ کردن آن: هج نار؛ شعله ور گردیدن و بانگ کردن آتش. (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد). اج. (معجم متن اللغة).

هج.

[هُج ج] (ع اِ) یوغ آماج. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). چوبی است که به جهت شیار بر گردن گاو نهند. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة).

هجٍ.

[هَ جِنْ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان سگ را زجر کنند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هَج شود.

هجا.

[هِ] (از ع، اِمص) هجو. بدگوئی. جرشفت. دشنام. سرزنش. مسخره. مضحکه. (ناظم الاطباء). مذمت کردن. (شمس اللغات). نکوهیدن. (آنندراج) (غیاث) (از تاج المصادر بیهقی) (از دهار) :
آنان که فلانند و فلان رهبر ایشان
نزدیک حکیمان ز در عیب و هجااند.
ناصرخسرو.
ور گفتم اهل مدح و ثنا آل مصطفی است
چون زی شما سزای جفا و هجا شدم.
ناصرخسرو.
چون بود بر حرام وقف تنت
یا بود بر هجا زبانت سبیل.ناصرخسرو.
هست این نسبت به من مدح و ثنا
هست این نسبت به تو قدح و هجا.مولوی.
|| هجو کردن. (آنندراج) (غیاث). ذم. مقابل مدح در شعر. ناسزا گفتن شاعر کسی را در شعر : «عمر فرمود تا حطیئة را بیاوردند. گفت [ حطیئه ] من در این فحشی و هجایی ندانم». (تاریخ بیهقی چ فیاض ص238).
چو شاعر برنجد بگوید هجا
بماند هجا تا قیامت بجا.فردوسی.
از تن حلال خواری و از روح مرده خوار
تن مدح را و جانت سزای هجا شده ست.
ناصرخسرو.
من ز هجای تو باز بود نخواهم
تات فلک جان و خواسته نکند لوغ.
منجیک.
دانم که چو این هجا بخوانی
تو ریش کنی و زنْت رنبه.لبیبی(1).
مثل نان فطیر است هجا بی دشنام
مرد را درد شکم خیزد از نان فطیر.سوزنی.
هزار حج به ثواب هجای او نرسد
پس این کفاره پنجاه ساله جرم عظیم.
سوزنی.
در هجا، گویی دشنام مده پس چه دهم
مرغ بریان دهم و بره و حلوا و حریر.
سوزنی.
همچو ضحاک افکنم ناگاه
مارهای هجات برگردن.انوری.
دیو رجیم آنکه بود دزد بیانم
گردم طغیان زد از هجای صفاهان.خاقانی.
|| هجی کردن حروف تهجی را. (شمس اللغات) (منتخب اللغات). به اعراب(2) ادا کردن حروف را. (آنندراج). به اعراب(3) واکردن حرف را. (غیاث). || تقطیع کردن لفظی را به حروف. (ناظم الاطباء). || (اِ) در تداول عروض و وزن شعر، مقطّع یا سیلاب گفتار عبارت است از یک سلسله ارتعاشات صوتی متوالی که پیاپی به گوش شنونده میرسد. اما شنونده در این سلسله قطعاتی تشخیص میدهد که بمنزلهء حلقه های متصل زنجیر است. این حلقه ها را هجا یا مقطّع یا سیلاب(4)گویند. حروف که اجزای اولی کلمه هستند تنها در کلام نمی آیند و کوچکترین جزئی که به تنهایی قابل تلفظ باشد ترکیب و تألیفی از چند حرف است. ابوعلی سینا در تعریف هجا که آن را «مقطّع» میخواند چنین گفته است: «الحرف اذا صار بحیث یمکن ان ینطق به علی الاتصال سمی مقطّعاً»(5). خواجه نصیرالدین طوسی نیز در این باب چنین تعریفی دارد و میگوید: «به حرف مصمت تنها ابتدا نتوان کرد مگر بعد از آنکه حرف مصوت مقارن او شود و مجموع را حرف متحرک خوانند. پس اگر مصوت مقصور باشد حرف متحرک را یک حرف بیش نشمرند و آن را «مقطع مقصور» خوانند و اگر ممدود باشد مقدار فضل ممدود را بر مقصور حرفی ساکن شمرند و مجموع را «مقطع ممدود» خوانند.(6) هر هجا از دو حرف یا بیشتر تشکیل میشود که از آن میان یک حرف مرکز یا رأس هجاست و حرفهای دیگر تابع آنند، این حرف مرکزی غالباً مصوت است اما گاهی ممکن است صامت باشد و در این حال حرفی که درجهء گشادگی آن بیشتر است، یعنی هنگام ادای آن مخرج وسعت بیشتری دارد مرکز واقع میشود. به این طریق حرفهای انسدادی که از حبس تمام حاصل میشوند هرگز در مرکز هجا قرار نمیگیرند. کلمهء «راست» مرکب از دو هجاست. هجای اول «را» که مرکز یا رأس آن مصوت «آ» است. هجای دوم «ست» که رأس آن حرف «س» است. این حرف صامت است اما درجهء گشادگی آن بیش از حرف دیگر این هجاست که «ت» باشد. اما در وزن شعر فارسی همیشه مرکز هجا را مصوتی دانسته اند و برای توجیه هجاهایی که در آنها حرف مصوت (یا حرکت) وجود ندارد به حرکتی «ربوده» قائل شده اند. ابوریحان میگوید که عروضیان ایرانی این گونه حرفهای ساکن را «متحرکات خفیفة الحرکة» خوانده اند.
کمیت هجاها؛ هجا که بنای وزن شعر فارسی بر آن است از حیث کمیت دو نوع است: یکی هجای بلند و دیگری هجای کوتاه. در همهء زبانهائی که بنای وزن آنها بر کمیت هجاهاست همین دو نوع وجود دارد و همیشه مقدار هجای بلند دو برابر هجای کوتاه است. در سنسکریت نیز چنانکه ابوریحان گوید هجای ثقیل دو برابر هجای خفیف است و جای یک ثقیل را دو خفیف ممکن است بگیرد(7). در یونانی و لاتینی هم یک هجای بلند از حیث امتداد با دو هجای کوتاه برابر است(8). در شعر فارسی نیز مانند سنسکریت و یونانی و لاتینی امتداد هجای بلند در همه حال معادل دو هجای کوتاه است اما کوتاهی و بلندی هجاها تابع امتداد مصوتها و ساختمان هجا از حیث بستگی و گشادگی است. هجای گشاده هجائی است که به مصوت ختم شود مانند: سه، ما، بو، بی. هجای بسته هجائی را گویند که حرف آخر آن حرف صامتی باشد مانند: کر، پس، شب. هر هجای گشاده، چه در آغاز و چه در میان یا آخر کلمه، اگر مصوت آن کوتاه باشد کمیت آن کوتاه شمرده میشود مانند: که، همه (دو هجای کوتاه). و اگر مصوت آن بلند باشد هجای بلند بشمار می آید مانند: پا، بی، مو. هجای بسته همیشه از دو صامت که مصوت کوتاهی در میان آنها باشد حاصل میشود و در همه حال کمیت آن بلند است. (از وزن شعر فارسی، تألیف پرویز ناتل خانلری صص108 - 112).
- حروف هجا؛ حروف یک زبان مثل الف تا یاء فارسی. (فرهنگ نظام). کنایه از الف، با، تا... (آنندراج) (غیاث). حروف مقطعات. (ناظم الاطباء). الف و یاء و آنچه بین این دو حرف است و حروف تهجی و تهجیة نیز نامیده میشود. (از اقرب الموارد). اجزای کلمه. رجوع به کلمهء حرف و الفبا و مقدمهء لغت نامه شود.
(1) - آنندراج این بیت را بدین طریق آورده:
آنگاه که من هجات گویم
تو ریش کنی زن تو رنبه.
و در صحاح الفرس این بیت به خجسته نسبت داده شده است.
(2) - «به حرکات» صحیح است نه «به اعراب» زیرا «اعراب» در مقابل «بنا» مخصوص به حرکت آخر کلمه است.
(3) - «به حرکات» صحیح است نه «به اعراب»، زیرا «اعراب» در مقابل «بنا» مخصوص به حرکت آخر کلمه است.
.
(فرانسوی)
(4) - Syllabe (5) - شفا، نسخهء خطی سید محمد مشکوة، باب منطق، صناعت شعر.
(6) - معیار الاشعار ص12.
(7) - تحقیق ماللهند ص66.
(8) - L. Nougaret, Traite de metrique Latine classique, p.2.

هجا.

[هَ] (ع اِ) لغتی است در هَجَأْ. (از معجم متن اللغة). هر چیز که فوت شود و سپری گردد از کسی. رجوعه به هجأ شود.

هجا.

[هَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان سگ را زجر کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به هَج شود.

هجاء.

[هِ] (ع اِ) شکل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). هذا علی هجاء ذاک؛ این به شکل آن است. (از معجم متن اللغة). || دشنام. نکوهش. (ناظم الاطباء). || ضد مدح. (مهذب الاسماء). وصف بقبیح در شعر. هجو. هجا :
مدیح او برساند سر یکی بسها
هجاء او ز سر دیگری برآرد گرد.
مؤیدی (از المعجم چ مدرس رضوی ص333).
|| هجا. سیلاب. و رجوع به هجا شود. || (مص) دشنام دادن و نکوهیدن و سب کردن کسی را به شعر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). دشنام دادن و برشمردن عیبهای کسی را به شعر. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). نکوهیدن. (زوزنی). نکوهیدن کسی را. (شمس اللغات). هجو کردن و بدگفتن از کسی. (فرهنگ نظام). || بدصحبت شمردن زن شوهر را. (شمس اللغات) (از اقرب الموارد). مذمت کردن زن صحبت شوهر خود را. (از ناظم الاطباء) (منتهی الارب). هجو. تهجاء. || همدیگر را هجو کردن. مهاجاة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). || حروف مقطعات خواندن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). هجی کردن حروف تهجی را. (شمس اللغات). حروف و حرکات لفظی را گفتن. (فرهنگ نظام). || هجا کردن حروف. (زوزنی). تقطیع حروف. (از معجم متن اللغة). برشمردن حروف به اسم آنها. (از اقرب الموارد). هجو. || خواندن و آموختن قرآن را. (از معجم متن اللغة) (ناظم الاطباء). به اعرابی گفته شد: أتقرأ القرآن؟ گفت: والله ما هجوت منه حرفاً. (ناظم الاطباء). || هجاء قصیده؛ روایت کردن آن را. (از معجم متن اللغة).
- حروف هجاء.؛ رجوع به «حروف هجا» ذیل هجا شود.

هجاء.

[هَجْ جا] (ع ص) کثیرالهجاء. (معجم متن اللغة). هجاکننده. (مهذب الاسماء). بسیار هجوکننده.

هجائن.

[هَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ هجان: ابل هجائن؛ شتران سپید گرامی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شتران سپیدموی نجیب. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). هجان. ابن احمر گوید :
کان علی الجمال أوان خفت
هجائن من نعاج أوارعینا.(از تاج العروس).
|| جِ هجینة. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). رجوع به هجینة شود.

هجائی.

[هِ ئی ی] (ع ص نسبی) منسوب به هجاء (هجا). رجوع به این کلمه شود. ابجدی(1). الفبایی.
- حروف هجائی.؛ رجوع به «حروف هجا» ذیل کلمهء هِجا شود.
|| تعریض آمیز.(2) هجوآمیز.
.(انگلیسی)
(1) - Alphabetic .(انگلیسی)
(2) - Satirical

هجائیة.

[هِ ئی یَ] (ع ص نسبی) مؤنث هجائی، منسوب به هجاء. رجوع به این کلمه شود.
- حروف هجائیة.؛ رجوع به «حروف هجا» ذیل کلمهء هِجا شود.

هجاج.

[هَ جَ / جِ] (ع ص، اِ) رفتار تند. گردش سریع. (از اقرب الموارد): سیر هجاج؛ رفتار سخت. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از معجم متن اللغة). || مردم فرومایه. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). || رایی که در آن اندیشه نشده و از روی حزم نباشد. (از معجم متن اللغة) (از تاج العروس): رکب فلان هجاج؛ یعنی فلان بر سر خود رفت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). رکب رأسه. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). رکب من امره هجاج؛ رکب رأسه. (تاج العروس) (معجم متن اللغة). متمرس بن عبدالرحمان صحاری گوید :
فلایدع اللئام سبیل غی
و قد رکبوا علی لومی هجاج.
(از تاج العروس).
این کلمه غیرمنصرف است. (منتهی الارب) (آنندراج). و به صورت تثنیه نیز به همین معنی است: رکب هجاجیه. (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة).
- هجاجیک؛ به لفظ مثنی، یعنی دورباش. هذاذیک. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). این کلمه هنگامی گفته میشود که بخواهند مردم را از چیزی بازدارند. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (از تاج العروس).

هجاجة.

[هَ جَ] (ع اِ) گرد و غبار که هر چیز را فروپوشد. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). عجاجة. (از معجم متن اللغة) (از تاج العروس). || (ص) مرد گول و احمق. (ناظم الاطباء) (آنندراج). احمق. (اقرب الموارد) (تاج العروس) :
هجاجة منتخب الفؤاد
کانه نعامة فی وادی.(از تاج العروس).

هجار.

[هِ] (ع اِ) زه کمان. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). وتر. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد) (تاج العروس). || گلوبند. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). طوق. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || تاج. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || انگشتری که مردم ایران آن را نشانه میکردند. (ناظم الاطباء). انگشتری است که فارسیان آن را نشانه کرده بودند. (آنندراج) (منتهی الارب). خاتمی که ایرانیان آن را هدف و نشانه قرار می دادند. (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). شاعری گوید:
ما ان علمنا ملکا
اکثر منه قرة وقارا
و فارسا یستلب الهجارا. (از تاج العروس). || ریسمانی که در خردگاه پای شتر بسته بر تهیگاه و یا به تنگ متصل به تهیگاه آن بندند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة). رسن که خردهء پای اشتر با زانو بندند. (مهذب الاسماء). ریسمانی که بر یک دست و یک پای شتر بندند. (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة). گویند: «شد بعیره بالهجار». (از اقرب الموارد). || ریسمان پالان شتر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج).

هجارس.

[هَ رِ] (ع اِ) جِ هِجرِس. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). رجوع به هجرس شود. || سختی های روزگار. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). شدائد ایام. (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد). || ریزه ترین بارانهای سرما مثل پشک. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). باران ریز در سرما مانند شبنم. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة).

هجارش.

[] (اِخ) نام محلی است در جنوب خمسه که در نقشهء مهندس عبدالرزاق خان سرتیپ دیده میشود.

هجاس.

[هَجْ جا] (ع اِ) شیر بیشه ای که گوش کند آواز را. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). اسد مستمع. (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد).

هجاع.

[هَ عِ] (ع اِ) رکب هجاع؛ بر سر خود رفت. (منتهی الارب) (آنندراج). این کلمه مصحف است و صحیح آن هجاج [ هَ جَ / جِ ]میباشد. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هجاج شود.

هجا کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب) هجو کردن. (ناظم الاطباء). مسخره کردن. مذمت کردن. دشنام دادن. مضحکه قرار دادن. ذم کردن. هجا گفتن. بدگفتن و فحش دادن و استهزاء کردن در شعر : «خطیبان را گفت تا او را زشت گفتند بر منبرها و شعرا را فرمود تا او را هجا کردند.» (تاریخ بیهقی چ فیاض ص30).
هجا کرده ست پنهان شاعران را
قریع آن کور ملعون چشم گشته.
عسجدی (دیوان چ طاهری شهاب ص 35).
ترا هجا نکند انوری معاذالله
نه او که از شعرا کس ترا هجا نکند
نه از بزرگی تو زانکه در معایب تو
چه جای هجو که اندیشه هم کرا نکند.
انوری.
|| تهجیة. (تاج المصادر بیهقی). جدا کردن هجاهای یک لفظ. باز کردن هجای الفاظ. تقطیع کردن لفظ را به حروف. و رجوع به هجا و هجاء و هجو شود.

هجا گفتن.

[هِ گُ تَ] (مص مرکب) هجو کردن. دشنام دادن در شعر. مذمت کردن. استهزاء کردن در شعر : «چون این قصیدهء حطیئة بر زبرقان خواندند ندیمانش گفتند این هجای زشت است که حطیئه ترا گفته است.» (تاریخ بیهقی چ غنی ص238).
چو شاعر برنجد بگوید هجا
بماند هجا تا قیامت بجا.فردوسی
چون سلف را هجا تواند گفت
خلفی کو نداند ابجد را.
بدر چاچی (از ارمغان آصفی).

هجاگو.

[هِ] (نف مرکب) هجاگوی. هجوکننده. هجاگوینده. دشنام دهنده در شعر. شاعری که در شعر مردم را به باد استهزاء گیرد. هجاء :
«جهنمی هجاگو عبید زاکانی».
(یادداشت مؤلف).

هجاگوئی.

[هِ] (حامص مرکب) هجو کردن. دشنام گویی در شعر. شعر هجو سرودن.

هجاگوی.

[هِ] (نف مرکب) هجاگو. رجوع به هجاگو شود.

هجال.

[هِ] (ع اِ) جِ هَجل. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). جِ هَجیل. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). رجوع به هَجیل شود.

هجالة.

[هَجْ جا لَ] (ع اِ) زن بیوه. (ناظم الاطباء).(1)
(1) - این کلمه در جای دیگر دیده نشد.

هجام.

[هِجْ جا] (ع ص) شجاع، از لحاظ بسیاری هجوم. (از معجم متن اللغة). || (اِ) شیر. اسد. (از معجم متن اللغة).

هجان.

[هِ] (ع ص، اِ) برگزیده از هر چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). برگزیده و خالص و پاک از هرچیزی. (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). گویند: «خیار کل شی ء هجانه». و از گفتار علی است :
هذا جنای و هجانه فیه
اذکل جان یده الی فیه.
یعنی برگزیده و خالص آن. (از اقرب الموارد).
و اذا قیل من هجان قریش
کنت ان الفتی و انت الهجان.
(از تاج العروس).
|| زن کریمه و بزرگوار. (شمس اللغات): امراة هجان؛ زن گرامی. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از تاج العروس). زن بزرگ نژاد. (از اقرب الموارد). || مجازاً مرد بزرگوار پاک نژاد. (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة): رجل هجان؛ مرد کریم و حسیب. (از اقرب الموارد). || مرد سپید. (منتهی الارب). || مرد پلید. (منتهی الارب) (آنندراج). یار بد و مصاحب بد. (ناظم الاطباء). در بعضی از نسخ به معنی خبیث آمده اما غلط است. (از تاج العروس). || شتر برگزیدهء سپیدموی. (ناظم الاطباء). شتران سپیدموی. (شمس اللغات). شتران سپیدموی برگزیده. (منتهی الارب) (آنندراج). بیض الکرام. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة). عمروبن کلثوم گوید :
ذراعی عیطل أدماء بکر
هجان اللون لم تقرأ جنینا.(از تاج العروس).
عرب رنگ سپید را از رنگها، برگزیده و خالص و گرامی شمارد. (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة). و نیز گفته شده شتری که رنگ خالص و یکدست و نیکو داشته باشد گرامی ترین نوع شتر است. (از تاج العروس) (از معجم متن اللغة). لبید گوید :
کأن هجانها متأبضات
و فی الاقران أصورة الرغام.
(از تاج العروس).
و اما کرمها، فانه یقال لکل کریم خالص من الابل هجان نتاج مهرة. (صبح الاعشی ج2 ص35). مذکر و مؤنث و جمع در آن یکسان است: «بعیر هجان و ناقة هجان و ابل هجان» و هجائن نیز بسیار آورده اند. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از تاج العروس) (از اقرب الموارد). رجوع به هجائن شود. || ارض هجان؛ زمین خوش خاک و مثمر. (ناظم الاطباء). زمین خوش خاک مرب حیوان. (منتهی الارب) (آنندراج). زمین پاک. (شمس اللغات). زمین سفید سست خاک. (از معجم متن اللغة): ارض هجان؛ زمین سفید سست خاک پر گیاه. (از اقرب الموارد). بمجاز، زمین سفید که خاک آن نرم و سست باشد. (از تاج العروس). شاعری گوید :
بارض هجان اللون وسمیة الثری
غداة نأت عنها المؤوجة و البحر.
(از تاج العروس).

هجان.

[هِ] (ع مص) هجنة. قبل از بلوغ زناشویی کردن. || گشن گرفتن و زاییدن در دوسالگی. || هجنت زندته؛ شعله ور نشد آتش زنه با یک زدن چخماق. لم تور بقدحة واحدة. هجانة. هجونة. || بارور شدن درخت خرما در کوچکی. (از معجم متن اللغة).

هجان.

[هِ] (ع ص، اِ) جِ هجینة. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). رجوع به هجینة شود. (معجم متن اللغة).

هجان.

[هُجْ جا] (ع اِ) جِ هجیج. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). اصابنا مطر سالت منه الهجان. (از اقرب الموارد). رجوع به هجیج شود.

هجانة.

[هَ نَ] (ع مص) هجین گردیدن.(1)(ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب) (از معجم متن اللغة). هجین بودن. (از اقرب الموارد). || ناکس و فرومایه گشتن. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). || معیوب شدن کلام. داخل شدن عیب در کلام. (از اقرب الموارد). || شعله ور نگردیدن با یک ضربة چخماق. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). ان لها لهجنة. (از اقرب الموارد). هجنة. هجونة. هجان. (معجم متن اللغة).
(1) - هجین، عربی که از کنیز زاده شده باشد، کسی که پدرش بهتر از مادر باشد. (از معجم متن اللغة). رجوع به این کلمه در همین لغت نامه شود.

هجانة.

[هِ نَ] (ع اِمص) گرانمایگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب)(1) (آنندراج) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة): هو بین الهجانة. (از تاج العروس). || نیکویی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). || سپیدی. بیاض. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || پلیدی. خبیثی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). فرومایگی. || (مص) هجین گردیدن. (از معجم متن اللغة). هجنة. هَجانَة. هجونة. (معجم متن اللغة).
(1) - در منتهی الارب و ناظم الاطباء، این کلمه در این معنی به فتح اول آمده است.

هجاور.

[هَ وَ] (اِخ) نام شهری است از ملک ختا که مردم آنجا به خوش صورتی و صاحب حسنی مشهورند.(1) (برهان) (جهانگیری). شهری است به ختا و منسوب به خوبرویان. (آنندراج) (انجمن آرا). نام شهری که مردم آنجا به خوب صورتی مشهورند. (ناظم الاطباء).
ای کرده روح با لب لعل تو نوکری
معشوق ازبکی(2) و نگار هجاوری.
پوربهای جامی.
|| (اِ) گروه مردم. (ناظم الاطباء). جمع و گروه مردم را گویند. (برهان). گروه و جمعی را گویند از مردم. (جهانگیری).
(1) - دکتر معین در حاشیهء برهان ص2315 نوشته اند: «در کتب جغرافی و مسالک و ممالک نیافتم».
(2) - در فرهنگ جهانگیری «ارتکی» آمده.

هجاور هجاور.

[هَ وَ هَ وَ] (ق مرکب)گروه گروه. دسته دسته :
کمر بسته با عهد اولجایتوخان
هجاور هجاور ز دوران الجن.
حکیم نزاری (از فرهنگ جهانگیری).

هجاوری.

[هَ وَ] (ص نسبی) منسوب به هجاور که نام شهری است. رجوع به هجاور شود :
ای کرده روح با لب لعل تو نوکری
معشوق ارتگی(1) و نگار هجاوری.
پوربهای جامی (از فرهنگ جهانگیری).
(1) - در اغلب مآخذ «ازبکی» آمده است.

هجاوة.

[هَ وَ] (ع مص) سخت گرم گردیدن روز. (از ناظم الاطباء). شدت یافتن گرمی روز. (از اقرب الموارد).

هجاة.

[هَ] (ع اِ) غوک. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ضفدغ. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). وزغ.

هجاهج.

[هُ هِ] (ع ص) ستبر و کلفت و ضخیم. (ناظم الاطباء). سطبر. (منتهی الارب). ضخیم. (اقرب الموارد). ضخم از مردم. (از معجم متن اللغة). || کثیرالصوت؛ بسیارآواز. (از معجم متن اللغة).

هجاهجا.

[هَ هَ] (ع اِ صوت) صوتی است که بدان سگ و گوسپند را برانند. (از معجم متن اللغة). رجوع به هَج و هَج هَج شود.

هجأ.

[هَ جَءْ] (ع اِ) هر چیزی که در نزد کسی سپری گردد. (آنندراج) (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). هر چیز که فوت شود و سپری گردد از کسی. (اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (تاج العروس). هَجا . (از معجم متن اللغة). رجوع به هَجا شود. بشار گوید :
و قضیت من ورق الشباب هَجاً
من کل أحوز راجح قصبه.
که بشار همزهء آن را حذف کرده است. (از تاج العروس).

هجأ.

[هَجْءْ] (ع مص) فرومردن گرسنگی کسی و آرمیدن. (آنندراج) (منتهی الارب). آرام گردیدن گرسنگی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || خوردن. (منتهی الارب) (آنندراج). خوردن طعام. (تاج المصادر بیهقی) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || پر کردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). پر کردن غذا شکم کسی را. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || فرونشاندن طعام گرسنگی را. (منتهی الارب) (آنندراج). آرام کردن طعام گرسنگی کسی را. (از ناظم الاطباء). || به چرا بازداشتن شتران را. (آنندراج) (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). هجوء. (اقرب الموارد).

هجأ.

[هَ جَءْ] (ع مص) تیز گردیدن گرسنگی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). التهاب جوع. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هجأة.

[هُ جَ ءَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). گول و احمق. (ناظم الاطباء). احمق از زنان و مردان. (از اقرب الموارد) (معجم متن اللغة).

هجب.

[هَ] (ع مص) راندن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم متن اللغة). راندن ستور را. (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || به چوب دستی زدن. (منتهی الارب) (آنندراج). زدن کسی را به چوب دستی. (از ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). || شتابی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). شتاب کردن در رفتن و جز آن. (از معجم متن اللغة).

هجب.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان حومهء بخش مرکز شهرستان ساوه، واقع در 24 هزارگزی شمال خاور ساوه و 12 هزارگزی راه معروف شاه عباسی قزوین به اصفهان، ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و سکنهء آن 88 تن میباشد. از قنات مشروب میشود و محصولات آن چغندر قند و میوه است. اهالی به زراعت و گله داری اشتغال دارند و صنعت آنان گلیم و جاجیم بافی است. ساکنین از طایفهء شاهسون هستند. راه آن مالرو است و از کاروانسرای شور خشکرود میتوان ماشین برد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هجتسب.

[هَ تَ] (اِخ) صورتی است از کلمهء اوستایی هئچت اسپ که نام چهارمین نیای زرتشت پیغمبر ایرانی است. این کلمه در مآخذ مختلف به صورتهای هجدسف(1)، هچدسپ و منجدسف(2) نیز آمده است. رجوع به هئچت اسپ شود.
(1) - مروج الذهب.
(2) - تاریخ طبری.

هجد.

[هِ جِ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان اسب را زجر می کنند. (ناظم الاطباء). زجری است مر اسب را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). صوتی است که بدان اسب را برانند.

هجد.

[هُجْ جَ] (ع ص، اِ) متهجدان، جِ هاجد و هجود. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (منتهی الارب). رجوع به مدخل های مزبور شود.

هجدسف.

[هَ دَ] (اِخ) صورتی است از کلمهء اوستایی هئچت اسپ که نام چهارمین نیای زرتشت پیغمبر ایرانی باشد. این کلمه به صورتهای هجتسب، هچدسپ و منجدسف(1)نیز آمده است. رجوع به هئچت اسپ شود.
(1) - تاریخ طبری.

هجدک.

[هِ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند بخش مرکزی شهرستان کرمان در 84 هزارگزی شمال باختری کرمان و 4 هزارگزی خاور راه مالرو شاهزاده محمد کرمان واقع شده ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 150 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصولاتش غلات و حبوبات میباشد. اهالی به زراعت مشغولند. راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هجدم.

[هِ دَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان اسب را زجر کنند تا پیش رود. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء). صوتی است که بدان اسب را برانند تا پیش رود. (اقرب الموارد). لغتی است در اجدم. (از معجم متن اللغة). گویند اول کسی که سوار بر اسب شد پسر آدم قاتل برادرش بود. وی اسب را به پیش راند و گفت هج الدم. بتدریج و بر اثر کثرت استعمال به صورت هجدم و اجدم تخفیف یافته است. (از منتهی الارب) (از لسان العرب).

هجده.

[هَ / هِ دَ هْ] (عدد، ص، اِ) ده بعلاوهء هشت. (ناظم الاطباء). هشتده. (آنندراج). عددی که در میان هفده و نوزده است. با فتح اول هم صحیح است. (فرهنگ نظام). هژده. (شمس اللغات). هیجده : «این پسر را سالش به هجده رسید و جمالش یکی ده شد». (نوروزنامه).

هجدهم.

[هَ / هِ دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) چیزی که در مرتبهء هجده واقع شده باشد. (ناظم الاطباء).

هجده هزار.

[هَ / هِ دَهْ هَ / هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) (...عالم) هژده هزار نیز گویند. (لسان العجم). قدما معتقد بودند که هجده هزار عالم وجود دارد : «گفت بگوی در هجده هزار عالم آفریدگار یکی است». (اسکندرنامه، نسخهء سعید نفیسی).
در خود پدید کرده ز خود سر خود همی
هجده هزار عالم اسرار آمده.عطار.
پادشاه عالم هجده هزار
آفریده بهر آن مرد بیشمار.
میرنظمی (از لسان العجم).

هجر.

[هِ] (از ع، اِمص) جدایی. مفارقت. ضد وصل. (ناظم الاطباء). دوری. فراق. هجران.

هجر.

[هَ] (ع اِمص) جدایی. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (غیاث)(1) (آنندراج). ضد وصل. قطیعة. (معجم متن اللغة). بُعد. انقطاع. فراق. دوری. افتراق. هجران. مفارقت :
زمانه حامل هجر است و لابد
نهد یک روز بار خویش حامل.منوچهری.
روی مرا هجر کرد زردتر از زر
گردن من عشق کرد نرمتر از دوخ.
شاکر بخاری.
کار من در هجر تو دائم نفیر است و فغان
شغل من در عشق تو دائم غریو است و غرنگ.
منجیک ترمذی.
«دشمن که به مدارا و ملاطفت به دست نیامد... از او نجات نتوان یافت مگر به هجر». (کلیله و دمنه).
گفت نی گفتمش چو گشتی باز
مانده از هجر کعبه دل به دونیم.ناصرخسرو.
هر شب ز دست هجرش چندان به یارب آیم
کز دست یارب من یارب به یارب آید.
خاقانی.
به هجرت خوشترم دانم که از هجر تو وصل آید
به مهرت خوش نیم دانم که از مهر تو کین خیزد.
خاقانی.
در طلبت کار من خام شد از دست هجر
چون سگ پاسوخته دربدرم لاجرم.خاقانی.
آلوده به خونابهء هجر تو روانها
پالوده ز اندیشهء وصل تو جگرها.خاقانی.
شب وصل است و طی شد نامهء هجر
سلام فیه حتی مطلع الفجر.حافظ.
برآی ای صبح روشن دل خدا را
که بس تاریک می بینم شب هجر.حافظ.
و در محاوره، فارسی زبان معمو به کسر اول خواند. || در عربی گویند: لقیته عن هجر؛ یعنی ملاقات کردم با وی بعد سالی و یا پس از شش روز و یا زیادتر از آن و یا بعد غیبت. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (تاج العروس). ابن اعرابی گوید :
لما أتاهم بعد طول هجره
یسعی غلام اهله ببشره.(از تاج العروس).
|| ترک کار لازم. (فرهنگ نظام). ترک کاری که انجام دادنش لازم است. (اقرب الموارد). || در اصطلاح صوفیه، التفات کردن بغیر حق را گویند چه در ظاهر و چه در باطن. (کشاف اصطلاحات الفنون). رجوع به کلمهء هجران شود. || فراخی و فراوانی. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ج، اهجار: «مایلده الا هجر من الاهجار»؛ یعنی خصب. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). || درازی و کلانی درخت. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج). ذهبت الشجرة هجراً؛ یعنی طولا و عظماً. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (تاج العروس). در عربی گفته میشود: هذا اهجر منه؛ یعنی اطول و اضخم و در بعضی از منابع اعظم آمده. (از اقرب الموارد) (از تاج العروس). || (اِ) نیم روز، یعنی از وقت زوال آفتاب مع ظهر یا از وقت زوال تا عصر. (منتهی الارب) (آنندراج). نیمروز. (فرهنگ نظام). نیمهء روز. هنگام زوال تا عصر. (اقرب الموارد). || سختی گرما. (منتهی الارب) (فرهنگ نظام) (آنندراج) (اقرب الموارد). || مهار. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). مهار شتر. (فرهنگ نظام). خطام. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || زه کمان. (منتهی الارب (آنندراج) (ناظم الاطباء). خطام. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة). || (ص) نیکو و گرامی نژاد. جوانمرد و بهتر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). الحسن الکریم الجید. (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة). و نیز گویند: جمل هجر، کبش هجر؛ یعنی نیکو و گرامی. (از تاج العروس).
(1) - غیاث اللغات در این معنی به کسر اول آورده است.

هجر.

[هَ] (ع مص) جدایی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (غیاث). جدا شدن. (شمس اللغات). از کسی بریدن. (ترجمهء علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). هجران. (تاج العروس). || دور گشتن. تباعد. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). || از جماع بازماندن در روزه. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء). کناره گیری کردن در روزه از زنان. (از اقرب الموارد). هجران. || پریشان گفتن بیمار. (شمس اللغات). یافه گفتن در بیماری یا در خواب. (تاج المصادر بیهقی). یاوه گفتن در بیماری. هذیان گفتن. هجیری. اهجیری. (از معجم متن اللغة). هُجر. || سخن زشت گفتن. هُجر. (از معجم متن اللغة) (اقرب الموارد). || ستودن کسی را. (ناظم الاطباء) (از معجم متن اللغة). || ترک کردن و واگذاشتن چیزی را. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (تاج العروس). گذاشتن چیزی را و ترک دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). هجران. || ترک کردن گشن گشنی را. (از معجم متن اللغة). || گذاشتن شرک را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (اقرب الموارد) (تاج العروس). هجرة. هجران. || هجار بستن شتر را و تنگ برکشیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). تنگ برکشیدن شتر را. (شمس اللغات). پای شتر با تهی گاه بستن. (تاج المصادر بیهقی). هجار بستن شتر را. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). هجور.

هجر.

[هُ] (ع مص) پریشان گفتن و هذیان گفتن در خواب و بیماری. (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة) (تاج العروس). هذیان درآینده در خواب و مرض و پریشان گفتن. (منتهی الارب). پرت و پلا گفتن. هَجر. هجیری. اهجیری. || بیهوده گفتن. (ترجمان عادل بن علی). فسوس کردن در منطق و سخن زشت و بیهوده و فحش گفتن. (منتهی الارب) (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد). || ترک چیزی کردن. ترک کار لازم کردن. (از معجم متن اللغة). هَجر.

هجر.

[هُ] (ع اِ) سخن زشت و بیهوده. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (شمس اللغات). کلام قبیح. (اقرب الموارد) (معجم متن اللغة). فحش. (تاج العروس). || هذیان. سخن پریشان بیمار تب دار. (معجم متن اللغة). || اسم است از اهجار. (اقرب الموارد). ج، هواجر(1)، غیر قیاسی. (معجم متن اللغة) (تاج العروس).
(1) - ناظم الاطباء مهاجر آورده است.

هجر.

[هَ جِ] (ع ص) بهتر و فاضلتر از غیر خود. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || گران بار سست رونده. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد) (تاج العروس) (معجم متن اللغة).

هجر.

[هِ] (ع ص) شتر لائق و فائق، مذکر و مؤنث در وی یکسان است. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (اقرب الموارد). شتر پیه ناک و فائق در رفتار. (از معجم متن اللغة).

هجر.

[هُ جُ] (ع اِ) جِ هجیر. رجوع به هجیر شود.

هجر.

[هِ جِرر] (ع اِمص) به سوی ده هجرت کردن. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج). مهاجرت به ده. (از اقرب الموارد) (تاج العروس). هجرت کردن از بادیه به ده. (از معجم متن اللغة). اسم است مهاجرت را. (ناظم الاطباء).

هجر.

[هِ جِرر] (ع اِ) خوی و عادت و شأن(1). (ناظم الاطباء). هِجّیر. هِجریّاء. هَجّیری. اِهجیری. اُهجورَة. اِهجیراء.
(1) - این معنی در جای دیگر دیده نشد.

هجر.

[هَ جَ] (ع اِ) در لغت حمیر به معنی قریة است. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). به لغت حمیر و عرب عاربه قریه باشد، از آنجمله: هجرالبحرین و هجر نجران و هجر جازان. (معجم البلدان).

هجر.

[هَ جَ] (اِخ) شهری در یمن، مذکر و منصرف آید و گاه مؤنث و غیرمنصرف. (ناظم الاطباء). شهری است به یمن بر مسافت یک شبانه روز از عثر، خرما را به وی نسبت کنند. (منتهی الارب). شهری است نزدیک مدینه که بین آن و عثر یک شبانه روز راه است. مذکر و منصرف و گاهی مؤنث و غیرمنصرف است. (از اقرب الموارد). قلال هجریة منسوب بدان است. (معجم متن اللغة) (تاج العروس). شهری است [ به عربستان ] با مردم بسیار بر کران دریا. (حدود العالم). شهری است به یمن که بین آن و عثر یک شبانه روز راه است. (معجم البلدان چ جدید).

هجر.

[هَ جَ] (اِخ) نام شهری که مرکز بحرین است. و با الف و لام (الهجر) نیز آورده اند. و تمام ناحیهء بحرین را نیز هجر گفته اند و این صواب است. (از معجم البلدان چ جدید). نام شهری است در قسمت شمال شرقی و موسوم به الحساء بحرین از جزیرة العرب، در ساحل بحر فارس. که در روزگار گذشته مرکز خطهء بحرین بوده و گاهی خود خطه را هم بدین اسم نامیده اند. فع ویرانه ای بیش نیست. (از قاموس الاعلام ترکی). مستوفی آرد. «... و شهرستان آن [ بحرین ] را هجر گفته اند، اردشیر بابکان ساخت و در زمان سابق آن را بالحسا و قطیف و خط وارز، والاره، و فروق، و بینونه و سابون و دارین و غابه از ملک عرب شمرده اند، اکنون جزیرهء بحرین داخل فارس است و از ملک ایران... و جزار قطیف و لحسا و دیگرها اکثر اوقات مطاوعت حکام بحرین نمینمایند. از میوه های بحرین خرما بیشتر است و از آنجا به بسیار ولایات برند. (نزهة القلوب ج3 ص137). عبدالجلیل رازی گوید: ببطیحه و بطحاء و هجر و لحسا و ... امیران همه شیعی. (کتاب النقض ص505). نسبت بدان هجری است بر قیاس و هاجری بر غیرقیاس. (معجم متن اللغة) (تاج العروس) (معجم البلدان) (منتهی الارب).
-امثال: کمتسبضع التمر الی هجر. ابوعبیده گوید: این مثل از امثال مبتذله است و وجه آن اینکه هجر معدن خرماست و برندهء خرما بد آنجا خطاکار است. (از مجمع الامثال میدانی ص515). یا، کجالب التمر الی هجر. (معجم اللغة) :
اهدی کمستبضع تمراً الی هجر
او حامل وشی ابراد الی الیمن.
(از امثال و حکم دهخدا).
و در فارسی، خرما به هجر بردن نظیر زیره به کرمان بردن است. (از امثال و حکم دهخدا) :
کرا رودکی گفته باشد مدیح
امام فنون سخن بود ور
دقیقی مدیح آورد نزد او
چو خرما بود برده سوی هجر.دقیقی.
شعر ما پیشت چنان باشد که از شهر حجاز
با یکی خرما کسی هجرت کند سوی هجر.
سنائی.
«در زبان من آمد که ما در حمل این بضاعت مزجات به حضرت کافی الکفات آن را مانیم که خرما به هجر تحفه برد». (ترجمهء تاریخ یمینی، نسخهء خطی کتابخانه مؤلف).

هجر.

[هَ جَ] (اِخ) نام شهرهایی است که مرکز آن صفاست و بین آن و یمامة ده روز راه و فاصلهء آن از بصره پانزده روز راه با شتر است. (از معجم البلدان). با الف و لام، موضع دیگری است که در روزگار پیغمبر گشوده شد و گفته شده است که در سال 8 یا 10 هجرت بر دست علاءبن الحضرمی فتح گردید. (معجم البلدان). در حضرموت دو قصبه بدین اسم موجود بوده. (از قاموس الاعلام ترکی). نام یک حصه از روستای مازن. (منتهی الارب) (قاموس). دژی است از مخلاق مازن. (معجم البلدان). صاحب تاج العروس در شرح کلمهء «حصة» گوید: در تمام نسخ قاموس «حصة» است ولی صحیح آن چنانکه در معجم البلدان آمده «حصنة» میباشد. ابن الحائک گوید: هجر قریهء صمد و جازان است. (از معجم البلدان).

هجر.

[هَ] (اِخ) حازمی گوید: موضعی است که در شعر بعضی از شعرا آمده. (از معجم البلدان).

هجر.

[هُ جَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب).

هجراء.

[هَ] (ع اِ) سخن زشت و بیهوده. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (آنندراج) (از معجم البلدان). کلام قبیح. (اقرب الموارد). هجر. || کفایت. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || فائده. (منتهی الارب) (آنندراج). غناء. (اقرب الموارد): «ما عنده غناء ذلک و لا هَجْراؤُهُ»؛ یعنی نیست در نزد وی کفایت و لیاقت و توانایی این کار. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة).

هجرالبحرین.

[هَ جَ رُلْ بَ رَ] (اِخ) مرکز بحرین است. رجوع به هجر شود.

هجران.

[هِ] (ع اِمص) جدایی. مفارقت. دوری. دوری از دوستان و یاران. (ناظم الاطباء). هجر. فراق. افتراق. ضد وصال. فرقت :
آتش هر جانْتْ را هیزم منم
و آتش دیگرْتْ را هیزم پده.رودکی.
دلی که پر از زوغ هجران بود
ورا وصل معشوقه درمان بود.بوشکور.
دریغا که باب من آن پهلوان
بماند ز هجران من ناتوان.فردوسی.
کسی که او غم هجران کشیده نیست چو من
ز بهر برگ درختان چرا خورد تیمار.فرخی.
نه چون بار هجران بود هیج باری
نه چون نار فرقت بود هیچ ناری.
قطران تبریزی.
چو پیروزه گشته ست غمکش دل من
ز هجران آن دو لب بهرمانی.بهرامی.
«و با اینهمه درد فراق بر اثر سوز هجران منتظر». (کلیله و دمنه).
خیره نکرده ست دلم را چنین
نه غم هجران و نه شوق وصال.ناصرخسرو.
آن به که پیش هودج جانان کنی نثار
آن جان که وقت صدمهء هجران شود فنا.
خاقانی.
«بدانست که جوان در تب مطبق عشق است و در حرارت محرق هجران». (سندبادنامه ص189).
شده زاندیشهء هجران یارش
ز بحر دیده پر گوهر کنارش.نظامی.
از تو گر وصال آید قسم من اگر هجران
هر چه از تو می آید من به جان خریدارم.
عطار.
شرح این هجران و این خون جگر
این زمان بگذار تا وقت دگر.مولوی.
تا کی ای جان اثر وصل تو نتوان دیدن
که ندارد دل من طاقت هجران دیدن.سعدی.
حدیث هول قیامت که گفت واعظ شهر
کنایتی است که از روزگار هجران گفت.
حافظ.
روزگار و هر چه در وی هست بس ناپایدار است
ای شب هجران تو پنداری برون از روزگاری.
داوری مازندرانی (یادداشت مؤلف).
|| در اصطلاح عرفان؛ التفات کردن بغیر حق است. ظاهراً و باطناً. و دوری و جدایی و فراق از محبوب را گویند که برای عاشق شیدا بسی تلخ و ناگوار است. (فرهنگ مصطلحات عرفاء، تألیف سید جعفر سجادی). رجوع به هجر شود.

هجران.

[هِ] (ع مص) جدایی کردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (شمس اللغات). هجر. || از کسی بریدن(1). (تاج المصادر بیهقی) (شمس اللغات) (آنندراج) (از معجم متن اللغة) (از اقرب الموارد). هجر. || گذاشتن چیزی را و ترک دادن. (منتهی الارب). ترک کردن چیزی و واگذاشتن آن. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). هجر. || از جماع بازماندن در روزه. (منتهی الارب) (آنندراج). کناره گیری از زنان در روزه. (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). هجر. || گذاشتن شرک را. (منتهی الارب): «هجر الشرک هجراً و هجراناً و هجرة حسنة». (اقرب الموارد) (تاج العروس). هجر. هجرة.
(1) - معجم متن اللغة در این معنی بضم اول آورده است.

هجران.

[هُ] (ع اِمص) ضد وصل. (از معجم متن اللغة). رجوع به هِجران و هجر شود.

هجران.

[هَ جَ] (اِخ) دو ده است روباروی در سر کوه حصین و محکم نزدیک حضرموت که یکی آن را حیدون و دیگری را دمون نامند. (منتهی الارب). تثنیهء هجر، و هجر به لغت اهل یمن به معنی قریه است و هجران دو قریه باشد بر قلهء کوهی استوار. یکی از این دو را خَیدون یا خودون و دیگری را دَمون خوانند ساکنان این دو قریه را بنی حارث بن عمرو تشکیل میدهند و ایشان را آبی است که از کوه جاری میشود و زراعت آنان نخل و گندم و ذرت است. (از معجم البلدان چ جدید). هجران نام مشقر و عطالة که دو قلعه اند در یمامه، میباشد. (از معجم البلدان چ جدید).
- ذوهجران؛ لقب پسر نسمی از بنی میثم ابن سعد که یکی از اذواء است. (منتهی الارب). رجوع به ذوهجران شود.

هجراندوست.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان میشه پارهء بشخ کلبیر اهر، واقع در 5/9 هزارگزی باختر کلیبر و 10 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 421 تن سکنه میباشد. از دو رشته چشمه مشروق میشود. محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری گذران میکنند. صنعت دستی آنان گلیم بافی است راه مالرو دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هجرت.

[هِ رَ] (ع اِمص) مفارقت. جدایی. (ناظم الاطباء) (آنندراج) (منتهی الارب). دوری. افتراق. فراق. هجر. هجران. || ترک وطن و دوری از خانمان و مفارقت یاران و دوستان. (ناظم الاطباء). جدائی از سرای و نشیمن. (السامی فی الاسامی). بریدن از وطن. بریدن از خانمان. جدایی از وطن : حرمت هجرت و وسیلت غربت را مایه و ساقهء آن گردانیده. (کلیله و دمنه). || رحلت. ارتحال. کوچ. مهاجرت : اگر در عاقبت کارها و هجرت سوی گور فکرتی شافی واجب داری حرص و شره این عالم فانی بر تو بسر آید. (کلیله و دمنه). || (مص) گذاشتن. || جدا شدن از خانمان. (غیاث) (شمس اللغات). || در اصطلاح مسلمین، ترک وطن کفار و انتقال به دارالاسلام. (از تعریفات سید شریف جرجانی). در مقابل تَعَرُّب که قبل از فتح مکه به دست پیغمبر به معنی مهاجرت از منطقهء اسلامی مدینه به منطقهء کفار قریش در مکه و نواحی بود :
آن را که کس به جای پیمبر جز او نخفت
با دشمنان صعب به هنگام هجرتش.
ناصرخسرو.
از بهر دین ز خانه براندید مرمرا
تا با رسول حق به هجرت سوی شدم.
ناصرخسرو.
این بس شرف سفر که در عالم
تاریخ ز هجرت پیمبر شد.علی شطرنجی.
- هجرت اولی؛ مهاجرت عده ای از پیروان محمد پیغمبر اسلام از مکه به حبشه است که بر اثر آزار و شکنجه قریش، و به دستور پیغمبر به سال پنجم از بعثت رسول اتفاق افتاد. شمارهء این مهاجرین به قول طبری، هفتادودو تن و بنا به اخبار دیگر صدوبیست تن بود. برای اطلاع بیشتر رجوع به «هجرت صحابهء پیغمبر به حبشه» ذیل «حبشه» شود.

هجرتان.

[هِ رَ] (اِخ) بصیغهء تثنیه یعنی دو هجرت یکی هجرت به حبشه باشد و دیگری هجرت به مدینه. (ناظم الاطباء). دو هجرت؛ نخستین به حبشه و دیگری به مدینه. (مهذب الاسماء). در اصطلاح اسلام، هجرت به حبشه و هجرت به مدینه باشد. (از معجم متن اللغة). هجرت اول مهاجرت مسلمین است در صدر اسلام به حبشه برای گریز از آزار قریش و هجرت دوم مهاجرت پیغمبر اسلام و مسلمین است به مدینه. (از اقرب الموارد). دو هجرت مسلمانان است. نخست هجرت از مکه به حبشه در سال پنجم بعثت و دیگری هجرت به مدینه که در آن پیغمبر اسلام با گروهی از یاران و پیروان خود از مکه به مدینه مهاجرت کردند. تاریخ این هجرت که برابر با شانزدهم ژوئیهء 622 م. بود مبدأ تاریخ اسلام گشت. رجوع به «هجرت صحابهء پیغمبر به حبشه» ذیل کلمهء «حبشه» و «هجرت اولی» ذیل کلمهء «هجرت» و «هجرت پیغمبر» ذیل «هجرت» شود. باید دانست که هجرت به حبشه نیز مکرر واقع شده است.

هجرت کردن.

[هِ رَ کَ دَ] (مص مرکب)مهاجرت کردن. کوچ کردن. ارتحال : «و خواهی نمود که برای طلب علم هجرت کرده ام». (کلیله و دمنه). «نشاید که ملک.... ا ز وطن مألوف هجرت کند.» (کلیله و دمنه). «و بعد از ملک پرویز پیغمبر علیه السلام هجرت کرد از مکه به مدینه». (فارسنامهء ابن بلخی ص10). || احتراز کردن. دوری کردن. (یادداشت به خط مؤلف). || امتناع کردن. اعراض کردن. روبرتافتن. نکول کردن. (یادداشت به خط مؤلف).

هجرتگاه.

[هِ رَ] (اِ مرکب) مراغم. (ترجمان القرآن). جای هجرت. محلی که بدان مهاجرت کنند.

هجرتین.

[هِ رَ تَ] (اِخ) به صیغهء تثنیه، هجرت به حبشه و هجرت به مدینه باشد. رجوع به هجرتان و به حبشه شود.
- ذوالهجرتین؛ آنکه به سوی حبشه و مدینه هجرت کرده باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد) (از معجم متن اللغة). کسی که در هر دو هجرت معروف در تاریخ اسلام یعنی هجرت به حبشه و هجرت به مدینه شرکت داشته است. رجوع به ذوالهجرتین و هجرتان شود.

هجرس.

[هِ رِ] (ع اِ) کپی. (منتهی الارب). قرد. (اقرب الموارد). || روباه بچه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مردم ناکس. (منتهی الارب). لئیم. (اقرب الموارد). || خرس. || هر جانور خرد که به شب گشت کند فرود روباه و برتر از کلاکموش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- امثال: ادنی من هجرس ؛ ای الدب او القرد. (منتهی الارب): اجبن من هجرس؛ ترسوتر از بچه روباه یا میمون زیرا این جانوران از ترس نمیخوابند مگر اینکه سنگی در دست دارند از بیم آنکه گرگ آنها را بخورد. (اقرب الموارد).
|| سختی ایام. (منتهی الارب). || ریزه ترین باران سرما مثل پشک. ج، هجارس. (منتهی الارب).

هجرسی.

[هِ رِ سی ی] (اِخ) محمد بن خلیل، مکنی به ابوالفتوح از فقهای شافعی جامع الازهر بود و در سال 1328 ه . ق درگذشت. او راست: 1- الجوهر النفیس علی صلوات بن ادریس. 2- القصر المشید فی التوحید و فی طریقة سیدی ابراهیم رشید، دربارهء احوال مریدان طریقهء احمدیهء ادریسیه. 3- الیسری للمحتاج للاسراء و المعراج. (از معجم المطبوعات ج1 ستون 332).

هجرع.

[هِ رَ / هَ رَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). || درازبالای سبک گوشت. (منتهی الارب). طویل ممشوق. (اقرب الموارد). || دیوانه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درازقامت لنگ. (منتهی الارب). || سگ سلوقی خفیف چست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هجرة.

[هِ رَ](1) (ع اِمص) خروج از سرزمینی برای سکونت در سرزمین دیگر. (معجم متن اللغة). || اسم از هَجَرَ. ضد وصل. (معجم متن اللغة). اسم از تهاجر. (اقرب الموارد). || نوع. (اقرب الموارد). رجوع به هجرت شود.
(1) - به ضم اول نیز ضبط شده، ولی به کسر اشهر است. (معجم متن اللغة).

هجرة.

[هَ رَ] (ع اِ) سال تمام. (منتهی الارب). || (ص) زن فربه تمام اندام. (اقرب الموارد).

هجرة.

[هُ رَ] (ع اِمص) از زمینی به زمینی رفتن. (منتهی الارب). خروج از سرزمینی به سوی سرزمین دیگر. (اقرب الموارد). هِجرَت. رجوع به هجرت و هِجرة شود.

هجرة.

[هِ رَ] (اِخ) از نواحی یمامة و در آنجا قریه و نخلستانهاست بنی قیس بن ثعلبة را. (از معجم البلدان). و در موضع دیگر گفته است آبکی است مر بنی قیس را. (از معجم البلدان).

هجرة البحیح.

[هِ رَ تُلْ بُ حَ] (اِخ) از نواحی صنعاءالیمن است. (معجم البلدان).

هجرة ذی غبب.

(1) [هِ رَ تُ غَ بَ] (اِخ)از نواحی ذمار یمن. (معجم البلدان).
(1) - در منتهی الارب «ذی غیب» آمده است.

هجری.

[هِ ری ی] (ع ص نسبی) منسوب به هجرت نبوی. تاریخ هجری که از سال 622 م. آغاز میشود. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به «تاریخ هجری» شود.

هجری.

[هَ جَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به هجر که از بلاد اقصی یمن باشد. (سمعانی). منسوب به هجر. (منتهی الارب).

هجری.

[هِ] (اِخ) اصفهانی. میرزاصادق. رجوع به صادق شود.

هجری.

[هِ] (اِخ) ... افشار. پسر سلطان افشار و موسوم به قاسم بیک و متخلص به هجری است. ترکیب بند مسدسی گفته است که شهرت دارد و این بیت هم از اوست:
من نه آنم که مرا از تو شکایت باشد
من و اظهار غمت این چه حکایت باشد.
(از مجمع الخواص ص72).

هجری.

[هِ] (اِخ) اندجانی (ملا...) مردی فقیر است. در اوایل لوند و اوباش بود. اما آخر روی به گوشهء فقر و درویشی آورد. از اوست این مطلع:
بر رخ نشسته گرد ملامت بسی مرا
نبود عجب اگر نشناسد کسی مرا.
(از مجالس النفائس امیر علیشیر نوایی چ حکمت ص155). از شعرای گمنام قرن نهم و معاصر مؤلف مجالس النفائس است.

هجری.

[هِ] (اِخ) تفرشی. اسمش میرزا ابوالقاسم ولد میرزا صادق تفرشی بوده. در اصفهان تحصیل کرده و به رشت رفته و در آنجا از خوان اکرام و انعام هدایت اللهخان رشتی مائده خوار بوده تا رحلت نموده است. او راست:
خوش آنکه چون از دست او من نالم او خنجر زند
من نالهء دیگر کنم او خنجر دیگر زند.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص172).

هجری.

[هِ] (اِخ) فرغانی. رجوع به هجری اندجانی شود.

هجری.

[هَ جَ ری ی] (اِخ) ... معلم. زهربن جنادهء هجری معلم، مکنی به ابوعبدالله از عطاء و ابن بریده روایت دارد، عیسی بن یونس و ابونمیله را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

هجری.

[هِ] (اِخ) هراتی. ملاهجری فرزند هرات است. افیون بسیار میخورد. از اوست این مطلع:
ای که با مدعیان کار تو لطف و کرم است
در حق اهل وفا این چه جفا و ستم است.
(از مجالس النفائس، امیر علیشیر نوائی ص165). هجری از شعرای قرن نهم است.

هجری.

[هِ] (اِخ) یزدی. محمد شریف. شاعر یزدی. اص تهرانی بوده و چون در یزد نشو و نما یافته به هجری یزدی مشهور شده و مدتی از طرف شاه تهماسب صفوی (930 - 984 ه . ق.) به فرمانداری یزد منسوب شده و یکبار در اثر حسن خدمت به وزارت رسیده است. معروف است که در دوران وزارت دو برادر به نام «سلامی» و «کلامی» اشعار ناپخته ای برای او برده و انتظار صله داشته اند. هجری از سماجت آن ها به تنگ می آید و این بیت را میسراید:
دو چیز است بدتر ز تیغ حرامی،
سلام «کلامی»، کلام «سلامی».
وفات هجری در سال 980 ه . ق. اتفاق افتاده است. (ریحانة الادب ج4 از تاریخ یزد ص349).

هجریاء.

[هِ ری یا] (ع اِ) خوی و عادت. (منتهی الارب). دأب. شأن. (اقرب الموارد): هذا هجریاؤه؛ این خوی و شأن اوست. (اقرب الموارد).

هجریة.

[هِ ری یَ] (ع ص نسبی) مؤنث هجری: سنهء هجریة. رجوع به هجری و تاریخ هجری شود.

هجز.

[هَ] (ع مص) گذشتن اندیشه ای به دل. (منتهی الارب). هجس. || (اِ) آواز نرم که شنوده شود. (منتهی الارب). هجس. (اقرب الموارد). مؤلف اقرب الموارد نویسد: آوازی که شنوده شود و فهمیده نشود. رجوع به هجس شود.

هجزع.

[هِ زَ] (ع ص) بددل. (منتهی الارب). جبان و گویند آن مشتق از جزع است بر وزن هفعل. (از اقرب الموارد). در این کلمه حرف هاء را اصلی ندانند.

هجس.

[هَ] (ع مص) در دل کسی گذشتن چیزی. (تاج المصادر بیهقی). در دل افتادن کسی را. (تاج المصادر بیهقی). خطور کردن به دل کسی. (اقرب الموارد). هجز. || گذشتن اندیشه و وسواس به دل. (منتهی الارب). یا حدیث کردن نفس است وسواس گونه، و از این معنی است آنچه در حدیث است: ما یجهس فی الضمائر ای یخطر بها و یدور فیها. (اقرب الموارد). || بازگردانیدن از کاری. || (اِ) آواز نرم که شنیده شود و مفهوم نگردد. || آنچه در دل گذرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هجز شود.

هجسیاس.

[هِ جِ] (اِخ)(1) هگسیاس. نام یکی از مورخان در یونان قدیم (حدود 3 سال پیش از میلاد). (قاموس اعلام ترکی ).
(1) - Hegesias.

هجش.

[هَ] (ع مص) راندن. (منتهی الارب). نرم راندن ستور را. (از اقرب الموارد). || برانگیختن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اشاره کردن. (اقرب الموارد). || برآغالانیدن. (منتهی الارب). || آرزو بردن. (منتهی الارب). اشتیاق ورزیدن. (از اقرب الموارد).

هجشة.

[هَ شَ] (ع اِمص، اِ) غضب. (منتهی الارب). || برخاستگی. (منتهی الارب). نهضت. (اقرب الموارد).

هجع.

[هَ] (ع مص) شکستن. || شکسته شدن. || آرام شدن. (از اقرب الموارد). || شکستن گرسنگی کسی را. (از ناظم الاطباء).

هجع.

[هِ] (ع ص) مدهوش بیخود. (منتهی الارب). || گول. (منتهی الارب). غافل احمق. (اقرب الموارد).

هجع.

[هُ جَ / هَ جِ] (ع ص) مدهوش. بی خود. (منتهی الارب). || گول. (منتهی الارب). غافل احمق. (اقرب الموارد). رجوع به هِجع شود.

هجع.

[هُجْ جَ] (ع ص، اِ) جِ هاجع. (منتهی الارب). هجوع. (اقرب الموارد). رجوع به هاجع و هجوع شود.

هجعت.

[هَ عَ] (ع اِ) خواب و خفتن. (غیاث از شرح نصاب). رجوع به هجعة شود.

هجعة.

[هَ عَ] (ع اِ) هجعت. خواب سبک اول شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هجعة.

[هِ عَ] (ع اِ) هیأت خواب. (منتهی الارب). || (ص) مرد غافل گول. (منتهی الارب). غافل احمق. (اقرب الموارد).

هجعة.

[هُ جَ عَ] (ع ص) بسیارخواب. || غافل احمق که نزد هر کسی زود بیارامد یا به خواب رود. (اقرب الموارد).

هجف.

[هَ جَ] (ع مص) گرسنه شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فروهشته گردیدن شکم کسی. (منتهی الارب). استرخاء بطن. (اقرب الموارد). || پراکنده شدن آنچه در زمین است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هجف.

[هِ جَف ف] (ع ص) شترمرغ سالخورده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درشت اندام گران سنگ از شترمرغ و از مردم. (منتهی الارب). جافی الثقیل من النعام و من الناس. (اقرب الموارد). || دراز سطبر و فراخ شکم. (منتهی الارب). الرغیب الجوف. (اقرب الموارد).

هجفان.

[هَ] (ع ص) تشنه. (منتهی الارب). عطشان. (اقرب الموارد).

هجفجف.

[هَ جَ جَ] (ع ص) شترمرغ سالخورده. || درشت اندام گران سنگ از شترمرغ و از مردم. || دراز سطبر و فراخ شکم. (منتهی الارب). الرغیب الجوف. (اقرب الموارد). هِجَفّ. رجوع به هجف شود.

هجفة.

[هِ فَ] (ع اِ) ناحیهء تر و نمناک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هجفة.

[هَ جِ فَ] (ع ص) زن لاغر. (منتهی الارب). عجفه. (اقرب الموارد). رجوع به عجفه شود.

هجل.

[هَ] (ع مص) چشم گردانیدن زن تا اشاره کند مردی را. (منتهی الارب). گردانیدن چشم تا غمزه کند بدان مرد را. (اقرب الموارد). || انداختن چیزی را. (منتهی الارب). افکندن نی یا دیگر چیز را. (اقرب الموارد). || (اِ) زمین هموار پست میان کوه یا عام است. ج، اهجال، هِجال، هُجول، هجلات. (منتهی الارب). زمین مطمئن و گویند زمین مغاک پست و گشاده میان کوهها که نوردیدنگاه آن مطمئن و سخت بود. (اقرب الموارد).

هجل.

[هُ جُ] (ع ص) تنگ: طریق هجل؛ راه تنگ. (منتهی الارب). الطریق غیرالملحوب. (اقرب الموارد).

هجم.

[هَ] (ع مص) در مغاک فروشدن چشم کسی. || همهء شیر پستان دوشیدن. || آرمیدن چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || چشم فروخوابانیدن. (منتهی الارب). اطراق. (اقرب الموارد). || سکوت. (اقرب الموارد). || ویران کردن خانه را. (منتهی الارب). هدم. (اقرب الموارد). || راندن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خوی آوردن. (منتهی الارب). روان شدن عرق. (اقرب الموارد). || زایل و سست شدن بیماری. (منتهی الارب). || چهارپا را شدید راندن. (اقرب الموارد).

هجم.

[هَ / هَ جَ] (ع اِ) خوی و عرق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کاسهء بزرگ. ج، اهجام. (منتهی الارب). قدح ضخم. (اقرب الموارد).

هجم.

[هَ / هَ جَ] (اِخ) آبی است مر بنی فزاره را. (منتهی الارب). و ابن اعرابی در نوادر گوید آبی است و موضعی است مر بنی فرازه را. و در شعر عامربن طفیل مذکور است. (معجم البلدان).

هجمة.

[هَ مَ] (ع اِ) گلهء شتر از چهل تا و بیشتر از آن، یا از سی تا صد، یا از هفتاد تا صد، یا اندکی کم از صد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سختی گرما. (منتهی الارب). شدت سرمای زمستان و شدت گرمای تابستان. (از اقرب الموارد).

هجن.

[هَ] (ع مص) هاجن گردیدن جاریه. (منتهی الارب). هاجن گردیدن. (اقرب الموارد). || هاجن گردیدن نخله و غیر آن. (منتهی الارب).

هجن.

[هُ جَ] (ع اِ) جِ هجنة؛ عیب و قبح کلام، یا آنچه کلام را معیوب گرداند. (از اقرب الموارد) :
آن سخن باشد سخن نزدیک من کز دین بود
و آن سخن کز دین برون باشد نباشد جز هجن.
ناصرخسرو.
رجوع به هجنة شود.

هجن.

[هُ] (ع ص، اِ) جِ هجینة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجن.

[هُ جُ] (ع ص، اِ) جِ هجین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هجناء. رجوع به هجناء شود.

هجناء .

[هُ جَ] (ع ص، اِ) جِ هجین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هُجُن. رجوع به هجن شود.

هجنان.

[هُ] (ع ص، اِ) هُجُن. هجناء. جِ هجین. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجند.

[هَ جَ] (اِ) برغست را گویند و آن سبزیی است مانند اسفناج و در آشها کنند. (برهان). سبزی آبست و برغست نیز گویند. (فرهنگ نظام) :
نه هم قیمت لعل باشد بلور
نه هم رنگ گلنار باشد هجند.عسجدی.

هجنددست.

[] (اِخ) نام جد چهارم زردشت مطابق نوشتهء مؤلف مروج الذهب. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی، تألیف معین جدول برابر ص69). رجوع به هئچت اسپ شود.

هجنس.

[هِ جَ] (ع ص) گران سنگ. (منتهی الارب). ثقیل. (اقرب الموارد).

هجنع.

[هَجَنْ نَ] (ع ص) دراز آکنده از هر چیزی. (منتهی الارب). || الطویل الضخم. (اقرب الموارد). مرد دراز پرگوشت. (منتهی الارب). || شترمرغ کل که در آن هنوز بقیهء قوت باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتربچه که در شدت گرما زاده باشد. (منتهی الارب). من اولاد الابل ما نتج فی حمارة القیظ. ج، هجانیع. (اقرب الموارد).

هجنعة.

[هَجَنْ نَ عَ] (ع ص) مؤنث هجنع است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هجنع شود.

هجنف.

[هَجَنْ نَ] (ع ص) دراز و پهن. (منتهی الارب). طویل عریض. ج، هجانیف. (اقرب الموارد).

هجنة.

[هُ نَ] (ع اِ) عیب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخن معیوب. (منتهی الارب). عیب و قبح کلام و آنچه سخن را عیب دارد. (اقرب الموارد). || اضاعت علم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): احفظ علمک عن الهجنة و ان للعلم نکداً و آفة و هجنة. (اقرب الموارد). || (مص) هجین گردیدن مرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || داخل شدن عیب در کلام. (اقرب الموارد). || ناکس و فرومایه گشتن. (منتهی الارب). || پدر آزاد و مادر بنده بودن. (منتهی الارب).

هجو.

[هَجْوْ] (ع مص) نکوهیدن. (منتهی الارب). شمردن معایب کسی. (اقرب الموارد). عیب کردن. (اقرب الموارد). || دشنام دادن کسی را به شعر. (منتهی الارب). هجا. بد گفتن. (یادداشت به خط مؤلف). شتم. (اقرب الموارد) : شاهنامه به نام او رها کن و هجو او به من ده تا بشویم. (چهارمقاله).
در همه دیوان من دو هجو نبینی
در همه گلزار خلد خار نیابی.خاقانی.
- هجو کردن؛ بدگویی کردن. هجا گفتن. (یادداشت به خط مؤلف).
- هجو گفتن؛ هجو کردن :
هر که ترا هجو گفت و هجو ترا خواند
روز شهادت زبان او نشود گنگ.منجیک.
مادحت گر هجو گوید برملا
روزها سوزد دلت زآن سوزها.مولوی.
رجوع به هجا شود. || شمردن حروف با اسماء آنها. (اقرب الموارد). تهجی. هجی کردن. || بد شمردن زن صحبت شوی خود را. (اقرب الموارد). || (اِ) در تداول عوام فارسی زبانان به معنی سخن بی هده و پوچ نیز به کار رود.

هجوء.

[هُ] (ع مص) خوردن. (منتهی الارب). خوردن طعام را. (اقرب الموارد). || پر کردن. (منتهی الارب). پر کردن شکم را. (اقرب الموارد). || فرونشاندن طعام گرسنگی را. (منتهی الارب). || به چرا بازداشتن شتران را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجود.

[هَ] (ع ص) نماز تهجد گذارنده. (منتهی الارب). مصلی باللیل. (اقرب الموارد). ج، هُجود، هُجَّد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجود.

[هُ] (ع مص) بر زمین نهادن شتر پیش گردن خود را. (منتهی الارب). || به شب خفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و گویند هجود خواب روز و هجوع خواب شب است. (اقرب الموارد). || بیدار بودن. (منتهی الارب). سهر و از اضداد است. (اقرب الموارد). || (ص، اِ) جِ هَجود. و رجوع بدان کلمه شود.

هجور.

[هُ] (ع مص) هجار بستن شتر را و تنگ برکشیدن. (منتهی الارب). سخت کردن هجار به ریسمان. (اقرب الموارد).

هجوری.

[هَ ری ی] (ع ص نسبی، اِ)منسوباً؛ طعامی که وقت نیمروز خورند. (منتهی الارب). طعامی که در نیمروز خورده شود. (اقرب الموارد).

هجوع.

[هُ] (ع مص) خفتن. (ترجمان جرجانی، ترتیب عادل بن علی). به خواب رفتن به شب. (منتهی الارب). یا مطلق خواب. (اقرب الموارد) :
همه شب نبودش قرار و هجوع
ز تسبیح و تهلیل و ما را ز جوع.سعدی.
|| شکستن گرسنگی را تا سرحد سیری. (منتهی الارب). || شکسته شدن گرسنگی. (منتهی الارب). رجوع به تهجاع شود. || (ص، اِ) جِ هاجع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هاجع شود.

هجوگو.

[هَجْوْ] (نف مرکب) آن که هجو گوید دیگری را. آن که دشنام دهد دیگری را به شعر. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هجو و هجا شود.

هجول.

[هَ] (ع ص) زن فراخ فرج. || زن تباهکار. (منتهی الارب). المرأة البغی. (اقرب الموارد).

هجول.

[هُ] (ع ص) روان: دموع هجول؛ اشک روان. (منتهی الارب).

هجول.

[هُ] (ع اِ) جِ هجل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجول.

[هُ] (اِخ) کوهی است در حجاز که در یک نقطه با اخشبان تلاقی نماید. (معجم البلدان).

هجوم.

[هُ] (ع مص) بناگاه آمدن بر چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- هجوم آوردن؛ حمله کردن. روی آوردن برای غلبه بر دشمن. (یادداشت به خط مؤلف) :
در آغوش دو عالم غنچهء زخمی نمی گنجد
هجوم آورده بر دلها ز بس تاراج مژگانش.
خاقانی.
- هجوم بردن؛ هجوم آوردن. (یادداشت به خط مؤلف).
- هجوم کردن؛ هجوم آوردن. حمله کردن. رجوع به هجم شود.
|| درآمدن هر کسی بی دستوری. (منتهی الارب). دخول بی اذن. (اقرب الموارد). || به شتاب درآمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکسته و ویران شدن خانه. (منتهی الارب). || در مغاک فروشدن چشم کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دوشیدن آنچه را در پستان است. (از اقرب الموارد). دوشیدن. (منتهی الارب). || روی آوردن علم بر حقایق امور کسی را. (از اقرب الموارد). || ساکت شدن و اطراق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجوم.

[هَ] (ع ص) ناگاه درآینده بر کسی. (منتهی الارب). سریع الهجوم. (اقرب الموارد). || درآورنده. (منتهی الارب). || باد سخت که خانه ها را ویران کند و گیاه یز را برکند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اصطلاح صوفیه) آنچه بقوت وقت و حال بر قلب وارد شود بی آنکه تصنع در آن بود. (تعریفات).

هجوم.

[هَ] (اِخ) نام تیغ ابوقتاده حارث بن ربعی رضی الله عنه است. (منتهی الارب).

هجوم آباد.

[هُ] (اِخ) نام محلی است کنار راه سنندج به کرمانشاه، میان دار چالمان و برنجان، در صد هزارگزی سنندج. (از جغرافیای سیاسی مسعود کیهان). دهی است از دهستان میان دربند بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. واقع در 60 هزارگزی شمال باختری کرمانشاه و 1500 گزی باختر راه شوسهء سنندج. ناحیه ای است سردسیر، دامنه و دارای 70 تن سکنه. آب آن از چشمهء مین المین و محصول آن غلات و حبوبات و گاهی هم برنج است. اهالی به زراعت گذران می کنند. و در تابستان از برنجان میتوان اتومبیل برد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هجونامه.

[هَجْوْ مَ / مِ] (اِ مرکب) شعری که در آن کسی را دشنام دهند یا نکوهش کنند. (یادداشت به خط مؤلف). و رجوع به هجو شود.

هجونة.

[هُ نَ] (ع مص) هجین گردیدن مرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناکس و فرومایه گشتن. (منتهی الارب). || داخل شدن عیب در کلام. (اقرب الموارد). رجوع به هجنة شود.

هجویر.

[هُ] (اِخ) نام محله ای است در غزنین که نویسندهء کتاب کشف المحجوب بدان منسوب است. (از مقدمهء کشف المحجوب هجویری چ تهران ص 21).

هجویری.

[هُ] (ص نسبی) منسوب به هجویر که محله ای است در غزنین. رجوع به هجویر شود.

هجویری.

[هُ] (اِخ) علی بن عثمان بن علی الجلابی الهجویری الغزنوی، مکنی به ابوالحسن از عرفای قرن پنجم هجری است. نسبت وی به غزنین از مشرق خراسان است. وی در بعض علوم شاگرد ابوالعباس شقانی بوده و در طریقت از ابوالفضل محمد بن حسن ختلی پیروی میکرده و ابوالفضل خود از مریدان ابوالحسن بصری بوده است. هجویری با سه واسطه پیرو طریقت جنید است. مشکلات خود را با شیخ المشایخ ابوالقاسم گرگانی در میان میگذشت. او راست: 1- کشف المحجوب که از مآخذ بسیار معتبر تصوف و عرفان و از مفیدترین کتاب های تصوف اسلامی است و این کتاب به خواهش ابوسعید هجویری در پاسخ پرسشهای او تألیف شده است. 2- دیوان شعر که چیزی از آن برجای نیست فقط در آغاز کشف المحجوب از انتحال آن گفتگو کرده است. 3- کتاب فنا و بقا که آنهم در مذهب تصوف بوده و برجای نمانده است. 4- اسراب الخرق و الملونات. هجویری گوید: «مرا اندر این معنی کتابی است مفرد که نام آن اسرار الخرق و الملونات است و نسخهء آن مرید را باید». این کتاب نیز در دست نیست. 5- الرعایة بحقوق الله تعالی. 6- کتاب البیان لاهل العیان. 7- منهاج الدین. 8- نحو القلوب. 9- ایمان. 10- فرق فرق. در موضعی از کتاب کشف المحجوب اشاره می کند که وی رسالات و کتبی داشته و دیگران آنها را به نام خود کرده اند و چندین بار به این مسأله اشاره کرده است.(1) با توجه به زمان مشایخ و معاصران او، هجویری را باید از عرفای قرن پنجم هجری دانست. (نقل به اختصار و اندک تصرف از ترجمهء مقدمهء ژوکوفسکی بر کشف المحجوب). رجوع بدان مقدمه و نیز رجوع به علی جلایی شود.
(1) - از کشف المحجوب چ ژوکوفسکی، ص2.

هجویری.

[هُ] (اِخ) ابوسعید...، همان کسی است که ابوالحسن علی بن عثمان هجویری کتاب کشف المحجوب خود را در پاسخ سؤال وی تألیف کرده است. رجوع به مقدمهء کشف المحجوب چ تهران ص51 شود.

هجویه.

[هَ وی یَ / یِ] (از ع، اِ) هجو. هجونامه. شعری که در آن از کسی نکوهش کنند یا او را دشنام دهند. رجوع به هجو و هجونامه شود.

هجه.

[هِ جِ] (اِخ) دهی است از دهستان میشه پاره بخش کلیبر شهرستان اهر، واقع در دوازده هزار و پانصدگزی باختر کلیبر و 13 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 131 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قره سو و چشمه و محصول آن غلات است. اهالی به زراعت و گله داری مشغولند و صنایع دستی آنان قالی و گلیم بافی است. راه مالرو دارد این ده به دو محل نزدیک بهم به نام هجه بالا و پائین تقسیم شده. جمعیت هجهء بالا 58 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هجهاج.

[هَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). عبارت اللسان چنین است: کثیرالشر خفیف العقل. (اقرب الموارد). || شتر سخت گریزنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نفور. (اقرب الموارد). || سخت بانگ و درازبالا از شتر و مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درشت خوی. (منتهی الارب). جافی احمق. (اقرب الموارد). || مرد زیرک. (منتهی الارب). داهیه. (اقرب الموارد). || سالمند. || شترمرغ پرآواز. (اقرب الموارد).

هجهاجة.

[هَ جَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). و ابوزید گوید: کسی است که او را نه عقل است و نه اندیشه. (از اقرب الموارد).

هجهج.

[هَ هَ] (ع اِ) زمین درشت خشکسال رسیده. (منتهی الارب). و عبارت اللسان چنین است: الارض الصلبة الجدبة التی لانبات بها. (از اقرب الموارد). ج، هجاهج. (اقرب الموارد). || کلمه ای است که گوسپندان را زجر کنند به وی. (منتهی الارب). در صورت مبنی بودن بر سکون، زجر است برای غنم. (اقرب الموارد). رجوع به هجاهج شود.

هجهج.

[هُ جَ هِ] (ع اِ) قچقار. || آب نوشیده و خورده. (منتهی الارب).

هجهجة.

[هَ هَ جَ] (ع مص، اِ) حکایت آواز کردن وقت کارزار. (منتهی الارب). حکایت صوت الکرد عندالقتال. (اقرب الموارد). || زجر کردن شتر به لفظ هج. (منتهی الارب). || حکایت بانگ مرد که بر شیر بانگ زند. (اقرب الموارد). بانگ برزدن بر دده. (منتهی الارب). || پیاپی بانگ کردن شتر. || متابعت فحل را در هدیر وی. (منتهی الارب).

هجی.

[هَجْیْ] (ع مص) آشکارا و گشاده گردیدن. || در مغاک فرورفتن چشم شتر. (منتهی الارب). رجوع به هجوم شود.

هجی.

[هِ] (ع اِمص) ممال هجا. (یادداشت به خط مؤلف). هجو و بدگوئی :
شاعران را خه و احسنت، مدیح
رودکی را خه و احسنت هجی است.
شهید بلخی.
گاه توبه کردن آمد از مدایح وز هجی
کز هجی بینم زیان و از مدایح سود نی.
منوچهری.
نکنم خواجه را به شعر هجی
لیک برخوانم آیتی ز نبی.انوری.
چه مایه شعر که در مدح منتشر گردد
کریم را به مدیح و لئیم را به هجی.
ادیب صابر.
چون سخن گوید او ز بهر صلاح
که کند گوش سوی هزل و هجی.
ابوالفرج رونی.
گر در این مکتب ندانی تو هجی
همچو احمد پری از نور حجی.مولوی.
رجوع به هجا و هجو شود.

هجی.

[هِ جی / هِجْ جی] (از ع، اِمص)تهجی. (ناظم الاطباء). رجوع به هجی کردن شود.

هجی.

[] (اِخ) از دهات نور مازندران بوده است. رجوع به مازندران و استرآباد ص150 از ترجمهء فارسی شود.

هجیج.

[هَ] (ع مص) شکستن خانه را و ویران کردن. (منتهی الارب). ویران کردن خانه. (اقرب الموارد). || به مغاک فروشدن چشم کسی. || برآمدن بانگ آتش. || (اِ) بانگ آتش. (اقرب الموارد). || وادی مغاک. (منتهی الارب). وادی عمیق. (اقرب الموارد). || زمین دراز که بر شتاب آرد رونده را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خطی که بر زمین کشند بطریق فال کهانت. ج، هُجّان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجیر.

[هُ] (ص) خوب و نیک و نیکو و زبده. (برهان). هژیر. خجیر. (حاشیهء برهان چ معین) :
درخورد همت تو خداوند جاه داد
جاه بزرگوار و گرانمایه و هجیر.منوچهری.
یکی به کوه سخن ران که گرچه هست جماد
ز زشت زشت دهد پاسخ هجیر هجیر.
قاآنی.
|| خوب چهر. زیبا. درخشان :
سیرت به برج لهو و طرب باد سال و مه
ای طلعت چو مهر هجیر اندر آسمان.
سوزنی.

هجیر.

[هَ] (ع اِ) نیمروز. نزدیک زوال مع ظهر یا از وقت زوال آفتاب تا عصر. (منتهی الارب). الهاجرة للوقت المذکور. (اقرب الموارد) : از ضعف بشریت تاب آفتاب هجیر نیاوردم. (گلستان یوسفی ص141). || گرمای نیمروز. (منتهی الارب). || سختی گرما. || حوض بزرگ فراخ. ج، هُجُر. || شور گیاه خشک شکسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گورخر درشت و آکنده گوشت. || کاسهء سطبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گشن سست و بازایستاده از گشنی. (منتهی الارب). || شیر خفته. (منتهی الارب). شیر غلیظ. (از اقرب الموارد).

هجیر.

[هِ جْ جی] (ع اِ) خوی و عادت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حال. (منتهی الارب).

هجیر.

[هَ] (اِخ) نام پسر قارن بن کاوه است که او را سهراب وقتی که به ایران می آمد در پای قلعهء سفید سبزوار در جنگ زنده بگرفت. (برهان). هجیر یا هژیر پسر گودرز است. (از حاشیهء برهان چ معین). نام پهلوان ایرانی پسر گودرز. (ولف، لغات شاهنامه).
چو گودرز گشواد بر میسره
هجیر و گرانمایگان یکسره.فردوسی.
رجوع به هژیر شود.

هجیر.

[] (اِخ) وزیر جغتای مغول پسر چنگیزخان. رجوع به جهانگشای جوینی ج1 ص227 شود.

هجیر.

[هُ جَ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). رجوع به هجیرة شود.

هجیر.

[هَ] (اِخ) آبکی است مر بنی عجل را میان کوفه و بصره. (منتهی الارب). رجوع به هجرة شود.

هجیرکلا.

[هَ کَ] (اِخ) یکی از دهات مازندران در حدود بارفروش و فرح آباد. (از مازندران و استرآباد رابینو، ترجمهء فارسی ص160).

هجیرة.

[هَ رَ] (ع اِ) نیمروز نزدیک زوال مع ظهر یا از وقت زوال آفتاب تا عصر. || گرمای نیمروز. (منتهی الارب). || سختی گرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هجیر. رجوع به هجیر شود.

هجیرة.

[هِجْ جی رَ] (ع اِ) خوی و عادت. (منتهی الارب). هجیر. (اقرب الموارد). || حال. (منتهی الارب). رجوع به هِجّیر شود.

هجیرة.

[هُ جَ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر هَجرَة است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هجرة شود.

هجیرة.

[هَ رَ] (اِخ) آبی است مر بنی عجل را میان کوفه و بصره. (معجم البلدان). هجیر. رجوع به هجیر شود.

هجیری.

[هِجْ جی را] (ع مص) هذیان دراییدن در خواب و مرض و پریشان گفتن. || (اِ) خوی و عادت. || حال. (منتهی الارب).

هجیسة.

[هَ سَ] (ع ص) شیر برگردیده و تباه شده در مشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجیسی.

[هُ جَ سی ی] (اِخ) اسبی است مر بنی تغلب را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هجیع.

[هَ] (ع اِ) پاره ای از شب. مضی هجیع من اللیل. (منتهی الارب).

هجیع.

[هُ جَ] (اِخ) ابن قیس. صحابی است. (منتهی الارب).

هجی کردن.

[هِ جی / هِجْ جی کَ دَ](مص مرکب) هجی کردن کلمه ای را، یعنی حروف و حرکات و اعراب آن را جدا کردن مث به جای «حسن» بگوییم: «ح زبر حَ، س زبر سَ، ن ساکن حسن». (یادداشت به خط مؤلف). حروف مقطعهء کلمه را با اعراب بیان کردن. (ناظم الاطباء).

هجیل.

[هَ] (ع اِ) راه هموار پست. ج، هجال. (منتهی الارب). ارض مطمئن. (اقرب الموارد). رجوع به هجل شود.

هجیم.

[هُ جَ] (اِخ) محله ای از بصره که بنی هجیم در آن ساکن شدند. (از سمعانی).

هجیمة.

[هَ مَ] (ع ص، اِ) شیر که در مشک نو ریزند و دوغ ناکرده خورند. (منتهی الارب). || شیر دفزک. (منتهی الارب). شیر غلیظ. (اقرب الموارد). || شیر جغرات شده. (منتهی الارب). || شیر نزدیک جغرات شدن رسیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هجیمی.

[هُ جَ می ی] (ص نسبی) منسوب به محلهء هجیم بصره. (از سمعانی).

هجیمی.

[هُ جَ می ی] (اِخ) عبیدبن عمرو الضریر الهجیمی، مکنی به ابوعبدالرحمان در محلهء هجیم بصره نزول کرد و بدان منسوب شد. از عطاءبن السائب روایت کند و محمد بن سلام را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

هجین.

[هَ] (ع ص) ناکس. (منتهی الارب). لئیم. (اقرب الموارد). || فرومایه از هر چیز. (منتهی الارب). || آن که پدرش آزاد و مادرش پرستار باشد. (منتهی الارب). عربی که کنیززاده باشد و ازهری گوید: هجین کسی است که پدرش عرب و مادرش کنیزی غیرمحصنه بود و چون محصنه شود فرزند را هجین نگویند. (اقرب الموارد). || آنکه پدرش از مادر بهتر باشد در حسب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هُجن، هجناء، هُجنان، مهاجین، مهاجنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فرومایه و نااصل از اسب و ستور. (منتهی الارب): فرس برذونة هجین؛ غیرعتیق. (از اقرب الموارد). || لبن هجین؛ شیری که نه خالص باشد و نه فله. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هجیمة شود.

هجینة.

[هَ نَ] (ع ص) مؤنث هجین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هُجن، هجائن، هِجان. (اقرب الموارد). رجوع به هجین شود.

هچ.

[هَ] (اِ) هج. راست باز کردن چیزی باشد مانند علم و نیزه و ستون و امثال آن. (برهان). راست بازکردن بود چیزی را چون علم یا نیزه. (اسدی). راست ایستادن چیزی را نیز گویند بر زمین. (برهان). و اگر چیزی بر زمین افکنی راست بایستد گویند «هج کرد». (اسدی) :
گردون علم محنت بر بام تو هج کرد
بینی سخط خویش به کوس و علم اندر.
منجیک ترمذی.

هچدسپ.

[هَ دَ] (اِخ) هئچت اسپ. رجوع به هئچت اسپ شود.

هچرود.

[هَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق بخش چالوس شهرستان نوشهر، واقع در نه هزارگزی باختر چالوس و کنار راه شوسهء چالوس به شهسوار که در کنار دریا قرار دارد. ناحیه ای است دشت، معتدل، مرطوب و دارای 300 تن سکنه. از رودخانهء سرداب رود مشروب میشود. محصولش برنج و لبنیات است. شغل اهالی کشاروزی است. دبستان دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هچکاره.

[هِ رَ / رِ] (ص مرکب) مخفف هیچکاره. (آنندراج). رجوع به هیچکاره شود.

هچل.

[هَ چَ] (اِ) در تداول عوام، مخمصه. کش و واکش. (یادداشت به خط مؤلف).
- در هچل افتادن؛ گرفتار شدن. (یادداشت به خط مؤلف).
- در هچل افتادن کسی یا پولی؛ گرفتار شدن شخص یا از دست رفتن پول چنانکه بازگردانیدنش دشوار بود، یا وصول آن ممتنع باشد. (یادداشت به خط مؤلف).
- در هچل انداختن؛ گرفتار ساختن و یا قرض دادن پول در محلی که صعب الوصول باشد. (یادداشت به خط مؤلف).

هچوکان.

[] (اِخ) دهی است از طسوج ابرشتجان. (تاریخ قم ص114).

هچ و مچ.

[هَ چْ چُ مَ] (اِ صوت) آواز بوسه. (آنندراج) :
شنیدم از در عشرت سرا که خوش کوک است
نوای هچ و مچ بوسه با غزل خوانی.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).

هخ.

[هِخ خ] (ع اِ صوت) حکایت آواز آب بینی اندازنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فین. رجوع به فین شود.

هخامنش.

[هَ مَ نِ] (اِخ) یا هخامنیش(1)، در پارسی باستان مرکب از دو جزء است. جزء اول هخی(2) به معنی دوست و یار و جزء دوم منیش(3) ازمنه(4) به معنی حس باطنی، فهم و شعور و اندیشیدن و جمعاً به معنی «دوست منش» است. وی سر دودمان سلسلهء هخامنشی و جد اعلای کورش و داریوش است. (از حاشیهء برهان چ معین). وی بزرگ خاندان خود و از مشاهیر فارس بوده اما به سلطنت نرسیده و نخستین کسی که از خانوادهء او به حکومت فارس رسید فرزند او چش پش اول بود. (از ایران باستان پیرنیا ج1 ص426 ببعد). رجوع به هخامنشی و هخامنشیان شود.
(1) - Hakhamanish.
(2) - hakhi.
(3) - manish.
(4) - mana.

هخامنشی.

[هَ مَ نِ] (ص نسبی) منسوب به هخامنش سردودمان شاهنشاهان پارس. رجوع به هخامنش شود.

هخامنشی.

[هَ مَ نِ] (اِخ) نام عمومی سلاله ای است که فرزندان هخامنش بودند و در پارس سلطنت میکردند. رجوع به هخامنشیان شود.

هخامنشیان.

[هَ مَ نِ] (اِخ) موافق نوشتهء هرودت این خانواده از خانوادهء پارساگادیها بودند و قبل از قیام کورش بزرگ علیه آخرین پادشاه ماد، در پارس اقامت داشتند. چنانکه از نوشهء هرودت دربارهء نسب نامهء کورش و داریوش اول و خشیارشا برمی آید سرسلسلهء این خاندان هخامنش است و بعد از او اشخاصی به این ترتیب آمدند:
چش پش اول، کبوجیهء اول، کورش اول، چش پش دوم. از اینجا سلسلهء هخامنشی دو شاخه میشود. شاخهء نیاکان کورش بزرگ اند و شاخهء دیگر نیاکان داریوش اول. چون بانی سلطنت پارس کورش بزرگ بود ما این شاخه را اصلی و شاخهء دیگر را فرعی مینامیم. شاخهء اصلی بقول هرودت اینها بودند: کورش دوم، کبوجیهء دوم و کورش سوم (همان کورش بزرگ)، و شاخهء فرعی اینها: آریارمنا، ارشام، ویشتاسپ و داریوش اول. این است اطلاعاتی که هرودت میدهد و کتیبه های داریوش اول و استوانه ای که از کورش بزرگ در بابل یافته اند گفته های هرودت را تأیید میکند. اگرچه شاهان مذکور در ذکر نسب خود از چش پش دوم بالاتر نرفته اند - یعنی همینکه به چش پش میرسند فوراً به اسم هخامنش میگذرند - ولی چون تمام نه اسم فهرست هرودت (از چش پش دوم تا داریوش اول) با کتیبه ها تطبیق میکند دلیلی نداریم که در سه اسم دیگر (از چش پش دوم به بالا) تردید کنیم. بنابراین سرسلسلهء دودمان، هخامنش بود و ترتیب شاهان سلسله تا کورش بزرگ چنانکه ذکر شد.
... مطابق کتیبه های داریوش اول و اردشیر سوم هخامنشی، ویشتاسپ، ارشام و اریارمنه شاه نبوده اند هخامنش را هم نه کورش بزرگ به شاهی یاد کرده است و نه داریوش اول. بنابراین باید او را فقط رئیس خانواده دانست. دودمان هخامنشی در پارس اقامت داشته و در دوران فترت حکومت ایلام یکی از شاهان هخامنشی، آن ناحیه را که انزان میخوانده اند ضمیمهء متصرفات خود کرده و خویشتن را شاه «انزان» خوانده است. در اینجا این سؤال پیش می آید که کدامیک از نیاکان کورش بزرگ این کار را انجام داده است؟ اگر چه مدرکی در دست نیست تا بتوان جواب محققی به این سؤال داد ولی از اینکه کورش بزرگ در بیانیه ای که در بابل منتشر کرده نسب خود را به چش پش دوم رسانید و شاهان انشان یا انزان را - از زمان خود تا او- شاه بزرگ خوانده است، باید گفت که انضمام ایلام به پارس در زمان چش پش دوم بوده است.
داریوش اول مانند کورش در ذکر نسب خود همینکه به چش پش دوم رسیده فوراً به سر سلسلهء دودمان گذشته است. ترتیب شاهان هخامنشی تا داریوش اول چنین بوده است:
هخامنش (سردودمان)
1 - چش پش اول
2 - کبوجیهء اول
3 - کورش اول
4 - چش پش دوم
5 - کورش دوم
شاخهء اصلی
6 - کبوجیهء دوم
7 - کورش سوم (بزرگ)
8 - کبوجیهء سوم (فاتح مصر)
- آریارمنه
شاخهء فرعی
- ارشام
- ویشتاسب
9 - داریوش اول
(این صورت طبق فهرستی است که مرحوم پیرنیا در ایران باستان آورده، ولی محققان اروپایی بر آن ایراداتی دارند).
به این سؤال که سلطنت هخامنشی ها در پارس در چه تاریخی شروع شده نمیتوان جواب درستی داد. نلدکه(1) ابتدای سلطنت چش پش اول را در حدود 730 ق.م. میداند ولی مدرکی برای عقیدهء خود به دست نمیدهد. جز اینکه میگوید برای هر سه نسل دورهء طبیعی صد سال است و این هم دلیل مؤثری نخواهد بود. بنابراین بطور کلی نمیتوان گفت که شروع حکومت این خاندان در پارس در چه تاریخی بوده است.
اطلاعات ما راجع به پارس از زمان کورش بزرگ شروع میشود و فقط معلوم است که پارس در حدود نیمهء قرن هفتم پیش از میلاد دست نشاندهء مادها بوده است. زیرا هرودت صریحاً میگوید که، فرورتیش پارس را مطیع کرد. کرسی پارس یا پایتخت امرا مطابق نوشتهء هرودت پاسارگاد بود. (از ایران باستان، پیرنیا ص228 ببعد).
با شروع سلطنت کورش بزرگ شاهنشاهی وسیعی در مشرق زمین ایجاد شد که تا حملهء اسکندر پایدار ماند. شاهان بزرگ خاندان هخامنشی پس از کورش عبارتند از: کبوجیه، بردیای غاصب، داریوش اول، خشیارشا، اردشیر اول (درازدست)، خشایارشای دوم، داریوش دوم، اردشیر سوم، آرسس، و آخرین پادشاه این خاندان داریوش سوم که اسیر قوای اسکندر و خیانت سرداران خود گردید و با قتل او سلطنت شاهنشاهان هخامنشی پایان یافت. سرگذشت و کارنامهء هر یک از این شاهنشاهان در ذیل نام آنها آمده است. نیز رجوع به دورهء ایران باستان پیرنیا شود.
(1) - T. Noldeke.

هختن.

[هُ تَ] (مص) کشیدن. سنجیدن. (لغات شاهنامه).

هد.

[هَدد] (ع ص، اِ) مرد گرامی نژاد و جوانمرد. (منتهی الارب). مرد کریم. (اقرب الموارد). || بانگ شتر. (منتهی الارب). بانگ غلیظ. (اقرب الموارد). || آواز سخت و درشت که از افتادن دیوار و جز آن برآید. (اقرب الموارد). || مرد ضعیف. (اقرب الموارد). ج، هدون [ هُ / هِ دد ] . (منتهی الارب). ج، هَدّون. (اقرب الموارد). || پیری. (منتهی الارب). || (مص) سخت ویران کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بشتاب خواندن. (تاج المصادر بیهقی). || شکستن. (منتهی الارب) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل). شکستن بنا. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغهء زوزنی). شکستن چیزی با صدای شدید. (اقرب الموارد). || پیر گردیدن. || بانگ کردن شتر. || سست گردانیدن مصیبت کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سست و ضعیف گردیدن. (منتهی الارب). || زود بریدن. (تاج المصادر بیهقی).

هد.

[هَدْ دِ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که وقت آب خوردن خر گویند. (منتهی الارب). هنگام آب نوشیدن حمار برای اغراء و ترغیب گویند. (از اقرب الموارد).

هد.

[هَدد / هِدد] (ع ص) مرد سست و ضعیف. (منتهی الارب). ج، هِدّون. (از اقرب الموارد).

هدا.

[هَ] (ع مص) هدأ. هدء. رجوع به هدأ [ هَ دَ ءْ ] شود.

هدا.

[هَ] (اِخ) جایی است از نواحی طائف. (معجم البلدان). رجوع به طائف شود.

هدأ.

[هَ دَءْ] (ع مص) گوژپشت گردیدن. (منتهی الارب). انحنا. (اقرب الموارد). || (اِمص) خردی کوهان از بسیاری بارکشی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدء.

[هَدْءْ] (ع مص) آرام گردیدن حرکت یا صدا یا جز آن. (اقرب الموارد). آرمیدن. || (اِ) خوی. (منتهی الارب). خصلت. (اقرب الموارد). || سیرت. رجوع به هدی شود. || اول شب تا یک ثلث آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدء.

[هُدْءْ] (ع مص) آرمیدن. (منتهی الارب). رجوع به هدوء شود. || (اِ) قسمتی از اول شب. گویند: اتانا بعد هدء من اللیل و بعد ما هدا الناس؛ یعنی پس از آنکه مردم خفتند. (اقرب الموارد).

هداء.

[هَ] (ع اِمص) آوردن هر دو زن هر یکی طعام خود را به جایی و خوردن باهم. اسم است. (منتهی الارب).

هداء.

[هِ] (ع مص) (از «هدی») عروس را به خانه آوردن. || فرستادن عروس را به خانهء شوی. || پیش درآمدن. || پیشی گرفتن. || (ص) سست. || کندخاطر. (منتهی الارب).

هداءة.

[هُدْ دا ءَ] (ع ص) اسب لاغر. (منتهی الارب). این لغت مخصوص جنس ذکور است. (از اقرب الموارد).

هداب.

[هُدْ دا] (ع ص) درماندهء گران سنگ کندخاطر. (منتهی الارب). الغبی الثقیل. (اقرب الموارد). || گرانجان. (منتهی الارب) || (اِ) برگی که پهنا ندارد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هِداب. (منتهی الارب). || ریشه و پرزهء جامه که از پهنای آن باقی ماند. (منتهی الارب). هداب الثوب؛ الخیوط التی تبقی فی طرفیه من عرضه دون الحاشیة. (اقرب الموارد). || هداب النخل؛ شاخهای آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هداب.

[هِ] (ع اِ) جِ هُدّاب. (منتهی الارب). رجوع به هُدّاب شود. || جِ هَدَب. (منتهی الارب). رجوع به هدب شود.

هداب الهجیمی.

[هُدْ دا بُلْ هَ می ی](اِخ) یکی از فصحای عرب. (ابن الندیم).

هدابد.

[هُ بِ] (ع ص) شیر نیک خفته و جغرات شده. (منتهی الارب). اللبن الخاثر جداً. (اقرب الموارد).

هدابة.

[هُدْ دا بَ] (ع اِ) یکی از هُدّاب. (منتهی الارب). رجوع به هداب شود.

هدات.

[هُ] (ع ص، اِ) هدایت کنندگان و این جمع هادی است. (غیاث). هداة. رجوع به هداة و هادی شود.

هداج.

[هُ] (ع اِمص) رفتار پیران. (منتهی الارب). رفتن بمانند رفتن پیران. (از اقرب الموارد).

هداج.

[هَدْ دا] (ع ص) به رفتار پیران رونده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- ظلیم هداج؛ شترمرغی که لرزان رود. (اقرب الموارد).

هداد.

[هَ] (ع اِمص) رفق و تأنی. «هدادیک» گویند به صورت تثنیه. (از اقرب الموارد). || (ص) قوم هداد؛ مردم ترسو. (از اقرب الموارد).

هداد.

[هَدْ دا] (اِخ) ابن شرجیل. یکی از ملوک یمن پدر بلقیس زوجهء سلیمان بن داود علیهاالسلام. (یادداشت به خط مؤلف).

هدادة.

[هَ دَ] (ع ص) بددل. ترسنده. (منتهی الارب). ترسو. گویند: رجل هدادة. (از اقرب الموارد).

هدادی.

[هَدْ دا دی ی] (ص نسبی)منسوب به هداد که بطنی از ازد است. (سمعانی).

هدادی.

[هَدْ دا دی ی] (اِخ) عقبة بن سنان بن سعدبن جابرالدارع الهدادی، مکنی به ابوبشر از مردم بصره است. از هیثم بن شراج و غسان بن مضر روایت دارد. محمد بن یونس الکدیمی و یحیی بن صاعد را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب).

هدادیک.

[هَ دَ] (ع اِ فعل) بگذار. دورباش. یکسو شو. (منتهی الارب). ای مهلا. وزن آن مانند حنانیک است کانه قال مه بعد مهل. (اقرب الموارد). رجوع به هَداد شود.

هدار.

[هَدْ دا] (اِخ) یکی از نواحی یمامه. مسیلمهء کذاب در این مکان ادعای نبوت کرد و خالد را گرفت. (معجم البلدان). موضعی یا رودباری است در یمامه که مولد مسیلمهء کذاب است. (منتهی الارب).

هداریس.

[هَ] (ع اِ) سختیها. (منتهی الارب). دواهی. مانند دهاریس بتقدیم دال. (از اقرب الموارد).

هداکر.

[هُ کِ] (ع ص) نازپرورده. رجل هداکر؛ مرد به نازپرورده. (منتهی الارب). منعم. (اقرب الموارد). || شیر غلیظ. (اقرب الموارد).

هدال.

[هَ] (ع اِ) شاخ سر فرود آورده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدال.

[هِ](1) (ع اِ) جِ هدالة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هدالة شود.
(1) - در اقرب الموارد به فتح «ه» است.

هدالق.

[هَ لِ] (ع ص، اِ) جِ هدلق. (منتهی الارب). رجوع به هدلق شود.

هدالة.

[هَ لَ] (ع اِ) گروه. (منتهی الارب). جماعت. (اقرب الموارد). || نوعی از درخت که در سمرزار روید و سمر نیست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هدال. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هدالة.

[هَ لَ] (اِخ) دهی است به یمن. (منتهی الارب). قریه ای است از قراء عثر در اوایل یمن از جانب قبله. (معجم البلدان).

هدام.

[هُ] (ع اِ) دُوَران سر که از سواری کشتی عارض شود. (منتهی الارب). دواری که انسان را به دریا عارض شود. (اقرب الموارد). بیماری دریا. دریا گرفتگی. (یادداشت به خط مؤلف).

هدام.

[هُ] (اِخ) دهی کوچک است از دهستان باوی بخش مرکزی شهرستان اهواز در 52 هزارگزی شمال خاوری اهواز، کنار راه اتومبیل رو مسجدسلیمان به اهواز واقع و دارای پانزده تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هدامه.

[هَدْ دا مِ] (اِخ) دهی است از دهستان جراحی بخش شادگان شهرستان خرمشهر، واقع در 49 هزارگزی شمال خاوری شادگان و کنار راه اتومبیل رو خلف آباد به شادگان و در ساحل جنوبی رودخانهء کارون. ناحیه ای است واقع در دشت گرمسیر و دارای 230 تن سکنه. شغل اهالی زراعت و حشم داری است. راه این ده در تابستان اتومبیل رو است. ساکنان از طایفهء بندری هستند. این آبادی از دو محل به نام هدامهء اول و هدامهء دوم تشکیل شده که یکهزار گز با هم فاصله دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هدامی.

[هُ ما] (ع ص، اِ) جِ هَدِمَة. (منتهی الارب). رجوع به هَدِمَة شود.

هدان.

[هِ] (ع ص) گول گران سنگ. ج، هُدن. (منتهی الارب). الاحمق الجافی الوخم الثقیل فی الحرب. (اقرب الموارد).

هدان.

[هِدْ دا] (اِخ) موضعی است به حمی ضریه. (معجم البلدان).

هداوند.

[هَ وَ] (اِخ) از ایلات اطراف تهران، ساوه، زرند و قزوین که مرکب از 2500 خانوار است. ییلاقشان کوههای شمالی البرز و قشلاق آنها چهار بلوک میباشد. افراد ایل چادرنشین هستند. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص111).

هداوی.

[هَ وا] (ع اِ) جِ هدیه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هداوی.

[هَ] (ع اِ) جِ هدیه. (اقرب الموارد).

هداة.

[هَ] (ع اِ) ادات و آلات. (منتهی الارب). ادات و آن از هدی است به ابدال. (از اقرب الموارد).

هدءة.

[هَ ءَ] (ع مص) آرمیدن. (منتهی الارب). || (اِ) اول شب یا ثلث آن. (از اقرب الموارد).

هدأة.

[هَ دَ ءَ] (ع اِ) نوعی از رفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدأة.

[هِ ءَ] (ع اِ) قوت شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدأة.

[هَ ءَ] (اِخ) موضعی است میان طائف و مکه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدأة.

[هَ ءَ] (اِخ) دهی است در اعلای مرالظهران. هدوی منسوب است بدان. (منتهی الارب). و این نسبت برخلاف قیاس است. (اقرب الموارد).

هداهد.

[هُ هِ] (ع اِ) پوپک. (منتهی الارب). هدهد و آن پرنده ای است شبیه کبوتر. || (ص) فحل هداهد، کثیرالهدهدة. || (اِ) لطف: ما فی وده هداهد؛ ای لطف. (از اقرب الموارد).

هداهد.

[هَ هِ] (ع اِ) جِ هدهد و هدهدة. (منتهی الارب). جِ هدهد. (اقرب الموارد). هداهید. رجوع به هداهید شود.

هداهد.

[هُ هِ] (اِخ) حیی است از زمین یمن. (منتهی الارب).

هداهید.

[هَ] (ع اِ) جِ هدهد. رجوع به هداهد و هدهد شود.

هدایا.

[هَ] (ع اِ) جِ هدیه. (ترجمان علامهء جرجانی، ترتیب عادل) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). پیش کشیها : مهد راست کردند با خدمتکاران و هدایا. (تاریخ بیهقی).
به فخر سر به فلک برکشید و شادی کرد
که آن هدایا بر دست او قبول افتاد.
مسعودسعد.
رجوع به هدیه شود.

هدایت.

[هِ یَ] (ع اِمص) هدایة. رهبری. راهنمایی. ارشاد. رهنمونی. (یادداشت به خط مؤلف). نمایش راه راست و راهنمایی و دلالت و نجات از گمراهی. (ناظم الاطباء) :
بنده آنچه داند از هدایت و معونت به کار دارد تا کار بر نظام رود. (تاریخ بیهقی).
قومی که بر هدایت ایشان خرد مشیر
قومی که بر سخاوت ایشان جهان عیال.
ناصرخسرو.
انصار حق را سعادت هدایت راه راست نمود. (کلیله و دمنه). برای ارشاد و هدایت ایشان رسولان فرستاد. (کلیله و دمنه). دیگری به نور هدایت عقل بر سریر قناعت نشسته. (کلیله و دمنه).
زهی دولت که امکان هدایت یافت خاقانی
کنون صد فلسفی فلسی نیرزد پیش امکانش.
خاقانی.
ائمهء معرفت و هدایت در انجمن وی ناظر و واقف. (ترجمهء تاریخ یمینی).
تا به من امید هدایت کراست
تا به خدا چشم عنایت کراست.نظامی.
ز حرص من چه گشاید تو ره بخویشتنم ده
که چشم سعی ضعیف است بی چراغ هدایت.
سعدی.
- هدایت کردن؛ دلالت کردن. راهنمائی کردن. (یادداشت به خط مؤلف).
- هدایت کننده؛ آن که دیگری را راه نمایی کند.
- هدایت یابنده؛ آن که هدایت و راهنمایی پذیرد: برانگیخت او را در حالتی بود چراغ نوردهنده، و بشارت دهنده و ترساننده و هدایت کننده و هدایت یابنده. (تاریخ بیهقی). رجوع به هدایة شود.

هدایت.

[هِ یَ] (اِخ) رضاقلی خان طبرستانی ملقب به لله باشی در تهران متولد شد و در شیراز به تحصیل دانش پرداخت. در موقع سفر فتحعلیشاه به اصفهان مورد توجه شاه قرار گرفت و به لقب امیرالشعرائی مفتخر گردید. چون فتحعلیشاه درگذشت به دربار محمدشاه و سپس به دربار ناصرالدین شاه راه یافت و از طرف ناصرالدین شاه به ریاست مدرسهء دارالفنون رسید. (از کتاب سال کیهان 1342 ص399).
رضا قلی خان، فرزند محمد هادی ولادتش در شب پانزدهم محرم الحرام در سنهء 1215 ه . ق. در تهران واقع گردید. والدش از اعیان قریهء چارده مضافات دامغان بوده و از اوان شباب ملازمت پیشه نموده و در حضرت قهرمان ایران محمدشاه قاجار (آقامحمدخان) خزانه دار بوده و در دوران فتحعلیشاه نیز این شغل را ادامه داده است. رضاقلی خان بنا به اظهار خود از دوران صغر طبعش به معلومات و منظومات راغب بوده و در دبستان به سخن منظوم زبان گشوده است. آثار و تألیفات او که خود در سن 45 سالگی آنها را در خاتمهء ریاض العارفین نام برده است عبارتند از: 1- مثنوی هدایت نامه در بحر رمل. 2- مثنوی گلستان ارم. 3- مثنوی دیگر موسوم به انیس العاشقین. 4- مثنوی موسوم به بحرالحقایق. 5- کتاب مظاهرالانوار. 6- مثنوی انوارالولایه. 7- مثنوی خرم بهشت. 8- فهرست التواریخ. 9- منهج الهدایه. 10- مفتاح الکنوز. 11- تذکرهء ریاض العارفین. 12- مدارج البلاغه. 13- مجمع الفصحا در تذکرهء شعرا شامل دو مجلد بزرگ. 14- لطایف المعارف. 15- رسالهء جامع الاسرار. 16 تا 18- سه جلد در تکمیل تاریخ روضة الصفای میرخواند. 19- دیوان غزلیات شامل بیش از 8 هزار بیت. 20- دیوان قصاید شامل بیش از 10 هزار بیت. (از خاتمهء ریاض العارفین چ سنگی ص352 ببعد). آنچه رضاقلی خان هدایت به روضة الصفا افزوده شامل تاریخ دورهء صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه است. (از سبک شناسی بهار ج3 ص206). از تألیفات دیگر او فرهنگ معروف انجمن آرای ناصری و کتابی به نام نژادنامه است و فرهنگ مزبور آخرین اثر اوست. رضاقلی خان علاوه بر تحقیقات و تألیفات متعدد خدمت دیگری به فرهنگ ایران کرده و آن تأسیس یک چاپخانه است که بسیاری از کتب ادبی در عصر قاجاریه در آن چاپخانه طبع شده است. (از سبک شناسی بهار ج 3 ص370 و 371).

هدایت.

[هِ یَ] (اِخ) صادق. رجوع به صادق هدایت شود.

هدایت.

[هِ یَ] (اِخ) طبرستانی. رجوع به هدایت (رضا قلیخان) شود.

هدایت.

[هِ یَ] (اِخ) مخبرالسلطنه. رجوع به هدایت (مهدیقلی) شود.

هدایت.

[هِ یَ] (اِخ) مهدیقلی... از خاندان معروف هدایت و از بستگان رضا قلیخان است. وی از مطلعان تاریخ و فرهنگ ایران بود و در سیاست بمناصب عالی رسید آثار بسیاری از خود بجا گذاشته و آنچه بطبع رسیده عبارت است از:
1- فوائدالترجمان در تعلیم زبان فرانسه در 2 جلد. 2- تحفة الاَفاق در تاریخ، جغرافیا، سیاست و افتصاد اروپا. 3- گزارش ایران باستان با تحقیقی در سلسلهء کیان. 4- مجمع الادوار در علم موسیقی. 5- افکار امم در تحقیق مذاهب و تطبیق با حکمت. 6- سفرنامهء گرد کره از طریق چین و ژاپن به عزم زیارت بیت الله. 7- خاطرات و خطرات. 8- تعلیم الاطفال در تدریس الفبا و الفبای مخصوص.
وی تا آخرین سالهای عمر خود و بنا بنوشتهء خودش تا سال 1326 ه .ش. که خاطرات و خطرات را مینوشته همواره در کار تصنیف و تألیف بوده و آثار دیگری نیز بوجود آورده که عمرش برای طبع آنها وفا نکرده است. (از کتاب خاطرات و خطرات).
حاج مخبرالسلطنه هدایت در سال 1305 ه .ش. وزیر فوائد عامه گردید. در اردیبهشت 1306 به ریاست دیوان عالی تمیز منصوب شد و سپس در خرداد ماه 1306 ه .ش. برای اولین بار به نخست وزیری رسید. مخبرالسلطنه در دیماه 1309 مجدداً نخست وزیر شد و کابینهء دوم خود را تشکیل داد. در فروردین 1312 پس از تشکیل دورهء نهم مجلس شورای ملی از نخست وزیری مستعفی و برای بار سوم مأمور تشکیل کابینه گردید. وی در روز چهارشنبه 22 شهریور 1334 ه .ش. درگذشت. (از فرهنگ فارسی معین).

هدایت.

[هِ یَ] (اِخ) (میرزا...) خلف میرزا شاه تقی نصرآبادی نویسد: جوان قابل بآرامی است در اوانی که به اصفهان بود به نوعی سلوک میکرد که دشمن و دوست زبان تحسین می گشودند و او را بیکدیگر مینمودند. در وقتی که والد او شیخ الاسلام مشهد مقدس بود وی نیز قاضی آن شهر بود و الحال شیخ الاسلام مشهد است. او راست:
به ما بیگانگیها چیست گاهی؟
تبسم گر نمیخواهی، نگاهی
به جانان تحفهء ما تنگدستان
گل داغی است یا ریحان آهی.
(از تذکرهء نصرآبادی صص177 - 178). میرزاهدایت از شعرای قرن یازدهم هجری بوده است.

هدایت آباد بازه شیخ.

[هِ یَ دِ زِ شِ](اِخ) دهی است از دهستان تبادکان بخش حومه وارداک شهرستان مشهد، واقع در سه هزارگزی خاور مشهد و کنار راه شوسهء عمومی مشهد به سرخس. ناحیه ای است واقع در جلگه، معتدل و دارای 357 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، بنشن و شغل اهالی زراعت و مالداری است. راه اتومبیل رو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هدایت آشتیانی.

[هِ یَ تِ] (اِخ) از شعرا و درباریان دورهء قاجاریه است. رضاقلی خان هدایت نویسد: میرزا هدایت الله وزیر دفتر است. والد ماجدش میرزا حسین آشتیانی با میرزاحسن مستوفی الممالک بنی عم بود. در دولت خاقان خلدآشیان جزو مستوفیان خاصهء دیوان اعلی بود و تمام عمر در آستان به صداقت و درستی خدمت مینمود. میرزا هدایت الله بعد از فوت پدر چون در جمع کمالات صوری و معنوی از همگنان برتر بود به منصب نیابت جناب اجل امجد اکرم آقای مستوفی الممالک ممتاز و سرفراز آمد و سالها به این شغل جلیل مفتخر بود. چندی نیز وزارت لشکر بر او مقرر شد. از مثنویات اوست:
سنیان کاندر عداوت ذوفنند
عنکبوت آسا بخود برمی تنند
زین سبب بوبکر را دارند دوست
ثانی اثنین اذ هما فی الغار اوست
هست این نص عناد آن دغل
که بیان فرمود حق، عز و جل.
(از مجمع الفصحا از چ سنگی ج2 ص567).

هدایت آقداغ.

[هِ یَ] (اِخ) دهی است از دهستان قوره تو از بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین، واقع در 5 هزارگزی باختر قصرشیرین و 2 هزارگزی مرز ایران و عراق. ناحیه ای است دامنه گرمسیر و دارای 150 تن سکنه. از قنات و چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو و پاسگاه مرزبانی و گمرک دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هدایت خان.

[هِ یَ] (اِخ) رشتی. حاکم رشت در اواخر دورهء کریم خان زند. (از مجمل التواریخ گلستانه، ص282).

هدایت شهسوار.

[هِ یَ شَ سَ] (اِخ)دهی است از دهستان قوره تو از بخش مرکزی شهرستان قصرشیرین واقع در 9 هزارگزی باختر قصرشیرین، کنار رودخانهء قوره تو، در مرز ایران و عراق. ناحیه ای است تپه ماهور، گرمسیر و دارای 200 تن سکنه. از رودخانهء قوره تو مشروب میشود. محصول عمده اش غلات دیم و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هدایة.

[هِ یَ] (ع مص) راه راست نمودن کسی را. (از منتهی الارب). ارشاد. ضد ضلال. در حجاز گویند: هداه الطریق و در غیر آن گویند: هداه الی الطریق و یا للطریق؛ یعنی راه راست را بر او آشکار کرد و شناسانید. (اقرب الموارد). || یافتن راه را. (منتهی الارب). || پیدا و آشکار کردن. || آگاهانیدن. || راه نمودن. (منتهی الارب) (ترجمان جرجانی، ترتیب عادل). || (اصطلاح صوفیه) دلالت کردن بر چیزی که آدمی را به مطلوب رساند و گویند آن پیمودن راهی است که به مطلوب انجامد. (تعریفات). || (اصطلاح فلسفی) ملاصدرا در معنی هدایت گوید: «فالخلق هو اعطاء الکمال الاول و الهدایة هی افادة کمال الثانی» که ابتدا بندگان را آفرید و بعد آنها را به راه راست و طریق سعادت هدایت نمود و فرمود: «ربنا الذی أعطی کل شی ءٍ خلقه ثم هدی» (قرآن 20/50) و بالجمله هدایت عبارت است از سوق دادن اشیاء به طرف کمال دوم آنها. و کمال دوم کمالی است که موجودات در اصل وجود نیازی بدان ندارند و در بقاء هم احتیاج بدان ندارند. (از فرهنگ مصطلحات فلسفی تألیف جعفر سجادی از ج 2 اسفار ملاصدرا ص82). رجوع به هدایت شود.

هدب.

[هَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دوشیدن. (منتهی الارب). احتبال. (اقرب الموارد). || میوه چیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خرما رفتن. (تاج المصادر بیهقی).

هدب.

[هَ دَ] (ع مص) درازمژه گردیدن چشم. || دراز و فروهشته شاخ گشتن درخت. || (اِ) شاخهای ارطی و مانند آن. || هر برگ درخت که همیشه باشد چون سرو. || هر گیاه که برگ ندارد و خود قائم مقام برگ باشد. || هر برگ که پهن نباشد مانند برگ سرو و طاق و مانند آن. ج، اهداب، هِداب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدب.

[هُ / هُ دُ] (ع اِ) مژهء چشم. (منتهی الارب (اقرب الموارد). || ریشهء ریزهء جامه. (منتهی الارب). خمل الثوب و طرفه. (اقرب الموارد).

هدب.

[هُ دُب ب] (ع ص) کندخاطر عاجز. (منتهی الارب). گول. || گران جان گران سنگ. (منتهی الارب). ثقیل. (اقرب الموارد).

هدب.

[هَ دِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) فروهشته شاخ از درخت. (از اقرب الموارد). || ذوالهدب. (از اقرب الموارد). دارندهء هدب. رجوع به هَدَب شود.

هدباء.

[هَ] (ع ص) دراز و فروهشته شاخ از درخت و مانند آن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدبد.

[هُ دَ بِ] (ع ص) شیر نیک خفته و جغرات شده. (منتهی الارب). اللبن الخاثر جداً. (اقرب الموارد). || (اِ) خردی چشم و سستی آن با جریان اشک یا عام است. (منتهی الارب). خفش یا ضعف چشم. (از اقرب الموارد). || شبکوری. (منتهی الارب). و جاحظ گوید عرب را برای کسی که شب نمی بیند نامی نیست و او را بیشتر «شبکور» گویند. (از اقرب الموارد). || شلمی است سیاه. (منتهی الارب). صمغ سیاهی که از درخت جریان یابد. (اقرب الموارد). || (ص) مرد سست بینایی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدبس.

[هَ دَبْ بَ] (ع اِ) ببر نر یا بچهء آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدبل.

[هِ دَ] (ع ص) مرد بسیارموی. || ژولیده موی که شانه نکند. || گران سنگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدبة.

[هَ دَ بَ] (ع اِ) یکی از هدب. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدبة.

[هُ بَ] (ع اِ) یکی از هُدب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). یک مژهء چشم. (آنندراج).

هدبة.

[هُ دَ بَ] (ع اِ) مرغی است. (منتهی الارب).

هدبة.

[هُ بَ] (اِخ) ابن خالد محدثی است معروف به هداب. (منتهی الارب). رجوع به هداب شود.

هدبة.

[هُ بَ] (اِخ) ابن خشرم بن کوز از بنی عامربن ثعلبه بود از قضاعة. شاعری فصیح، مرتجل، راوی و از مردم بادیهء حجاز بود. مردی از بنی رقاش را به نام زیادة بن یزید بکشت و از بیم آنکه سعدبن عاص والی مدینه او را دستگیر کند از مدینه بگریخت. زیادبن سعید کسان او را دستگیر و زندانی کرد. چون خبر به هدبة رسید بازگشت و خود را تسلیم کرد و خاندانش را نجات داد و سه سال در زندان ماند سپس دربارهء او حکم کردند که به خانوادهء مقتول تسلیم شود تا از او قصاص کنند او را به زنجیر بسته از زندان بیرون آوردند و بدیشان سپردند. آنان هدبة را در پیش والی مدینه و گروهی از بستگانش کشتند و او بردباری عجیبی از خود نشان داد. در حضور قاتلان خود اشعار بسیار به ارتجال سرود. قتل وی در حدود سال 54 ه . ق. برابر 676 م. بود. (الاعلام زرکلی، ج3 ص1121).

هدبة.

[هُ بَ] (اِخ) العذری. شاعری است که در عقدالفرید اشعار بسیار از وی نقل شده است. رجوع به عقدالفرید ج1، ص79 و ج2، ص322 و ج3، ص48 و ج6، ص248 شود.

هدبه.

[هَ بَ] (اِ) جانوری است پر دست و پا و آن را عوام خر خدا گویند خوردن آن با شراب یرقان را نافع است. (برهان). در اصفهان خر خدا و پرپا نامند. حیوانی است بقدر باقلی، خاکستری رنگ، زیر شکم او سفید و پاهایش بقدر سوزنی و کثیرالعدد... (تحفهء حکیم مؤمن). حمارقبان. عیرقبان. حمارالارض. خرخاکی. (یادداشت به خط مؤلف).

هدبیة.

[هَ دَ بی یَ] (اِخ) گویند سه چاه بزرگ است که بر آنها کشتزاری یا نخلی یا درخت دیگری نیست و ناحیتی بزرگ است که طول آن به سه فرسنگ میرسد و از آن بنی خفاف است. آب آنجا گوارا نیست و بیشتر نباتات آن ترش مزه است. تا سوارقیه سه میل فاصله دارد و سوارقیه قریهء پرنعمت بزرگی از اعمال مدینه است. (از معجم البلدان).

هدج.

[هَ] (ع مص) به رفتار پیران رفتن. || لرزان رفتن شترمرغ. || ناله و صدا کردن باد. (از اقرب الموارد). رجوع به هدجان و هداج و هدجة شود.

هدجان.

[هَ دَ] (ع مص) رفتار پیران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نرم رفتن پیر. (مصادر اللغة زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). هداج. (آنندراج). || لرزان رفتن شترمرغ. (اقرب الموارد). رجوع به هداج شود.

هدجدج.

[هَ دَ دَ] (ع ص) به رفتار پیران رونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شترمرغ که لرزان رود. (اقرب الموارد).

هدجة.

[هَ دَ جَ] (ع مص) نالیدن ناقه. (منتهی الارب). نالیدن ناقه بر بچه هایش. (اقرب الموارد). || (اِ) نالهء ناقه. (منتهی الارب).

هدد.

[هَ دَ] (ع اِ) آواز سخت و درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هددبن بدد.

[هُ دَ دِ نِ بَ دَ] (اِخ)پادشاهی بود که بزور و ستم هر کشتی را تصرف میکرد. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب). اشارت است به آیتی از قرآن کریم که: کان ورائهم ملک یأخذ کل سفینة... (قرآن 18/79).

هدر.

[هَ] (ع مص) رایگان و باطل شدن خون. || باطل کردن خون. (از اقرب الموارد). || بانگ کردن شتر بی شقشقه. (منتهی الارب) (مصادراللغهء زوزنی) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || بانگ کردن کبوتر. (منتهی الارب) (مصادراللغة زوزنی) (تاج المصادر بیهقی). تکرار صوت کبوتر در حنجره اش. (اقرب الموارد). || جوشیدن شراب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || بانگ کردن رعد. (اقرب الموارد). || شکافته شدن شکوفهء خرمابن. (اقرب الموارد). || نیک دراز گردیدن گیاه و انبوه شدن و تمام شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدر.

[هِ] (ع ص) گران: رجل هدر؛ مرد گران. (منتهی الارب). مرد سنگینی که خوبی در او نبود. (اقرب الموارد).

هدر.

[هَ دَ] (ع مص) رایگان و باطل شدن حق و خون و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || باطل گردانیدن چیزی. (منتهی الارب). باطل گردانیدن خون و جز خون را. (اقرب الموارد).

هدر.

[هَ دَ / هَ] (ع ص) رایگان از خون و حق و جز آن. (منتهی الارب). ساقط و باطل: ذهب دمه هدراً؛ ای باطلا. || مباح. || باطل و ضایع. (ناظم الاطباء). در این معانی بیشتر با مصادر یا روابط فارسی ترکیب شود :
هر که از راه گوش کشته شود
ز اندرون پوست خون او هدر است.خاقانی.
- به هدر دادن؛ از دست دادن. مفت و رایگان از کف دادن چیزی. (یادداشت به خط مؤلف).
- به هدر رفتن؛ از دست رفتن. که چیزی رایگان از دست کسی برود.
- هدر دادن؛ به هدر دادن.
- هدر رفتن؛ به هدر رفتن.
- هدر ساختن؛ هدر دادن :
همچو کرم سرکه او ناگه ز شیرین انگبین
بیخرد چون کرم پیله جان خود سازد هدر.
ناصرخسرو.
- هدر شدن؛ به هدر رفتن. از دست رفتن :
گر از کفایت گویند، با کفایت او
همه کفایت صاحب شود هبا و هدر.فرخی.
دمنه گفت: عاقبت وخیم کدام است؟ گفت: هدر شدن خون او. (کلیله و دمنه).
- هدر کردن؛ هدر دادن. به هدر دادن. (یادداشت مؤلف).
|| ناچیز. (ناظم الاطباء). بیهوده. بی ثمر. بی فایده. بی نتیجه. بی ارزش :
ادب صاحب پیش ادب تو هدر است
نامهء صابی با نامهء تو خوار و سئیم.فرخی.
آنچیز که عالم بدوست باقی
هرگز هدر و بی اثر نباشد.ناصرخسرو.
ور چنین است چه گویی که جدا از بر ماست؟
سخنت سوی خردمند محال و هدر است.
ناصرخسرو.
نیکی و بدی را بکوش دائم
تا خلقت شخصت هدر نباشد.ناصرخسرو.
حال ما و این طبیبان سربسر
پیش لطف عام تو باشد هدر.مولوی.

هدر.

[هَ دَ] (ع ص) مردم از اعتبار افتاده. (منتهی الارب). مردم از اعتبار افتاده که خیری در ایشان نیست. (اقرب الموارد).

هدراء.

[هَ] (ع ص) مؤنث اهدر به معنی نفخ کرده. (از اقرب الموارد). رجوع به اهدر شود.

هدراء.

[هَ] (اِخ) آبکی است به نجد مر بنی عقیل و بنی وحید را. (منتهی الارب). آبی است به نجد مشترک میان بنی عقیل و وحیدبن کلاب و عباده را از آن بهره ای نیست. (از معجم البلدان).

هدرة.

[هُ دَ رَ] (ع ص) ساقط: رجل هدرة؛ مرد ساقط. (منتهی الارب). بنوفلان «هدرة» [ هَ دَ رَ / هَ رَ / هُ دَ رَ ]، یعنی بنی فلان از اعتبار افتاده اند و چیزی نیستند. (از اقرب الموارد).

هدرة.

[هَ دَ رَ] (ع اِ) جِ هادر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدرة.

[هِ دَ رَ] (ع اِ) جِ هادر. (منتهی الارب). رجوع به هادر شود.

هدس.

[هَ دَ] (ع اِ) درخت آس. (منتهی الارب). مورد. (یادداشت به خط مؤلف). نام درخت آس در نزد مردم یمن. واحد آن را هدسة گویند. (اقرب الموارد).

هدس.

[هَ] (ع مص) طرد و زجر. (اقرب الموارد).

هدسة.

[هَ دَ سَ] (ع اِ) یک درخت آس. (اقرب الموارد). رجوع به هدس شود.

هدش.

[هَ] (ع مص) برانگیخته شدن سگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدش.

[هَ دِ] (اِخ) (کاخ...) رجوع به کاخ هدش شود.

هدش.

[هِ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان میانکوه بخش مهریز شهرستان یزد واقع در 19 هزارگزی باختر مهریز، کنار راه ثانی آباد و 23 هزارگزی جنوب باختر جادهء یزد. جایی است کوهستانی، معتدل و دارای 3955 تن سکنه. از قنات و رودخانه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و شغل مردم زراعت است. هنر دستی آنها کرباس بافی و نساجی است. یک دبستان نیز در آن تأسیس شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هدع.

[هِ عِ / هِ دَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان شتربچگان را تسکین دهند از کویر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدغ.

[هَ] (ع مص) شکستن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کفانیدن. (منتهی الارب).

هدف.

[هَ] (ع مص) درآمدن در هدفة. (منتهی الارب). دخول. (اقرب الموارد). || به پنجاه نزدیک گردیدن. || کسل مند گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سست شدن. (منتهی الارب). ضعیف شدن. (اقرب الموارد). || شتافتن بسوی چیزی. (اقرب الموارد).

هدف.

[هِ] (ع ص) تن دار جسیم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدف.

[هَ دَ] (ع اِ) هر چیز بلند و برافراشته از بنا و ریگ توده و کوه و پشته و مانند آن. || مرد بزرگ جثه. || نشانهء تیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) :
خیل سحاب از هر طرف رنگین کمان کرده به کف
باران چو تیری بر هدف دستی توانا ریخته.
خاقانی.
مویی شدم که موی شکافم به تیر نطق
کآسیب طالعم هدف اضطرار کرد.خاقانی.
کمان ابرویش گر شد گره گیر
کرشمه بر هدف میراند چون تیر.نظامی.
ز آن دعای شبانه شبگیری
ترسم افتد بدین هدف تیری.نظامی.
کمان خواست از دایه و چوبه تیر
گهی کاغذش بر هدف گه حریر.نظامی.
گاه باشد که کودکی نادان
بغلط بر هدف زند تیری.سعدی (گلستان).
ناوکش را جان درویشان هدف
ناخنش را خون مسکینان خضاب.سعدی.
دری هم برآید ز چندین صدف
ز صد چوبه آید یکی بر هدف.
سعدی (بوستان).
تیر چون از کمان سست آید
از کجا بر هدف درست آید.اوحدی.
- هدف گیری؛ نگریستن نشانه و هدف به دقت پیش از آنکه تیر بیندازند.
- هدف وار؛ مانند هدف و نشانه ای که تیر بر آن افکنند :
کاغذین جامه هدف وار علی الله زنیم
تا به تیر سحری دست قدر بربندیم.خاقانی.
|| در تداول، آنچه آدمی برای رسیدن بدان بکوشد از جاه و مال و جز آن. مقصود. غایت.
- باهدف؛ آنکه زندگی را بیهوده نگذراند و در کارهای خود هدفی دارد.
- بی هدف؛ مقابل باهدف.
|| (ص) بسیارخواب. (منتهی الارب). سنگین بسیارخواب. (اقرب الموارد). || گران ناسازوار بی خیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، اهداف. (اقرب الموارد). || (اِ صوت) کلمه ای است که بدان گوسپند و بز را به دوشیدن خوانند. (منتهی الارب). رجوع به «هدف هدف» شود.

هدفة.

[هِ فَ] (ع اِ) گروهی از مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خانهای چند برپا در جایی. (منتهی الارب). ج، هِدَف. (اقرب الموارد).

هدف هدف.

[هَ دَ هَ دَ] (ع اِ صوت)کلمه ای که بدان نعجه را بدوشیدن خوانند. (اقرب الموارد). رجوع به هدف شود.

هدک.

[هَ] (ع مص) ویران کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدک.

[هُ] (اِخ) دهی است از دهستان کوهپایهء بخش بردسکن شهرستان کاشمر واقع در 12 هزارگزی باختر راه مالرو عمومی کوهپایه. ناحیه ای است کوهستانی، معتدل و دارای 919 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و انگور و انار است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هدکان.

[هَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاورکبکان بخش خورموج شهرستان بوشهر، واقع در 72 هزارگزی خورموج و کنار خلیج فارس. جایی است جلگه، گرمسیر و دارای 178 تن سکنه. از چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و خرما و شغل اهالی زراعت و صید ماهی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هدکر.

[هُ دَ کِ] (ع ص) زنی که در رفتن گوشت و استخوان خود را بجنباند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شیر خفتهء دفزک. (منتهی الارب). اللبن الخاثر. (اقرب الموارد).

هدکرة.

[هَ کَ رَ] (ع مص) گرفتن چیزی را که امکان گرفتن آن باشد. (منتهی الارب). || خرخر کردن در خواب. (اقرب الموارد).

هدکورة.

[هُ رَ] (ع ص) زن جوان شگرف اندام نیکوکرشمه. || زن بسیارگوشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هدکر شود.

هدل.

[هَ دِ] (ع ص) شتر آونگان لفج. (منتهی الارب). الجمل طویل المشفر. (اقرب الموارد).

هدل.

[] (اِ) حضض است. (فهرست مخزن الادویه).

هدل.

[هِ] (ع ص) خفته و ترش شده: لبن هدل؛ شیر خفته و ترش شده. (منتهی الارب). اِدل. (اقرب الموارد).

هدل.

[هَ دَ] (ع مص) آونگان گردیدن لفج شتر. (منتهی الارب). آونگان گردیدن مشفر. (اقرب الموارد). || آونگان لب گردیدن شتر. (منتهی الارب). قرحه ناک گردیدن شتر و آونگان شدن مشفر آن. (اقرب الموارد).

هدل.

[هَ] (ع مص) فروهشتن و آویختن چیزی را. (اقرب الموارد).

هدلاء .

[هَ] (ع ص) فرورفته از لب آدمی و جز آن: شفة هدلاء؛ لب از زنخ فرورفته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدلق.

[هِ لِ] (ع اِ) پرویزن. (منتهی الارب). منخل. (اقرب الموارد). || (ص) شتر فراخ شکم کج دهن. ج، هدالق. || فروهشته از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدلقة.

[هِ لِ قَ] (ع اِ) پشم زیر زنخ شتر. (منتهی الارب).

هدلوغة.

[هَ / هُ غَ](1) (ع ص) زشت خلقت گول. (منتهی الارب). احمق زشت خلقت. (اقرب الموارد).
(1) - در قاموس به کسر اول و فتح سوم نیز ضبط شده است. (از اقرب الموارد).

هدلی.

[هَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به هدل که عبارت است از قبیلهء اخوقریظه. (سمعانی).

هدم.

[هِ] (ع اِ) جامهء کهنه و درپی کرده یا خاص است به گلیم پشمینه. ج، اهدام، هِدَم. (منتهی الارب). و جمع هِدَم نادر است. (اقرب الموارد). || (ص)پیر سالخورده. || موزهء کهنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدم.

[هَ / هَ دَ] (ع ص) خون رایگان و باطل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هدر شود.

هدم.

[هَ دَ] (ع مص) سخت گشن خواه گردیدن ناقه. (منتهی الارب).

هدم.

[هَ] (ع مص) دوار سر رسیدن مرد را از سواری کشتی. || پشت شکستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هدام عارض شدن مرد را. (از اقرب الموارد). || شکستن بنا. (منتهی الارب). شکستن و افکندن بناء. (اقرب الموارد). || ویران کردن. (منتهی الارب). ویرانی : و حوادث و آفات عارضی چون مار و کژدم و سباع... باد و باران و هدم... در کمین. (کلیله و دمنه).
گنج زیر خانه است و چاره نیست
پس ز هدم خانه مندیش و مایست.مولوی.
از ابطال سوابق صنایع و هدم قواعد عوارف محترز می شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). بفرمود تا دست نهب و ارهاق و هدم و احراق بر دیار و امصار او دراز کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

هدم.

[هِ دَ] (ع اِ) جِ هِدم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدم.

[هَ دِ] (ع ص) مخنث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدم.

[هَ دَ] (ع اِ) آنچه از کرانهء چاه فرودریده در چاه افتاده باشد: دماؤهم بینهم هدم ای هدر. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هرچه ویران شود و فروافتد. || آنچه از گیاه در سال اول باقی مانده. (اقرب الموارد).

هدم.

[هَ دَ] (اِخ) زمینی است. (منتهی الارب). در شعر زهیر نام آن آمده است. (معجم البلدان).

هدم.

[هِ] (اِخ) نام مردی است. (منتهی الارب). هدم بن زید کلبی از فصحای عرب است. (ابن الندیم).

هدم.

[هُ دُ] (اِخ) آبی است در پشت وادی القراء. (از معجم البلدان).

هدمان.

[هَ] (اِ) به معنی ایثار است و آن از خود گرفتن و به دیگری صرف کردن باشد. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین).

هدمل.

[هِ مِ] (ع ص) جامهء کهنه و دیرینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بسیارموی ژولیده. (منتهی الارب). کثیرالشعر. || قدیم کهنه. (اقرب الموارد).

هدمل.

[هِ دَ] (ع ص، اِ) جامهء کهنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد گران. (منتهی الارب). || پشتهء بلند فراهم آمده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدملة.

[هِ دَ لَ] (ع اِ) ریگ تودهء درخت ناک. || روزگار دیرینه و قدیم. || گروهی از مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدملة.

[هَ مَ لَ] (ع مص) دریدن جامه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدملة.

[هَ دَ لَ] (اِخ) نام جایی است. (معجم البلدان) (منتهی الارب). در منتهی الارب به کسر اول ضبط شده است.

هدمة.

[هَ مَ] (ع اِ) باران سبک. || یکدفعه باران. || یکدفعه از مال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدمة.

[هِ دَ مَ] (ع ص، اِ) جِ هَدِمَة. (منتهی الارب). رجوع به هدمة شود.

هدمة.

[هِ دَ مَ] (ع اِ) آزمندی ماده نر را. || (مص) سخت گشن خواه گردیدن ناقه. (منتهی الارب).

هدمة.

[هَ دِ مَ] (ع ص) ناقهء سخت آزمند گشن. ج، هُدامی، هِدَمَة. (منتهی الارب).

هدن.

[هِ] (ع اِ) فراخی و ارزانی سال. (منتهی الارب). خصب. (اقرب الموارد).

هدن.

[هُ دُ] (ع اِ) جِ هدنة. (منتهی الارب).

هدن.

[هُ] (ع اِ) صلح. (غیاث، از منتخب). رجوع به هدنة شود.

هدن.

[هِ] (اِخ) موضعی است به بحرین. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

هدنج.

[هَ دَ] (اِ) اسب خنگ را گویند یعنی اسبی که موی او سفید باشد. (برهان). ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان چ معین). هدنگ. رجوع به هدنگ شود.

هدنجیره.

[هَ دَ رَ] (اِخ) اسم محلی است.

هدنگ.

[هَ دَ] (اِ) هدنج. اسب خنگ. (برهان). رجوع به هدنج شود.

هدنة.

[هُ نَ] (ع اِ) تن آسانی. (منتهی الارب). || آرامش. آرام گرفتن. (مصادر اللغة زوزنی). سکون. (اقرب الموارد). || آشتی و صلح. (منتهی الارب). مقابل نزاع. ضد منازعت. (یادداشت به خط مؤلف). مصالحه. ج، هُدَن. (اقرب الموارد) : با آنکه این هدنه ساخته بودند پیوسته در حدود اطراف ولایت منازعت میرفت. (فارسنامهء ابن بلخی). سلطان نرم شد و بر سبیل هدنه و مصالحت بازگشت. (جهانگشای جوینی). اطراف آن کار بر ظاهر هدنه فراهم گرفت و با همدان آمد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || (اصطلاح نظامی عربی) آتش بس موقت.

هدنة.

[هَ نَ] (ع اِ) باران سست اندک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدو.

[هَ دُوو] (ع ص) راهنما. (منتهی الارب). هادی. (اقرب الموارد). رجوع به هدایت و هادی شود.

هدوء .

[هُ] (ع مص) آرمیدن. (منتهی الارب). آرمیدن حرکت و صوت و جز آن. (اقرب الموارد).

هدواء.

[هُدْ] (اِخ) آبی است در نجد از آن بنی عقیل و وحیدبن کلاب. (معجم البلدان).

هدوج.

[هَ] (ع ص) شتاب جوش از دیگ و مانند آن.
- قدر هدوج؛ دیگ شتاب جوش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و در تداول امروز زودپز.
|| بابانگ.
- ریح هدوج؛ باد بابانگ. (منتهی الارب).

هدود.

[هَ] (ع ص، اِ) زمین نرم. (منتهی الارب). ارض السهلة. (اقرب الموارد). || پشتهء شاقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زمین نشیب. (منتهی الارب). اکمة هدود؛ پشتهء دشوارشیب. (از اقرب الموارد).

هدور.

[هُ] (ع مص) نیک دراز گردیدن گیاه و انبوه و تمام شدن آن. || افتادن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدورام.

[] (اِخ) پسر پنجمین یقظیان گمان دارند که قبیلهء وی در ساحل جنوبی عربستان سکونت داشته. (قاموس کتاب مقدس). رجوع به کتاب مقدس، سِفْرِ پیدایش، بخش 10 آیت 27 شود.

هدورام.

[] (اِخ) پسر توعو پادشاه حماة که در کتاب سموئیل یورام خوانده شده است. (از قاموس کتاب مقدس).

هدورام.

[] (اِخ) رئیس تسخیری که در ایام رحبعام واقع شد. بعضی را گمان چنان است که او و نیرام که رئیس تسخیر ایام سلیمان بود و اورام که در ایام داود رئیس جزیه بوده و سدورام همه یک شخص اند. (از قاموس کتاب مقدس).

هدون.

[هُ] (ع مص) آرمیدن. (منتهی الارب). سکون. (از اقرب الموارد). || ترسیدن. (اقرب الموارد). || آرام دادن. (منتهی الارب). رجوع به هدن شود. || خوشنود کردن کودک را. || دفن کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تن آسان و فراخ زندگانی شدن. (منتهی الارب). استرخاء. (اقرب الموارد). || آسودن. (منتهی الارب).

هدون.

[هِدْ دو] (ع ص، اِ) جِ هَدّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هدون.

[هُ] (ع ص، اِ) جِ هد. (منتهی الارب).

هدوی.

[هَ دَ وی ی] (ص نسبی) منسوب به هدأة. (منتهی الارب). منسوب به هداء که ناحیتی است در مکه از سوی طائف. (سمعانی).

هدوی.

[هَ دَ وی ی] (اِخ) یوسف بن محمد بن القسم الهدوی الحنفی، مکنی به ابوالقاسم. در مکه از ابوالقاسم یوسف بن علی بن ابراهیم مؤدب حدیث شنید. و ابوالفتیان عمر بن حسن الرواسی حافظ از وی استماع کرد. وی پس از سال 460 ه . ق. درگذشت. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 ص286).

هدة.

[هَدْ دَ] (ع اِ) آواز فرورفتن دیوار و مانند آن. (منتهی الارب). صوت وقع الحائط. (اقرب الموارد): سمعت هدة؛ صدای فروریختن دیوار یا صخره ای را شنیدم. (از اقرب الموارد).

هدة.

[هَ دَ / هَدْ دَ] (اِخ) موضعی است میان عسقان و مکه یا آن از طائف است . (منتهی الارب). جایی است بین مکه و طائف. (معجم البلدان).

هدة.

[هَ دَ] (اِخ) جایی است در مرالظهران و مدر که گل سفیدی است از آنجا به مکه حمل و نقل می کنند. (معجم البلدان).

هده.

[هُ دَ / دِ] (اِ) حق و راست و درست باشد چنانکه بیهده ناحق و باطل و هرزه را گویند. (برهان). حق. (اسدی). هوده. قیاس کنید با بیهوده و بیهده. (حاشیهء برهان چ معین) :
مهرجویی ز من و بی مهری
هده جویی ز من و بیهده ای.رودکی.
|| فائده. (برهان).
- بیهده؛ بیفایده. بی ارزش :
بر در میر تو ای بیهده بستی طمعی
از طمع صعب تر آن را که نه قید است و نه بند.
ناصرخسرو.
به رنج بیهده ای دوست گنج نتوان برد
که بخت راست فضیلت نه زور بازو را.
سعدی.
رجوع به هوده و بیهوده شود.

هدهاد.

[هَ] (ع اِ) صاحب مسائل قاضی. (منتهی الارب). یعنی کسی که قاضی معضلات مسائل فقه را از وی پرسد. (اقرب الموارد).

هدهاد.

[هَ] (اِخ) ابن شرج بن شرحبیل بن ذی سحر. ملکی از ملوک حمیر و پدر بلقیس ملکهء سباست. (منتهی الارب).

هدهادی.

[هَ دی ی] (ص نسبی) منسوب به هدهاد که نام جد ابوعلی احمدبن محمد مروزی است. (از سمعانی).

هدهادی.

[هَ دی ی] (اِخ) احمدبن محمد بن عبدالوهاب بن ثابت بن الهاد المروزی الهدهادی، مکنی به ابوعلی و معروف به ابن ابی الذیال، اص مروزی و متولد بغداد بوده از محمد بن صباح الجرجرائی و احمدبن ابراهیم الدورقی و عمر بن شبة و جز آنها استماع حدیث کرد و احمدبن محمد جوهری و حسین بن علی بن مرزبان نحوی را از وی روایت است. (اللباب فی تهذیب الانساب ج2 و ص286).

هدهد.

[هُ هُ] (ع اِ) هر مرغ که بانگ و فریاد کند. || کبوتر بسیاربانگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پوپک. ج، هداهد، هداهید. (منتهی الارب). بوبو. بوبویه. پوپو. مرغ سلیمان. شانه سر. شانه سرک. بوبوک. ابوالربیع. ابوالاخبار. (یادداشت به خط مؤلف). گوشت این پرنده در قدیم مصارف طبی بسیار داشته و در درمان بیماریها تجویز می شده است. (از تحفهء حکیم مؤمن). پرنده ای است دارای خطوط و الوان مختلف. طبعاً بدبوی است چون آشیانهء خود را در زباله ها گذارد. کنیت آن ابوالاخبار، ابوالثمامه، ابوروح، بوسجار و ابوعبادات است. (اقرب الموارد) :
وین هدهد بدیع در این اول ربیع
برُجاس وار تاجی بر سر نهاده وی.
منوچهری.
هدهد چو کنیزکی است دوشیزه
با زلف ایاز و دیدهء فخری.منوچهری.
قمری به مژه درون کشد شعری را
هدهد بسر اندرون زند تیر خدنگ.
منوچهری.
مکن گر راستی ورزید خواهی
چو هدهد سر بپیش شه نگونسار.
ناصرخسرو.
اینت بلقیسی که بر درگاه او
هدهد دین را تولا دیده ام.خاقانی.
هدهدی گر عروس ملک مرا
خبرآور تویی و نامه سپار.خاقانی.
تا چو هدهد تاجداری بایدت در حلق دل
طوطی آسا طوق آتش کم نخواهی یافتن.
خاقانی.
پر هدهد به زیر پر عقاب
گوی برد از پرندگان بشتاب.نظامی.
نوبت هدهد رسید و پیشه اش
و آن بیان صنعت و اندیشه اش.مولوی.
هدهد قواده در جایی که باشد تاجدار
عار نبود باز را در عهد او بی افسری.
سیف اسفرنگ.
ز نام خود به طمع اوفتاد غافل از این
که هدهدی نشود پادشا به یک افسر.قاآنی.

هدهد.

[هُ هُ] (اِخ) مرغ افسانه ای است که در دربار سلیمان میزیست. داستان این مرغ و پیام آوری او از سلیمان به جانب بلقیس ملکهء سبا در سورهء نمل آمده. رجوع به قرآن کریم سورهء نمل شود.

هدهد.

[هُ دَ هِ] (ع اِ) پوپک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هُدهُد شود.

هدهد.

[هَ هَ] (ع اِ) آواز جن. (منتهی الارب). اصوات جن است و واحد ندارد. (اقرب الموارد).

هدهدة.

[هَ هَ دَ] (ع اِ) بانگ کبوتر. ج، هداهد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) بانگ کردن شتر و مرغ. (منتهی الارب). || حرکت دادن کودک را تا به خواب شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فرود آوردن چیزی را از بلندی به پستی. || نیز گویند: فلان یهدهد الی مجهولا؛ یعنی او به خیال من میگذرد. (منتهی الارب): یُهدهدُ الی کذا؛ ای یخیل الی کذا. (اقرب الموارد). || بانگ کردن پرنده. (اقرب الموارد).

هدهدی.

[هُ هُ] (حامص) هدهد بودن. و
به کنایت کار هدهد سلیمان انجام دادن. قاصدی و پیام آوری از آن مستفاد شود :
هم جم و هم محمدی کرده به خدمت درت
روح و سروش آسمان هدهدی و کبوتری.
خاقانی.
رجوع به هدهد شود.

هدی.

[هَدْیْ] (اِ) به معنی دیمه باشد و آن زراعتی است که از آب باران حاصل میشود. (برهان).

هدی.

[هَدْیْ] (ع اِ) آن چارپای که به مکه برند و ذبح کنند. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل). آنچه به حرم برده شود از چارپایان و گویند آنچه برای قربان کردن برند. (از اقرب الموارد). قربانی که به مکه فرستند. (منتهی الارب). در این معنی در عربی به فتح اول و کسر دوم و تشدید سوم است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
توانگران را وقف است و نذر و مهمانی
زکوة و فطره و اعتاق و هدی و قربانی.
سعدی.
رجوع به هَدیّ شود. || عروس. (منتهی الارب). || سیرت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد): ما احسن هدیه. (اقرب الموارد). || خوی. ج، هَدیّ. (منتهی الارب). || طریقه. (از اقرب الموارد). || صاحب حرمت. (اقرب الموارد). || (مص) راه راست نمودن کسی را. اشاره کردن کسی را. (منتهی الارب). || یافتن راه را. (منتهی الارب). استرشاد. (اقرب الموارد). || رفتن به راه دیگری. (منتهی الارب). رجوع به هدایت و هدایة شود.

هدی.

[هَ] (ع اِ) سیرت. (منتهی الارب).

هدی.

[هُ دا] (ع مص) راه راست نمودن کسی را. (منتهی الارب). راه نمودن. (ترجمان علامه جرجانی، ترتیب عادل). اشاره کردن کسی را. (اقرب الموارد). || یافتن راه را. (منتهی الارب). مقابل ضلالت. (یادداشت به خط مؤلف) (اقرب الموارد). || (اِ) روزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || راستی. (منتهی الارب) :
به سخا و به هدی و به بها و به تقی خوش
از خداوند سوی خلق جهانند و مشارند.
ناصرخسرو.
|| راه راست. (منتهی الارب) :
برهمنان را چندانکه دید سر ببرید
بریده بهْ سر آن کز هدی بتابد سر.فرخی.
ز بهر آنکه بتان را همی پرستیدند
مخالفان هدی اندرآن بلاد و دیار.فرخی.
شاد من از دین و هدی گشته ام
پس که تواند که کند غمگنم.ناصرخسرو.
|| رشاد. || بیان. (اقرب الموارد). || راهنمایی و دلالت. (منتهی الارب). ضد ضلال. (اقرب الموارد) :
در هدی نگشاید مگر کلید سخن
همو گشاید درهای آفت و بلوی.
ناصرخسرو.
شمع هدی، زین دین، خواجهء روی زمین
مفخر کلک و نگین سرور و صدر جهان.
خاقانی.
پیشت آرم چار یارش را شفیع
کز هدی شان عز والا دیده ام.خاقانی.
|| به کنایت دین اسلام و دین حق را گویند و در این معنی گاه کلمهء دین را نیز بر آن افزایند :
تا نگیرد دست مردان دامن دین هدی
دین و دنیاشان همی گوید و هم لایهتدون.
سنائی.
تا بدرقه از دوستی آل علی نیست
بر قافلهء دین هدی دیو نهد باج.سوزنی.
شمشیر ملک دید هدی گفت فدیناک
طاغوت پرستان را طاعون و بلایی.خاقانی.
ای به وفای تو میان بسته چرخ
وز تو هدی را مدد بیکران.خاقانی.
کعبه که قطب هدی است معتکف است از سکون
خود نبود هیچ قطب منقلب از اضطراب.
خاقانی.
ای کرده با دلها ندا، تا کرده دلها جان فدا
سرهای پیران هدی از شاهراه آویخته.
عطار.
وقت خلوت نیست اندر جمع آی
ای هدی چون کوه قاف و تو همای.مولوی.

هدی.

[هُ] (ع اِمص) ممال هُدی به معنی رشاد و هدایت :
هر شبی تا روز زین شوق هدی
او رفیق راه اعلی میزدی.مولوی.
رجوع به هُدیْ و هدایت و هدایة شود.

هدی.

[هَ دی ی] (ع ص) بندی. (منتهی الارب). اسیر. (اقرب الموارد). || محترم. (منتهی الارب). مردم محترم. و اصمعی گوید: مردی که او را حرمتی چون حرمت هدی باشد. (اقرب الموارد). || ارجمند از هر چیزی. (منتهی الارب). || (اِ) عروس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قربانی که به حرم فرستند. (منتهی الارب). آنچه حرم را هدیه کنند از اغنام و گویند جمع هُدْیْ است. (اقرب الموارد).

هدیا.

[هُ دَیْ یا] (ع اِ) مثل و مانند. یقال: رمیت بسهم ثم بسهم آخر هدیاه ای قصده. (منتهی الارب). و یقال: لک عندی هدیاها. (اقرب الموارد).

هدی ء.

[هَ] (ع مص) آرمیدن. (منتهی الارب). هدء [ هَ / هُ دْ ءْ ]، هدأة. رجوع به این مدخل ها شود.

هدیت.

[هَ دی یَ] (ع اِ) هدیه. پیشکشی. تقدیمی. آنچه به دوستی فرستند در شادی و تهنیت :
نظری به دوستان کن که هزار بار از آن به
که تحیتی نویسی و هدیتی فرستی.سعدی.
رجوع به هدیة شود.

هدید.

[هَ] (ع ص) مرد دراز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) بانگ. (منتهی الارب). دوی الهاد و دوی الصوت. (اقرب الموارد). فدید. رجوع به فدید شود. || (مص) بانگ برآوردن دیوار و جز آن وقت فرورفتن. (منتهی الارب). هده. بانگ کردن و بیوفتیدن دیوار و جز آن. (تاج المصادر بیهقی).

هدیر.

[هَ] (ع اِ) بانگ شتر و کبوتر. (منتهی الارب). بانگ کبوتر. بغبغو. (یادداشت به خط مؤلف). || (مص) بانگ کردن شتر بی شقشقه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بانگ کردن شتر گشن. (تاج المصادر بیهقی). || نیک دراز گردیدن گیاه و انبوه تمام شدن آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جوشیدن شراب. (تاج المصادر بیهقی).

هدیری.

[هُ دَ ری ی] (ص نسبی) منسوب به هدیر که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

هدیل.

[هَ] (ع اِ) هدیر. بانگ کبوتر نر یا عام است یا بخصوص بانگ کبوتر وحشی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بانگ قمری. (یادداشت به خط مؤلف). || چوزهء کبوتر. (منتهی الارب). جوجهء کبوتر. (یادداشت مؤلف) (اقرب الموارد). || کبوتر نر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) مرد پرموی. و رجل هدیل، ثقیل. (اقرب الموارد). || (مص) بانگ کردن کبوتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بانگ کردن قمری و آنچه بدان ماند از مرغان. (مصادر اللغة زوزنی). رجوع به هدیر شود. || (اِخ) کبوتربچه ای بود در روزگار نوح (ع) فمات عطشاً و ضیعة او صاده جارح من الطیر فما من حمامة الا و هی تبکی علیه. (از منتهی الارب).

هدیلو.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان انگوت بخش گرمی شهرستان اردبیل. واقع در 35 هزارگزی شمال گرمی و چهارهزارگزی راه شوسهء بیله سوار به گرمی. جایی است واقع در جلگه، گرمسیر و دارای 164 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هدیم.

[هَ] (ع اِ) گیاه باقیماندهء سال اول. (منتهی الارب). باقی نبات عام الاول. (اقرب الموارد).

هدینه.

[هَ نَ / نِ] (اِ) زینه پایه باشد که نردبان است. (برهان) فرهنگ نظام از فرهنگ وصاف هدینه را به معنی آرامی و سکون و رفاهیت آورده اما در عربی هدنة به ضم اول بدین معنی آمده است. (حاشیهء برهان چ معین).

هدیة.

[هَ دی یَ] (ع اِ) یکی از هَدیّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). قربانی که به مکه فرستند. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). || عروس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تحفه و ارمغان. ج، هدایا، هداوی [ هُ / هِ وا ] . (منتهی الارب). آنچه به کسی فرستند از عطا. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی). آنچه گرفته شود بدون شرط بازدادن. (تعریفات). چیزی که بخشایش شود برای ازدیاد محبت و دوستی و به منظور بزرگداشت جانب پذیرنده، بخلاف صدقه که فقط برای قربت به حق و لوجه الله باشد. (از کشاف اصطلاحات الفنون از جامع الرموز). پیش کشی.

هدیه.

[هَد یَ / یِ] (از ع، اِ) تحفه و ارمغان و آنچه به کسی فرستند به رسم تحبیب و بزرگداشت. هَدیَّة :
چنان روی دیدند یکسر سپاه
که آیند با هدیه نزدیک شاه.فردوسی.
چو با هدیه ها راه چین برگرفت
ز جیحون یکی راه دیگر گرفت.فردوسی.
هر سال فرستادی بر سبیل هدیه. (تاریخ بیهقی). به مارآباد که ده فرسنگی هرات است بسیار هدیه و سلاح و ... پیش آوردند. (تاریخ بیهقی).
مرگ هدیه است نزد داننده
هدیه دان میهمان ناخوانده.سنایی.
شهر ری کو پادزهرت داده بود
هدیه امسال از شکرخایی فرست.خاقانی.
به حکم هدیهء نوروزی آسمان هر سال
تبرک از شرف آوردی آستانش را.خاقانی.
- به هدیه فرستادن؛ به عنوان هدیه فرستادن. هدیه کردن. هدیه دادن. بخشیدن و پیشکش کردن :
کدام دولت پیدا شد از کواکب سعد
که آن سپهر بر تو به هدیه نفرستاد؟
مسعودسعد.
ترکیب های دیگر:
- هدیه آوردن.؛ هدیهء جان. هدیه دادن. هدیهء دندان. هدیه ساختن. هدیه فرستادن. هدیه کردن. رجوع به این مدخل ها شود.
|| شیربها و پولی که خواستگار برای جشن عروسی پردازد :
بدو گفت سیندخت، هدیه کجاست؟
اگر دیدن آفتابت هواست.فردوسی.
|| ودیعت و آنچه پروردگار در بندگان خود آفریند از خصال و صفات :
خرد هدیهء اوست در ما که ما را
به فرمان او شد خرد جفت با جان.
ناصرخسرو.
فضل تو بر گاو و خر به عقل و سخن بود
عقل و سخن نیست جز که هدیهء جبار.
ناصرخسرو.
|| رونمایی که به عروس دهند :
عروسان سر کلک تو در پرده شدند از من
مرا هم هدیه ای باید که هر یک روی بنماید.
خاقانی.
|| ره آورد. سوقات : بخاطر داشتم که چون به درخت گل رسم، دامنی پر کنم هدیهء اصحاب را. (گلستان). || قیمت قرآن. چون خرید و فروش آن در شرع نارواست برای صورت سازی به جای قیمت، هدیه گویند. (یادداشت به خط مؤلف).

هدیة.

[هِدْ یَ] (ع مص) راه راست نمودن کسی را. (منتهی الارب). ارشاد. (اقرب الموارد). || یافتن راه را. (منتهی الارب). استرشاد. ضد ضلال. (اقرب الموارد). رجوع به هدایت و هدایة شود.

هدیة.

[هَدْ یَ / هِدْ یَ / هُدْ یَ] (ع اِ) روی و جهت. هدیة الامر؛ روی و جهت کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کار. (منتهی الارب).

هدیة.

[هَدْ یَ] (ع اِ) یکی از هَدْیْ. || سیرت. (منتهی الارب). طریقت و سیرت. (اقرب الموارد).

هدیة.

[هُ دَیْ یَ] (اِخ) جایی است در حوالی یمامه و ابوزیاد کلابی گوید: از آبهای ابوبکربن کلاب الذئبه است و ریگزار آنهم به وی منسوب است و آن را رمل الهدیه گویند. (معجم البلدان).

هدیه آوردن.

[هَدْ / هِدْ یَ / یِ وَ دَ](مص مرکب) پیشکشی آوردن. چیزی را به رسم پیشکش به نزد بزرگی بردن : پیش آمد و خدمت کرد و بسیار نثار و هدیه آورده بود. (تاریخ بیهقی). به هرات آمد و فراوان مال و هدیه آورد. (تاریخ بیهقی).
تا مرا بوبکر نام، از شهرتان
هدیه نارید ای رمیده امتان.مولوی.
شمع و حلوا و یکی جامهء لطیف
هدیه آورد و بیامد شب الیف.مولوی.
رجوع به هدیه شود.

هدیهء جان.

[هَدْ / هِدْ یَ/ یِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) خط و مکتوب. (جهانگیری). || پیغام :
هدیهء جانم روان دارید بر دست صبا.
خاقانی.

هدیه دادن.

[هَدْ / هِدْ یَ / یِ دَ] (مص مرکب) هدیه کردن. بخشیدن. اهداء :
از آن هر یکی را بسی هدیه داد
ز درگاه منذر برفتند شاد.فردوسی.
فراوان فرستاده را هدیه داد
جهاندیده از مرو برگشت شاد.فردوسی.
بر او نیز کرد آفرین شهریار
بسی دادش از هدیهء شاهوار.فردوسی.
بسیار هدیه از زر و نقره و سلاح بدادند. (تاریخ بیهقی).
هدیه ها میداد هر درویش را
تا بیابد نطق مرغ خویش را.مولوی.
رجوع به هدیه شود.

هدیهء دندان.

[هَدْ / هِدْ یَ / یِ یِ دَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از زری است که بعد از آن که جمعی از فقرا و مساکین را ضیافت کرده باشند به رسم هدیه به ایشان دهند. (آنندراج). دندان مزد. (یادداشت به خط مؤلف) (حاشیهء برهان چ معین).

هدیه ساختن.

[هَدْ / هِدْ یَ / یِ تَ](مص مرکب) فراهم کردن هدیه و پیشکش و فرستادن آن به نزد پادشاه :
ز مازندران هدیه این ساختی
هم از گرگساران بدین تاختی.فردوسی.
هدیه ای ساخت رشید را که پیش از وی کس نساخته بود. (تاریخ بیهقی).

هدیه فرستادن.

[هَدْ / هِدْ یَ / یِ فِ رِ دَ] (مص مرکب) اهداء. (منتهی الارب). هدیه کردن :
بسی هدیه ها نیز با اردشیر
فرستاد و دینار و مشک و عبیر.فردوسی.
خرد آن است که چون هدیه فرستاد بتو
زو خداوند جهان با تو سخن گفت براز.
ناصرخسرو.
رجوع به هدیه شود.

هدیه کردن.

[هَدْ / هِدْ یَ / یِ کَ دَ](مص مرکب) به رسم هدیه و بخشش چیزی به کسی دادن :
جان مرا هدیه کرد بوی سر زلف یار
از نفحات ربیع در حرکات صبا.خاقانی.
زان لب چون آتش تر هدیه کن یک بوس خشک
گرچه بر آتش ترا مهری ز عنبر ساختند.
خاقانی.
رجوع به هدیه شود.

هذ.

[هَ ذذ] (ع مص) سبک بریدن. (منتهی الارب). تند بریدن. (اقرب الموارد). || شتاب خواندن مکتوب را و یقال: یهذ القرآن و الحدیث؛ ای یرده. (منتهی الارب). شتاب خواندن قرآن را. || نقل کردن حدیث را. (از اقرب الموارد). || (ص) برنده. (منتهی الارب). در اقرب الموارد این معنی به کسر اول است.

هذ.

[هِ ذذ] (ع ص) بسیار برنده و عاصم آن را به ضم اول ضبط کرده است. (اقرب الموارد).

هذا.

[ها] (ع ضمیر، اِ) اسم اشاره است به معنی «این» که بدان به شخص یا شی ء قریب اشاره کنند. (ناظم الاطباء). مرکب از ها و ذا اشاره. (از اقرب الموارد).
- معهذا؛ با وجود این. با اینحال. با این که. رجوع به معهذا شود.

هذء.

[هَذْءْ] (ع مص) زود بریدن چیزی را، زودتر از هَذّ. || هلاک گردانیدن عدو را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخن مکروه شنوانیدن کسی را. (منتهی الارب). و آزار دادن بدان. (اقرب الموارد). || افتادن شتران بر زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || افزون ساختن خطا در کلام. (اقرب الموارد).

هذء.

[هَ ذَ ءْ] (ع مص) هلاک شدن از سرما. (منتهی الارب).

هذاء.

[هُ] (ع اِمص) بیهوده گویی از بیماری و خواب. (منتهی الارب). هذو. هذی. هذیان. (یادداشت به خط مؤلف).

هذاء.

[هَذْ ذا] (ع ص) مرد بسیار بیهوده گوی از بیماری یا خواب. (منتهی الارب). کثیرالهذیان. (اقرب الموارد). هذاءة. رجوع به هذاءة شود.

هذاءة.

[هَذْ ذا ءَ] (ع ص) بیهوده گوی: رجل هذاءة؛ مرد بسیار بیهوده گوی از بیماری یا خواب. (منتهی الارب). هذاء. (اقرب الموارد). رجوع به هذاء شود.

هذابة.

[هَ بَ] (ع مص) شتافتن مردم و جز آن. (منتهی الارب). شتافتن مردم. || بسیار شدن سر و صدای قوم. (اقرب الموارد).

هذاذ.

[هَ] (ع مص) شتاب خواندن مکتوب را. (آنندراج) (منتهی الارب). شتاب خواندن قرآن را. || نقل کردن حدیث را. (اقرب الموارد).

هذاذ.

[هَذْ ذا] (ع ص) نیک برنده. (منتهی الارب): سیف هذاذ؛ شمشیر نیک برنده. (ناظم الاطباء). || جمل هذاذ؛ شتر نر پیشی گیرنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج) (ناظم الاطباء).

هذاذیک.

[هَ ذَ] (ع اِ فعل) بازایست. (منتهی الارب). یعنی بازایست و دورباش و این کلمه را در وقتی میگویند که خواسته باشند مردم از چیزی بازدارند. گویند هذاذیک و هجاجیک، ای قطعاً بعد قطع و هو تأکید الهذاذ. و الناس هذاذیک بذاذیک، یعنی مردمان در این جا و آن جا هستند. (ناظم الاطباء).

هذار.

[هَذْ ذا] (ع ص) مرد بسیارسخن و بیهوده گوی. (منتهی الارب). هذیان گوی. (اقرب الموارد). رجوع به هَذر شود.

هذارم.

[هُ رِ] (ع ص) ذوهذرمة. (اقرب الموارد). مرد شتاب در سخن و در قرائت. (منتهی الارب). هذارمة. رجوع به هذارمة شود.

هذارمة.

[هُ رِ مَ] (ع ص) مرد شتاب در سخن و در قرائت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هذارم. رجوع به هذارم شود.

هذاریف.

[هَ] (ع ص، اِ) جِ هذروف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و هذروف به معنی سریع و تیزرفتار باشد. (ناظم الاطباء). رجوع به هذروف شود.

هذاف.

[هَ ذ ذا] (ع ص) مرد شتاب و تیز و چالاک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هذالیل.

[هَ] (ع اِ) جِ هذلول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هذلول شود.

هذام.

[هُ] (ع ص) دلیر. (منتهی الارب). شجاع. (اقرب الموارد). || شمشیر بران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هذان.

[ها نِ] (ع ضمیر، اِ) تثنیهء هذا. این هر دو. (آنندراج).

هذأة.

[هَ ءَ] (ع اِ) بیل آهنی. (منتهی الارب). المسحاة. (اقرب الموارد). || کلند. (منتهی الارب).

هذاهذ.

[هُ هِ] (ع ص) برنده. (منتهی الارب). قَطّاع. (اقرب الموارد).

هذاهذ.

[هَ هِ] (ع اِ) آنانکه هر کس را ببینند گویند از ایشان است و از خدمتکاران ایشان. (منتهی الارب).

هذب.

[هَ] (ع مص) بریدن چیزی را. (منتهی الارب). بریدن درخت و جز آن را. (اقرب الموارد). || پاکیزه و بی آمیغ کردن. (منتهی الارب). پاک و خالص کردن. (اقرب الموارد). || برگزیدن. || درست نمودن. (منتهی الارب). اصلاح. (اقرب الموارد). || پاک کردن نخله را از پوست و لیف. || روان شدن چیزی. || شتافتن مرد و جز آن. || افزون گشتن بانگ و خروش قوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هذب.

[هَ ذَ] (ع اِمص) روشنایی و باصفایی. (منتهی الارب). صفا و خلوص. (اقرب الموارد): ما فی مودتّه هذب. (اقرب الموارد). || پاکیزگی. || برگزیدگی. (منتهی الارب).

هذب.

[هَ ذِ] (ع ص) سریع از اسب و جز آن. (از اقرب الموارد).

هذخرة.

[هَ خَ رَ] (ع مص) خرامیدن زن. (منتهی الارب). تبختر زن. (از اقرب الموارد).

هذذ.

[هَ ذَ] (ع مص) شتاب خواندن مکتوب را. (منتهی الارب). هَذّ. رجوع به هذ شود.

هذر.

[هَ] (ع مص) بیهوده گفتن. (منتهی الارب). خلط کردن و گفتن آنچه را سزا نیست. (اقرب الموارد). || سخت گرم گردیدن روز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هذر.

[هَ ذَ] (ع مص) بیهوده و باطل شدن کلام کسی. (منتهی الارب). بسیار شدن باطل و خطا در کلام کسی . (اقرب الموارد). || (اِ) بسیار هیچکاره و بلایه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخن بیهوده و ردی. (منتهی الارب). هذیان. (ناظم الاطباء).

هذر.

[هَ ذِ](1) (ع ص) بسیارسخن و بیهوده گوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به ضم اول و ثانی هم آمده است.

هذر.

[هَ ذُ] (ع ص) مرد بسیارسخن و بیهوده گوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هَذّار شود.

هذربان.

[هُ رُ] (ع ص) مرد شتاب سخن و سبک خدمت. (منتهی الارب). الخفیف فی کلامه و خدمته. (اقرب الموارد). رجوع به هذریان شود.

هذربة.

[هَ رَ بَ] (ع مص) سخن بسیار بسرعت گفتن. (منتهی الارب).

هذرفة.

[هَ رَ فَ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هذرمة.

[هَ رَ مَ] (ع مص) سبک گفتن سخن. (منتهی الارب). || پرگفتن. (از اقرب الموارد). || شتاب خواندن. (منتهی الارب). سرعت در قرائت و کلام. (اقرب الموارد).

هذرمی.

[هَ رَ ما] (ع ص) بسیار بانگ و فریاد. (از منتهی الارب): امرأة هذرمی الصخب؛ زن بسیاربانگ و فریاد و سخت بد و خشمناک. (منتهی الارب). امرأة هذرمی الصخب؛ ای کثیرة الجلبة و الشر و الصخب. (اقرب الموارد).

هذروف.

[هُ] (ع ص) تیزرفتار. (منتهی الارب). || سریع. ج، هذاریف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هذاریف شود.

هذرة.

[هُ ذَ رَ / هُ ذُ رَ] (ع ص) مرد بسیارسخن و بیهوده گوی. (منتهی الارب). هذر. هَذّار. مِهذار. (از اقرب الموارد). رجوع به این مدخل ها شود.

هذرة.

[هَ ذِ رَ] (ع ص) مؤنث هذر. (منتهی الارب). هیذرة. مِهْذار. (از اقرب الموارد). رجوع به هذر شود.

هذریان.

[هِ] (ع ص) بیهوده گوی بسیارسخن. || مرد شتاب سخن و سبک خدمت. (منتهی الارب). رجوع به هذربان شود.

هذف.

[هَ ذِ] (ع ص) مرد شتاب رو چابک. (منتهی الارب). سریع حاد. (اقرب الموارد).

هذلان.

[هَ ذَ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب).

هذلبة.

[هَ لَ بَ] (ع اِمص) سبکی. (منتهی الارب). خفت. (اقرب الموارد). || شتابی. (منتهی الارب). سرعت و آن لغتی است در هذرمة. (از اقرب الموارد).

هذلمة.

[هَ لَ مَ] (ع مص) نوعی از رفتار به سرعت. (منتهی الارب). مشی با سرعت و گام نزدیک نهادن. (از اقرب الموارد).

هذلوغ.

[هُ] (ع ص) مرد گنده لب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هذلول.

[هُ] (ع ص، اِ) مرد سبک. || سبک از تیر و گرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اسب دراز درشت اندام. (منتهی الارب). اسب دراز سخت اندام. (اقرب الموارد). || پشتهء خرد. (منتهی الارب). تل صغیر. (اقرب الموارد). || آبراههء خرد. || ریگ ریزه. || آفت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فتنه. (منتهی الارب). || اول شب یا بقیهء آن. || باران که از دور دیده شود. || ابر باریک. ج، هذالیل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هذلولی.

[هُ] (ص نسبی، اِ) (اصطلاح علم هندسه) مکان هندسی مجموعهء نقاطی که تفاضل فاصلهء هر نقطه بر روی آن از دو نقطهء ثابت در صفحه - به نام کانون - مقداری است ثابت، یعنی:
مقدار ثابت = AFc- AF
این منحنی از منحنیات درجهء دوم و از مقاطع مخروطی است و معادلهء آن به صورت:
1 =ش2چ2
می باشد.

هذلة.

[هَ لَ] (ع اِ) نوعی از رفتار شتاب که در آن گام نزدیک نهند. (منتهی الارب).

هذلی.

[هُ ذَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به هذیل بن مدرکة بن الیاس بن مضر که پدر حیی است از مضر. (منتهی الارب).

هذلیة.

[هُ ذَ لی یَ] (اِخ) یاران ابوهذیل شیخ معتزله که گویند مقدورات خداوند تعالی فانی است و اهل بهشت را بی حرکت دانند و گویند که اهل خلد حرکات خود را قطع می کنند و در خمود و سکون دائم بسر میبرند. (تعریفات). رجوع به هذیلیة شود.

هذم.

[هَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب). بسرعت بریدن. (اقرب الموارد). || بشتاب خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هذملة.

[هَ مَ لَ] (ع مص) نوعی از رفتار بشتاب که در آن گام نزدیک نهند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هذلمة شود.

هذمة بن عتاب.

[هَ ذَ مَ تِ نِ عَتْ تا] (اِخ)از بنی طی است. (منتهی الارب).

هذمی.

[هَ ذَ می ی] (ص نسبی) منسوب به هذمة بن عتاب. (سمعانی).

هذمی.

[هُ می ی] (ص نسبی) منسوب به هذمة که بطنی است از مزینه. (سمعانی).

هذو.

[هَذْوْ] (ع مص) جنبانیدن شمشیر را. (منتهی الارب). || بیهوده گفتن در کلام. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). هذی. رجوع به هذی شود. || بریدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد).

هذوذ.

[هَ] (ع ص) برنده. (منتهی الارب). القطاع و یقال: شفرة هذوذ؛ ای قاطعة. (اقرب الموارد).

هذوف.

[هُ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هذه.

[ها ذِ هی] (ع ضمیر، اِ) مؤنث هذا. رجوع به هذا شود.

هذهاذ.

[هَ] (ع ص) برنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هَذّاذ شود. قَرَب هذهاذ؛ قرب دور و دشوار یا قرب شتاب. (منتهی الارب). رجوع به قرب شود.

هذی.

[هَذْیْ] (ع مص) بیهوده دراییدن از بیماری و خواب. (منتهی الارب). تکلم غیرمعقول از بیماری یا جز آن. (اقرب الموارد).

هذیان.

[هَ ذَ](1) (ع مص) بیهوده دراییدن از بیماری و خواب و جز آن. (منتهی الارب). چرند و پرند. گفتار بیهوده. پرت و پلا. (یادداشت به خط مؤلف). تکلم غیرمعقول از بیماری یا جز آن. (اقرب الموارد) :
من این همه ز طریق مطایبت گفتم
مگر نگویی کاین ژاژ باشد و هذیان.فرخی.
اکنون صفت بچهء انگور بگویم
کاین هر صفتی در صفت او هذیان است.
منوچهری.
نخیزد دشمنی الا ز هذیان
تو هذیان بر زبان خود مگردان.
ناصرخسرو.
- هذیان گفتن.؛ رجوع به هذیان گفتن و نیز رجوع به هذی شود.
(1) - فارسیان به سکون ثانی استعمال کنند. (غیاث و بهار عجم).

هذیان گفتن.

[هَ گُ تَ] (مص مرکب)بیهوده گفتن در هنگام بیماری. (یادداشت به خط مؤلف) :
گفتی آن را به خواب دیده ستم
یا کسی گفت پیش من هذیان.فرخی.
آنکه تا روز همه شب سخنان راست کند
چون به دیوان تو اندر شد گوید هذیان.
فرخی.
|| گفتن سخنان نامعقول و ناپسند. (یادداشت به خط مؤلف).

هذیربی.

[هُ ذَ رِ با] (ع اِ) خوی و عادت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هذیل.

[هُ ذَ] (اِخ) ابن مسعرالانصاری مکنی به ابوعبدالله تابعی است. (یادداشت به خط مؤلف).

هذیل.

[هُ ذَ] (اِخ) یکی از بنی الحارث که بقولی رسول(ص) دختر او را به زنی گرفت. (یادداشت به خط مؤلف). هذیل بن حکم، مکنی به ابوالمنذر بوده. (یادداشت مؤلف). نام صحابی است که پدر و مادرش هر دو مقعد بودند. (منتهی الارب).

هذیل.

[هُ ذَ] (اِخ) ابن مدرکة بن الیاس بن مضر پدر حیی است از مضر و هُذَلیّ منسوب است به وی. (منتهی الارب). بنوهذیل قبیله ای هستند وسیع که شامل بطون کثیره اند و نسبت به آنها را «هذلی» گویند. (از صبح الاعشی ج1، ص348) :
یک جوانی را گزید او از هذیل
میر لشکر کردش و سالار خیل.مولوی.
رجوع به هذلی شود.

هذیلی.

[هُ ذَ لی ی] (ص نسبی) هذلی. منسوب به هذیل که قبیله ای است. (سمعانی).

هذیلیة.

[هُ ذَ لی یَ] (اِخ) نام یکی از هفت فرقهء معتزله که اصحاب ابوهذیل علاف اند. (یاداشت به خط مؤلف، از مفاتیح). گروهی از فرقهء معتزله و منسوب به هذیل علاف می باشند که شیخ معتزله بود و او از عثمان بن خالدالطویل، و عثمان از واصل بن عطا اخذ اعتزال کرد. معتقدند که مقدورات الهی سراسر نیست و نابود خواهد شد و این گفتار نزدیک به عقاید جهمیة است که بهشت و دوزخ را نیز در معرض فنا میدانند و گویند حرکات دوزخیان و بهشتیان اضطراری و مخلوق خداست زیرا اگر حرکات آنان مخلوق خودشان بود میبایستی مکلف باشند. در صورتی که در جهان دیگر تکلیف نیست و گویند بهشتیان و دوزخیان حرکاتشان منقطع به حال جمود دائم بازگردد و در حال جمود اهل بهشت در لذت و اهل دوزخ در آلام دائم جاوید مانند. از این رو در میان خود معتزله نیز این فرقه را جهمی الاخرة نام کرده اند. ایشان گویند: خداوند قادر است به قدرتی که عین ذات او و عالم است به علمی که عین ذات اوست. (از کشاف اصطلاحات الفنون). پیروان ابوالهذیل حمدان بن ابوالهذیل علاف که شیخ معتزله و مقدم الطائفه و مقررالطریقة است. ابوهذیل از عثمان بن خالدالطویل، اعتزال اخذ نمود و خالد از واصل بن عطا. ابوهذیل گوید: خداوند به علمی که عین ذات اوست عالم، و به قدرت و حیاتی که عین ذات اوست قادر و زنده است و نیز میگوید که خداوند دارای ارادتی است که آن را محلی نیست و به آن اراده مرید است. (از ملل و نحل ترجمهء فارسی ص56 از پیوست مصحح). رجوع به صص71 - 73 از ترجمهء متن شود.

هذین.

[ها ذَ نِ] (ع ضمیر، اِ) هذانِ. تثنیهء هذا. اسم اشاره برای مثنی در حالت نصب و جر. رجوع به هذا شود.

هر.

[هَ] (ص مبهم) کل. همه. تمام. (یادداشت به خط مؤلف). افادهء معنی عموم دهد همچون هرجا و هرکس و مانند آن. (برهان). ترجمهء کل هم هست. (برهان). پیش از اسم عام درآید و حکم آن اسم را در همانندان آن تعمیم دهد و نیز بر سر عدد درآید و حکمی را دربارهء تمام افراد معدود آن، یکسان سازد :
من سخن گویم تو کانایی کنی
هر زمانی دست بر دستت زنی.رودکی.
هر گلی پژمرده گردد زو نه دیر
مرگ بفشارد همه در زیر غن.رودکی.
عاجز شود از اشک و غریو من
هر ابر بهار گاه با بخنو.رودکی.
چنان بازگردی ز دشت هری
که بر تو بگریند هر مهتری.فردوسی.
برفتند هر مهتری با نثار
ببهرام گفتند کای نامدار.فردوسی.
هر روز شادی نو بیناد و رامشی
زین باغ جنت آیین وین کاخ کرخ وار.
فرخی.
سال و ماه نیک و روز خرم و فرخ بهار
بر شه فرخنده پی فرخنده بادا هر چهار.
فرخی.
آن که بدین وقت همی کردی هر سال
خزپوش و به کاشانه شو از صفه و فروار.
فرخی.
بدان رسید که بر ما به زنده بودن ما
خدای وار همی منتی نهد هر خس.
عسجدی.
تو گر حافظ و پشت باشی مرا
به ذره نیندیشم از هر غری.منوچهری.
فرزانه ای برفت و ز رفتنش هر زیان
دیوانه ای بماند وز ماندنش هیچ سود.لبیبی.
تدبیر هر کاری اینک بواجبی فرموده می آید. (تاریخ بیهقی).
ز کافور وز عود بد هر درخت
همه زرگیا رسته از سنگ سخت.اسدی.
- هر آن؛ مرکب از هر و اسم اشاره. هر یک. هرکه. هر کس. (یادداشت به خط مؤلف) :
هر آن شمعی که ایزد برفروزد
هر آن کس پف کند سبلت بسوزد.بوشکور.
هر آن کز غم جان و بیم گناه
بزنهار این خانه گیرد پناه.اسدی.
هر آن باغی که نخلش سر بدر بی
مدامش باغبان خونین جگر بی.باباطاهر.
- هرآن؛ هرلحظه. هردم. هروقت. (از ناظم الاطباء). مرکب از هر و آن به معنی دم و لحظه.
- هرآنجا؛ هرجا. در هرجا. جایی که :
سپهبد هر آنجا که بد موبدی
سخن دان و بیداردل بخردی.فردوسی.
- هرآنچه؛ هرچیزی که. هرچه. (یادداشت مؤلف) :
به پیش آینهء دل هرآنچه میدارم
بجز خیال جمالت نمی نماید باز.حافظ.
- هر آن کس؛ هرآنک. هرآنکه. هرکو. هرآنکو. هرکه. هرکس. (یادداشت به خط مؤلف) :
هرآن کس که در خواب دانا بدند
به هر دانشی بر توانا بدند.فردوسی.
هرآن کس که در جنگ تندی کند
همان از پی سودمندی کند.فردوسی.
رجوع به مترادفات این کلمه شود.
- هرآنکو؛ مخفف هر آن که او. (یادداشت به خط مؤلف). هرکه. هرکس. هر آن کس. هرآنک. هرکو. رجوع به مترادفات این کلمه شود.
- هرآنکه؛ هرآنکو. هرآن کس. هرکه. هرکو :
هرآنکه جانب اهل وفا نگه دارد
خداش در همه حال از بلا نگه دارد.حافظ.
رجوع به مترادفات این کلمه شود.
- هرآنگاه؛ هرآنگه. هرگه. هروقت. هرزمان. رجوع به هرآنگه شود.
- هرآنگه؛ هر زمانی که. هرگاه. (یادداشت به خط مؤلف) :
هرآنگه که خوری می خوش آنگه است
خاصه که گل و یاسمن دمید.رودکی.
هرآنگه که برزد یکی باد سرد
چو زنگی برانگیخت ز انگشت گرد.
فردوسی.
- هرآن گهی؛ هرآن گه. هرآن گاه. هر زمان :
آری هرآن گهی که سپاهی رود به حرب
ز اوّل بچند روز بیاید طلایه دار.منوچهری.
- هربار؛ هردفعه. هرنوبت. تمام دفعات. همواره. همیشه :
دام هر بار ماهی آوردی
ماهی این بار رفت و دام ببرد.سعدی.
- هرجا؛ همه جا. هرجایی که... (یادداشت به خط مؤلف) :
نکویی به هرجا چو آید به کار
نکویی گزین وز بدی شرم دار.فردوسی.
به هر جا کجا شهریاران بدند
چو از کار گشتاسپ آگه شدند.فردوسی.
- هرجایی.؛ رجوع به کلمهء هرجایی شود.
- هرجور؛ هر طور. به هرترتیب. به هروجه.
- هرچ.؛ رجوع به هرچ شود.
- هرچگاه.؛ رجوع به هرچگاه شود.
- هرچند؛ با اینکه. با وجود اینکه. اگرچه :
هرچند حقیرم سخنم عالی و شیرین
آری عسل شیرین ناید مگر از منج.
منجیک ترمذی.
بدین درد هرچند کین آورم
وگر آسمان بر زمین آورم.فردوسی.
هرچند که درویش پسر فغ زاید
در چشم توانگران همه چغز آید.
ابوالفتح بستی.
هر چند که بسیار و دراز است سخنهات
چون خوب و خوش است آن نه دراز است نه بسیار.
ناصرخسرو.
کارم بساز از کرم امروز ای کریم
هرچند کارساز بجز کردگار نیست.سنائی.
با خود گفتم به درگاه رفتن صواب تر هرچند پگاه است. (تاریخ بیهقی). پدر ما هرچند ما را ولیعهد کرده بود... لختی مزاج او بگشت. (تاریخ بیهقی). حصیری هرچند مردی است گزاف کار و گزاف گوی اما پیر است. (تاریخ بیهقی). هرچند جای آن نیست اما ممکن است خواننده را از آن فایده باشد. (کلیله و دمنه).
هرچند پیر و خسته دل و ناتوان شدم
هر گه که یاد روی تو کردم جوان شدم.
حافظ (دیوان چ قزوینی - غنی ص 219).
نثار خاک رهت نقد جان من هرچند
که نیست نقد روان را بر تو مقداری.حافظ.
- || هراندازه. هرقدر. هرمقدار. هرچقدر :
مار را هرچند بهتر پروری
چون یکی خشم آورد کیفر بری.بوشکور(1).
هرچند بدین سعتریان درنگرم من
حقا که بچشمم ز همه خوبتر آیی.
منوچهری.
هرچند در باب او سخن گفتندی از او خشنود نگشت. (نوروزنامهء خیام). هرچند بیشتر رود به گمراهی نزدیکتر باشد. (کلیله و دمنه).
- هرچون؛ هرگونه. هرطور. هرجور :
بدو گفت هرچون که می بنگرم
به پادافره بد نه اندرخورم.فردوسی.
زن ارچه دلیر است و با زوردست
همان نیم مرد است هر چون که هست.
اسدی.
چون تو جزو عالمی هر چون بوی
کل را بر وصف خود بینی غوی.مولوی.
- هرچه.؛ رجوع به هر چه شود.
- هرچیز؛ همهء چیزها. همهء چیزهایی که. هر آنچه. هرچه. رجوع به هرچه شود.
- هردر؛ هرطرف. هرباب. هرموضوع :
دبیر نویسنده را پیش خواند
فراوان سخنها ز هردر براند.فردوسی.
- هردری؛ هرجایی. از هردری سخن گفتن؛ دربارهء مسائل مختلف گفتگو کردن. رجوع به هردر شود.
- هردم؛ هرلحظه. هرساعت. رجوع به همین مدخل شود.
- هردو؛ آن دو باهم. این ترکیب در موردی به کار رود که دو مسندالیه را در اسنادی مشترک دارند و حکم آن دو یکی باشد :
نارنج چو دو کفهء سیمین ترازو
هردو ز زر سرخ طلا کرده برون سو.
منوچهری.
- هر دوان؛ هر دو. هر دوتای آنها :
زمانه از این هر دوان بگذرد
تو بگوال چیزی کز آن نگذرد.شهید بلخی.
به هر نیک و بد هر دوان یک منش
بر از اندرون هر دوان بدکنش.بوشکور.
تو از آن هر دوان دلیرتری
خویشتن را به آرزو برسان.فرخی.
من و درخت کنون هر دوان به یک صفتیم
منم ز یار جدا مانده و درخت از بار.
فرخی.
به یک جای بودند خوش هر دوان
همه راه هم پرسش و هم عنان.اسدی.
نیارم گزیدن کسی را بر ایشان
بر این هر دوان نازنین محمد.ناصرخسرو.
- هرروز؛ همه روز. همهء روزها.
- هرروزه؛ پیوسته. (برهان). همواره. هرروز. پیاپی. (یادداشت به خط مؤلف). نیز رجوع به ذیل همین مدخل شود.
- هرزمان؛ هروقت. (آنندراج). و همه وقت. (یادداشت به خط مؤلف) :
برو بر دو چشمش همی خیره ماند
همی هرزمان نام یزدان بخواند.فردوسی.
تو با جامهء پاک بر تخت زر
و را هر زمان بر تو باشد گذر.فردوسی.
هر زمان روح تو لختی از بدن کمتر کند
گویی اندر روح تو مضمر همی گردد بدن.
منوچهری.
هرزمان نوحه کند فاخته چون نوحه گری
هرزمان کبک همی تازد چون جاسوسی.
منوچهری.
رجوع به هرزمان شود.
- هرسال؛ همه سال. سالهای پیاپی. سالی یکبار. (یادداشت به خط مؤلف).
- هرساله؛ سالیانه و همه سال. (ناظم الاطباء) :
هرساله بلا و سختی و رنج
من پیش کشیده ام در این زاد.مسعودسعد.
- هرسو؛ هرطرف. هرجانب. همه طرف :
ز صحرا سیلها برخاست هرسو
دراز آهنگ و پیچان و زمین کن.منوچهری.
- هرسویه پادشاهان.؛ هر سه دختر. هر سه نوع. رجوع به این مدخل ها در جای خود شود.
- هرشب؛ همهء شبها. شبهای پیاپی.
- هرشبی؛ هرشب. همه شب. تمام شبها :
تو همی تابی و من بر تو همی خوانم به مهر
هر شبی تا روز دیوان بوالقاسم حسن.
منوچهری.
- هرطور؛ هرگونه. به هر ترتیب. هرجور.
- هرک؛ هرکس. هرکه. رجوع به هرک شود.
- هرکار؛ تمام کارها. کارهای مختلف.
- هرکاره.؛ رجوع به مدخل هرکاره شود.
- هرکت؛ هر که ات. رجوع به هرکت شود.
- هرکجا؛ هرجا. همه جا. هر جایی که... :
بگویم ترا هرکجا بیژن است
به جام این سخن مر مرا روشن است.
فردوسی.
هرکجا در عرب و عجم اسب نیکو بودی به درگاه ایشان آوردندی. (نوروزنامهء خیام). هرکجا بیماری نشان یافتم معاجلت او بر وجه حسبت کردم. (کلیله و دمنه، قول برزویه).
جلوه گاه طایر اقبال باشد هرکجا
سایه اندازد همای چتر گردون سای تو.
حافظ.
- هرکدام؛ هریک. همه. هریکی از آنها که... همهء آنهایی که...
- هرکس؛ همهء کسانی که. (یادداشت به خط مؤلف). همه. هریک :
همی گفت هرکس که لهراسب شاه
به مردی ز ترکان تهی کرد گاه.فردوسی.
بدو گفت هرکس که شاه جهان
گزیده ست رامشگری در نهان.فردوسی.
هرکس گفته که شرم ندارید مردی را که می کشید به دار چنین کنید. (تاریخ بیهقی).
- هرکس هرکس؛ هرج و مرج. بی نظم. هر جا یا هر کار که در آن نظام و ترتیب نباشد. مانند کسی به کسی نیست.
- هرکسی؛ هرکس. هریک. هرکدام. همگی. همه. (یادداشت به خط مؤلف) : پس فرزندان داود هرکسی چشم میداشتند. (ترجمهء تفسیر طبری).
بگفتند هر گونه ای هرکسی
همانا پسندش نیامد بسی.فردوسی.
ز لشکر همه هرکسی با نثار
ز دینار وز گوهر شاهوار.فردوسی.
شما هرکسی چارهء جان کنید
بدین خستگی تا چه درمان کنید.فردوسی.
- هرکم؛ هر که مرا. (یادداشت به خط مؤلف). هر که ام.
- هرکو.؛ رجوع به هرکو شود.
- هرکه؛ هرکس. هرکو. آنکه. کسی که. (یادداشت به خط مؤلف) :
زان عقیقین میی که هرکه بدید
از عقیق گداخته نشناخت.رودکی.
هر که نامخت از گذشت روزگار
نیز ناموزد ز هیچ آموزگار.رودکی.
هر که را راهبر زغن باشد
منزل او به مرزغن باشد.عنصری.
هرکه بر درگه ملوک بود
از چنین کار با خدوک بود.عنصری.
که با رای ما هرکه دل کرد راست
بجویند جمشید را تا کجاست.اسدی.
هرکه چون سایه گشت خانه نشین
تابش ماه و خور کجا یابد؟ابن یمین.
رجوع به هرک و هرکو شود.
- هرکه هرکه؛ هرکس هرکس. هرج و مرج. صاحب اختیاری نبودن. رئیس و مرئوسی نبودن. بی نظمی. بی انضباطی. (از یادداشتهای مؤلف).
- هرکی هرکی؛ هرکه هرکه. هرکس هرکس.
- هرگاه؛ هرزمان. هروقت. هروقتی که. (از یادداشتهای مؤلف) : صاحب کافی هرگاه از مکتوبات او چیزی بدیدی گفتی هذا خط قابوس ام جناح طاوس؟ (ترجمهء تاریخ یمینی).
هرگاه که خواهی بتوان گفت سخن را
وآنگاه که گفتی نتوان کرد نهانش.ابن یمین.
- || اگر. چنانکه. چنانچه. (یادداشت به خط مؤلف).
- هرگونه؛ هرجور. هرطور. به هر ترتیب. به هر صورت. از هرنوع :
بیامد دو فرزانهء نیک رای
میانشان همی رفت هرگونه رای.فردوسی.
ز هرگونه گفتند و خسرو شنید
به دل رای آن مهتران برگزید.فردوسی.
بگوید ز هرگونه با ما سخن
ز کار نو و کارهای کهن.فردوسی.
- هرگه؛ هرگاه. هروقت. هرزمان :
چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
که هرگه که برخاست کین از میان...
فردوسی.
اصل ستون است. هرگه که او سست شد و بیفتاد نه خیمه ماند و نه طناب. (تاریخ بیهقی). هرگه که فیلان در نبرد آمدندی لشکر اسلام به زخم تیر و زوبین حلقوم و خرطوم همه میدریدند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- هرنوع؛ هر قسم و به هرطور و به هر طریق و به هر حیله. (ناظم الاطباء).
- هروقت؛ هرگه. هرگاه. هرزمان.
- هروقتی؛ هرزمانی و هر ساعتی و در هرآن. (ناظم الاطباء).
- هرهفت.؛ رجوع به لغت هرهفت شود.
|| هر یک. هرکدام : چون به مکه آمدند هر زنی کودکی برگرفتند. (تاریخ بلعمی).
به هر تلی بر از کشته گروهی
به هر غفچی بر از فر خسته پنجاه.عنصری.
می به کار آید هر چیز به جای خویش
تری از آب و شخودن ز شخار آید.
ناصرخسرو.
|| کسی که. آنکه. هرآنکه :
گم است آنکه سوی تواش راه نیست
به دل کور هر کز تو آگاه نیست.اسدی.
|| هیچ. مقابل همه و کل. (یادداشت به خط مؤلف) :
به لشکر چنو نامداری نبود
به هر جای چون او سواری نبود.فردوسی.
مر او را به هر بوم دشمن نماند
بدی را به گیتی نشیمن نماند.فردوسی.
من از ترس کمانداران ابرو
نمی یارم گذر کردن به هرسو.سعدی.
(1) - نیز منسوب به رودکی است.

هر.

[هَ] (اِ) دانه ای است که در میان گندم روید و خوردن آن ضرر دارد و آن را بنابراین از گندم جدا کنند. (برهان). رشیدی نویسد: در نسخهء سروری گفته که بضم هاء است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هر.

[هَ] (اِ) آسیا. (یادداشت به خط مؤلف). فیروزآبادی گوید. «ابهر» معرب آب و هر است یعنی آب آسیا. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به کلمهء ابهر شود.

هر.

[هَرر] (ع مص) به بانگ آوردن سگ را سرما. رجوع به هریر شود. || ریخ زدن. || بانگ کردن سگ. (منتهی الارب). || بانگ کردن کمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خشک و پراکنده شدن خاک.(1) (منتهی الارب). خشک و پراکنده شدن خار. (اقرب الموارد). || خوردن آنچه از انگور بیفتد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || روان گردیدن شکم شتر. (منتهی الارب). || تیرخوردن از سلاح خود. (اقرب الموارد). || مکروه و ناپسند داشتن چیزی را. (منتهی الارب): هر الکأس و هر الحرب؛ یعنی ناپسند داشت آن را. (اقرب الموارد). دشخوار داشتن چیزی را. (تاج المصادر بیهقی). || بدخوی گردیدن مرد. (از اقرب الموارد). || (اِ) نوعی از زجر شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کلمهء تحذیر. (منتهی الارب).
(1) - اصح خار است، و خاک در منتهی الارب خطای کاتب است.

هر.

[هِ رر] (ع مص) راندن گوسپند را. (منتهی الارب). || خواندن گوسپند را به سوی آب. منه المثل: لایعرف الهر من البر؛ یعنی او نمی شناسد رنج رسان را از راحت رسان یا فرق نمی کند خواندن گوسپند را از راندن. (منتهی الارب). معنی مثل این است که کار آن را که بر وی هجوم می آورد از آنکه بدو نیکویی می کند فرق نمیگذارد. (اقرب الموارد). || (اِ) گربه. ج، هِرَرَة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
-امثال: هو اثقف من هر . (منتهی الارب).
|| مکروه از هرچیزی. (منتهی الارب). || آواز راندن شتر یا خواندن آن به سوی آب. (اقرب الموارد).

هر.

[هُرر] (ع مص) به بیماری هرار مبتلا گردیدن. || روان شدن شکم کسی چندانکه بمیرد. (منتهی الارب). || (ص) بسیار از آب و شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب).

هر.

[هُرر] (اِخ) قفّی است در یمامه. (معجم البلدان). زمینی است بلند در یمامه. (منتهی الارب).

هر.

[هِرر] (اِخ) نام شهری است. (منتهی الارب).

هر.

[هَ] (اِخ) دهی بوده است میان قراباغ و گنجه در سه فرسنگی قراباغ. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص181).

هرآئین.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین واقع در 15 هزارگزی جنوب شرقی آوج. ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 1270 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود و محصول عمده اش غلات، سیب زمینی، انگور، زردآلو و شغل اهالی زراعت است. شامل دوبخش علیا و سفلی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرآب.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز، در 21 هزارگزی باختر بستان آباد و چهار هزارگزی شوسهء تبریز به بستان آباد. جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 519 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرآباد.

[] (اِخ) از رستاق خوی. (تاریخ قم ص118).

هرآنک.

[هَ] (ضمیر مبهم مرکب) هرکه. هرآنکه. هرکس. هرکو :
هر آنک او نیست از تو بِهْ، به دانش
به صحبت همدم و محرم مدانش.
ناصرخسرو.

هرآنید.

[هَ] (اِ) حقیقت و چگونگی. (برهان). برساختهء دساتیر است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص274 شود.

هرآیند.

[هَ یَ] (اِ) حقیقت و ماهیت. (آنندراج از دساتیر). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. رجوع به هرآنید شود.

هرآینه.

[هَ یِ نَ / نِ] (ق مرکب) مرحوم بهار جزء دوم کلمه را با «آذین» یکی میداند. (از حاشیهء برهان چ معین). ناچار و لاعلاج و لابد و بی شک و بی دغدغه و علی کل حال. (برهان). در هر صورت. در هر حال. در همهء احوال. (یادداشت به خط مؤلف). ناچار و لاعلاج و لابد و بی شک و به هروجه و در هرحال و البته و حتماً و همیشه و هرزمان. (ناظم الاطباء) :
آن حوض آب روشن و آن کوم گرد او
روشن کند دلت چو ببینی هرآینه.
بهرامی سرخسی.
همی سر آرد بار آن سنان و نیزهء او
هرآینه که همی خون خورد سر آرد بار.
دقیقی.
هرآینه شود از رنگ مرغزار تهی
چو روی کرد سوی مرغزار شیر ژیان.
فرخی.
گر شوم بودتی بغلامی بنزد خویش
با ریش شوم تر به بر ما هرآینه.عسجدی.
با درفش ار تپانچه خواهی زد
بازگردد به تو هرآینه بد.عنصری.
کسی که آتش را جای سازد اندر دل
هرآینه به دل او رسد نخست زیان.عنصری.
رحلت کند هرآینه حاصل مراد مرد
آتش کند هرآینه صافی عیار زر.امیرمعزی.
هرآینه چون به درگاه رسند حال بازنمایند. (تاریخ بیهقی). و هرآینه آن کس که زشتی کار بشناسد اگر خویشتن در آن افکند نشانهء تیر ملامت شود. (کلیله و دمنه). هرآینه در سر این استبداد شوی. (کلیله و دمنه).
قبله مساز ز آینه هر چند مر ترا
صورت هر آینه بنماید، هرآینه.خاقانی.
دو بامداد گر آید کسی به خدمت شاه
سوم هرآینه در وی کند به لطف نگاه.
سعدی.
کس این کند که ز یار و دیار برگردد
کند هرآینه چون روزگار برگردد.سعدی.
مرا هرآینه خاموش بودن اولیتر
که جهل پیش خردمند عذر نادان است.
سعدی.
|| (ص) ظاهر و روشن. || واجب. (برهان). به این معنی برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هرآیین.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان خرقان شرقی بخش آوج شهرستان قزوین که در 15 هزارگزی جنوب شرقی آوج قرار دارد و جایی کوهستانی و سردسیر و دارای 1270 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، سیب زمینی، انگور، زردآلو، و کار مردم زراعت و جاجیم بافی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرآیینه.

[هَ نَ / نِ] (ق مرکب) هرآینه. ناچار و لاعلاج و لابد و بی شک و بی دغدغه و علی کل حال :
ندارم هرآیینه از شاه راز
و گرچه بخواهد ز من گفت باز.فردوسی.
هرآیینه خرد داری و دانی
که تو امروز در شهر کسانی.
فخرالدین اسعد.
|| (ص) ظاهر و روشن. || واجب. (برهان). رجوع به هرآینه شود.

هرا.

[هَرْ را] (اِ) هلیله را گویند و آن دوایی است معروف و بهترین آن کابلی باشد. (برهان). به هندی اسم هلیله است. (فهرست مخزن الادویه). || گلوله های طلا و نقره را نیز گویند که در زین و یراق اسب به کار برند اعم از لجام و سینه بند و غیره. (برهان) :
که آمد نبرده سواری دلیر
به هرای زرین سیاهی به زیر.فردوسی.
از فراوان دیدن هرای زر امروز گشت
دیده اندر چشم هر بیننده ای زرّ عیار.
فرخی.
سلطان یک سوارهء گردون به جنگ وی
بر چرمه تنگ بندد و هرا برافکند.خاقانی.
نصرت که دهد به بدسگالت
هرا که برافکند خران را.خاقانی.
ز حد بیستون تا طاق کسرا(1)
جنیبتها روان با طوق و هرا.نظامی.
تکاور ده اسب مرصع فسار
همه زیر هرای گوهرنگار.نظامی.
به هرا یکی مرکبش درکشید
ز سر تا کفل زیر زر ناپدید.نظامی.
|| آواز مهیب مانند آواز سباع و وحوش. (برهان) :
ز هرای اسبان و آواز کوس
همی آسمان بر زمین داد بوس.فردوسی.
نه آوای مرغ و نه هرای دد
زمانه زبان بسته از نیک و بد.فردوسی.
مرا بیدار مانده چشم و گوش و دل که چون یابم
به چشم از صبح برقی یا بگوش از وحش هرایی.
ناصرخسرو.
بر در مرقد سلطان هری ز ابلق چرخ
مرکب داشته را نالهء هرا شنوند.خاقانی.
(1) - ن ل: گرّا. (خسرو و شیرین چ وحید ص385).

هرا.

[هُرْ را] (اِ) درخشیدن. || ترس و بیم. (برهان). مانند هُرِه در دلهره. (از حاشیهء برهان چ معین). || آواز مهیب مانند آواز وحوش و سباع در افغانی هورا و هرا به فتح اول. (از حاشیهء برهان چ معین) :
نه آوای مرغ و نه هرای دد
زمانه زبان بسته از نیک و بد.فردوسی.
مرا بیدار مانده چشم و گوش و دل که چون یابم
به چشم از صبح برقی یا بگوش از وحش هرایی.
ناصرخسرو.

هرا.

[هِ] (اِ) فروریختن و آواز و صدای فروریختن. (برهان).

هرا.

[هَ] (اِخ) هرات. (برهان). رجوع به هرات شود.

هرا.

[هِ] (اِخ) به عقیدهء یونانیها ربة النوع زمین بوده. (ایران باستان پیرنیا، حاشیهء ص594). هرا بزرگترین ربة النوع های المپی است. وی دختر ارشد کرونوس ورئا و بنابر این خواهر زئوس می باشد که مانند تمام خواهران و برادرانش - بجز زئوس - بوسیلهء کرونوس بلعیده شد ولی بر اثر حیله های متیس و قدرت زئوس به زندگی بازگشت و در نقطهء دوری بوسیلهء اوسیان و تتیس پرورش یافت. سپس وی به همسری زئوس درآمد و چهار فرزند بوجود آورد. هرا که زن رسمی بزرگترین خدایان بود حمایت زن ها و شوهرها را به عهده داشت و در عین حال به سختگیری و انتقام جویی مشهور بود بطوری که حتی زئوس می بایست فرزندان خود را از دسترس او دور نگهدارد تا از خشم او در امان باشند. وی در مسابقهء زیبایی از آفرودیت و آتنا شکست خورد. (از فرهنگ اساطیر یونان و روم صص 372 - 375). این زن در افسانه های یونان کهن شهرت بسزایی دارد. رجوع به مأخذ شود.

هرء.

[هَرْ ءْ] (ع مص) بسیار فحش یا زشت گفتن یا بسیار خطا کردن در سخن. || سخت شدن سرما بر کسی چنانکه خواهد بکشد او را. یا کشتن سرما کسی را. || سخت سرد گردیدن باد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نیک پختن گوشت را. (منتهی الارب). نیک پختن گوشت چنانکه از هم باز شود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نیک پخته شدن گوشت. (منتهی الارب).

هرء.

[هُرْءْ] (ع مص) نیک پخته شدن گوشت. (منتهی الارب).

هرء.

[هُ رَءْ] (ع ص) مرد بسیارسخن و بیهوده گوی. (منتهی الارب). هَذّاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هذو و هذاء شود.

هراء.

[هِ] (ع اِ) نوباوهء خرما. نوباوهء خرما درخت. (منتهی الارب). فسیل النخل. (اقرب الموارد). || (اِخ) نام دیوی که موکل خوابهای زشت است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هراء.

[هَ] (ع ص، اِ) سخن بسیار خطا یا زشت. (منتهی الارب). سخن بسیار یا سخن فاسد که نظام ندارد. (اقرب الموارد). || فحش. || سخن تباه ناآراسته. (منتهی الارب). || مرد بسیارسخن بیهوده گوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هراء .

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان لزان بخش بستک شهرستان لار واقع در 96 هزارگزی جنوب خاوری بستک و در ساحل جنوبی رود آسو. جایی گرمسیر و کوهستانی و دارای 60 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، خرما و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هراء.

[هَرْ را] (اِخ) لقب ابومعاذ مسلم نحوی است که استاد کسائی و علم تصریف از وضع اوست. (منتهی الارب). رجوع به معاذ هراء شود.

هراءة.

[هَ ءَ] (ع مص) سخت شدن سرما بر کسی چنانکه خواهد بکشد او را. (منتهی الارب). هرء. (اقرب الموارد). || کشتن سرما کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت سرد گردیدن باد. (منتهی الارب). شدت یافتن سردی باد. (اقرب الموارد). || نیک پختن گوشت را. (منتهی الارب). نیک پخته شدن گوشت تا آنکه از هم باز شود. (از اقرب الموارد). || سرد گردانیدن مال و قوم را. (منتهی الارب). رجوع به هرء شود.

هراب.

[هَرْ را] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

هرابال.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضاء بخش اردکان شهرستان شیراز، واقع در 54 هزارگزی جنوب خاوری اردکان. جلگه ای معتدل و دارای 375 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، چغندر و حبوبات و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرابذ.

[هَ بِ] (معرب، اِ) جِ هیربذ. (المعرب جوالیقی ص166). هرابذة. رجوع به هیربد، هربذ، هیربذ و هرابذة شود.

هرابذة.

[هَ بِ ذَ] (معرب، اِ) جِ هربذ. (منتهی الارب). هیربدان. (یادداشت به خط مؤلف). خادمان آتشگاهها در هند و آنان برهمنانند و دانشمندان و بزرگان آن دیارند و نیز گویند خادمان آتش مجوس اند. و این لغت فارسی است. (از اقرب الموارد). رجوع به هربد و هیربد شود.

هرابزه.

[] (اِ) مرانیه است. (فهرست مخزن الادویه).

هرابی.

[هَرْ را بی ی] (ص نسبی) منسوب به هراب که از سامهء بنی لوی است. (سمعانی).

هرات.

[هَرْ را] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). هرت. هروت. هریت. (اقرب الموارد).

هرات.

[هِ] (ص) نیک بخت و نام بخت نیک. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس).

هرات.

[هَ] (اِخ) دهی است به پارس. (منتهی الارب). از توابع یزد محسوب میشود. حد شمالی آن رباطات، شرقی شهربابک، جنوبی خاک نیریز و غربی بوانات فارس است. مرکز بلوک تاج آباد و مجموعاً شامل 7 قریه است و 891 تن سکنه دارد. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

هرات.

[هَ] (اِخ) شهری است به خراسان. (منتهی الارب). هرات از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات «صدک» و عرض از خط استوا «لدک». آن را امیری، هرات نام از توابع جهان پهلوان نریمان ساخت. اسکندر رومی بعد از خرابی تجدید عمارتش کرد. دور باروش 9 هزار گام است و هوایی در غایت نیکویی و درستی دارد، و پیوسته در تابستان شمال وزد و در خوشی آن گفته اند: اگر در سرزمینی خاک اصفهان و باد هرات و آب خوارزم گرد آیند مرگ در آنجا بسیار کم است. آب هرات از نهرچهء هری رود است. باغستانش بسیار است و هجده پاره دیه است متصل بدان شهر. از میوه هایش انگور فخری و خربزهء نیکوست. و مردم آنجا سلاح ورز و جنگی و عیارپیشه باشند و در آنجا قلعه ای محکم است و آن را شمیرم خوانند. بر دوفرسنگی شهر بر کوه آتشخانه ای بوده است که آن را ارشک گفته اند. و این زمان قلعهء امکلجه میگویند و مابین آتشکده و شهر، کنیسهء نصاری بوده است. از مزار کبار اولیا و علما تربت شیخ عبدالله انصاری معروف به پیر هری و خواجه محمدابوالولید و امام فخر رازی در آن شهر است. در این شهر در حین حکومت ملکان غور دوازده هزار دکان آبادان بوده و ششهزار حمام و کاروانسرا و طاحونه و سیصدوپنجاه ونه مدرسه و خانقاه و آتش خانه و چهارصدوچهل وچهارهزار خانه مردم نشین بوده است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن صص151 - 152). این شهر تا زمان حکومت قاجاریه جزو شهرهای ایران بود و در اواخر دورهء فتحعلیشاه افغانستان آن را تصاحب کرد.

هرات بر.

[هَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان اوشیان شهرستان رودسر که در 27 هزار و پانصدگزی جنوب خاوری رودسر و پنج هزارگزی چابکسر واقع شده و جلگه ای معتدل و مرطوب و دارای 100 تن سکنه است. محصول عمدهء آن برنج، چای، لبنیات و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هرات بر.

[هَ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان رحیم آباد شهرستان رودسر که در 18 هزارگزی جنوب رودسر و 6 هزارگزی باختر رحیم آباد واقع شده و جایی معتدل و مرطوب و دارای 80 تن سکنه است. محصول عمده اش برنج و چای است. این ده در کنار راه شوسهء اشکور قرار گرفته است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هرات بر.

[هَ بَ] (اِخ) نام یکی از دهات گلیجان تنکابن بوده است. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص142). دهی است از دهستان خرم آباد شهرستان شهسوار واقع در 12 هزارگزی جنوب شهسوار و کنار رودخانهء سه هزار. جایی جنگلی و کوهستانی است و 180 تن سکنه دارد. محصول عمده اش برنج و چای است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هرات رود.

[هَ] (اِخ) در حبیب السیر نام هری رود همه جا به همین صورت ضبط شده است. رجوع به هری رود شود.

هراتقی.

[هَ تَ] (معرب، ص) مأخوذ از یونانی ملحد. (ناظم الاطباء).

هرات مروست.

[هَ تِ مَ وَ] (اِخ) یکی از دهستان های چهارگانهء بخش شهربابک شهرستان یزد که از شمال به کویر لوت و ابرقو و ارتفاعات چاه شیخ، از جنوب به دهستان حومه و از خاور به دهستان جوزم محدود است. بیشتر اراضی دهستان کویر یا شن زار است. هوای آن معتدل و آب زراعتی از قنات است. شامل 13 آبادی بزرگ و کوچک است که رویهم 6500 تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارت است از: مروست که مرکز دهستان است، قاسم آباد، فتح آباد و تاج آباد. این دهستان سه دبستان دارد و محصول عمده اش غله و کار مردم زراعت و قالی بافی و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هراتمه.

[هَ تَ مِ] (اِخ) دهی است از دهستان گرکن بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که در 19 هزارگزی جنوب خاوری فلاورجان واقع است. جلگهء معتدل و دارای 603 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، برنج، صیفی و پنبه، و کار مردم زراعت، گله داری و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هراتی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به شهر هرات. || نوعی از برنج در گیلان. (یادداشت به خط مؤلف). ظاهراً منسوب به دهکدهء هرات رودسر است. رجوع به هرات شود.

هراتی.

[هَ] (اِخ) از شعرای قرن نهم و معاصر مؤلف مجالس النفائس است. این مطلع از اوست:
فصل بهار و موسم گلها شکفتن است
ساقی بیار باده، چه حاجت به گفتن است؟
رجوع به مجالس النفائس، ص80 شود.

هراثم.

[هُ ثِ] (ع اِ) اسد. (اقرب الموارد). شیر بیشه. (منتهی الارب). هَرّات. رجوع به هرات شود.

هراج.

[هَرْ را] (ع ص) مبالغت در هرج. (اقرب الموارد). رجوع به هرج شود.

هراج.

[هَرْ را] (ع ص) اسب نیک روندهء تیزتک. (منتهی الارب). کثیرالجری و کمیت. (اقرب الموارد).

هراجل.

[هَ جِ] (ع ص، اِ) جِ هرجل. (ناظم الاطباء).

هراجة.

[هَرْ را جَ] (ع ص) گروه درآمیزنده و افزاینده در حدیث. (منتهی الارب). مؤنث هراج. (از اقرب الموارد).

هراجیل.

[هَ] (ع ص، اِ) مردمان درازقامت. || شتران آگنده گوشت فربه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هراد.

[هِ] (ع مص) اراده کردن. (از ناظم الاطباء). هرادة. رجوع به هرادة شود.

هرادة.

[هِ دَ] (ع مص) ارادة. رجوع به اراده شود.

هرار.

[هُ] (ع مص) به بیماری هرار مبتلا گردیدن. || روان شدن شکم کسی چندانکه بمیرد. روان شدن شکم شتر از هر بیماری که باشد. (منتهی الارب). رجوع به هُرّ شود.

هرار.

[هُ] (ع اِ) بیماریی است مانا به ورم، که میان گوشت و پوست شتر حادث شود و پوست را بپراند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرار.

[هَرْ را] (ع ص) سگ بسیاربانگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِخ) نام اسب معاویة بن عباده. (منتهی الارب).

هرار.

[هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جاوید بخش فهلیان شهرستان کازرون که در 14 هزارگزی خاور فهلیان واقع شده و 32 تن سکنه دارد. شامل دو بخش است که هرار پایین و بالا خوانده میشود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرار.

[هُ] (اِخ) جایی است در طرف صمان از بلادتمیم و گویند قفی است در یمامه. (معجم البلدان).

هرار.

[] (اِخ) دهی بوده است از ولایت دزمار آذربایجان در شمال تبریز. (از نزهة القلوب چ لیدن ص88). اکنون دهی بدین نام نیست.

هراران.

[هَرْ را] (اِخ) دو ستارهء نسر واقع و قلب عقرب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) : و این واقع را با قلب عقرب هر دو جمله، هراران خوانند. (التفهیم). || (ع اِ) دو کانون. (منتهی الارب). دو کانون اول و ثانی. (اقرب الموارد).

هرارزده.

[هُ زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)شتری که مبتلا باشد به عروض طاولها در میان پوست و گوشت. || شتر گرفتار اسهال. (ناظم الاطباء). رجوع به هرار شود.

هرارش.

[هَ رَ] (اِ) هراش. رجوع به هَراش شود.

هرارة.

[هَرْ را رَ] (ع ص) عین هرارة، چشم بسیارآب. (منتهی الارب).

هراز.

[هَ] (اِ) رود. نهر بزرگ به زبان مازندرانی. (یادداشت به خط مؤلف).

هراز.

[هَ] (اِخ) نام رودخانهء بزرگ و معروفی است در شمال ایران که به دریای خزر میریزد. از درهء لار در شمال تهران از ارتفاع 2800 گز از سطح دریا سرچشمهء میگیرد و در قسمتهای بالا به رود لار موسوم است. هراز پس از گذشتن از دره های پر پیچ و خم به پلور میرسد و در جنوب و مشرق دماوند قوسی تشکیل داده و از شهر آمل می گذرد. مهمترین شعبهء هراز رود نور است. طول مسیر رودخانه در حدود 150 هزار گز و در نقاط مختلف بر روی آن پل هایی ساخته شده و مهمترین آنها پل سنگی آمل است در این رود ماهی قزل آلا صید می شود. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص70).

هرازپی.

[هَ پِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان آمل که در شمال شهر آمل میان دهستانهای دابو و اهملرستاق و در ساحل دریای خزر واقع شده و شامل 38 آبادی است. محصول عمدهء دهستان غله، برنج، پنبه، کنف و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هرازجان.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاسب بخش دلیجان شهرستان محلات که در 22 هزارگزی شمال خاوری دلیجان و سر راه شوسهء اصفهان به قم واقع است. جایی است کوهستانی و سرد و دارای 500 تن سکنه. هفت رشته قنات دارد و محصول عمده اش غلات، سیب زمینی، گردو، بادام و سنجد است. اهالی به کشاورزی و کرباس بافی گذران می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرازگان.

[هَ] (اِخ) از دیههای جاسب. (تاریخ قم ص138). رجوع به هرازجان شود.

هرازگان.

[هَ] (اِخ) از رستاق انار طسوج جاسب. (تاریخ قم ص121).

هرازوا.

[هَ رازْ] (اِخ) از رستاق طبرش همدان و اصفهان. (تاریخ قم ص120).

هرازواباد.

[هَ رازْ] (اِخ) از دیههای شق آبه و میلادجرد. (تاریخ قم ص120).

هرازواه.

[هَ رازْ] (اِخ) از طسوج جوزه و جرکان. (تاریخ قم ص119).

هراس.

[هَ] (اِ) به معنی ترس و بیم باشد. (برهان). بیم. ترس. باک. پروا. اندیشه. رعب. خوف. (یادداشت به خط مؤلف) :
دگر هر که با مردم ناسپاس
کند نیکویی ماند اندر هراس.فردوسی.
دو نرگس چو نر آهو اندر هراس
دو گیسو چو از شب گذشته سه پاس.
فردوسی.
گنه کار یزدانی و ناسپاس
تن اندر نکوهش، دل اندر هراس.فردوسی.
چو عدل او باشد آن جایگه نباشد جور
چو امن او باشد آن جایگاه نیست هراس.
منوچهری.
در تو ای گنبد امید و هراس
گردش آس هست و گونهء آس.مسعودسعد.
برزویه به هراسی تمام روی به کار آورد. (کلیله و دمنه). در بیم و هراس روزگار گذاشتم. (کلیله و دمنه).
از شیب تازیانهء او عرش را هراس
وز شیههء تکاور او چرخ را صدا.خاقانی.
از هراس ایشان مرا بر آن حال فروگذاشته و گریخته. (ترجمهء تاریخ یمینی).
- بی هراس؛ بی باک. بدون ترس :
ختم شد بر تو سخا چونانکه بر من شد سخن
وین سخن در روی گردون هم بگویم بی هراس.
انوری.
ترکیب های دیگر:
- هراسان.؛ هراسانیدن. هراس انگیز. هراس داشتن. هراسناک. هراسیدن. رجوع به این مدخل ها شود.

هراس.

[هُ] (ع ص) شیر سخت اندام بسیارخوار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هراس.

[هَرْ را] (ع ص) هریسه ساز. (منتهی الارب). هلیم پز و هریسه پز. (یادداشت مؤلف). سازنده و فروشندهء هریسه. (اقرب الموارد). || شیر درشت سخت خورنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هُراس شود.

هراس.

[هَ] (ع اِ) درختی خاردار که بارش مانند کنار است و واحد آن هراسة است و عبارت اللسان چنین است: درختی که خارهای درشت دارد. (از اقرب الموارد). درختی است خاردار، بر آن شبیه کنار. (منتهی الارب).
- هراسناک؛ زمینی که درخت هراس در آن بسیار بود: ارض هرسة؛ زمین درخت هراسناک. (منتهی الارب).

هراس.

[هُ] (اِخ)(1) شاعر معروف رومی که میان سالهای 65 تا 8 ق. م. زیسته است. (از وبستر زبان امریکایی). کینتوس هراسیوس فلاکوس(2) شاعر غزلسرای روم که در سبک طنز انتقادی(3) نیز دست داشت. فرزند یکی از نجبای رم بود. در رم و آتن پرورش یافت. وی در سال 42 ق. م. در لژیون جمهوریت شرکت جست و پس از بازگشت و پیروزی یک خانهء ییلاقی در کوههای سابین به او جایزه دادند و مورد توجه امپراطور رم اگوستوس قرار گرفت. اشعار او شامل 9 کتاب است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر).
(1) - Horace.
(2) - Quintus Horacius Flaccus.
(3) - Satire.

هراسان.

[هَ] (نف، ق) ترسان. بیمناک. نگران. (یادداشت به خط مؤلف) :
ز پیکان من شیر ترسان بود
ز خم کمندم هراسان بود.فردوسی.
اگر چند بد کردن آسان بود
بفرجام زو دل هراسان بود.فردوسی.
هماناکه این رزم آسان بُدی
دلم زین سخن کی هراسان بُدی؟فردوسی.
غمی نیست دل کان هراسان کند
که آن را نه خورسندی آسان کند.اسدی.
جهانا من از تو هراسان از آنم
که بس بدنشانی و بد همنشینی.
ناصرخسرو.
ز بیم سکه و نیروی شمشیر
هراسان شد کهن گرگ از جوان شیر.نظامی.
ز چاره حکیم ار هراسان شدی
به زهد و دعا سختی آسان شدی.نظامی.
- ناهراسان؛ بی هراس. بی باک :
چو مردم ز سر ناهراسان بود
سر افکندن دشمن آسان بود.
امیرخسرو دهلوی.

هراساندن.

[هَ دَ] (مص) ترسانیدن. هراسانیدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هراسانیدن شود.

هراسانیدن.

[هَ دَ] (مص) ترسانیدن. هراساندن. هراس دادن. بیم کردن. (یادداشت به خط مؤلف). ضوع. تخویف. (تاج المصادر بیهقی).

هراس افتادن.

[هَ اُ دَ] (مص مرکب)ایجاد ترس شدن. بیم و هراس پیش آمدن در کاری : شنزبه گفت: سخن تو دلیل می کند بر آنکه از شیر مگر هراسی و نفرتی افتاده است. (کلیله و دمنه). رجوع به هراس شود.

هراس انگیز.

[هَ اَ] (نف مرکب) ترساننده. ترس آور. ترسناک. هراسناک. (یادداشت به خط مؤلف).

هراس دادن.

[هَ دَ] (مص مرکب)ترسانیدن. هراسانیدن. (یادداشت به خط مؤلف).

هراس داشتن.

[هَ تَ] (مص مرکب)ترسیدن. هراسیدن :
از این بگذری سفله آن را شناس
که از پاک یزدان ندارد هراس.فردوسی.
که دارند روز و شب از بس هراس
به هر کوه دیده، به هر دیر پاس.اسدی.
نه نه کارم ز فلک نیک بد است
من هراس از بتری خواهم داشت.خاقانی.
چنین گفت مرد حقایق شناس
از این هم که گفتی ندارم هراس.سعدی.
عمل گر دهی مرد منعم شناس
که مفلس ندارد ز سلطان هراس.سعدی.
گرش پای بوسی نداردت پاس
ورش خاک پاشی ندارد هراس.سعدی.
رجوع به هراس شود.

هراسکان.

[هَ] (اِخ) از طسوج قاسان. (تاریخ قم ص114). هرازگان. رجوع به هرازگان شود.

هراسکان.

[هَ] (اِخ) از دیههای قاسان. (تاریخ قم ص138). از دهات کاشان بوده است و آن را افراسیاب بنا کرده است هنگامی که بر ایران شهر غالب شد. (از تاریخ قم ص77).

هراسناک.

[هَ] (ص مرکب) ترساننده. ترسناک. هراس انگیز. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هراس شود.

هراسنده.

[هَ سَ دَ / دِ] (نف) ترسان. بیمناک. (یادداشت به خط مؤلف).
- هراسنده شدن؛ ترسیدن. هراس داشتن :
چو گنجینهء غارش آمد به دست
هراسنده شد مرد یزدان پرست.
نظامی (شرفنامه ص 337).
چو دید اختران را دل اندر هراس
هراسنده شد مرد اخترشناس.نظامی.
- هراسنده گشتن؛ هراسنده شدن. ترسیدن :
نواحی شناسان راه آزمای
هراسنده گشتند از آن ژرف جای.نظامی.

هراسة.

[هَ سَ] (ع اِ) یکی از هراس. (منتهی الارب). یک درخت هراس.

هراسه.

[هَ سَ / سِ] (اِ) از هراس + ه که پساوند است. (از حاشیهء برهان چ معین). آنچه مردم را بدان ترسانند. (برهان). || چوبی که در میان زراعت بر پای کنند و صورتها و چیزها بر آن نصب کنند تا جانوران زیانکار به جانب زراعت نیایند و آن را به عربی محذار گویند. (برهان).

هراسیدن.

[هَ دَ] (مص) ترسیدن. بیم داشتن. هراس داشتن. بشکوهیدن. (یادداشت به خط مؤلف). ترسیدن و واهمه کردن باشد. (برهان) :
کز بیم ناوک تو به مغرب به روز و شب
اندر تن عدو بهراسد همی روان.فرخی.
هنگام مدح او دل مدحت کنان او
از بیم نقد او بهراسد ز شاعری.فرخی.
سمندش چو آن زشت پتیاره دید
شمید و هراسید و اندررمید.اسدی.
به ایرانیان گفت گردان چین
هراسیده اند از شما روز کین.اسدی.
مسیحم که گاه از یهودی هراسم
گه از راهب هرزه لا میگریزم.خاقانی.
جان در کنف شاهست از حادثه نهراسد
عیسی زبر چرخست از دار نیندیشد.
خاقانی.
هراسیدم از دولت تیزگام
که بگذارد این نقش را ناتمام.نظامی.
ز گوهر سفتن استادان هراسند
که قیمت مندی گوهر شناسند.نظامی.
خرد بخشید تا او را شناسیم
بصارت داد تا هم زو هراسیم.نظامی.
از عقوبت آخرت نهراسد. (گلستان).

هراسیده.

[هَ دَ / دِ] (ن مف) ترسیده. بیمناک. (یادداشت به خط مؤلف).
- هراسیده دل؛ آنکه دلش نگران و ترسان است. به دل ترسان :
که تا پیل گردد هراسیده دل
نیارد نهادن پی از سوی گل.اسدی.

هراسیوس.

[هُ] (اِخ) هراس شاعر روم قدیم. رجوع به هراس شود.

هراش.

[هَ] (اِ) قی و استفراغ و شکوفه. (برهان). قی باشد. (اسدی). قی باشد که مستان و بیماران کنند. (صحاح الفرس). هَرارش :
از چه توبه نکند خواجه که هر جای رود
قدحی می بنخورده کندش زود هراش.
شهید بلخی.

هراش.

[هِ] (ع مص) بر یکدیگر انگیختن سگان را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برجستن و حمله کردن و دشمنی ورزیدن. (از اقرب الموارد). || (اِمص) مخاصمه و قتال و این معنی مستعار از هراش سگان است. (اقرب الموارد).

هراشاندن.

[هَ دَ] (مص) به قی واداشتن. (یادداشت به خط مؤلف).

هراش کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب) قی کردن. بالا آوردن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هَراش شود.

هراش هراش.

[هَ هَ] (ص مرکب) به پاره های به درازا جدا شده و آویخته. (یادداشت به خط مؤلف). چاک چاک.

هراشی.

[هِ شی ی] (اِخ) محمد بن علی بن ابراهیم هراشی، مکنی به ابوعبدالله از علمای ادب و مترسلان بلیغ بود. اصل وی از کاث خوارزم است و او را کتابی است در شرح دیوان متنبی و کتاب دیگری در تصریف. نیز مجموعهء رسائل و اشعار از وی برجاست. به سال 425 ه . ق. / 1034 م. درگذشت. (اعلام زرکلی ج3 ص945).

هراشیدن.

[هَ دَ] (مص) شکوفه افتادن کسی را. قی کردن. استفراغ کردن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هراش شود.

هراض.

[] (ص) خوبروی باشد از زنان. (اسدی).

هراع.

[هُ] (ع مص) شتابان و مضطربانه رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هراعلة.

[هَ عِ لَ] (ع اِ) ناکسان. (منتهی الارب). اللئام. (اقرب الموارد از قاموس).

هراقلیت.

[هِ] (اِخ) هراکلیت. هراکلیتوس. رجوع به هراکلیتوس شود.

هراقلیوس.

[هِ] (اِخ) هراکلیوس. رجوع به هراکلیوس شود.

هراقة.

[هِ قَ] (ع مص) لغتی است در اراقة. (منتهی الارب). ریختن آب و خون و جز آن. (منتهی الارب). و اصل آن اِراقة است. (از اقرب الموارد). رجوع به اراقة شود. || فرود آمدن اول شب. (منتهی الارب).

هراکش.

[هَ کَ] (اِ) زود کاشتن زراعت مقابل کرپه که دیر کاشتن است. هراکش ثلث اول زراعت است که کشته می شود و ثلث دوم را ورکش و سوم را کرپه میگویند. هراکش را در اطراف تهران در ماه میزان (مهر) میکارند. (از یادداشتهای مؤلف).

هراکل.

[هُ کِ] (ع ص) آکنده اندام از شتر و مردم. (منتهی الارب). شتر یا مرد جسیم ضخم. (از اقرب الموارد).

هراکل.

[هِ] (اِخ) پهلوان داستانهای یونانی است که به عقیدهء یونانیهای قدیم پس از مرگ نیم خدا گردید. (از ایران باستان پیرنیا حاشیهء ص581). هراکلس. هرکول. رجوع به هراکلس و هرکول شود.

هراکل.

[هِ] (اِخ) مطابق نوشتهء مورخ یونانی ژوستن نام پسر اسکندر مقدونی است که پس از درگذشت وی در پرگام میزیست و مادرش بَرسین نام داشت. یکی از سرداران به نام مل اگر(1) پیشنهاد کرده بود که هراکل را بجانشینی اسکندر برگزینند و او هنوز کودکی بیش نبود و این کار سر نگرفت. (از ایران باستان پیرنیا ص1960).
(1) - Meleagre.

هراکلا.

[هِ] (اِخ)(1) یکی از بلاد قدیمی آسیای صغیر و از جمله مهاجرنشینهای میله توس بوده است. (فوستل دوکولانژ). رجوع به هراکله شود.
(1) - Heraclee.

هراکلا.

[هِ] (اِخ) شهری در ایتالیای قدیم کنار دریای ایونیا که امروز شهر پولیکری به جای آن بنا شده است و نام دیگر آن پرنت بود. (فوستل دوکولانژ).

هراکلا.

[هِ] (اِخ) در جزیرهء سیسیل شهری به نام هراکلا وجود داشته که آن را «می نوا» نیز میگفته اند. (فوستل دوکولانژ). رجوع به هراکله شود.

هراکلس.

[هِ لِ] (اِخ)(1) لاتن ها او را «هرکول»(2) خوانند. معروفترین و ملی ترین قهرمان داستانهای کلاسیک یونان و روم است. نام او را در داستانهای کلاسیک از دورهء پیش از هلن تا پایان عهد قدیم می بینیم و چون نام وی در دورهء طولانی تاریخ اساطیری دیده میشود، زمان او درست معلوم نیست و داستان سرایان یونان کهن نیز در طبقه بندی اساطیر مربوط به او دچار اشکال شده اند. نام اصلی او در اساطیر یونان آلسید(3)بوده است ولی به مناسبت پذیرفتن مأموریت های هرا(4) به هراکلس موسوم گشت، یعنی «پیروزی هرا». افسانه های مربوط به هراکلس شامل دو قسمت مهم است یکی اردوکشیهای متفرقی است که هراکلس در آن قهرمانیهای ارزنده از خود بروز میدهد و دیگر داستانهای «دوازده خوان» است که در هر مرحلهء آن هراکلس دشمنی شگرف را از پیش پای برمیدارد. (از فرهنگ اساطیر یونان و روم، اثر پیر گریمال ترجمهء بهمنش). افسانه های این قهرمان بسیار وسیع است و در برخی از آنها بقدری شگفتی و عظمت تصور بچشم میخورد که از نظر هنری بسیار قابل تحسین است. هراکلس در اساطیر یونان یکی از فرزندان زئوس و برادر آپولون است. مرگ وی به سبب زهرآلود بودن لباسی اتفاق می افتد که برای انجام قربانی در برابر زئوس به تن می کند و زهر مطابق روایات از منافذ پوستی او نفوذ می یابد و او را مسموم می سازد. رجوع به فرهنگ اساطیر یونان و روم صص375 - 408 شود.
(1) - Heracles.
(2) - Hercule.
(3) - Alcide.
(4) - Hera.

هراکلة.

[هَ کِ لَ] (ع اِ) ماهی سطبر تناور. (منتهی الارب). ضخام السمک. (اقرب الموارد). || سگ ماهی. (منتهی الارب). کلاب الماء. (اقرب الموارد). || شتر آبی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستور دریایی کلان سرین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گردآمدنگاه امواج دریا. (منتهی الارب). و مفرد آن هِرکَل است. (اقرب الموارد).

هراکله.

[هِ لِ] (اِخ)(1) هراکلا. ارگله. شهر مهاجرنشین یونانیها در آسیای صغیر. رجوع به هراکلا شود.
(1) - Heraclee.

هراکلیت.

[هِ] (اِخ) هراقلیت. هراکلیتوس. رجوع به هراکلیتوس شود.

هراکلیتوس.

[هِ] (اِخ)(1) فیلسوف یونانی قرون پنجم و ششم پیش از مسیح. وی معروف به «فیلسوف گریان» است زیرا زندگانیش با تیرگی و افسردگی همراه بود. او از قدیمترین فیلسوفان ماوراءالطبیعة است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر). یکی از بزرگان حکمای باستان هرقلیطوس از مردم افیسوس است که با دارای هخامنشی مکاتبه داشته و شاه او را به دربار خود دعوت کرده است. سخنان او معروف به تیرگی و ابهام است. وی آتش را اصل و مبدأ می شناسد و آن را مظهر کامل تبدل و بیقراری میداند. به وجود پابرجا قائل نیست و عالم را به رودی تشبیه می کند که همواره روان است و یک دم مانند دم دیگر نیست. ثبات و بقاء را منکر است و میگوید: هرچه را بنگری به اعتباری هست و به اعتباری نیست. «می باشد» معنی ندارد، باید گفت: «میشود». و «شدن»، نتیجهء کشمکش اضداد است و همین کشمکش همواره اجزاء عالم را با هم سازش و توافق میدهد. اضداد برای یکدیگر لازم اند ولی باید در حال اعتدال و تناسب بمانند و همین که یکی از آنها از حد اعتدال بیرون شد عدل عالم او را به مقام خود برمیگرداند. زندگی یکی، مرگ دیگری است و عدم این مایهء وجود آن است و مرگ و زندگی و هستی و نیستی در واقع یکی است. (از سیر حکمت در اروپا تألیف محمدعلی فروغی ص4 و 5).
(1) - Heraclitus.

هراکلید.

[هِ] (اِخ) هراکلیدها به اعقاب هراکلس اطلاق شده است و بسیاری از خانواده های سلطنتی که در دورهء هلنی در روم و یونان سلطنت کردند، خود را منسوب به هراکلس میشمردند. (از فرهنگ اساطیر یونان و روم تألیف پیر گریمال، ترجمهء بهمنش ص408).

هراکلید.

[هِ] (اِخ) نام خاندانی است که در لیدیه سلطنت کرده اند و آغاز سلطنت آنها ظاهراً اواخر قرن هشتم قبل از میلاد مسیح بوده است. رجوع به ایران باستان پیرنیا، ص194 شود.

هراکلید کومی.

[هِ دِ] (اِخ)(1) شخصی است که تاریخ ایران را در پنج جلد نوشته و اثرش مورد توجه مورخان ایران پیش از اسلام است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص1098 شود.
(1) - Heraclide de Cume.

هراکلیوس.

[هِ] (اِخ)(1) امپراطور معروف رم شرقی که دوران حکومتش از 610 تا 641 م. بود. وی در کاپادوکیه متولد شد. نام پدرش نیز هراکلیوس بود. وی معاصر خسروپرویز بود و با ایران و مصر جنگهایی کرد. جنگ او با ایران بر سر سوریه بود و میان سالهای 613 و 614 م. واقع شد و به شکست هراکلیوس پایان یافت. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر). رجوع به هرقل شود.
(1) - Heraclius.

هرامس.

[هُ مِ] (ع ص) شیر سخت خونخوار مردم. (منتهی الارب). شیر سخت تجاوزکننده به مردم. (اقرب الموارد).

هرامسة.

[هَ مِ سَ] (ع اِ) جِ هرمس و هرمسی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هرمسی شود.

هرامیت.

[هَ] (اِخ) چاههاست فراهم آمده به ناحیت دهناء. (اقرب الموارد). رجوع به مادهء بعد شود.

هرامیث.

[هَ] (اِخ) سه یا چند چاه است در طرف چپ ضریه. (معجم البلدان). و بر سر این چاهها جنگی میان ضباب و جعفربن کلاب بود، که هر یک میخواست به حفر آنها بپردازد. (از مجمع الامثال میدانی).

هرامیل.

[هَ] (ع ص، اِ) جِ هرمول. (منتهی الارب). رجوع به هرمول شود.

هران.

[هِ] (اِخ) قلعه ای است به دمار از یمن. (منتهی الارب). از دزهای دمار است در یمن. (معجم البلدان).

هران.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان خروسلو بخش گرمی شهرستان اردبیل که در 14 هزارگزی باختر گرمی و یکهزارگزی راه شوسهء گرمی واقع و دارای 21 تن سکنه است. از چشمه ها و رودخانهء درآورد مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرانده.

[هَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان قزقانچای بخش فیروزکوه دماوند، واقع در 14 هزارگزی باختر فیروزکوه و دو هزارگزی جنوب راه شوسهء تهران به فیروزکوه. جایی کوهستانی سردسیر و دارای 286 تن سکنه است. محصول عمده اش غلات و بنشن است. قلمستانهای بید و تبریزی بسیار دارد. شغل مردم زراعت و جاجیم و گلیم بافی است. مزرعه های سربند، مزورولنجه جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرانع.

[هَ نِ] (ع اِ) بیخهای گیاهی است شبیه طرثوث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرانک.

[هَ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان الموت از بخش معلم کلایه شهرستان قزوین. جایی است سردسیر و کوهستانی و دارای 205 تن سکنه. از رودخانهء شاهرود الموت مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، برنج، انگور و انواع میوه و شغل مردم زراعت و گله داری و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هراوجان.

[هَ وَ] (اِخ) قریه ای است در نزدیکی سوریان. (فارسنامهء ناصری).

هراوراه.

[] (اِخ) از دیههای وره. (تاریخ قم ص138).

هراول.

[هِ وُ] (ترکی، اِ) فوجی که از همه پیش باشد. (غیاث).

هراوة.

[هِ وَ] (ع اِ) چوب دستی گنده. ج، هَراوی، هُری، هِریّ. (منتهی الارب). عصا یا چوب دستی ضخیم چون دستهء تبر و کلنگ. ج، هراوی، هَری، هِریّ. (اقرب الموارد).

هراوی.

[هَ وا] (ع اِ) جِ هراوة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هراوة شود.

هراه.

[هَ / هِ] (اِخ) هرات. (غیاث) :
همه شاهان را خاک کف پای تو کند
از بلاد حبش و بادیه و زنگ و هراه.
منوچهری.
چو خدمت تو که مقصودم است حاصل نیست
مرا یکی است نشابور و بلخ و مرو و هراه.
انوری.

هراه.

[] (اِخ) شهرکی است به فارس، هوایش معتدل است و آب روان اندک دارد. جایی آبادان و دارای جامع و منبر است. (از فارسنامهء ابن بلخی ص125).

هراهر.

[هُ هِ] (ع ص) آب و شیر بسیار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر. (اقرب الموارد). ج، هَراهِر. (اقرب الموارد).

هرایجان.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان دشمن زیاری بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 932 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، حبوبات و برنج و کار مردم زراعت و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرایرز.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بکش بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون که در دامنهء گرمسیر واقع شده و دارای 190 تن سکنه است. محصول عمده اش غله و برنج و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرایس.

[هَ یِ] (ع اِ) جِ هریسه. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هریسه شود.

هرب.

[هَ رَ] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغة زوزنی). فرار. (اقرب الموارد) :
هر که با تو بجنگ گشت دچار
با ظفر نزد او یکی است هرب.فرخی.
ز آن روز باز دیو بدیشان علم زده ست
وز دیو اهل دین بفغانند و در هرب.
ناصرخسرو.
می فروش اندر خرابات ایمن است امروز و من
پیش محراب اندرم با بیم و ترس و با هرب.
ناصرخسرو.
- بوالهرب؛ گریزان. فراری :
خواند مزمل نبی را زین سبب
که برون آ از گلیم ای بوالهرب.مولوی.
|| نیمهء میخ فروشدن به زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتاب کردن در راه رفتن. (از اقرب الموارد). || دور شدن در زمین. (اقرب الموارد). || پیر کلانسال گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || غرق شدن در کاری. (اقرب الموارد).

هرب.

[هُ] (ع اِ) پیه تنک بالای شکنبه و روده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). چادر پیه. (یادداشت به خط مؤلف). ثرب. رجوع به چادر پیه شود.

هربابی.

[هَ] (ص نسبی) ماهر به انواع دانش ها. (اشتینگاس). ماهر جمیع علوم و فنون. (آنندراج). منسوب به «هرباب» یعنی آنکه از هر باب و هر موضوع سررشته دارد. رجوع به اشتینگاس شود.

هربارت.

[هِ] (اِخ)(1) یوهان فریدریش. متولد 1776 و متوفی به سال 1841 م. از فلاسفه و شخصیتهای فرهنگی آلمان است. تولدش در الدنبورگ(2) اتفاق افتاد. از سال 1797 تا 1800 در سویس زندگی کرد و در آنجا تحت تأثیر شیوهء تربیت استاد معروف پستالزی(3) قرار گرفت. او را در تعلیم و تربیت و فلسفه آثار بسیار است، از جمله: کتابی در اصول آموزش و پرورش (پداگوژی)، نکات مهم ماوراءالطبیعه، کتاب درسی روانشناسی و چندین رساله و کتب دیگر که همه مورد مطالعه و مرجع محققان فن تعلیم و تربیت است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر به اختصار).
(1) - Herbart, Johann Friedrich.
(2) - Oldenburg.
(3) - Pestalozzi, J. H.

هرباسب.

[هَ] (اِ) هر یک از سیارات را گویند که آن زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و ماه باشد. (برهان). رجوع به هرباسپ شود.

هرباسپ.

[هَ] (اِ) ستارهء سیار بود. (جهانگیری). در برهان جمع آن هرپاسبان (بای فارسی بعد از راء) آمده است. رجوع به هرباسب و نیز رجوع به حاشیهء برهان چ معین شود.

هرباغ.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان کولیوند بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد واقع در 27 هزارگزی جنوب باختری الشتر و 16 هزارگزی جنوب باختری راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه. جایی سردسیر و تپه ماهور و دارای 300 تن سکنه است. از رودخانهء خیاط مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات و حبوبات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هربان.

[هَ رَ] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شتافتن در راه رفتن. || دور شدن در زمین. || غرق شدن در کاری. (اقرب الموارد). || نیمهء میخ فروشدن به زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرب شود.

هربجة.

[هَ بَ جَ] (ع مص) زشت گردانیدن کار را و استوار ناکردن. (منتهی الارب). و در التاج آمده است که گویا مقلوب هرجبة یا هبرجة باشد. (اقرب الموارد).

هربد.

[هِ بَ] (اِ) خادم آتشکده باشد و قاضی گبران و آتش پرستان را نیز گویند و بعضی خداوند و حاکم آتشکده را هم گفته اند. (برهان). هیربد. معرب آن هربذ است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هیربد و هربذ و هرابذة شود.

هربدان.

[] (اِخ) قریه ای است در سه فرسنگی میان جنوب و مغرب شهر داراب فارس. (از فارسنامهء ناصری).

هربذ.

[هِ بِ] (معرب، اِ) هربد. یعنی مجاور آتشکدهء هنود یا مردم باقدر و عالم ایشان. (منتهی الارب). نگهبانان آتشکده های هند و آنها براهمه اند و گویند بزرگان هند و علمای آن دیارند. (اقرب الموارد). || خادم آتشکدهء مغان. (منتهی الارب). و گویند خدم آتشکدهء مجوس اند و این لغت فارسی است. (اقرب الموارد). || قاضی گبران. ج، هرابذة. (منتهی الارب). رجوع به هرابذة و هربد شود.

هربذة.

[هَ بَ ذَ] (ع اِ) نوعی از رفتار اسب کمتر از خبب. (آنندراج). رفتنی کمتر از خبب. (از اقرب الموارد). رجوع به هربذی شود.

هربذی.

[هِ بَ ذا] (ع اِ) رفتاری است با خرامش و ناز. (منتهی الارب). مشیة فی اختیال و گویند این رفتنی است شبیه رفتار هیربدان که حکام مجوس اند. (اقرب الموارد).

هربرت سپنسر.

[هِ بِ سْ پِ سِ] (اِخ)فیلسوف انگلیسی. رجوع به اسپنسر شود.

هربع.

[هُ بُ] (ع ص) سبک و چست و چالاک از دزد و گرگ. (از منتهی الارب). خفیف از دزدان و گرگان. ج، هرابع. (اقرب الموارد).

هربنگ.

[هُ بَ] (اِ) گیاهی است که در ایام بهار در میان زراعت گندم بهم میرسد و غوزه ای دارد مانند غوزهء لاله و در درون آن چند دانهء گندم نارسیده می باشد که خوردن آن مردم را بی شعور گرداند و اگر بیشتر خورند جنون و دیوانگی آورد. (برهان).

هربو.

[هَ] (اِ) گیاهی است شبیه به ضیمران. (یادداشت به خط مؤلف) :
اگر چه هربو چون ضیمران بود در شکل
کجا توان شبه ضیمران به هربو کرد.
اثیرالدین اخسیکتی.

هربوغ.

[هُ] (ع اِ) تره ای است شبیه اشترغار که میخورند آن را. (منتهی الارب).

هربوه.

[هَ بُ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان برادوست بخش صومای شهرستان ارومیه واقع در 14500 گزی خاور هشتیان و 12500 گزی باختر راه ارابه رو حماملر به راه شوسه. جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 119 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود محصول عمده اش غلات و توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هربی.

[هِ] (اِخ) هروی. دهی است از دهستان سهندآباد از بخش بستان آباد شهرستان تبریز واقع در 31 هزارگزی باختر بستان آباد و 8 هزارگزی راه شوسهء تبریز به بستان آباد. جایی است جلگه، سردسیر و دارای 1246 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و میوه و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرپک.

[هُ پَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند. جایی است واقع در دامنه، معتدل و دارای 8 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هرت.

[هُ] (اِ صوت) نام آواز کشیدن آش و هر غذای روان از کاسه یا قاشق به دهان. (یادداشت به خط مؤلف).
- هرت کردن.؛ هرت کشیدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به این ترکیبات شود.

هرت.

[هِ] (اِ) شهری وهمی که در آن قانون و قاعده ای نیست: مگر شهر هرت است؟ (یادداشت به خط مؤلف). کنایه از جایی است که در آن بی نظمی و هرج و مرج کامل حکم فرما باشد.
- شهر هرت؛ در زبان عوام نظیر «دیوان بلخ» است در زبان رسمی و ادبی. (از فرهنگ عامیانه).

هرت.

[هَ] (ع مص) نیک پختن گوشت را و مهرا کردن. (منتهی الارب). نیک پختن گوشت را. (تاج المصادر بیهقی). انضاج و نیک پختن گوشت را تا مهرا شود. (از اقرب الموارد). || طعن کردن در آبروی کسی. || جامه درانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به تیر زدن کسی را. (اقرب الموارد).

هرت.

[هَ رَ] (ع مص) فراخ گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هریت گردیدن زن. (منتهی الارب).

هرت.

[هَ رِ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). هَرّات. هروت. هریت. (اقرب الموارد).

هرت.

[هِ] (اِخ) مزرعه ای است کوهستانی از دهستان دامنکوه بخش حومهء شهرستان دامغان، واقع در 36 هزارگزی شمال خاوری دامغان نزدیک طرزه و 16 هزارگزی شمال راه شوسهء دامغان به شاهرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هرتا.

[هِ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان جوانرود بخش پاوهء شهرستان سنندج واقع در 30 هزارگزی باختر پاوه، کنار رودخانه سیروان (مرز عراق). جایی است کوهستانی و گرمسیر و دارای 10 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرتار.

[] (هندی، اِ) به هندی اسم زرنیخ است. (فهرست مخزن الادویه).

هرتال.

[] (هندی، اِ) به هندی زرنیخ است. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به هرتار شود.

هرتسفلد.

[هِ فِ] (اِخ)(1) ارنست. دانشمند آلمانی که در تمدن ایران قدیم و زبانهای باستانی ایران تحقیقاتی دارد و کارهایش مرجع توجه و پایهء مطالعهء بسیاری از مطالب مربوط به تمدن ایران باستان است. از اکتشافات او یکی کتیبه ای است که در سال 1307 ه .ش. از داریوش بزرگ به دست آورده است. وی در سال 1879 م. در آلمان متولد شد و به سال 1947 م. در سویس درگذشت. (از فرهنگ فارسی معین، بخش اعلام). رجوع به ایران باستان پیرنیا ص1566 و 1598 شود.
(1) - E. Herzfeld.

هرتک.

[] (اِخ) دهی است در چهار فرسخی میان جنوب و مشرق بستک فارس. (از فارسنامهء ناصری). در مآخذ جغرافیایی کنونی نام این ده دیده نشده است.

هرت کردن.

[هُ کَ دَ] (مص مرکب) به کام کشیدن آش یا آب یا هر خوردنی روان با آوازی کم. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هرت و هرت کشیدن شود.

هرت کشیدن.

[هُ کَ / کِ دَ] (مص مرکب) هرت کردن. هرت. رجوع به هرت شود.

هرتکه.

[هُ تِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان بیلوار بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان واقع در 6 هزارگزی شمال خاوری مرزبانی و 2 هزارگزی میان رود. دشتی است سردسیر و دارای 230 تن سکنه. از رودخانهء سماق مشروب میشود و محصول عمده اش غلات، حبوبات، توتون و لبنیات است. شغل اهالی زراعت و قالیچه و گلیم و جاجیم بافی است. مجاور آبادی تپه ای به نام بوره وجود دارد که بقایای ابنیهء قدیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرتوز.

[هَ] (اِ) صدق و آن خبر دادن در چیزی باشد چنانکه حق اوست. (برهان). ظاهراً برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین).

هرتوقی.

[هُ] (معرب، ص) کفرآمیز. شرک آمیز. معرب هرتیک(1) از زبان فرانسه. (از دزی ج2).
(1) - Heretique.

هرتیکه.

[هُ کِ] (اِ) گزنه. نبات النار. (یادداشت به خط مؤلف).

هرث.

[هِ] (ع اِ) جامهء کهنه. (منتهی الارب). جامهء خلق. (اقرب الموارد).

هرث.

[هُ / هِ] (اِخ) قریهء بزرگی است بر نهر جعفر از اعمال واسط و از قراء مشهور است. (معجم البلدان).

هرثم.

[هَ ثَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). ج، هراثم. (اقرب الموارد).

هرثمة.

[هَ ثَ مَ] (ع اِ) نوک بینی. (منتهی الارب). عرتمه. (اقرب الموارد). || مابین بینی و لب، گو لب بالایین. (منتهی الارب). عرتمه. (اقرب الموارد). || سیاهی میان دو سوراخ بینی سگ. || شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرثمة.

[هَ ثَ مَ] (اِخ) ابن اعین از امراء هارون رشید است که ولایت خراسان به او داده شد. (از حبیب السیر). هرثمة بن نصر جیلی است که هارون او را به ولایت مصر گماشت سپس به افریقا فرستاد و او از آنجا به افریقای شمالی رفت و در آن دیار اصلاحاتی کرد و دو سال و نیم فرماندار کشورهای اسلامی افریقا بود. سپس استعفاء کرد و هارون او را به حکومت خراسان گماشت و تا روزگار فتنهء میان امین و مأمون در آنجا بود. در آن فتنه وی جانب مأمون را گرفت و پیشوای لشکر او گردید و تا هنگامی که فتنه با قتل امین پایان یافت صادقانه به مأمون خدمت کرد اما سرانجام مأمون از او برگشت و زندانیش کرد و در زندان مرو به سال 200 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی ج3 از چ قدیم ص1121 و 1122).

هرج.

[هَ] (ع مص) در آشوب و فتنه و کشتن و اختلاط و آمیزش افتادن مردم. || گشاده گذاشتن در را. || بسیاری و فزونی نمودن در سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بسیار گفتن. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغة زوزنی). || سخن شوریده و مشتبه گفتن. (منتهی الارب). تخلیط در سخن. (از اقرب الموارد). || گاییدن جاریه را. (منتهی الارب). || در مجامعت افراط کردن. (مصادر اللغة زوزنی). || به رفتار آمدن اسب و سرعت کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) افزونی در هر چیزی. (منتهی الارب). || آشوب و فتنه. (منتهی الارب) (غیاث از صراح اللغة). فتنه و اختلاط: هذا زمن الهرج. (از اقرب الموارد). || قتال و کشتار: بین یدی الساعة هرج. (از اقرب الموارد).
- هرج و مرج.؛ رجوع به هرج و مرج شود.

هرج.

[هَ رَ] (ع مص) سرگشته و سراسیمه گردیدن شتر از سختی گرما و از افزونی مالش قطران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هرج.

[هِ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). || سست از هر چیزی. (منتهی الارب). ضعیف از هر چیزی. (اقرب الموارد).

هرج.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان گله دار بخش کنگان شهرستان بوشهر، واقع در 68 هزارگزی خاور کنگان و 7 هزارگزی شمال راه فرعی لار به گله دار. جلگه ای است گرمسیر و دارای 315 تن سکنه. از آب چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غله و تنباکو است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6). قریه ای است به اندک مسافت در مشرق اسیر. (از فارسنامهء ناصری).

هرجائی.

[هَ] (ص نسبی) هرجایی. رجوع به هرجایی شود.

هرجاب.

[هِ] (ع ص) دراز از مردم و جز آن. (منتهی الارب). هرجب. (اقرب الموارد). || عظیم و ستبر از هر چیز. (اقرب الموارد از التاج). رجوع به هرجب شود.

هرجاب.

[هَ / هِ / هُ] (اِخ) موضعی است. (منتهی الارب). در شعر عامربن طفیل مذکور است. (معجم البلدان).

هرجاب.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان برغان ولیان شهرستان کرج واقع در 33 هزارگزی شمال باختری کرج و 9 هزارگزی شمال راه شوسهء کرج به قزوین. جایی کوهستانی و سردسیر و دارای 278 تن سکنه است. محصول عمده اش غلات و بنشن و انگور و میوه های دیگر و آب مشروب آن از قناتهاست. کار مردم زراعت و گله داری و کرباس بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرجاس.

[هِ] (ع ص) تندار و تناور و فربه. (منتهی الارب). جرهاس. (آنندراج). جوهری و ابن فارس هرجاس ضبط کرده اند، اما الصاغانی صحیح آن را جرهاس داند. (اقرب الموارد).

هرجان.

[هَ] (اِ) به لغت اهل مغرب نوعی بادام کوهی است و به عربی روغن آن را زیت الهرجان گویند. درد پشت را نافع است و قوهء باه دهد. (برهان). لوزالبربر. (فهرست مخزن الادویه).

هرجان.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است میان جنوب و مشرق فهلیان در دو فرسخی آن. (از فارسنامهء ناصری).

هرجان.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است در فاصلهء کمتر از سه فرسخ از تبریز در میان جنوب و مشرق آن. (از فارسنامهء ناصری).

هرجان.

[] (اِخ) دهی بوده است از دهستان کوهستان، از بخش کلارستاق تنکابن. (از مازندران و استرآباد رابینو ص146 از ترجمهء فارسی).

هرجایی.

[هَ] (ص نسبی) چیزی که بر یک جا قرار نگیرد. (آنندراج). || هر چه بر یک حال نماند: دل هرجایی. طبع هرجایی. (یادداشت به خط مؤلف). هر کس یا هر چیزی که تلون حال دارد و هر دم به سویی روی آورد :
بیا تا رند هرجایی بباشیم
سر غوغای رسوایی بباشیم.عطار.
طبع تو سیر آمد از من جای دیگر دل نهاد
من کرا جویم که چون تو طبع هرجاییم نیست.
سعدی.
عیب دل کردم که وحشی وضع و هرجایی مباش
گفت چشم شیرگیر و غنج آن آهو ببین.
حافظ.
یارب به که شاید گفت این نکته که در عالم
رخساره به کس ننمود آن شاهد هرجایی.
حافظ.
دلا مباش چنین هرزه گرد و هرجایی
که هیچ کار ز پیشت بدین هنر نرود.حافظ.
|| روسپی. بدکاره. فاحشه. زن هرجایی که با هرکس بیاید. رجوع به ذیل لغت «هر» و نیز رجوع به هرجائی شود.

هرجب.

[هِ جَب ب] (ع ص) دراز از مردم و جز آن. (منتهی الارب). هرجاب. (آنندراج) (اقرب الموارد). رجوع به هرجاب شود.

هرجشة.

[هِ جِ شَ] (ع ص) شتر مادهء سالخورده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرجع.

[هِ جَ] (ع ص) سخت لنگ. (منتهی الارب). اعرج. (اقرب الموارد).

هرجف.

[هِ جَف ف] (ع ص) مرد سست نرم. (منتهی الارب). الرجل الخوار. (اقرب الموارد).

هرجل.

[هُ جُ] (ع ص) مرد گشاده کام. (منتهی الارب). البعید الخطو. ج، هراجل. (اقرب الموارد).

هرجلة.

[هَ جَ لَ] (ع اِ) رفتار شوریده. || (مص) شوریده رفتن. (منتهی الارب). در هم رفتن مرد و ماده شتر. (اقرب الموارد).

هرج و مرج.

[هَ جُ مَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) در محلی گویند که جمعی ناموافق و بی اتفاق برخلاف هم کاری کنند و هر کرا آنچه از دست آید کند. (برهان). شلوغ پلوغ. بلبشو. فتنه و آشوب و بی انتظامی. (یادداشت به خط مؤلف) : خراسان در هرج و مرج افتاد و ملک متزلزل شد. (ترجمهء تاریخ یمینی).رجوع به هرج شود.

هرجة.

[هِ جَ] (ع اِ) کمان نرم. (منتهی الارب). ج، هِرَج. (اقرب الموارد). || نوع. (اقرب الموارد).

هرچ.

[هَ] (ضمیر مبهم مرکب، ق مرکب)مخفف هرچه و این تخفیف را برای نگاهداشت وزن شعر روا دارند. (یادداشت به خط مؤلف). هرچه. هر چیزی که. هر آنچه :
از زمی برجستمی تا چاشدان
خوردمی هرچ اندرو بودی ز نان.رودکی.
جز از رستنیها نخوردند نیز
ز هرچ از زمی سر برآورد نیز.فردوسی.
که من شهریار ترا کهترم
بهرچ او(1) بفرمود فرمانبرم.فردوسی.
ملک همه آفاق بدو روی نهاده ست
هرچ آن پدرش را نگشاد او بگشاده ست.
منوچهری.
چنین گفت کت خوابگاه این زمی است
برو خفتگانند هرچ آدمیست.اسدی.
ستاننده چابک ربائی است زود
که نتوان ستد باز هرچ آن ربود.اسدی.
نه هر گوهر که پیش آید توان سفت
نه هرچ آن بر زبان آید توان گفت.نظامی.
- هرچت؛ هر چه ترا. هر چه از تو یا بتو یا برای تو :
ز بهرام و از رستم نامدار
ز هرچت بپرسم به من بر شمار.فردوسی.
گرایدون که هرچت بپرسم تو راست
بگویی، همه بوم ترکان تراست.فردوسی.
-هرچش؛ هرچه اش. هر چه او را :
ز هرچش بپرسم نگوید تمام
فرخ زاد گوید که هستم به نام.فردوسی.
ز پیغام هرچش به دل بود نیز
به گفتار بر نامه بفزود نیز.فردوسی.
- هرچم؛ هرچه ام. هرچه مرا یا از من :
که من شهریار ترا کهترم
به هرچم بفرمود فرمانبرم.فردوسی.
(1) - ن ل: بهر چم...

هرچگان.

[هَ چِ] (اِخ) دهی است از دهستان لار بخش حومهء شهرستان شهر کرد که در 18 هزارگزی باختر شهرکرد و 6 هزارگزی راه نافچ به سامان واقع است. جایی است کوهستانی معتدل و دارای 2656 تن سکنه. از چشمه و قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله، انگور و صنایع دستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرچگاه.

[هَ چِ] (ق مرکب) هرگاه. هر وقت که : هرچگاه آن نظر حضرت ایشان زیاده نشدی به درجهء عدم رسیدندی. (انیس الطالبین). من هرچگاه قصد میکردم که یکی از ایشان را بگیرم دیگری می آمد که مرا بگیر. (انیس الطالبین). هرچگاه ترا در سفر مهمی پیش آید توجه به ما نمای. (انیس الطالبین).

هرچند.

[هَ چَ] (حرف ربط مرکب) رجوع به ذیل کلمهء «هر» شود.

هرچه.

[هَ چِ] (ضمیر مبهم مرکب، ق مرکب) آنچه. هر اندازه. هر آنچه. هر آنچیزی که. همهء آنهایی که. هرجا که :
هر چه در عالم دغا و مسخره بوده ست
از حد فرغانه تا بغزنی و قزدار.
نجیبی فرغانی.
هر چه بخواهد بده که گنده زبانست
دیو رمنده نه کنده داند و نه رش.
منجیک ترمذی.
هر چه بر الفاظ خلق مدحت رفته ست
یا برود تا بروز حشر، تو آنی.رودکی.
هر چه تانی وز آن فرو مولی
نشمرند از تو آن به بشکولی.رودکی.
از تو دارم هرچه در خانه خنور
وز تو دارم نیز گندم در کنور.رودکی.
کنم هر چه دارم به ایشان یله
ز گیتی گرفتم یکی بیغله.فردوسی.
سخن هر چه پرسم همه راست گوی
به کژّی مکن رای و چاره مجوی.فردوسی.
و زو هر چه آباد بینی بسوز
شب آور هر آنجا که باشی به روز.فردوسی.
بلی هرچه خواهد رسیدن به مردم
بر آن دل دهد پیشتر ز آن گوایی.فرخی.
- هر چه باداباد؛ آنچه باید باشد میشود. (ناظم الاطباء). مانند المقدر کائن. (یادداشت به خط مؤلف) :
دوست از من ترا همی طلبد
رو بر دوست هر چه باداباد.فرخی.
شراب و عیش نهان چیست کار بی بنیاد
زدیم بر صف رندان و هرچه باداباد.حافظ.
|| اگر پیش از صفات تفضیلی درآید معنی صفت عالی میسازد :
دستیار و ستور و کار سفر
ساخته کرده هر چه نیکوتر.عنصری.
دور بودن ز چنان روی غمی است
هر چه دشوارتر و هر چه بتر.فرخی.
به راهی رود هر چه ستوده تر. (تاریخ بیهقی). تنی چند بگزینند هر چه ناصح تر و فاضل تر. (تاریخ بیهقی). بازگردانیده می آید بانواخت هر چه تمامتر. (تاریخ بیهقی). میخواستیم که ثمرهء آن از حطام دنیوی هر چه کاملتر بیابد. (کلیله و دمنه). و اثر اصطناع پادشاه بر این کرامت هر چه شایعتر شد و من بنده بدان مسرور و سرخروی گشتم. (کلیله و دمنه). کار نیشابور در عهد ریاست او نظامی هر چه تمامتر گرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی) .
- هر چه نه بدتر؛ آنچه شایستهء گفتن و اظهار کردن و نام بردن نیست. عورات.

هرد.

[هَ] (اِ) در فارسی و عربی از هریدر(1)سنسکریت است به معنی چوب زرد. (حاشیهء برهان چ معین). زردچوبه را گویند و به عربی عروق الصفر خوانند. (برهان).
(1) - haridra.

هرد.

[هَ] (ع مص) نیک پختن گوشت را و مهرا کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دریدن و پاره پاره کردن جامه را. || دست یافتن بر چیزی. || طعن کردن در ناموس کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شکافتن به جهت تباه کردن. (منتهی الارب). شکافتن برای افساد یا اصلاح. (اقرب الموارد). || خواستن چیزی را. || خوب پخته شدن گوشت. || در آشوب و فتنه درافتادن. (منتهی الارب). || زرد کردن جامه را. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) هرج و فتنه: وقعوا فی الهرد. (از اقرب الموارد).

هرد.

[هُ] (ع اِ) زعفران. (منتهی الارب). الکوکم الاصفر. (اقرب الموارد). || گل سرخ. (منتهی الارب). الطین الاحمر. (اقرب الموارد). || بیخ درختی است که بدان رنگ کنند. (منتهی الارب). و رنگ زرد دهد. (از اقرب الموارد).

هرد.

[هِ] (ع اِ) شترمرغ. (منتهی الارب). || (ص) مرد بی وقار و بی اعتبار. (منتهی الارب). الرجل الساقط. (اقرب الموارد).

هرداء.

[هِ] (ع اِ) گیاهی است. هِردی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هردی شود.

هردبة.

[هَ دَ بَ] (ع اِ) نوعی از دویدن گرانبار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هردبة.

[هِ دَبْ بَ] (ع ص) گنده پیر. (منتهی الارب). العجوز. (اقرب الموارد). || مرد بددل کلان شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هردت.

[هِ رُ دُ] (اِخ) رجوع به هرودوت شود.

هردجة.

[هَ دَ جَ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هردری.

[هَ دَ] (ص نسبی) هرجایی. آنکه هردم به دری روی آورد. که هردم به در خانه ای رود :
آن یکی نوری ز هر عیبی بری
وین یکی کوری، گدایی هردری.مولوی.
|| بی پایه. بی اساس. بی ربط : دعوی او سرسری بوده ست و سخن او هردری. (جهانگشای جوینی). رجوع به هرجایی شود.

هردشة.

[هِ دِ شَ] (ع ص) کلانسال از شتر ماده و زن و گوسپند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هردقان.

[] (اِخ) نام یکی از دهات طالقان بوده است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص66).

هردم.

[هَ دَ] (ق مرکب) هر لحظه. هرساعت. هر آن. پیوسته. پشت سر هم. پیاپی. متواتراً. (یادداشت به خط مؤلف) :
چو با او تو پیوستهء خون شوی
از این پایه هردم به افزون شوی.فردوسی.
یا در این غم که مرا هردم هست
همدم خویش کسی داشتمی.خاقانی.
مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم
جرس فریاد میدارد که بربندید محملها.
حافظ.

هردن بیر.

[هَ دَمْ] (ترکی، ص مرکب)مرکب از دو کلمهء هردن به معنی گاهگاه و بیر به معنی یک، یعنی بدون نظم. نه بترتیب نیکو. نه بنظم شایسته. بی رویه. بی معنی. نابجای. چرند. (از یادداشتهای مؤلف). عوام هردمبیل و هردنبیل گویند.

هردنگ.

[هَ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان قیس آباد بخش خوسف شهرستان بیرجند واقع در 51 هزارگزی جنوب خاوری خوسف. جایی است دامنه، معتدل و دارای 141 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غله، بادام، عناب و کار مردم زراعت، مالداری و کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هردو آبرود.

[هَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان لنگای شهرستان شهسوار واقع در 28 هزارگزی جنوب خاروی شهسوار و 7 هزارگزی جنوب شوسهء شهسوار به چالوس. دامنه ای است معتدل و مرطوب و دارای 150 تن سکنه. از کاظم رود مشروب میشود. محصول عمده اش برنج و مرکبات است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هردوت.

[هِ رُ دُ] (اِخ) رجوع به هرودوت شود.

هردوتس.

[هِ رُ دُ تِ] (اِخ) هرودوت. رجوع به هرودوت شود.

هردود.

[هُ] (اِ صوت) فریاد. غریو. خروش.
- هردود کشیدن؛ با خشم و شتاب بسوی کسی رفتن. حمله کردن همراه با فریاد و غریو. (از یادداشتهای مؤلف).

هردورود.

[هَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان علی آباد بخش مرکزی شهرستان شاهی واقع در 3 هزارگزی شمال باختری شاهی. دشتی است معتدل و مرطوب، دارای 275 تن سکنه. از رودخانهء تالار مشروب میشود. محصول عمده اش برنج، غله، باقلا، پنبه، صیفی، ابریشم، کنف و کنجد است. شغل اهالی زراعت است. بنای امامزاده ای به نام زرین نوائی از آثار قدیم در آنجا است و روزهای عید در این محل بازار عمومی دایر میگردد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هردورود.

[هَ دُ] (اِخ) دهی است از دهستان ناتل کنار بخش نور شهرستان آمل واقع در 7 هزارگزی جنوب خاوری سولده. دشتی است معتدل و مرطوب و دارای 90 تن سکنه. از چشمهء کاردگرکلا مشروب میشود. محصول عمده اش برنج است. شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هردویکی.

[هَ دُ یَ / یِ] (اِ مرکب) فنی است در کشتی که یک دست از بالای دوش حریف گذرانیده و به پشت و کمرش رسانیده و دست دوم در میان هر دو رانش درآورده، هر دو دست خود را با هم منضم ساخته به زور بر زمین زنند. (از غیاث) (آنندراج).

هردة.

[هَ رَ دَ] (اِخ) جایی است در بلد ابوبکربن کلاب. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

هردی.

[هِ دا] (ع اِ) زردچوبه. (منتهی الارب). هرداء. (اقرب الموارد). رجوع به هرداء شود.

هردی.

[هُ دی ی] (ع ص نسبی) از هرد، رنگ کرده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). زعفرانی. زردچوبه ای.

هردیة.

[هُ دی یَ] (ع اِ) نی. (منتهی الارب). ازهری آن را حِردی به حاء حطی داند و فقط لیث آن را به هاء هوز ضبط کرده است. (اقرب الموارد). || دستهء نی که بر آن گیاه بردی پیچیده بر پهنای دیوار می بندند. (منتهی الارب).

هرر.

[هَ رَ] (ع مص) بدخوی گردیدن. (منتهی الارب). هَرّ. رجوع به هر شود.

هرر.

[هِ رَ] (ع اِ) جِ هِرَّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرة شود.

هرروزه.

[هَ زَ / زِ] (ص نسبی) مرکب از «هر» + «روز» + «ها» که پساوند نسبت است. (حاشیهء برهان چ معین). پیوسته. (برهان). || (اِ مرکب) ورد و اوراد و آن دعایی یا اسمی باشد که همه روز بخوانند. (برهان).

هررة.

[هِ رَ رَ] (ع اِ) جِ هِرّ. (منتهی الارب).

هرز.

[هَ] (ص) مخفف هرزه که بیهوده باشد. (برهان): علف هرز. گیاه هرز. (یادداشت به خط مؤلف).
ترکیب ها:
- هرز آب.؛ هرز دادن. هرز رفتن. هرز شدن. هرز کردن. رجوع به این مدخل ها شود.
|| (اِ) جایی که آبهای بیفایده در آن جمع شود. (برهان). رجوع به هرز آب و هرز رفتن شود.

هرز.

[هَ] (اِخ) جایی است که قبرهایی از زمان جاهلیت در آن یافت شود. (معجم البلدان). || نیز شبی از شبهای عرب که مربوط بدان مکان است و آن شب وقعهء هذیل است و هلاکت ثمود نیز گویند در همین شب اتفاق افتاد. (معجم البلدان).

هرزآب.

[هَ] (اِ مرکب) آبی که از کشتزار به زمین لم یزرع رود. (یادداشت به خط مؤلف). آبی که از کردهای سیراب شده سرازیر گردد و به زمین های نامزروع روان شود. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزبان.

[هَ] (اِ مرکب) تخته ای که در جلوی جوی و نهر نهاده باشند برای کم و بیش کردن آب و نیز برای بازداشتن از فرودآمدن سنگ و امثال آن. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزبیل.

[هَ] (اِخ) میان منجیل و کلشدر نزدیک رودبار. (یادداشت به خط مؤلف). جایی است در نزدیکی منجیل و نام آن در متون قدیم خرزویل و در تداول کنونی هرزویل و هرزه اول است. رجوع به هرزه ول و خرزویل و نیز رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص4 شود.

هرز دادن.

[هَ دَ] (مص مرکب) هدر دادن. تلف کردن. روان کردن آب به زمین های لم یزرع. (یادداشت به خط مؤلف).

هرز رفتن.

[هَ رَ تَ] (مص مرکب) هدر رفتن. تلف شدن. مقابل هرز دادن. (یادداشت به خط مؤلف). در اراک اگر آب زمین زراعتی بر اثر خراب شدن سد و بند به خارج جریان یابد گویند آب هرز رفت. (از حاشیهء برهان چ معین).

هرز شدن.

[هَ شُ دَ] (مص مرکب) هدر رفتن و روان شدن آب به زمین لم یزرع. (یادداشت به خط مؤلف). || خراب شدن و از کار افتادن پرهء قفل. (یادداشت به خط مؤلف). این معنی در مورد ابزار دیگر نیز به کار رود: هرز شدن کلید، هرز شدن پیچ و سرپیچ چراغ و جز آن.

هرز کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب) خراب کردن و از کار انداختن قفل و جز آن.

هرزگی.

[هَ زَ / زِ] (حامص) کار بد. کار قبیح. تباهکاری. (یادداشت به خط مؤلف). || ناز و کرشمه. فریب و دلربائی :
به دست باد چنین زلف خویش باد مده
که هست پیشهء او هرزگی و غمازی.همام.
|| (اِ) در تداول عام، آلت تناسل و رجولیت، چنانکه گویند: شلوارش پاره و هرزگیش پیدا بود. (از یادداشتهای مؤلف).

هرزنج.

[هَ زَ] (اِخ) دهی است از دهستان سبلوئیهء زرند کرمان که در 33 هزارگزی جنوب باختری زرند و 8 هزارگزی راه رفسنجان به زرند واقع است. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله و حبوبات و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هرزند.

[هَ زَ] (اِخ) دهی است در 99 هزارگزی تبریز میان مرند و رال و در آنجا ایستگاه خط آهن است. (یادداشت به خط مؤلف). مردم آنجا به فارسی سخن گویند. (یادداشت دیگر). رجوع به هرزندات، هرزند جدید و هرزند عتیق و هرزند کهنه شود.

هرزندات.

[هَ زَ] (اِخ) نام یکی از دو دهستان بخش زنوز شهرستان مرند که در شمال بخش واقع و محدود است: از شمال به جلفا، از جنوب به دهستان حومهء زنوز از خاور به دیزمار باختری، از باختر به دهستان یکانات. جایی کوهستانی و ییلاقی است و از رود زنوز و چشمه ها و رودخانه های کوچک دیگر مشروب میشود. محصول عمدهء آنجا غله، حبوبات، سردرختی، و کار مردم زراعت و باغداری است. از یازده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آنها جمعاً 11160 تن است. قراء عمدهء دهستان عبارتند از هرزند جدید، هرزند کهنه و زال. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). دارای 10 قریه و مرکز آن هرزند جدید است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

هرزند جدید.

[هَ زَ دِ جَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرزندات بخش زنوز شهرستان مرند که مرکز این دهستان شمرده میشود و در 25 هزارگزی شمال مرند و 7 هزارگزی خط آهن تبریز به جلفا قرار گرفته است. جایی است معتدل و دارای 1935 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود. محصول عمده اش غله، حبوبات، درخت تبریزی، و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرزند عتیق.

[هَ زَ دِ عَ] (اِخ) رجوع به هرزند کهنه شود.

هرزند کهنه.

[هَ زَ دِ کُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان هرزندات بخش زنوز شهرستان مرند، واقع در 30 هزارگزی شمال مرند و پنج هزارگزی شوسهء مرند به جلفا. جلگه ای معتدل و دارای 1298 تن سکنه است. از چشمه ها مشروب میشود. محصول عمده اش غله و زردآلو و شغل مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). رجوع به هرزندات شود.

هرزندیق.

[هَ زَ] (اِخ) یا هرزنق. دهی است از دهستان مواضعخان شهرستان اهر، واقع در 17 هزارگزی جنوب ورزقان و 16 هزار و پانصدگزی راه شوسهء تبریز به اهر. جایی کوهستانی و معتدل و دارای 234 تن سکنه است. از چشمه ها مشروب میشود و محصول عمده اش غله و کار مردم زراعت و گله داری و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). رجوع به هرزنق شود.

هرزنق.

[هَ زَ] (اِخ) رجوع به هرزندیق شود.

هرزوقی.

[هُ قا] (ع اِ) اسم است حبس و بند را. (منتهی الارب). نام محبس. (اقرب الموارد).

هرزویل.

[هَ زَ] (اِخ) هرزبیل. خرزویل. رجوع به هرزه ول، خرزویل و رجوع به سفرنامهء ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص4 شود.

هرزه.

[هَ زَ / زِ] (ص) بیهوده. (غیاث) (آنندراج). خیره. (صحاح الفرس). یاوه. یافه. (یادداشت به خط مؤلف) :
چو بیچاره گردی و پیچان شوی
ز گفتار هرزه پشیمان شوی.فردوسی.
خندهء هرزه مایهء جهل است
مرد بیهوده خند نااهل است.سنائی.
گرد بازار هرزه میگردی
خر در آن ره طلب که گم کردی.سنائی.
مشنو ترهات او که بیمار
پر گوید هرزه روز بحران.خاقانی.
بیت فرومایهء این منزحف
قافیهء هرزهء آن شایگان.خاقانی.
چند خونهای هرزه خواهی ریخت
زیر این طشت سرنگون بلند.خاقانی.
دریغا هرزه رنج روزگارم
دریغا آن دل امیدوارم.نظامی.
غیر معشوق ار تماشایی بود
عشق نبود هرزه سودایی بود.مولوی.
- برهرزه؛ هرزه. به بیهودگی. بی سبب. بی دلیل. بی جهت : خود را برهرزه مکش و سر خود به باد مده. (تاریخ بلعمی).
خواهی امید گیر و خواهی بیم
هیچ برهرزه نافرید حکیم.سنائی.
- به هرزه؛ برهرزه. به بیهودگی. بیهوده. بی سبب. بی دلیل. بی جهت :
به هرزه ز دل دور کن خشم و کین
جهان را به چشم جوانی ببین.فردوسی.
به هرزه در سر او روزگار کردم و او
فراغت از من و از روزگار من دارد.سعدی.
به هرزه عمر من اندر سر هوای تو شد
جفا ز حد بگذشت ای پسر چه میخواهی.
سعدی.
بر بد و نیک چون نیَم قادر
پس دل از غم به هرزه فرسودم.ابن یمین.
وفا مجوی ز کس ور سخن نمی شنوی
به هرزه طالب سیمرغ و کیمیا می باش.
حافظ.
ای دل به هرزه دانش و عمرت به باد رفت
صد مایه داشتی و نکردی کفایتی.حافظ.
به هرزه بی می و معشوق عمر می گذرد
بطالتم بس، از امروز کار خواهم کرد.حافظ.
ترکیب ها:
- هرزه اندیش.؛ هرزه بیان. هرزه پا. هرزه چانگی. هرزه چانه. هرزه چشم. هرزه خای. هرزه خرج. هرزه خند. هرزه خوار. هرزه درای. هرزه درایی. هرزه دراییدن. هرزه دزد. هرزه دست. هرزه دو. هرزه دهن. هرزه رو. هرزه زبان. هرزه شدن. هرزه کار. هرزه گرد. هرزه گردی. هرزه گو. هرزه گویی. هرزه لا. هرزه لای. هرزه لایی. هرزه لاییدن. هرزه مرس. رجوع به این مدخل ها شود.
|| (ق) بیهوده. به بیهودگی. بی جهت. بی دلیل. بی سبب :
بدو گفت ای مایهء جنگ و سور
چه تازی بر این دشت هرزه ستور.
فردوسی.
|| (اِ) بیهودگی. هرزگی :
ز عالی همتی گردن برافراز
طناب هرزه از گردن بینداز.نظامی.
رجوع به هرزگی شود. || هذیان. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه اندیش.

[هَ زَ / زِ اَ] (نف مرکب)بداندیش. غلط اندیش. آنکه رای و اندیشهء درست ندارد :
بدین شکرانه داد آن هرزه اندیش
دو پانصد بختهء فربی به درویش.
نزاری قهستانی.

هرزه بیان.

[هَ زَ / زِ بَ] (ص مرکب) آن که سخنان ناپسند بر زبان راند و بدین کار خو گرفته باشد. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه بیل.

[هَ زَ] (اِخ) هرزبیل. هرزویل. خرزویل. نام محلی است در نزدیکی منجیل. رجوع به خرزویل و هرزه ول شود.

هرزه پا.

[هَ زَ / زِ] (ص مرکب) آن که به هر جای شایسته و ناشایسته رود. آنکه خوانده و ناخوانده به سرای دیگران رود. (یادداشت به خط مؤلف.) || آن که پای در هر کفش کند و پای افزار دیگران را پوشد. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه چانگی.

[هَ زَ / زِ نَ / نِ] (حامص مرکب) پرحرفی و یاوه گویی. (ناظم الاطباء). پرچانگی. ور زدن. پر گفتن. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه چانه.

[هَ زَ / زِ نَ / نِ] (ص مرکب)پرحرف. یاوه گو. بیهوده گو. (ناظم الاطباء).

هرزه چشم.

[هَ زَ / زِ چَ / چِ] (ص مرکب)آنکه به ادب ننگرد. (یادداشت به خط مؤلف). || آنکه چشم به زن نامحرم دارد. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه خای.

[هَ زَ / زِ] (نف مرکب)یاوه گوی و بی صرفه گوی. (آنندراج).

هرزه خرج.

[هَ زَ / زِ خَ] (ص مرکب)مسرف که خرج بیجا و بی صرفه کند. تلف خرج. (آنندراج).

هرزه خند.

[هَ زَ / زِ خَ] (نف مرکب) آن که بیهوده بخندد. (یادداشت به خط مؤلف). آنکه بی سبب و جهت خنده می کند. (ناظم الاطباء).

هرزه خوار.

[هَ زَ / زِ خوا / خا] (نف مرکب) پرخور. بدخوراک. کسی که بدون رعایت تناسب و نظم غذا میخورد :
چون تنور از نار نخوت هرزه خوار و تیزدم
چون فطیر از روی فطرت بدگوار و جانگزای.
خاقانی.

هرزه خور.

[هَ زَ / زِ خوَرْ / خُرْ] (نف مرکب) هرزه خوار. رجوع به هرزه خوار شود.

هرزه درای.

[هَ زَ / زِ دَ] (نف مرکب)مرکب از هرزه + درای که مخفف دراینده است. (حاشیهء برهان چ معین). کنایت از پوچ گوی و هرزه گوی و یاوه گوی باشد. (برهان). پرگوی و یاوه گوی. (ناظم الاطباء) :
در کاروان ما جرس قال و قیل نیست
راه سخن به هرزه درایان نمیدهیم.
صائب تبریزی.

هرزه درایی.

[هَ زَ / زِ دَ] (حامص مرکب)هرزه لایی. ژاژخایی. هرزه خایی. یاوه گویی. یاوه سرایی. (یادداشت به خط مؤلف). پرحرفی و یاوه گویی. (ناظم الاطباء).

هرزه دراییدن.

[هَ زَ / زِ دَ دَ] (مص مرکب) هرزه گفتن. بیهوده گویی کردن. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه دزد.

[هَ زَ / زِ دُ] (نف مرکب) آنکه مرتکب دزدی کوچک میشود و چیزهایی میدزدد که نه به کار خودش می آید و نه به کار دیگری. (ناظم الاطباء) (از برهان). آفتابه دزد در تداول عام.

هرزه دست.

[هَ زَ / زِ دَ] (ص مرکب) آنکه بی سبب دیگری را زند با دست. (یادداشت به خط مؤلف). || آنکه به هر چیز دست ساید. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه دو.

[هَ زَ / زِ دَ / دُو] (نف مرکب)آنکه بیهوده راه میپیماید. || آنکه کارهای بی نتیجه و بی هدف انجام میدهد.

هرزه دهن.

[هَ زَ / زِ دَ هَ] (ص مرکب)آنکه سخن خود را نسنجیده گوید و سخنان بیهوده و یاوه از دهانش برآید. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه رو.

[هَ زَ / زِ رَ / رُ] (نف مرکب)دیری کننده. (ناظم الاطباء). || آنکه بدون اراده و بدون کار به هرجا آمد و شد می کند و سخن چینی و هرزه درایی مینماید. (ناظم الاطباء).

هرزه زبان.

[هَ زَ / زِ زَ] (ص مرکب)هرزه دهن. آنکه سخنان یاوه و بیهوده گوید. رجوع به هرزه دهن شود.

هرزه شدن.

[هَ زَ / زِ شُ دَ] (مص مرکب)هرز شدن. سوده و غیر قابل استعمال شدن چنانکه قفل و کلید و جز آن. (یادداشت به خط مؤلف). || فاسد شدن و بد شدن آدمی در اخلاق و رفتار و گفتار. رجوع به هرزه شود.

هرزه کار.

[هَ زَ / زِ] (ص مرکب) کسی که کارهای بی فایده و بیهوده می کند. (ناظم الاطباء) :
به شعر گردد جاوید نام مردم نیک
به شعر در بنکوهند هرزه کاران را.
(یادداشت به خط مؤلف از المعجم شمس قیس رازی).

هرزه گرد.

[هَ زَ / زِ گَ] (نف مرکب)هرجایی. (یادداشت به خط مؤلف). کسی که در همه جا آمد و شد می کند و سخن چینی می نماید. (ناظم الاطباء) :
خواجه غلامی خرید دیگر تازه
سست هل و هرزه گرد و لتره ملازه.
منجیک ترمذی.
هرزه گرد بی نماز هوس باز که روزها به شب آرد در بند شهوت. (گلستان).
تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او
زین سفر دراز خود عزم وطن نمی کند.
حافظ.
دلا مباش چنین هرزه گرد و هرجایی
که هیچ کار ز پیشت بدین هنر نرود.حافظ.
|| آواره. (ناظم الاطباء). رجوع به هرزه رو و هرزه دو شود. || (اِ مرکب) در تداول مردم سلطان آباد اراک نام چرخ سادهء پایه داری است که کلاف نخ را به گرد آن افکنند و با استفاده از گردش آن باز کنند.

هرزه گردی.

[هَ زَ / زِ گَ] (حامص مرکب)بیهوده گردی. بی سبب و بی هدف و اراده راه پیمودن :
بخیهء کفشم اگر دندان نما شد عیب نیست
خنده آرد کفش من بر هرزه گردیهای من.
صائب.

هرزه گو.

[هَ زَ / زِ] (نف مرکب) یاوه گوی. (ناظم الاطباء) :
نوای بلبلت ای گل کجا پسند افتد
که گوش هوش به مرغان هرزه گو داری.
حافظ.
رجوع به هرزه خای و هرزه درای شود. || دیوانه. (ناظم الاطباء).

هرزه گویی.

[هَ زَ / زِ] (حامص مرکب)پرگویی و یاوه گویی. (ناظم الاطباء). رجوع به هرزه درایی شود.

هرزه لا.

[هَ زَ / زِ] (نف مرکب) هرزه لای. هرزه درای. هرزه خای. هرزه گو. یاوه گوی :
غورک بی مغز را صفرا بشورید و بگفت
ای مموه باژگونه یافه گوی هرزه لا.سنائی.
گر ترا طعنی کند ز ایشان مگیر از بهر آنک
مردم بیمار باشد یافه گوی و هرزه لا.سنایی.
مسیحم که گاه از یهودی هراسم
گه از راهب هرزه لا میگریزم.خاقانی.
رجوع به هرزه لای شود.

هرزه لای.

[هَ زَ / زِ] (نف مرکب) آنکه بیهوده سخن می گوید و پوچ میگوید. (ناظم الاطباء) :
ز درد روبه عشقش چو شیر می نالم
اگر چه همچو سگم هرزه لای میداند.
سعدی.
رجوع به هرزه لا شود.

هرزه لایی.

[هَ زَ / زِ] (حامص مرکب)هرزه درایی. هرزه گویی. یاوه گویی. لک درآیی. بیهوده گویی. ژاژخایی. (یادداشت به خط مؤلف).

هرزه لاییدن.

[هَ زَ / زِ دَ] (مص مرکب)بیهوده گفتن. (حاشیهء برهان چ معین، ذیل هرزه لای). هرزه دراییدن. لک درایی کردن. یاوه گفتن. چرند گفتن. بیهوده گفتن. هذیان گفتن. رجوع به هرزه شود.

هرزه مرس.

[هَ زَ / زِ مَ رَ] (ص مرکب)سگ هرزه گرد که بیهوده گردش میکند. (ناظم الاطباء). سگ ولگرد و قلاده بریده. در این ترکیب مرس ریسمانی است که به گردن اندازند :
آرزو چند به هر سوی کشاند ما را
این سگ هرزه مرس چند دواند ما را.
صائب.

هرزه ورز.

[هَ زِ وَ] (اِخ) دهی است از دهستان خانمرود بخش هریس شهرستان اهر واقع در 6000گزی جنوب خاوری هریس و 29500گزی راه شوسهء تبریز به اهر. جلگه ای است معتدل و دارای 178 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود و محصول عمده اش غله، حبوبات، سردرختی و شغل مردم زراعت، گله داری و فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرزه ول.

[هَ زَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان رحمت آباد بخش رودبار شهرستان رشت، واقع در 9 هزارگزی خاور رودبار و 3 هزارگزی منجیل. جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 337 تن سکنه. از رود هرزه ول مشروب میشود. محصول عمده اش لبنیات و صیفی است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2). هرزویل. هرزبیل. خرزویل. این ده از دهات بسیار کهن این ناحیه است و ناصرخسرو در سفرنامهء خود مینویسد که از این نقطه عبور کرده است. و اکنون فرانسویانی که مأمور ساختمان سد سفیدرود بوده اند در کنار این ده کوی بسیار زیبایی بر دامنهء کوه ساخته اند.

هرزید.

[هَ] (اِ) امداد و مدد. (برهان). برساختهء دساتیر است. رجوع به فرهنگ دساتیر ص274 شود.

هرژفدک.

[هَ فَ دَ] (اِ) بیدستر. || نام یک قسم گیاهی. (ناظم الاطباء).

هرس.

[هَ] (اِ) چوب پوشش خانه. (برهان) :مسجد را بقدر بیست هرس افزون کرد. (فردوس المرشدیه). بقدر آنکه به هفت هرس پوشیده شد. (فردوس المرشدیه).

هرس.

[هِ] (اِ) اولْ شیری که از پستان زن پس از زاییدن سیلان می یابد. (ناظم الاطباء).

هرس.

[هَ رَ] (اِ) بریدن شاخه های زیادی درخت. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هرس کردن شود.

هرس.

[هَ] (ع مص) سخت خوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت خوار شدن. (منتهی الارب). || خرد کردن و هریسه کردن چیزی را. (اقرب الموارد). || (اِ) گربه. (منتهی الارب). سنور. (اقرب الموارد).

هرس.

[هَ رَ] (ع مص) سخت خوار گردیدن. (منتهی الارب). شدید خوردن و پنهان خوردن. (اقرب الموارد).

هرس.

[هَ رِ] (ع ص) شیر استواراندام بسیارخوار. || جامهء کهنه. || مکان هرس؛ جایی که هراس رویاند. (اقرب الموارد).

هرسبان.

[هَ] (اِخ) هرسی. نام یکی از دهات کلارستاق تنکابن بوده است. (از مازندران و استرآباد رابینو ص145 ترجمهء فارسی).

هرسبان.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان بافت بخش هوراند شهرستان اهر، واقع در 19 هزارگزی شمال خاوری هوراند و 41 هزارگزی راه شوسهء اهر به کلیبر. جایی کوهستانی. معتدل و دارای 135 تن سکنه است. محصول عمده اش غلات، برنج، پنبه، سردرختی و کار مردم زراعت و گله داری و فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرستان.

[هُ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان ماربین اصفهان که در 3 هزارگزی باختر سده و در کنار راه شوسه قرار دارد. جایی است جلگه و معتدل و دارای 1431 تن سکنه. از زاینده رود مشروب میشود و محصول عمده اش غله، پنبه، صیفی، میوه، تنباکو و کار مردم زراعت است. زنان کرباس بافی می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرستانه.

[هُ رِ نَ] (اِخ) دهی است از بخش خوانسار شهرستان گلپایگان واقع در 8 هزارگزی شمال خوانسار و یکهزارگزی باختر راه شوسهء خوانسار به گلپایگان. جایی است کوهستانی، معتدل و دارای 563 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله، تریاک، تنباکو و لبنیات، و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هرستانه.

[هُ رِ نَ] (اِخ) دهی است از دهستان جاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد واقع در 30 هزارگزی شمال خاوری الیگودرز و 22 هزارگزی شمال راه شوسهء الیگودرز به گلپایگان جایی است کوهستانی معتدل و دارای 255 تن سکنه. از چشمه و قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غله و لبنیات. و شغل مردم زراعت و گله داری است. شامل دو قسمت است که به هرستانهء بالا و پائین معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هرس کردن.

[هَ رَ کَ دَ] (مص مرکب)فرخو کردن. شاخه های زاید درخت را بریدن. بریدن شاخه های رز را تا بار بیشتر دهد. تقضیب. (از یادداشتهای مؤلف).

هرسم.

[هَ رَ سَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان اسلام آباد غرب (شاه آباد) است. این دهستان در خاور و جنوب خاوری اسلام آباد واقع است. منطقه ای است کوهستانی و سردسیر. آب قراء آن قسمتی از رودخانهء محلی و قسمتی از چشمه ها و قنوات تأمین میشود. حدود دهستان به شرح زیر است: از شمال به دهستان ماهیدشت، از باختر به بخش مرکزی شاه آباد، از جنوب به بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام، از خاور به دهستانهای هیلان و جلالوند. این دهستان از 33 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده جمعیت آن در حدود 10800 نفر و قراء مهم آن به شرح زیر است: کندهر، هرسم مرکزی دهستان، باریک نظام و توه سرخک. محصول عمدهء این دهستان غلات، چغندرقند، حبوبات، و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرسم.

[هَ رَ سَ] (اِخ) ده مرکزی دهستان هرسم بخش مرکزی شهرستان شاه آباد واقع در جنوب خاوری شاه آباد و 6 هزارگزی خاور باریکه نظام. دشتی است سردسیر و در حدود 1000 تن سکنه دارد. از چشمهء معروف سراب هرسم مشروب میشود. محصول عمده اش گندم، جو، چغندرقند، توتون، ذرت، صیفی و مختصری میوه است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرسنگ.

[هَ سَ] (اِخ) یکی از بلوکات لاریجان در جنوب رودخانهء لار. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص66 و 67). رجوع به خرسنگ شود.

هرسویه پادشاهان.

[هَ یِ دِ] (اِ مرکب)به معنی ملوک الطوایف و از مجعولات دساتیر است. (یادداشت به خط مؤلف). آن سلسله از نژاد پادشاهان را گویند که پس از مرگ اسکندر مقدونیایی در ایران طلوع کردند. (ناظم الاطباء).

هرسة.

[هَ رِ سَ] (ع ص) پرهراس و هراس نام درختی است: ارض هرسة؛ زمین درخت هراسناک. (منتهی الارب). زمینی که هراس رویاند. (اقرب الموارد).

هرسه دختر.

[هَ سِ دُ تَ] (اِخ) آن سه ستاره را گویند که متصل است به یک پایهء بنات نعش. (برهان).

هرسه مال.

[هَ سِ] (اِخ) جایی بوده است در سه فرسخی آمل. (از مازندران و استرآباد رابینو ترجمهء فارسی ص160).

هرسه نوع.

[هَ سِ نَ / نُو] (اِ مرکب) موالید ثلاثه که جماد و نبات و حیوان باشد. (برهان).

هرسی.

[هَ] (اِخ) یکی از دهات کلارستاق تنکابن. رجوع به هرسبان شود.

هرسیر.

[هَ] (اِخ) قریه ای است بین ری و قزوین و به مدینهء ابن جابر معروف است. (معجم البلدان).

هرسیشک.

[هُ شَ] (اِخ) دهی است از دهستان شهاباد بخش حومهء شهرستان بیرجند، واقع در 12 هزارگزی جنوب خاوری بیرجند. جایی دامنه و معتدل است. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غله و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هرسین.

[هَ] (اِخ) یکی از بخشهای شهرستان کرمانشاهان است. این بخش در خاور شهرستان واقع شده حدود مشخصات آن به شرح زیر است: از طرف شمال به بخش صحنه، از طرف خاور به شهرستانهای نهاوند و خرم آباد، از جنوب به شهرستان خرم آباد و از باختر همه جا امتداد رودخانهء گاماسیاب. هوای بخش مانند سایر بخش های مجاور سردسیر است. آب قراء آن از چشمه ها و زه آب رودخانه های محلی و قنوات کوچک تأمین میشود. محصول عمده اش غلات، حبوبات آبی و دیمی، لبنیات و سایر محصولات دامی، میوه جات، الوار و کتیرا است. ارتفاعات آن عبارت است از: کوههای شیرز (شاه رزم) و کوه گون بان در شمال، کوه گل زرد در خاور، کوه سیاه کمر کوه امامزاده و کوه خاوری چمن اسماعیل از جنوب این بخش را محصور نموده است. ارتفاع قصبهء هرسین از سطح دریا 1582 متر است. گودترین آبادی این بخش قریهء گروه بان 1241 متر از سطح اقیانوس مرتفعتر است مهمترین رودخانهء این بخش همان رودخانهء هرسین بوده پس از مشروب نمودن قصبه و گرداندن چندین آسیاب وارد دهکده های بخش میگردد. این بخش تابع فرمانداری کرمانشاه است و از 56 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده. جمعیت آن در حدود 185000 نفر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5). قلعه ای است و قصبه ای در پای آن. هوای معتدل دارد و آبهای روان. (نزهة القلوب). از بلوکات کرمانشاهان است. حد شمالی آن صحنه، حد شرقی نهاوند، حد جنوبی لرستان و غربی کرمانشاه است. از چشمه ای که قریب پانزده سنگ آب دارد مشروب میشود. (از جغرافیای اقتصادی کیهان). در حفاریهای این ناحیه مقداری آثار تاریخی گرانبها از دورهء حکومت مقدونی ها در ایران به دست آمده است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص1908 و 1909 شود.

هرسین.

[هَ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش هرسین شهرستان کرمانشاه واقع در 54 هزارگزی خاور کرمانشاهان و کنار شوسهء کرمانشاه به خرم آباد است. مختصات جغرافیایی آن به شرح زیر است: طول آن 47 درجه و 35 دقیقه، عرض 34 درجه و 16 دقیقه. ارتفاع آن از سطح اقیانوس 1582 متر است بنابراین 172 متر از کرمانشاه مرتفعتر است. جمعیت قصبه در حدود 7500 تن است. شغل اهالی زارعت و صنایع دستی زنان بافتن گلیم، جاجیم و کلاش است. گلیم و کلاش هرسین به خوبی مشهور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرسین.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان ژاورود بخش رزاب شهرستان سنندج، واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری رزاب و 9 هزارگزی جنوب خاوری دوآب. جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 150 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود محصول عمده اش غلات، لبنیات، پنبه، انگور، گردو و امرود است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرش.

[هَ] (ع مص) سخت گردیدن روزگار. (اقرب الموارد).

هرش.

[هَ رَ] (ع مص) بدخوی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرش.

[هَ رِ] (ع ص) گول. || زشت خوی. (منتهی الارب).

هرشبة.

[هِ شَبْ بَ] (ع ص) گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب). عجوز مسنة. هرشفة. (اقرب الموارد).

هرشف.

[هِ شَف ف] (ع ص) کبیر مهزول از مردان. || بسیار نوشنده. || زن بسیار پیر. (اقرب الموارد). رجوع به هرشبة و هرشفة شود.

هرشفة.

[هَ شَ فَ] (ع مص) اندک اندک آب آشامیدن. (منتهی الارب). || خشک گردیدن. (اقرب الموارد).

هرشفة.

[هِ شَفْ فَ] (ع ص) گنده پیر کلان سال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هرشبة. رجوع به هرشبة شود. || (اِ) لتّه پاره ای که بدان آب باران بردارند از زمین و در دلو فشارند به خشک سال. || لیقهء دوات که خشک گردد. || دلو کهنه. (منتهی الارب).

هرشفه.

[] (اِ) اسفنج. (فهرست مخزن الادویه). اسفنج. رغوة الحاجین. ابر مرده. سفنج. (یادداشت به خط مؤلف).

هرشل.

[هِ شِ] (اِخ)(1) ویلیام. متولد 1738 و متوفی به سال 1822 م. ستاره شناس نامدار انگلیسی، از مردم هانور آلمان است. به سال 1757 به انگلستان رفت و پس از تحصیلات و مطالعات خود به عنوان دانشمندی انگلیسی شناخته شد. در ژانویهء سال 1787 م. موفق شد دو قمر در گرد سیارهء اورانوس کشف کند. اقمار دیگری را نیز در منظومهء شمسی کشف کرده است. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر به اختصار).
(1) - Herschel, Sir William.

هرشم.

[هِ شَم م] (ع ص، اِ) سنگ نرم. (منتهی الارب). سنگ نرم و سنگ سخت. از اضداد است. (اقرب الموارد). || کوه نرم. (منتهی الارب). کوه نرم و در اللسان آمده است که هرشم جبل رقیق پرآب است. (از اقرب الموارد).

هرشمة.

[هِ شَمْ مَ] (ع ص) گوسپند بسیارشیر. (منتهی الارب). الغزیرة من الغنم. (اقرب الموارد). || زمین درشت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرشن.

[هِ شِ] (ع ص) فراخ کنج دهان. (منتهی الارب). ج، هراشن. ابن درید گوید: صحت آن را نمیدانم. (از اقرب الموارد).

هرشه.

[هَ شَ / شِ] (اِ) عشقه را گویند و آن گیاهی است که بر درخت پیچد و آن را به عربی حبل المساکین گویند. (برهان). لبلاب را گویند. (جهانگیری).

هرشی.

[هَ شا] (اِخ) کریوه ای است در راه مکه در نزدیکی حجفه. از دریا پیداست. (معجم البلدان) (منتهی الارب).

هرشی.

[هَ شا] (اِخ) وادیی است در راه مکه. (منتهی الارب). زمین فرازی است که نباتات بسیار در آن روید و در راه شام به مدینه و به مکه قرار دارد. زمین مسطح است. (معجم البلدان).

هرشی.

[هَ شی ی] (ص نسبی) منسوب به هرش که نام جد خاندانی است. (از انساب سمعانی). شاید هم منسوب به ناحیت هرشی [ هَ شا ] باشد.

هرشیر.

[هَ] (اِخ) نام قریه ای بوده است در میان ری و قزوین. (آنندراج) (انجمن آرا) (از معجم البلدان).

هرص.

[هَ رَ] (ع اِ) کرم. || گرخشک بدن. || (مص) مبتلا گردیدن به گرخشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هرض.

[هَ رَ] (ع اِ) گرخشک که بر اندام برآید از حرارت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرص شود.

هرض.

[هَ] (ع مص) دریدن جامه را. (منتهی الارب). مزق الثوب. (از اقرب الموارد).

هرضیف.

[هِ] (اِخ) از اعلام است. (منتهی الارب).

هرط.

[هِ / هَ] (ع اِ) گوشت لاغر شبیه آب بینی خشک. (منتهی الارب). گوشت لاغر ماننده به مخاط که به کار نیاید از لاغری. (اقرب الموارد).

هرط.

[هِ رَ] (ع ص، اِ) جِ هرطة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرطة شود.

هرط.

[هِ] (ع ص) شتر مادهء کلانسال. ج، اهراط، هروط. (منتهی الارب). ج، هراط. (اقرب الموارد). || مرد مالدار. (منتهی الارب). || میش کلانسال لاغر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرط.

[هَ] (ع مص) طعن کردن و دریدن ناموس کسی را. (منتهی الارب). تعرض کردن برادر خود را یا در ناموس برادر خود. (اقرب الموارد). || بدگفتن. (منتهی الارب). خلط در کلام. (اقرب الموارد). || سخن نااستوار و ردی گفتن. (منتهی الارب). تنقص. (اقرب الموارد).

هرطال.

[هِ] (ع ص) درازقامت. (منتهی الارب).

هرطقة.

[هَ طَ قَ] (ع اِمص) کفر. الحاد. ضد مذهب. (دزی ج2 ص754).

هرطمان.

[هَ طَ / هُ طُ] (معرب، اِ) دانه ای است که در میان گندم و جو میروید و آن را قرطمان هم میگویند به ضم قاف. (برهان). دانه ای است متوسط میان جو و گندم، نافع جهت اسهال و سرفه. (منتهی الارب). دانه ای است شبیه به خلر و بعضی گویند خلر است... و نباتش مانند گندم و ثمرش در غلاف به دو نصف و گویند معرب آن قرطمان است. (از حاشیهء برهان چ معین از تحفهء حکیم مؤمن و مخزن الادویه). رجوع به قرطمان شود.

هرطة.

[هِ طَ] (ع ص) میش سالخورد لاغر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن گول بددل. ج، هِرطَ. (منتهی الارب). گول ترسوی ضعیف. (اقرب الموارد).

هرطه کلا.

[هِ طِ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان قشلاق کلارستاق شهرستان چالوس، واقع در 10 هزارگزی باختر چالوس و 4 هزارگزی جنوب شوسهء چالوس به شهسوار. دشتی است معتدل و مرطوب و دارای 400 تن سکنه. از رودخانهء سردآب مشروب میشود. محصول عمده اش برنج و لبنیات و مختصری چای و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هرع.

[هَ] (ع مص) سخت راندن. || سرعت کردن. (منتهی الارب).

هرع.

[هَ رَ] (ع مص) روان گشتن خون. (منتهی الارب). تند روان گشتن خون. (اقرب الموارد). || شتابان و مضطربانه رفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تندگریه و تندرو بودن مرد. (اقرب الموارد).

هرعة.

[هَ رَ عَ / هَ عَ] (ع اِ) شپش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرعة.

[هَ رَ عَ] (ع اِ) کرمکی است. (آنندراج). دویبة. (اقرب الموارد).

هرف.

[هَ] (ع مص) فزونی و درازنفسی نمودن در مدح و ثنا بشگفت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). غلو. (یادداشت به خط مؤلف). || ستودن بی دانست و خبر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستایش چیزی از شگفتی بدان. (اقرب الموارد). || زود رساندن نخله بر خود را. (منتهی الارب). در اقرب الموارد به این معنی تهریف آمده است. رجوع بدان شود.

هرفته.

[هُ رَ تِ] (اِخ) دهی است از بخش مهریز شهرستان یزد، واقع در 18 هزارگزی شمال خاوری مهریز و 7500 گزی خاور راه یزد به انار. جلگه ای معتدل و دارای 448 تن سکنه است. از قنات مشوب می شود و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرفولیون.

[هَ] (معرب، اِ) نوعی از نعناع باشد که آن را سیسنبر میگویند و نمام الملک همان است. بوی آن شپش را میکشد. (برهان). نمام است. (فهرست مخزن الادویه). سوسنبر. (اشتینگاس).

هرفی.

[هَ فی ی] (ص نسبی) منسوب به هرفه که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

هرق.

[هَ] (ع مص) ریختن آب را. (اقرب الموارد).

هرق.

[هِ] (ع اِ) جامهء کهنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرق.

[هِ رِ] (اِخ) دهی است از دهستان سراجو از بخش مرکزی شهرستان مراغه که در 12 هزارگزی خاور مراغه و 3500گزی شمال راه مراغه به قره آغاج واقع شده و جایی معتدل و دارای 649 تن سکنه است. آب آن از چشمه ها تأمین میشود. محصول عمده اش غله، کرچک، بادام، کشمش، توتون و کار مردم زراعت و کرباس بافی و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرقل.

[هِ قِ] (ع اِ) منخل. (اقرب الموارد).

هرقل.

[هِ قِ / هِ قَ] (اِخ) شهری است به روم. (منتهی الارب). رجوع به هراکله شود.

هرقل.

[هَ رَ / هِ قَ] (اِخ) نام دیری و معبدی بوده است در قدیم. (برهان).

هرقل.

[هِ قِ / هِ قَ] (اِخ) نام یکی از سلاطین روم است و چنانکه سلاطین روم را در این زمان قیصر میگویند در قدیم هرقل می گفتند و این لغت رومی است. (برهان). هراکلیوس اول امپراطور روم شرقی متولد در حدود 575 م. وی جانشین فکاس امپراطور گردید و با خسروپرویز شاهنشاه ساسانی جنگ کرد. (از حاشیهء برهان چ معین) :
قیصر بر درگه تو سوزد ناقوس
هرقل در خدمت تو دَرَّدْ زنار.فرخی.
بنات نعش کرد آهنگ بالا
به کردار کمر شمشیر هرقل.منوچهری.
بهرام کاسقفی است به زنار هرقلی در
گفت از ظلال تیغش بِهْ مغفری ندارم.
خاقانی.
هرقلم مهر نبی ورزم و دشمن دارم
تاج و تختی که مسلمان شدنم نگذارند.
خاقانی.
رجوع به هراکلیوس شود.

هرقل.

[هِ قِ / هِ قَ] (اِخ) هرقل دوم. پسر هرقل اول امپراطور روم شرقی است که پس از پدر سه ماه و نیم سلطنت کرده. (از حاشیهء برهان چ معین).

هرقل.

[هِ قِ] (اِخ) یکی از حکما که در صنعت کیمیا بحث کرده و گویند به عمل اکسیر تام رسیده است. (ابن ندیم).

هرقلس.

[هِ رَ لِ] (اِخ) هرقل. هرکل. هراکلیوس. نام امپراطور روم در متن نزهة القلوب و حلل السندسیه بدین صورت نوشته شده است.

هرقل نجار.

[هِ قِ لِ نَجْ جا] (اِخ) او راست کتاب الدوائر و الدوالیب. (ابن الندیم). ظاهراً از علمای حیل بوده است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرقلوس.

[هَ قَ] (معرب، اِ) در زبان یونانی اراکلئیوس(1) به معنی جاورس و حشیشة الورد بوده است. (از حاشیهء برهان چ معین). به لغت یونانی نوعی از کاسنی صحرایی باشد که آن را هرقلوه نیز گویند. (برهان). نوعی از هندبای بری است و نزد بعضی ابوخلسا و نزد بعضی قرصعنة. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به دزی ج2 ص755 شود.
(1) - Erakleios.

هرقلوه.

[هَ قَ] (معرب، اِ) هرقلوس. (برهان) (فهرست مخزن الادویه). رجوع به هرقلوس شود.

هرقله.

[هَ قَ لَ] (اِخ) شهری است به روم. (منتهی الارب). رجوع به هراکله شود.

هرقمة.

[هَ قَ مَ] (ع اِ) روده و امعاء و احشاء حیوان. (دزی ج2 ص755).

هرک.

[هَ] (ضمیر مبهم مرکب) هرکس. هرکه :
ستم دیده هرک آمدی دادخواه
بد و نیک برداشتندی به شاه.اسدی.
هرکت. هرکش. هرکو. رجوع به ترکیبها شود.

هرک.

[هِ رِ] (اِخ) قریه ای است در فاصلهء نیم فرسنگی میان جنوب و مغرب ابرقوه. (فارسنامهء ناصری).

هرکاره.

[هَ رَ / رِ] (اِ مرکب) در خراسان دیگ سنگی را گویند. (حاشیهء برهان چ معین). دیگی را گویند که از سنگ ساخته باشند و در آن آش و طعام پزند و بعضی دیگ آهنی را گویند که در آن حلوا پزند. (برهان) :
به هرکاره چون شیربا پخته شد
زن و مرد از آن کار پردخته شد.فردوسی.
کنون تا بدوشم من از گاو شیر
تو این کار هرکاره آسان مگیر.فردوسی.
بیامد زن از خانه با شوی گفت
که هرکاره و آتش آر از نهفت.فردوسی.
|| آلتی باشد حلواپزان را و بعضی گفته اند تیر حلواپزی است. (برهان). || (ص نسبی) شخصی را نیز گفته اند که به هر کاری برسد. (برهان). || جاسوس. (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام) :
دل عاشق خبر از حالت معشوق دهد
کشور عشق به هرکاره نباشد محتاج.
خالص اصفهانی (از فرهنگ نظام).

هرکام.

[هَ] (اِخ) ناحیه ای است از نواحی طارم بین قزوین و بلاد دیلم. (معجم البلدان).

هرکان.

[] (اِخ) از طسوج جبل. (تاریخ قم ص218).

هرکان.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء مشکان بخش نی ریز شهرستان فسا، واقع در 20 هزارگزی جنوب خاوری نی ریز. جایی است کوهستانی و معتدل و دارای 80 تن سکنه. از قنات و چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات است. شغل اهالی زراعت و قالی بافی است. مزرعهء چنار و ده مسی جزو این قریه میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هرکت.

[هَ کِ] (ضمیر مبهم مرکب + ضمیر متصل) هرکه ترا. هرکه ات. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هرک و هرکه شود.

هرکس.

[هَ کِ] (ع، اِ) نوعی کفش دهقانی از پوست کلفت. (دزی ج2 ص755).

هرکل.

[هِ رَ] (یونانی، ص) ضخیم از هر چیز. (الجماهر ابوریحان ص143).

هرکل.

[هِ رَ] (اِخ) رجوع به هراکلس و هرکول شود.

هرکل.

[] (اِخ) تیره ای از طایفه های ایل چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی مسعود کیهان ص76).

هرکل.

[هِ کَ ل ل] (ع اِ) نوعی رفتار. (اقرب الموارد).

هرکلة.

[هُ رَ کِ لَ / هَ کَ لَ] (ع ص) دختر شگرف اندام نیکوخلقت خوشرفتار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هرکن پرکن.

[هُ کُ پُ کُ] (ص مرکب)در تداول عام به معنی بسیار ارزان قیمت است چنانکه گویند در خانهء عیالواری چیزهای هرکن پرکن لازم است یعنی طعامی که حجمش بسیار و گوشت و دیگ افزار آن اندک باشد. (از یادداشت های مؤلف).

هرکند.

[هَ کَ] (اِخ) دریایی است در اقصی بلاد هندوستان میان چین و هند و جزیرهء سراندیب در آن است. (از معجم البلدان).

هرکند.

[] (اِخ) شهری است بزرگ به هندوستان و از پادشاهی دهم است بر کران دریا. (حدود العالم).

هرکو.

[هَ] (ضمیر مبهم مرکب) هر که او. هرکس که او. (یادداشت به خط مؤلف) :
هرکو نکند به صورتت میل
در صورت آدمی دواب است.سعدی.
در ازل هرکو بفیض دولت ارزانی بود
تا ابد جام مرادش همدم جانی بود.حافظ.
هرکو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید
در رهگذار باد نگهبان لاله بود.
حافظ.

هرکول.

[هِ] (اِخ) نام رومی هراکلس قهرمان افسانه های ادبیات یونان و رم. رجوع به هراکلس شود.

هرکولانوم.

[هِ] (اِخ)(1) شهری قدیم است در ناحیت کامپانیه در کشور ایتالیا که در نزدیکی ناپل و بر دامنهء کوه آتشفشان وزو قرار داشته است و اخیراً در حفاریهای باستان شناسان آثار عتیق گرانبها از زیر آوارهای آن به دست آمده که نمایندهء تمدن رم کهن است . (از ایران باستان پیرنیا).
(1) - Herculanum.

هرکولس.

[هِ] (اِخ) پسر ژوپیتر و در یونان قدیم رب النوع شجاعت و قوت بود. (فوستل دوکولانژ). رجوع به هراکلس و هرکول شود.

هرکولة.

[هِ کَ لَ] (ع ص) دختر شگرف اندام نیکوخلقت خوشرفتار بزرگ سرین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || دختر چاق برجسته سرین و ابوعبیده گوید: الضخمة الاوراک. (اقرب الموارد).

هرکیل.

[هِ] (ع ص) دختر شگرف اندام نیکوخلفت خوشرفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرکولة شود.

هرکی میدان.

[هَ مَ] (اِخ) ایلی از ایلات اطراف ارومیه که شامل 400 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص120).

هرگ.

[هُ] (ص) احمق و بی عقل. (برهان) (جهانگیری). || مبهوت. (برهان) (جهانگیری). مؤلف سراج آن را مصحف هزک و هزک را مخفف هزاک دانسته است. (از حاشیهء برهان چ معین، از نظام).

هرگبذ.

[هَ بَ] (اِ مرکب) ارگبذ. ارگبد. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء فارسی چ 1 ص65). نگهبان و رئیس ارگ شهر. رجوع به ارگبذ شود.

هرگز.

[هَ گِ] (ق) هگرز. در پهلوی هکرچ(1)به معنی یک بار، هر، هرگز، ابداً، ایرانی باستان: هکرت چیت(2). (از حاشیهء برهان چ معین). هیچ وقت. هیچ زمان. (برهان). هگرز. هرگیز. ابداً. به هیچوجه. (یادداشت مؤلف) :
چرخ فلک هرگز پیدا نکرد
چون تو یکی سفله و دون و ژکور.رودکی.
ستد و داد مکن هرگز جز دستادست
که پس دست خلاف آرد و الفت ببرد.
بوشکور.
چگونه ست کز حرب سیری نیابی
چگونه که برجای هرگز نپایی.زینبی.
هرگز تو به هیچ کس نشایی
بر سرت دو شوله خاک و سرگین.
شهید بلخی.
بر دل چون تاول است و تاول هرگز
نرم نگردد مگر بسخت غبازه.منجیک.
گویی همچون فلان شدم نتوانی
هرگز چون عود کی تواند شد توغ.
منجیک.
فرزانه تر از تو نبود هرگز مردم
آزاده تر از تو نبرد خلق گمانه.
خسروی سرخسی.
نباشد میل فرزانه به فرزند و به زن هرگز
ببرد نسل این هر دو نبرد نسل فرزانه.
کسائی.
ای آنکه جز از شعر و غزل هیچ نخوانی
هرگز نکنی سیر دل از تنبل و ترفند.
کسائی.
سپاهی است ای شهریار زمین
که هرگز چنان نآمد از ترک و چین.دقیقی.
چنین پاسخ آورد پس کرگسار
که بر هفت خوان، هرگز ای شهریار.
فردوسی.
به رویین دژت بر سپهبد کنم
مبادا که هرگز بتو بد کنم.فردوسی.
به ایرانیان آفرین کرد و گفت
که هرگز نماند هنر در نهفت.فردوسی.
از مجلستان هرگز بیرون نگذارم
از جان و دل و دیده گرامی تر دارم.
منوچهری.
نگردد موم هرگز هیچ آهن
نگردد دوست هرگز هیچ دشمن.
فخرالدین اسعد.
حسنک را... بر مرکبی که هرگز ننشسته بود نشانیدند. (تاریخ بیهقی). من هرگز بونصر استادم را دل مشغول تر و متحیرتر ندیدم از این روزگار که اکنون دیدم. (تاریخ بیهقی). هرگز دوست دشمن نشود. (تاریخ بیهقی).
مکن هرگز بدو فعلی اضافت گر خرد داری
بحز ابداع یک مبدع کلمح العین او ادنی.
ناصرخسرو.
خراب کردهء هرکس تو کرده ای آباد
مبادا هرگز آباد کردهء تو خراب.امیرمعزی.
عاقل از منافع دانش هرگز نومید نشود. (کلیله و دمنه).
هرگز که دید آب مصور در آینه
یا آینه که دید مصفا میان آب.خاقانی.
رباینده چرخ آنچنانش ربود
که گفتی که نابوده هرگز نبود.نظامی.
ای که هرگز فرامشت نکنم
هیچت از بنده یاد می آید؟سعدی.
هر آن کهتر که با مهتر ستیزد
چنان افتد که هرگز برنخیزد.سعدی.
سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز
مرده آن است که نامش به نکویی نبرند.
سعدی.
هرگز نباشدت به بد دیگران نظر
در فعل خویشتن تو اگر نیک بنگری.
اوحدی.
|| هیچوقت یا همه وقت. همواره :
گر نه می میخوردی نرگس تر از جوی
چشم او هرگز پر خواب و خمارستی.
ناصرخسرو.
|| گاهی. یک بار. زمانی. وقتی. (یادداشت به خط مؤلف) :
گر رود هرگز بر لفظ تو مدح ملکی
بازگردد بتو آن مدح چو از کوه صدا.
مختاری غزنوی.
شد خط عمر حاصل، گر زانکه با تو ما را
هرگز به عمر روزی، روزی شود وصالی.
حافظ.
|| چه زمان؟ چه وقت؟ (یادداشت به خط مؤلف) :
هرگز به کجا روی نهاد این شه عادل
با حاشیهء خویش و غلامان سرایی
الا که به کام دل او کرد همه کار
این گنبد پیروزه و گردون رجایی.
منوچهری.
|| (ص) به معنی همیشه و لایزال هم آمده است. (برهان). رجوع به هرگزی شود.
hakurc.یا
(1) - hakarc
(2) - hakrt-cit.

هرگزی.

[هَ گِ] (ص نسبی) مرکب از هرگز + یاء نسبت. (حاشیهء برهان چ معین). ابدی و لایزالی. (آنندراج) (برهان). ابدی. سرمدی. همیشگی. فناناپذیر. (یادداشت به خط مؤلف) :
زمین را بلندی نبد جایگاه
یکی هرگزی تیره بود و سیاه.فردوسی.
ای طمع کرده به نادانی، به عمر هرگزی
با فزونی و کمی، مر هرگزی را کی سزی؟
ناصرخسرو.
- ناهرگزی؛ ناپایدار. فناپذیر. به کنایت دنیا :
اندر این ناهرگزی از بهر آن آوردمان
تا بیلفنجیم از اینجا ملک و مال هرگزی.
ناصرخسرو.

هرگلان.

[هَ گَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش دهخوارقان تبریز که در 26 هزارگزی جنوب خاوری دهخوارقان و 32 هزارگزی راه شوسهء تبریز به آذرشهر قرار دارد و جایی معتدل و دارای 1233 تن سکنه است. محصول عمده اش غله و حبوبات و توتون و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرگله.

[هَ گَ لِ] (اِ مرکب) رمهء اسبان. (ناظم الاطباء). رجوع به گله شود.

هرگیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان شیپران بخش سلماس شهرستان خوی واقع در 48 هزارگزی جنوب باختری سلماس. جایی است کوهستانی، سردسیر و دارای 186 تن سکنه. از چشمه ها مشروب میشود و محصول عمده اش غله و توتون و کار مردم کشاورزی و گله داری و هنر دستی آنها جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرگیز.

[هَ] (ق) هرگز :
چه گویی کز همه حران چنو بوده ست کس نیزا
نه هست اکنون و نه باشد و نه بوده ست هرگیزا.
بهرامی سرخسی.
رجوع به هرگز شود.

هرل.

[هَ رَ] (ع ص) دوشیزه. زنی که به ازدواج نرسیده باشد. (دزی ج 2 ص755).

هرلولی.

[] (هندی، اِ) به هندی خروع است. (فهرست مخزن الادویه).

هرلیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ساوه. در پانزده هزارگزی جنوب خاوری ساوه واقع و جایی معتدل است، 250 تن سکنه دارد و محصول عمده اش غله، بنشن، پنبه و کار مردم زراعت، گله داری و جاجیم بافی است. این ده قشلاق چند خانواری از ایل شاهسون بغدادی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرم.

[هَ / هِ رَ] (ع اِ) (در اصطلاح هندسه) حجمی که قاعدهء آن چندضلعی باشد و وجوه جانبی اش مثلثهایی باشند که همه به یک رأس مشترک (رأس هرم) منتهی شوند.
- هرم منتظم؛ هرمی است که قاعده اش چندضلعی منتظم و وجوه جانبیش مثلثهای متساوی الساقین متساوی باشند.
- هرم ناقص؛ جسمی که از قطع کردن یک هرم با صفحه ای موازی قاعده بوجود می آید.
|| بنایی که به شکل هرم (معنی اول) باشد. ج، اَهْرام. (از فرهنگ فارسی معین).

هرم.

[هَ رَ] (ع مص) سخت پیر و کلانسال گردیدن. (منتهی الارب). سخت پیر شدن. (تاج المصادر بیهقی). رسیدن به نهایت پیری. (اقرب الموارد) :
همیشه تا نشود خوشتر از بهار خزان
همیشه تا نبود خوشتر از شباب هرم.فرخی.
دست بخشندهء او از دل پیران ببرد
غم بریانی و بیچارگی و ضعف هرم.
فرخی.
گر او را هرم دست خدمت ببست
ترا همچنان بر کرم دست هست.سعدی.
|| ضعیف گردیدن. (اقرب الموارد).

هرم.

[هَ] (ع اِ) گیاهی است شور. (منتهی الارب). نوعی از حمض است که شورمزه است و بیش از انواع دیگر بر زمین گسترده شود و پهن گردد. (اقرب الموارد). || نام درختی است. || بقلة الحمقاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) یوم الهرم از ایام عرب است. (اقرب الموارد). || ذوالهرم؛ مالی از آن عبدالمطلب یا ابوسفیان در طائف. (اقرب الموارد). رجوع به هرم در ردیف اسم خاص شود.

هرم.

[هَ رِ] (ع ص) نیک پیر خرف. ج، هرمون، هَرمی. || (اِ) خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). عقل. (اقرب الموارد). || هوش. || دل. (منتهی الارب).

هرم.

[هَ رَ] (اِخ) جایی است به یمن که بناهای عجیب دارد از ملوک حمیر. (منتهی الارب).

هرم.

[هَ رَ] (اِخ) قریه ای است در هفت فرسنگی میان شمال و مشرق بیدشهر. (فارسنامهء ناصری). از اعمال کارزین. (فارسنامهء ابن بلخی).

هرم.

[هَ] (اِخ) جایی است در طایف از اموال عبدالمطلب و نیز گویند متعلق به ابوسفیان بن حرب بوده و هنگامی که او از جانب پیامبر مأمور هدم بت لات شد در این مکان اقامت کرد و به ذوالهرم معروف شد. (از معجم البلدان).

هرم.

[هَ] (اِخ) نام ابوالعجفاء سلمی است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرم.

[هَ] (اِخ) نام ابوزرعة بن عمروبن جریر است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرم.

[هَ] (اِخ) نام ابوخالد الوالبی است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرم.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان هرم و کاریان بخش جویم شهرستان لار واقع در 48 هزارگزی جنوب باختری جویم و دامنهء شمالی کوه یاسین. جلگه ای است گرمسیر و دارای 367 تن سکنه. از چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات و کنجد و شغل اهالی زراعت، قالی بافی و گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هرمات.

[هَ رِ] (ع ص، اِ) جِ هرمة. (منتهی الارب).

هرمازس.

[هُ رُ زِ] (اِخ)(1) صورت یونانی شدهء نام اورمزد یا هرمزد، خداوند نیکی و روشنی، در نوشته های پلوتارک بدین صورت است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص1521 و 1522 شود.
(1) - Horomazes.

هرماس.

[هُ] (اِ) اهریمن را گویند که راه نمایندهء بدی هاست و شیطان را هم میگویند. (برهان) :
از ره نام همچو یکدگرند
سوی بیعقل هرمس و هرماس.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 207).

هرماس.

[هِ] (ع اِ) شیر سخت خونخوار مردم. (منتهی الارب). هرمس. (اقرب الموارد). || بچهء پلنگ. (منتهی الارب). ولدالنمر. (اقرب الموارد). رجوع به هرمس شود.

هرماس.

[هِ] (اِخ) نام نهر نصیبین. (از معجم البلدان).

هرماس.

[هِ] (اِخ) جایی است در معره. (معجم البلدان).

هرمافرودیت.

[هِ ما رُ] (فرانسوی، ص)(1) هر موجودی که دو طبیعت دارد یعنی هم مذکر و هم مؤنث است. (از اساطیر یونان و رم، تألیف پیر گریمال، ترجمهء بهمنش ص412). گیاهانی که دارای نافه و مادگی هستند، خواه دارای پریانت کامل بوده و یا فاقد آن باشند، گلهای هرمافرودیت نامیده میشوند مانند گلهای گندم، میخک، اطلسی، شب بو و غیره ولی گاهی بعضی از گلهای یک نبات ممکن است فاقد نافه و بعضی دیگر فاقد مادگی باشند. (از گیاه شناسی ثابتی صص423 - 424).
(1) - Hermaphrodite.

هرمافرودیت.

[هِ ما رُ] (اِخ)(1)داستان نویسان این عنوان را به یکی از پسران آفرودیت و هرمس اطلاق و روایت کرده اند که: وی که به نام پدر و مادرش خوانده می شد در جنگلی به نام ایدا واقع در فریژی، به وسیلهء نمف ها پرورش یافت. بسیار زیبا بود و در پانزده سالگی به جهانگردی پرداخت و سراسر آسیای صغیر را زیر پا گذاشت تا به دریاچهء کاری رسید. الههء دریاچهء کاری به نام سالماسیس(2) به او دل باخت و او عشق سالماسیس را نپذیرفت اما روزی که او از دیدن زیبایی دریاچه بیخود شد و عریان به درون آب رفت سالماسیس خود را به او رسانید و از خدایان خواست که وجود آن دو را بهم پیوند دهند و از این دو بفرمان خدایان موجود تازه ای ساخته شد که دارای دو طبیعت بود و در مقابل هرمافرودیت از خدایان خواست که هر که در آن دریاچه آب تنی کند قدرت مردی را از او زایل کنند. میگویند تا زمان استرابون هنوز این دریاچه دارای خاصیت بوده است. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم پیر گریمال ترجمهء بهمنش ج1 ص412 و 413). رجوع به هرمس شود.
(1) - Hermaphrodite.
(2) - Salmacis.

هرمامیتر.

[هِ] (اِخ)(1) پسر داتیس از فرماندهان سواره نظام و یکی از افسران معاصر خشیارشاست. (از ایران باستان پیرنیا ص739).
(1) - Hermamithre.

هرمان.

[هَ رَ] (اِخ) قلعه ای است در حدود مصر. (برهان). || پادشاهی بوده است در یونان. (برهان). مؤلف سراج اللغات نویسد: غلط محض است بلکه هرمان دو عمارت عظیم اند محاذی فسطاط در مصر که هر کدام از ایشان کوهی به نظر می آید و بنای ایشان مربع القاعده است و مخروطی شکل. بعضی هرمان را صیغهء جمع هرم به سیاق فارسی دانسته اند و بعضی تثنیهء هرم و مراد ایشان دو هرم بزرگ تر از اهرام ثلاثهء مصر است یعنی هرم کئوپس و هرم کفرن. ابن الندیم در الفهرست از «هرمین» نام می برد. (از حاشیهء برهان چ معین). دو بناست از بناهای نخستین در مصر که گویند آنها را ادریس بنا کرده است که علوم را در آنها از طوفان مصون دارد. (از منتهی الارب). اهرام زیادی در مصر است اما دو هرم آن مشهورتر می باشد و آن دو بنای مربع القاعده و مخروطی شکل است که طول اضلاع مثلث های اطراف آن تا چهارصد ذراع میرسد. در یکی از این هرمها قبر هرمس و در دیگری مزار شاگرد او اغانیمون است. این دو از عجایب عالم و از دور مانند دو کوه است. (از معجم البلدان) :
چگون کاخی؟ کاخی چو گنبد هرمان
ز پای تا سر چون مصحفی نبشته به زر.
فرخی.
همچون هرمان حصار عمرت
محتاج به پاسبان مبینام.خاقانی.
علم دین علم کفر مشمارید
هرمان همبر تلل منهید.خاقانی.
هر امان کآن هرمان یافت به صد قرن کهن
زین قران صاحب اقران به خراسان یابم.
خاقانی.

هرمان.

[هُ] (ع اِ) خرد و هوش. (منتهی الارب). عقل. گویند: ماله هرمان. (اقرب الموارد).

هرمان اته.

[هِ اِ تِ] (اِخ)(1) خاورشناس نامی آلمانی. در 13 فوریه 1844 م. در اشترالزوند(2) به دنیا آمد و در دانشگاههای گرایتزوالد(3) و لیپزیک در شعبهء زبانشناسی تحصیل کرد و به سال 1865 موفق به اخذ درجهء دکتری شد. مطالعات خود را دربارهء زبان و ادبیات فارسی و عربی و ترکی در مونیخ انجام داد و مدتی نیز برای دیدن نسخه های خطی در آکسفورد بود. از سال 1875 تا 1915 م. یعنی مدت چهل سال استاد السنهء شرقی دانشگاه ابریستووت(4) بود و مدتی نیز با براون استاد معروف انگلیسی کار کرد. او را مقالاتی است در باب رودکی و معاصران او و فردوسی و موضوعات ادبی دیگر. نیز فهرستی از نسخه های خطی ترکی، عربی، فارسی و پشتو در کتابخانهء بادلیان آکسفورد تهیه کرده است. اما مهمترین اثر او کتاب تاریخ ادبیات فارسی است که مجموعه مقاله های عالمانه و پرمغزی دربارهء شعر و نثر فارسی است. (نقل به اختصار از مقدمهء ترجمهء کتاب تاریخ ادبیات فارسی، ترجمهء عیسی شهابی).
(1) - Hermann Ethe.
(2) - Stralsund.
(3) - Greizwald.
(4) - Abrystwyth.

هرمز.

[هُ مُ] (اِ) نام روز اول است از هر ماه شمسی و نیک است در این روز سفر کردن و جامهء نو پوشیدن و نشاید وام دادن. (برهان). از نظر ریشه با اهورامزدا، ارمز، ارمزد، اورمزد، هورمز، هورمزد، و هرمزد یکی است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
سر سال نو هرمز فرودین
بیامد بر شاه ایران زمین.فردوسی.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) فرشته ای که امور و مصالح روز هرمز - یعنی روز اول هر ماه - به او تعلق دارد. (برهان). نام فرشته نیست نام خداست. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به مادهء بعد شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) نام ستارهء مشتری است. (برهان). برجیس. (یادداشت به خط مؤلف). اورمزد. در یونانی هرمس به معنی عطارد است و رومیان قدیم مشتری را ربّالارباب میدانستند و ایرانیان هم نام اهورامزدا را بر آن نهادند. (حاشیهء برهان چ معین) :
برید لشکرش ناهید و هرمز
به پیش لشکرش بهرام و کیوان.دقیقی.
چه کیوان، چه هرمز چه بهرام و شیر
چه مهر و چه ماه و چه ناهید و تیر.
فردوسی.
رجوع به هرمس شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) قلعه ای است میان قدس و کرک. (منتهی الارب).

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) پسر اصفهبذ خورشید از پادشاهان طبرستان. (حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص431). در معجم الانساب زامباور دیده نشد و ظاهراً مؤلف حبیب السیر در نام خود او یا خاندانش اشتباه کرده است.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) بندر... رجوع به هرمز (جزیرهء هرمز) شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) الوالبی، مکنی به ابوخالد تابعی است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) مکنی به ابوکیان مولی رسول الله، صحابی است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) نام سردار ایرانی که با خالدبن ولید حرب کرده و در کاظمیه کشته شد و «اکفر من هرمز» که در امثال عرب آمده مراد این هرمز است. (یادداشت به خط مؤلف).

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) تنگهء... میان خلیج فارس و بحر عمان. (فرهنگ امیرکبیر). جزیرهء هرمز در کنار این تنگه واقع است آب خلیج فارس در این ناحیه شورتر از نقاط دیگر است. (از جغرافیای طبیعی کیهان ص102).

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) جزیرهء... در خلیج فارس واقع است. (یادداشت به خط مؤلف). جزیرهء بیضی شکلی است واقع در دریای عمان به مساحت 37 هزار گز مربع که متعلق به ایران و معادن خاک سرخ آن از نظر اقتصادی مهم است. (فرهنگ امیرکبیر). در این جزیره معادن اکسید آهن یافت میشود. (از جغرافیای اقتصادی کیهان ص43). این جزیره در 24 هزارگزی جنوب شرقی بندرعباس واقع و اراضی آن خشک و بی حاصل است. اهمیت آن بواسطهء معادن گل سرخ و گوگرد و نمک است. (جغرافیای سیاسی کیهان ص484). تقریباً در شمال جزیرهء لارک واقع شده و شکل آن گرد و محیطش قریب شش هزارگزی است. تپه هایی به ارتفاع 230 متر دارد و در شمال و مشرق آن جلگه ای به عرض یکهزار و پانصدگزی واقع و کوههای آن یا آتش فشان و یا نمکی است. آبادی آن در روی خرابه های شهر قدیمی هرمز بنا شده و این شهر که فعلاً آثار بسیار کمی از آن باقی است از بناهای پرتقالی ها و محل ذخایر و مال التجاره های آنها بوده و ارگ محکمی داشته است، در جنوب آن آب انبارهای وسیعی است که در موقع بهار و زمستان آنها را از آب باران پر می کنند و خرابه های دیگری نیز در جنوب جزیره دیده میشود.
در سال 1507 م. / 913 ه . ق. آلبوکرک(1)پرتقالی آن را متصرف شد و قلعه ای در آن بنا کرد که اطراف آن دارای خندقی بود و آن خندق اکنون پر شده و ارگ آن که بسیار محکم ساخته شده بود از اثر امواج دریا به تدریج رو به خرابی نهاد. پرتقالیها به مناسبت تصرف این جزیره اختیار خلیج را در دست خود گرفته بودند و بدون اجازهء آنها هیچ سفینه ای نمیتوانست به سواحل ایران بیاید. در قرن 16 م. هلندیها و در قرن هفدهم انگلیسها به اقیانوس هند و سواحل آن دست یافتند و شاه عباس کبیر با استفاده از رقابت آنها در سال 1622 م. / 1032 ه . ق. جزیرهء هرمز را بتوسط والی فارس موسوم به امام قلیخان که مردی وطن پرست بود تصرف و انبارهای مال التجارهء پرتقالیها را ضبط کرد. کشتیهای انگلیسی در این نبرد کمک زیادی به نیروهای ایران کردند.
جزیرهء هرمز از نظر تجاری و نظامی بسیار مهم است و حقیقةً کلید تجارت سواحل ایران و عراق و عربستان بشمار میرود و اگر روزی راه آهنهای ترکیه و عراق و سواحل مدیترانه به خلیج فارس پیوسته شود اهمیت این جزیره بیشتر خواهد شد. شاه عباس برای اینکه دست خارجی ها را از این نواحی کوتاه کند مرکز تجارتی جزیره را به ناحیهء گمرو منتقل کرد و آن را بندرعباس نامید که از هر حیث برای تجارت بهتر از هرمز است. (از جغرافیای طبیعی کیهان).
(1) - Albuquerque, Affonso de.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) رباطی بوده است در حدود ورامین در ناحیتی مشهور به جرم جوی که در حدود سیزده فرسنگ با دامغان فاصله داشته و بر سر راه ورامین به دامغان بوده است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص173).

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ابن بلاش. رجوع به هرمزان بن بلاش شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ابن بیزن. رجوع به هرمزان بن بلاش شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ... ابن خسرو. رجوع به هرمز چهارم و ساسانیان شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ... ابن شاپور. رجوع به هرمز اول و ساسانیان شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ابن شیرویه. رجوع به هرمز چهارم شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ... ابن نرسی. رجوع به هرمز دوم و ساسانیان شود.

هرمز.

[هُ مُ] (اِخ) ... ابن یزدجرد. رجوع به هرمز سوم و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزآباد.

[هُ مُ] (اِخ) دهی است از بخش مهران شهرستان ایلام واقع در 15 هزارگزی خاور مهران و کنار راه شوسهء مهران به دهلران. جلگه ای است گرمسیر و دارای 150 تن سکنه. از رودخانه کنجان چم مشروب میشود. محصول عمده اش غله و مختصری لبنیات است. شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرمزآباد.

[هُ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش حومهء شهرستان نایین واقع در 20 هزارگزی جنوب باختری نایین و 8 هزارگزی راه اصفهان به یزد که دارای 20 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرمزآباد.

[هُ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان براآن بخش حومهء شهرستان اصفهان واقع در 25 هزارگزی خاور اصفهان و دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرمزآباد.

[هُ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش سمیرم بالای شهرستان شهرضا که در 22 هزارگزی باختر سمیرم متصل به راه مالرو سمیرم به ونگ واقع و دارای 100 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرمزان.

[هُ مُ] (اِخ) ابن بلاش. مطابق روایت ابومنصور ثعالبی در کتاب غرر اخبار ملوک الفرس هفتمین پادشاه اشکانی است. چون به تخت نشست در ایالات مملکت خود گردش کرد و ظلم را برانداخت و داد مظلومان را بستاند و به فقراء و ضعفا کمک ها رسانید. خواجه ها را دوست میداشت و آنها را به کارهای مهم می گماشت می گفت: اینها با زنان زنند، با مردان مرد، و برای پادشاهان بهترین خدمتگزار. مدت سلطنت او 47 سال بوده است. (از ایران باستان پیرنیا ص2563). این پادشاه مطابق روایت فردوسی و ابوالفرج اصفهانی پسر نرسی و بنا بنوشتهء حمزهء اصفهانی عموی نرسی است و نام وی نیز در برخی از مدارک هرمز بدون الف و نون ضبط شده است و طبری او را هشتمین پادشاه سلسلهء اشکانی دانسته و مدت سلطنت او را هفده سال نوشته است. (ایران باستان پیرنیا از ص2546 ببعد). در برخی از مدارک تاریخی نیز نام پدر وی بیزن(1) ضبط شده است. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص2552 شود.
(1) - بیژن.

هرمزان.

[هُ مُ] (اِخ) اهوازی. وی در زمان عمر بن خطاب والی شوشتر بود و به روایت حمدالله مستوفی با سپاه مسلمانان هشتاد نبرد کرد و سرانجام گرفتار شد و او را پیش عمر خطاب بردند. هرمزان آب خواست و برایش آوردند اما از بیم عمر نمی توانست بیاشامد. عمر به او گفت: در امان هستی تا این آب را بنوشی. هرمزان آب را بر زمین ریخت، عمر به خشم آمد و دستور قتل او را داد. گفت: تو مرا امان دادی که تا این آب را ننوشیده ام در امان باشم. عمر از کشتن او درگذشت و او دیری در حجاز بماند و سرانجام موفق شد به دست ابولؤلؤ موجبات قتل عمر را فراهم کند و گویند عمر هنگام مرگ خدا را شکر گفت که «من از مسلمانانم و به دست جهودی و گبری کشته شدم» و منظورش ابولؤلؤ و هرمزان بود. (از تاریخ گزیدهء حمدالله مستوفی ص179). هرمزان سرانجام به دست عبدالله بن عمروبن عاص کشته شد.

هرمزان.

[هُ مُ] (اِخ) حارث بن جعده، شاعر پارسی گوی و تازی گوی. رجوع به حارث بن جعده شود.

هرمزان.

[هُ مُ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان حومهء بخش بافق شهرستان یزد که واقع در 60 هزارگزی شمال خاوری بافق و دارای 36 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرمز اول.

[هُ مُ زِ اَوْ وَ] (اِخ) ساسانی. پسر شاپور اول. رجوع به ساسانیان شود.

هرمز پنجم.

[هُ مُ زِ پَ جُ] (اِخ) وی از آخرین پادشاهان ساسانی و نوهء خسروپرویز است که پس از آزرمیدخت روی کار آمد سلطنت او در حدود سال 630 م. بوده است و از حوادث دوران او اطلاعی در دست نیست. رجوع به ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی ص522 و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزجرد.

[هُ مُ جِ] (اِخ) ناحیه ای است در عراق. (معجم البلدان).

هرمز چهارم.

[هُ مُ زِ چَ رُ] (اِخ) وی معروفترین هرمزهای ساسانی و پسر انوشیروان عادل بود. رجوع به هرمزبن خسرو و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزخان.

[هُ مُ] (اِخ) جایی است در چهارده فرسخی میان شمال و مشرق بستک. (فارسنامهء ناصری).

هرمزد.

[هُ مَ] (اِ) نام روز اول هر ماه شمسی. (از ناظم الاطباء). هرمز. اورمزد. رجوع به این هرمز و اورمزد شود. || نام روز پنجشنبه به اعتبار این که آن روز به ستارهء هرمزد یا مشتری تعلق دارد. (برهان). ایرانیان قدیم بروزهای هفته توجهی نداشتند بعدها به مناسبت انتساب روز مزبور به مشتری در نزد سامیان این اطلاق بعمل آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هرمزد.

[هُ مَ] (اِخ) هرمز. نام فرشته ای است. (برهان). نام خداست نه فرشته. (حاشیهء برهان چ معین). اورمزد. هورمزد. هرمز. رجوع به این مدخل ها شود.

هرمزد.

[هُ مَ] (اِخ) هرمز. ستارهء مشتری. (برهان). این ستاره سعداکبر است و از این نظر در دعای نیک یاری او را خواهند :
که هرمزد یارت بدین پایگاه
چو بهمن نگهدار تخت و کلاه.فردوسی.
ز خورشید و تیر و ز هرمزد و ماه
پدیدار کرده بد و نیک شاه.فردوسی.
ز ششم بار هرمزد خجسته
وزیرش گشته دل از مهر بسته.
فخرالدین اسعد.
رجوع به هرمز شود.

هرمزد.

[هُ مَ] (اِخ) جلگه ای بوده است در کنار کارون میان بهبهان و شوشتر که یکی از جنگهای اردشیر پاپکان با اردوان اشکانی در آنجا واقع و به شکست اردوان تمام شد. (از ایران باستان پیرنیا ص2532).

هرمزد.

[هُ مَ] (اِخ) پسر انوشیروان. (ولف). هرمز :
سوی پاک هرمزد فرزند ما
پذیرفته از دل همه پند ما.فردوسی.
رجوع به هرمز چهارم و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزد.

[هُ مَ] (اِخ) یکی از سرداران انوشیروان. (ولف) :
طلایه به هرمزد خراد داد
بسی گفت با او به بیداد و داد.فردوسی.

هرمزد.

[هُ مَ] (اِخ) موبدی از معاصران قباد ساسانی. (ولف) :
کس آید سوی خرهء اردشیر
که آید به درگاه هرمزد پیر.فردوسی.

هرمزدآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از رستاق فراهان. (تاریخ قم ص119). رجوع به هرمزآباد شود.

هرمزدآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از رستاق ساوه و طسوج فیستین. (تاریخ قم ص114). رجوع به هرمزآباد شود.

هرمزدآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از دیهیهای جبل. (تاریخ قم ص136). رجوع به هرمزآباد شود.

هرمزدآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از رستاق قاسان. (تاریخ قم ص118). رجوع به هرمزآباد شود.

هرمزدآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از مزارع اروندجرد. (تاریخ قم ص139). رجوع به هرمزآباد شود.

هرمزد اردشیر.

[هُ مَ اَ دَ] (اِخ) هرمز اول. (ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی ص22). هرمز اول پسر شاپور اول است. ولی پیش از سلطنت او را هرمزد اردشیر میخواندند. (ایران در زمان ساسانیان ص252 از ترجمهء رشید یاسمی). رجوع به ساسانیان شود.

هرمزد اردشیر.

[هُ مَ دِ اَ دَ] (اِخ) نام قدیم سوق الاهواز است و نام اهواز یا سوق الاهواز را تازیان به این شهر داده اند. (از ایران در زمان ساسانیان ترجمهء رشید یاسمی ص252).

هرمزدانیارآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از رستاق میلادجرد. (تاریخ قم ص115).

هرمزدانیارآباد.

[هُ مَ] (اِخ) از دیه های ساوه. (تاریخ قم ص140).

هرمزد اول.

[هُ مَ دِ اَوْ وَ] (اِخ) رجوع به هرمز اول و ساسانیان شود.

هرمزدپرستی.

[هُ مَ پَ رَ] (حامص مرکب) پرستش هرمزد. || مذهب زردشت. این ترکیب را پیرنیا در ایران باستان در صفحات 2628، 2688 به کار برده است.

هرمزد پنجم.

[هُ مَ دِ پَ جُ] (اِخ) رجوع به هرمز پنجم و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزد چهارم.

[هُ مَ دِ چَ رُ] (اِخ) رجوع به هرمز چهارم و ساسانیان شود.

هرمزد دوم.

[هُ مَ دِ / دُوْ وُ] (اِخ) رجوع به هرمز دوم و ساسانیان شود.

هرمزدروز.

[هُ مَ] (اِ مرکب) روز اول ماه :
یکی کودک آمدش هرمزدروز
به نیک اختر و فال گیتی فروز.فردوسی.
دگر گفت کاین نامهء دلفروز
فرستاده آمد به هرمزدروز.اسدی.
رجوع به هرمز و هرمزد و اورمزد شود.

هرمزد سوم.

[هُ مَ دِ سِ وُ / سِوْ وُ] (اِخ)رجوع به هرمز سوم و ساسانیان شود.

هرمزد شاه.

[هُ مَ] (اِخ) هرمز ساسانی پسر انوشیروان :
جهاندار فرزند هرمزد شاه
که زیبای تاج است و زیبای گاه.فردوسی.
رجوع به هرمز چهارم و ساسانیان شود.

هرمزد کوه.

[هُ مَ] (اِخ) نام یکی از کوههای رشته جبال البرز در مشرق شروین کوه و بر سر راه خراسان. (از مازندران و استرآباد رابینو، ص19 از ترجمهء فارسی). رجوع به هرمزکوه شود.

هرمزدگان.

[هُ مَ] (اِخ) جلگه ای بوده است میان بهبهان و شوشتر. (از ایران باستان پیرنیا صص2532 - 2538). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام این جلگه نیست.

هرمز دوم.

[هُ مُ زِ دُوْ وُ] (اِخ) رجوع به هرمزبن نرسی، هرمزد دوم و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزدیار.

[هُ مَزْدْ] (اِخ) داراب... رجوع به داراب هرمزدیار شود.

هرمزدیشت.

[هُ مَزْدْ یَ] (اِخ) نام فصل اول از کتاب یشتها که یکی از پنج بخش اوستای موجود است. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی چ 1 ص 120). رجوع به مقدمهء یشتها تألیف پورداود ص2 ببعد شود.

هرمز سوم.

[هُ مُ زِ / سِوْ وُ] (اِخ) پسر یزدگرد دوم ساسانی. رجوع به هرمزبن یزدجرد و نیز رجوع به ساسانیان شود.

هرمزغند.

[هُ مُ غَ] (اِخ) قریه ای است به پنج فرسنگی مرو. (معجم البلدان) (سمعانی).

هرمزغندی.

[هُ مُ غَ دی ی] (ص نسبی)منسوب به هرمزغند مرو. (از سمعانی).

هرمزفره.

[هُ مُ فَرْ رَ] (اِخ) جایی است از نواحی مرو در طرف برّ، در طریق خوارزم که اکنون مسفره اش نامند. (معجم البلدان). نام شهری بر کنار رودی به همین نام از بلاد خراسان. (صورالاقالیم اصطخری).

هرمزفرهی.

[هُ مُ فَرْ رَ هی ی] (ص نسبی) منسوب به هرمزفرة که قریه ای است در اقصی مرو از طرف بر. (سمعانی).

هرمزفنهاباد.

[هُ مُ فَنْ نَ] (اِخ) این ده را به نام هرمز فنة بن جرجین بن میلادبن جرجین نام کرده اند. (تاریخ قم ص86). این نام در مآخذ جغرافیایی متأخر دیده نشد.

هرمزکوه.

[هُ مُ] (اِخ) به طبرستان است و گویند در آن کوه غاری است که در آن چشمه ای روان است و اگر کسی آنجا رسد و بانگ کند آب بازایستد و اگر دیگری بیاید و بانگ کند آب روان شود و بدین صورت به بانگی میرود و به بانگی می ایستد. (از نزهه القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص200). رجوع به هرمزد کوه شود.

هرمزة.

[هَ مَ زَ] (ع اِ) کلام که از صاحب خود بپوشانی. (منتهی الارب). سخنی که از دوست خود بپوشانی. (اقرب الموارد). || ناکسی. (منتهی الارب). لؤم. (اقرب الموارد). || (مص) خاییدن لقمه را. (منتهی الارب). جویدن لقمه را چنانکه پیوسته آن را در دهان بگرداند و او را خوش نیاید. (اقرب الموارد). || نرم نرم خاییدن. (منتهی الارب). || فرو مردن آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرمزی.

[هُ مُ] (ص نسبی) منسوب به ارم هرمز. (تاج العروس).

هرمس.

[هِ مِ] (اِخ)(1) پسر زئوس و مایا از جوانترین پلیادها است. وی در غاری واقع در کوه سیلن(2) در جنوب آرکادی به دنیا آمد و از آغاز تولد بسیار رشید و نیرومند بود و با ربودن قسمتی از احشام متعلق به آپولون صاحب گله ای شد پس از مدتی موفق به اختراع نای شد و آپولون نای او را در مقابل چوبدستی طلایی خرید. و فن پیشگویی را نیز به وی آموخت. زئوس از این پیشرفتهای فرزند خود خوشحال بود. در افسانه های یونان هرمس معمولاً به صورت مأمور الهی، حامل قهرمانان و غیره تجلی می کند. وی همچنین ترجمان مشیت الهی است و در برخی از افسانه ها او را خدای راهزنی و تجارت و در عین حال راهنمای مسافران دانسته اند. مجسمه اش را در چهارراهها به شکل ستونی که نیمهء بالایش شبیه انسان و آلت مردیش بسیار آشکار است نصب می کردند. وی همچنین در اساطیر کهن یونان نگهبان شبانان است و در پاره ای از تصویرها او را همراه گوسفندی که به دوش دارد می بینیم. گروهی از قهرمانان اساطیری کهن فرزند او هستند که از جملهء آنها اتولیکوس(3)جد اولیس، اورتیتوس(4)، آبدروس(5) ندیم هراکلس معروفترند. کاملترین تصویر هرمس او را با کفش های بالدار و کلاهی با لبهء بلند در حالی که چوبدستی مخصوص را که علامت رسالت الهی اوست به دست دارد نشان میدهد. (نقل به اختصار از فرهنگ اساطیر یونان و روم، اثر پیر گریمال، ترجمهء بهمنش). شخصی است که بربط را او بهم رسانید. (برهان) (یادداشت مؤلف از حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
بدو گفت هرمس چرایی دژم
نه همچون منی دلت مانده بغم.عنصری.
(1) - Hermes.
(2) - Cyelene.
(3) - Autolycos.
(4) - Eurtitos.
(5) - Abderos.

هرمس.

[هُ مُ] (اِخ) مصحف هرمز است. (از حاشیهء برهان چ معین). هرمز. نام فرشته ای است. (برهان). رجوع به هرمز شود.

هرمس.

[هُ مُ] (اِ) نام روز اول هرماه شمسی. (برهان). رجوع به هرمز شود.

هرمس.

[هِ مِ] (اِخ) ستارهء مشتری. (برهان). هرمز. اورمزد. هورمزد. هرمزد. رجوع به این مدخلها شود.

هرمس.

[هِ مِ] (اِخ) نام ادریس پیغمبر و او پیغمبری بوده است و پادشاهی و حکمت را با هم داشته و علوم ریاضی را که حساب و هندسه و هیأت باشد او آورده است. (از برهان). رجوع به ادریس شود.

هرمس.

[هِ مِ] (اِخ) بابلی. جامع اعداد و حکمت بوده و شاگرد فیثاغورث است. (برهان). یکی از اعلام و مشاهیر کلدانی و مشهور بصابی. (ابن الندیم). رجوع به هرمس نام ادریس پیغمبر... شود.

هرمس.

[هِ مِ] (اِخ) سوم. شاگرد اسقلیوس(1)اول است که صاحب طب و کیمیا او بوده است. (برهان). قاضی صاعد اندلسی گوید: وی شاگرد فیثاغورس و از سکنهء مصر بوده و این غیر از هرمس بابلی است. (یادداشت به خط مؤلف). او راست کتابی در نشر و تعاویذ و عزائم. (ابن الندیم). او راست: کتابی در صنعت کیمیا. کتاب الی ابنه فی الصنعة. کتاب الذهب السائل. کتاب عمل العنقود. کتاب الاسرار. کتاب الهاریطوس. کتاب الملاطیس. کتاب الاسطماخس. کتاب السلماطیس. کتاب ارمینس تلمیذ هرمس. کتاب دمانوس. (از ابن الندیم).
قفطی در اخبار العلماء گوید: وی هرمس سوم و او از حکماء مصر بعد از طوفان و فیلسوف جهانگردی بوده که از طبایع و اوضاع بلاد اطلاع بسیار داشته است. او را کتابی در صنعت کیمیا و کتابی در حیوانات سمی بوده است. از آثار چاپ شدهء اوست:
1- رسالة معاتبة النفس.
2- زجرالنفس.
3- کتاب السبع کواکب السیارة.
4- کتاب نفع البریة که چاپ دیگری از همان زجر النفس است. (از معجم المطبوعات، ج2 ستون 1891):
از ره نام همچو یکدگرند
سوی بی عقل هرمس و هرماس.
ناصرخسرو.
همان هفتمین، هرمس نیک رای
که بر هفتمین آسمان کرد جای.نظامی.
نکنم باور کاحکام خراسان این است
گرچه صد هرمس و لقمان به خراسان یابم.
خاقانی.
رجوع به هرمس پسر زئوس و هرمس نام ادریس پیغمبر شود.
(1) - اسقلبیوس. (حاشیهء برهان چ معین).

هرمست.

[هُ مُ] (اِ) هرمزد. هرمز که روز اول هر ماه باشد. (برهان). || (اِخ) ستارهء مشتری. (برهان). رجوع به هرمس و هُرمُز شود.

هرمس مثلث.

[هِ مِ سِ مُ ثَلْ لَ] (اِخ)هرمس سوم. رجوع به هرمس سوم شود.

هرمسة.

[هَ مَ سَ] (ع مص) نالیدن مردم. || بانگ و فریاد کردن از ترس. || (اِمص) ترش رویی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هرمسیر.

[هُ مَ] (اِخ) معرب هرمز اردشیر. نام سوق الاهواز است. (معجم البلدان).

هرمطة.

[هَ مَ طَ] (ع مص) دریدن ناموس کسی را و زشت گردانیدن. (منتهی الارب): هرمط عرضه؛ وقع فیه. (اقرب الموارد).

هرمع.

[هَ رَمْ مَ] (ع ص) مرد زودگریه. (منتهی الارب). تندگریه. (از اقرب الموارد). || (اِمص) شتابی. سبکی. (منتهی الارب). شتاب در راه رفتن. || کندی در راه رفتن. (اقرب الموارد). از اضداد است.

هرم کردن.

[هِ رَ کَ دَ] (مص مرکب) هیرم کردن زمین: تسطیح آن برای اینکه آب رو شود یعنی قسمتهای مختلف آن آبیاری تواند شد. (یادداشت به خط مؤلف).

هرمل.

[هِ مِ] (ع ص) زن کلانسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن شتاب زدهء فروهشته اندام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ناقهء سالخورده. (منتهی الارب). الناقة الهرمة. (اقرب الموارد).

هرملة.

[هَ مَ لَ] (ع مص) برکندن موی کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برکندن موی را و تراشیدن. (منتهی الارب). برکندن و بریدن موی و پر را. (از اقرب الموارد). || بی خرد گردیدن پیرزن از پیری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || تباه گردیدن کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرمن.

[هُ مُ] (فرانسوی، اِ)(1) هورمون. مادهء شیمیایی است که در یک جای بدن پیدا شده با گردش خون به جای دیگر بدن برده میشود تا آن را تحریک کند. (فرهنگ انگلیسی حییم). هرمن را در سال 1905 م. استرلینگ(2)کشف کرده. هرمن ها را بر حسب تأثیرشان میتوان به چند گروه تقسیم کرد: اول هرمن های رویشی که در یاخته های رویایی و جنینی فراوان است و در هرجا که نمو بافتها باید سریعتر باشد بیشتر جمع میشود. بررسی در این هرمنها کاملاً بعمل آمده و طرز کار آنها تقریباً معین شده است از راه های صنعتی و شیمیایی هم موادی یافته اند که تا حدی میتوانند کار این هرمنها را انجام دهند و این مواد را هتراوکسین(3) می نامند زیرا هرمن رویشی را اکسین می خوانند. دوم هرمنهای التیامی که در موارد پارگی بافت ها و اطراف زخمها پدید آمده موجب سرعت التیام میشود. اکسین هایی که در یاخته ها ساخته میشوند ساختمان شیمیایی گوناگون دارند و اعمال مختلف انجام میدهند و آنچه بتحقیق رسیده آن است که اکسین ها در قسمت های نورسته و نوچه های رستنی ها عمل مهمی دارند. از اکسین های مصنوعی هم میتوان برای انتقال رستنی از محلی به محل دیگر استفاده کرد و موجب تسریع نمو ریشهء آنها گردید تا زودتر در محل جدید که مناسب با رشد آنها نیست ریشه بدوانند. (از گیاه شناسی حسین گل گلاب ص29).
(1) - Hormone.
(2) - Sterling.
(3) - Heterauxine.

هرمند.

[هِ مَ] (اِخ) هرمند رود. رجوع به هیرمند شود.

هرموئیه.

[هُ ئی یَ] (اِخ) دهی است از دهستان فتح آباد از بخش بافت شهرستان سیرجان که در 18 هزارگزی باختر بافت و 2 هزارگزی شمال راه فرعی گوغرحشون واقع و جلگه ای است معتدل و دارای 203 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله، حبوبات و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هرموج.

[هُ] (اِخ) دهی است از دهستان و بخش کردیان شهرستان جهرم واقع در 14 هزارگزی جنوب خاوری قطب آباد و کنار راه مالرو عمومی دهستان. دامنه ای است گرمسیر و دارای 180 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، برنج، خرما و مرکبات است. شغل اهالی زراعت و باغداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هرموجنس.

[هِ مُ جَ] (اِخ) به معنی نسل هرمس و نام شخصی است که پولس را ترک نمود. (قاموس کتاب مقدس).

هرمود.

[هُ] (اِخ) محلی است در کنار راه لار به بستک در 421500 گزی شیراز. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هرمودباغ شود.

هرمودباغ.

[هُ] (اِخ) دهی است از دهستان صحرای باغ بخش مرکزی شهرستان لار واقع در 36 هزارگزی جنوب لار و کنار راه شوسهء لار به بستک و بندرلنگه. جلگه ای است گرمسیر و دارای 363 تن سکنه. از چشمه و چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غله و خرما و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرمودر.

[هُ دَ] (اِخ) دهی است از دهستان فین از بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که در 40 هزارگزی شمال باختری بندرعباس و ده هزارگزی شمال راه بندرعباس به لار واقع و جلگه ای است گرمسیر و دارای 355 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله و خرما و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هرمودمیرخند.

[هُ خُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش مرکزی شهرستان لار واقع در 71 هزارگزی جنوب خاوری لار و کنار راه شوسهء لار به بندرعباس جلگه ای است گرمسیر و دارای 308 تن سکنه. از چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غله، خرما و لبنیات و کار مردم زراعت و گله داری و قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرموز.

[هُ] (اِخ) نام شهری است مشهور. (برهان). تلفظ قدیم نام جزیرهء هرمز. (از حاشیهء برهان چ معین). بر نیم فرسنگ دریای اعظم است. جایی سخت گرم است و بارگه کرمان است. (حدود العالم). رجوع به هرمز شود.

هرموژن.

[هِ مُ ژِ] (اِخ)(1) نام یکی از سفرایی است که آتنی ها، به هنگام جنگ اردشیر دوم هخامنشی با یونان، به نزد تیری باذ والی ارمنستان و لیدیه فرستادند. رجوع به ایران باستان پیرنیا ص1115 شود.
(1) - Hermogene.

هرموژن.

[هِ مُ ژِ] (اِخ)(1) هرموگنس. رجوع به هرموگنس شود.
(1) - Hermogene.

هرموس.

[هِ] (اِخ)(1) نام رودی در لیدیه که اسکندر پس از تصرف شهر سارد بر کنار آن اردو زد. (ایران باستان پیرنیا ص1261).
(1) - Hermus.

هرموس.

[هِ مُ] (اِخ)(1) در اساطیر یونان نام یک آتنی است که در اردوکشی تزه برای جنگ با آمازون ها شرکت کرد و سپس از طرف تزه مأمور شد که برای شهر پیثوپولیس(2) قوانین وضع کند. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم پیر گریمال، ترجمهء بهمنش ص417).
(1) - Hermos.
(2) - Pythopolis.

هرموک.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان مرکزی بخش طبس از شهرستان فردوس که در 20 هزارگزی شمال باختری طبس و 8 هزارگزی شمال باختری شوسهء عمومی طبس به یزد قرار دارد. جلگه ای است گرمسیر که از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله و کار مردم آن کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هرم و کاریان.

[هَ مُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش جویم شهرستان لار که حدود و مشخصات آن به قرار زیر است: از شمال دهستان جویم، از جنوب دهستان بیدشهر، از خاور دهستان بنارویه از باختر دهستان خنج. این دهستان جلگه ای است گرم که آب مشروب آن از چشمه و قنوات و باران تأمین میشود و مقداری هم زراعت دیمی دارد. محصول عمده اش غله، خرما، کنجد و اندکی برنج و تنباکو و کار مردم بیشتر زراعت و هنردستی آنها بافتن قالی، گلیم و چادرشب است. از 9 آبادی تشکیل شده و نفوس آن در حدود 3000 تن و قراء مهم آن عبارتند از: هرم، اکاریان، سرگاه. لاغران. بلغان. این دهستان اقامتگاه ایل باصری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7). رجوع به هرم شود.

هرموکرات.

[هِ مُ] (اِخ)(1) شخصی است که در زمان اردشیر دوم هخامنشی به یونان فرستاده شد تا شاهان ایالات یونان را علیه اسپارت بشوراند و آنها را برای کمک به ایران بخرد. نام وی را گزنفون تیموکرات(2) دانسته است. وی از مردم ردس است. (از ایران باستان پیرنیا ص1106).
(1) - Hermocrate.
(2) - Timocrate.

هرموگنس.

[هِ مُ گِ نِ] (اِخ)(1) هرموژن. از سرداران بیزانس در جنگ با کسری انوشیروان. (از ایران در زمان ساسانیان کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی چ 2 ص391). رجوع به هرموژن شود.
(1) - Hermogenes.

هرمول.

[هُ] (ع اِ) پاره ای از موی باقیمانده در گرد سر. || پارهء پر و پشم باقیمانده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || موی برکندهء افتاده. (منتهی الارب). ج، هرامیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرمولة.

[هُ لَ] (ع اِ) خرقهء پاره که از دامن پیراهن کهنه شکافته گردد. (منتهی الارب). التی تتشقق من اسافل القمیص کالرعبولة. (اقرب الموارد).

هرمولیون.

[هَ] (یونانی، اِ) سیسنبر. (ضریر انطاکی). هرفولیون. رجوع به هرفولیون شود.

هرمون.

[هَ رِ] (ع ص، اِ) جِ هَرِم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرم شود.

هرمونیوس.

[هِ مُ] (اِخ)(1) از علما و ادبای یونان کهن است که در آتن ادبیات و علوم یونانی را فراگرفت و پس از مرگ پدرش البردیصانی یا برادسن(2) به جای او نشست و شاگردان بسیاری بر گرد او جمع شدند. (از تاریخ علوم عقلی دکتر صفا چ قدیم ص12).
(1) - Hermonius.
(2) - Baradesane.

هرمة.

[هَ مَ] (ع اِ) یکی از هرم. (منتهی الارب). واحدة الهرم. (اقرب الموارد). رجوع به هرم شود.

هرمة.

[هَ مَ] (اِخ) چاهی است در هرم بنی عوال در کوه غطفان از اکناف حجاز. (معجم البلدان).

هرمة.

[هَ رِ مَ] (ع ص، اِ) مؤنث هرم. ج، هرمات، هَرمی. (منتهی الارب). || شیر ماده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرمهی.

[هَ مَ] (ق مرکب) به معنی هر شبی باشد. (برهان). لغةً یعنی همه ماهی، هر ماهی. (حاشیهء برهان چ معین).

هرمی.

[هَ ما] (ع ص، اِ) هیزم خشک. (منتهی الارب). و فی الاساس: خشب هرمی؛ قدیمة یابسة. (اقرب الموارد). || جِ هرمة و هرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرمی.

[هَ رَ می ی] (ص نسبی) نام جماعتی است منسوب به هرم. (از سمعانی). || منسوب به هرمة که بطنی است از فهر. (سمعانی).

هرمی.

[هِ می ی] (ص نسبی) منسوب به هرم بن هنی. (سمعانی).

هرمی.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان جم بخش کنگان شهرستان بوشهر که در 47 هزارگزی خاور کنگان و کنار راه کنگان به جم قرار دارد. جایی است کوهستانی معتدل و دارای 50 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش خرما. لیمو، نارنج و غله است. مردم به کشاورزی گذران می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرمیاس.

[هِ] (اِخ)(1) یکی از حکام آتارنه(2)در میسیه که به دستور اردشیر سوم هخامنشی و به دست یکی از سرداران مقرب او به نام «من تور» دستگیر و مطیع حکومت ایران شد. (از ایران باستان پیرنیا صص1180 - 1181).
(1) - Hermias.
(2) - Atarne.

هرمیاس کاری.

[هِ سِ] (اِخ)(1) یکی از معاصران سلوکوس سوم است که پادشاه سلوکی مزبور هنگام سفر به آسیای صغیر او را - که در مقام وزیر اعظم بود - کفیل ادارهء قلمرو خود کرد. (از ایران باستان پیرنیا ص2078).
(1) - Hermias de Carie.

هرمیدول.

[هَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان سرشیو بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 64 هزارگزی جنوب سقز و 4 هزارگزی جنوب امام سیف الدین و 12 هزارگزی مرز عراق که دارای 20 نفر سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرمیز.

[هُ] (اِخ) نام دهی که هرمز در جنوب مهریجرد ساخت و اکنون آن را خرمیز گویند. (از تاریخ یزد). رجوع به هرمز شود.

هرمیس.

[هِ] (ع اِ) شیر سخت خونخوار. (منتهی الارب). الهرامس. (اقرب الموارد). || گاومیش. (منتهی الارب). || کرگدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هُرامِس شود.

هرمیله.

[هَ لِ] (اِخ) دهی است از دهستان میرده بخش مرکزی شهرستان سقز واقع در 24 هزارگزی شمال باختری سقز و 8 هزارگزی شمال باختری مرخوز. جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 120 تن سکنه. از چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، توتون و شغل اهالی زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرمین.

[هَ رَ مَ] (اِخ) دو بناست بر سر کوهی نهاده به نزدیکی فسطاط و ملاط و از جوهری است که هیچ چیز بر وی کار نکند و هر یکی را از وی چهارصد ارش دراز است اندر چهارصد ارش پهنا اندر چهارصد ارش بلندی و اندر میان وی خانه هاست کرده، و مر او را یکی در است تنگ و بر این هرمین بسیار علم کنده است از طب و نجوم و هندسه و فلسفه. (حدود العالم). رجوع به هرمان شود.

هرمینا.

[] (اِخ) یکی از دهات تابع شهر ساری مازندران است. (از مازندران و استرآباد رابینو ص162 از ترجمهء فارسی).

هرمیون.

[هِ یُ] (اِخ)(1) دختر منلاس و هلنا. (فوستل دوکولانژ). تنها دختر منلاس و هلن بود. در قدیمترین افسانه ها چنانکه در اودیسه بچشم میخورد چنین روایت شده است که منلاس او را غیاباً نامزد نئوپتولم پسر آشیل کرد و در مراجعت به لاسدمون جشنی برای این همسری گرفت. این همسری با جنگ معروف تروآ ارتباط داشته است زیرا منلاس برای پیروزی در جنگ تروآ نیازمند کمک نئوپتولم بود. و در نتیجهء این ازدواج میان «اورست» نامزد پیشین هرمیون و نئوپتولم رقابتی پدید آمد و سرانجام نئوپتولم به دست شورشیان «دلف» و به تحریک رقیب خود کشته شد و هرمیون به همسری «اورست» در آمد و پسری به نام تیسامنون(2)به دنیا آورد. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم، پیر گریمال، ترجمهء بهمنش صص416 - 417).
(1) - Hermione.
(2) - Tisamenon.

هرناشک.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان جوزم دهج بخش شهر بابک شهرستان یزد که در 33 هزارگزی شمال شهر بابک و ده هزارگزی راه جوزم به شهر بابک قرار دارد. جایی کوهستانی، معتدل و دارای 176 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود محصول عمده اش غله و کار مردم زراعت و هنر دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هرنج.

[هَ رَ] (اِ) آن قسمت از قنات که رویش باز است و پوشیده نیست. (یادداشت به خط مؤلف). فُرُنج. رجوع به فرنج شود.

هرنج.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان وسط بخش طالقان شهرستان تهران واقع در 6 هزارگزی شمال طالقان جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 888 تن سکنه. از چشمه سارها و رودخانهء محلی مشروب میشود. محصول عمده اش غله، یونجه و میوه است. شغل اهالی زراعت و کرباس و گلیم بافی، جاجیم و قالیچه بافی است. آثار قلعهء خرابه ای در 8 هزارگزی شمال ده روی کوه مشاهده میشود که به قلعه منصور معروف است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هرنج.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان لاهیجان از بخش حومهء شهرستان مهاباد واقع در 35 هزارگزی باختر مهاباد و 20 هزارگزی خاور راه خانه به نقده جایی است کوهستانی، معتدل و دارای 305 تن سکنه. از رودخانهء آواجیر مشروب میشود و محصول عمده اش غله، توتون، حبوبات و کار مردم زراعت، گله داری و جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هرند.

[هَ رَ] (اِخ) رودخانه ای است بسیار عظیم در نواحی جرجان که از آن جز به شناوری و کشتی نتوان گذشت. (برهان). چون به حدود استرآباد رسد از پهلوی آق قلعه گذر کرده به دریای خزر میریزد. (آنندراج). رودی است بحدود خراسان که آن را رود هرند خوانند. از کوه طوس برود. بر حدود آستو و جرمکان برود و میانهء گرگان ببرد و به شهر آبسکون برود و به دریای خزران افتد. (حدود العالم) :
سخن از چشمهء چشمم که هرندی است روان
چون هرندش بروانی سوی جرجان ببرد.
ابن یمین (از آنندراج).

هرند.

[هَ رَ] (اِخ) قصبه ای از دهستان حومهء بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان است که در 20 هزارگزی جنوب باختری کوهپایه و 8 هزارگزی جنوب شوسهء اصفهان به یزد قرار دارد. جلگه ای است معتدل و دارای 3840 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله و حبوبات و پنبه، و کار مردم زراعت و جزئی گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10). شهرکی است در نواحی اصفهان در مسافت سه روز راه از اصفهان. (معجم البلدان). نام قصبه ای است از نواحی اصفهان. (آنندراج).

هرندی.

[هَ رَ دی ی] (ص نسبی) ظاهراً منسوب به هرند اصفهان است.

هرنصانة.

[هِ نِ نَ] (ع اِ) کرمی است که آن را سرفه نامند. (منتهی الارب). سرفه. (اقرب الموارد).

هرنصة.

[هَ نَ صَ] (ع اِ) رفتار هرنصانة. (منتهی الارب). مشی هرنصانة یا سرفه بر درخت. (اقرب الموارد).

هرنع.

[هُ نُ] (ع اِ) شپش خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هرانع، هرانیع. (اقرب الموارد). هرنوع. رجوع به هرنوع شود.

هرنعة.

[هِ نِ عَ] (ع اِ) شپش بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هرانع، هرانیع. (اقرب الموارد).

هرنفة.

[هَ نَ فَ] (ع مص) نرم خندیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرنک.

[هَ رَ] (اِخ) نام محلی در کنار راه بستک به لنگه میان خلوس و کوخرد در 548 هزارگزی شیرازی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هرنگ شود.

هرنکس.

[هَ رَ کَ] (ع ص) هر بلا و سختی که هلاک کند و از بیخ برکند شتران را. (منتهی الارب). هر بیماری شومی که در هوا و چراگاه بوجود آید و مبتلا سازد ستور را. (ناظم الاطباء). صفت هر بلای مهلک و ریشه کن کننده. (اقرب الموارد).

هرنگ.

[هِ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش بستک شهرستان لار واقع در 13 هزارگزی جنوب خاوری بستک و کنار راه شوسهء بستک به لنگه. جلگه ای است گرمسیر و دارای 1644 تن سکنه. از چاه مشروب میشود. محصول عمده اش غله، خرما، صیفی و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هرنوت.

[هَ] (اِ) مکر و حیله. || خبث و خباثت. || بدگویی. || بد مردم در دل نگاه داشتن را نیز گویند. (برهان).

هرنوع.

[هُ] (ع اِ) شپش ریزه. (منتهی الارب). هرنع. ج، هرانع، هرانیع. (اقرب الموارد). || شپش بزرگ. (منتهی الارب). هرنعة. ج، هرانع، هرانیع. (اقرب الموارد). || کرمکی است. (منتهی الارب).

هرنوه.

[هَ نُ وَ] (اِ) میوهء درخت عود است و آن کوچکتر از فلفل و به زردی مایل است. بوی عود می کند. طبیخ وی بول را براند و سنگ مثانه را بریزاند. (برهان). قرنوه. (ابن بیطار). ابوسهل گوید: فاغرهء هندی است و صحیح آن است که: آن دانه ای است که به فارغه شباهت دارد و خردتر از وی بود. پوست او مانند فاغره شکافته شود، اما سخت تر از پوست فاغره بود... بوی او به بوی عود هندی مشابه بود. (از ترجمهء صیدنة). فرنوه. رجوع به فرنوه شود.

هرنوی.

[هَ نَ وا] (ع اِ) هرنوه. (اقرب الموارد). رجوع به هرنوه شود.

هرنوی.

[هَ نُ وی ی] (ع اِ) گیاهی است. هرنوه. فرنوه. یا فلیفله. (منتهی الارب). گیاهی است و گویا قرنوه یا فلیفله است. (اقرب الموارد). رجوع به هرنوه و قرنوه شود.

هرنیدساو.

[هَ] (اِخ) پیمان فرهنگ و آن کتابی است از تصنیفات مه آباد که عجمان او را اولین پیغمبر از پیغمبران عجم دانند. (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هرنیز.

[هِ] (اِ) تعین و چیزی بخود سپردن باشد. (برهان). دساتیری است. (از حاشیهء برهان چ معین).
- هرنیزمند.؛ رجوع به هرنیزمند شود.
|| تعیین و قرار دادن چنانکه گویند: مواجب فلان را هرنیز کردیم یعنی تعیین کردیم و قرار دادیم. (برهان). رجوع به فرهنگ دساتیر ص274 شود.

هرنیزمند.

[هَ مَ] (ص مرکب) صاحب تعین به لغت زند و پازند. (برهان). دساتیری است. رجوع به هرنیز و فرهنگ دساتیر ص274 شود.

هرو.

[هَرْوْ] (ص) مردم شجاع را گویند. (برهان). سروری هزو (با زاء معجمه) ضبط کرده است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هزو شود.

هرو.

[هَرْوْ] (ع مص) به چوب دستی زدن کسی را. (منتهی الارب). به عصا بزدن. (تاج المصادر بیهقی). زدن به هراوة. (اقرب الموارد). || فحش گفتن و بزدن. || نیک پختن گوشت. (تاج المصادر بیهقی). هرء. رجوع به هرء شود. || بزدن سرما کسی را. (مصادر اللغة زوزنی).

هرو.

[هَرْوْ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان گاوکان از بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 112 هزارگزی جنوب خاوری مسکون و 8 هزارگزی شمال راه مالرو کروک به سبزواران واقع است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هروآباد.

[هِ رُ] (اِخ) نام بخش مرکزی هروآباد که شامل دهستان خان اندبیل است و از سوی شمال و باختر به بخش سنجید و از خاور به کوههای طالش و از جنوب به بخش شاهرود محدود است. این بخش از 40 آبادی تشکیل شده که مجموع جمعیت آن در حدود 16962 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4). دهی است از طوالش در شمال غربی بحرخزر. (یادداشت به خط مؤلف). در 137 هزارگزی رشت. (یادداشت دیگر مؤلف). میان ولایت خلخال و آذربایجان واقع است. (جغرافیای سیاسی کیهان). رجوع به خان اندبیل شود.

هروآباد.

[هِ رُ] (اِخ) شهر کوچکی است که مرکز شهرستان خلخال، در 198 هزارگزی خاور تبریز و 56 هزارگزی جنوب اردبیل واقع و مختصات جغرافیایی آن بدینقرار است: طول 48 درجه و 31 دقیقه، عرض 37 درجه و 38 دقیقه: اختلاف ساعت با تهران 11 دقیقه و 28 ثانیه دیرتر. این شهر قدمت تاریخی ندارد و بتحقیق تا 300 سال قبل دهی از املاک خوانین سعادلو بشمار میرفته است. در دورهء فتحعلیشاه قاجار ساکنان هروآباد خود را از تسلط خوانین سعادلو خارج کردند و مرکز حکومت دولتی در آنجا تشکیل شد تا چند سال قبل نیز بخشی شمرده میشد و وابسته به شهرستان اردبیل بود. محله های قدیم شهر بدین نامها خوانده میشود: محلهء بالا، محلهء پایین یا برشته کوچه، محلهء قاضی لر. دو میدان بزرگ دارد. ساختمان بازار و دکانها نیز چندان منظم نیست. در جنوب و باختر شهر قلمستانها و باغهای میوه و رودخانهء کوچکی است که به رود هروآباد معروف است این رودخانه از قسمتی از شهر نیز عبور می کند. سکنهء آن بیش از شش هزار تن است آب مشروب مردم از سه رشته قنات و چشمه ها و در تابستان از رودخانهء هروآباد است. صنعت دستی مردم بافتن شال، خورجین و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4 به اختصار). رجوع به خلخال شود.

هروء .

[هُ] (ع مص) نیک پخته شدن گوشت. (منتهی الارب). نضج گوشت تا از هم باز شود. (اقرب الموارد). هَرء. هُرء. رجوع به این مدخلها شود.

هروان.

[هِرْ ] (اِخ) دهی است از دهستان دیزجرود بخش عجب شیر شهرستان مراغه که در چهار هزارگزی جنوب عجب شیر و 7 هزارگزی باختر راه شوسهء مراغهء به آذرشهر واقع و جلگه ای است معتدل و دارای 526 تن سکنه. از رود قلعهء چای و چشمه ها و چاهها مشروب میشود. محصول عمده اش غله، کشمش و بادام و کار مردم زراعت و جوراب بافی با وسایل دستی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هروان.

[هِرْ ] (اِخ) دهی است از دهستان ابرغان از بخش مرکزی شهرستان سراب که در 8 هزارگزی جنوب سراب و 8 هزارگزی راه شوسهء تبریز به سراب واقع شده و جلگه ای است معتدل و دارای 315 تن سکنه از چشمه ها مشروب میشود و محصول عمده اش غله، بزرک و کار مردم زراعت و گله داری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هروانگه.

[هَرْ نَ گَهْ] (اِ مرکب) از هروانه + گه که پساوند مکان است. (حاشیهء برهان چ معین). بیمارستان. (برهان). اگر این کلمه مرکب از هروان یا هروانه و «گه» باشد آن وقت بایستی جزء اول بیمار یا پادافراه و کیفر معنی بدهد. در فرهنگ اسدی هروانه به معنی بیمارستان و جای پادافراه است. فردوسی گفته است :
بفرمود کاین را به هروانگه
برید و همانجا کنیدش تبه.
ولی لغت اصلی هروانه است و مثل اینکه «گه» زاید و بی معنی است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هروانه شود.

هروانه.

[هَرْ نَ / نِ] (اِ) بیمارستان باشد یعنی دارالشفا. (سروری). هروانگه. بیمارستان. دارالشفا. (برهان). || نزدیک پارسیان جای بادافراه یعنی جای عقوبت است. (اسدی). || شکنجه. (برهان). رجوع به هروانگه و هروانه گه شود.

هروانه.

[هَرْ نَ] (اِخ) نام کوهی است. (برهان).

هروانه گه.

[هَرْ نَ / نِ گَهْ] (اِ مرکب)بیمارستان. (صحاح الفرس) :
بفرمود کاین را بهروانه گه
برید و کنیدش همانجا تبه.فردوسی.
رجوع به هروانگه و هروانه شود.

هروانی.

[هَ رَ نی ی] (ص نسبی) منسوب به هرات. (سمعانی). رجوع به هروی و هراتی شود.

هروئین.

[هِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) یا دی آستیل مرفین(2) گرد سفید بی بو و تلخ مزه ای است که در آب بسیار کم حل می شود و معمولاً در طب کلریدرات آن را به کار میبرند که در آب قابل حل است. این دارو از راه تزریق جلدی پس از یک یا دو دقیقه و از راه معده پس از 20 تا 30 دقیقه جذب می شود. سمیت هروئین از مرفین بیشتر است و معمولاً مقدار استعمال آن از 5 تا ده میلیگرم است. حداکثر استعمال آن در موارد طبی یک سانتیگرم در هر بار و در هر 24 ساعت دو سانتی گرم تعیین شده است. هروئین بسرعت معتاد می کند و اعتیادش از مرفین سخت تر است و اگر معتاد را از استعمال آن محروم کنند فعالیت تنفسی و دوران دم او نقصان می یابد و حالات تنفسی شدیدی که گاه خطرناک است دست میدهد و در خلال آن حالات استعمال هروئین بکلی بی اثر است و تزریق مرفین میتواند مفید باشد. برای درمان اعتیاد هروئین مرفین تجویز میشود تا بتدریج اعتیاد تبدیل به اعتیاد به مرفین شود و آنگاه آن را درمان کنند. تأثیر هروئین برای تسکین درد مثل مرفین است و برای نفس تنگی و سرفه بهتر از مرفین مؤثر واقع می شود. (از کتاب داروشناسی ج1).
(1) - Heroine.
(2) - Dyasety de morphine.

هروب.

[هَ] (اِخ) از قراء صنعاء یمن. (معجم البلدان).

هروپولیس.

[هِ رُ پُ] (اِخ)(1) نام خلیج سوئز کنونی که در شمال دریای احمر است در منابع تاریخی یونان کهن هروپولیس نوشته شده است. (از ایران باستان پیرنیا ص1922).
(1) - Heropolis.

هروت.

[هَ] (ع اِ) شیر بیشه.

هروتو.

[هَ] (اِ) تخم اسپغول را گویند که بذر قطونا باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به هروتوم شود.

هروتوم.

[هَ] (اِ) تخم اسپغول که بزرقطونا باشد. (برهان). اسپغول. (رشیدی). رجوع به هروتو شود.

هرودت.

[هِ رُ دُ] (اِخ) هرودوت. رجوع به هرودوت شود.

هرودتس.

[هِ رُ دُ تِ] (اِخ) هرودوت. رجوع به هرودوت شود.

هرودوت.

[هِ رُ دُ] (اِخ)(1) اگر چه او را پدر مورخین خوانده اند ولی در واقع نخستین مورخ نبوده زیرا قبل از او اشخاص دیگری از یونانیها مانند هکاته(2) چیزهایی نوشته اند که به ما نرسیده و ظن قوی میرود که هرودوت و مورخین قرون بعد از این نوشته ها استفاده کرده اند، بی اینکه اسم مؤلف را برده باشند. هرودت از مردم هالی کارناس(3) مستعمرهء یونانی آسیای صغیر بود و چون این شهر جزو مستملکات ایران به شمار میرفت مورخ مذکور از تبعهء ایران محسوب می شد. مدت زندگانی او را از 484 تا 425 ق. م. دانسته اند. وی سیاحت های متعدد در ممالک مشرق قدیم کرده و تحقیقات خود را راجع به احوال و تاریخ این ممالک نوشته است. نوشته های او شامل نه کتاب است و از این جهت آن را «تاریخ در نه کتاب» نامند و هر یک از کتابهای او به نام یکی از ارباب انواع یونان کهن است. بعضی از محققان تقسیم و نامگذاری آثار هرودوت را از قرون بعد میدانند و معتقدند که تألیفات او در ابتدا تقسیماتی نداشته است زیرا وقتی که میخواهد خواننده را به مطلبی مذکور درگذشته ارجاع دهد بدون اشارت به کتاب با عبارت «حکایتی دیگر» یا «در حکایتهای دیگر» کار را به مسامحه میگذراند. ایران قدیم آبادان و پرنعمت بود و ملل دیگر و از جمله یونانیها برای سیاحت یا کار به این کشور می آمدند ولی اطلاعاتی که یک سیاح یونانی می توانست با کمک مترجم دربارهء تاریخ و اوضاع کشوری چون ایران به دست آورد چندان دقیق و قابل توجه نبود و این ناپختگی اطلاعات در آثار هرودوت که البته به ایران هم نیامده بود - هویداست. سنوات وقایع درهم و ناهمآهنگ است، در موارد زیادی داستانگویی جای تاریخ را گرفته، داستانها هم مشوش است و علاوه بر اینها گویی روح افسانه دوستی یونانی هم آن را جلوهء فوق العاده و دور از واقع داده است. نوشته های هرودوت دربارهء بابل و آسور هم آشفته و افسانه آمیز است. وی میگوید که مأخذ تحقیقات او کاهنان مصر و بابل بوده اند اما محققان سفر او را به بابل قبول ندارند و نیز بعید میدانند که وی از کاهنان درجهء اول استفاده کرده باشد. با وجود این کتابهایش از این نظر که منظرهء کلی مشرق قدیم را مینمایاند قابل توجه است. در ذکر ارقام نیز گاه اغراق می کند. مینویسند که هرودوت نوشته های خود را در آتن برای مردم میخوانده است و اوسیوس وقایع نگار ثقهء قرن سوم میلادی ضمن گفتگو دربارهء سالهای 445 و 446 ق. م. میگوید: هرودوت کتاب خود را در ملا عام در آتن خواند و به افتخار بزرگی نائل شد. باتوجه به اشارات پلوتارک معلوم می شود که هرودوت مورد توجه مردم آتن بوده و آنها در برابر ستایش آتن صله هایی هم به او میداده اند. دربارهء این مورخ نظرات جور واجوری اظهار شده است. ارسطو او را افسانه گوی ولی خوش بیان و دارای قدرت نویسندگی دانسته است. توسیدید میگوید که او به نوشتن حقایق توجه و علاقه نداشته است. کتزیاس پزشک دربار داریوش دوم و اردشیر دوم مواردی از نوشته های او را دربارهء کورش بزرگ، کمبوجیه، داریوش و خشایارشا تکذیب کرده است. ژوزف فلاویوس مورخ یهودومان تُن مورخ مصری هم معتقد به اشتباه در روایات او هستند. سیسرون سخنور نامدار رومی او را پدر تاریخ نامیده ولی در عین حال به افسانه گویی او اشاره کرده است. اما تاریخ دانان متأخر معتقدند که او با وجود افسانه گویی از حقیقت زیاد دور و به آن بی توجه نبوده است. و بالاخره دربارهء هرودوت باید گفت که بیشتر کشفیات راجع به ایران قدیم مطالب نوشته های او را تأیید می کند. (از ایران باستان پیرنیا صص66 - 73 به اختصار).
(1) - Herodote.
(2) - Hecatee.
(3) - Halikarnass.

هرودیان.

[هِ رُ] (اِخ) هرودیانوس، مورخ یونانی. رجوع به هرودیانوس شود.

هرودیانوس.

[هِ رُ] (اِخ)(1) یکی از مورخان یونان است که در سال 170 م. در اسکندریه متولد شد و پس از 71 سال عمر به سال 241 م. درگذشت. وی در رم میزیست و تاریخ رم را از درگذشت «تونن» تا زمان «گُردیان» به زبان یونانی نوشته است. تاریخ او در هشت کتاب و بسیار بیطرفانه است اما تاریخ دقیق وقایع را ذکر نکرده است. از نوشته های او دربارهء دولت «پارت ها» در ایران میتوان مطالبی دریافت. (از ایران باستان پیرنیا ص2181). رجوع به هرودیان شود.
(1) - Herodianus.

هرور.

[هُ] (ع اِ) آنچه برافتد از دانهء انگور. (منتهی الارب).

هرور.

[هَ] (اِخ) قلعه ای است از اعمال موصل. (منتهی الارب). دژ منیعی است از اعمال موصل در طرف شمال آن که تا موصل سی فرسخ فاصله دارد. از هکاریه شمرده میشود. و از آنجا تا عمادیه سه میل مسافت است. (از معجم البلدان).

هرور.

[هَ] (اِخ) دژی است از اعمال اربل در کوههای واقع در سمت شمال آن. (معجم البلدان).

هروز بالا.

[هَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند از بخش مرکزی شهرستان کرمان که در 70هزارگزی شمال کرمان و سر راه فرعی راور به کرمان واقع و جایی است کوهستانی و سردسیر و دارای 107 تن سکنه. از قنات مشروب میشود و محصول عمده اش غله، حبوبات و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هروز پایین.

[هَ زِ] (اِخ) دهی است از دهستان حرجند کرمان که در 75هزارگزی شمال کرمان واقع و جایی سردسیر و کوهستانی و دارای 165 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هر و شر.

[هُرْ رُ شُرر] (ص مرکب)مندرس و پاره پاره و آویخته از جامه. (از یادداشتهای مؤلف). || آنکه جامه اش دریده و مندرس و ریخته و آویخته باشد. (از یادداشتهای مؤلف).

هروط.

[هُ] (ع اِ) جِ هرط. (منتهی الارب). هرط ماده شتر کلان است. (آنندراج). رجوع به هرط شود.

هروک.

[هَرْ وَ] (اِخ) نام خسروپرویز پادشاه ساسانی. (برهان) (ناظم الاطباء) (آنندراج). این لغت را رشیدی از جاماسپ نامه نقل کرده است ولی در متن «ایاتکار زاماسپیک» (یادگار جاماسپ) نیامده است و ممکن است مصحف «مروک» باشد. (حاشیهء برهان چ معین).

هروک.

[هَ] (اِ) زرشک. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به زرشک شود.

هروک.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش ابرقوی شهرستان یزد که در 8هزارگزی باختر ابرقو و 2هزارگزی جنوب راه ابرقو به فیروزآباد قرار دارد. جلگه ای است معتدل و دارای 230 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غله، پنبه و تره بار است. کار مردم کشاورزی و هنردستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هروکیدن.

[هُ دَ] (مص) ترسیدن و هراسیدن. (ناظم الاطباء).

هرول.

[هِ وُ] (اِ) دانه ای است مانند ماش و او را ملک خوانند. (برهان). در فرهنگ های دیگر و از جمله فرهنگ رشیدی «هروی» با یاء به این معنی آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هروی شود.

هرولة.

[هَرْ وَ لَ] (ع مص) رفتاری میان دویدن و رفتن و دویدن بعد عنق و شتاب رفتن. (منتهی الارب). نوعی از رفتار که پویه نیز گویند. (ناظم الاطباء). شتاب کردن در رفتن کمتر از خبب یا بین عدو و مشی. (اقرب الموارد) :
کرده پندازی گرد تله ای هروله ای
تا درافتاده به حلقش در مشکین تله ای.
منوچهری (دیوان چ دبیرسیاقی ص189).
گفت: نی. گفتمش: بوقت طواف
که دویدی به هروله چو ظلیم.ناصرخسرو.

هروم.

[هَ] (ع ص) زن پلید بدخوی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هروم.

[هَ] (اِخ) نام پهلوانی و دلاوری است. (برهان).

هروم.

[هَ] (اِخ) نام شهر زنان و بعضی گویند نام شهری است که در این زمان بردع می گویندش. (برهان) :
هرومش لقب بود از آغاز کار
کنون بردعش خواند آموزگار.نظامی.
رجوع به بردع شود.

هروهل.

[](1) (اِ) کنجاره را گویند و آن نخاله و ثفل کنجد است که روغن آن را گرفته باشند. (برهان). رجوع به کنجاره شود.
(1) - با هاء و لام و حرکت مجهول. (برهان).

هروی.

[] (اِ) اسم عربی عروق الصفر است. (فهرست مخزن الادویه).

هروی.

[هِ رَ] (ص نسبی) منسوب به هرات. (برهان). هریوه. (برهان). هراتی. (یادداشت به خط مؤلف).

هروی.

[هِ رَ] (اِ) دانه ای است مانند ماش که در میان باقلا بود. (رشیدی). در برهان و سروری «هرول» ضبط شده است به لام و محشی رشیدی نویسد که در اکثر نسخ با یاء آمده است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هروی.

[هِ رَ] (اِخ) زبانی بوده است از جملهء هفت زبان فارسی. (برهان). زبان فارسی را شامل پنج یا هفت زبان دانسته اند که هروی به عقیدهء فرهنگ نویسان قدیم یکی از سه لهجه ای است که متروک شده است و آن را در ردیف سگزی و زاولی که لهجه های متروک بوده است نام برده اند. (از مقدمهء برهان قاطع چ معین ص سی). مقدسی در احسن التقاسیم آرد: زبان هرات وحشی است و مردم آنجا سخن را بد ادا کنند و تکلف و تحامل ورزند. (مقدمهء برهان چ معین ص 43).

هروی.

[هِ رَ] (اِخ) امامی... مداح سلاطین و وزرای کرمان بوده و اشعار بسیار خوب دارد و از جمله این لغز است:
ثلث و خمس و زوج فردی را که خمس و سدس او
بی شک از حد عدد بیرون بود تصنیف کن
بر قرار خویش باری دیگرش در بیت مال
ضرب کن، چون ضرب کردی آنگهی تضعیف کن
سدس عشر ثلث او را باز با این هر دو قسم
جمع کن، نی نی که نصف ثلث از او تحذیف کن
کعب عین و جذر طا را گر برون آری به فکر
اندرو پیوند و چار و پنج را تألیف کن
با محاسب گفتم اندر علم او اسمی به رمز
گو «امامی» را به علم خویشتن تعریف کن.
(از مجالس النفائس میرعلیشیر نوایی ص327).
او ابوعبدالله محمد بن ابی بکربن عثمان معاصر مجد همگر بوده است و هر یک دیگری را مدح کرده اند. و در اصفهان به سال 676 یا 686 ه . ق. درگذشت. دیوانش دو هزار بیت دارد. احوالش در تذکرهء نصرآبادی ص493 و مجمع الفصحا ج 1 ص98 و مرآت الخیال ص40 و آتشکدهء آذر ص147 آمده است. (از ذریعه ج 9 ص94).

هروی.

[هِ رَ] (اِخ) دهی است از بخش پاوهء شهرستان سنندج که از چشمه و رودخانهء سیروان مشروب میشود. کار مردم زراعت و محصول عمدهء آنجا غله است. عده ای از اهالی به شغل گله داری گذران می کنند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرویة.

[هَ رَ وی یَ] (ص نسبی) منسوب به هرات. (منتهی الارب). مؤنث هروی. رجوع به هروی شود.

هرة.

[هِرْرَ] (ع اِ) مؤنث هِرّ. ج، هِرَر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). گربهء ماده. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هر و هرر شود.

هره.

[هُرْ رَ] (اِ) سوراخ کون. (برهان). مقعد و نشستنگاه. (برهان). کون باشد. (اسدی) :
کوهش بسان هره درآورده سر بهم
دشتش بسان شله نهاده زهار باز.
روحی ولوالجی.
مرا که سال به هفتاد و شش رسید و رمید
دلم ز شلهء صابوته وز هرهء تاز.قریع.
هرهء نرم پیش من بنهاد
هم بسان یکی تل مسکه.حکاک.
کنم من هره را جلوه، نکوهم شله را زیرا
که هره درخور جلوه ست و شله درخور جله.
عسجدی.
|| گیاهی است که در میان گندم و جو روید و غوزه ای دارد کنگره دار مانند غوزهء خشخاش و در اندرون آن چند دانه می باشد. (برهان). هربنگ. رجوع به هربنگ شود.

هرهار.

[هَ] (ع ص) بسیار از آب و شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بسیار خندنده. (منتهی الارب). ضحاک در امر باطل. بیهوده خند. (از اقرب الموارد). || گوشت لاغر. (منتهی الارب). اللحم الغث. (اقرب الموارد). || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هره دشت.

[هَ رَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی طوالش که دارای 3726 تن سکنه است. از رود هره دشت مشروب میشود و محصول عمده اش برنج، غله، لبنیات و میوه و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هرهذة.

[هَ هَ ذَ] (ع اِ) نوعی از رفتار اسپ کمتر از خبب. (منتهی الارب).

هرهر.

[هِ هِ] (اِ صوت) نام آواز خندهء ممتد، آهسته تر از قهقهه. (یادداشت به خط مؤلف).
ترکیب ها:
- هرهر خندیدن.؛ هرهر کردن. هرهر و کرکر. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به این ترکیبات در جای خود شود.

هرهر.

[هُ هُ] (اِ صوت، ق) بسیار و فراوان: هرهر اشک ریختن؛ ریختن اشک بسیار و با قطرات بزرگ. (یادداشت به خط مؤلف).

هرهر.

[هَ هَ] (ع اِ) آواز روانگی آب. (منتهی الارب). حکایت جریان آب بسیار. (اقرب الموارد).

هرهر.

[هِ هِ] (ع ص) ناقه ای که زهدان آن از کلان سالی آب دهد. (منتهی الارب). || گوسپند کلانسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هرهر.

[هِ هِ] (اِخ) نام محلی بوده است در مشرق سرزمین ترکمن نشین یموت. (از مازندران و استرآباد رابینو، ص133 از ترجمهء فارسی).

هرهر خندیدن.

[هِ هِ خَ دَ] (مص مرکب) پیوسته خندیدن. خندهء ممتد و بیهوده کردن. بیهوده خندیدن. رجوع به هرهر و هرهر کردن شود.

هرهر کردن.

[هِ هِ کَ دَ] (مص مرکب)پیوسته خندیدن. خندهء ممتد و بیهوده کردن یا خندیدن بطوری که دیگران را ناراحت کند. رجوع به هرهر و هرهر خندیدن شود.

هرهر و کرکر.

[هِ هِ کِ کِ] (اِ صوت مرکب) خندهء ممتد و بیجا.

هرهرة.

[هَ هَ رَ] (ع مص، اِ) آواز میش. (منتهی الارب). اسم صوت الضأن. (اقرب الموارد). || خندهء بیهوده. (منتهی الارب). خندیدن به باطل. (اقرب الموارد). رجوع به هرهر و هرهر کردن شود. || اسم بانگ شیر بیشه. (منتهی الارب). زئیر الاسد. (اقرب الموارد). || بر آب خواندن و آوردن گوسفند را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جنبانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ستم و دست درازی نمودن. (منتهی الارب). تعدی بر کسی. (اقرب الموارد). || حکایت کردن از بانگ هندیان در جنگ. (منتهی الارب). حکایت صوت هند در حرب. (اقرب الموارد).

هرهره.

[هُ هُ رِ] (اِخ) دهی از دهستان قلقل رود شهرستان تویسرکان که در 24هزارگزی جنوب باختر تویسرکان واقع و جایی کوهستانی است و 113 تن سکنه دارد و از چشمه ها مشروب میشود. محصول عمده اش غلات دیمی، کتیرا و مختصری انگور است. در آمار به نام ابوهریره احصاء شده است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هرهری.

[هُ هُ] (ص نسبی) بی بند و بار. بی اعتقاد.
- هرهری مذهب؛ کسی که هیچ مذهبی ندارد، به قوانین هیچ دینی عمل نمی کند. (یادداشت به خط مؤلف).

هره سنگ.

[هَ رَ سَ] (اِخ) هرسنگ که دهی بوده است در مازندران. رجوع به هرسنگ شود.

هرهفت.

[هَ هَ] (اِ مرکب) به معنی آرایش باشد. (برهان). کنایت از زیب و زینت بود و آن را هرهفت وند نیز گویند. (انجمن آرا).
رجوع به هرهفت کردن و هرهفت کرده شود.
|| مطلقاً آرایش زنان را نیز گویند که آن حنا و وسمه و سرخی و سفیدآب و سرمه و زرک باشد که زرورق است و بعضی هفتم را غالیه گفته اند که خوشبویی باشد و بعضی خال عارضی را گفته اند که از سرمه به کنج لب یا جاهای دیگر از رخساره گذارند. (برهان).

هرهفت کردن.

[هَ هَ کَ دَ] (مص مرکب)هفت قلم آرایش کردن. (از حاشیهء برهان چ معین). آرایش کردن خود یا دیگری را. آراستن و زیب و زیور به کار بردن :
خاقانیا عروس صفا را به دست فقر
هرهفت کن که هفت تنان دررسیده اند.
خاقانی
رجوع به هرهفت و هر هفت کرده شود.

هرهفت کرده.

[هَ هَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آراسته. به زر و زیور و دیگر آلات آرایش یافته. در تداول امروز هفت قلم آرایش کرده :
عشق برکرده به مکه آتشی کز شرق و غرب
کعبه را هرهفت کرده هفت مردان دیده اند.
خاقانی.
چون تو هرهفت کرده آیی حور
بر تو هرهفت زیور اندازد.خاقانی.
دوش از درم درآمد سرمست و بیقرار
همچون مه دو هفته و هرهفت کرده یار.
انوری.
یکی لشکر انگیخت از هفت روس
به کردار هرهفت کرده عروس.نظامی.
برون آمد ز پشت هفت پرده
بنامیزد رخی هرهفت کرده.نظامی.

هرهور.

[هُ] (ع ص، اِ) بسیار از آب و شیر. (منتهی الارب). هُرهُر. (اقرب الموارد). || آنچه برافتد از دانهء انگور. || گوسپند کلانسال. || آب بسیار که آواز هرهر آید از وی. || نوعی از کشتی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هرهر و هرهرة شود.

هرهیر.

[هِ] (ع اِ) ماهی است. (منتهی الارب). نوعی ماهی است. (اقرب الموارد). || نوعی از خبیث ترین مار، مرکب میان باخه و سیاه مار که ششماه خواب کند و گزیده اش جان بر نشود. (منتهی الارب). گزیده اش بسلامت نماند. (اقرب الموارد).

هری.

[هِرْ ری] (صوت، ق) لفظی است که عوام چون کسی را بیرون کردن خواهند بخواری و زبونی، بر زبان آورند: هری برو، معزولی، در این کلمه نهایت استخفاف است. (از یادداشتهای مؤلف).

هری.

[هُرْ ری] (اِ صوت، ق) تعبیر آواز پنهانی دل در حالت ترس و نگرانی. چنانکه در تداول گویند: دلم هری ریخت یا هری تو ریخت. (از یادداشتهای مؤلف).

هری.

[هَرْیْ] (ع مص) به چوب دستی زدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هری.

[هُرْیْ] (ع اِ) خانهء کلان که در آن طعام سلطان گرد آرند. ج، اهراء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هری.

[هُ / هِ ری ی] (ع اِ) جِ هراوة. (منتهی الارب). رجوع به هراوة شود.

هری.

[] (هندی، اِ) به هندی اسم هلیلج است. (فهرست مخزن الادویه).

هری.

[هَ] (اِخ) شهری بزرگ است به خراسان و شهرستان وی سخت استوار است و او را قهندز است و ربض است و اندر وی آبهای روان است. و مزگت جامع این شهر آبادان تر مزگتهاست به مردم، از همهء خراسان. و بر دامن کوه است و جای بسیار نعمت است. و اندر وی تازیانند و او را رودی است بزرگ که از حد میان غور و گوزگانان رود و اندر نواحی او به کار شود. و از او کرباس و شیرخشت و دوشاب خیزد. (حدود العالم). همان شهر معروف هرات است :
یکی پیر بد مرزبان هری
پسندیده و دیده از هر دری.فردوسی.
به مهتر پسر داد بلخ و هری
فرستاد بر هر سویی لشکری.فردوسی.
ز هر سو که بد نامور مهتری
بخواند و بیامد به دشت هری.فردوسی.
بدیدار او راه بست و هری
بهشت برین گشت و باغ بهار.فرخی.
به هرای گنجش چو پدرام کرد
به پهلو زبانش هری نام کرد.نظامی.
جان نقش بلخ گردد، دل قلب مرو گیرد
آن روز کز در تو نسیم هری ندارم.خاقانی.
عاقلان دیدند آب عز شروان، خاک ذل
بر هری و بلخ و مرو شاهجهان افشانده اند.
خاقانی.
و در سواد هری صد و بیست لون انگور یافته شود هر یک از دیگری لطیف تر. (چهارمقاله).
ای بسا کس رفته تا هند و هری
او ندیده جز مگر بیع و شری.مولوی.
رجوع به هرات شود.

هری آب.

[هُ] (اِخ) دهی از دهستان کاکاوند بخش دلفان شهرستان خرم آباد که در 8هزارگزی باختر راه شوسهء خرم آباد به کرمانشاه واقع و دارای 50 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هریاتوته.

[] (هندی، اِ) به هندی نام توتیای هندی است. (فهرست مخزن الادویه).

هریار.

[هَ] (اِ) دندان زیادتی را گویند. (برهان).

هریاع.

[هِ] (ع اِ) برگ که از باد بیفتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هریان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که در 21هزارگزی باختر معلم کلایه واقع است و 128 تن سکنه دارد. آب مشروب آن از رودخانهء هریف است، محصول عمدهء آنجا بنشن، برنج، صیفی و گلابی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هریان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش رزن شهرستان همدان که در 21هزارگزی جنوب رزن واقع است و 735 تن سکنه دارد. آب آن از قنات است، محصول عمده اش غلات، حبوبات، صیفی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هری ء .

[هَ] (ع ص) گوشت نیک پخته. (منتهی الارب). گوشتی که نیک پخته شود تا از استخوان جدا گردد. (اقرب الموارد).

هریت.

[هَ] (ع ص) فراخ. || فراخ کنج دهن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن هر دو راه یکی شده. (منتهی الارب). || فرس هریت؛ اسپ که عذار لجام آن کوتاه بود خلاف اصیل. (منتهی الارب). || (اِ) شیر بیشه. || (ص) مردی که راز را نپوشد. || مرد زشت سخن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هری تخم.

[هَ تُ] (اِ مرکب) بزرقطونا. اسفرزه. (یادداشت به خط مؤلف از مهذب الاسماء). رجوع به بزرقطونا و اسفرزه و هرول و هروی شود.

هریجان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش کلاردشت شهرستان نوشهر که 350 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش ارزن، غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هریدان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش جبال بارز شهرستان جیرفت که در 86هزارگزی جنوب خاوری مسکون واقع و دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هریر.

[هَ] (ص) به معنی کننده است که فاعل کردن باشد. (برهان). مصحف یا مجعول است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هریر.

[هَ] (ع مص، اِ) زنوییدن سگ و زونویه. (تاج المصادر بیهقی). بانگ کردن سگ. (یادداشت به خط مؤلف). بانگ سگ از سرما کمتر از نباح. و یوم هریر روزی است که در آن میان بکربن وائل و تمیم جنگ شد و حارث بن بیبة، سید تمیم کشته شد. || مکروه و ناپسند داشتن چیزی را. (منتهی الارب). دشخوار داشتن چیزی را. (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغة زوزنی).

هریر.

[هَ] (اِخ) (لیلة ال ...) رجوع به لیلة الهریر شود.

هریر.

[هُ رَ] (اِخ) (یوم ال ...) جنگی که میان بکر و بنی تمیم واقع شد و در آن حارث بن بیبة المجاشعی کشته شد. (از مجمع الامثال میدانی). رجوع به هَریر شود.

هریر.

[هَ] (اِخ) بقول ابن الندیم یکی از بلغای عشرهء ناس است. (یادداشت به خط مؤلف).

هری رز.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از دهستان سام شهرستان ملایر که در 18هزارگزی جنوب شهر ملایر واقع و دارای 227 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات دیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هری رود.

[هَ] (اِخ) رودی است که بر هرات گذرد و طول آن 800 هزار گز است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هری شود.

هریرة.

[هَ رَ] (اِخ) ناحیتی است که آخر دهناء باشد. (از معجم البلدان).

هریریة.

[هُ رَ ری یَ] (اِخ) فرقه ای از راوندیه که اصحاب ابوهریرهء راوندی هستند و آنها را عباسیهء خلص نیز میخوانند... طرفدار امامت عباس بن عبدالمطلب عم حضرت رسول، و معتقد به ولایت ابومسلم اند. و در حق عباس و اولاد او غلو بسیار کنند. (از خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص267 و تبصره ص423).

هریزة.

[هُ رَ زَ] (اِخ) موضعی است در دهناء. (منتهی الارب). رجوع به هریرة شود.

هریس.

[هَ] (معرب، اِ) طعامی که از گوشت و حبوبات ترتیب دهند و بهترین آن آن است که از گندم و گوشت مرغ سازند. (منتهی الارب). طعامی از دانهء خردشده و گوشت و در النوادر آمده است: دانهء خرد شده بوسیلهء مهراس پیش از آنکه پخته شود و چون پخته شود هریسه نامند. (اقرب الموارد). رجوع به هریسه شود.

هریس.

[هِ] (اِخ) از بخشهای پنجگانهء شهرستان اهر. حدود آن: از شمال بخش مرکزی اهر و از جنوب بخش بستان آباد و از خاور بخش مهربان و از باختر بخش ورزقان است. دهستان خانمرود با 16 آبادی و 11228 تن سکنه و دهستان بدوستان با 36 آبادی و 19919 تن سکنه جزء این بخش است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریس.

[هِ] (اِخ) مرکز بخش هریس و دهستان خانمرود از شهرستان اهر. دارای 5499 تن سکنه است. محصول عمده اش غله و حبوبات و سردرختی و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریس.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان هریس شهرستان سراب که دارای 2055 تن سکنه و آب آن از چشمه است. محصول عمده اش غله و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریس.

[هِ] (اِخ) دهی است از شرفخانه از بخش شبستر شهرستان تبریز. دارای 1192 تن سکنه و آب آن از چشمه است. محصول عمده اش غله و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریس.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجد شهرستان هروآباد که دارای 618 تن سکنه است. محصول عمده اش غله و حبوبات و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریس.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان مراغه که دارای 189 تن سکنه است. محصول عمده اش غله و نخود و بادام و کرچک و زردآلو و شغل اهالی زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریس.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش ورزقان شهرستان اهر که 367 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه ابری و چشمه ها و محصول عمده اش غله، حبوبات، سردرختی و انگور و شغل اهالی زراعت و باغداری است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هریسان.

[] (اِخ) از طسوج خوزان. (تاریخ قم ص115). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام این ده نیست.

هریسان.

[] (اِخ) این دیه را دارابن دارا بنا کرده و به نام درم خریدگان خود نهاده است و بدین دیه از ممالیک او یک راوریسان نام بوده است، دارا گفت که این دیه را به نام او کنند. پس به مرور وریسان را هریسان گفتند. چنین گویند که یکبار از هریسان چهارهزار جریب ناردانه به مطبخ کسری بردند. (تاریخ قم ص84).

هریسان.

[] (اِخ) از دیه های ساوه. (تاریخ قم ص140).

هریسه.

[هَ سَ / سِ] (اِ) از اغذیهء مشهوره و بهترین حبوبات و لحومی که از آن ترتیب یابد گندم و گوشت مرغ است. (تحفهء حکیم مؤمن). به معنی هریس که طعامی است از گوشت و حبوبات. (منتهی الارب). امروز این طعام عبارت از گندم و گوشت است که مهرا کنند چنانکه به قوام عسل و مانند آن آید و گندم و گوشت آن از یکدیگر تمیز داده نشود. (یادداشت به خط مؤلف) :
چو شد کشته دیگی هریسه بپخت
برید آتش از هیزم نیم سخت.فردوسی.
گاوان را هریسه ساز و گوسپندان را زیربای مزعفر. (اسرارالتوحید). دعوتی با تکلف ساخته بودند و هریسه نهاده. (تاریخ بیهقی).
اگرت خواب نگیرد ز بهر چاشت شبی
که در تنور نهندت هریسه یا عدسی.
ناصرخسرو.
مرهم جان و دل ماست هریسهء روغن
برو ای خادم چالاک به تعجیل بیار.
بسحاق اطعمه.
ترکیب ها:
- هریسه پز.؛ هریسه کردن. هریسه گر. رجوع به این ترکیبات شود.

هریسه پز.

[هَ سَ / سِ پَ] (نف مرکب)آنکه هریسه پزد و فروشد : جمله بازارها بسوخت و آغاز آن از دکان هریسه پزی بود. (تاریخ بخارا ص113).

هریسه کردن.

[هَ سَ / سِ کَ دَ] (مص مرکب) پختن و ساختن هریسه. مهرا کردن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هریسه شود.

هریسه گر.

[هَ سَ / سِ گَ] (ص مرکب)هریسه پز. آنکه هریسه را خوب بپزد. (آنندراج). رجوع به هریسه پز شود.

هریش.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش شوسف شهرستان بیرجند که در 24هزارگزی شمال باختری شوسف واقع و جایی است کوهستانی و معتدل و دارای 66 تن سکنه. از قنات مشروب میشود. محصول عمده اش غله و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هریصة.

[هَ صَ] (ع اِ) فراهم آمدنگاه آب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هریع.

[هَ] (ع اِ) پاره ای از شب. (یادداشت به خط مؤلف).

هریف.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان رودبار بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که در 32هزارگزی باختر معلم کلایه واقع و جایی کوهستانی و دارای 315 تن سکنه است. از رودخانهء کلین مشروب میشود. محصول عمده اش غله، برنج و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هریک.

[هَ یَ / یِ] (ضمیر مبهم مرکب)هرکدام. (یادداشت به خط مؤلف) :
روی هریک چون دوهفته گرد ماه
جامه شان غفه، سمورینشان کلاه.رودکی.
چو شب روز گشت انجمن شد سیاه
بدان نیز کردند هریک نگاه.فردوسی.
ابر ده و دو هفت شد کدخدای
گرفتند هریک سزاوار جای.فردوسی.
رجوع به هر شود.

هریکنده.

[هَ کَ دِهْ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بابل که واقع در 6هزارگزی جنوب خاوری بابل و دشتی است معتدل و مرطوب و دارای 465 تن سکنه. از رودخانهء هتکه از شعب رود بابل مشروب میشود. محصول عمدهء آنجا برنج، غله، صیفی، پنبه، پیاز و نیشکر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هریکی.

[هَ یَ / یِ] (ضمیر مبهم مرکب)هریک. هرکدام. (یادداشت به خط مؤلف) :
بیامد سپاه و بیامد پسر
بخندید با هریکی تاجور.فردوسی.
رجوع به هر و هریک شود.

هریل آباد.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 17هزارگزی صحنه و یکهزارگزی شمال شوسهء کرمانشاه به همدان واقع و دارای 30 تن سکنه است. از رودخانهء زردآب مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، برنج و حبوبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هریله.

[هِ لِ] (اِخ) دهی است از بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که در 26هزارگزی شمال باختری صحنه واقع و ناحیه ای است کوهستانی و سرد و دارای 191 تن سکنه. از آب چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، حبوبات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هریمن.

[هَ مَ] (اِ) اهریمن. (مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات فارسی ص157). مخفف اهریمن. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به اهریمن شود.

هرین.

[هُرْ ری / هُ] (اِ) آواز مهیب را گویند همچو آواز سباع و وحوش. (برهان) :
ز هرین حمله ز هرای تیغ
شده آب خون در دل تند میغ.نظامی.
رجوع به هرا شود.

هرین.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش طرهان شهرستان خرم آباد واقع در 11هزارگزی شمال باختری مرکز دهستان کوهدشت. ناحیه ای است دامنه و معتدل و دارای 180 تن سکنه است. از آب چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غلات، لبنیات و پشم و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هریو.

[هِ یْو] (اِخ) هری. هرات. (برهان) (آنندراج). رجوع به هری و هرات و هریوه شود.

هریونه.

[هِ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان نهارجانات از بخش حومهء شهرستان بیرجند که در 49هزارگزی جنوب خاوری بیرجند واقع و جایی است کوهستانی و معتدل و دارای 292 تن سکنه. محصول عمده اش غله، گردو، بنشن و آب مشروب آن از قنات و کار مردم کشاورزی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هریوه.

[هِ / هَ وَ / وِ] (ص نسبی) هروی. هراتی. (یادداشت به خط مؤلف). منسوب به هریو که صورتی از نام شهر هری یا هرات است :
چند برداری این هریوه خروش
نشود باد بر سماعش نوش.منجیک(1).
|| زر خالص و رائج را نیز گفته اند. (برهان). زر یا دینار هریوه مسکوک دارالضرب هرات است. سعید نفیسی در حاشیهء تاریخ بیهقی نویسد: گویا درست تر آن باشد که در این معنی هم هریوه منسوب به هرات است زیرا تاکنون هریوه به تنهایی و به صورت اسم در متنی دیده نشده است و در همه جا زر هریوه یا دینار هریوه و به صورت صفت استعمال شده است. (از حاشیهء برهان چ معین) :
چراغی گرفتم چنانچون بود
ز زرّ هریوه سر خنجری.منوچهری.
... و مواضعت نهاده هر سالی که خراج فرستد برادرزاده را هزار دینار هریوه باشد. (تاریخ بیهقی). آنچه به نام ما باشد پنجاه هزار دینار هریوه کنی و مهر دیگر به نام فرزند سی هزار دینار هریوه. (تاریخ بیهقی). || زن فاحشه را هم می گویند. (برهان).
(1) - نیز منسوب به شهید بلخی است.

هز.

[هَزز] (ع مص) جنبانیدن چیزی را. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (مصادر اللغة زوزنی) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی).

هزء .

[هَزْءْ] (ع مص) شکستن چیزی را. || به سرما کشتن شتر را. || جنبانیدن راحله را و حرکت دادن. || مردن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هزء .

[هُزْءْ / هُ زُءْ] (ع مص) فسوس کردن به کسی. (منتهی الارب). فسوس. (ترجمان جرجانی) (اقرب الموارد). در اقرب الموارد به فتح اول و سکون دوم هم ضبط شده.

هزاء.

[هَزْ زا] (ع ص) افسوس کننده. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هزءة شود.

هزائم.

[هَ ءِ] (ع اِ) جِ هزیمة. (منتهی الارب). رجوع به هزیمة و هزایم شود.

هزابر.

[هَ بِ] (ع اِ) جِ هزبر. (ناظم الاطباء) (منتهی الارب). رجوع به هُزابر شود.

هزابر.

[هُ بِ] (ع اِ) هزبر. شیر بیشه. (ناظم الاطباء). رجوع به هزبر و هژبر و هَزابر شود.

هزار.

[هَ / هِ] (عدد، ص، اِ) ده صد را گویند و به عربی الف خوانند. (برهان) :
میلفنج دشمن که دشمن یکی
فراوان و، دوست ار هزار اندکی.بوشکور.
یکی مؤاجر و بی شرم و ناخوشی که ترا
هزاربار خرانبار بیش کرده عسس.لبیبی.
هزار زاره کنم، نشنوند زارهء من
به خلوت اندر نزدیک خویش زاره کنم.
دقیقی.
در این بلاد فزون دارد از هزار کلات
به هر یک اندر دینار تنگها بر تنگ.فرخی.
از لب تو مر مرا هزار نوید است
وز سر زلفت هزار گونهء زلفین.فرخی.
گفتم فغان کنم ز تو ای بت هزار بار
گفتا که از فغان بود اندر جهان فغان.
عنصری.
شاها هزار سال به عز اندرون بزی
و آنگه هزار سال به ملک اندرون ببال.
عنصری.
نی نی دروغ گفتم این چه شمار باشد
باری نبید خوردن کم از هزار باشد.
منوچهری.
خلق شمارند و او هزار، ازیراک
هر چه شمار است جمله زیر هزار است.
ناصرخسرو.
یکی شاه و از خصم و دشمن هزاری
یکی شیر و از گور و آهو قطاری.قطران.
هزارت صف گل دمیده ز سنگ
ز صد برگ و دو روی و از هفت رنگ.
اسدی.
از آن آهن لعل گون تیغ چار
هم از روهنی و پر الک هزار.اسدی.
ما را گمان فتد که بمانی هزار سال
معلوم صدهزار یقین در گمان ماست.
خاقانی.
در این ورطه کشتی فروشد هزار
که پیدا نشد تخته ای بر کنار.سعدی.
|| (اِ) هزاردستان. (منتهی الارب). بلبل که عربان عندلیب خوانند. (برهان) :
بر آنکه مهر گلی در دلش قرار گرفت
روا بود که تحمل کند جفاش هزار.سعدی.
|| بازی چهارم نرد هم هست که ده هزار باشد و در این زمانه داوهزار میگویند. (برهان).

هزار.

[هَ] (اِخ) قریه ای است در دو فرسنگ و نیمی میانهء جنوب و مشرق تل بیضا. (فارسنامهء ناصری). شهرکی است خرم و آبادان و بانعمت به ناحیت پارس. (حدودالعالم).

هزار.

[هَ] (اِخ) کوهی است در شمال غربی بم در کرمان، دنبالهء آن قهرود و ارتفاع آن پنج هزار گز است. (از جغرافیای طبیعی کیهان).

هزار.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان بیضا از بخش اردکان شهرستان شیراز که دارای 140 تن سکنه است. از چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غله و برنج و کار مردم زراعت است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هزارآباد.

[هَ] (اِخ) دهی از بخش دستجرد شهرستان قم. کوهستانی و سرد و دارای 331 تن سکنه است. از قنات و چشمه سارها مشروب میشود. محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هزارآستین.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) کنایت از دریاست، چه هر شعبه از آن به منزلهء آستینی است. (برهان).

هزارآوا.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) هزاردستان. (انجمن آرا). بلبل. عندلیب. هزار. هزاران. (یادداشت به خط مؤلف). و او را هزارآواز هم میگویند. (برهان) :
تا هزارآوا از سرو برآرد آواز
گوید او را مزن ای باربد رودنواز.
منوچهری.
بر گل نظم چون هزارآوا
تا گه صبح می سرایم من.مسعودسعد.
صفیر صلصل و لحن چکاوک و ساری
نفیر فاخته و نغمهء هزارآوا.خاقانی.
رجوع به هزارآواز و هزاردستان شود.

هزارآواز.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) هزارآوا. (برهان). بلبل. عندلیب. هزار. هزاران. هزاردستان :
هزارآواز چون دانا همه نیکو و خوش گوید
ولیکن زاغ همچون مرد جاهل ژاژها خاید.
ناصرخسرو.
رجوع به هزارآوا و هزاردستان شود.

هزارات.

[هَ / هِ] (اِ) جِ هزاره. ادوار سنین. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به ادوار شود.

هزاراسب.

[هَ زا اَ] (اِخ) قلعه ای است استوار و شهری پرآب که گرد آن را آب گرفته است و از یک سوی به خشکی راه دارد. تا خوارزم سه روز راه است و راه آن همه بازارهاست. (معجم البلدان). قلعه ای است از مضافات خراسان. (برهان). این شهر در جنگهای سلطان سنجر و اتسز خوارزمشاه مورد محاصرهء لشکر سنجر قرار گرفت و در ضمن محاصره، ادیب صابر این رباعی را بر تیری نوشت و درون قلعه انداخت :
ای شاه همه ملک زمین حسب تو راست
از دولت و اقبال جهان کسب تو راست
امروز به یک حمله «هزاراسب» بگیر
فردا خوارزم و صدهزار اسب تو راست.
و رشید وطواط در پاسخ او رباعی دیگری نوشت و با تیری از درون قلعه به سوی لشکر سنجر انداخت :
ای شه که به جامت می صافی است نه دُرد
اعدای تو را ز غصه خون باید خورد
گر خصم تو ای شاه شود رستم گُرد
یک خر ز «هزاراسب» نتواند برد.
جوینی در جهانگشا نویسد که این قصبه اکنون پس از حملهء مغول در آب غرق شده است. (از تاریخ جهانگشای جوینی ج2 ص8، 9 و 56).

هزاراسبی.

[هَ زا اَ] (ص نسبی) منسوب به هزاراسب که درهء محکمی است به خوارزم. (سمعانی).

هزاراسپ.

[هَ زا اَ] (اِخ) هزاراسب. هزاراسف. رجوع به هزاراسب شود.

هزاراسپ.

[هِ زا اَ] (اِخ) نام یکی از اتابکان لرستان است که در قرن ششم هجری میزیسته و در اواخر آن قرن به حکومت رسیده و لوای استقلال برافراشته است و پس از وی گروهی از فرزندانش نیز در آن دیار حکومت کردند. (از تاریخ گزیده چ لیدن صص538-544).

هزاراسپند.

[هِ زا اِ پَ] (اِ مرکب) نوعی از سداب کوهی است، و آن را به یونانی مولی میگویند و به عربی حرمل عامی خوانند. بر مفاصل طلا کنند نافع باشد. (برهان). هزاراسفند. رجوع به هزاراسفند شود.

هزاراستون.

[هَ / هِ زا اُ] (اِخ) رجوع به هزارستون و صدستون شود.

هزاراسف.

[هَ زا اَ] (اِخ) ابن نماور. نام یکی از حکام پادوسبانان یا فادوسبانان در مازندران بوده است. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص192 از ترجمهء فارسی). رجوع به پادوسبانان شود.

هزاراسف.

[هَ زا اَ] (اِخ) هزاراسب. رجوع به هزاراسب شود.

هزاراسفند.

[هِ زا اِ فَ] (اِ مرکب) حرمل. (ذخیرهء خوارزمشاهی). هزاراسپند. (برهان). رجوع به هزاراسپند شود.

هزارافشان.

[هَ / هِ زا اَ] (اِ مرکب) درخت تاک صحرایی باشد و آن مانند عشقه بر درخت پیچد، و آن را هزارچشان هم میگویند، یعنی هزار گز. (برهان). رجوع به هزارجشان و هزارفشان و هزارکشان شود.

هزاران.

[هَ / هِ] (عدد، ص، اِ) جمع هزار است برخلاف قیاس، و عدد هزار را نیز گویند. (برهان). این کلمه بیشتر برای دلالت بر کثرت به کار رود :
هزاران بدو اندرون طلق و خم
درون درش نقش باغ ارم.عنصری.
آنگه به یکی چرخشت اندر فکنَدْشان
بر پشت لگد بیست هزاران بزنَدْشان.
منوچهری.
هزاران صفت گل دمیده ز سنگ
ز صدبرگ و دوروی و از هفت رنگ.
اسدی.
هزاران قبهء عالی کشیده سر به ابر اندر
که کردی کمترین قبه یْ سپهر برترین دروا.
عمعق بخارایی.
به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم.
حافظ.
- صدهزاران؛ عدد مرکبی است دال بر کثرت :
صدهزاران گل شکفت و بانگ مرغی برنخاست
عندلیبان را چه پیش آمد هزاران را چه شد؟
حافظ.
- هزاران هزار؛ عددی است که برای دلالت بر کثرت به کار رود :
از هزاران هزار نعمت و جاه
نه به آخر به جز کفن بردند؟رودکی.
سال هزاران هزار شاد همی باش
یاد همی دارمان و یاد همی باش.منوچهری.
به بازوی پرخون درون بید سرخ
بزد دشنه زین غم هزاران هزار.ناصرخسرو.
|| (اِ) بازی چهارم نرد را هم میگویند که داو هزار باشد. (برهان). هزار. ده هزاران. داوهزار. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هزار، داوهزار، ده هزار و ده هزاران شود.

هزاران.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش قره آغاج شهرستان مراغه. دارای 350 تن سکنه است. آب آن از چشمه سارها و محصول عمده اش غله و نخود است. شامل دو قسمت به نام هزاران پائین و بالاست که یک هزار گز از یکدیگر فاصله دارند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هزارانی.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش آبدانان شهرستان ایلام. دارای 352 تن سکنه است. آب آن از چشمه و رودخانهء کبود است و محصول آن غله، لبنیات، پشم و ماش است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هزاربخیه.

[هَ / هِ بَخْ یَ / یِ] (اِ مرکب)گویا نوعی طراز و زینت جامه بوده است :... و بعضی منسوج به مقتضای وقت و روز مانند علم جامه و هزاربخیه و مدفون و شب اندرروز. (دیوان البسهء نظام قاری ص138).

هزاربد.

[هَ بَ] (اِ مرکب) در تشکیلات مرکزی حکومت ساسانی وزیر بزرگ را هزاربد می گفتند که به زبان پهلوی ساسانی هزارپتی(1) میشود. (از ایران در زمان ساسانیان تألیف کریستن سن ترجمهء رشید یاسمی چ 2 ص133).
(1) - hazarpathi.

هزاربر.

[هَ بُ] (اِخ) قلعه ای است از ولایت خراسان. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هزاربز شود.

هزاربرگ.

[هَ / هِ بَ] (اِ مرکب) گل ابریشم. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به گل ابریشم شود.

هزاربز.

[هَ بُ] (اِخ) نام قلعه ای است در ولایت خراسان. (برهان).

هزاربند.

[هَ / هِ بَ] (اِخ) کوهی در راه چالوس. (یادداشت به خط مؤلف).

هزاربندک.

[هَ / هِ بَ دَ] (اِ مرکب)عصی الراعی. (بحر الجواهر). رجوع به هزارجشان و هزارفشان و هزارکشان شود.

هزاربندگ.

[هِ بَ دَ] (اِخ) رجوع به هزاربنده شود.

هزاربنده.

[هَ / هِ بَ دَ / دِ] (اِخ) به گفتهء بلعمی لقب مهرنرسی از فرزندان اسفندیار است که یزدگرد اوّل ساسانی او را وزارت داد و بهرام گور نیز این شغل بدو سپرد و مردمان از وزارت او شادمان بودند. رجوع به تاریخ بلعمی ص 944 شود.

هزاربوران.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش اسکو از شهرستان تبریز دارای 292 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب و بادام است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هزاربیشه.

[هَ / هِ شَ / شِ] (اِ مرکب)جعبه ای که در آن بشقاب و استکان و قوری و کارد و چنگال و قنددان و چای دان و غیره هر یک جای مخصوص دارد و در سفرها به کار رود. صندوقچهء سفری که خانه های مختلف برای جا دادن خوردنیها و ادوات لازمهء گوناگون دارد و معمو از چوب سازند. (از یادداشتهای مؤلف) :
چه غم تهی اگر از باده جام و شیشهء ماست
که چشم پرفن ساقی هزاربیشهء ماست.
صائب تبریزی.

هزارپا.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) حیوانی از حشرات الارض بسیار باریک و بلند به طول یک انگشت و تنهء آن گره دار مانند ریسمان که گرههای متصل به هم داشته باشد و بر سرش دو شاخ باریک است و بیست ودو پای باریک از دم تا سر آن، و اگر کسی را بگزد کوبیدهء خودش را بر زخم گذارند علاج سمیت و درد او را کند. (انجمن آرا). گوش خزک. ذوالاربعة والاربعین. سقولوفندریا. سدپایه. گوش خز. گوش خارک. ابوسبع وسبعین. ابواربع واربعین. (از یادداشتهای مؤلف) :دست وپابریده ای هزارپایی بکشت. (گلستان).
- هزارپادوزی؛ نوعی دوختن. (یادداشت به خط مؤلف). نوعی طراز و زینت حاشیهء جامه و جز آن. رجوع به هزارپای و هزارپایه شود.

هزارپای.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) هزارپا. هزارپایه. صدپایه. (یادداشت به خط مؤلف) :
سوار با سر اندر شدی بدو و از آن
برون شدی همه تن چون هزارپای به سر.
فرخی.

هزارپایه.

[هَ / هِ یَ / یِ] (اِ مرکب) کرمی است معروف که به هندی گنلایی گویند. (غیاث). رجوع به هزارپا و هزارپای شود.

هزارپت.

[ه َ / هِ پَ] (اِ مرکب) هزاربد. رجوع به هزاربد شود.

هزارپسر.

[هِ پِ سَ] (اِ مرکب) نام گیاهی است دوائی. (آنندراج) (برهان).

هزارپی.

[هَ پَ] (اِخ) از بلوکات آمل در مازندران شامل 38 قریه و دارای سه فرسنگ مربع مساحت و در حدود 4200 تن سکنه است. مرکز آن اوجی آباد. از شمال به دریای خزر، از مشرق به دابو، از جنوب به آمل و از مغرب به اهلمرستاق محدود است. (جغرافیای سیاسی کیهان). و رجوع به هرازپی شود.

هزار پیرهن گوشت گرفتن.

[هَ / هِ هَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) کنایت از بسیار فربه شدن و بالیدن. (آنندراج).

هزارپیشه.

[هَ / هِ شَ / شِ] (اِ مرکب)رجوع به هزاربیشه شود.

هزارتا.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بندرعباس که دارای 30 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هزارتابه.

[هَ / هِ بَ / بِ] (اِ مرکب) (از: هزار + تاب + ه، پساوند اتصاف و نسبت یا پساوند فاعلی) (حاشیهء برهان چ معین). نامی از نامهای آفتاب. (انجمن آرا) (برهان) :
تا می تابد هزارتابه
از گنبد این بلند طارم.
سیف اسفرنگ (دیوان ص333).

هزارتو.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) هزارلا. هزارخانه. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هزارتوی و هزارلا شود.

هزارتوی.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) شکنبهء گوسفند و جز آن که گیپا در آن انداخته طبخ می کنند، و آن خانه های بسیار دارد، و آن را هزارخانه هم گویند. (آنندراج). و به عربی رمانه خوانند. (برهان). سی تو. هزارلا. هزارخانه. (حاشیهء برهان چ معین). رمانه. (از السامی فی الاسامی).

هزارجریب.

[هَ جَ] (اِخ) ناحیه ای است کوهستانی در مازندران که از مشرق به شاهکوه، از مغرب به ساری و سوادکوه و از جنوب به سمنان و از شمال به اشرف محدود است. رود نیکا در شمال آن از مشرق به مغرب جاری است و قسمت علیای رود تجن از مرکز آن می گذرد و آن را به دو قسمت دودانگه و چهاردانگه تقسیم مینماید. (جغرافیای طبیعی کیهان). از توابع مازندران و دارای معدن مس و زغال سنگ است. (جغرافیای اقتصادی کیهان). نام یکی از دهستانهای چهارگانهء شهرستان ساری است که جنگل های انبوه دارد. آب آنجا از چشمه سارها و محصول آن غله، دیمی، ارزن، لبنیات و عسل است. زراعت برنج هم در برخی از قراء معمول است. این دهستان 54 آبادی و در حدود 15هزار تن سکنه دارد. قراء مهم آن عبارتند از: پابند، ارم، کچب محله، پوروا، متکازپن، ولامده و آکرد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هزارجریب.

[هَ جَ] (اِخ) دهی است از بخش دورود شهرستان بروجرد. جلگهء معتدل و دارای 616 تن سکنه است. از قنات مشروب میشود و محصول آن غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هزارجریب.

[هَ جَ] (اِخ) دهی است از شهرستان ملایر دارای 158 تن سکنه. آب آنجا از قنات و محصول عمده اش غلات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هزارجریب.

[هِ جِ] (اِخ) در مشرق قصبهء جلفا در اسپاهان. (جغرافیای سیاسی کیهان). دهی است از بخش داران شهرستان فریدن که 1207 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه است و محصول عمده اش غله و حبوب و هنر دستی مردم بافتن قالی و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هزارجشان.

[هَ / هِ جَ] (اِ مرکب) به معنی هزارفشان است که تاک صحرایی باشد، و آن بسیار بلند می شود و بر درختها می پیچد، و معنی آن هزار گز است، چه جشان به معنی گز باشد و خوشهء آن زیاده بر ده دانه نمیشود و به جهت دباغت کردن پوست و چرم به کار برند. (برهان). به معنی هزار ذراع، نباتی است شبیه به رز در برگ و شاخ. (یادداشت به خط مؤلف). ابن بیطار از ابن حسان روایت کند که کلمهء فارسی و به معنی هزار ذراع [ است ]. (از یادداشت دیگر مؤلف). فاشرا. هزارافشان. کرم دشتی. (یادداشت به خط مؤلف). به فارسی فاشراست. (فهرست مخزن الادویه). رجوع به هزارافشان و هزارکشان شود.

هزارجلفا.

[هَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان بشاریات از بخش آبیک شهرستان قزوین دارای 118 تن سکنه. آب آن از قنات و محصولش غله، چغندرقند، زردآلو، بادام، انگور و صیفی است. قلعهء قدیمی خرابه ای دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هزارجوشان.

[هَ / هِ جَ / جُو] (اِ مرکب)در ترجمهء صیدنه نام هزارجشان چنین ضبط شده است (با واو). رجوع به هزارجشان شود.

هزارچشان.

[هَ / هِ چَ] (اِ مرکب) رجوع به هزارجشان و هزارافشان و هزارکشان شود.

هزارچشم.

[هَ / هِ چَ / چِ] (اِ مرکب)هوفاریقون. گیاهی است از تیرهء هوفاریقونی نزدیک به تیرهء پنیرکان که در برگ آن کیسه های اسانسی بسیار است و چون آن برگ را در برابر آفتاب گیرند مانند آن است که سوراخ بسیار دارد و به همین جهت آن را هزارچشم(1) نامیده اند. (گیاه شناسی گل گلاب ص204).
(1) - Hipercum.

هزارچشمه.

[هَ / هِ چَ / چِ مَ / مِ] (اِ مرکب)علت و ریشی باشد که بیشتر بر پشت آدمی به هم رسد، و آن را به عربی سرطان می گویند. (برهان). و پهن شود به قدر کفگیری که سوراخها داشته باشد و از هر سوراخی ریم و خون بیرون آید و به این ملاحظه آن را هزارچشمه گویند و کفگیرک خوانند، و قسمی از سرطان است همانا او را به عربی خُراج گویند. (انجمن آرا). شیرپنجه. کفگیرک. (یادداشت به خط مؤلف) : خراج ریش هزارچشمه است، گزاردن او داروی اوست. (چهارمقالهء نظامی عروضی ص19). || (ص مرکب) سوراخ دار. پرسوراخ. (یادداشت به خط مؤلف) :
ز نوک ناوک این ریمن خم آهن فام
هزارچشمه چو ریم آهن است سینهء من.
خاقانی.

هزارچشمه.

[هِ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شاه آباد که دارای 134 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء راوند و چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هزارچم.

[هَ چَ] (اِخ) نام قسمتی از راه چالوس. (یادداشت به خط مؤلف). نام یکی از کوههای کوهستان غربی کلارستاق است. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص146 از ترجمهء فارسی).

هزارخال.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که دارای 35 تن سکنه است. آب آن از چشمه ها و محصول آن غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هزارخانه.

[هَ / هِ نَ / نِ] (اِ مرکب) هزارلا. سی تو. (حاشیهء برهان چ معین). هزارتو. قسمتی از احشاء گیاه خواران مانند گوسفند و گاو که چندین لا دارد. (یادداشت به خط مؤلف). شکنبهء گوسفند. (آنندراج). چیزی است که با شکنبهء گوسفند می باشد، و شکنبه را نیز گویند. (برهان). || هزاربیشه. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هزاربیشه شود.

هزارخانی.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش دلفان شهرستان خرم آباد که دارای 420 تن سکنه است. آب آن از چشمه است و محصولش غله و لبنیات و پشم و ساکنان آن از طایفهء غیب غلام اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هزارخانی.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش سنقر کلیایی شهرستان کرمانشاهان. دارای 1070 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، حبوب، انگور و توتون و هنر دستی مردم بافتن قالیچه و گلیم است. شامل دو قسمت علیا و سفلی است که 5هزار گز از هم فاصله دارند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هزارخانی.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش رزاب شهرستان سنندج. دارای 501 تن سکنه است. محصول عمده اش غله، گردو، لبنیات، توتون و مختصری پنبه و صیفی و آب آن از چشمه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هزارخانی.

[هَ / هِ] (اِخ) دهی است از بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. دارای 156 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصولش غله و حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هزارخوابه.

[هَ / هِ خوا / خا بَ / بِ](ص نسبی) کنایت از چشم بسیارخواب. (آنندراج) :
بعدِ هزار شب هم اکنون شبی نخسپد
این دیده ای که شبها بودی هزارخوابه.
امیرخسرو دهلوی.

هزارخوشه.

[هَ شَ] (اِخ) دهی است از بخش خواف شهرستان تربت حیدریه. جلگهء معتدل و دارای 148 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غله، پنبه و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هزاردار.

[هَ] (اِ) نامی از نامهای ایرانی که از جمله نام پدر ابن هزاردار طبیب است. (یادداشت به خط مؤلف).

هزارداستان.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) بلبل. (غیاث). بلبل را گویند، و به عربی عندلیب خوانند. (برهان). رجوع به هزاردستان و هزارآوا و هزار شود.

هزاردانه.

[هَ / هِ نَ / نِ] (ص مرکب، اِ مرکب) تسبیح که هزار دانه دارد. (یادداشت به خط مؤلف). قسمی سبحه که عدد دانه های آن هزار است. (یادداشت دیگر) :
تسبیح هزاردانه بر دست مپیچ.
سعدی (گلستان).
نُه چرخ هزاردانه گردان
در حلقهء ذکر خانقاهت.
سلمان ساوجی (از آنندراج).
|| به معنی برنج به کار رود. عوام هنگامی که بر سر سفره اند و خواهند که سوگند خورند گویند «به این هزاردانه» و به برنج اشاره کنند، یعنی به این برنج، به این نعمت. (از یادداشتهای مؤلف). نظیر آن در تداول گویند: به این دانهء ناشمرده، یعنی گندم یا برنج. || خوشه ای که دارای دانه های بسیار بود. (ناظم الاطباء).

هزاردر.

[هَ دَ] (اِخ) نام قصری که ظاهراً ساسانیان بر کنار رود ام حبیب در بصره ساخته بودند. (یادداشت به خط مؤلف). جایی است در بصره که بر نهر ام حبیب واقع و گویند کثیرالابواب بوده است. (معجم البلدان).

هزاردرخت.

[هَ دَ / دِ رَ] (اِخ) نام جایی بوده است در مغرب فارس. ابن بلخی در تعیین حدود کورهء اصطخر گوید : حد این کوره از یزد تا هزاردرخت در طول و از قهستان تا تبریز در عرض. (فارسنامهء ابن بلخی ص122).

هزاردره.

[هِ دَرْ رَ / رِ] (اِخ) از أعمال اصفهان. (یادداشت به خط مؤلف). کوهی است در جنوب اصفهان. (ناظم الاطباء).

هزاردره.

[هِ دَرْ رِ] (اِخ) دهی است از بخش سروستان شهرستان شیراز که دارای 313 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هزاردستان.

[هَ / هِ دَ] (اِ مرکب) هزار. هزارآوا. هزارآواز. (یادداشت به خط مؤلف). عندلیب. کعیب. بلبل. (یادداشت دیگر). مرغی است معروف از جنس بلبل که از کثرت صفیرهای نیکو او را هزاردستان و هزارآوا گویند. (انجمن آرا). بلبل. (برهان). گویا هزاردستان جز بلبل و شاید نوعی از آن است. (حاشیهء برهان چ معین) :
تا چون هزاردستان بر گل نوا زَنَد
قمری چو عاشقان به خروش آید از چنار.
فرخی.
هزاردستان امروز در خراسان است
به مجلس ملک اینک همی زند دستان.
فرخی.
هزاردستان دستان زدی به وقت بهار
کنون به باغ همی زاغ راست آه و فغان.
فرخی.
هزاردستان این مدحت منوچهری
کند روایت در مدح خواجه بوالعباس.
منوچهری.
بانگ هزاردستان چون زیر و بم شود
مردم چو حال بیند از این سان خُرَم شود.
منوچهری.
از لحن و از آوای خوش بمانَد
در تنگ قفسها هزاردستان.ناصرخسرو.
ناهید سزد هزاردستان
کایوان تو گُلْسِتان ببینم.خاقانی.
خاصه که به هر طرف نشسته ست
صد باربد از هزاردستان.خاقانی.
از برگ و نوا به باغ و بستان
با برگ و نوا هزاردستان.نظامی.
گامی دو سه تاختی چو مستان
نالنده تر از هزاردستان.نظامی.
تو گلبن گُلْسِتان حسنی
عطار تو را هزاردستان.عطار.
از آن همی نزند سرو دست کاندر باغ
هزاردستان بر گل نمی زند دستان.
کمال الدین اسماعیل.
گلی چو روی تو گر ممکن است در آفاق
نه ممکن است چو سعدی هزاردستانش.
سعدی.
بوی گل و بامداد نوروز
وآواز خوش هزاردستان.سعدی.
هر گلی نو که در چمن آید
ما به عشقش هزاردستانیم.سعدی.
چون مرده بود هزاردستان
چه سود ز جلوهء گلستان؟امیرخسرو.
رجوع به هزارآوا و هزارآواز شود.

هزاردوست.

[هَ / هِ] (ص مرکب)هرجایی. آنکه هر روز دوست تازه گیرد :
معشوق هزاردوست را دل ندهی
ور میدهی آن دل به جدایی بنهی.سعدی.

هزاردین.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش قلعه زراس شهرستان اهواز. جلگه ای است گرم و دارای 68 تن سکنه می باشد. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هزاررخشان.

[هَ / هِ زارْ، رَ] (اِ مرکب)گیاهی است که میوهء آن مانند خوشهء انگور و پوست آن سطبر است و در دباغت به کار آید. (آنندراج). مصحف هزارجشان. (حاشیهء برهان چ معین). هزارافشان. (برهان). هزارجشان. هزارکشان. رجوع به هزارکشان و هزارافشان و هزارجشان شود.

هزاررنگ.

[هَ / هِ زارْ، رَ] (ص مرکب)چیزی که دارای رنگهای گوناگون باشد. (ناظم الاطباء).

هزاررنگ برآمدن.

[هَ / هِ زارْ، رَ بَ مَ دَ] (مص مرکب) به چندین طور خود را آراستن. (ناظم الاطباء) :
هزاررنگ برآمد به پیش روی تو گل
ولی نشد که تواند نمود رنگ تو را.
محمدقلی سلیم (از آنندراج).

هزار رنگ برآوردن.

[هَ / هِ رَ بَ وَ دَ](مص مرکب) به چندین طور خود را نمودن. رنگ عوض کردن. کارهای غیرمنتظره کردن. جورواجور شدن. ناپایدار بودن روزگار :
هزار رنگ(1) برآرد زمانه و نبود
یکی چنانکه در آیینهء تصور ماست.
انوری (دیوان چ نفیسی ص27).
|| چیزی را به صورت های گوناگون درآوردن و ظاهر ساختن. (ناظم الاطباء).
(1) - ن ل: در دیوان چ مدرس رضوی ص 41: نقش، و در این صورت شاهد نیست.

هزاررو.

[هَ / هِ] (ص مرکب) سخت منافق. (یادداشت به خط مؤلف).

هزاررود.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش سیردان شهرستان زنجان که 1271 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء محلی و محصول آن غله، پنبه، گردو، انار و زیتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هزارسب.

[هَ رَ] (اِخ) رجوع به هزاراسب شود.

هزارستون.

[هِ سُ] (اِخ) نام دیگر کاخ صدستون خشایارشا در تخت جمشید. (سبک شناسی بهار ج1 ص15). رجوع به صدستون شود.

هزارستون.

[هِ سُ] (اِخ) نام عمارتی که ابوالمجاهد محمد تغلق بدر چاچی بنا نهاده و شاعری گفته است :
نُه سقف بی ستون که به شش روز شد تمام
در گوشهء هزارستون تو مضمر است.
؟ (از آنندراج).

هزارسف.

[هَ رَ] (اِخ) رجوع به هزاراسب شود.

هزارسفند.

[هِ رِ فَ] (اِ مرکب) رجوع به هزاراسپند شود.

هزارف.

[هُ رِ] (ع ص) شترمرغ سریع سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هزراف. (آنندراج).

هزار فرقه زدن.

[هَ / هِ فِ قَ / قِ زَ دَ](مص مرکب) به کنایت، به این در و آن در زدن. به هر کاری راضی بودن و تلاش کردن بسیار برای زندگی یا رسیدن به مقصود.

هزارفشان.

[هَ / هِ رَ] (اِ مرکب)هزارافشان. هزارجشان. رجوع به هزارافشان و هزارجشان و هزارکشان شود.

هزارکانیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش دیوان درهء شهرستان سنندج، دارای 200 تن سکنه. آب آن از رودخانهء قزل اوزن و چشمه و محصول آن غله، توتون، عسل و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هزار کردن.

[هَ / هِ کَ دَ] (مص مرکب)تألیف (تاج المصادر بیهقی)، که مشتق از الف به معنی هزار است. به هزار رسانیدن تعداد چیزی.

هزارکشان.

[هَ / هِ کَ] (اِ مرکب) نباتی است شبیه به تاک انگور اما خاردار. تارهایی دارد که مانند تاک بر مجاور خود می پیچد و ثمر آن سرخ و به قدر نخودی است و ثمر آن را سیاهدارو گویند و بیخ آن را عودالحیة خوانند. هزارافشان نیز گویند و هزارجشان معرب آن است و معنی آن هزارشاخ است، از کثرت تارها. به فارسی ماردار گویند و به شیرازی نخوشی یعنی «نخشکی یا خشک نشوی» زیرا که در زمستان خشک نشود، و نامهای بسیاری از او در هر لغتی نقل شده... (انجمن آرا). رجوع به هزارجشان و هزارافشان شود.

هزارکوه.

[هِ] (اِخ) نام محلی در اصطخر و از اعمال فارس است. (معجم البلدان).

هزارگان.

[هَ / هِ] (ص نسبی) هزاران. هزار : هزارگان درم فرمود ایشان را و همگان امید گرفتند. (تاریخ بیهقی). || مرتبهء چهارم اعداد دهدهی که پس از صدگان است و آن شامل اعداد چهاررقمی است.

هزارگانی.

[هَ / هِ] (ص نسبی)هزاردیناری. آنچه هزار دینار ارزد یا هزار مثقال طلا در آن باشد : خلعت پوشانید که کمر هزارگانی بود در آن خلعت. (تاریخ بیهقی). پیش آمد کمر زر هزارگانی بسته با کلاه دوشاخ و ساختش هم هزارگانی بود. (تاریخ بیهقی). || پرارزش و گرانبها :
ور خود تو کُشی به دست خویشم
کاری باشد هزارگانی.سنایی.
خاقانی را به دولت تو
کار سخنان هزارگانی است.خاقانی.

هزارگز.

[هَ / هِ گَ] (اِ مرکب) اصطلاحی است که گاهی به جای کیلومتر به کار میرود و واحد طول در مسافت شهرها و راههاست.

هزارگز.

[هَ / هِ گَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان کرمان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هزارلا.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) شکنبه. هزارخانه. هزارتو. هزارتوی. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هزارتو و هزارخانه شود.

هزارلات.

[هِ] (اِخ) دهی است از رامسر که دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هزارم.

[هَ / هِ رُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)شماره ای از هر چیز که پس از نهصدونودونهم و پیش از هزارویکم است.

هزارمنی.

[هِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش رامهرمز شهرستان اهواز دارای 75 تن سکنه. آب آن از رودخانهء رامهرمز و محصول عمده اش غله، برنج، کنجد و بزرک است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هزارمنی.

[هِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش واهان شهرستان خرم آباد دارای 106 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات و پشم و هنر دستی زنان بافتن سیاه چادر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هزارمی.

[هَ / هِ رُ] (ص نسبی، اِ) رجوع به هزارمین شود.

هزارمیخ.

[هَ / هِ] (ص مرکب، اِ مرکب)خرقهء درویشان که بخیهء بسیار بر آن زده باشند، و آن را هزارمیخی هم میگویند. (برهان). نوعی از لباس فقرا که به رشته های گنده جابه جا دوزند. (غیاث) :
چو پشت قنفذ گشته تنورش از پیکان
هزارمیخ شده درعش از بسی سوفال.
زینبی.
برکش میخ غم ز دل پیش که صبح برکشد
این خشن هزارمیخ از سر چرخ چنبری.
خاقانی.
دلق هزارمیخ شب آنِ من است و من
چون روز سر ز صدرهء خارا برآورم.
خاقانی.
ازبهر پاره پیر فلک را به دست صبح
دلق هزارمیخ ز سر برکشیده اند.خاقانی.
|| کنایه از آسمان پرکواکب است. (برهان). کنایه از فلک باشد. (انجمن آرا). به این معنی شاهدی یافت نشد و گویا از همان ابیات خاقانی این معنی مستفاد شده، در صورتی که خاقانی آسمان را به دلق هزارمیخ تشبیه کرده است.

هزارمیخه.

[هَ / هِ خَ / خِ] (ص نسبی)آنچه با میخهای بسیار استوار شده باشد و به کنایت در توصیف آسمان به کار رود :
حصن هزارمیخه عجب دارم
سست است سخت پایهء دیوارش.
ناصرخسرو.
رجوع به هزارمیخ و هزارمیخی شود.

هزارمیخی.

[هَ / هِ] (ص نسبی، اِ مرکب)هزارمیخ. (برهان). جبهء درویشان :
دلقش هزارمیخی چرخ و به جیب چاک
بازافکنش ز نور و فراویزش از ظلام.
خاقانی.
تیغ یک میخ آفتاب گذشت
جوشن شب هزارمیخی گشت.نظامی.
چو گشت نغمهء مرغان صبحگاه بلند
هزارمیخی شب بر خود آسمان بدرید.
امیرخسرو.
دوتوییِ فقرا جامه ای است کز عظمت
هزارمیخی افلاکش آستر یابی.
سلمان ساوجی.
|| هزارمیخه. آنچه به میخهای بسیار استوار بود و به کنایت آسمان است :
کاین هفت خدنگ چارمیخی
وین نُه سپر هزارمیخی.نظامی.
رجوع به هزارمیخ و هزارمیخه شود.

هزارمین.

[هَ / هِ رُ] (ص نسبی، اِ) هزارم. تعدادی که پس از نهصدونودونهم و پیش از هزارویکم قرار گیرد. رجوع به هزارم شود.

هزارنوا.

[هَ / هِ نَ] (ص مرکب) آنکه هزار آهنگ دارد و نواهای بسیار گوناگون نوازد :
با مطرب هزارنوا باده نوش کن
در موسمی که زاغ هزیمت شد از هزار.
سوزنی.
رجوع به هزارآوا شود.

هزاره.

[هَ / هِ رَ / رِ] (اِ) پهلوی هزارک(1). هزار سال پس از تاریخ معیّن. (حاشیهء برهان چ معین). هزار سال. ده صد سال. یک دورهء هزارساله از تاریخ. (از یادداشتهای مؤلف) : از وقت آدم تاکنون هفت هزارسال است و این هزارهء آخرین است. (مجمل التواریخ و القصص). || جشنی که در هزارمین سال تولد کسی برپا کنند. یادبود هزارمین سال. مراسمی که هزارسال پس از واقعهء مهمی بیاد آن برپا شود، مانند هزارهء فردوسی که تقریباً هزار سال پس از تولد فردوسی بوده است یا هزارهء ابوریحان یا بوعلی و غیره. (از حاشیهء برهان چ معین). || نوعی از گل. || قسمی فواره. (آنندراج).
(1) - hazarak.

هزاره.

[هَ / هِ رَ / رِ] (اِ) حصهء پایین دیوار. (حاشیهء برهان چ معین). ایزار. ایزاره. ازار. ازاره، و آن قسمی از دیوار است که با آجر و سنگ و جز آن از زمین بردارند تا کف تاقچهء زیرین. (یادداشت به خط مؤلف). چینه کشی پای دیوار است که ارتفاع مشخصی ندارد و معمو در حدود یک متر بالا آورند.

هزاره.

[هِ / هَ رَ] (اِخ) قومی از افاغنه. (آنندراج). طایفه ای از عشایر شیعی مذهب. (یادداشت به خط مؤلف).

هزارهزار.

[هَ هَ / هِ هِ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هزار برابر هزار. یک میلیون :فراغت دل هزارهزار مردم. (تاریخ بیهقی). خراج پارس سی وشش هزارهزار درهم برآمد چنانکه سه هزارهزار دینار باشد. (فارسنامهء ابن بلخی). و قرار داد که از آن کوره جمله دوهزارهزار درم خدمت بیت المال کنند. (فارسنامهء ابن بلخی)...

هزاری.

[هَ / هِ] (ص نسبی) نزد کشتی گیران، کسی که هر روز هزار بار تخته شلنگ نماید. (غیاث) (آنندراج) :
ای که در هند جفا تیغ تو کاری باشد
منصب تخته شلنگ تو هزاری باشد.
میر نجات.

هزاری.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول آن غله، خرما و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هزاری.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش دشتیاری شهرستان چاه بهار که دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هزاریک.

[هَ / هِ زارْ یَ / یِ] (اِ مرکب)یک هزارم. یک قسم از هزار قسم. از هزار یکی. (یادداشت به خط مؤلف) :
هزاریک زآن کاندر سرشت او هنر است
نگار و نقش همانا که نیست در ارتنگ.
فرخی.
هزاریک زآن کامسال کرد خواهی باز
به تیغ تیز به هند اندرون نکردی پار.
مسعودسعد.

هزاع.

[هِ] (ع ص) مرد ضعیف بددل. (غیاث از صراح اللغة). || منفرد. (اقرب الموارد): ما فی الجعبة الا سهم هزاع؛ در کیش به جز یک تیر نیست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هزاع.

[هَزْ زا] (ع ص) شیر که در شکار بسیار شکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هزاک.

[هُ / هَ] (ص) زشت. || زبون. || ابله و نادان. (برهان). ابله و نادان که زود فریفته شود. (اسدی) :
که یارد داشت با او خویشتن راست
نباید بود مردم را هزاکا.دقیقی.
همانا به چشمت هزاک آمدم
و یا چون تو ابله فغاک آمدم.اسدی.
|| شخصی که زود فریفته شود و بازی خورد. (برهان). غره. گول. (یادداشت به خط مؤلف).

هزال.

[هُ] (ع مص) لاغر گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِمص) لاغری. (منتهی الارب). نزاری. نحول. نحیفی. نحافت. (یادداشت به خط مؤلف). قلت گوشت و پیه. نقیض سمن. (از اقرب الموارد).

هزال.

[هَزْ زا] (ع ص) بسیارهزل. (اقرب الموارد). بسیار بیهوده گوی. || مسخره. بازیگر. دلقک که موجب هزل و بیهودگی باشد : بفرمود تا همهء مطربان و مسخرگان و هزالان و سگان شکاری و بوزنه و از این جنسها که تماشای خلافت باشد از سرای خلافت بیرون کردند. (مجمل التواریخ و القصص).

هزالة.

[هُ لَ] (ع اِمص) خوش منشی. (منتهی الارب). فکاهة: وقعتْ بینهما هزالة؛ ای فکاهة. (اقرب الموارد). || زیرکی. (منتهی الارب).

هزامج.

[هُ مِ] (ع ص) آواز پیاپی. (منتهی الارب). الصوت المتدارک من الرغاء، و میم آن زائد است. (از اقرب الموارد).

هزامل.

[هَ مِ] (ع اِ) آوازها. (منتهی الارب). اصوات. اصل آن ازامل است. (اقرب الموارد از قاموس).

هزانع.

[هَ نِ] (ع اِ) جِ هزنوع که بیخ گیاهی است شبیه طرثوث. (آنندراج). رجوع به هزنوع شود.

هزانی.

[هِزْ زا] (ص نسبی) منسوب است به هزان که بطنی است از عنک. (سمعانی).

هزاولگ.

[هِ وَ] (اِ) نام درخت «شب خسب» یا هزاربرگ در لهجات شمال ایران است که دارای برگهای ریز و بسیار است و شب هنگام برگهایش جمع می شوند. (از جنگل شناسی ساعی ص223 به بعد).

هزاوه.

[هَ / هِ وَ] (اِخ) قصبهء دهستان فراهان سادات از بخش فرمهین شهرستان اراک. دارای 2736 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش انگور، غله و میوه است. این قصبه از قراء قدیمی این ناحیه و دارای چشمه سارهای متعدد و آبهای گوارا و تاکستانهای فراوان است. مولد مردان بزرگی چون امیرکبیر و میرزا بزرگ قائم مقام و میرزا ابوالقاسم قائم مقام است. جلوس اباقاخان بن هلاکو به تخت سلطنت بعد از پدرش به سال 663 ه . ق. در این قصبه بوده است. در اراضی شمال قصبه موسوم به هزاوهء پایین آثار بناهای قدیمی وجود دارد که گاه از آنها عتیقه و مسکوکاتی پیدا شده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هزأة.

[هُ ءَ] (ع ص) آنکه بر مردم فسوس و خنده کند. || آنکه بر وی فسوس و ریشخند کنند. (منتهی الارب). که از آن بخندند. (اقرب الموارد).

هزأة.

[هُ زَ ءَ] (ع ص) که به مردم فسوس و خنده کند. (از اقرب الموارد).

هزاهز.

[هَ هِ] (ع اِ) در مؤیدالفضلا در جنب لغات فارسی نوشته شده. جنبش و حرکتی را گویند که از ترس خصم در میان لشکر به هم رسد، و در کنزاللغه به معنی فتنه ها نوشته شده که جمع فتنه باشد. (برهان). فتنه ها که مردمان در آن جنبند. (منتهی الارب). آشوب و فتنه و سروصدا. پریشانی و آشفتگی. (یادداشت مؤلف). بلاها و جنگ ها که مردم را بجنباند. (از اقرب الموارد) :
نفیر ابر فروردین برآمد
فتاد اندر سپاه وی هزاهز.بدایعی بلخی.
مقرر گشت که همگان را که کار وزارت قرار گرفت و هزاهز در دلها افتاد. (تاریخ بیهقی). دگر روز حرکت کرد و به نسا رفت و هزاهزی در آن نواحی افتاد. (تاریخ بیهقی). در شهر هزاهزی عظیم بود. (تاریخ بیهقی).
به روز هزاهز یکی کوه بود
شکیبا دل و بردبار علی (!).ناصرخسرو.
به زخم و بند و کشتن گشته مشغول
نه آنجا، گرد و خون و نه هزاهز.
ناصرخسرو (دیوان چ مینوی ص518).
در اقلیم ایران چو خیلش بجنبد
هزاهز در اقلیم توران نماید.خاقانی.
ربع زمین به سان تب ربع برده پیر
از لرزه و هزاهز در اضطراب شد.خاقانی.
پراکندگی در سپاه اوفتاد
هزاهز در آرام شاه اوفتاد.نظامی.
روارو برآمد ز راه نبرد
هزاهز درآمد به مردان مرد.نظامی.
|| جنگ و نبرد :
چون ز خروش دو صف وقت هزاهز کند
چشم جهان اختلاج گوش زمانه طنین.
خاقانی.
|| سروصدا. غوغا. (یادداشت به خط مؤلف) :
زد نعره ای آنچنان شغبناک
کافتاد هزاهزی در افلاک.نظامی.
روارو برآمد ز راه نبرد
هزاهز درآمد به مردان مرد.نظامی.
ملایک با روارو در لوای عصمت او شد
خلایق با هزاهز در رکاب رای او آمد.
خاقانی.

هزاهز.

[هُ هِ] (ع ص) سبک. || شتاب. (منتهی الارب). || ماء هزاهز؛ آب بسیار روان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پرصدا: بعیر هزاهز؛ ای شدیدالصوت. (اقرب الموارد).

هزبر.

[هِ زَ] (ع اِ) شیر. (اقرب الموارد) :
تیر تو از کلات فرودآورد هزبر
تیغ تو از فرات برآرد نهنگ را.دقیقی.
چنین گفت سیمرغ کاین نم چراست
به چشم هزبر اندرون غم چراست.
فردوسی.
که خاک پی او ببوسد هزبر
نیارد به سر بر گذشتَنْش ابر.فردوسی.
بکوشید و اندر میان آورید
خروش هزبر ژیان آورید.فردوسی.
ناید زور هزبر و پیل ز پشّه
ناید بوی عبیر و گل ز سماروخ.عنصری.
بازیگه شمس و قمر و ببر و هزبر است
منزلگه جود و کرم و حلم و وقار است.
منوچهری.
باش که آن پادشه هنوز جوان است
نیم رسیده یکی هزبر دمان است.منوچهری.
برده ران و برده سینه، برده زانو، برده ناف
از هیون و از هزبر و از گوزن و از نگین.
منوچهری.
به گرشاسب گفت ای هزبر ژیان
چه گویی؟ بدین جنگ بندی میان؟اسدی.
کمانی چو خفته ستونی ستبر
زهش چون کمندی ز چرم هزبر.اسدی.
ز نوک رمح تو کندی گرفت چنگ هزبر
ز سُمّ رخش تو کندی نمود پرّ عقاب.
مسعودسعد.
به موش ریزه برو گربهء خیانت گر(1)
که این هزبر به چنگ است و آن پلنگ به ناب.
خاقانی.
این ز گیو آن ز رستم آرد نام
این به کنیت هزبر و آن ضرغام.نظامی.
گرم شیر پیش آید و گر هزبر
بر او سیل بارم چو غرنده ابر.نظامی.
هزبر ژیان کی شود صید گور
سیه مار کی روی تابد ز مور؟نظامی.
خلق پرسیدند کای عم رسول
ای هزبر صف شکن شاه فحول.مولوی.
ترکیب ها:
- هزبرافکن.؛ هزبرانداز. هزبراوژن. رجوع به این مدخل ها شود.
|| (ص) درشت آکنده. ج، هزابر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ژیان و دمان. زورمند :
دو رانش چو ران هیونان سطبر
دل شیر و نیروی ببر هزبر.فردوسی.
رجوع به هژبر شود.
(1) - ن ل: به موش زیر برو گربهء خیانت کن. (دیوان چ سجادی ص 55).

هزبر.

[هُ زَ] (ع اِ) معرب هژبر [ هِ ژَ / هُ ژَ ]. رجوع به هژبر و هِزَبر شود.

هزبرافکن.

[هِ زَ اَ کَ] (نف مرکب)شیرافکن. شیراوژن. شیرکش. شجاع. دلیر :
دریغ آن هزبرافکن گردگیر
دلیر و جوان و سوار و هژیر.فردوسی.
بهومان سپرد آن زمان قلبگاه
سپاهی هزبرافکن و رزم خواه.فردوسی.
یل اژدهاکش به گرز و به تیر
سوار هزبرافکن و گُردگیر.اسدی.

هزبرالدین.

[هِ زَ رُدْ دی] (اِخ) نام لقب یکی از حکام هند بوده است. رجوع به حبیب السیر چ سنگی تهران ج1 ص414 شود.

هزبرانداز.

[هِ زَ اَ دا] (نف مرکب)شیرافکن. (آنندراج). شجاع. دلیر :
چو جعد شاهد دولت به دست عزت داشت
رکاب شاه پلنگ افکن هزبرانداز.عرفی.
رجوع به هزبر شود.

هزبرانه.

[هِ زَ نَ / نِ] (ص نسبی، ق) مانند شیر. مردانه و دلیر. (آنندراج).

هزبراوژن.

[هِ زَ اَ / اُو ژَ] (نف مرکب)شیرکش. هزبرافکن. شجاع :
مرا بخت از این هر دو فرخ تر است
که پیل هزبراوژنم کهتر است.فردوسی.
رجوع به هزبر شود.

هزبر سیستان.

[هِ زَ رِ] (اِخ) کنایت از رستم دستان است :
یک سر موی از سگان درگهش
بر هزبر سیستان خواهم گزید.خاقانی.

هزبرة.

[هَ بَ رَ] (ع مص) بریدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزبلة.

[هَ بَ لَ] (ع مص) سخت محتاج گردیدن. (منتهی الارب). افتقار. (اقرب الموارد).

هزبلیلة.

[هَ بَ لَ] (ع اِ) چیزی: ما فیه هزبلیلة (منتهی الارب)؛ ای شی ء. (اقرب الموارد).

هزت.

[هِزْ زَ] (ع اِ) هزة و شادمانی و خورسندی و خوشدلی : سلطان را دگرباره هزت غزو و نشاط مجاهدت متمدد گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی). رجوع به هزة شود.

هزج.

[هَ زَ] (ع مص) سراییدن سرود طرب انگیز. (منتهی الارب). ترنم و انشاد. (اقرب الموارد). || (اِ) آواز تندر. (منتهی الارب). صوت الرعد و الذِبّان. (اقرب الموارد). || نوعی از سرود و ترانهء طرب انگیز. || آواز با اندکی گرفتگی گلو. || هر کلام متدارک و متقارب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اصطلاح عروض) نام بحری از عروض بدان جهت که کلمات و آواز متدارک و متقارب باشد. (منتهی الارب). بحر هزج یکی از سه بحر دایرهء اول علم عروض موسوم به دایرهء مؤتلفه است که بحور آن عبارتند از: هزج و رجز و رمل. شمس قیس رازی نویسد: بحر هزج، اجزاء آن چهار بار مفاعیلن مفاعیلن است و ازاحیفی که در این بحر افتد پانزده است. قبض و کفّ و خرم و تخنیق و خرب و حذف و قصر و شَتْر و هتم و جَبّ و زلل و بتر و اِسباغ و معاقبت، و اجزایی که بدین ازاحیف از افاعیل آن منشعب شود دوازده است. (از المعجم فی معاییر اشعار العجم چ مدرس رضوی ص 102 به بعد). این بحر اگر مثمن باشد در هر مصراع آن چهار بار مفاعیلن تکرار میشود مانند این قطعهء منسوب به رودکی:
نگارینا شنیدستم به وقت راحت و محنت
سه پیراهن سلب بوده ست یوسف را به عمر اندر
یکی از کید شد پرخون دوم شد چاک از تهمت
سوم یعقوب را از بوی روشن کرد چشم تر
دلم ماند بدان اول تنم ماند بدان ثانی
نصیب من شود در وصل آن پیراهن دیگر.
اگر هزج مسدس باشد در هر مصراع سه بار مفاعیلن است مانند این مثال که شمس قیس آورده است:
نگارینا چرا با من نمیسازی؟
به حسن خود چرا چندین همی نازی؟
هزج مسدس معمو با حذف یک هجا از آخر و به اصطلاح علم عروض با زحاف قصر در شعر فارسی به کار میرود مانند وزن خسرو و شیرین نظامی و دوبیتی های باباطاهر، و البته بسیاری از محققان وزن دوبیتی ها را تابع عروض اسلامی نمیدانند زیرا این وزن درست با ترانه های زبان پهلوی ساسانی تطبیق می کند. برای مطالعهء تفصیل بحر هزج و ازاحیف آن رجوع به المعجم فی معاییر اشعار العجم شود.

هزد.

[هَ زَ] (اِ) بیدستر که سگ آبی گویند و به ترکی قندز خوانند. (انجمن آرا). حیوانی است آبی، و آن در خشکی نیز می باشد و خصیهء او را آش بچه ها و جندبیدستر میگویند. و به ترکی قندز میخوانند. (برهان). رجوع به هزدگند شود.

هزدگند.

[هَ زَ گُ] (اِ مرکب) جندبیدستر را گویند که آش بچه ها باشد و به ترکی قندزقوری گویند. (برهان). رجوع به هزد شود.

هزر.

[هَ] (ع مص) به عصا سخت زدن بر پهلو و پشت کسی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت درخستن. || راندن و دور کردن کسی را به عصا. (منتهی الارب). || بر زمین زدن چیزی را. || عطای بسیار دادن کسی را. || خندیدن. || شتافتن به حاجت. || گران کردن نرخ در بیع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بی اندیشه خریدن چیزی را و درآمدن در آن. (منتهی الارب).

هزر.

[هِ] (ع ص) زیان زده. (منتهی الارب). مغبون. (اقرب الموارد). || گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). || درشت. (منتهی الارب). شدید. (اقرب الموارد).

هزر.

[هُ زَ] (اِخ) موضعی که در آن قوم ثمود هلاک شدند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قبیله ای در یمن که شب خفتند و هلاک شدند، و گویند شهر هذیل است. (اقرب الموارد).

هزراف.

[هِ] (ع ص) شترمرغ سریع سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هزارف و هزروف شود.

هزربة.

[هَ رَ بَ] (ع اِمص) سبکی. شتابی. (منتهی الارب).

هزرفة.

[هَ رَ فَ] (ع ص) شتافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هزرفة.

[هِ رِ فَ] (ع ص، اِ) شتر مادهء کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب). عجوز. (اقرب الموارد). هِزْرَوْفة.

هزرقة.

[هَ رَ قَ] (ع اِ) نوعی از بدترین خنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزروف.

[هِ رَ / هُ] (ع ص، اِ) شترمرغ سریع سبک. هُزارِف. هِزْراف. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هزروفة.

[هِ رَ فَ] (ع ص، اِ) هِزْرِفة. شتر مادهء کلانسال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گنده پیر. (منتهی الارب). عجوز. (اقرب الموارد).

هزروقی.

[هُ قا] (ع اِ) بند. اسم است آن را. لغتی است در هُرزوقی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزرة.

[هَ رَ] (ع اِ) زمین تنگ. (منتهی الارب). || تمام کسل. (اقرب الموارد). ج، هزرات: انه ذوهزرات و فیه هزرات؛ ای کسل تام. (اقرب الموارد).

هزع.

[هُ زَ] (ع ص) شیر بسیار سخت شکنندهء شکار. (منتهی الارب). هَزّاع. (اقرب الموارد). رجوع به هزاع شود.

هزعربی.

[ ] (اِ) اسم جنسی حرشف است، و نزد بعضی نوع برّی آن. (فهرست مخزن الادویه).

هزف.

[هَ] (ع مص) سبک یافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزف.

[هِ زَف ف] (ع ص) شترمرغ گران سنگ تیزرو یا گریزنده یا درازپر یا جافی تناور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزق.

[هَ زَ] (ع مص) نشاط کردن. || بسیار خندیدن. (اقرب الموارد). || (اِ) شادمانی. (منتهی الارب). نشاط و سبکی. || شدت آواز تندر. (اقرب الموارد).

هزق.

[هَ زِ] (ع ص) تندر سخت آواز. (منتهی الارب). رعد شدید. (اقرب الموارد).

هزقة.

[هَ زِ قَ] (ع ص) زن که قرار نگیرد به جایی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزل.

[هَ] (ع مص) لاغر گردانیدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || لاغر گردیدن مرد. || مردن شتران کسی پس از درویش شدن وی. || (اِ) بیهودگی. خلاف جد. (منتهی الارب). لاغ. سخن بیهوده. (یادداشت به خط مؤلف). آن است که از لفظ معنای آن اراده نشود، نه معنای حقیقی و نه مجازی، و آن ضد جِدّ است. (تعریفات). در اصطلاح اهل ادب شعری است که در آن کسی را ذم گویند و بدو نسبت های ناروا دهند، یا سخنی است که در آن مضامین خلاف اخلاق و ادب آید :
محال را نتوانم شنید و هزل و دروغ
که هزل گفتن کفر است در مسلمانی.
منجیک ترمذی.
گاه نظم و گاه نثر و گاه مدح و گاه هجو
روز جد و روز هزل و روز کلک و روز دن.
منوچهری.
مکن فحش و دروغ و هزل پیشه
مزن بر پای خود زنهار تیشه.ناصرخسرو.
بر هزل وقف کرده زبان فصیح خویش
بر شعر سخف کرده دل و خاطر منیر.
ناصرخسرو.
میگوی محال زآنکه خفته
باشد به محال و هزل معذور.ناصرخسرو.
هزل همه ساله آب مردم ببرد. (کلیله و دمنه). آنگاه آن را به صورت هزل فرانموده. (کلیله و دمنه). و اگر نادانی، این اشارت را که بازنموده شده است، بر هزل حمل کند، مانند کوری بود که احولی را سرزنش کند. (کلیله و دمنه).
از هزل و جد چو طفل بنگزیردم که دست
گاهی به لوح و گه به فلاخن درآورم.خاقانی.
طریق هزل رها کن به جان شاه جهان
که من گریختنی نیستم به هیچ ابواب.
خاقانی.
بس کن این هزل چیست خاقانی
که ز هزل آفت روان بینی.خاقانی.
از حدائق جد و هزل و حقایق فضایل و فضل ریان گشته. (ترجمهء تاریخ یمینی).
هزل تعلیم است آن را جد شنو
تو مشو بر ظاهر هزلش گرو.مولوی.
هر جدی هزل است پیش هازلان
هزلها جدّ است پیش عاقلان.مولوی.
گوش سر بربند از هزل و دروغ
تا ببینی شهر جان با فروغ.مولوی.
به مزاحت نگفتم این گفتار
هزل بگذار و جد از او بردار.سعدی.
هزل آبت ز رخ فروریزد
وز فزونیش دشمنی خیزد.اوحدی.
و رجوع به هجو شود.
ترکیب ها:
- هزل گو.؛ هزل گوی. هزل مانند. رجوع به این مدخل ها شود.
|| (ص) بیهوده. (ترجمان جرجانی).

هزل.

[هَ زَ] (ع اِمص) بیهودگی. || (مص) بازی کردن. (منتهی الارب).

هزل.

[هُ] (ع مص) لاغر گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزل.

[هَ زِ] (ع ص) نیک بیهوده کار. (منتهی الارب).

هزلاج.

[هِ] (ع ص) گرگ سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سریع. (اقرب الموارد). ج، هزالج. (اقرب الموارد).

هزلاع.

[هِ] (ع اِ) بچهء گرگ لاغرسرین که از کفتار پیدا شود. (منتهی الارب).

هزل بستی.

[هَ زِ لِ بُ] (اِخ) شاعری از مردم شهر بُست. قطعهء ذیل در ترجمان البلاغهء رادویانی از او آمده است که دربارهء تولد و مرگ دختر اوست:
چو دختر بیامد من اندر هزیمت
گه آمل گزیدم، گه از شرم، ساری
برفت آخر آن مصلحت بر طریقی
که رست او ز طعنه من از شرمساری.
رجوع به ترجمان البلاغهء رادویانی چ احمد آتش ص12 شود.

هزلج.

[هَ زَلْ لَ] (ع ص) تیزرو از شترمرغ. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هزلع شود.

هزلجة.

[هَ لَ جَ] (ع مص) شوریدن. || در هم شدن آواز. (منتهی الارب). اختلاط صوت. (از اقرب الموارد). || (اِمص) سرعت. (اقرب الموارد).

هزلع.

[هَ زَلْ لَ] (ع ص) تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هزلج شود.

هزلعة.

[هَ لَ عَ] (ع مص) رفتن و درگذشتن بچهء گرگ از کفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پنهان بیرون آمدن از میان چیزی. (منتهی الارب). رجوع به هزلاع شود.

هزل گو.

[هَ] (نف مرکب) بیهوده گو و یاوه درای. (آنندراج). رجوع به هزل شود.

هزل گوی.

[هَ] (نف مرکب) هزل گو. رجوع به هزل گو شود.

هزل مانند.

[هَ نَنْ] (ص مرکب) هر سخن شوخی آمیز و بیهوده : جد او هزل مانند و موعظت او حکمت پیوند. (سندبادنامه).

هزلی.

[هَ لَ] (ع اِ) مارها. واحد ندارد. (منتهی الارب).

هزلیات.

[هَ لی یا] (ع اِ) اشعاری که دارای مضامین شوخی آمیز و خلاف اخلاق باشد. رجوع به هَزْل شود.

هزم.

[هَ] (ع مص) مهربانی کردن بر کسی. (منتهی الارب). || انگشت خلانیدن در چیزی چنانکه مخاکچه پیدا آید. || زدنِ کسی کسی را چنانکه مابین سرینش درآید و برآید ناف او. || چیزی از حق کسی بازشکستن. || بانگ کردن کمان. || چاه کندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکستن لشکر و دشمن را. (منتهی الارب). لشکر شکستن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). شکستن لشکر. (تاج المصادر بیهقی) (مصادراللغهء زوزنی). شکستن دشمن را. (اقرب الموارد). و رجوع به هزیمت شود. || (ص، اِ) اسب منقاد و رام. (منتهی الارب). || زمین نشیب هموار. (منتهی الارب). زمین سخت. (معجم البلدان). زمین استوار. (اقرب الموارد). || ابر تنک بی آب. (منتهی الارب). ابر رقیق بی آب. (اقرب الموارد). || هزم الضریع؛ ریزه شکسته از گیاه شبرق. ج، هزوم. || جِ هزمة. (منتهی الارب). رجوع به هزمة شود.

هزم.

[هَ زِ] (ع ص) اسب منقاد و رام. (منتهی الارب). فرس مطیع. || فرس هزم الصوت؛ که صدایش به صدای رعد ماند. (اقرب الموارد).

هزم.

[هَ زَ] (ع اِ) بانگ کمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزم.

[هَ] (اِخ) جایی است از مدینه.

هزمان.

[هَ] (ق) مخفف هر زمان باشد که افادهء هر دم و هر ساعت می کند. (برهان) :
آسمان آسیای گردان است
آسمان آسِمان کند هزمان.
کسائی.
کز فروغ مکارمش هزمان
مورچه بشمرد ز دور ضریر.
خسروی سرخسی.
ز بس برسختن زرّش به جای مردمان، هزمان
ز ناره بگسلد کپّان ز شاهین بگسلد پله.
دقیقی(1).
دو هفته برآمد بر این روزگار
که هزمان همی تیزتر گشت کار.دقیقی.
چه بندی دل اندر سرای فسوس
که هزمان به گوش آید آوای کوس.
فردوسی.
همی کرد گودرز هر سو نگاه
ز دشمن بیفزود هزمان سپاه.فردوسی.
بدان جایگه باشد ارژنگ دیو
که هزمان برآرد خروش و غریو.فردوسی.
پدر از مردی در شیر زند هزمان دست
پسر از مردی با پیل زند هر دم بر.فرخی.
من و چنگی و آن دلبر که او را نیست همتایی
ز من کرده مدیح شاه را هزمان تقاضایی.
فرخی.
ز بانگ بوق و هول کوس هزمان
درافتد زلزله در هفت کشور.عنصری.
چو صفیری بزند کبک دری در هزمان
بزند لقلق بر کنگره بر ناقوسی.منوچهری.
دیلمی وار کند هزمان دراج غوی
بر سر هر پرش از مشک نگاریده ووی.
منوچهری.
هزمان بکند بانگ نمازی به لب جوی
در سجده رود خیری با لالهء خودروی.
منوچهری.
ز صد گونه هزمان بدو گرد کرد
کسش بازنشناسد از زرّ زرد.اسدی.
یکی چاره هزمان نماید همی
بدان چاره جانْمان رباید همی.اسدی.
چنان کرد دین را به شمشیر تیز
که هزمان بود بیش تا رستخیز.اسدی.
از این چون و چرا بگذر که روشن گرددت هزمان
مگر کآن عالم پرخیر بی چون وچرا یابی.
سنائی.
ز بیم چنبر این لاجوردی
همی بیرون جهم هزمان ز چنبر.
ناصرخسرو.
وینکه بگرداند هزمان همی
بلبل نونو به شگفتی نواش.ناصرخسرو.
تشنه ت نشود هرگز تا آب نخوردی
هرچند که آب آب همیگویی هزمان.
ناصرخسرو.
من آن درّ حکمت ندارم مهیا
که عرضه کنم بر تو هزمان دگرگون.
سوزنی.
نوشتم ابجد تجرید پس چون نشرهء طفلان
نگاریدم به سرخ و زرد زَاشک دیده هزمانش.
خاقانی.
و رجوع به ترکیب های هر شود.
(1) - نیز منسوب به فرخی است.

هزمان.

[هَ] (اِخ) جایی است که چاههای جریر در آنجا بود و اهل آن شکایت به حضرت نبوی بردند، آن حضرت امر آنان را فیصل داد. (معجم البلدان).

هزمان.

[هُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هزمجة.

[هَ مَ جَ] (ع اِ) سخن متتابع و پیاپی. || آمیزش آوازهای زائد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزمرة.

[هَ مَ رَ] (ع اِ) جنبش سخت. (منتهی الارب). حرکت شدید. (اقرب الموارد). || (مص) نیک سرزنش و عتاب کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سختی نمودن. (منتهی الارب). عنف. (اقرب الموارد).

هزمة.

[هَ مَ] (ع اِ) یکی از هزم، هر جای نشیب و مغاک. ج، هزم، هزوم. || مغاکچهء ترید و سیب و جز آن که از غمز انگشت پیدا آید. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزمة.

[هَ زِ مَ] (ع ص) سخت جوشان: قِدْر هزمة؛ دیگ سخت جوشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هزمی.

[هَ می ی] (ص نسبی) منسوب به هزمة که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

هزمی.

[هُ زَ می ی] (ص نسبی) منسوب به هزم که نام جد خاندانی است. (از سمعانی).

هزن.

[هُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش کهنوج شهرستان جیرفت دارای یکصد تن سکنه. محصول آن خرما است و آب آن از قنات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هزنبر.

[هَ زَمْ بَ] (ع ص)(1) زیرک تیزسر. (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد بدخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - أو الصواب بزائَین. (از منتهی الارب).

هزنبران.

[هَ زَمْ بَ] (ع ص)(1) زیرک تیزسر. || مرد بدخوی. (منتهی الارب) (آنندراج).
(1) - أو الصواب بزائَین. (از منتهی الارب).

هزنوع.

[هُ] (ع اِ) بیخ گیاهی شبیه طرثوث. (منتهی الارب). و صحیح آن به راء مهمله و غین معجمه است. (از اقرب الموارد). رجوع به هرنوغ شود.

هزو.

[هَ] (ص) مردم دلیر و شجاع را گویند. (برهان).

هزو.

[هَزْوْ] (ع مص) سیر نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رفتن. (منتهی الارب). || افسوس داشتن. (تاج المصادر بیهقی).

هزو.

[هَ زَ / زُو] (اِ) جانور آبی که آن را به هندی اود گویند به واو مجهول، و به ترکی قندز. (غیاث).

هزو.

[هُ] (اِخ) قلعه ای است در ساحل بحر فارس. (معجم البلدان). هزو و ساویه دیگر نواحی اعمال است از ساحلیات که با جزیرهء قیس رود و به حکم امیر کیش باشد و با گرم سیر زمین کرمان پیوسته است. (فارسنامهء ابن بلخی). در مآخذ جغرافیایی متأخر نام آن نیست.

هزوارش.

[هُزْ رِ] (اِ) زوارش. از مصدر اوزوارتن(1) به معنی بیان کردن، تفسیر نمودن و شرح دادن است. و به همین معنی در نامه های پهلوی، چون دینکرد و بندهش و نامکیهای منوچهری و چیتکیهای زادسپرم و شکندگمانیک ویچار، و در نوشته های پهلوی تورفان ایزوارتن(2) به کار رفته است، بنابراین اسم مصدر اوزوارش (هزوارش) در پهلوی به معنی شرح و تفسیر و توضیح و بیان است. در سراسر نوشته های پهلوی چه در سنگ نبشته ها و چه در گزارش پهلوی اوستا (= زند) و در نامه های پیش از اسلام و پس از اسلام، به استثنای آثار مانوی تورفان، هزار کلمهء سامی از لهجهء آرامی به کار رفته است. به این گونه کلمات که فقط در کتابت می آمده و به زبان رانده نمی شد هزوارش نام داده اند، به عبارت دیگر هزوارش ایدئوگرام یا علامت و نشانه ای بوده به هیئت یک کلمهء آرامی که به جای آن در خواندن، یک کلمهء ایرانی می نشاندند. مث به جای آن ایدئوگرامهایی که بایستی به لهجهء آرامی «شیدا، جلتا، ملکا، شپیر و یقیمون» بخوانند معادل آنها را که لغات ایرانی «دیوانه، پوست، شاه، وه = به، استادن» باشد به زبان می آوردند. اگر اصلاً یاد کردن اینگونه لغات هزوارش در فرهنگهای فارسی لازم باشد نگفته پیداست که باید ریشه و بن آنها را از همان زبان آرامی یا زبانهای دیگر سامی چون سریانی و عبری و بالاتر از آنها در زبانهای بابِلی و آشوری و آکدی به دست آورد. معادل بسیاری از آنها در زبان عربی هم که از خویشاوندان این زبانهای سامی است، موجود است. همین کلمات آرامی است که در برهان قاطع از لغات زند و پازند یاد گردیده است. (از مقدمهء برهان قاطع چ معین ص دوازده).
(1) - uzvartan.
(2) - izvartan.

هزوان.

[هَزْ] (اِ) به معنی زبان است که عربان لسان گویند. (آنندراج) (برهان). مصحف زوان = زفان = زبان. (حاشیهء برهان چ معین).

هزور.

[هَ زَوْ وَ] (ع ص) سست. (منتهی الارب).

هزوع.

[هُ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی). رجوع به هزع شود.

هزوم.

[هُ] (ع اِ) جِ هزم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هزم شود. || جِ هزمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). جِ هزمه، به معنی هر جای نشیب و مغاک. (آنندراج). رجوع به هزمة شود. || (مص) به صبح نزدیک گردیدن شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزوم.

[هَ] (ع ص) قوس هزوم؛ کمان سخت آواز. (منتهی الارب).

هزة.

[هِزْ زَ] (ع اِمص، اِ) شادمانی. (منتهی الارب). نشاط. ارتیاح. (اقرب الموارد). خورسندی. (منتهی الارب). || خوشدلی. || فراخ خویی که به دهش پیدا گردد. (منتهی الارب). || تردد بانگ تندر. || آواز جوشش دیگ. || نوعی از رفتار شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هزت شود.

هزهاز.

[هَ] (ع ص) آب بسیار روان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سیف هزهاز؛ شمشیر جنبان و روشن بسیارآب درخشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هزه جان.

[هَ زَ] (اِخ) دهی است از بخش ورزقان شهرستان اهر که دارای 464 تن سکنه است. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و سردرختی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هزهز.

[هُ هُ] (ع ص) آب بسیار و روان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بئر هزهز؛ چاه دورتک. (منتهی الارب). چاه عمیق. (از اقرب الموارد). || نهر هزهز؛ جوی جنبان. (منتهی الارب). که موج زند از صافی. (از اقرب الموارد).

هزهز.

[هُ زَ هِ] (ع ص) آب بسیار و روان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صاف از آب و شمشیر: ماء هزهز و سیف هزهز؛ صاف. (از اقرب الموارد).

هزهزة.

[هَ هَ زَ] (ع مص) برانگیختن فتنه و شورش و جنگ میان مردم. || خوار و رام گردانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جنبانیدن. (منتهی الارب). حرکت دادن. (اقرب الموارد).

هزیج.

[هَ] (ع اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب). هزیع. (اقرب الموارد). رجوع به هزیع شود.

هزیر.

[هَ] (ع ص) به عصا درخسته و رانده. (منتهی الارب).

هزیرة.

[هُ زَ رَ] (ع ص مصغر) مصغر هزرة، یعنی سخت کسلمند. (منتهی الارب).

هزیز.

[هَ] (ع مص) به نشاط آوردن حادی، شتران را به سرود. || فروافتادن ستاره و درخشیدن در فروشدن. رجوع به هِزّة شود. || (اِ) آواز و بانگ وزش باد. || تردد آواز تندر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هزیع.

[هَ] (ع اِ) پاره ای از شب و مقدار سه یک یا چهاریک از شب. (منتهی الارب). و فارابی گوید یک نیمه از شب، و گویند ساعتی از آن. گویند: مضی هزیع من اللیل. (اقرب الموارد). || (ص) مرد گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). ج، هُزُع. (اقرب الموارد).

هزیل.

[هِزْ زی] (ع ص) کثیرالهزل. (اقرب الموارد).

هزیل.

[هَ] (ع ص) لاغر. نزار. ج، هزلی. (یادداشت مؤلف). ضد سمین. ج، هَزْلی. (اقرب الموارد).

هزیلة.

[هَ لَ] (ع اِمص) اسمی است مشتق از هزل، مانند شتیمة از شتم. (اقرب الموارد). || لاغری. ثم فشت الهزیلة فی الابل. ج، هزائل، هَزْلی. (اقرب الموارد).

هزیلی.

[هُزْ زَ لا] (ع اِ) کار شعبده باز که در شعبده های خویش چابک دست باشد. (از اقرب الموارد).

هزیلی.

[هُ زَ لی ی] (ص نسبی) منسوب به هزیلة که نام زنی است. (سمعانی). (هزیلة نام چند زن صحابی است). (از منتهی الارب).

هزیم.

[هَ] (ع اِ) تندر. || آواز تندر. || (ص) اسب سخت آواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || باران که نایستد، چنانکه گویی ابر شکافته شده است. (اقرب الموارد).

هزیم.

[هُ زَ] (اِخ) نخلستانی و قرایی است در زمین یمامه ازآنِ بنی امرءالقیس. (از معجم البلدان).

هزیم.

[هُ زَ] (اِخ) شهری است در یمن. (معجم البلدان).

هزیمت.

[هَ مَ] (ع اِمص) هزیمة. گریز به هنگام شکست. گریز. فرار. گریز از دشمن و خطر شکست. ضد فتح :
هزیمت به هنگام بهتر که جنگ
چو تنها شدم نیست جای درنگ.فردوسی.
در هزیمت چون زنی بوق ار بجایستت خرد
ورنه مجنونی چرا می پای کوبی در سُرُب؟
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 36).
در هزیمت ز نور و تابش او
هرچه دریافتند برْبایند.مسعودسعد.
خصم از سپاهت ناگهی جسته هزیمت را رهی
چون جسته از نقب ابلهی جان برده کالا ریخته.
خاقانی.
هزیمت را غنیمتی درست شناختند. (ترجمهء تاریخ یمینی). ایلک خان پس از هزیمت بلخ با ولایت خویش رفت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
چو سلطان در هزیمت عود می سوخت
علم را میدرید و چتر میدوخت.نظامی.
چون درآید تیرباران بلا
در هزیمت دامن تر داشتن.عطار.
بددلان از بیم جان در کارزار
کرده اسباب هزیمت اختیار.مولوی.
در خزان بین صدهزاران شاخ و برگ
از هزیمت رفته در دریای مرگ.مولوی.
چو بینی که یاران نباشند یار
هزیمت ز میدان غنیمت شمار.سعدی.
- به هزیمت؛ شکست خورده و گریزان :مبارزان و اعیان یاری دادند و کین درگشادند و مکرانی برگشت به هزیمت. (تاریخ بیهقی). احمد علی نوشتکین از راه کرمان به راه تون به هزیمت آنجا آمده بود. (تاریخ بیهقی).
- سر به هزیمت بردن؛ جان خود را با گریز از میدان نجات دادن :
از چو منی سر به هزیمت نبرد
صحبت خاکی به غنیمت شمرد.نظامی.
ترکیب ها:
- هزیمت افتادن.؛ هزیمت برافکندن. هزیمت رفتن. هزیمت شدن. هزیمت کردن. هزیمت گرفتن. هزیمت نمودن. هزیمتی. رجوع به این مدخل ها شود.
|| (اِ) سپاهی فراری :
بسی در قفای هزیمت مران
نباید که دور افتی از یاوران.سعدی.
|| (ق) در حال گریز :
سپه چون سپهبد نگون یافتند
هزیمت سوی شاه بشتافتند.اسدی.

هزیمت افتادن.

[هَ مَ اُ دَ] (مص مرکب)شکست پیش آمدن. شکست خورده شدن :لشکر امیر سبکتکین را نیک بمالیدند و نزدیک بود که هزیمت افتادی. (تاریخ بیهقی).

هزیمت برافکندن.

[هَ مَ بَ اَ کَ دَ](مص مرکب) شکست دادن :
روز از پی کمین چو سکندر کشد کمان
بر خیل شب هزیمت دارا برافکند.خاقانی.

هزیمت رفتن.

[هَ مَ رَ تَ] (مص مرکب)گریزان شدن. گریختن : ایشان هزیمت رفتند. (فارسنامهء ابن بلخی).

هزیمت شدن.

[هَ مَ شُ دَ] (مص مرکب)شکست خوردن و گریزان شدن :
هزیمت شد از وی سپاه قلون
به یکبارگی بخت او شد نگون.فردوسی.
بدین گونه بود او همی روز جنگ
اگر زو هزیمت شوم نیست ننگ.فردوسی.
نشاطی برپای شد که گفتی در این بقعت غم نماند و همه هزیمت شد. (تاریخ بیهقی). چون بوعلی بدید هزیمت شد و در رود گریخت. (تاریخ بیهقی). زدنی سخت استوار چنانکه هزیمت شدند. (تاریخ بیهقی).
هزیمت شد همانا خیل بلبل
ز بیم زنگیان بی زبانت.ناصرخسرو.
نیزه بر شهرک زد و شکست و درحال کفار هزیمت شدند. (ابن بلخی).
گویی شود هزیمت هجر آخر از وصال
نیکو غنیمتی است نگارا اگر شود.
مسعودسعد.
تا از ظُلَم به جمله غنیمت برد ضیا
تا از ضیا به طعنه هزیمت شود ظُلَم.
مسعودسعد.

هزیمت کردن.

[هَ مَ کَ دَ] (مص مرکب)شکست دادن و گریزاندن : بواسحاق را هزیمت کردند، وی بگریخت و مردمش بیشتر درماندند. (تاریخ بیهقی).

هزیمت گرفتن.

[هَ مَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) شکست خوردن. هزیمت شدن و گریختن :
گرفتند آن شاه را در میان
هزیمت گرفتند ایرانیان.فردوسی.
چو دیوان بدیدند کردار اوی
هزیمت گرفتند از کار اوی.فردوسی.
هزیمت گرفت آن سپاه بزرگ
من از پس خروشان چو شیر سترگ.
فردوسی.
صبر هزیمت گرفت کز صف مژگان او
غمزه کمان درکشید فتنه کمین برگشاد.
خاقانی.

هزیمت نمودن.

[هَ مَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) هزیمت شدن. هزیمت گرفتن. گریختن :
ز گردان ایران و کاوس شاه
هزیمت نمودند دیگر سپاه.فردوسی.

هزیمتی.

[هَ مَ] (ص نسبی)شکست خورده. هزیمت شده. (یادداشت به خط مؤلف) :
راست گفتی هزیمتیّ شهند
خسته و جسته و فکنده سپر.فرخی.
بدین ره اندر چندانکه مرد سیر شود
نه زاد یابد مرد هزیمتیّ و نه نان.فرخی.
همی شدند به بیچارگی هزیمتیان
شکسته پشت و گرفته گریز را هنجار.
عنصری.
هزیمتیان چون به دیه رسیدند آن را حصار گرفتند. (تاریخ بیهقی).

هزیمة.

[هَ مَ] (ع مص) هزیمت. شکستن لشکر و دشمن را. (منتهی الارب). شکستن لشکر. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) شکست لشکر. (منتهی الارب). اسم است از فعل هزم. (از اقرب الموارد). رجوع به هزیمت شود. || (ص) ستور لاغر. (منتهی الارب). واحدة العجائف من الدواب. (از اقرب الموارد). || چاه بسیارآب. ج، هزائم. (از منتهی الارب). واحد هزائم و چاههای بسیارآب به سبب آرام ماندن آن. (از اقرب الموارد) :
خلیج مغربی هزیمه ای شود
اگر نه جود او شود سقای او.منوچهری.

هزیمی.

[هِزْ زی ما] (ع اِمص) شکست لشکر. (از منتهی الارب) (ناظم الاطباء). اسم از هزم. (اقرب الموارد).

هزیمی.

[هُ زَ] (ص نسبی) منسوب به هزیمة که بطنی است از حمیر. (سمعانی).

هزینه.

[هَ نَ / نِ] (اِ) بر وزن و معنی خزینه باشد. (برهان). به این معنی ظاهراً مبدل خزینه و ممال خِزانهء عربی است. (از حاشیهء برهان چ معین) : اگر دیگران هزینهء مال کنند تو خزینهء اعمال کن... (ملا حسین واعظ از حاشیهء برهان چ معین). || به معنی خرج هم هست که نقیض دخل باشد. (برهان) :چهارهزار درم حاصل کرد بیرون از هزینه و ضیعتی نیکو. (تاریخ بیهقی). و چهارهزار درم دیگر او را ده تا در وجه هزینه و ولیمه کند. (تاریخ بیهقی).
اگر نَبْوَد وگر چیزی نباشد
ز گفتار نکو کمتر هزینه.ناصرخسرو.
سیم بهر هزینه دارد شاه
لعل بهر خزینه دارد شاه.سنائی.
هرچه فلک را سعادت است به هر دم
بر سر صاحب نثار باد هزینه.سوزنی.
به دخل و خرج دلم بین بدان درست که هست
خراج هر دو جهان یکشبه هزینهء من.
خاقانی.
ناورم رخنه در خزینهء کس
دل دشمن کنم هزینه و بس.نظامی.
ترکیب ها:
- هزینه شدن.؛ هزینه شمردن. هزینه کردن. رجوع به این مدخل ها شود.
|| نفقهء عیال یعنی روزمره که به جهت زن و فرزند مقرر کنند. (برهان) :
همه عالم عیال جود تواَند
او دهَدْشان هزینه و کابین.ابوالفرج رونی.
داری روا اگر ز تو یابند حاسدان
در زندگی هزینه و در مردگی کفن.معزی.
|| (ص) به معنی هرروزه و پیوسته هم آمده است. (برهان).

هزینه شدن.

[هَ نَ / نِ شُ دَ] (مص مرکب) صرف شدن. خرج شدن :
زخمی رسید بر دل خاقانی
کاوقات او هزینهء مرهم شد.خاقانی.

هزینه شمردن.

[هَ نَ / نِ شِ / شُ مَ / مُ دَ] (مص مرکب) هزینه حساب کردن. جزو خرج آوردن :
هزینه شمر سیم کز بهر لاف
به بیهوده بِپْراگند بر گزاف.فردوسی.

هزینه کردن.

[هَ نَ / نِ کَ دَ] (مص مرکب) خرج کردن. صرف کردن مال و پول و جز آن : سرت را برگیرم و همهء گنج خانهء تو بر آتش خانه هزینه کنم. (تاریخ بلعمی). عمر خواستهء بسیار فرستاد تا برای آبادانی شهر هزینه کردند. (تاریخ بلعمی).
هزینه به اندازهء گنج کن
دل از بیشیِ گنج بی رنج کن.فردوسی.
هزینه چنان کن که بایَدْت کرد
نباید فشاند و نباید فشرد.فردوسی.
کاشکی او را از این شیرین روان مدح آمدی
تا هزینه کردمی در مدحش این شیرین روان.
فرخی.
بفزاید اگر هزینه کنیش
با تو آید به روم و هند و حجاز.
ناصرخسرو.
تاش آن صلات و مبرات بر طبقات لشکر خویش هزینه کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ناورم رخنه در خزینهء کس
دل دشمن کنم هزینه و بس.نظامی.
رجوع به هزینه شود.

هزیود.

[هِ یُدْ] (اِخ)(1) هزیودس. از شعرای یونان قدیم. (از ایران باستان پیرنیا ص71). یکی از قدیمترین شعرای یونان است که بنابر قول مورخان یک قرن پس از همر میزیسته و 2500 شعر از او باقی است. (فوستل دُ کولانژ).
(1) - Hesiode.

هزیودس.

[هِ یُ دِ] (اِخ)(1) هزیود. رجوع به هزیود شود.
(1) - Heziodes.

هژبر.

[هِ ژَ / هُ ژَ] (اِ) مصحف هِزَبر است به معنی شیر. رجوع به هزبر شود.

هژده.

[هِ دَهْ] (عدد، ص، اِ) هیجده. هشتده. (از حاشیهء برهان چ معین). ده به علاوهء هشت. (از ناظم الاطباء). هیجده. عددی ماقبل نوزده و پس از هفده : چون یزدجرد جوان مرد از پس او هژده سال این هرمز برادر کهتر که پیش پدر بود ملک بگرفت. (تاریخ بلعمی).
مرا بود هژده پسر در جهان
از ایشان یکی مانده است این زمان.
فردوسی.
پس بدان کاین حساب باریک است
چونکه هفده به هژده نزدیک است.سنائی.
عالم خلقت ز غیب هژده هزار آمده ست
عالم اعظم تویی از پس هژده هزار.خاقانی.
- هژده هزار عالم.؛ رجوع به هژده هزار عالم شود.

هژدهم.

[هِ دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)چیزی که در مرتبهء هژده واقع گردد. (ناظم الاطباء). هجدهم. هیجدهم : امیر سه شنبه هژدهم شهر جمادی الاولی در این صفهء نو خواهد نشست. (تاریخ بیهقی). رجوع به هژده شود.

هژده هزار عالم.

[هِ دَهْ هَ / هِ لَ] (اِ مرکب)صاحب بصائر آورده است که در هر ربعی از ارباع عالم از شرقی و غربی و جنوبی و شمالی چهارهزاروپانصد عالم است که مجموع هژده هزار باشد، و در خلافة المناقب از سیدعلی همدانی مذکور است که عالم سیصدوشصت هزار باشد، و بعضی گویند هفتادهزار، بعضی هژده عالم گویند چنانکه: عقلیه و نوریه و روحیه و نفسیه و تعبیه و جسمیه و عنصریه و مثالیه و خیالیه و برزخیه و حشریه و جنانیه و جهنمیه و اعرافیه و رؤیتیه و صوریه و جمالیه و کمالیه. مجموع این عوالم در دو عالم ظاهر و باطن، که غیب و شهادت است، مندرج است. و بعضی چنین نوشته اند که عالم عقول و عالم ارواح و عالم افلاک که نُه است و عالم عناصر که چهار است و عالم موالید که سه باشد، مجموع هژده می شود. (از غیاث اللغات).

هژزیسترات.

[هِ ژِ] (اِخ)(1) غیب گوی یونانی معاصر خشایارشا. وی اهل اله(2) بود و چون اسپارتیها را از خود آزرده بود او را اسیر کرده بودند و او با یک عمل حیرت انگیز از زندان گریخته بود، بدین معنی که با آهن پاره ای پاشنهء پای خود را برید و پایش را از کُند زنجیر نجات داد و از زندان گریخت. (نقل به اختصار از تاریخ ایران باستان پیرنیا ص846 و 847).
(1) - Hegezistrate.
(2) - Ele.

هژلوخ.

[هِ ژِ] (اِخ) هژلوک. از سرداران اسکندر. (ایران باستان پیرنیا ص1284).

هژلوک.

[هِ ژِ] (اِخ)(1) رجوع به هژلوخ شود.
(1) - Hegelouque.

هژهار.

[هَ] (اِ) نوعی از علتهای اسبان، و آن دندان زیادتی باشد مر اسب را که تا آن را نشکنند یا نکنند اسب علف را به فراغت نمیتواند خورد و فربه نمیشود. (برهان) (رشیدی).

هژیر.

[هُ / هَ] (ص) نیکو. (اسدی). ستوده و پسندیده و خوب و نیک. (برهان) :
از ایرانیان هرکه مرد است پیر(1)
که شان بند کردن نباشد هژیر.
دقیقی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 37).
به شاه جهان گفت زردشت پیر
که در دین ما این نباشد هژیر.دقیقی.
یکی نامه بنوشت خوب و هژیر
سوی نامور خسرو دین پذیر.دقیقی.
بگشتند هر دو سوار هژیر
به گرز و به نیزه، به شمشیر و تیر.فردوسی.
نوروز فرخ آمد و نغز آمد و هژیر
با طالع سعادت و با کوکب منیر.منوچهری.
شهری است پربشارت از این کار و هر کسی
سازد همی ز جان و ز دل هدیهء هژیر.
فرخی.
خاطر و دست تو دبیرانند
اینْت کاری بزرگوار و هژیر.ناصرخسرو.
|| زیبا. خوب چهره. خوبروی :
دریغ آن سر تخمهء اردشیر
دریغ آن سوار جوان هژیر.فردوسی.
دست به می شاه را و دل به هژیران
دیده به روی نکو و گوش به قوال.
منوچهری.
خمّیده گشت و سست شد آن قامت چو سرو
بی نور ماند و زشت شد آن طلعت هژیر.
ناصرخسرو.
هژیرت سخن باید ای میرگیر
نباشد چه باک است رویت هژیر؟
ناصرخسرو.
|| (اِ) جلدی و چابکی. (برهان). در این معنی هم صفت است به معنی جلد و چابک، نه جلدی و چابکی. || هوشیاری. (برهان). هوشیار.
(1) - ن ل: از ایرانیان هرکه باشند پیر.

هژیره.

[هَ رَ / رِ] (اِ) شایستگی و لیاقت. || هرچیز که آن را محترم دارند و خاصگی. || زیبائی. || جلدی و چابکی. || هوشیاری. || (ص) ستوده و پسندیده و مطبوع و خوب و نیک و سزاوار ستایش. (ناظم الاطباء).

هژینه.

[هَ نَ / نِ] (اِ) هزینه. (ناظم الاطباء). رجوع به هزینه شود.

هس.

[ ] (اِ) نام درختی است. کوله خاس. خاس. خاش. طیم. عودالخیر. شرابه. کنگه. چخ. الاش. (یادداشت به خط مؤلف).

هس.

[هَس س] (ع مص) کوفتن چیزی را و شکستن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || سخنی اندیشیدن مرد و امری درآمدن در دل وی. (منتهی الارب). حدیث نفس. || اخفاء کلام. (از اقرب الموارد).

هس.

[هُس س](1) (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان گوسپندان را زجر کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در اقرب الموارد به کسر و ضم اول و تخفیف سین ضبط شده است.

هساد.

[هِ] (ع اِ) جِ هَسَد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هساهس.

[هَ هِ] (ع اِ) جِ هسهسة. (منتهی الارب). || راه پیمایی در شب. (از ناظم الاطباء). || آواز سپل شتر. (از اقرب الموارد).
- هساهس الناس؛ کلام خفی که فهمیده نشود. (از اقرب الموارد) (آنندراج).
- هساهس الجن؛ عزیف جن. صوت جن. (از اقرب الموارد). آواز خفی جن که به شب در بیابان شنیده می شود. (آنندراج).

هسب.

[هَ] (ع ص) بسنده و کفایت. (منتهی الارب). کفایة. مانند حسب، و هاء بدل حاء است. (از اقرب الموارد). رجوع به حَسْب شود.

هسبت.

[هَ بَ] (ع اِ) حصبه، و سرخچه. (یادداشت به خط مؤلف).

هسبت.

[هَ بَ] (ص) بیگانه و اجنبی و نکره و ناشناس. (ناظم الاطباء).

هسبند.

[هَ بَ] (ن مف مرکب) مخفف هست بند. حسبند. عاشق. سخت شیفته. در تداول، هسبند کسی شدن؛ سخت عاشق و شیفتهء او گردیدن. سخت مفتون و بیقرار شدن. دل بستن. (از یادداشتهای مؤلف).

هسپستان.

[هَ پِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان ارومیه دارای 120 تن سکنه. محصول عمده اش غله، انگور، توتون، چغندر و حبوب است. آب آن از رودخانهء شهرچای است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هست.

[هَ] (اِمص) وجود. هستی. (یادداشت به خط مؤلف) :
پیش هست او بباید نیست بود
چیست هستی پیش او کور کبود.مولوی.
جز حق حکمی که حکم را شاید نیست
هستی که ز حکم او برون آید نیست.
(منسوب به خواجه نصیر طوسی).
- به هست آمدن؛ به وجود آمدن. (یادداشت مؤلف).
- به هست آمده؛ موجود. آفریده. خلق شده. به هستی آمده :
یارب از نیست به هست آمدهء لطف توایم
و آنچه هست از نظر لطف تو پنهانی نیست.
سعدی.
|| (ص) موجود. (یادداشت به خط مؤلف) :
گفتم به حس و عقل توان دید هست را
گفتا ز عقل نیست مر اندیشه را گذار.
ناصرخسرو.
ای هست ها ز هستی ذات تو عاریت
خاقانی از عطای تو هست آیت ثنا.خاقانی.
- هست شدن؛ بود شدن و موجود شدن و واقع گشتن و ظاهر گشتن. (ناظم الاطباء) :
قالب از ما هست شد نی ما از او
باده از ما مست شد نی ما از او.مولوی.
بلندی از آن یافت کاو پست شد
درِ نیستی کوفت تا هست شد.سعدی.
- || حاضر شدن. (ناظم الاطباء).
- هست کردن؛ موجود ساختن. به وجود آوردن. آفریدن. (یادداشت مؤلف). پدید آوردن و به وجود آوردن و موجود کردن و خلق کردن. (ناظم الاطباء) :
چنین کنند بزرگان ز نیست هست کنند
بلی ولیکن نه هر بزرگ و نه هر گاه.فرخی.
گفت ایزد جان ما را مست کرد
چون نداند آنکه را خود هست کرد؟مولوی.
- هست کن؛ خالق و آفریننده. (ناظم الاطباء) :
ای هست کن اساس هستی
کوته ز درت درازدستی.نظامی.
اول و آخر به وجود و صفات
هست کن و نیست کن کاینات.نظامی.
- هست کننده؛ آفریننده. به وجودآورنده. (یادداشت به خط مؤلف).
- هست گردانیدن؛ آفریدن. خلق کردن :
با چنان قادر خدایی کز عدم
صد چو عالم هست گرداند به دم.مولوی.
- هست ماندن؛ موجود ماندن. جاودان شدن و باقی ماندن :
هست ماند ز علم دانا مرد
نیست گردد به جاهلی نادان.ناصرخسرو.
- هست وبود؛ هستی. موجودی. رجوع به هست وبود شود.
- هست ونیست؛ بودونبود. کون و فساد همه چیز :
از اوی است نیک و بد و هست ونیست
همه بندگانیم و ایزد یکی است.فردوسی.
خداوند دارندهء هست ونیست
همه چیز جفت است و ایزد یکی است.
فردوسی.
ای واهب عقل و باعث جان
با حکم تو هست ونیست یکسان.نظامی.
رجوع به مدخل های «هستی» و «هست وبود» و «هست ونیست» شود.
|| (اِ) دارایی و ضیاع و ملک : طسوج لنجرود هستِ اسحاق... طسوج ابرشتجان، هستِ ادریس... هست سعدبن نعیم. (تاریخ قم). و همچنین است سبیل و طریق دیگر ضیاع و هستات و باغات عربیه و نامهای ایشان و بناکنندگان ایشان. (تاریخ قم).

هستان.

[هَ] (اِ) وجود و هستی و بُوِش و فرتاش. (ناظم الاطباء).

هستان.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان جی از بخش حومهء شهرستان اصفهان. آب آن از زاینده رود و چاه و محصول عمده اش غله، پنبه و میوه و سکنهء آن 148 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هست استا.

[هَ اَ] (اِ مرکب) جادوگر و ساحر و افسونگر. (ناظم الاطباء). || جادویها. (مهذب الاسماء) (حاشیهء فرهنگ اسدی نخجوانی). رجوع به هست واَستا شود.

هست اول.

[هَ تِ اَوْ وَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) (اصطلاح فلسفه) آن جوهر بود که وحدت بدو متحد شد، و آن عقل کلی است که او را فیلسوف «عقل فعال» خواند، و آغاز هستی ها اوست. (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص148).

هستبر.

[هَ بَ] (اِخ) یکی از صور فلکی شمالی که به تازی ثعبان گویند. (ناظم الاطباء) (اشتینگاس). رجوع به هشتنبر شود.

هست بند.

[هَ بَ] (ن مف مرکب) هسبند. رجوع به هسبند شود.

هست بود.

[هَ] (اِ مرکب) جمع بندی. (ناظم الاطباء).
- هست بود کردن؛ جمع بندی کردن. (ناظم الاطباء).
رجوع به هست وبود شود.

هستره.

[هَ تَ رَ / رِ] (اِ) جوال مانندی که از چوب و نی بافته باشند و بر پشت الاغ گذارند و بدان خشت و آجر و امثال آن کشند. (برهان).

هستک.

[هَ تَ] (اِ مصغر) کُره های کوچک در داخل هستهء سلول زنده. (از جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ج1 ص14). هستک ها یا نوکلئول ها(1) در داخل هسته به صورت چند جسم کوچک منظم یا نامنظم دیده میشوند و انکسار نور در آنها بیش از قسمتهای دیگر هسته است و خودشان در یاخته های زنده به خوبی آشکارند. رنگ های اسید را به خود میگیرند و رنگین می شوند. (از گیاه شناسی گل گلاب ص16).
.
(فرانسوی)
(1) - Nucleoles

هست کند.

[ ] (اِ) به هندی لوف است. (فهرست مخزن الادویه).

هست کننده.

[هَ کُ نَنْ دَ / دِ] (نف مرکب) آفریننده و به وجودآورنده : و مر آن هست کنندهء وحدت را و پدیدآرندهء واحد را بدو مبدع گفتند... (جامع الحکمتین ناصرخسرو ص147).

هستموئیه.

[هَ تَ ئی یَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هستن.

[هَ تَ] (مص) وجود داشتن و زیستن. (ناظم الاطباء).

هستو.

[هَ] (اِ) دانه و استخوان میوه ها را گویند، مانند دانهء زردآلو و شفتالو و غیره. (برهان). هسته. خستو. خسته. (حاشیهء برهان چ معین). || حق و درستی و حقایق اشیاء. (برهان) (جهانگیری). || (ص) خستو. (حاشیهء برهان چ معین). شخصی را نیز گویند که اقرار و اعتراف به چیزی کند. (برهان). مقر. معترف. خستو. (یادداشت به خط مؤلف) :
بر فضل او گوا گذراند دل
گرچه گوا نخواهند از هستو(1).
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص 454).
به هستیش هستو(2) شوی از نخست
یکییش را زآن بدانی درست.اسدی.
رجوع به خستو شود.
(1) - در دیوان فرخی: خستو.
(2) - در گرشاسبنامه: خستو.

هست و استا.

[هَ تُ اَ] (اِ مرکب) جادوییها باشد. (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی) :
جادویها کند شگفت، عجب
هست و اَستاش زند و اُستا نیست.
خسروی (از فرهنگ اسدی ص 19).

هست و بود.

[هَ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) حاصل. محصول. حاصل امساله نسبت به محصول سالهای پیشین. (ناظم الاطباء). || جمع بندی. (ناظم الاطباء).
- هست وبود کردن.؛ رجوع به هست بود و هست وبود کردن شود.

هست و بود کردن.

[هَ تُ کَ دَ] (مص مرکب) اکتفا بر چیزی موجود کردن، مث کرباسی به خیاط دهند تا جامه قطع کند، او گوید: کرباس کم است. گویند: هست وبود کن؛ یعنی هر قدر که هست همان جامه تیار کن. (آنندراج) :
یک بوسه دار بیش نباشد لبان یار
باید برای قوت دل هست وبود کرد.
طالب لاری (از آنندراج).
رجوع به «هست» و «هست وبود» شود.

هستودان.

[هَ] (اِخ) نام پادشاهی بوده از پادشاهان طبقهء کرکری آذربایجان. (از انجمن آرا). مصحف وهسودان نام پدر ابومنصور شرف الدین مملان بن وهسودان است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به وهسودان شود.

هستور.

[هَسْتْ وَ] (اِخ) خداوند هستی. خداوند عالم جل شأنه. (ناظم الاطباء).

هست و نیست.

[هَ تُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) کون و فساد. بودونبود. رجوع به ترکیب های مدخل هست شود. || تمام دارایی. مایملک: هست ونیست من همین خانه است؛ جز این چیزی ندارم. (یادداشت به خط مؤلف).

هستویه.

[هَ تو یَ / یِ] (اِ) در داخل شیرهء هستهء یاخته های گیاهی و جانوری یک یا دو دانهء گرد کوچک و کروی شکل به نام هستویه یا نوکلئول(1) وجود دارد که برعکس دانه های کروماتین اسیدوفیل می باشد. (از گیاه شناسی تألیف ثابتی ص87). هستک. رجوع به هستک شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Nucleole

هسته.

[هَ تَ / تِ] (اِ) خستهء میوه ها مانند هلو و زردآلو و جز آن... (ناظم الاطباء). استخوان و دانهء میوه. (انجمن آرا). مجموعهء دانه و درون بر(1) برخی گیاهان که در داخل میوه قرار دارد. || (اصطلاح علوم طبیعی) جسم شفاف و متجانسی که در داخل سیتوپلاسم سلولهای زنده قرار دارد. (از فرهنگ فارسی معین). اولین بار در سال 1831 م. براون(2) گیاه شناس انگلیسی در یاخته های پوست سطحی گیاهان، هسته را تشخیص داد و اظهار داشت که تمام یاخته ها باید هسته داشته باشند. هسته معمو جسمی است کروی، ولی اگر یاخته دراز و باریک باشد و یا مواد خارجی در آن پدید آمده باشد، به دیوارهء یاخته رانده شده به واسطهء فشردگی به صورت عدس درمی آید. حجم آن کم و طول و عرضش از یک تا ده و گاه به پنجاه میکرن میرسد. در داخل هسته، هستک ها یا نوکلئول ها(3) دیده میشوند و علاوه بر آن دانه هایی به نام کرماتین در موقع زندگی در یاخته های رستنی ها دیده می شود که به آسانی مواد رنگین را به خود میگیرند و رنگی می شوند. هستک ها و دانه های کرماتین در مایعی شناورند که همان مایع هسته است و در اطراف همهء آنها پوسته ای است که هسته را از سیتوپلاسم جدا می کند... از تجربه ها و امتحانات مختلف، این نتیجه به دست آمده که هرگاه یاخته ای تقسیم شود هستهء آن نیز تقسیم خواهد شد و عموماً تقسیم هسته مقدم بر تقسیم خود یاخته است و اگر یاخته ای چنان تقسیم شود که یک قسمت آن هسته نداشته باشد، آن قسمت فاقد فعالیت زایشی خواهد بود... (از گیاه شناسی گل گلاب ص18). در داخل سلول زنده غالباً هسته به شکل جسم شفاف همگنی است که قابلیت انکسار آن از سیتوپلاسم بیشتر است... و در داخل آن رشته هایی به نام لینین وجود دارد که دانه های کروماتین روی آنها قرار می گیرد... در موقع تقسیم سلولی دانه های کروماتین با یکدیگر جمع شده و اجسام بزرگتری به اسم کروموزوم به وجود می آورند که عدهء آنها در هر گونه ای ثابت است... (از جانورشناسی عمومی تألیف مصطفی فاطمی ص14 و 15). || وجود و هستی. (ناظم الاطباء). رجوع به هست و هستی شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Endocarpe
(2) - Browne. .
(فرانسوی)
(3) - Nucleoles

هسته.

[هَ تَ / تِ] (ص، ق) مخفف آهسته :
تو نرم شو چو گشت زمانه درشت
هسته برو(1)، که سود ندارد سته.ناصرخسرو.
(1) - در دیوان (چ مینوی و محقق): مَسْتِهْ بر او. در این صورت شاهد نیست.

هسته جیک.

[هَ تِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان خوی. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و سکنهء آن 160 تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هسته خوار.

[هَ تَ / تِ خوا / خا] (نف مرکب) باکتری های مخصوصی است که انگل هستهء آمیب ها می شوند. آمیب هایی که به این بیماری دچار شوند تا مدتی حرکت می کنند و غذاهای مختلف را جذب میکنند ولی نمیتوانند تقسیم شوند و چون هسته وسیلهء ترکیب عناصر مختلف در داخل یاخته هاست اگر در یاخته ای نباشد رشد یاخته متوقف خواهد شد. (از گیاه شناسی گل گلاب ص18).

هستی.

[هَ] (حامص، اِ) وجود. بودن. بود. حیات. زندگی. (یادداشت به خط مؤلف) :
خداوند هستی و هم راستی
نخواهد ز تو کژّی و کاستی.فردوسی.
از اوی است پیدا مکان و زمان
پی مور بر هستی او نشان.فردوسی.
به هستیّ یزدان گوایی دهند
روان تو را آشنایی دهند.فردوسی.
اگر خویشتن را شناسی درست
به هستیش هستو شوی از نخست.اسدی.
به هستیّ یزدان سراسر گواست
گوایان خاموش، گوینده راست.اسدی.
ز گوهر دان نه از هستی فزونی اندر این معنی
که جز یک چیز را یک چیز نَبْوَد علت انشا.
ناصرخسرو.
چو دید طلعت نورانی بهشتی تو
کند به ساعت بر هستی خدای اقرار.
مسعودسعد.
پشت پایی زد خرد را روی تو
رنگ هستی داد جان را بوی تو.خاقانی.
تو را که از مل و مال است مستی و هستی
خمار و خواب تو را صور نشکند به صدا.
خاقانی.
ای هست ها ز هستی ذات تو عاریت
خاقانی از عطای تو هست آیت ثنا.خاقانی.
گر مقام نیست هستان دانمی
هستی خود در میان افشاندمی.خاقانی.
کنون ز هستی من بیش از این دو حرف نماند
دلی چو چشمهء میم و قدی چو حلقهء نون.
ظهیر فاریابی.
نگهدارندهء بالا و پستی
گوا بر هستی او جمله هستی.نظامی.
اندر ایشان تاخته هستیّ تو
از نفاق و ظلم و بدمستیّ تو.مولوی.
مرا با وجود تو هستی نماند
به یاد توام خودپرستی نماند.سعدی.
سعدی چو ترک هستی گفتی ز خلق رستی
از سنگ غم نباشد بعد از شکسته جامی.
سعدی.
هنگام تنگدستی در عیش کوش و مستی
کاین کیمیای هستی قارون کند گدا را.
حافظ.
طفیل هستی عشقند آدمی و پری
ارادتی بنما تا سعادتی ببری.حافظ.
ای دل مباش خالی یک دم ز عشق و مستی
وآنگه برو که رستی از نیستی و هستی.
حافظ.
ترکیب ها:
- هستی آزاد.؛ هستی بخش. هستی جاودانه. هستی دوروزه. هستی صِرف. هستی فروش. هستی ناکس. رجوع به این مدخل ها شود.
|| مال. دارایی. ثروت. غنا. تمول. (یادداشتهای مؤلف) :
گر هستیم نه هست، چه باک است، گو مباش
چون حاجتیم نیست به هستی، توانگرم.
سیدحسن غزنوی.
زآنکه هستی سخت مستی آورد
عقل از سر، شرم از دل می برد.مولوی.
درد عشق از تندرستی خوشتر است
ملک درویشی ز هستی بهتر است.سعدی.
که سفله خداوند هستی مباد
جوانمرد را تنگدستی مباد.سعدی.
|| خودبینی و خودپسندی و انانیت. (برهان). || (اصطلاح فلسفه) نزد محققان اشاره به ذات بحت است که وجود مطلق عبارت از اوست و آن وجودی است عین وجودات که بی وجود او هیچ ذره را وجودی نیست و به وجود او موجود است لا غیر تعالی شأنه. (برهان). فرقهء آذرکیوان بدین معنی آورده اند. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به فرهنگ دساتیر ص274 شود. || مخلوق و موجود. (ناظم الاطباء). || گیتی و جهان و عالم. (ناظم الاطباء). آفرینش. عالم مخلوقات :
نگه دارندهء بالا و پستی
گوا بر هستی او جمله هستی.نظامی.
بر سر هستی قدمش تاج بود
عرش بدان مائده محتاج بود.نظامی.
ای همه هستی ز تو پیدا شده
خاک ضعیف از تو توانا شده.نظامی.
قاضی در خواب مستی بی خبر از ملک هستی. (گلستان). || (اصطلاح صوفیانه) بقا. بقاءبالله :
چو هستی است مقصد در او نیست گردم
که از خود در آن قاصدا میگریزم.خاقانی.

هستی آزاد.

[هَ یِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) وجود مطلق. (آنندراج). رجوع به هستی شود.

هستیا.

[هِ] (اِخ)(1) ربة النوع آتشگاه و تجسم آن و نخستین دختر کرونوس و رئا، و خواهر زئوس و هرا می باشد. با آنکه آپولن و پوزوئیدن نسبت به وی اظهار علاقه میکردند، زئوس به وی دستور داد که بکارت خود را همیشه محفوظ دارد، نیز زئوس افتخارات و احتراماتی چند به وی هدیه کرد. باآنکه دیگر ارباب انواع به دنیا رفت وآمد میکردند وی همواره بر فراز المپ ساکن و ثابت بود و این ثابت ماندن او موجب شد که وی در افسانه های خدایان یونان نقشی به عهده نداشته باشد. وی یک عنصر مجرد و معنوی و مفهوم خیالی آتشگاه بود و به صورت خدای مشخص معرفی نمی شد. (نقل با اختصار از فرهنگ اساطیر یونان و رم اثر پیر گریمال ترجمهء بهمنش ج1 ص421).
(1) - Hestia.

هستی بخش.

[هَ بَ] (نف مرکب)زندگی بخش. آنکه به دیگری آثار هستی دهد :
ذات نایافته از هستی، بخش
کی تواند که شود هستی بخش؟جامی.

هستیجان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش نراق شهرستان محلات که 160 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غلات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هستی جاودانه.

[هَ یِ وِ نَ / نِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) مقابل هستی دوروزه و هستی موهوم و هستی ناقص که کنایه از حیات چندروزه است. (آنندراج). رجوع به هستی شود.

هستیدن.

[هَ دَ] (مص) بودن و شدن. || راضی شدن و قبول کردن. || شایستن و ارزیدن و ارزش داشتن. (ناظم الاطباء).

هستی دوروزه.

[هَ یِ دُ زَ / زِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) زندگانی ناپایدار و فانی. (ناظم الاطباء).

هستی صرف.

[هَ یِ صِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) وجود مطلق. (ناظم الاطباء). رجوع به هستی آزاد شود.

هستی فروش.

[هَ فُ] (نف مرکب) کنایه از کسی که بر خود اثبات هستی کند و درواقع چنان نباشد. (آنندراج). آنکه اعتماد می کند بر درازی عمر و بر بقا. (ناظم الاطباء).

هستی لیوس.

[هُ] (اِخ)(1) سومین پادشاه روم که زندگی او را از 671 تا 640 ق. م. نوشته اند. وی دو بار با مردم آلبا جنگید. دربارهء مرگ او نوشته اند که چون در تقدیم قربانی برای خدای خدایان مرتکب خطایی شد ژوپیتر بر او خشم گرفت و خرمن عمرش را با آتش صاعقه ای بسوخت. (ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).
(1) - Hostilius.

هستی ناکس.

[هَ یِ کَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) عمر فانی و ناپایدار و کوتاه. (ناظم الاطباء).

هسجان.

[هِ] (اِخ) دهی است به عجم. (منتهی الارب). رجوع به هستیجان شود.

هسد.

[هَ سَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به اسد شود. || (ص) مرد دلیر. ج، هساد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هساد شود.

هسر.

[هَ سَ] (اِ) هسیر. (حاشیهء برهان چ معین). یخ را گویند، و آن آبی است که در زمستان مانند شیشه بندد. (برهان). یخ. (اسدی).

هسرة.

[هُ رَ] (ع اِ) نزدیکان و خویشان از اعمام و اخوال. (منتهی الارب). اصل اسرة است، و همزه به هاء بدل شده است. (از اقرب الموارد).

هسع.

[هَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هسک.

[هَ سَ] (اِ) غله برافشان را گویند، و آن آلتی باشد که به آن غله به باد دهند تا از کاه جدا شود. (برهان) (جهانگیری). رشیدی هسد با دال ضبط کرده. سروری نویسد: هسک به وزن نمک، همان هید که مرقوم شد یعنی چیزی که غله را بدان به باد دهند تا کاه از دانه جدا شود، و سروری هید را به معنی غله برافشان ضبط کرده و در برهان هم هید به این معنی آمده است و هیچکدام شاهد ندارد و ظاهراً یکی تصحیف دیگری است. (از حاشیهء برهان چ معین). طبقی باشد پهن که از نی بافند و بدان غله پاک کنند. (برهان).

هسک دانه.

[هَ سَ نَ / نِ] (اِ مرکب) قرطم. عصفر کاجیره. کاغاله. (یادداشت به خط مؤلف).

هسم.

[هَ] (ع مص) شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هسم.

[هُ سُ] (ع ص، اِ) داغ کنندگان. (منتهی الارب). لغتی است در حُسُم. (اقرب الموارد). رجوع به حسم شود.

هسنجان.

[هَ سَ] (اِخ) از قرای ری است. (معجم البلدان). هسنگان. (یادداشت مؤلف).

هسهاس.

[هَ] (ع ص، اِ) شبان که گوسپندان را همه شب چراند و پاس دارد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنکه به شب خواب نکند جهت کاری. (منتهی الارب). آنکه شب نخوابد برای کاری یا اجتهادی. (از اقرب الموارد). || قصاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || قَرَبٌ هسهاس؛ قرب شتاب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || کلامی که فهمیده نشود. (اقرب الموارد). رجوع به هسهسة شود. || سخن نَفْس و وسوسهء آن و ضبط آن. (اقرب الموارد). رجوع به هسهسة شود.

هسهسة.

[هَ هَ سَ] (ع اِ) آواز خفی جن که به شب در بیابان شنیده شود. || آواز خفی که فهمیده نشود. ج، هساهس. (منتهی الارب). || صوت حرکت زره و زیورها. (از اقرب الموارد). رجوع به هساهس شود. || آواز حرکت پای و جز آن به شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آواز خفی حرکت هر چیزی. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). || (مص) آواز کردن زره و پیرایه. || پیوسته روان شدن و رفتن به شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پنهان کردن سخن. (از اقرب الموارد).

هسیر.

[هَ] (اِ) هسر است که یخ باشد. (برهان) :
امروز از خجالت دوشینه بنده را
جانی است پر ز آتش و طبعی پر از هسیر.
سنائی.

هسیس.

[هَ] (ع ص) کوفته و ریزه ریزه. (منتهی الارب). کوفته و خردشده از هرچیز. (اقرب الموارد). || سخن پنهان و نرم. (منتهی الارب). کلام خفی. (اقرب الموارد).

هسیو.

[] (اِخ) از توابع طهران و دارای معدن ذغال سنگ است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص39 و 230).

هسیود.

[هِ یُدْ یُ] (اِخ)(1) هزیود، شاعر یونانی. رجوع به هزیود و هزیودس شود.
(1) - Hesiode.

هش.

[هَ] (اِ) به معنی رفتن باشد که نقیض آمدن است. (برهان). جهانگیری این بیت سیدعزالدین را شاهد آورده :
گر برِ تهمتن هشی به مصاف
ار برِ کرگدن کشی به سلاح.
و اگر ضبط هشی صحیح باشد از هشیدن باشد. مؤلف فرهنگ نظام گوید: گویا بشی مخفف بشوی است که تصحیف خوانی شده. (از حاشیهء برهان چ معین). || گل و لای. (برهان). مصحف لُش. (حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام). رجوع به لُش شود.

هش.

[هُ] (اِ) مخفف هوش. زیرکی و ذهن و عقل و شعور. (برهان) : هر پنج زن دستها ببریدند و آگاهی نداشتند که هش از ایشان بشده بود از نیکورویی یوسف. (تاریخ بلعمی).
هر آنکس که دارد هش و رای و دین
پس از مرگ بر من کند آفرین.فردوسی.
کجا آن هش و دانش و رای تو
که این تنگ تابوت شد جای تو.فردوسی.
نخست از هش و دانش و رای اوی
ز گفتار و دیدار و بالای اوی.فردوسی.
خجسته بادت عید خجسته پی ملکا
که با سیاست سامی و با هش هوشنگ.
فرخی.
آفرینندهء جهان به تو داد
نیروی رستم و هش هوشنگ.فرخی.
مرد بیدین را از هیبت تو هش نبود
گر میان تو و او بادیه باشد هشتاد.فرخی.
خرد افسرش باشد و داد، گاه
هش و رای دستور، و دانش سپاه.اسدی.
خرد شاه را برترین افسر است
هش و دانشش نیکی لشکر است.اسدی.
وگرش تخت و گه نبود رواست
بهتر از تخت و گه بود هش و هنگ.
ناصرخسرو.
نبخشود هرگز خداوند هش
بر آن بنده کاو شد خداوندکش.نظامی.
چونکه مغز من ز عقل و هش تهی است
پس گناه من در این تخلیط چیست؟مولوی.
که ای نفس بی رای و تدبیر و هش
بکش بار تیمار و خود را مکُش.سعدی.
- باهش؛ باهوش. هوشیار. دارای عقل درست :
هرکه او بر تو بدل جوید باهش نبود
مردم بیهش جوید بدل مشک پیاز.قطران.
- به هش؛ باهوش. هوشیار :
سربه سر رنج و عذاب است جهان گر به هشی
مطلب رنج و عذابش چو مقری به حساب.
ناصرخسرو.
چون جرعه ها رانی گران، باری به هش باش آن زمان
کز زیر خاک دوستان آواز عطشان آیدت.
خاقانی.
وگر زآمدن حال بیرون بود
به هش باش تا آمدن چون بود.نظامی.
چو پاک آفریدت به هش باش پاک
که ننگ است ناپاک رفتن به خاک.سعدی.
- بیهش؛ بی هوش. ازهوش رفته. آنکه خرد و هوش را از کف داده :
یار مستان بیهش اند، از بیم
گرچه با فضل و عقل و هش یارند.
ناصرخسرو.
هرکه او بر تو بدل جوید باهش نبود
مردم بیهش جوید بدل مشک پیاز.قطران.
خرقه بگیر و می بده باده بیار و غم ببر
بیخبرند و غافل از لذت عیش بیهشان.
سعدی.
- بیهشی؛ مستی. ناهوشیاری، و به کنایت، شراب :
آدمی هوشمند عیش نداند ز فکر
ساقی مجلس بیار آن قدح بیهشی.سعدی.
- تیزهش؛ هوشیار. بسیار باهوش. آنکه ذهن و عقل وی فعال باشد :
از نام به نامدار ره یابد
چون عاقل و تیزهش بود جویا.
ناصرخسرو.
در وی آهسته رو که تیزهش است
دیرگیر است لیک زودکش است.نظامی.
- جمشیدهش؛ تیزهش. آنکه بسیار باهوش است مانند جمشید :
جام تو کیخسرو جمشیدهش
روی تو پروانهء خورشیدکش.نظامی.
- هش آوردن؛ به هوش آوردن. از مستی درآوردن. مستی از سر کسی بردن. هوشیار ساختن :
مطرب سرمست را باز هش آوردنا
در گلوی او بطی باده فروکردنا.
منوچهری (دیوان ص178).
- هش داشتن؛ به هوش بودن. هوشیار بودن :
برتر مشو از حد و نه فروتر
هش دار مقصر مباش و غالی.ناصرخسرو.
ترکیب ها:
- هشدار.؛ هش داشتن. هش رفتن. هش زدای. هش کردن. هشوار. هشیار. هشیاری. هشیوار. هشیواری. رجوع به این مدخل ها شود.
|| جان. (برهان). رجوع به هوش شود. || فوت و موت را نیز گفته اند که در برابر حیات و زندگی است. (برهان).

هش.

[هُشْ شَ] (اِ صوت) صوتی است که در بازداشتن خر از رفتن گویند و در ادای آن «ش» را مشدد ادا کنند و کشند. چُشَّ. هُشّه. (از یادداشت های مؤلف). رجوع به چُش و هشه شود.

هش.

[هَش ش] (ع مص) برگ از درخت ریزانیدن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). به عصا زدن برگ درخت را تا فروافتد. (منتهی الارب). برگ ریزانیدن برای گوسپند. (از مصادراللغة زوزنی).

هش.

[هَش ش] (ع ص) سست و نرم از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || اسب بسیار خوی آور. خلاف صلود. (غیاث اللغات) (اقرب الموارد). || نان نرم. (منتهی الارب): خبز هش؛ نان نرم و سست. (اقرب الموارد). || مرد شادمان و تازه روی و سبک روح. (منتهی الارب): رجل هش الوجه؛ طلق المحیا. (اقرب الموارد). || آنچه جِرم او سست و ریزنده باشد و به اندک فشردن ریزه شود. (فهرست مخزن الادویة). || فرس هش العنان؛ سبک عنان. (اقرب الموارد).

هش آباد.

[هِ] (اِخ) دهی از بخش ترک شهرستان میانه دارای 355 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هشاش.

[هَ] (ع مص) شادمانی و سبکی نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خورسند شدن. (منتهی الارب). نشاط. (اقرب الموارد). || (ص) خبز هشاش؛ نان نرم (منتهی الارب)، نان نرم و سست. (اقرب الموارد).

هشاشت.

[هَ شَ] (ع مص) شادمانی نمودن. شادی کردن. خوشرویی : بوزنه هشاشتی نمود و بشاشتی ظاهر کرد. (سندبادنامه). رجوع به هشاشة شود.

هشاشة.

[هَ شَ] (ع مص) شادمانی و سبکی نمودن. || خورسند شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هشاش شود. || نرم و سست شدن. (اقرب الموارد).

هشاشة.

[هَشْ شا شَ] (ع ص) قربة هشاشة؛ مشکی که از وی آب چکد به سبب تنکی پوست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و السید عاصم آن را به تخفیف ضبط کرده است. (اقرب الموارد).

هشام.

[هِ] (ع اِمص) جود و بخشش و جوانمردی و سخاوت. (ناظم الاطباء). جود. (اقرب الموارد). جوانمرد(1). (منتهی الارب).
(1) - در منتهی الارب «جوانمرد» آمده و ظاهراً اشتباه کاتب است.

هشام.

[هِ] (اِخ) نام پانزده صحابی و سی محدث است. (از منتهی الارب).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن احمدبن هشام، مکنی به ابوالولید و معروف به ابن وقشی. رجوع به ابن وقشی شود.

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن حکم، مکنی به ابومحمد، مولی بنی شیبان. کوفی بود، به بغداد نقل کرد، از اصحاب حضرت صادق (ع) بود. وی در شمار متکلمین شیعه و از کسانی است که در صناعت کلام حاذق و حاضرجواب بود. با یحیی بن خالد برمکی همنشین و همواره در مجالس کلام وی حاضر می بود. منزلش در کوی کرخ بغداد بود و پس از سقوط دولت برامکه درگذشت. او راست: کتاب الامامة، کتاب الدلالات علی حدوث الاشیاء، کتاب الرد علی الزنادقة، کتاب الرد علی هشام الجوالیقی، کتاب الرد علی اصحاب الطبایع و بسیار کتب دیگر. (نقل به اختصار از ابن الندیم). و نیز این کتب: القدر، المعتزلة، الرد من قال بالامامة. وفات وی در حدود سال 190 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن حکم بن عبدالرحمان الناصر، مکنی به ابوالولید، المؤید الاموی. از خلفای دولت اموی اندلس و متولد قرطبه. درگذشت وی در سال 403 ه . ق. بود. (نقل به اختصار از اعلام زرکلی).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن عاص بن وائل بن هاشم. صحابی، برادر عمروعاص است. وی در مکه اسلام آورد و در هجرت دوم رسول (ص) با وی به حبشه مهاجرت کرد و سپس به مکه آمد و تا پایان وقعهء خندق در آنجا بود. وی مردی صالح و شجاع بود و به سال 13 هجری به قتل رسید. (از اعلام زرکلی به اختصار).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن عبدالرحمان الداخل بن معاویة بن هاشم بن عبدالملک بن مروان، مکنی به ابوالولید. دومین پادشاه دولت اموی اندلس و متولد قرطبه بود. وی در سال 172 ه . ق. پس از درگذشت پدرش به امارت رسید. سیاستی نیک داشت و بسیار دوراندیش و شجاع و بر دشمنان سخت گیر بود و بازرسانی برای تحقیق در وضع فرمانداران به نقاط مختلف میفرستاد. تولد او در سال 139 و وفاتش به سال 180 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی به اختصار).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن عبدالملک بن مروان. از پادشاهان دولت اموی شام بود. در دمشق تولد یافت و پس از درگذشت برادرش یزیدبن عبدالملک به سال 105 ه . ق. به خلافت رسید. در سال 120 ه . ق. زیدبن علی بن حسین بر او خروج کرد و چهارهزار تن از اهل کوفه با وی بودند. از حوادث دوران حکومت او جنگ با خاقان ترکستان است که به فتح قسمتی از آن بلاد و قتل خاقان پایان یافت. درگذشت او به سال 125 ه . ق. اتفاق افتاد. (از اعلام زرکلی به اختصار) :
کجا معاویه و کو یزید و کو هشّام
کجاست عمّر عبدالعزیز دین پرور؟
ناصرخسرو.
بی او سخن نرانم، کی پرورد سخن
حسان پس از یزید و فرزدق پس از هشام.
خاقانی.

هشام.

[هِ] (اِخ) ... ابن عبدالملک الباهلی، مکنی به ابوالولید و ملقب به الطیالسی (133-227 ه . ق.). از کبار حافظان حدیث و اهل بصره بود. بخاری از وی 107 حدیث روایت کرده است. (از اعلام زرکلی به اختصار).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن عروة بن زبیربن العوام القرشی الاسدی، مکنی به ابوالمنذر. تابعی و از علمای مدینه و بزرگان اهل حدیث بود. وفات او را به سال 146 ه . ق. نوشته اند. (از اعلام زرکلی).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن محمد بن ابی النصربن السائب الکلبی، مکنی به ابوالمنذر. از مورخان و عالمان انساب و اخبار عرب. او را آثار بسیار است. اهل کوفه بود و همانجا به سال 206 ه . ق. درگذشت. او راست: جمهرة الانساب، الاصنام، نسب الخیل فی الجاهلیة و الاسلام، بیوتات قریش، الکنی، القاب الیمن، ملوک الطوایف، الدیباج فی اخبار الشعراء، تاریخ اخبار الخلفاء، کتاب الاقالیم و چندین اثر دیگر. (از اعلام زرکلی به اختصار).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن محمد بن عبدالملک بن عبدالرحمن الناصر، مکنی به ابوبکر و معروف به المعتمدبالله. آخرین امیر اموی اندلس و در قلعهء «البنت» از نواحی قرطبه ساکن بود. وی پس از المستکفی بالله به سال 418 ه . ق. به امارت رسید. درگذشت او را به سال 428 نوشته اند. (نقل به اختصار از اعلام زرکلی).

هشام.

[هِ] (اِخ) ابن معاویه، مکنی به ابوعبدالله. از اهل کوفه و نابینا بود. او را در نحو کتبی است از جمله: الحدود المختصر، القیاس. وفات او را به سال 209 ه . ق. نوشته اند. (از اعلام زرکلی).

هشام.

[هِ] (اِخ) ... کلبی. رجوع به هشام بن محمد بن ابی النصر شود.

هشامی.

[هِ] (ص نسبی) نسبت به گروهی است. (از سمعانی).

هشامیة.

[هِ می یَ] (اِخ) اصحاب هشام بن عمرو الغوطی هستند که گویند در قرآن دلالتی بر حلال و حرام و امامت نیست. (از تعریفات میر سیدشریف جرجانی). فرقه ای از معتزله اند و اتباع هشام بن عمرو الغوطی که بیش از سایر فرقه های معتزله مبالغه میکرد. (از کشاف اصطلاحات الفنون).

هشامیه.

[هِ می یَ] (اِخ) از فِرَق اهل کلام و از مشبههء شیعه و شام دو طایفه اند: هشامیهء اول که اصحاب هشام بن الحکم اند و هشامیهء دوم که اصحاب هشام بن سالم جوالیقی هستند و آنها را جوالیقیه هم میگویند. این دو فرقه را نباید با هشامیهء معتزله، اصحاب هشام بن عمرو الغوطی اشتباه کرد. (خاندان نوبختی تألیف عباس اقبال ص267 از انساب سمعانی، الفرق، مقالات اشعری و کتب دیگر).

هشان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش طالقان شهرستان تهران دارای 263 تن سکنه. آب آن از رودخانهء کرکبود و محصول عمده اش غله، میوه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هش بش.

[هَشْ شُمْ بَش ش] (ع ص مرکب، از اتباع) تازه روی و خندان و شاداب. (یادداشت به خط مؤلف): انا به هش بش؛ ای فرح مسرور. (اقرب الموارد).

هشپلک.

[هُ پُ لَ] (اِ صوت) صدایی است که کبوتربازان به وقت کبوتر پرانیدن با دو سر انگشت دست از دهان بیرون کنند (برهان)، و آن چنان باشد که سرانگشت در دهان خود نهند و به تندی نفس زنند، یعنی پف کنند تا صدای بلند از آن برآید و کبوتران از آن برمند و پرند. (انجمن آرا).

هشت.

[هَ] (عدد، ص، اِ) توصیفی عددی، دو مرتبه چهار. (ناظم الاطباء). نمایندهء آن در ارقام هندسی شکل زاویه ای است که رأس آن در بالا قرار گیرد. در حساب جُمَّل نشانهء آن حرف «ح» است.
- دوهشت؛ شانزده. هشت به علاوهء هشت :
چو شیروی را سال شد بر دوهشت
به بالای سی سالگان برگذشت.فردوسی.
ترکیب ها:
- هشتاد.؛ هشت باغ. هشت بر. هشت بستان. هشت بهشت. هشت خلف. هشت در. هشت سو. هشت صفات. هشتگان. هشتگانه. هشت گنج. هشت گوشه. هشتم. هشت مأوی. هشت منظر. هشتمی. هشتمین. هشت یک. رجوع به این مدخل ها شود.

هشت.

[هَ] (اِ) نام روز چهارم از خمسهء مسترقه. (ناظم الاطباء).

هشت.

[هِ] (اِ صوت) صفیر و صدایی که از دو لب خارج می کنند. (ناظم الاطباء). رجوع به هشپلک شود.

هشت آباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش گرمسار شهرستان دماوند که دارای 500 تن سکنه است. آب آن از حبله رود و محصول عمده اش غله، پنبه، بنشن، انار، انجیر و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هشتا.

[هَ] (ص مرکب، اِ مرکب) هشت تا. هشت واحد. (ناظم الاطباء).

هشتاد.

[هَ] (عدد، ص، اِ) توصیفی عددی. هشت مرتبه ده. (ناظم الاطباء). ثمانین. نمایندهء آن در حساب جُمَّل حرف «ف» است. (یادداشت به خط مؤلف) :
چو گودرز و هشتاد پور گزین
همه نامداران باآفرین.فردوسی.

هشتادان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش طیبات شهرستان مشهد که در سه هزارگزی مرز ایران و افغانستان قرار دارد. دارای 132 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هشتادان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان که دارای 275 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هشتادان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان که 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هشتادپهلو.

[هَ پَ] (اِخ) کوهی است در جنوب خرم آباد. (از جغرافیای تاریخی غرب ایران ص29).

هشتادتن.

[هَ تَ] (اِخ) نام کوهی بوده است در تنکابن. (از مازندران و استرآباد رابینو ص206 از ترجمهء فارسی).

هشتادجفت.

[هَ جُ] (اِخ) دهی است از دهستان کرانی شهرستان بیجار که دارای 265 تن سکنه است. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، لبنیات و یونجه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هشتادم.

[هَ دُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)منسوب به هشتاد و آنچه در مرتبهء هشتاد واقع شده باشد. (ناظم الاطباء).

هشتادمی.

[هَ دُ] (ص نسبی، اِ) رجوع به هشتادمین شود.

هشتادمین.

[هَ دُ] (ص نسبی، اِ) هشتادم. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هشتاد و هشتادم شود.

هشتادون.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان که 15 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هشتادیل.

[هَ] (اِخ) نام یکی از دهات دابو از توابع آمل بوده است. (از مازندران و استرآباد رابینو ص152 از ترجمهء فارسی).

هشتایجان.

[هَ] (اِخ) دهی است در دوفرسخی فتح آباد فارس. (از فارسنامهء ناصری). رجوع به هشتیجان شود.

هشت باغ.

[هَ] (اِخ) کنایه از هشت بهشت است. (برهان) :
بزم چو هشت باغ بین باده چهارجوی دان
خاصه که ساز عاشقان حورلقای نو زند.
خاقانی.
چرا ترسم از رفتن هشت باغ
که در با کلید است و ره با چراغ.نظامی.
گشته گل افشان وی از هشت باغ
بر همه گلبرگ و بر ابلیس داغ.نظامی.

هشت بر.

[هَ بَ] (ص مرکب، اِ مرکب)هشت ضلعی. ذوثمانیة اضلاع. (یادداشت به خط مؤلف).

هشت بستان.

[هَ بُ] (اِخ) به معنی هشت باغ است که کنایه از هشت بهشت باشد. (برهان). رجوع به هشت باغ و هشت بهشت شود.

هشت بهشت.

[هَ بِ هِ] (اِخ) هشت خلد. هشت بستان. هشت باغ. (از یادداشتهای مؤلف). یکی خلد، دوم دارالسلام، سوم دارالقرار، چهارم جنت عدن، پنجم جنت المأوی، ششم جنت النعیم، هفتم علیین، هشتم فردوس. (غیاث اللغات) :
هفت فلک با گهرت حقه ای
هشت بهشت از علمت شقه ای.نظامی.
با توام یک نفس از هشت بهشت اولیتر
من که امروز چنینم غم فردا دارم.سعدی.
رجوع به هشت خلد شود.

هشت بهشت.

[هَ بِ هِ] (اِخ) عمارتی است در شهر اصفهان نزدیک کاخ چهل ستون، به شکل هشت ضلعی. مرکب از تالار بزرگی است که در وسط قرار گرفته و دارای چهار طاق و چهار قسمت بنا می باشد.

هشت پر.

[هَ پَ] (اِخ) قصبهء مرکزی شهرستان طوالش که در 74 هزارگزی بندرانزلی و سر راه آستارا به بندرانزلی قرار دارد. قصبه ای جدیدالاحداث است که در حدود 300 باب دکان و ادارات مختلف دارد. سکنهء آن در حدود دوهزار تن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هشتجرد.

[هَ جِ] (اِخ) دهی است از بخش ساوجبلاغ شهرستان کرج دارای 809 تن سکنه. آب آن از رود کردان تأمین می شود و محصول عمده اش غله، صیفی، بنشن و انگور و لبنیات است. امام زاده ای دارد که بنای آن قدیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هشت خلد.

[هَ خُ] (اِخ) هشت باغ. هشت بستان. هشت بهشت :
جنات عدن خاک در زهرا
رضوان ز هشت خلد بود عارش.
ناصرخسرو.
رضوان به هشت خلد نیارد سر
صدّیقه گر به حشر بود یارش.ناصرخسرو.
گدای کوی تو از هشت خلد مستغنی است
اسیر عشق تو از هر دو عالم آزاد است.
حافظ.
رجوع به هشت باغ، هشت بستان و هشت بهشت شود.

هشت در.

[هَ دَ] (ص مرکب) هر جایی یا بنایی که دارای هشت در باشد :
وآن هشت تا بربط نگر جان را بهشت هشت در
هر تار او طوبی شمر صد میوه هر تا ریخته.
خاقانی.

هشتده.

[هَ دَهْ] (عدد، ص، اِ) توصیفی عددی، هژده. (ناظم الاطباء) : اندر ملک هشتده سال بماند و او را دو پسر بود. (تاریخ بلعمی). و چون از ملک او هشتده سال گذشته بود عیسی را به آسمان بردند. (تاریخ بلعمی).

هشت دهان.

[هَ دَ] (اِ مرکب) چوب عود. (ناظم الاطباء). عود هندی. (بحر الجواهر). در بعضی فرهنگها به معنی گل خیری آورده، و در اختیارات بدیعی گفته: عود هندی است. (انجمن آرا). خطمی. (ترجمهء صیدنه). نوعی از عود هندی است، جهت نقرس نافع است. (فهرست مخزن الادویه). || گل خبازی. (ناظم الاطباء). خیری. (آنندراج).

هشتراک.

[هَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش سلماس شهرستان خوی دارای 142 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هشترخان.

[هَ تَ] (اِخ) اصل آن حاجی ترخان است. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به حاجی ترخان شود.

هشترود.

[هَ] (اِخ) در مغرب گرمرود و در دامنهء شرقی سهند واقع شده و دارای زمستانهای سخت و تابستانهای معتدل و قراء حاصلخیز متعدد است که به واسطهء شعبات قزل اوزن مانند قرانقو، آج دوجمش و شهری مشروب میشوند و مراتع متعدد دارد که در آنها گله های زیاد نگاه میدارند. مرکز آن سراکند در کنار یکی از شعب قرانقو واقع شده و عدهء قراء اطراف آن 184 و جمعیت آنها 4400 تن است. (از جغرافیای سیاسی کیهان). در فرهنگ جغرافیایی ایران نوشته نشده است.

هشت ساله.

[هَ لَ / لِ] (ص نسبی) آنکه هشت سال عمر کرده باشد. (ناظم الاطباء).

هشت سو.

[هَ] (ص مرکب) هر آنچه دارای هشت گوشه باشد. (ناظم الاطباء).

هشتصد.

[هَ صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) توصیفی عددی، هشت مرتبه صد. (ناظم الاطباء). صد برابر هشت. ثمانمائة. در حساب جمّل نمایندهء آن حرف «ض» است. (یادداشت به خط مؤلف) :
بود سالیان هفتصد هشتصد
که تا اوست محبوس در منظری.منوچهری.

هشت صفات.

[هَ صِ] (اِ مرکب)معرفت الله، و علم، و شکر در همه حال، و رضا به قسمت ازلی، و صبر بر بلا و قلت رزق، و تعظیم امر خداوند، و شفقت بر خلق خداوند، و عفت. (از غیاث اللغات).

هشت ضلعی.

[هَ ضِ] (ص نسبی، اِ مرکب) هشت بر. سطحی که هشت ضلع متساوی یا غیرمتساوی دارد. رجوع به هشت بر شود.

هشت طبع.

[هَ طَ] (اِ مرکب) گویند طباع هشت باشد: حار، بارد، رَطْب، یابس، حار رطب، حار یابس، بارد رطب، بارد یابس :
هم با عدم پیاده فرورو به هشت طبع
هم با قدم سوار برون ران به هفت خوان.
خاقانی.

هشتک.

[هُ تَ] (اِ) سوت. صفیر. (یادداشت به خط مؤلف).
- هشتک زدن؛ سوت زدن. (یادداشت به خط مؤلف).
|| سوت سوتک. (یادداشت به خط مؤلف).

هشت کند.

[ ] (اِ) به هندی لوف است. (فهرست مخزن الادویه).

هشتگان.

[هَ] (ص نسبی) هشتم. منسوب به هشت. (ناظم الاطباء). رجوع به هشتگانه شود.

هشتگانه.

[هَ نَ / نِ] (ص نسبی) هشتگان. هشتم. منسوب به هشت. (ناظم الاطباء). رجوع به هشتگان شود.

هشت گرد.

[هَ گِ] (اِخ) هشتجرد. رجوع به هشت جرد شود.

هشت گنج.

[هَ گَ] (اِخ) نام گنج های هشتگانهء خسرو پرویز است که گنج عروس، گنج بادآورد، دیبه خسروی، گنج افراسیاب، گنج سوخته، گنج خضرا، گنج شادآورد و گنج بار باشد. (برهان). علاوه بر آن گنج شایگان بوده است. (یادداشت مؤلف). رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

هشت گوشه.

[هَ شَ / شِ] (ص مرکب)مثمن و آنچه دارای هشت گوشه باشد. (ناظم الاطباء).

هشت گیر.

[هِ] (اِمص مرکب) (از: هشت، مرخم هشتن + گیر، ریشهء فعل گرفتن) در اصطلاح بنایان این است که ردیفی را برجسته و ردیفی را فرورفته چینند تا دیواری دیگر چون بدان متصل گردد، نیک پیوندد. (یادداشت به خط مؤلف).

هشتل.

[هَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل که دارای 500 تن سکنه است. آب آن از رودخانهء هراز و محصول عمده اش برنج، جو، حبوب و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هشت لو.

[هَ] (اِ مرکب) ورق بازی که دارای هشت خال باشد. (یادداشت به خط مؤلف).

هشتم.

[هَ تُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) آنچه در مرتبهء هشت قرار گیرد، پیش از نُه و پس از هفت.

هشت مأوی.

[هَ مَءْ وا] (اِخ) کنایت از هشت بهشت است. (برهان). هشت بستان. هشت بهشت. رجوع به این مدخل ها شود.

هشت مرعی.

[هَ مَ عا] (اِخ) به معنی هشت مأوی است که کنایه از هشت بهشت باشد. (برهان) :
از خنجر زهرآب گون هفت اژدها را ریخت خون
همت ز نُه پرده برون، دل هشت مرعی داشته.
خاقانی.

هشت مرغ.

[هَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان قوچان دارای 373 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هشت منظر.

[هَ مَ ظَ] (اِخ) به معنی هشت مرعی است که هشت بهشت باشد. (برهان) :
یک دو شد از سه حرفش، چاراصل و پنج شعبه
شش وز و هفت خسرو، نُه قصر و هشت منظر.
خاقانی.
|| هشت فلک را نیز گویند که فلک البروج و فلک زحل و فلک مشتری و فلک مریخ و فلک آفتاب و فلک زهره و فلک عطارد و فلک قمر باشد. (برهان).

هشتمی.

[هَ تُ] (ص نسبی، اِ) (از: هشتم، عدد ترتیبی + ـی، پسوند نسبت) هشتم. آنکه پس از هفتمی قرار دارد.

هشتمین.

[هَ تُ] (ص نسبی، اِ) هشتم. رجوع به هشتمی و هشتم شود.

هشتن.

[هِ تَ / هَ تَ] (مص) گذاشتن. (برهان). نهادن. روی چیزی یا بر جایی قرار دادن :
چون درآمد آن کدیور مرد رفت
بیل هشت و داسگاله برگرفت.رودکی.
تو حاصل نکردی به کوشش بهشت
خدا در تو خوی بهشتی نهشت.سعدی.
- فروهشتن.؛ رجوع به فروهشتن شود.
|| باقی گذاشتن. به جای گذاشتن پس از خود :
پس بیوبارید ایشان را همه
نه شبان را هشت زنده نه رمه.رودکی.
نهشت از دلیران خود هیچ یک
که آرند هر بادپا را به تک.فردوسی.
همه خاک دارند بالین و خشت
خنک آنکه جز نام نیکی نهشت.فردوسی.
چون باید مرد و آرزوها همه هشت
چه مور خورد به گور و چه گرگ به دشت.
خیام.
نیکبخت آنکه خورد و کشت و بدبخت آنکه مرد و هشت. (گلستان). || رها کردن. (برهان). واگذاشتن. ول کردن :
سوی مرزدارانْش نامه نوشت
که خاقان ره رادمردی بهشت.فردوسی.
چو قیصر که فرمان یزدان بهشت
به ایران به جز تخم زفتی نکشت.فردوسی.
قیامت کسی ره بَرَد در بهشت
که معنی طلب کرد و دعوی بهشت.سعدی.
دل به بازارها گرو کرده
کهنه را هشته قصد نو کرده.اوحدی.
در عیش نقد کوش که چون آبخور نماند
آدم بهشت روضهء دارالسلام را.حافظ.
- از دست هشتن؛ رها کردن. قطع امید کردن. ترک گفتن :
از دست چرا هشت سر زلف تو حافظ
تقدیر چنین بود چه کردی که نهشتی؟
حافظ.
- از یاد هشتن؛ از دست هشتن. رها کردن. فراموش کردن :
جز یاد تو در خاطر من نگذرد ای جان
با آنکه تو یکباره ام از یاد بهشتی.سعدی.
|| روان کردن :
به جایی نخوابد عقاب دلیر
که آبی توان هشتن او را به زیر.نظامی.
|| آویختن. (برهان). رجوع به فروهشتن و فروهلیدن و هلیدن شود.

هشتنبر.

[هَ تَمْ بَ] (اِخ) سپیدی خفی باشد در آسمان که تن آن در شش برج و دنب در برج هفتم است. و دنب آن را خمیدگی و تیرگی باشد. تنین فلک. اژدهای فلک. (از یادداشتهای مؤلف).

هشت و بان.

[هَ تُ] (اِ مرکب) رازی گوید: جوی معروف است و منسوب به هند. ابومعاذ گوید: گیاهی است که با فواره مشابهت دارد. (از ترجمهء صیدنه).

هشت و چار.

[هَ تُ] (اِخ) دوازده امام. (یادداشت به خط مؤلف) :
خداوندا به حق هشت وچارت
ز مو بگذر شتر دیدی ندیدی.باباطاهر.

هشت و چار چشم فلک.

[هَ تُ چَ / چِ مِ فَ لَ] (اِ مرکب) کنایه از دوازده برج فلک باشد. (غیاث).

هشتوکان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش شوسف شهرستان بیرجند دارای 149 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هشتوگان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش کهنوج شهرستان جیرفت دارای 200 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هشتوگان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش شوسف شهرستان بیرجند دارای 63 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هشتوگیش.

[هَ] (اِ) نام روز پنجم از خمسهء مسترقهء قدیم که روز آخر سال فارسیان است. (آنندراج) (اشتینگاس). رجوع به هشت ویش شود.

هشت و مشت.

[هُ تُ مُ] (اِ مرکب، از اتباع) از اتباع است به معنی جنگ کردن با مشت و لگد و سیلی و امثال آن. (برهان) :
با یک تنه تن خود چون پس همی نیایی
اندر مصاف مردان کی مرد هشت و مشتی؟
ناصرخسرو.

هشت ویش.

[هَ] (اِ) نام روز پنجم از خمسهء مسترقهء قدیم که روز آخر سال فارسیان باشد. (برهان). هشتوگیش.

هشته.

[هِ / هَ تَ / تِ] (ن مف) گذاشته. (برهان). نهاده. هلیده. || رهاکرده. (برهان). رهاشده. || فروگذاشته. (برهان). || آویخته. (برهان).

هشت هیکل رضوان.

[هَ هَ / هِ کَ لِ رِضْ] (اِخ) کنایت از هشت بهشت است. (برهان).

هشتی.

[هَ] (اِ) قسمتی از خانه که پشت دروازه واقع و غالباً هشت گوش است. (یادداشت به خط مؤلف).

هشتیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش صومای شهرستان ارومیه دارای 190 تن سکنه. آب آن از رود بردوگ و محصول عمده اش غله و توتون و صنعت دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هشتیجان.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان مرودشت از بخش زرقان شهرستان شیراز دارای 451 تن سکنه. آب آن از رودخانهء سیوند و محصول عمده اش غله و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هشت یک.

[هَ یَ / یِ] (اِ مرکب)یک هشتم. یکی از هشت بخش هر چیزی. ثُمن. (یادداشت مؤلف). || (اصطلاح فقه) ارثی که زن صاحب اولاد از ترکهء شوی برد. (از یادداشتهای مؤلف).

هشتیکه.

[هَ کِ] (اِخ) دهی است از بخش بندرگز شهرستان گرگان دارای 365 تن سکنه. آب آن از چشمهء بلبل و چشمه های دیگر و چاه. محصول عمده اش برنج، غله، پنبه، کنجد، صیفی و مختصر نیشکر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هشجین.

[هِ شَ] (اِخ) قصبهء بخش شاهرود و مرکز دهستان خورش رستم از شهرستان هروآباد دارای 2738 تن سکنه. آب آن از پنج رشته چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب، سردرختی و هنر دستی مردم بافتن جاجیم و گلیم و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هش دار.

[هُ] (اِمص مرکب) در اصل فعل امر از «هش داشتن» است اما به صورت اسم مصدر به کار میرود، مانند خبردار.
- هش دار دادن؛ خبر کردن. متوجه ساختن.
رجوع به هش داشتن شود.

هش داشتن.

[هُ تَ] (مص مرکب) متوجه و ملتفت بودن. (یادداشت مؤلف). مراقب و مواظب بودن :
همانجا که بینیش بر جای کش
نگر تا بداری بدین کار هش.فردوسی.
هش دار، مدار خوار کس را
مرغان همه را حقیر مشمر.ناصرخسرو.
ای کام دلت دام کرده دین را
هش دار که این راه انبیا نیست.ناصرخسرو.
گفت اشتر که اندر این پیکار
عیب نقاش می کنی هش دار.سنائی.
می اندرده که در ده نیست هشیار
چه خفتی، عمر شد، برخیز، هش دار.عطار.
طوطی خط سبزت می آید و میجوشد
هش دار که آن لحظه اندر شکرت افتد.
عطار.
هش دار تا نیفکندت پیرویّ نفس
در ورطه ای که سود ندارد شناوری.سعدی.
ای که بر مرکب تازنده سواری هش دار.
سعدی (گلستان).

هشده.

[هَ / هِ دَهْ] (عدد، ص، اِ) هژده. هشتده : در هشده هزار عالم کس را نیافتند که یک شربت از او درکشد. (تذکرة الاولیاء عطار).

هشر.

[هَ] (ع اِمص) سبکی چیزی و تنکی آن. || (مص) همهء شیر پستان ناقه را دوشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هش رفته.

[هُ رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)آنکه هوش خود را از دست داده. بیهوش :
بپرسید کآن لعبت دلپسند
که هش رفتگان را کند هوشمند...نظامی.
رجوع به هُش شود.

هشرة.

[هَ رَ] (ع اِمص) بزرگ منشی و فیرندگی. (منتهی الارب). بطر. گویا همزه به هاء بدل شده، و اصل آن اشرة است. (اقرب الموارد).

هشرة.

[هَ شِ رَ] (ع ص) شجرة هشرة؛ درختی که برگش زود بیفتد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هش زدای.

[هُ زَ / زِ / زُ] (نف مرکب)آنچه هوش و عقل را زایل کند. || (اِ مرکب) به معنی شراب است که هوش را میزداید و زایل مینماید. (انجمن آرا).

هشفیفل.

[هَ فی فُ] (اِ) اشقاقل. (فهرست مخزن الادویة). زردک صحرایی را گویند که شقاقل باشد. قوت باه دهد و شیر زنان را زیاد کند. (برهان). شقاقل است. (فهرست مخزن الادویة). محتمل است که هشقیقل باشد با دو قاف به جای دو فاء که در آن صورت تلفظ لهجه ای است از شقاقل. و صاحب مخزن الادویه به دو قاف هم ضبط کرده است. رجوع به هشقیقل شود.

هشقیقل.

[هَ قی قُ] (اِ) رجوع به هشفیفل شود.

هشک.

[هُ] (اِ) هوش. (یادداشت به خط مؤلف) :
از طرهء تو که نافهء مشک افتاد
هشیار زمانه بس که بی هشک افتاد.عطار.

هشک.

[هُ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء شهرستان سراوان دارای 520 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غله و خرما است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هش کردن.

[هُ کَ دَ] (مص مرکب) به هوش آوردن. بیدار کردن. هشیار کردن :
دیو را نطق تو خامش می کند
گوش ما را گفتِ تو هش میکند.مولوی.

هشلهف.

[هَ شَ هَ] (ص) بی معنی. بی مصرف. پست. بد. به کارنیامدنی. (یادداشت به خط مؤلف).

هشلی.

[هَ شِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان دارای 230 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول آن غله، حبوب، لبنیات، توتون، پنبه، میوه و قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هشم.

[هَ] (ع مص) شکستن نان خشک و هر چیز خشک و میان کاواک را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). شکستن. (ترجمان علامهء جرجانی) (تاج المصادر بیهقی) (مصادراللغة زوزنی). || شکستن استخوان و سر. || شکستن روی و بینی و یا هر چیز که خشک باشد، یا تیر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گرامی کردن و بزرگ داشتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (محیط المحیط). || همهء شیر دوشیدن. (منتهی الارب). دوشیدن ناقه را. (از اقرب الموارد) (محیط المحیط). || به جملهء کف دست دوشیدن. (منتهی الارب). || شکستن باد درخت را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هشم.

[هَ شِ] (ع ص) جوانمرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هشم.

[هُ شُ] (ع ص، اِ) جِ هاشم. (منتهی الارب).

هشمات.

[هَ شَ] (ع اِ) جِ هشمة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بزهای کوهی. (آنندراج). رجوع به هشمة شود.

هشمشمة.

[هَ شَ شَ مَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). شیر را گویند که فریسهء خود را شکند. (اقرب الموارد).

هشمة.

[هَ شَ مَ] (ع اِ) بز کوهی. ج، هشمات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هشمی.

[هَ شِ] (اِخ) (مخفف هاشمی) تخلص سیدهاشم تونی شاعر است که به زبان ولایتی خود اشعاری داشته است. (از انجمن آرا).

هشمیز.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج دارای 900 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هشنجان.

[هَ شَ] (اِخ) از قرای ری. (انجمن آرا). در مآخذ جغرافیایی متأخر بدین صورت نیست.

هشنگ.

[هَ شَ] (ص) مردم بی سروپا و مفلس. (برهان). اصل درخت بی سروبن است، و مأخذ فرهنگهای دیگر صحاح الفرس است. (از حاشیهء برهان چ معین از فرهنگ نظام).

هشنیز.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش گاوبندی شهرستان لار دارای 428 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول آن غلات، لبنیات، صیفی و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هشو.

[هُ] (اِ) هوش و ذهن و عقل و زیرکی. (برهان). ظاهراً کلمهء هشومند را که مرکب از هش + ـومند است مرکب از هشو + مند پنداشته اند و هشو را به معنی هوش گرفته اند. (از حاشیهء برهان چ معین). || قلعه و حصار. (برهان).

هشو.

[هَ] (اِ) مغز استخوان. (ناظم الاطباء).

هشوار.

[هُشْ] (ص مرکب) (از: هش، هوش + وار، پسوند اتصاف و دارندگی) (از حاشیهء برهان چ معین). هوشیار که نقیض بیهوش باشد. (برهان). هشیار. هوشیار. (حاشیهء برهان چ معین).

هشور.

[هَ] (ع ص) شجرة هشور؛ درختی که برگش زود بیفتد. (منتهی الارب). هشرة. رجوع به هشرة شود.

هشوش.

[هَ] (ع ص) شاة هشوش؛ گوسپند بسیارشیر. (از منتهی الارب). ثارّة باللبن. || ناقة هشوش؛ شتر بسیارشیر. (از اقرب الموارد).

هشوش.

[هَ] (اِخ) قبیله ای است از قبایل عرب فارس که از اعراب بر نجداند. مسکن آنها نواحی بندر هندیان از بلوک فلاحی است و معیشت آنها از گوسفند و مادیان و شتر و زراعت دیمی و زبانشان عربی است. (فارسنامهء ناصری).

هشوشة.

[هُ شَ] (ع مص) نرم و سست گردیدن نان. (منتهی الارب). سست گردیدن. (تاج المصادر بیهقی). شکننده گردیدن نان. (از منتهی الارب). || سست و ضعیف گردیدن مرد. (اقرب الموارد).

هشومند.

[هُ مَ] (ص مرکب) (از: هش، هوش + ـومند، پسوند اتصاف و دارندگی) (از حاشیهء برهان چ معین). هوشمند. خداوند هوش و عقل و زیرکی. (برهان).
- ناهشومند؛ بی خرد. نابخرد :
ز تخمی که کشتی در این رودبار
تو را داد ای ناهشومند بار.فردوسی.

هشون.

[ ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء اقطاع در ایالت کرمان. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

هشه.

[هُشْ شَ] (اِ صوت) لفظی است که به آن، الاغ را از رفتار بازدارند. (لغت محلی شوشتر). چُشَّ. (یادداشت مؤلف).

هشهاش.

[هَ] (ع ص) مرد نیکوخوی سخی. (منتهی الارب).

هشهشة.

[هَ هَ شَ] (ع مص) جنبانیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هشی.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان خورش رستم از بخش شاهرود شهرستان هروآباد دارای 315 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و سردرختی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هشیار.

[هُشْ] (ص مرکب) (از: هش، هوش + یار، پسوند دارندگی = هوشیار. هشیوار) (از حاشیهء برهان چ معین). خداوند هوش، و عاقل و هوشمند و زیرک و خردمند و آگاه. (ناظم الاطباء). هوشیار :
به هر سو دو موبد بُدی کاردان
رَدی پاک و هشیار و بسیاردان.فردوسی.
چو زنهار دادم نسازیم جنگ
جهان نیست بر مرد هشیار تنگ.فردوسی.
چو سالار هشیار بشنید تفت
برِ گاه خسرو خرامید و رفت.فردوسی.
هر آنگاهی که باشد مرد هشیار
ز سوراخی دو بارش کی گزد مار؟
فخرالدین اسعد.
کی پسندند هرگز این مستان
کار این عاقلان که هشیارند.ناصرخسرو.
جز شکار مردم هشیار هیچ
نیست چیزی کار این پَرّان عقاب.
ناصرخسرو.
گر هیچ خرد داری و هشیاری و بیدار
چون مست مرو بر اثر او به تمنا.
ناصرخسرو.
دلم از نیک و بد رمان باشد
زآنکه هشیار بدگمان باشد.سنائی.
شیر هشیار از سگ وحشت فزا برتافت رو(1)
نور جبهه شور عوّا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
صنم تا شرمگین بودی و هشیار
نبودی بر لبش سیمرغ را بار.
نظامی (خسرو و شیرین ص130).
زمانی بود و گفت ای مرد هشیار
چه می دانی کنون تدبیر این کار؟نظامی.
زمام عقل به دست هوای نفس مده
که گرد عشق نگردند مردم هشیار.سعدی.
بدان را نیک دار ای مرد هشیار.
سعدی (گلستان).
ترکیب ها:
- هشیاربخت.؛ هشیار برخاستن. هشیاردل. هشیارسر. هشیار شدن. هشیارمرد. هشیارمغز. هشیارمغزی. هشیاری. رجوع به این مدخل ها شود.
|| مواظب. مراقب :
دژ و خویشتن را نگهدار باش
شب و روز بیدار و هشیار باش.فردوسی.
نامه ها رفت به کالنجار با مجمزان تا هشیار و بیدار باشد. (تاریخ بیهقی). سلطان آواز داد: هشیار باشید ای سالاران. (تاریخ بیهقی). پس از این هشیارتر و خویشتن دارتر باش. (تاریخ بیهقی). || ضد مست. به هوش آمده از مستی. (یادداشت مؤلف) :
هوش از سرشان برده همی مستی غفلت
ویدون شده زآن مستی غفلت همه هشیار.
فرخی.
ای مفتی شهر از تو پرکارتریم
با این همه مستی از تو هشیارتریم.خیام.
مست است خروس آری از نعرهء شبخیزان
چون نعرهء کوس آید هشیار شود اینک.
خاقانی.
طفل میخواندمت زهی بالغ
مست می گفتمت زهی هشیار.خاقانی.
چو می خوردی و می دادی به من یار
چرا باید که من مستم تو هشیار؟نظامی.
اگر هشیار اگر مخمور باشی
چنان زی کز تعرض دور باشی.نظامی.
همه فارغ ز امروز و ز فردا
همه آزاد از هشیار و از مست.عطار.
همه کس طالب یارند چه هشیار و چه مست
همه جا خانهء عشق است چه مسجد چه کنشت.
حافظ.
به هیچ دور نخواهند یافت هشیارش
چنین که حافظ ما مست بادهء ازل است.
حافظ.
ترکیب ها:
- هشیار شدن.؛ هشیار گشتن. رجوع به این مدخل ها شود.
(1) - ن ل: شیر هشیار از سگ دیوانه وحشت برنتافت. (دیوان چ سجادی ص 337).

هشیاربخت.

[هُشْ بَ] (ص مرکب)بیداربخت. خوشبخت. کامیاب. موفق :
وز آنجا خروشی برآورد سخت
که ای پور سالار هشیاربخت.فردوسی.

هشیار برخاستن.

[هُشْ بَ تَ] (مص مرکب) به هوشیاری برخاستن و هوشمندانه به کاری پرداختن :
خرد در جستنش هشیار برخاست
چو دانستش نمیداند چپ از راست.نظامی.

هشیاردل.

[هُشْ دِ] (ص مرکب) بیدار. دانا. هوشمند. خداوند هوش و خرد و عقل و ذکاوت :
به کاخ اندر آمد پرآزار دل
ابا کاردانان هشیاردل.فردوسی.
چنین گفت کای پور هشیاردل
یکی تیز گردان بر این کار دل.فردوسی.
حکیمان هشیاردل پیش او
خردمند مونس، خرد خویش او.نظامی.

هشیاردلی.

[هُشْ دِ] (حامص مرکب)هشیاری. هوشیاری. هوشمندی. بیداردلی :
ای به لشکرشکنی بیشتر از صد رستم
ای به هشیاردلی بیشتر از صد هوشنگ.
فرخی.

هشیارسر.

[هُشْ سَ] (ص مرکب) هوشیار. هوشیاردل. هوشمند :
بدو گفت ای پور هشیارسر
برافراخته سر ز بسیار سر.فردوسی.
گفت عیسی را یکی هشیارسر
چیست در هستی ز جمله صعب تر؟مولوی.

هشیار شدن.

[هُشْ شُ دَ] (مص مرکب) به خود آمدن. افاقه. (یادداشت به خط مؤلف). از مستی درآمدن. || هوشمند شدن :
نگاه کن تن خود کز طراز حکمت او
حکیم گردد بیدار و دل شود هشیار.
ناصرخسرو.
رجوع به هشیار شود.

هشیار کردن.

[هُشْ کَ دَ] (مص مرکب)به خود آوردن. افاقه. به هوش آوردن. از مستی و غفلت بیرون آوردن :
میی خور کز سر دنیا توانی خاستن یکدل
نه آن ساعت که هشیارت کند مخمور بنشینی.
سعدی.

هشیار گردیدن.

[هُشْ گَ دی دَ] (مص مرکب) هشیار گشتن. به هوش آمدن. هشیار شدن :
چو هشیار گردد پدر، بیگمان
سواران فرستد پی من دوان.فردوسی.

هشیار گشتن.

[هُشْ گَ تَ] (مص مرکب)هشیار گردیدن. به هوش آمدن. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هشیار گردیدن شود.

هشیارمرد.

[هُشْ مَ] (ص مرکب) مرد هشیار. خداوند عقل و خرد و هوش. هوشیار :
کنون ای سخنگوی هشیارمرد
سوی رزم شاه جهان بازگرد.فردوسی.

هشیارمغز.

[هُشْ مَ] (ص مرکب)هشیاردل. دانا. هوشمند. رجوع به هشیارمغزی شود.

هشیارمغزی.

[هُشْ مَ] (حامص مرکب)هشیاری. هوشمندی :
جریده به هر سو عنان تاز کن
به هشیارمغزی نظر باز کن.نظامی.

هشیاری.

[هُشْ] (حامص مرکب) (از: هشیار + ـی (پسوند حاصل مصدر، اسم معنی) هوشیاری. هشیواری. (حاشیهء برهان چ معین). زیرکی و عاقلی و خردمندی. (ناظم الاطباء). هوشمندی. بخردی. بیداردلی :
چو فردا به هشیاری این بشنوی
به پیروزی دادگر بگروی.فردوسی.
در بیداری و هشیاری چنو نیست، بدین آسانی او را بر نتوان انداخت. (تاریخ بیهقی).
زآنکه هر جای به جز در صف حرب
بددلی بیش بُوَد هشیاری است.سنائی.
مبادا به هشیاری و بیهشی
کسی را ز فرمان او فرمشی.نظامی.
مشورت ادراک و هشیاری دهد
عقلها را عقلها یاری دهد.مولوی.
|| ضد مستی. به هوش بودن. از مستی درآمدن :
عیشیم بُوَد با تو در غربت و در حضرت
حالیم بُوَد با تو در مستی و هشیاری.
منوچهری.
مستند مخالفان ز هشیاری تو
بخت همه خفته شد ز بیداری تو.منوچهری.
هر روز به هشیاری، نونو دلم آزاری
مست آئی و عذر آری آزار چنین خوشتر.
خاقانی.
لیک آن داده را به هشیاری
واستاند که نیک بدگهر است.خاقانی.
مست نادم شود به هشیاری
تو ز مستان طمع چه میداری؟اوحدی.
|| (اصطلاح صوفیانه) صحو. ضد سکر. (یادداشت به خط مؤلف). رجوع به هوشیاری و صحو شود.

هشیدن.

[هِ دَ] (مص) هشتن. هلیدن. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). گذاشتن. || فروگذاشتن و رها کردن. || آویختن. (برهان).

هشیرة.

[هُ شَ رَ] (ع اِ مصغر) مصغر هشرة. (منتهی الارب). گستاخی و فیرندگی اندک. (ناظم الاطباء).

هشیش.

[هَ] (ع ص) آنکه از سؤال خواهندگان خوش و شاد گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هش بش شود. || مرد سست اندام و نرم. (از اقرب الموارد). هشیم. || سست و نرم از هر چیز. (از اقرب الموارد).

هشیلة.

[هَ لَ] (ع ص) الاغ و شتر و جز آن که بی دستوری خصم برند و بازگردانند. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء). || دزدیده از شتر و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هشیم.

[هَ] (ع ص) شکسته. || سست اندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گیاهی است خشک که ریزه ریزه گردد. || هر گیاه خشک. (منتهی الارب).

هشیم.

[هَ] (اِخ) مکنی به ابوعلی. از علمای نجوم و ریاضی. او راست: کتاب حرکت التفاوت. (از جهان دانش ص84) (یادداشت مؤلف).

هشیم.

[هَ] (اِخ) ابن بشیر. محدث است. (منتهی الارب). مکنی به ابومعاویه، تابعی است. (یادداشت مؤلف). هشیم بن بشیر سلمی مکنی به ابومعاویه، فقیهی است از اصحاب حدیث که در سال 183 ه . ق. به بغداد درگذشته و او راست: کتاب السنن، در فقه. کتاب التفسیر. کتاب القراآت. (ابن الندیم).

هشیمة.

[هَ مَ] (ع ص) زمین که درختانش خشک گردد. (منتهی الارب). زمینی که درختهایش خشک گردد چنانکه سیاه شود. || درخت خشک. (از اقرب الموارد).

هشین.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجبد شهرستان هروآباد دارای 300 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هشیوار.

[هُ شی] (ص مرکب) خردمند و عاقل و هشیار. (برهان) :
تهمتن چنین گفت کای بخردان
هشیوار و بیداردل موبدان.فردوسی.
به قیدافه گوی ای هشیوار زن
جهاندار و بینادل و رای زن.فردوسی.
بدو گفت گودرز کای پهلوان
هشیوار و جنگی و روشن روان.فردوسی.
بیدار و هشیوار مرد نَنْهَد
دل بر وطن و خانه و کشانه.ناصرخسرو.
|| (ق مرکب) هوشیارانه. از روی خرد و هشیاری :
بدو گفت از این کار ناپاک زن
هشیوار با من یکی رای زن.فردوسی.
به دستوری بازگشتن به جای
همی زد هشیوار با شاه رای.فردوسی.

هشیواری.

[هُ شی] (حامص مرکب) (از: هشیوار + ـی، پسوند حاصل مصدری، اسم معنی = هشیاری. زیرکی. خردمندی. آگاهی) (از حاشیهء برهان چ معین). هشیاری. هوشمندی :
بدو گفت کاین خود میندیش هیچ
هشیواری و رایِ رفتن بسیچ.فردوسی.
نباید مر تو را گفتن که چون کن
ز هر کاری هشیواری فزون کن.
فخرالدین اسعد.
|| نگهبانی. مراقب بودن. مواظبت. حراست :
گر امشب مرا میزبانی کنی
هشیواری و مرزبانی کنی.فردوسی.
رجوع به هش، هشیار، هشیاری و هشیوار شود.

هص.

[هَص ص] (ع مص) افشردن. (تاج المصادر بیهقی). || به پای سپردن چیزی را و شکستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درنشاندن. (منتهی الارب). رجوع به هصهصة شود.

هصار.

[هَصْ صا] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هصام.

[هَصْ صا] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هصاهص.

[هُ هِ] (ع ص) مرد توانا و سیاه. (منتهی الارب). توانا از مردان و شیران. (اقرب الموارد).

هصب.

[هَ] (ع مص) گریختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد از ابن اعرابی).

هصر.

[هَ] (ع مص) کشیدن. (منتهی الارب). جذب. (از اقرب الموارد). || خمانیدن. (منتهی الارب). اماله. (از اقرب الموارد). || شکستن. || پیچیدن چیز تر و تازه همچو شاخ درخت و مانند آن را بی جدایی، یا عام است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پیچیدن هر چیزی را. (منتهی الارب). || به تیر زدن همباز را. || شکستن شیر فَریسهء خود را. (از اقرب الموارد).

هصر.

[هَ صِ / هُ صَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هصرة.

[هَ رَ / هَ صَ رَ] (ع اِ) مهرهء افسون است که زنان با خود دارند و بدان مردان بند کنند. (منتهی الارب).

هصرة.

[هُ صَ رَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هصفا.

[هَ صِ] (اِخ) دهی است از بخش نور شهرستان آمل دارای 50 تن سکنه. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول عمده اش برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هصم.

[هَ] (ع مص) شکستن چیزی را. (منتهی الارب). شکستن. (مصادراللغة زوزنی) (از اقرب الموارد).

هصم.

[هُ صَ] (ع اِ) شیر قوی توانا. (منتهی الارب). شیر را گویند برای شدت و صولت او. (اقرب الموارد).

هصو.

[هَصْوْ] (ع مص) کلانسال گردیدن و پیر شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هصور.

[هَ / هَصْ وَ] (ع ص، اِ) شیر. (از اقرب الموارد): و تحت ثیابه اسدٌ هصور؛ ای قوی. (منتهی الارب) : سلطان چون شیر هصور و فحل غیور بر عقب ایشان تا به حد هزاراسف رسید. (جهانگشای جوینی).

هصورة.

[هَصْ وَ رَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هصام. هصر. هصم. هصور. رجوع به این مدخل ها شود.

هصهاص.

[هَ] (ع ص) مرد درخشان چشم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هصهص.

[هُ هُ] (ع ص) مرد توانا و سیاه. (منتهی الارب). هصاهص. (اقرب الموارد). رجوع به هصاهص شود.

هصهصة.

[هَ هَ صَ] (ع مص) درخستن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || درنشاندن. || عیب کردن. (منتهی الارب).

هصیص.

[هَ] (ع ص) پاسپرده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکسته. (منتهی الارب). || (اِ) هصیص النار؛ درخش آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هض.

[هَض ض] (ع مص) شکستن چیزی را و کوفتن. (منتهی الارب). شکستن. (تاج المصادر بیهقی). شکستن و خرد کردن. (اقرب الموارد). || شکستن، دون هد(1) و فوق رض. || شتاب رفتن شتر. || به روش نیکو رفتن مردم. || برآغالانیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
(1) - در منتهی الارب: جد.

هضاء .

[هَضْ ضا] (ع اِ) گروه مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رمهء اسبان. (ناظم الاطباء). خیل. (اقرب الموارد).

هضائم.

[هَ ءِ] (ع اِ) جِ هضیمة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هضیمة شود.

هضاب.

[هِ] (ع اِ) جِ هضبة. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کوهها و پشته ها : بر معاطف آن شعاب و مخارم آن هضاب اطلاع یافته بود. (ترجمهء تاریخ یمینی). هامون از ازدحام کتاب با هضاب سرافرازی کرد. (جهانگشای جوینی).

هضاض.

[هَضْ ضا] (ع ص) گشن گردن شکنندهء گشنان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هضاضة.

[هَ ضَ] (ع اِ) آنچه بر دست احدی بشکند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هضام.

[هَضْ ضا] (ع اِ) داروی گوارش. (منتهی الارب). هر داروی هضم مانند جوارش. (از اقرب الموارد). || شیر بیشه. (منتهی الارب). در این معنی گویا مصحف هصام (به صاد غیرمنقوط) است. || (ص) مرد خرج کننده مال را. (منتهی الارب).

هضاة.

[هِ] (ع اِ) گیسو. || ماده خر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هضایم.

[هَ یِ] (ع اِ) جِ هضیمة، به معنی طعام که جهت مرده سازند. (آنندراج). هضائم. رجوع به هضائم و هضیمة شود.

هضب.

[هَ] (ع مص) باریدن آسمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به رفتار فسرده دلان رفتن. (منتهی الارب). || به سخن درآمدن و بلند کردن آواز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): اهضبوا یا قوم؛ ای تکلموا. (اقرب الموارد).

هضب.

[هَ ضَ] (ع ص، اِ) جِ هاضب. (منتهی الارب).

هضب.

[هَ / هِ ضَ] (ع اِ) جِ هضبة. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).

هضب.

[هِ ضَب ب] (ع ص) اسب بسیارخوی. || سخت درشت اندام توانا. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هضبات.

[هَ ضَ] (ع اِ) جِ هضبة. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

هضبات.

[هِ ضَبْ با] (ع ص، اِ) جِ هِضَبّ. (ناظم الاطباء).

هضبة.

[هَ بَ] (ع اِ) پشته. کوه گسترده بر زمین. (منتهی الارب). || کوه به یک سنگ سرشته. || کوه بلند و دراز و تنها و سرخ رنگ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || باران بزرگ قطرهء پیوسته. (منتهی الارب). باران. (اقرب الموارد). ج، هضب [ هِ ضَ / هَ ] ، هضاب، هضبات. جج، اهاضیب. (منتهی الارب). ابوزید گوید: اهاضیب، مفردش هضاب و مفرد هضاب، هضب است. (از اقرب الموارد). رجوع به هضاب شود.

هضل.

[هَ] (ع ص) بسیار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) به شعر و سخن درآمدن. (منتهی الارب).

هضلاء .

[هَ] (ع ص) زن درازپستان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هضم.

[هُ ضُ] (ع ص، اِ) جِ هضوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || جِ هضماء. (اقرب الموارد).

هضم.

[هَ] (ع مص) انبوهی کردن بر گروهی. || فروآمدن بر گروهی. (منتهی الارب). || شکستن. (اقرب الموارد). || ستم کردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خشم گرفتن بر کسی. || چیزی از حق کسی بازشکستن. (منتهی الارب). کم کردن چیزی از حق کسی. (ترجمان علامهء جرجانی). || ماندن بعضی از حق بر کسی. || شکستن طعام در معده. (منتهی الارب). گوارانیدن طعام. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). گوارش و تحلیل غذا در معده. (ناظم الاطباء). هر طعامی که خورده شود، آن را سه هضم است: هضم نخستین اندر معده است، هضم دوم اندر جگر است، هضم سوم اندر اندامها. (ذخیرهء خوارزمشاهی). چون به اندامها رسد اندر هر اندامی گواریدن دیگر هست، آن را گواریدن چهارم گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی) : طعامی که معده از هضم و قبول آن امتناع نمود... خلاص از رنج آن صورت نبندد مگر به قذف. (کلیله و دمنه).
صبح نهد طرف زر بر کمر آسمان
آب کند دانه هضم در شکم آسیاب.خاقانی.
- سریع الهضم؛ غذایی که گوارش آن در معده نیک باشد و زود از معده بگذرد. (ناظم الاطباء).
- قابل هضم؛ چیزی که معده آن را تحمل کند و دارای گوارش باشد. (ناظم الاطباء).
- هضم رابع؛ گواریدن غذا در خود اندامها. رجوع به معنی اصلی هضم و نیز رجوع به مدخل هضم رابع شود.
- هضم شدن؛ گوارده شدن غذا. نیز رجوع به مدخل هضم شدن شود.
- هضم کردن؛ تحلیل بردن غذا. (ناظم الاطباء). و رجوع به مدخل هضم کردن شود.
- هضم نفس.؛ رجوع به این کلمه شود.

هضم.

[هَ ضَ] (ع مص) باریک شدن شکم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || درآمده شکم گردیدن. (منتهی الارب). || باریک گردیدن تهیگاه. به هم درآمدن پهلو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || راست گشتن استخوان پهلوی اسب و منضم گردیدن اعلای شکم آن، و آن عیب است. || (اِ) نوعی از خوشبو. ج، اهضام. (منتهی الارب).

هضم.

[هَ / هِ] (ع اِ) زمین پست هموار. || شکم رودبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکم دریا. ج، اهضام، هضوم. (منتهی الارب). || بخور. (اقرب الموارد).

هضماء .

[هَ] (ع ص) مؤنث اهضم. (منتهی الارب). زن سخت دندان. ج، هُضُم. (از اقرب الموارد).

هضم رابع.

[هَ مِ بِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) آخرین مرحلهء هضم و گوارش غذا در بدن. (یادداشت مؤلف) : چون به اندامها رسد اندر هر اندامی گواریدنی دیگر است آن را گواریدن چهارم گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || در تداول عام به معنی از میان رفتن و از دست رفتن است، چنانکه گویند: فلان پول یا متاع از هضم رابع هم گذشت؛ یعنی دیگر به آن دسترسی نیست.

هضم شدن.

[هَ شُ دَ] (مص مرکب)گواریدن. تحلیل یافتن. (یادداشتهای مؤلف). رجوع به هضم شود.

هضم کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب)تحلیل بردن غذا. (ناظم الاطباء). گذرانیدن و گواریدن و گواردن. (یادداشت به خط مؤلف) :شراب مست کننده طعام را هضم کند. (نوروزنامهء خیام).

هضم نفس.

[هَ مِ نَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) فرونشاندن خشم و غضب. (ناظم الاطباء).

هضوبة.

[هُ بَ] (ع اِ) یک دفعه از باران بزرگ قطره. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هضوم.

[هَ] (ع اِ) آنچه طعام بگوارد. (یادداشت مؤلف). داروی گوارش. (منتهی الارب). هاضم. (اقرب الموارد). || (ص) آنکه بسیار خرج کند مال را. (منتهی الارب). خرج کنندهء مال. (از اقرب الموارد: هاضوم). || ید هضوم؛ دستی که نیکی کند به آنچه دارد. ج، هُضُم. چنانکه گویند: فتیان هضم؛ یعنی آنها که مال را خرج کنند. (از اقرب الموارد). ید هضوم؛ دست بسیارعطا که هرچه یابد، بخشد. (منتهی الارب). || رجل هضوم الشتاء؛ که مال خود را در آن شکند و خرج کند. || (اِ) شیر بیشه. (از اقرب الموارد). هاضم.

هضوم.

[هُ] (ع اِ) جِ هضم [ هَ / هِ ] . (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هضم [ هَ / هِ ] شود.

هضهاض.

[هَ] (ع ص) گشن گردن شکنندهء گشنان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هضاض شود.

هضهضة.

[هَ هَ ضَ] (ع مص) شکستن و کوفتن. (منتهی الارب). هض. (اقرب الموارد).

هضیب.

[هَ] (ع ص) غنم هضیب؛ گوسپند کم شیر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هضیج.

[هَ] (ع ص) صبیان هضیج؛ کودکان خردسال. (منتهی الارب). و ظاهراً مانند حسیل مفرد ندارد. (اقرب الموارد).

هضیض.

[هَ] (ع ص) شکسته و کوفته. (منتهی الارب). مهضوض. (اقرب الموارد). رجوع به هض شود.

هضیم.

[هَ] (ع ص) ستم رسیده و مظلوم. (منتهی الارب). مهضوم. (اقرب الموارد). رجوع به هضم شود. || لطیف. (ترجمان جرجانی). || امرأة هضیم؛ زن باریک شکم نازک تهیگاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). باریک. (ترجمان علامهء جرجانی). || شکم باریک و درهم چسبیده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ابر برهم نشسته. (ترجمان علامهء جرجانی). || غنچهء ناشکفته. (منتهی الارب).

هضیمة.

[هَ مَ] (ع اِمص) ستم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) خشمگینی. (منتهی الارب). غضب. (اقرب الموارد). || طعام که جهت مرده سازند. ج، هَضائِم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هطا.

[هُ] (ع مص) بر زمین افکندن. || سخت زدن. (منتهی الارب). هُطی. رجوع به هطی شود.

هطاء .

[هَطْ طا] (ع ص) مؤنث اَهَطّ است. (منتهی الارب). شتر راه پیمایندهء صبور. (اقرب الموارد). رجوع به اهط شود.

هطال.

[هَطْ طا] (ع ص) باران پیوستهء بزرگ قطرهء نیک بارنده. (منتهی الارب). من المطر و السحاب، الهاطل. (اقرب الموارد).

هطالة.

[هَطْ طا لَ] (ع ص) مؤنث هطال. (اقرب الموارد). بسیار بارنده :
ور نماید آب، آبم ده ز عین
همچو عینین نبی هطالتین.مولوی.

هطاهط.

[هُ هِ] (ع اِ) اسب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هطر.

[هَ] (ع مص) کشتن سگ را به چوب، یا عام است. (منتهی الارب). کشتن سگ به چوب، و گفته اند مطلق زدن است. (از اقرب الموارد).

هطرة.

[هَ رَ] (ع اِ) یک بار از هطر. (اقرب الموارد). رجوع به هطر شود. || (اِمص) زاری و تذلل گدا پیش توانگر وقت سؤال. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هطط.

[هُ طُ] (ع ص، اِ) مردم هلاک شوندگان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هطع.

[هَ] (ع مص) شتابان و ترسان پیش آمدن. || متوجه شدن به چشم و برنگرفتن از آنچه نگریست وی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هطف.

[هَ طِ] (ع ص) باران بسیار. (منتهی الارب).

هطف.

[هَ] (ع مص) دوشیدن شبان. || باریدن آسمان. || (اِ) آواز شیر در شیردوشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هطق.

[هَ طَ] (ع مص) شتاب رفتن. (منتهی الارب). || (اِمص) سرعت در رفتار. (از اقرب الموارد).

هطل.

[هَ] (ع اِ) باران سست پیوسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اشک. || (مص) اندک اندک خوی برآوردن تک اسب. (منتهی الارب). اندک اندک خوی برآوردن اسب از دویدن. (اقرب الموارد). || نرم رفتن ناقه. || پیاپی شدن باران بزرگ متفرق قطره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || رفتن اشک. (منتهی الارب). || اشک راندن چشم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هطل.

[هَ طِ] (ع ص) مطر هطل؛ باران پیوسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- سحاب هطل؛ ابر پیوسته بارنده. (از اقرب الموارد).

هطل.

[هُ] (ع ص) دیمة هطل؛ باران پیوسته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هطل.

[هُطْ طَ] (ع ص، اِ) جِ هاطل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به هطل و هاطل شود.

هطل.

[هِ] (ع اِ) گرگ. || دزد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد). || مانده کننده، یا شتر مانده کننده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هطلاء .

[هَ] (ع ص) دیمة هطلاء؛ باران پیوسته. (منتهی الارب). برای سحاب نمیگویند هطلاء، و صفت اهطل به کار می برند. (از اقرب الموارد).

هطلان.

[هَ طَ] (ع مص) رفتن اشک. (منتهی الارب). هَطْل. (اقرب الموارد). رجوع به معانی هطل شود.

هطلس.

[هَ لَ / هَ طَلْ لَ] (ع اِ) دزد و راهزن. || گرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هطل شود.

هطلع.

[هَ طَلْ لَ] (ع ص، اِ) گروه بسیار. (منتهی الارب). جماعت مردم. (اقرب الموارد). || لشکر گران. || مرد دراز تناور. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هطلی.

[هَ طَ لا / هَ لا] (ع ص) ابل هطلی؛ شتران فرومانده در راه و یا واگذاشته بی ساربان. || ناقة هطلی؛ شتر مادهء آهسته رو و کاهل و بطی ء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هطو.

[هَطْوْ] (ع مص) انداختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هطوع.

[هُ] (ع مص) شتابان و ترسان پیش آمدن. || متوجه شدن به چشم و برنگرفتن از آنچه نگریست وی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هطع شود.

هطهطة.

[هَ هَ طَ] (ع اِ) آواز اسب. (منتهی الارب). || (مص) شتابی کردن در رفتار و کار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || آواز برآوردن اسب. || شتاب رفتن مرد. (اقرب الموارد).

هطی.

[هُ طا] (ع مص) بر زمین افکندن. || سخت زدن. (از اقرب الموارد). رجوع به هطا شود.

هطیع.

[هَ] (ع ص) راه فراخ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هع.

[هَع ع] (ع مص) قی کردن، لغتی است در هوع. (از اقرب الموارد).

هعة.

[هَعْ عَ] (ع مص) قی کردن. (منتهی الارب). لغتی است در هوع. (از اقرب الموارد).

هع هع.

[هُ هُ] (ع اِ صوت) حکایت آواز قی. (منتهی الارب). حکایة صوت المتقیی ء. (اقرب الموارد).

هغ هغ.

[هِ هِ] (اِ صوت) حکایت صوتی است که پس از گریه افتد گرینده را. (یادداشت مؤلف).
- هغ هغ کردن؛ با صدای خفیف و گرفته گریستن.

هف.

[هَ] (اِ) کارگاه جولاهی. (برهان). کارگاه جولاهی باشد که بفتری نیز گویند. (سروری). || و بعضی شانهء جولاهی را گفته اند. (برهان).

هف.

[هَ ف ف] (ع مص) وزیدن باد که شنیده شود آواز وی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هف.

[ ] (علامت اختصاری) در منطق رمز است از «هذا خلف». (یادداشت مؤلف).

هف.

[هِف ف] (ع ص، اِ) کشت از وقت درو گذشته که دانه ها از وی ریخته باشد. || ابر تنک بی آب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کفچلیزهای بزرگ. (منتهی الارب). وعامیص الکبار. (اقرب الموارد). || مرد سبک. (منتهی الارب). || شهد تنک. (منتهی الارب): شهدة هف؛ که در آن عسل نباشد. (اقرب الموارد). || لانهء سبک کم عسل یا بی عسل. || هرچیز سبک میان کاواک. (منتهی الارب).

هفا.

[هَ] (ع اِ) باران که باری بارد و باری ایستد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هفات.

[هُ] (ع مص) از سبکی پریدن. (منتهی الارب). پریدن از سبکی و فرودآمدن و افتادن و خرد شدن. (اقرب الموارد). || سخن بسیار و بی اندیشه گفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پست شدن. || کم شدن چیزی. || باریک گشتن. (منتهی الارب).

هفاف.

[هَفْ فا] (ع ص) خران چست و سبک. (منتهی الارب). طیاش. (اقرب الموارد). || سایهء سرد و سایهء آرمیده و سایهء تنک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بال سبک در پریدن. (منتهی الارب). بالهای سبک پرواز. (از اقرب الموارد). || پیراهن تنک شفاف براق و درخشنده و سبک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هفافة.

[هَفْ فا فَ] (ع ص) ریح هفافة؛ باد خوش و آرمیده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || و نیز بادی که در وزیدن شتابان بود. (از اقرب الموارد). || عین هفافة؛ چشم درخشان تیزنظر. (منتهی الارب).

هفانی.

[هَفْ فا نی ی] (ص نسبی) منسوب به هفان. (سمعانی).

هفاة.

[هَ] (ع اِ) باران. || بارانی است شبیه باران سست پیوسته. || (ص) گول. (منتهی الارب): رجل هفاة؛ مرد احمق. (اقرب الموارد).

هفایس تس.

[هِ تُ] (اِخ) رب النوع آتش زیر زمین به عقیدهء یونانیان قدیم. (از ایران باستان پیرنیا ص406).

هفت.

[هَ] (عدد، ص، اِ) عددی است معروف. (برهان). نمایندهء آن در ارقام هندسیه 7 و در حساب جُمَّل «ز» باشد. (یادداشت مؤلف). از میان اعداد شمارهء هفت از دیرباز مورد توجه اقوام مختلف جهان بوده، اغلب در امور ایزدی و نیک و گاه در امور اهریمنی و شر به کار میرفته است. وجود بعضی عوامل طبیعی مانند تعداد سیاره های مکشوف جهان باستان و همچنین رنگهای اصلی، مؤید رجحان و جنبهء ماوراءطبیعی این عدد گردیده است. قدیمترین قومی که به عدد هفت توجه کرده قوم سومر است، زیرا آنان متوجه سیارات شدند و آنها را به صورت ارباب انواع پرستیدند. عدد هفت در مذاهب و تاریخ جهان، در تصوف و در سنن و آداب اهمیت زیاد داشته و شمارهء بسیاری از امور و مواضیع هفت بوده است مانند: هفت طبقهء زمین، هفت طبقهء آسمان، ایام هفته، هفت فرشتهء مقدس در نظر بنی اسرائیل، هفت بار طواف بر گرد کعبه در دورهء جاهلیت، هفت پروردگار آریایی نزد هندوان قدیم، هفت امشاسپند در مذهب زردشت، تقسیم جهان به هفت کشور یا هفت اقلیم، اعتقاد به هفت مقام و درجهء مقدس در مهرپرستی، هفت ایزد در مذهب مانوی، هفت در و هفت طبقهء دوزخ در قرآن، هفت شباروز بلای قوم عاد، هفت گاو فربه و هفت گاو لاغر که فرعون به خواب دید، هفت عضوی که در سجده باید بر زمین باشد، هفت بار تطهیر در قوانین طهارت، مراتب هفتگانه در مذهب اسماعیلیه، هفت شهر عشق و هفت مردان در تصوف، همهء اینها و بسیاری موارد دیگر که در افسانه های دیرین و سایر شؤون تمدنی بشر دیده شده است، نشانهء اهمیت فوق العادهء عدد هفت در نظر اقوام مختلف جهان است. (اقتباس و اختصار از رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» از محمد معین) :
زآن چرخ که هفت بار برگشت
بازیش ز هفت چرخ بگذشت.نظامی.
ترکیب ها:
- هر هفت.؛ هر هفت کردن. هرهفت کرده. هفت آب. هفت آباء. هفت آب خاکی. هفت آب و خاک. هفت آذر. هفت آسمان. هفت آسیا. هفت آینه. هفتائی. هفتاد. هفت اختان. هفت اختر. هفت اخگر نیاره. هفت اژدها. هفت اصل. هفت اعضا. هفت افزار. هفت اقلیم. هفت الوان. هفت امام. هفت امامی. هفت انجم. هفت اندام. هفت اوتاد. هفت اورنگ. هفت ایوان. هفت باغ. هفت بام. هفت بانو. هفت بر. هفت برادران. هفت برگ. هفت بزم. هفت بلگ. هفت بنا. هفت بند. هفت بنیان. هفت بهر. هفت بیخ. هفت بید. هفت بیرون. هفت پایه. هفت پدر. هفت پر. هفت پر ثریا. هفت پرده. هفت پردهء ازرق. هفت پردهء چشم. هفت پرگار. هفت پرند. هفت پشت. هفت پوست. هفت پهلو. هفت پیر. هفت پیروزه کاخ. هفت پیکر. هفت تابنده. هفت تپه. هفت تن. هفت تنان. هفت جوب. هفت جوش. هفت چاه. هفت چتر آبگون. هفت چراغ. هفت چشم چرخ. هفت چشم خراس. هفت چشمه. هفت چشمهء بهشت. هفت چوبه. هفت حال. هفت حجله. هفت حجلهء نور. هفت حرف. هفت حرف آبی. هفت حرف آتشی. هفت حرف استعلا. هفت حرف خاکی. هفت حرف هوایی. هفت حصار. هفت حکایت. هفت حوض. هفت خاتون. هفت خال. هفت خانه. هفت خدنگ. هفت خراس. هفت خروارکوس. هفت خرگاه. هفت خزینه. هفت خضرا. هفت خط. هفت خلیفه. هفت خم. هفت خوان. هفت خواهران. هفت خیل. هفت دادران. هفت دانه. هفت دایره. هفت دختر خضرا. هفت در. هفت درهفت. هفت دریا. هفت دستگاه. هفت دکان. هفت دور. هفت دوزخ. هفت ده. هفت ده خاکی. هفت راه. هفت رخشان. هفت رصد. هفت رقعهء ادکن. هفت رنگ. هفت رنگی. هفت رواق. هفت رود. هفت زرده. هفت زمین. هفت سالار. هفت سایره. هفت سبع. هفت سر. هفت سقف. هفت سلام. هفت سلطان. هفت سیاره. هفت سین. هفت شاخ. هفت شادروان ادکن. هفت شمع. هفت شهر عشق. هفت شهر طلسم نمرود. هفتصد. هفت ضلعی. هفت طارم. هفت طبق. هفت طبقه. هفت طفل جان شکر. هفت طوق. هفت عالم. هفت عروس. هفت عضو. هفت علفخانه. هفت فرس. هفت فرش. هفت فرشته. هفت فرشی. هفت فلک. هفت قرا. هفت قلعهء مینا. هفت قفلی. هفت قلم. هفت قلم آرایش. هفت قواره. هفت کار. هفت کحلی. هفت کرده. هفت کره. هفت کشخور. هفت کشور. هفت کول. هفت کوه. هفت کیمیا. هفت گانه. هفت گانی. هفت گاه. هفت گرد. هفت گردون. هفت گره. هفت گل. هفت گنبد. هفت گنج. هفت گنج پرویز. هفت گنج خانه. هفت گنجینه. هفت گوهر. هفت گیسودار. هفت لنگ. هفت لای. هفت لو. هفتم. هفت مادر. هفت مجمره. هفت محراب فلک. هفت محیط. هفت مدبر. هفت مرد. هفت مردان. هفت مرکب. هفت مشعبد. هفت مشعله. هفت مغز. هفت ملت. هفت ملل. هفت مندل. هفت منزل. هفت موج. هفت مهد. هفت میدان. هفتاد. هفتمین. هفت میوه. هفت نان. هفت نژاد فلک. هفت نطع. هفت نقطه. هفت نوبتی چرخ. هفت نُه. هفت نیم خایه. هفت واد. هفت وادی. هفت وچار. هفت وشش. هفت ونُه. هفت ونُه کرده. هفته. هفت هزاری. هفت هفت. هفت هندو. هفت هیکل. هفت یک. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
|| (اِ) مخفف هفته. (یادداشت مؤلف).
- دوهفت؛ دو هفته. چهارده روز :
برآمد بر این رزم کردن دوهفت
کز ایشان سواری زمانی نخفت.دقیقی.
فلک شکافد حکمش چنانکه دست نبی
شکاف ماه دوهفت آشکار می سازد.
خاقانی.
|| به کنایت، هفت آسمان :
آدم از فردوس و از بالای هفت
پای ماچان ازبرای عذر رفت.مولوی.
رجوع به هفت آسمان شود.

هفت.

[هَ] (ع اِ) گولی بسیار. (منتهی الارب). حمق وافر. (اقرب الموارد). || زمین هموار نشیب. (منتهی الارب). زمین مطمئن. (اقرب الموارد). || باران زودبارنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || باران در زمین. (اقرب الموارد). || (مص) از سبکی پریدن. (منتهی الارب). پریدن از سبکی و فرودآمدن و به زمین خوردن و خرد شدن. (از اقرب الموارد). || سخن بسیار و بی اندیشه گفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هُفات شود.

هفت.

[هُ] (اِ) هر دمی باشد از آب و شراب و شربت و دوغ و امثال آن که فروکشند، و به ترکی قرت گویند. (برهان).

هفت.

[هِ] (اِ) اندک خشکی را گویند که بعد از تری به هم رسد. (برهان).

هفت آب.

[هَ] (اِ مرکب) هفت دریا. (یادداشت مؤلف) :
نه به هفت آب که رنگش به صد آتش نرود
آنچه با خرقهء زاهد می انگوری کرد.حافظ.
- هفت آب شستن؛ کام پاک کردن. بسیار خوب شستن :
رو سینه را چون سینه ها هفت آب شوی از کینه ها
آنگه شراب عشق را پیمانه شو پیمانه شو.
مولوی.

هفت آبا.

[هَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان. (برهان) :
زمانه را ز پی زادن چنو فرزند
عقیم گشت چهارامهات و هفت آباش.
سنائی.

هفت آباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش سلوانای شهرستان ارومیه دارای 230 تن سکنه. آب آن از رود باراندوز و محصول عمده اش غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفت آب خاکی.

[هَ بِ] (اِ مرکب) مراد هفت دریای دنیاست. (آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه). هفت آب. رجوع به هفت آب شود.

هفت آب و خاک.

[هَ بُ] (اِ مرکب)هفت دریا و هفت اقلیم زمین. هرچه برّ و بحر در زمین وجود دارد :
دامن از این خنبرهء دودناک
پاک بشویید به هفت آب و خاک.نظامی.

هفت آتشکده.

[هَ تَ کَ دَ / دِ] (اِخ)رجوع به هفت آذر شود.

هفت آذر.

[هَ ذَ] (اِخ) هفت آتشکدهء معروف ایران قدیم: آذرمهر، آذرنوش، آذربهرام، آذرآیین، آذرخرین، آذربرزین، آذرزردشت. (یادداشت مؤلف). رجوع به رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» تألیف محمد معین ص37 شود.

هفت آسمان.

[هَسْ / سِ] (اِ مرکب)عبارت از فلک های قمر، عطارد، زهره، شمس، مریخ، مشتری و زحل است. (یادداشت مؤلف) :
جهان فیلسوف جهان داندم
رصدبند هفت آسمان داندم.نظامی.
به پرگار هفت آسمان بلند
به فهرست هفت اختر ارجمند.نظامی.
از پی لعلی که برآرد ز کان
رخنه کند بیضهء هفت آسمان.نظامی.
سایران در آستانهای دگر
غیر این هفت آسمان مشتهر.مولوی.
گر ز هفت آسمان گزند آید
همه بر عضو دردمند آید.سعدی.
شبی چنین درِ هفت آسمان به رحمت باز
ز خویشتن نفسی ای پسر به حق پرداز.
سعدی.
- در هفت آسمان یک ستاره نداشتن؛ کنایت از تهی دست بودن و بیچارگی است. (از یادداشتهای مؤلف).

هفت آسیا.

[هَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت فلک است که فلک زحل و فلک مشتری و فلک مریخ و فلک آفتاب و فلک زهره و فلک عطارد و فلک قمر باشد. (برهان).

هفت آسیا.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش فریمان شهرستان مشهد دارای 177 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هفت آشان جیب.

[هَ جِ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان دارای 130 تن سکنه. آب آن از سراب هفت آشان و محصول عمده اش غله، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت آشان صحبت.

[هَ صُ بَ] (اِخ)دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان دارای 140 تن سکنه. محصول عمده اش چغندرقند، صیفی، غله، حبوب، جزئی قلمستان و لبنیات و آب آن از سراب هفت آشان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت آشیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش سنقر شهرستان کرمانشاهان دارای 350 تن سکنه. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، حبوب و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت آینه.

[هَ یِ نَ / نِ] (اِ مرکب) کنایه از هفت کوکب باشد که سبعهء سیاره است. (آنندراج) (برهان).

هفت آیینه.

[هَ نَ / نِ] (اِ مرکب) هفت آینه. رجوع به هفت آینه شود.

هفتاد.

[هَ] (عدد، ص، اِ) سبعین. هفت برابر ده. در حساب جُمَّل نمایندهء آن حرف «ع» است. (از یادداشتهای مؤلف) :
کنون سال عمرم به هفتاد شد
امیدم به یکباره بر باد شد.
(منسوب به فردوسی).
چو سال اندرآمد به هفتادویک
همی زیر شعر اندر آمد فلک.فردوسی.
ترکیب ها:
- هفتادکرد.؛ هفتادگام. هفتادم. هفتادمیخ. هفتاد و دو تن. هفتاد و دو شاخ. هفتادودوکشتی. هفتادودوملت. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

هفتادپولان.

[هَ] (اِخ) نام قریه ای بوده است از ری که طغرل بیک سلجوقی در آنجا بر ابراهیم نیال برادر خود ظفر یافت و او را به زه کمان خفه کرد. (انجمن آرا).

هفتادر.

[هَ دُ] (اِخ) دهی است از بخش اردکان شهرستان یزد دارای 626 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و صنعت دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفتادرود.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند که سکنه ای ندارد و در بهار مالدارها به آنجا میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هفتادکرد.

[هَ کَ] (اِخ) توریة السبعین یا توریة الثمانین، و آن ترجمهء تورات است که به حکم بطلمیوس فیلادلف در 283 ق . م. هفتادودو تن یهودی مصری کردند، و این قدیمترین و مشهورترین تورات هاست. (یادداشت به خط مؤلف) :
کنیزک به دادار سوگند خورد
به زنار و شمّاس و هفتادکرد.فردوسی.

هفتادکشتی.

[هَ کُ] (اِ مرکب) کنایت از هفتاد علت است. گویند امراضی که حیوانات را عارض شود هفتاد است. (برهان).

هفتادگام.

[هَ] (اِ مرکب) اشاره از بسیار گام. (آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه).

هفتادم.

[هَ دُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)آنچه در مرتبهء هفتاد واقع شود. منسوب به هفتاد. (ناظم الاطباء).

هفتادمیخ.

[هَ] (اِ مرکب) ظاهراً نوعی خیمه و چادر و سراپردهء بزرگ است. (یادداشت به خط مؤلف) :
خم آورد پشت سنان ستیخ
سراپرده برکند و هفتادمیخ.
فردوسی (از لغت فرس).

هفتادمیش.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمان. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هفتاد و دو تن.

[هَ دُ دُ تَ] (اِخ) نام عامی است که بر شهیدان واقعهء کربلا اطلاق شده است. آخرین کسانی که با امام حسین علیه السلام در جنگ با سپاه یزید مقاومت کردند و کشته شدند هفتادودو تن بودند.

هفتاد و دو شاخ.

[هَ دُ دُ] (اِ مرکب)عبارت از هفتادودو ملت یا هفتادودو درجه که در وجود آدمی باشد. (غیاث). کنایه از هفتادودو قوم و هفتادودو ترتیل قرآن و هفتادودو ملت است. (آنندراج) (برهان).

هفتاد و دو کشتی.

[هَ دُ دُ کَ / کِ] (اِ مرکب) هفتادودو ملت. (برهان). رجوع به هفتادودو ملت شود.

هفتاد و دو گروه.

[هَ دُ دُ گُ] (اِ مرکب)هفتادودو ملت : از هفتادودو گروه از امت مصطفی (ص)، دشمن تر امیرالمؤمنین را ناصبیان و خارجیان و مجبرانند. (کتاب النقض).

هفتاد و دو ملت.

[هَ دُ دُ مِلْ لَ] (اِ مرکب)باید دانست که همگی ملتها هفتادوسه اند، یکی از آن سنت و جماعت و هفتادودو سوای آن در اصل شش گروه اند: رافضیه، خارجیه، جبریه، قدریه، جهمیه، مرجیه، و هر گروهی از اینها این است: فرقه های «رافضیه» شامل دوازده فرقه اند بدین شرح: علویه، ابدیه، شیعیه، اسحاقیه، زیدیه، عباسیه، امامیه، ناوسیه، تناسخیه، لاعنیه، راجعیه و مرتضیه. فرقه های «خارجیه» عبارتند از دوازده فرقه: ازرقیه، ریاضیه، ثعلبیه، جازمیه، خلفیه، کوزیه، کنزیه، معتزله، میمونیه، محکمیه، سراجیه و اخنسیه. فرقه های «جبریه» نیز دوازده اند: مضطریه، افعالیه، معیه، تارکیه، بحثیه، متمنیه، کسلانیه، حبیبیه، خوفیه، فکریه، حسبیه، حجتیه. «قدریه» هم دوازده فرقه اند: احدیه، ثنویه، کیانیه، شیطانیه، شریکیه، وهمیه، رویدیه، ناکسیه، متبریه، قاسطیه، نظامیه، متولفیه. فرقه های «جهمیه» نیز دوازده اند: معطلیه، مترابصیه، متراقبیه، واردیه، حرقیه، مخلوقیه، عبریه، فانیه، زنادقیه، لفظیه، قبریه، واقفیة. فرقه های دوازده گانهء «مرجیه» عبارتند از: تارکیه، شائیه، راجیه، شاکیه، نهمیه، عملیه، منقوصیه، مستثنیه، اثریه، مدعیه، مشبهه و حشویه. و ابوالقاسم رازی هفت فرقهء دیگر از ایشان برآورده: کرامیه، هریه، حالیه، باطنیه، اباحیه، براهمیه، اشعریه و اسماء بعضی از ایشان سوفسطائیه، فلاسفه، سمنیه، و مجوسیه(1) هم یافته شده. (نقل به اختصار از غیاث اللغات) :
جنگ هفتادودوملت همه را عذر بنه
چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند.حافظ.
(1) - رجوع به هریک از نامهای یادشده شود.

هفتالیان.

[هِ] (اِخ) نام قومی است که به هپتالیان و هیاطله نیز معروف اند. رجوع به این دو مدخل شود.

هفتان.

[هَ] (اِخ) از قرای اصفهان. (معجم البلدان). اکنون در استان اصفهان بدین نام دهی نیست.

هفتان بالا.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش طرخوران شهرستان اراک دارای 284 تن سکنه. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و بادام است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هفتان پایین.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش طرخوران شهرستان اراک دارای 60 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هفت اختان.

[هَ اُ] (اِ مرکب) کنایه از هفت کوکب است که زحل و مشتری و مریخ و آفتاب و زهره و عطارد و قمر باشد. (برهان).

هفت اختر.

[هَ اَ تَ] (اِ مرکب) قمر و عطارد و زهره و شمس و مریخ و مشتری و زحل. سیارات سبع. نام فارسی آنها این است: ماه، تیر، ناهید، خورشید یا مهر، بهرام، برجیس و کیوان. (یادداشت مؤلف). به اعتقاد قدما جای این سبعهء سیاره به ترتیب در هفت فلک یا هفت آسمان است: ماه در فلک اول، تیر در فلک دوم، ناهید در فلک سوم، مهر در فلک چهارم، بهرام در فلک پنجم، برجیس در فلک ششم، کیوان در فلک هفتم. (از غیاث اللغات) :
تا بر این هفت فلک سیر کند هفت اختر
همچنین هفت پدیدار کند هفت اورنگ.
فرخی (دیوان چ دبیرسیاقی ص206).
نهاد عالم و ترکیب چرخ و هفت اختر
شد آفریده به ترتیب از این چهار گهر.
ناصرخسرو.
وین هفت گوهران گدازان را
سقراط بازبست به هفت اختر.ناصرخسرو.
روزی دهان پنج حواس و چهارطبع
خوالیگران نه فلک و هفت اخترند.
ناصرخسرو.
ای دشمن تو بمانده اندر ششدر
زیر قدمت باد سر هفت اختر.مسعودسعد.
خرد فراوان داری همی چرا نالی
از این دوازده برج نگون و هفت اختر؟
مسعودسعد.
یک دو شد از سه حرفش چاراصل و پنج شعبه
شش روز و هفت اختر، نه قصر و هشت منظر.
خاقانی.
به پرگار هفت آسمان بلند
به فهرست هفت اختر ارجمند.نظامی.
برکشیده بر این صفت یکسر
هفت گنبد به طبع هفت اختر.نظامی.
بود هفت اختر و دوازده برج
پیش او سرگشاده درج به درج.نظامی.
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای
دست قدرت نگر و منصب صاحب جاهی.
حافظ.

هفت اختران.

[هَ اَ تَ] (اِ مرکب)(1)هفت اختر. هفت سیاره. هفت کوکب :
گشایندهء راز هفت اختران
ولایت خداوند هشتم قران.نظامی.
شمسهء نه مسند هفت اختران
ختم رسل، خاتم پیغمبران.نظامی.
رجوع به هفت اختر شود.
(1) - این ترکیب از مواردی است که به خلاف قیاس معدود در آن جمع بسته شده است و از نوادر استعمالات فارسی است.

هفت اخگر نیاره.

[هَ اَ گَ رِ نَ رَ / رِ] (اِ مرکب) هفت دَرَک جهنم. || (اِخ) هفت آتشکدهء مشهور. (ناظم الاطباء). رجوع به هفت آذر شود.

هفت اژدها.

[هَ اَ / اِ دَ / دِ] (اِ مرکب)کنایت از هفت کوکب است. (آنندراج) (برهان). هفت سیاره. (ناظم الاطباء) :
از خنجر زهرآبگون هفت اژدها را ریخت خون
همت ز نه پرده برون دل هشت مرعا داشته.
خاقانی.

هفت اصل.

[هَ اَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت طبقهء زمین است. (برهان). هفت رقعهء ادکن. || هفت اقلیم را نیز هفت اصل گویند. (برهان). رجوع به هفت اقلیم شود.

هفت اعضا.

[هَ اَ] (اِ مرکب) کنایه از مجموع بدن آدمی است، و تقسیم آن بدین ترتیب است: سر با گردن، سینه و آنچه در آن است، پشت و آلت تناسل، و دو دست و دو پای. (آنندراج). هفت اندام. (ناظم الاطباء) :
او کشیده ز هفت اعضا، جان
تو همی گوی هفت که به میان.سنائی.
رجوع به هفت اندام شود.

هفت افزار.

[هَ اَ] (اِ مرکب) انواع دیگ افزار. آنچه برای خوشمزگی و گوارایی غذا بدان آمیزند :
چونکه پختم به دور هفت هزار
دیگ پختی چنین به هفت افزار.نظامی.

هفت اقلیم.

[هَ اِ] (اِ مرکب) در گاتها از هپته بومی(1) یعنی هفت بوم سخن رفته است: زردشت از دیوپرستان شکایت کند و گوید که آنان به واسطهء دروغ وخودستایی در روی هفت بوم شهرتی یافتند. در دیگر بخشهای اوستا به جای هفت بوم غالباً هپتوکرشوره(2)یعنی هفت کشور یاد شده است. در کتابهای دینی برهمنان هند نیز زمین دارای هفت کشور است به نام سپته دوی پا(3) و این شباهت میان کتب مقدس ایران و هند جالب توجه است... ایرانشهر یا کشور ایران در اقلیم مرکزی یا خونیرس واقع شده و به همین جهت خونیرس بیش از دیگر کشورها در اوستا یاد شده است، چه خونیرس شریفترین قسمت زمین و مرکز ایرانیان است، ... مؤلف مجمل التواریخ و القصص و دیگر نویسندگان ایران از جمله ابوریحان نیز دربارهء تقسیم زمین به هفت کشور یا هفت اقلیم سخن گفته اند. یاقوت در معجم البلدان شرح این اقالیم را بدین صورت آرد: اقلیم اول اقلیم کیوان است و از بروج به جدی و دلو مربوط است. اقلیم دوم به قول ایرانیان ازآنِ مشتری و به قول رومیان ازآنِ آفتاب است و از بروج به قوس و حوت تعلق دارد. اقلیم سوم را ایرانیان ازآنِ مریخ و رومیان از عطارد دانند و به برجهای حمل و عقرب متعلق است. اقلیم چهارم را ایرانیان ازآنِ خورشید و رومیان وابسته به مشتری دانند و به برج اسد متعلق است. اقلیم پنجم به عقیدهء رومیان و ایرانیان ازآنِ زهره و از برجهای مربوط به ثور و میزان است. اقلیم ششم را ایرانیان متعلق به برجهای سنبله و جوزا دانند. اقلیم هفتم را ایرانیان ازآنِ ماه و رومیان متعلق به مریخ دانند و از برجها به سرطان وابسته است. فرهنگها هفت اقلیم را به نامهای دیگر نامیده اند از جمله: هفت اصل، هفت خط، هفت دکان، هفت رصد، هفت رقعهء ادکن، هفت زمین، هفت علفخانه، هفت علفخانهء فلک، هفت فرش، هفت کره، هفت گاو. هفت نطع. (نقل به اختصار از رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» تألیف محمد معین صص30-33) :
کدخدای ملک هفت اقلیم
خواجهء سید ابوسهل عمر.فرخی.
مبادا بی تو هفت اقلیم را نور
غبار چشم زخم از دولتت دور.نظامی.
چون ز کشور خدای هفت اقلیم
هفت دختر ستد چو درّ یتیم.نظامی.
وی بسا کوردل که از تعلیم
گشت قاضی القضات هفت اقلیم.
نظامی (هفت پیکر ص 53).
آنکه هفت اقلیم عالم را نهاد
هر کسی را آنچه لایق بود، داد.سعدی.
هفت اقلیم ار بگیرد پادشا
همچنان در بند اقلیمی دگر.سعدی.
(1) - hapta bumi. .
(2) - Hapto Karshvare
(3) - Septa dvipa.

هفت الوان.

[هَ اَلْ] (اِ مرکب) کنایه از طعامهای گوناگون و رنگارنگ است، و طعامی را نیز گویند که از آسمان به جهت عیسی علیه السلام نازل شد، و آن نان و نمک و ماهی و سرکه و عسل و روغن و تره بوده است. (از برهان).

هفت امام.

[هَ اِ] (اِخ) امام ابوحنیفه، امام شافعی، امام مالک، امام احمدبن حنبل، امام ابویوسف، امام محمد، امام زفر. (غیاث). || نیز هفت امام اوّل شیعه را گویند که فرقهء اسماعیلیه را منسوباً به ایشان «هفت امامی» خوانند.

هفت امامی.

[هَ اِ] (اِخ) سبعیه. باطنیان. ملاحده. اسماعیلیه. (یادداشت مؤلف). نامی است که به شیعیان اسماعیلی داده اند زیرا آنها از امام هشتم به بعد ائمهء شیعه را قبول ندارند. رجوع به اسماعیلیه شود.

هفت انجم.

[هَ اَ جُ] (اِ مرکب) هفت ستاره. هفت اختر :
آنکه ملکش برتر از نوبت تنند
برتر از هفت انجمش نوبت زنند.مولوی.

هفت اندام.

[هَ اَ] (اِ مرکب) به حسب ظاهر اول سر، دوم سینه، سوم پشت، چهارم و پنجم هر دو دست، ششم و هفتم هر دو پای. و به حسب باطن دماغ، دل، جگر، سپرز، شش، زهره و معده، و بعضی به جای معده گرده نوشته اند. (غیاث از لطایف). و موافق تفسیر حسینی: چشم و گوش و زبان و بطن و فرج و دست و پا. (غیاث) :
او اگر دست برنهد به هزبر
بشکند بر هزبر هفت اندام.فرخی.
کسی که راه خلافش سپرد تا بزید
مخالفت کند او را حواس و هفت اندام.
فرخی.
هزار اختر نباشد چون یکی خور
نه هفت اندام باشد چون یکی سر.
فخرالدین اسعد.
تو هفت کشور بگرفته و مخالف تو
ز هفت چرخ شده مبتلا به هفت اندام.
مسعودسعد.
خدایگانا هر ساعتم ز هفت افلاک
عقوبتی و عذابی رسد به هفت اندام.
مسعودسعد.
زبهر ملکت او آفرید هفت اقلیم
زبهر خدمت او آفرید هفت اندام.
مسعودسعد.
دیگرباره قصد کردند. نابینا شدند و هفت اندام ایشان خشک شد. (قصص الانبیاء).
مرکز عالمی از غایت حلم
هفت اقلیم تو را هفت اندام.انوری.
پیش از آن کز هم برفتی هفت اندام زمین
رفت پیش گاو و ماهی ساخت سدی از قضا.
خاقانی.
خواجه را در عروق هفت اندام
خون به جوش آمده به جستن کام.نظامی.
بی سلاح این مرد خفته بر زمین
من به هفت اندام لرزان چیست این؟مولوی.
رجوع به هفت اعضا شود.
|| نام رگی است، و آن را به همین سبب هفت اندام گویند که به فصد آن خون سر و سینه و پشت و دست و پا خارج میشود. (غیاث). رگ میانگی دست. اکحل. (یادداشت مؤلف). به کنایت، عروق. رگها :
ز گرمی برده عشق آرام او را
به جوش آورده هفت اندام او را.نظامی.

هفت اوتاد.

[هَ اَ / اُو] (اِ مرکب) هفت تن. مردان علوی. (یادداشت مؤلف). رجوع به هفت تنان شود.

هفت اورنگ.

[هَ اَ / اُو رَ] (اِ مرکب)هفتورنگ. هفت تخت، چه اورنگ تخت را میگویند. (برهان). || (اِخ) کنایت از هفت ستاره است که آن را عربان بنات النعش خوانند و آن به صورت خرس است، و به عربی دب می گویند و از جمله چهل وهشت صورت فلک البروج باشد و دب اکبر همان است. (برهان). بنات النعش. (اسدی). دب اکبر. (یادداشت مؤلف) :
تا بدین هفت فلک سیر کند هفت اختر
همچنین هفت بدیدار بود هفت اورنگ.
فرخی.
خزینه های پر از بس درم چو پروین پر
همی پراکند از بس عطا چو هفت اورنگ.
فرخی.
بدان امید که روزی به دست گیرد شاه
چو پهنهء گهرآگین شده ست هفت اورنگ.
فرخی.
به هفت اورنگ روشن خورد سوگند
به روشن نامهء گیتی خداوند.نظامی.
جهاندار مهین خورشید آفاق
که زد بر فرق هفت اورنگ شش طاق.
نظامی.
هفت رنگ است زیر هفت اورنگ
نیست بالاتر از سیاهی رنگ.نظامی.
جهان با موکبش ره تنگ دارد
علم بالای هفت اورنگ دارد.نظامی.
- هفت اورنگ کهین؛ دب اصغر یا بنات النعش صغری. (یادداشت مؤلف).
- هفت اورنگ مهین؛ دب اکبر یا بنات النعش کبری. (یادداشت مؤلف).
|| کنایه از هفت آسمان هم هست. (برهان).

هفت ایوان.

[هَ اَیْ / اِی] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (برهان).

هفت باغ.

[هَ] (اِ مرکب) کنایت از دنیاست و هفت اقلیم :
پنداشته ای تو کم چراغی
آرایش روی هفت باغی؟
(منسوب به نظامی).

هفت بام.

[هَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت آسمان است. هفت فلک. هفت خراس. هفت ایوان :
بر طرهء هفت بام عالم
نه طاس بهشته ای نه پرچم.نظامی.

هفت بانو.

[هَ] (اِ مرکب) به معنی هفت آینه است که هفت کوکب باشد. (برهان).

هفت بحر.

[هَ بَ] (اِ مرکب) هفت دریا. (یادداشت مؤلف) :
یک دم غریق بحر خدا شو گمان مبر
کز آب هفت بحر به یک روی تر شوی.
حافظ.

هفت بر.

[هَ بَ] (ص مرکب، اِ مرکب)هفت ضلعی. سطحی که دارای هفت ضلع باشد.

هفت برادران.

[هَ بَ دَ] (اِخ) به معنی هفت اورنگ است که هفت ستارهء بنات النعش باشد. (برهان). هفت خواهران. رجوع به هفت خواهران شود.

هفت برگ.

[هَ بَ] (اِ مرکب) دارویی است که آن را مازریون میگویند، دفع مرض استسقا می کند. (برهان). برگ درختی است شیردار به قدر درخت سماق و بر دو سه رنگ است و به شیرازی آن را هشت رو و به عربی مازریون نامند. (از انجمن آرا).

هفت بلگ.

[هَ بَ] (اِ مرکب) مازریون. (یادداشت مؤلف از بحر الجواهر). هفت برگ. رجوع به مازریون و هفت برگ شود.

هفت بنا.

[هَ بِ] (اِ مرکب) به معنی هفت پرگار است که کنایه از هفت آسمان باشد. (برهان).

هفت بند.

[هَ بَ] (اِ مرکب) گیاهی است از ردهء گندم سیاه از تیرهء توشک ها که خزنده است و به عنوان مدر به کار میرود. (از گیاه شناسی گل گلاب ص273). || نیز کنایت از دنیا و هفت اقلیم است :
ز خود بگذر که با این چارپیوند
نشاید رست از این هفت آهنین بند.نظامی.

هفت بنیان.

[هَ بُنْ] (اِ مرکب) به معنی هفت بناست که کنایت از هفت آسمان باشد. (برهان).

هفت بهر.

[هَ بَ] (اِ مرکب) (اصطلاح نجوم) تقسیم هر برج است به هفت قسمت متساوی و دادن هر قسمت به صفتی خاص به کوکبی از کواکب. (یادداشت مؤلف).

هفت بیخ.

[هَ] (اِ مرکب) کنایت از آباء علوی و هفت سیاره :
شش جهت را به هفت بیخ برآر
نه فلک را به چارمیخ درآر.نظامی.

هفت بیرون.

[هَ] (اِ مرکب) کنایت از عالم و جهان است :
ما که جزئی ز سبع گردونیم
با تو بیرون ز هفت بیرونیم.نظامی.

هفت پا.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که تعداد کمی سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هفت پاره.

[هَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کازرون که 82 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء شاپور و محصول عمده اش غله و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هفت پایه.

[هَ یَ / یِ] (ص مرکب) هرچیز که دارای هفت پایه باشد :
کمر هفت چشمه را دربست
بر سر تخت هفت پایه نشست.نظامی.

هفت پدر.

[هَ پِ دَ] (اِ مرکب) هفت بانو که کنایت از سبعهء سیاره باشد. (برهان). || هفت آسمان را نیز گفته اند، چه آنها را آبای علوی می خوانند. (برهان).

هفت پر ثریا.

[هَ پَ رِ ثُ رَیْ یا] (اِخ)کنایت از کوچکترین ستاره ای است که در پروین است. (آنندراج) :
مرغ طرب نامه به پر بازبست
هفت پر مرغ ثریا شکست.نظامی.

هفت پرده.

[هَ پَ دَ / دِ] (اِ مرکب) هفت پردهء چشم. (از برهان) :
اشک حرم نشین نهانخانهء مرا
زآنسوی هفت پرده به بازار می کشی.حافظ.
|| هفت آسمان. (برهان) :
چرخ مشعبد از رخ عابدفریب تو
در زیر هفت پرده خیالی نیافته.سعدی.
|| هفت پردهء ساز. (برهان).

هفت پردهء ازرق.

[هَ پَ دَ / دِ یِ اَ رَ] (اِ مرکب) هفت آسمان. (برهان).

هفت پرگار.

[هَ پَ] (اِ مرکب) هفت آسمان. (برهان) :
فهرست جمال هفت پرگار
وز هفت خلیفه جامگی دار.نظامی.
در مرکز خط هفت پرگار
یک نوبتی نشانده بر کار.نظامی.

هفت پرند.

[هَ پَ رَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت زمین است :
زین هفت پرند پرنیان رنگ
گر پای برون نهی خوری سنگ.نظامی.

هفت پشت.

[هَ پُ] (اِ مرکب) هفت نسل که پس از هر کسی از او و فرزندانش در وجود آیند. مقابل هفت جد.
- هفت پشت کسی را به سگ آبی رساندن؛کسی را به تعریف غیرواقع به کمال اغراق و مبالغه ستودن، مث شخصی در تعریف شخصی یا چیزی اغراق از حد برد، گویند: آقا بس کن، هفت پشتش را به سگ آبی رساندی. (آنندراج).

هفت پوست.

[هَ] (اِ مرکب) هفت بنیان است که کنایه از هفت آسمان باشد. (برهان) :
همه آفریده ست در هفت پوست
بدو آفرین، کآفریننده اوست.نظامی.

هفت پهلو.

[هَ پَ] (ص مرکب، اِ مرکب)هفت ضلعی. رجوع به هفت بر شود. || نام گیاهی است. (یادداشت مؤلف). گیاهی است. (ابن البیطار). رجوع به هفت برگ شود.

هفت پیر.

[هَ] (اِخ) اشاره به هفت استاد قرای قرآن است که نافع مدنی، ابن کثیر مکی، ابوعمر بصری، ابن عامر شامی، عاصم کوفی و حمزهء کوفی و کسائی کوفی باشند. (برهان).

هفت پیر.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش اردل شهرستان شهرکرد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفت پیروزه کاخ.

[هَ زَ / زِ] (اِ مرکب)هفت آسمان. هفت خراس :
به آنی بر این هفت پیروزه کاخ
کنی پردهء تنگ هستی فراخ.نظامی.

هفت پیکر.

[هَ پَ / پِ کَ] (اِ مرکب)کنایت از هفت آسمان. (برهان). || هفت کوکب سیار. (برهان). || جایی که در آن هفت گونه نقش باشد :
آن سراچه که هفت پیکر بود
بلکه ارتنگ هفت کشور بود.نظامی.

هفت تابنده.

[هَ بَ دَ / دِ] (اِ مرکب)سیارات سبع. هفت کوکب :
اخترانند آسمانْشان جایگاه
هفت تابنده دوان در دود و آه.رودکی.

هفت تاش.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سقز که 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت تپه.

[هَ تَپْ پِ] (اِخ) نام یکی از ایستگاههای راه آهن جنوب است که در 15 هزارگزی شوش واقع است و ساکنان آن کارکنان راه آهن هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفت تن.

[هَ تَ] (اِخ) زیارتگاهی است به طهران. (یادداشت مؤلف).

هفت تنان.

[هَ تَ] (اِخ) اصحاب کهف است و آن یملیخا، مگشلینیا، مشلیتیا، مرنوش، دبرنوش، شادنوش، و مرطونش باشد. (برهان). یعقوب وراژینی نام آنان را چنین آورده است: مالخوس، ماکیمیانوس، مارسیانوس، دنوسیوس، یوحنا، سرافیون، کنستانتینوس. (از حاشیهء برهان چ معین). || هفت اخیار را نیز گویند که عبارت از قطب، غوث، اخیار، اوتاد، ابدال، نقبا و نجبا باشد. گویند اینها سیصدوپنجاه وشش کس اند بر شش مرتبه، سیصد از ایشان در یک مرتبه باشند و چهل در یک مرتبه و هفت در یک مرتبه و پنج در یک مرتبه و سه در یک مرتبه و یکی در مرتبهء بالاتر از همه است و قطب همان است و قوام عالم از برکت وجود ایشان است. (برهان) :
گر فرستی برای هفت تنان
دوستکانی، به دست خضر سپار.خاقانی.
هفت طواف کعبه را هفت تنان بسنده اند
ما و سه پنج کعبتین داو به هفده آوری.
خاقانی.
گفتم ز شاه هفت تنان دم توان شنید
گفتا توان اگر نشدی شاه شاهقام.خاقانی.

هفت تنان.

[هَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش لاریجان شهرستان آمل که 175 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هفت تنان.

[هَ تَ] (اِخ) کوهی است در مغرب ناحیهء بختیاری. (یادداشت مؤلف).

هفت تومان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش خوربیابانک شهرستان نایین. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفت جد.

[هَ جَدد / جَ] (اِ مرکب) اسلاف انسان تا هفت مرتبه. مقابل هفت پشت. رجوع به هفت پشت شود.

هفت جرد.

[هَ جِ] (اِخ) از قرای مرو است. (معجم البلدان).

هفت جوب.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش شهریار شهرستان تهران که 119 تن سکنه دارد. آب آن از رود کرج و محصول عمده اش غله، صیفی، بنشن و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هفت جوش.

[هَ] (اِ مرکب) هفت فلز است به هم آمیخته که آن را اژدهاث گویند و آن به غایت محکم باشد، و آن هفت فلز این است: زر، نقره، مس، جست، آهن، سرب، ارزیز. (از غیاث اللغات). هفت جسد است که با هم گدازند و از آن چیزها سازند و آن آهن و جس که روح توتیا باشد و سرب و طلا و قلعی و مس و نقره است. (برهان). مفرغ. (یادداشت به خط مؤلف) :
بنش بُد ز پولاد و ارزیز پوش
برآورده دیوارش از هفت جوش.اسدی.
هفت جوش از آینه دادت تو نیز
پنج نوش از کلک صفرایی فرست.خاقانی.
لگدکوبهء گرزهء هفت جوش
برآورده از گاو گردون خروش.نظامی.
|| (ص مرکب) گدازان. بسیار جوشان یا سخت گداخته شده :
کوره ش آنگه ز هفت جوش نشست
کآمد آن هفت کیمیاش به دست.نظامی.
چه باید در این آتش هفت جوش
به صید کبابی شدن سخت کوش.نظامی.
|| سخت محیل. سخت گربز. (یادداشت مؤلف). رجوع به هفت رنگ و هفت خط شود.

هفت چاه.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش حومه و ارداک از شهرستان مشهد که 56 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، بنشن و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هفت چتر آبگون.

[هَ چَ رِ] (اِ مرکب)کنایت از سماوات سبع باشد که هفت آسمان است. (برهان).

هفت چراغ.

[هَ چِ] (اِ مرکب) هفت ستاره. (آنندراج).

هفت چرخ.

[هَ چَ] (اِ مرکب) هفت فلک. هفت آسمان. هفت خراس :
تسبیح هفت چرخ شنودستی
گر نیست گشته گوش ضمیرت کر.
ناصرخسرو.
نوبر باغ هفت چرخ کهن
درهء تاج عقل و تاج سخن.نظامی.
برون جسته از کندهء چاربند
فرس رانده بر هفت چرخ بلند.نظامی.
شش جهت بر قبای او زرهی
هفت چرخ از کمند او گرهی.نظامی.

هفت چشم.

[هَ چَ / چِ] (ص مرکب)موجودی که دارای هفت چشم باشد :
آن پادشاه ده سر و شش روی و هفت چشم
با چار خصمشان به یکی خانه اندرند.
ناصرخسرو.

هفت چشم چرخ.

[هَ چَ / چِ مِ چَ] (اِ مرکب) هفت کوکب. سبعهء سیاره. (برهان).

هفت چشم خراس.

[هَ چَ / چِ مِ خَ] (اِ مرکب) هفت چشم چرخ. سبعهء سیاره. (برهان).

هفت چشمه.

[هَ چَ / چِ مَ / مِ] (ص مرکب)آنچه دارای هفت سوراخ باشد :
چه باید در این هفت چشمه خراس
زبهر جوی چند بردن سپاس.نظامی.
- کمر هفت چشمه:تاج بر فرق سر نهادندش
کمر هفت چشمه دادندش.نظامی.
کمر هفت چشمه در بربست
بر سر تخت هفت پایه نشست.نظامی.

هفت چشمه.

[هَ چِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش گرمسار شهرستان دماوند که 69 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، بنشن و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هفت چشمه.

[هَ چِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش بهشهر شهرستان ساری که دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هفت چشمه.

[هَ چِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش دهخوارقان شهرستان تبریز که 823 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب، انگور و بادام است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش ترک شهرستان میانه که 334 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش شبستر شهرستان تبریز که 284 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان مشکین شهر که 68 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش صالح آباد شهرستان ایلام که 550 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. ساکنان از طایفهء پنج ستون هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش آبدانان شهرستان ایلام که 266 تن سکنه دارد. آب آن از رود چم کبود و محصول عمده اش غله، برنج، حبوب، پشم و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجابی شهرستان کرمانشاهان که 180 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب، میوه، قلمستان و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش دلفان شهرستان خرم آباد که 360 تن سکنه دارد. آب آن از سراب هفت چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکاوند از بخش دلفان شهرستان خرم آباد که 240 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه علی و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش چگنی شهرستان خرم آباد که 150 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفت چشمه.

[هَ چِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش دهدز شهرستان اهواز که 147 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفت چشمه.

[هَ چِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش زاغهء شهرستان خرم آباد که 80 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات و کاردستی زنان ده جاجیم بافی و فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفت چشمه.

[هَ چِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش آخورهء شهرستان فریدن. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفت چشمهء بهشت.

[هَ چَ / چِ مَ / مِ یِ بِ هِ] (اِخ) کوثر. کافور. میم. سلسبیل. تسنیم. مَعین. زنجبیل. (آنندراج).

هفت چوبه.

[هَ بِ] (اِخ) دهی است از بخش ورامین شهرستان تهران که 411 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، صیفی و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هفت حال.

[هَ] (اِ مرکب) همیشه و دایم و علی الدوام و همه حال. (برهان) :
گفت چه طرفه طالعی کز در خانهء ششم
مهره به کف، به هفت حال این همه در مششدری.
خاقانی.

هفت حجلهء نور.

[هَ حِ لَ / لِ یِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایت از هفت پردهء چشم است که آن صلبیه، مشیمیه، شبکیه، عنکبوتیه، عنبیه، قرنیه و ملتحمه باشد. (برهان).

هفت حرف آبی.

[هَ حَ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) جیم و زای نقطه دار و کاف و سین بی نقطه و قاف و ثای مثلثه و ظای نقطه دار. (برهان).

هفت حرف آتشی.

[هَ حَ فِ تَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) الف و های هوز و طای حطی و میم و فای سعفص و شین قرشت و ذال نقطه دار. (برهان).

هفت حرف استعلا.

[هَ حَ فِ اِ تِ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) خای نقطه دار و صاد بی نقطه و ضاد نقطه دار و غین نقطه دار و طای بی نقطه و قاف و ظای نقطه دار. (برهان) :
هفت آمد حرف استعلا بدانش بی خلاف
خا و صاد و ضاد و طا و ظا پس آنگه غین و قاف.
؟ (از امثال و حکم دهخدا).

هفت حرف خاکی.

[هَحَ فِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) دال بی نقطه و حای بی نقطه و لام و عین بی نقطه و رای بی نقطه و خای نقطه دار و غین نقطه دار. (برهان).

هفت حرف هوایی.

[هَ حَ فِ هَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) بای ابجد و واو و یای حطی و نون و صاد بی نقطه و تای قرشت و ضاد نقطه دار. (برهان).

هفت حصار.

[هَ حِ] (اِ مرکب) کنایت از هفت آسمان است :
تا فلک برکشیده هفت حصار
منجنیقی چنین نشد بر کار.نظامی.

هفت حکایت.

[هَ حِ یَ] (اِ مرکب) کنایه از خواص هفت اندام است، یعنی هر یک چه خاصیت دارند و به چه کار می آیند. (برهان).

هفت حوض.

[هَ حُو] (اِخ) جایی بالای درکه در شمال تهران. (یادداشت مؤلف).

هفت خاتون.

[هَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت کوکب است که سبعهء سیاره باشد. (برهان) :
هفت خاتون را در این خرگاه سبز
داه این درگاه والا دیده ام.خاقانی.
رجوع به هفت اختر، هفت اختران و هفت ستاره شود.

هفت خاک.

[هَ] (اِ مرکب) اقالیم سبعه. هفت اقلیم. (یادداشت مؤلف). رجوع به «هفت آب و خاک» و «هفت رقعهء ادکن» شود.

هفت خال.

[هَ] (اِ مرکب) ورق بازی که دارای هفت خال باشد. (یادداشت مؤلف). هفت خال بنابر انواع خالهای ورق چهار نوع است: هفت خال دل، هفت خال خشت، هفت خال پیک و هفت خال خاج یا گشنیز.

هفت خان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش اردکان شهرستان شیراز که 166 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هفت خانه.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش خلیل آباد شهرستان کاشمر که 250 تن سکنه دارد. آب آن از قنات، محصول عمده اش غله، پنبه، زیره و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هفت خانی.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش خزل شهرستان نهاوند که 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، کتیرا و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت خدنگ.

[هَ خَ دَ] (اِ مرکب) کنایت از سبعهء سیاره است :
این هفت خدنگ چارمیخی
وین نه سپر هزارمیخی.نظامی.

هفت خراس.

[هَ خَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت آسمان است که سماوات سبع باشد. (برهان). رجوع به هفت چشم خراس و نیز رجوع به خراس شود.

هفت خرگاه.

[هَ خَ] (اِ مرکب) هفت فلک. هفت آسمان. هفت خراس :
ای شاه مقربان درگاه
بزم تو ورای هفت خرگاه.نظامی.
وشاق تنگ چشم هفت خرگاه
بدان ختلی شده نزد شهنشاه.نظامی.

هفت خروارکوس.

[هَ خَرْ] (اِ مرکب)به معنی هفت خراس است که کنایه از هفت آسمان باشد. (برهان) :
چو سالار این هفت خروارکوس
برآورد بانگ از گلوی خروس.نظامی.

هفت خزانه.

[هَ خِ / خَ نَ / نِ] (اِ مرکب)هفت خزینه. هفت عضو باطن آدمی زاد :
بر هفت خزانه درگشاده
بر چارگهر قدم نهاده.نظامی.
رجوع به هفت خزینه شود.

هفت خزینه.

[هَ خَ نَ / نِ] (اِ مرکب)کنایت از هفت عضو باطن آدمی است که آن معده و جگر و شُش و دل و زَهره و سپرز و گرده باشد. (برهان). || کنایت از هفت آسمان هم هست. (برهان).

هفت خضرا.

[هَ خَ] (اِ مرکب) به معنی دومِ هفت خزینه است که هفت آسمان باشد. (برهان). هفت آسمان. هفت فلک. هفت خروارکوس. هفت خراس. رجوع به این مدخل ها شود.

هفت خط.

[هَ خَط ط / خَ] (اِ مرکب)کنایت از اقالیم سبعه است. (آنندراج) :
کرد رها در حرم کاینات
هفت خط و چارحد و شش جهات.نظامی.
|| خطوط جام جم است که آن خط جور و خط بغداد و خط بصره و خط ازرق و خط اشک و خط کاسه گر و خط فرودینه باشد. (برهان). پیشینیان، جام جم یا جام شراب را با هفت خط منقوش میدانستند... (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هفت خط جام شود. || اندازه ای از کفش در اصطلاح کفشگران. (یادداشت مؤلف). || (ص مرکب) در فارسی امروز به معنی بدجنس و گربز و محیل است. (از یادداشتهای مؤلف): از آن هفت خط های بزرگ پاست؛ کنایت از اشخاص موذی و نابه کار است. (یادداشت مؤلف).

هفت خط جام.

[هَ خَطْ طِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) قدما جام را با هفت خط مجسم کرده اند که به ترتیب از بالا به پایین عبارت است از: خط جور، خط بغداد، خط بصره، خط ازرق، خط ورشکر، خط کاسه گر و خط فرودینه. (از رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» تألیف محمد معین ص35).

هفت خلیفه.

[هَ خَ فَ / فِ] (اِ مرکب)کنایت از خلفای روح است که هفت عضو باطنی باشد، و آن معده و جگر و شُش و دل و زَهره و سپرز و گرده است. (برهان) :
فهرست جمال هفت پرگار
وز هفت خلیفه جامگی دار.نظامی.
هفت خلیفه به یکی خانه در
هفت حکایت به یک افسانه در.نظامی.
|| کنایه از روح حیوانی و عقل و باصره و سامعه و ذائقه و شامه و لامسه هم هست. || کنایه از هفت اندام و هفت طور اندام. || هفت طور دل باشد که اول آن صدر، دوم قلب، سوم شغاف، چهارم و پنجم حبة القلوب، ششم و هفتم مهجة القلوب است. || هفت عضو ظاهر را نیز گفته اند که سجده گاه اند یعنی در وقت سجود باید که بر زمین گذاشته شود، و آن پیشانی و دو کف دست و دو زانو و دو سر انگشتان شصت پا باشد. || سبعهء منحوسه را هم گفته اند که عطیط، عریم، سرموش، کلاب، ذوذؤابة، لحیان و کید باشد. (برهان).

هفت خم.

[هَ خُ] (اِ مرکب) هفت آسمان. (آنندراج) :
به خم درشد از خلق پی کرد گم
نشان جست از آواز این هفت خم.نظامی.
رجوع به هفت آسمان، هفت خراس، هفت خروارکوس و هفت خضرا شود.

هفت خوان.

[هَ خوا / خا] (اِخ) خوان به معنی سفره است. بعضی وجه تسمیهء این کلمه را آن دانسته اند که رستم و اسفندیار بعد از هر کامیابی، خوانی از اغذیهء لذیذ می گستردند، ولی این وجه صحیح نمی نماید. وجه دیگر اینکه کلمه مصحف هفتخان مرکب از هفت و خان = خانه به معنی هفت منزل است. (از حاشیهء برهان چ معین). نام هفت منزلی است که رستم برای رهایی کاوس از بند شاه مازندران پیمود، در خوان اول رخش شیر را کشت، در دوم چشمهء آب به رهنمایی غرم بر رستم پیدا گشت، در سوم رستم اژدها را کشت، چهارم زن جادو را هلاک کرد، در خوان پنجم دو گوش دشتبان را برکند، در ششم ارژنگ دیو را بکشت، در هفتم دیو سپید را به قتل رسانید. (یادداشت مؤلف)... وقتی که کیکاوس در مازندران به بند افتاده بود و رستم برای خلاص او میرفت در اثنای راه چند جا دیوان و جادوان را کشت و به هفت روز به مازندارن رفت و کیکاوس را نجات داد، و آن را هفت خوان عجم نیز گویند به سبب آنکه از هر منزلی که می گذشت شکرانهء آن مهمانی و ضیافتی میکرد. (برهان) :
کنون زین سپس هفت خوان آورم
سخنهای نغز و جوان آورم.فردوسی.
سخنگوی دهقان چو بنهاد خوان
یکی داستان راند از هفت خوان.فردوسی.
به شاهنامه چنین خوانده ام که رستم زال
گهی بشد ز ره هفت خوان به مازندر.
عنصری.
گر کیان را به طالع فرخ
هفت خوان بود با دوازده رخ
آسمان با بروج او به درست
هفت خوان و دوازده رخ توست.نظامی.
سهو شد بر عقل کاوّل رستم ثانیش خواند
گرچه از اقلیم رومش هفت خوان برساختند.
خاقانی.
|| ... چون ارجاسپ پادشاه توران زمین خواهران اسفندیار را در رویینه دژ در بند کشیده بود و اسفندیار در آن ایام در بند پدر بود، همین که نجات یافت از راه عقبهء هفت خوان رفته، بلاهایی را که در راه پیش می آمد دفع کرده، خود را به هر وسیله که بود به درون قلعه انداخت و به خدع و فریب ارجاسپ را با جمعی از مردم او کشت و خواهر خود را خلاص کرد، و بعضی گویند این هر دو عقبه (محل هفت خوان رستم و اسفندیار) یکی است و آن هفت منزل است میان ایران و توران و به آن راه به غیر رستم و اسفندیار کسی نرفته است. (برهان). هفت دستبرد اسفندیار که عبارتند از: کشتن دو گرگ، کشتن شیران، کشتن اژدها، کشتن زن جادو، کشتن سیمرغ، گذشتن از برف، گذشتن از رود. (یادداشت مؤلف) :
بپرسید گشتاسپ از هفت خوان
از آن نامور پور فرخ جوان.فردوسی.
رویین دژ آز را گشادم
وآوازهء هفت خوان شکستم.خاقانی.
هر شیرخواره را نرساند به هفت خوان
نام سفندیار که ماما برافکند.خاقانی.
یا مگر اسفندیارم کآن عروسان را همه
از دژ رویین به سعی هفت خوان آورده ام.
خاقانی.
هر یکی اسفندیاری در دژ رویین درع
از سر دریا غبار هفت خوان انگیخته.
خاقانی.
|| (اِ مرکب) نام نوایی است در موسیقی. (یادداشت مؤلف) (حاشیهء فرهنگ اسدی نسخهء نخجوانی). || به کنایه، سماوات سبع یا ارضین سبع. (یادداشت مؤلف). به قرینهء شواهد، زمین یا ارضین سبع است :
هم با عدم پیاده فرورو به هشت طبع
هم با قدم سوار برون رو به هفت خوان.
خاقانی.
من خود نکنم طمع که شش یار
در شش سوی هفت خوان ببینم.خاقانی.
چه پنداری کز این سان هفت خوانی
بود موقوف خوان و استخوانی.نظامی.
خون پدر دیده در این هفت خوان
آب مریز از پی این هفت نان.نظامی.
به دولت کوس شاهی در جهان زد
به سلطانی علم بر هفت خوان زد.نظامی.

هفت خوان.

[هَ خوا / خا] (اِخ) از بلوک بیضا. (از فارسنامهء ناصری). رجوع به هفتخان شود.

هفتخوانی.

[هَ خوا / خا] (اِخ) محلی ییلاقی که در تابستان ساکنان قراء بلوک آلیان از بخش مرکزی شهرستان فومن برای هواخوری و تعلیف اغنام بدانجا میروند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هفت خواهران.

[هَ خوا / خا هَ] (اِخ)کنایت از هفت کوکب بنات النعش. (از غیاث). هفت اختان. رجوع به هفت اختان شود.

هفت خیل.

[هَ خَ / خِ] (اِ مرکب) به کنایت، هفت اقلیم یا مردم هفت اقلیم :
زهی ترکی که میر هفت خیل است
ز ماهی تا به ماه او را طفیل است.نظامی.

هفت دادران.

[هَ دَ] (اِخ) یعنی هفت برادران، چه دادر به لغت ماوراءالنهر برادر را گویند و آن کنایه از بنات النعش است که دب اکبر باشد. (برهان). هفت خواهران. رجوع به دادر شود.

هفت دانه.

[هَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آش عاشورا را گویند، چه آن را از گندم و نخود و باقلا و عدس و امثال آن پزند. (برهان). مقیل. (یادداشت مؤلف). آش شله قلمکار. قطنیه تفلیسی. (یادداشتهای مؤلف).

هفت دایره.

[هَ یِ رَ / رِ] (اِ مرکب)هفت فلک. هفت آسمان. هفت خراس :
گفتم ز هفت دایره این هفت هشت میل
گفتا ز هفت سایره این هفت هشت اثر.
ناصرخسرو.

هفت دختر خضرا.

[هَ دُ تَ رِ خَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایت از سبعهء سیاره است که هفت کوکب باشد. (برهان).

هفت در.

[هَ دُرر / دُ] (اِ مرکب) به معنی هفت دختر خضرا است که کنایه از هفت کوکب باشد، و آن را هفت درر هم می گویند. (برهان).

هفت درر.

[هَ دُ رَ] (اِ مرکب) رجوع به هفت دُر شود.

هفت درهفت.

[هَ دَ هَ] (اِ مرکب) به معنی هرهفت و آرایش زنان است که حنا و سرمه و وسمه و سرخی و سفیدآب و زرک و غالیه باشد در هفت جا که دست و پا و چشم و ابرو و هر دو جانب رو (که به عربی خدین گویند) و تمام رخسار که آن را سفیدآب مالند و هم زرک پاشند و بدن است، به کار برند. (از برهان) :
شش بانوی پیر کرده هرهفت
عالم ز تو دیده هفت درهفت.خاقانی.
رجوع به هرهفت، هر هفت کردن و هرهفت کرده شود. || هفت خاصیت را نیز گویند در هفت عضو آدمی. (برهان). || کنایه از هفت ستاره هم هست در هفت فلک که عامل اند در هفت اقلیم. (برهان). || هفت کشور را نیز گویند در هفت زمین و هفت شهر در هفت دریا. (برهان). || عدد چهل ونه باشد، چه هفت در هفت چهل ونه می شود.

هفت دری.

[هَ دَ] (ص نسبی) اطاق هفت در. (یادداشت مؤلف). که دارای هفت در باشد.

هفت دریا.

[هَ دَرْ] (اِ مرکب) هفت آب و هفت بحر. (یادداشت مؤلف). اول دریای اخضر که عرض آن پانصد فرسنگ باشد و جزائر آباد بسیار دارد و یکی از آنها سراندیپ است...، دوم دریای عمان...، سوم دریای قلزم یا بحر احمر...، چهارم دریای بربر...، پنجم دریای اقیانوس...، ششم دریای قسطنطنیه که آن را بحرالروم نیز گویند...، هفتم دریای اسود... (از غیاث). در برهان نوشته که هفت دریا این است: دریای چین، دریای مغرب، دریای روم، بحر بنطش، بحر طبریه، بحر جرجان، بحر خوارزم. (از غیاث). هفت محیط. هفت آب. هفت بحر :
پس بر آن سد مبارک ده انامل برگشاد
جدولی را هفت دریا ساخت از فیض عطا.
خاقانی.
در وصف تو عقل و دانش ما نرسد
یک قطره به گرد هفت دریا نرسد.عطار.
هفت دریا اندر او یک قطره ای
جملهء هستی ز موجش چکره ای.مولوی.
هفت دریا را درآشامد هنوز
کم نگردد سوزش آن حلق سوز.مولوی.
که گر آفتاب است یک ذره نیست
وگر هفت دریاست یک قطره نیست.سعدی.
گریهء حافظ چه سنجد پیش استغنای عشق
کاندر این دریا نماید هفت دریا شبنمی.
حافظ.
رجوع به هفت آب، هفت بحر و هفت محیط شود.

هفت دست.

[هَ دَ] (اِخ) از آثار دورهء صفوی در شهر اسپاهان. (یادداشت مؤلف).

هفت دکان.

[هَ دُکْ کا / دُ] (اِ مرکب) کنایه از هفت کشور و هفت اقلیم. (برهان).

هفت دور.

[هَ دَ / دُو] (اِ مرکب) کنایت از هفت دوری است که هر دوری مدت هزار سال است و تعلق به یکی از سبعهء سیاره دارد و چون هزار سال تمام شود دو ستارهء دیگر گردد و از زحل گرفته به ترتیب، و حال [ زمان مؤلف برهان ] دور قمر است. و بعضی گویند هر دوری هفت هزار سال است که مجموع چهل ونه هزار سال باشد و چون این ادوار تمام شود قیامت قائم گردد. (برهان).

هفت دوزخ.

[هَ زَ] (اِخ) گویند که دوزخ یکی است مگر طبقات هفت دارد، و اسامی هفت طبقه این است: سقر، سعیر، لظی، حطمة، جحیم، جهنم، هاویه که از همه اسفل است. (از غیاث) :
باکش ز هفت دوزخ سوزان نی
زهرا چو هست یار و مددکارش.
ناصرخسرو.

هفت ده.

[هَ دَهْ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هفده. (ناظم الاطباء). رجوع به هفده شود. || آراسته و زینت کرده و زیورپوشیده و مزین. (برهان) (رشیدی).

هفت ده.

[هَ دِهْ] (اِ مرکب) هفت آسمان. || هفت اقلیم. (برهان). هفت ده خاکی. هفت رقعهء ادکن :
کعبهء جان زآنسوی نه شهر جوی و هفت ده
کاین دو جا را نفس امیر و طبع دهقان دیده اند.
خاقانی.
بر در این هفت ده قحط وفاست
راه شهرستان جان خواهم گزید.خاقانی.
- هفت ده خاکی؛ هفت ده. هفت اقلیم :
کم زنم هفت ده خاکی را
دخل یک هفتهء دهقان چه کنم؟خاقانی.

هفت راه.

[هَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت پردهء چشم است که صلبیه، مشیمیه، شبکیه، عنکبوتیه، عنبیه، قرنیه و ملتحمه باشد. (برهان). رجوع به هفت پرده شود.

هفت رخشان.

[هَ رَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت کوکب است که سبعهء سیاره باشد. (برهان).

هفت رصد.

[هَ رَ صَ] (اِ مرکب)هفت اقلیم. (برهان). هفت خاک. هفت ده. رجوع به این مدخل ها شود.

هفت رقعهء ادکن.

[هَ رُ عَ / عِ یِ اَ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از هفت طبقهء زمین است. (برهان). رجوع به شادروان ادکن شود.

هفترک.

[هَ رَ] (اِخ) نام بزرگترین شهری از مکران بوده. (انجمن آرا) (از معجم البلدان).

هفت رنگ.

[هَ رَ] (ص مرکب، اِ مرکب)اول آن سیاه است و به زحل تعلق دارد، و غبرائی که رنگ خاک باشد به مشتری و سرخ به مریخ و زرد به آفتاب و سفید به زهره و کبود به عطارد و زنگاری به قمر. || نام گلی است در هندوستان، و آن هفت رنگ دارد. (برهان) :
هزار است صف گل دمیده ز سنگ
ز صدبرگ و دوروی وز هفترنگ.اسدی.
|| هرهفت و آرایش زنان را هم گفته اند. || هرچیز منقش را نیز گویند. (برهان). رنگارنگ. که رنگهای مختلف دارد :
خزان به دست مه مهر درنوشت از باغ
بساط ششتری و هفت رنگ شادروان.
فرخی.
آمد آن ماه دوهفته با قبای هفت رنگ
زلف پر بند و شکنج و چشم پر نیرنگ و رنگ.
امیرمعزی.
فروریخت کرباس از روی سنگ
پدید آمد آن گوهر هفت رنگ.نظامی.
من از کلهء شب در این دیر تنگ
همی بافتم حلهء هفت رنگ.نظامی.
برون آی از این پردهء هفت رنگ
که زنگی بود آینه زیر زنگ.نظامی.
پردهء هفت رنگ را بگذار
تو که در خانه بوریا داری.سعدی.
|| محیل. گربز. (یادداشت مؤلف). رجوع به هفت خط شود.

هفت رنگی.

[هَ رَ] (حامص مرکب)هفت رنگ بودن. حیله گری. || (ص نسبی) مکار و محیل. (آنندراج).

هفت رنگی.

[هَ رَ] (اِخ) از شاعران خراسان است و این مطلع از اوست:
همه شب سرگذشت کاکل دلدار میگویم
به گیسویی گرفتارم از آن بسیار می گویم.
(از مجالس النفایس میرعلیشیر نوایی ص392).
هفت رنگی از شاعران قرن نهم هجری است.

هفت رواق.

[هَ رَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت آسمان است :
وین هفت رواق زیر پرده
آخر به گزاف نیست کرده.نظامی.

هفت رود.

[هَ] (اِخ) هفت آب. نام قدیم پنجاب است. (از مزدیسنا و تأثیر آن در ادبیات پارسی تألیف معین ص25) :
بکن شادم از شادی این سرود
مگر بگذرم زآب این هفت رود.نظامی.
چو هندوی شب زین رواق کبود
رسن بست بر فرضهء هفت رود.نظامی.

هفت روزه.

[هَ زَ / زِ] (ص نسبی) آنچه هفت روز مانده باشد.

هفت روس.

[هَ] (اِخ) هفت قسمت و هفت ولایت روس. در آن زمان روس به هفت ولایت و هفت قسمت تقسیم می شده که نام چهار قسمت آن چنین است: برطاس، آلان، خزران و ایو. (از حاشیهء شرفنامهء نظامی چ وحید دستگردی ص431) :
یکی لشکر انگیخت از هفت روس
به کردار هرهفت کرده عروس.نظامی.

هفت زرده.

[هَ زَ دَ / دِ] (اِ مرکب) نرگس صدبرگ را گویند، و به عربی عبهر مضاعف خوانند. (برهان). بهترینِ نرگسها که صدبرگ نیز گویند و به تازی عبهر مضاعف. (رشیدی).

هفت زمین.

[هَ زَ] (اِ مرکب) کنایت از هفت کشور و هفت اقلیم باشد. (برهان).

هفت سار.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش صومای شهرستان ارومیه که 115 تن سکنه دارد. آب آن از چشمهء رودسر و محصول عمده اش غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هفت سالار.

[هَ] (اِ مرکب) به کنایه، سبعهء سیاره. (یادداشت مؤلف) :
هفت سالار کاندرین فلک اند
همه گرد آمدند در دووداه.رودکی.

هفت سایره.

[هَ یِ رَ / رِ] (اِ مرکب)هفت سیاره. سیارات سبع :
گفتم ز هفت دایره این هفت هشت میل
گفتا ز هفت سایره این هفت هشت اثر.
ناصرخسرو.

هفت سبع.

[هَ سُ] (اِخ) مراد از هفت حصهء قرآن مجید که آن را هفت منزل گویند به جهت آنکه قاریان سلف در یک هفته ختم قرآن مجید مقرر نموده اند... (غیاث) :
انگار که هفت سبع خواندی
یا هفت هزار سال ماندی.نظامی.
زین سحر سحرگهی که دانم
مجموعهء هفت سبع خوانم.نظامی.
اگر خود هفت سبع از بر بخوانی
چو آشفتی الف باتا ندانی.سعدی.

هفت سر.

[هَ سَ] (ص مرکب) موجودی که دارای هفت سر باشد. به کنایت، غیرعادی و ترسناک.
-اژدهای هفت سر؛ کنایه از فلک است :
این هفت سر اژدهای خونخوار
در گرد تو حلقه است چون مار.نظامی.
فلکی کو به گرد ما کمر است
چه عجب کاژدهای هفت سر است.نظامی.

هفت سقف.

[هَ سَ] (ص مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (برهان) :
وین خانهء هفت سقف کرده
بر چار خلیفه وقف کرده.نظامی.

هفت سلام.

[هَ سَ] (اِ مرکب) سلام قولاً من رب رحیم (قرآن 36/58)، سلام علی ابراهیم (قرآن 37/109)، سلام علی نوح فی العالمین (قرآن 37/79)، سلام علی موسی و هارون (قرآن37/120)، سلام علی آل یاسین (قرآن 37/130)، سلامٌ علیکم طبتم فادخلوها خالدین (قرآن 39/73)، سلام هی حتی مطلع الفجر (قرآن 97/5). (برهان).

هفت سلطان.

[هَ سُ] (اِ مرکب) کنایت از هفت کوکب است که سبعهء سیاره باشد. (برهان). رجوع به هفت سیاره، هفت اختان، هفت برادران، هفت خواهران و هفت سیاره شود. || (اِخ) سلطان خراسان علیه السلام، سلطان ابراهیم ادهم، سلطان بایزید بسطامی، سلطان ابوسعید ابوالخیر، سلطان محمود غازی، سلطان سنجر قاضی و سلطان اسماعیل سامانی را هم گفته اند. (برهان).

هفت سوی.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالاولایت باخرز از بخش طیبات شهرستان مشهد که 90 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هفت سیاره.

[هَ سَیْ یا رَ / رِ] (اِ مرکب)هفت ستارهء سیار که عبارت از ماه، تیر، زهره، آفتاب، بهرام، برجیس و کیوان است. هفت خدنگ. هفت دختر خضرا. هفت دُر. هفت سالار :
ز سیر هفت سیاره(1)، ز دور هفت فلک
نظیر تو نتوان یافتن به هفت اقلیم.سوزنی.
هر هفت [ وزیر ] بر آسمان دولت شاه چون هفت سیاره بودند. (سندبادنامه).
هفت گنبد درون آن باره
کرده بر طبع هفت سیاره.نظامی.
رجوع به هفت خدنگ، هفت دختر خضرا، هفت دُر و هفت سالار شود.
(1) - در این بیت به ضرورت وزن به تخفیف «ی» تلفظ می شود.

هفت سین.

[هَ] (اِ مرکب) از مشهورترین مراسم نوروز آراستن است، و آن گرد آوردن هفت چیز است که نام آنها با حرف «س» آغاز گردد. معمو بین اشیاء ذیل: سیب، سیاهدانه، سنجد، سماق، سیر، سرکه، سبزه (دانه های گندم و امثال آن که قب در بشقابی کاشته و سبز کرده اند)، سبزی، سمنو، هفت چیز را انتخاب می کنند. سنت مزبور بسیار کهن به نظر میرسد. در گیلان خوانچهء هفت سین در جشن عروسی نیز مرسوم است. (از رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» تألیف محمد معین). هفت قسم سبزه بوده که بر هفت استوانه در کنار خانه به نوروز سبز میکردند. (آثارالباقیه ترجمهء فارسی ص245). و ازاین رو معلوم میشود هفت سین، هفت سبزی یا هفت سبزه است. (یادداشت مؤلف).

هفت شاخ.

[هَ] (ص مرکب) آنچه دارای هفت شاخه باشد از درخت و جز آن.
- سرو هفت شاخ؛ دنیا و فلک :
از این سرو شش پهلوی هفت شاخ
که بالاش تنگ است و پهلو فراخ.نظامی.

هفت شادروان ادکن.

[هَ دُرْ نِ اَ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی هفت رقعهء ادکن است که کنایه از هفت طبقهء زمین باشد. (برهان). رجوع به هفت رقعهء ادکن و هفت خاک شود.

هفت شمع.

[هَ شَ] (اِ مرکب) به معنی هفت سلطان است که کنایه از هفت کوکب باشد. (برهان).

هفتشوئیه.

[هَ یَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان اصفهان که 220 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفت شوی.

[هَ] (اِ مرکب) کنایه از آبای علوی یا سیارات سبع است :
ننگری کاین چهارزن هموار
همی از هفت شوی چون زاید؟ناصرخسرو.

هفت شهر طلسم نمرود.

[هَ شَ رِ طِ لِ مِ نُ / نَ] (اِخ) طلسم آب، طلسم حوض، طبل، آینه، بت منادی بر مناره، بر روی آب رفتن درخت سایه گستر. (برهان). در روایات اسلامی آمده است که خلیفهء ثانی از دهقان فلوجه پرسید: عجایب بلاد شما چیست؟ دهقان گفت: بابِل عبارت از هفت شهر بوده است و در هر شهر اعجوبه ای بوده که در دیگری یافت نمیشده است: 1- صورت کرهء ارض با قریه ها و روستاها و نهرها. 2- حوضی عظیم. 3- طبل دم دروازه. 4- آیینهء آهنین. 5- مرغابی مسین. 6- دو قاضی برآب نشسته. 7- درختی عظیم از مس، و برای هر یک از آنها خاصیتی عجیب و سحرآمیز شمرد. (از حواشی معین بر برهان قاطع). رجوع به مرآة الخیال چ بمبئی ص287 و مرآة البلدان ج1 ص126 شود.

هفت شهر عشق.

[هَ شَ رِ عِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) منازل سلوک. مراحل کمال صوفی :
هفت شهر عشق را عطار گشت
ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم.
(منسوب به مولوی).
رجوع به هفت وادی شود.

هفت شهیدان.

[هَ شَ] (اِخ) محلی در خوزستان. رجوع به پیرگاه شود.

هفتصد.

[هَ صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هفت برابر صد. هفت مرتبه صد تا. نمایندهء آن در حساب جُمَّل «ذ» (منقوط) است.

هفتصدگانی.

[هَ صَ] (ص نسبی) آنچه شامل هفتصد واحد از چیزی باشد. دارای هفتصد دینار یا درم بها، یا دارای هفتصد مثقال زر : خلعت عارضی پوشید و در آن خلعت کمر هفتصدگانی بست و پیش آمد و خدمت کرد. (تاریخ بیهقی). او را به جامه خانه برد و خلعت سخت فاخر بپوشانیدند و کمر زر هفتصدگانی. (تاریخ بیهقی).

هفت صندوق.

[هَ صَ] (اِخ) دهی است از بخش ضیاءآباد شهرستان قزوین که 479 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول عمده اش غله، انگور، قیسی، بادام و لبنیات است. امامزاده ای به نام هفت زیارتگاه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هفت ضلعی.

[هَ ضِ] (ص نسبی، اِ مرکب)هفت بر. شکلی هندسی که دارای هفت ضلع باشد.

هفت طارم.

[هَ رَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (برهان) : سُرادِق مزعفر در چهرهء هفت طارم اخضر کشیده. (سندبادنامه).

هفت طاق.

[هَ] (ص مرکب) آنچه دارای هفت طاق باشد. || کنایه از فلک و جهان :
این راه غولدار و پل هفت طاق را
تا چارسوی هشت جنان چون گذاشتی؟
خاقانی.

هفت طبق.

[هَ طَ بَ] (اِ مرکب) کنایه از طبقات آسمان است. || نیز هفت طبقهء زمین. (برهان).

هفت طبقه.

[هَ طَ بَ قَ / قِ] (اِ مرکب)مثل هفت پرده، و آن ملتحمه، قرنیه، عنبیه، عنکبوتیه، شبکیه، مشیمیه و صلبیه است. رجوع به هفت حجلهء نور شود. || (ص مرکب) هر بنایی که دارای هفت طبقه باشد. هفت مرتبه.

هفت طسوق.

[هَ طَ] (اِ مرکب) (اصطلاح دیوانی) هفت بار مال را به قم وضع کرده اند و آن را به اصطلاح اهل دیوان هفت وضیعه میگویند و هفت طسوق. (تاریخ قم ص112).

هفت طفل جان شکر.

[هَ طِ لِ شِ کَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی هفت شمع است که کنایه از سبعهء سیاره باشد. (برهان).

هفت طوق.

[هَ طَ / طُو] (اِ مرکب) کنایه از هفت فلک است :
کرده چارارکان او از هفت طوق و شش جهت
چارارکانش ز یاران چاراقران آمده.
خاقانی.

هفت عالم.

[هَ لَ] (اِ مرکب) هفت فلک. هفت آسمان :
آن بارگاه ملت، وآن تختگاه دولت
آن روی هفت عالم، وآن چشم هفت کشور.
شرف الدین شفروه.

هفت عروس.

[هَ عَ] (اِ مرکب)هفت سیاره. هفت چشم فلک :
ای هفت عروس نه عماری
بر درگه تو به پرده داری.نظامی.

هفت عضو.

[هَ عُضْوْ] (اِ مرکب)هفت اندام. هفت اعضا :
گفتم که هفت عضو کدام است تَنْت را
گفتا دو پهلو است و دو پا و دو دست و سر.
ناصرخسرو.
پرتو حالی که او هیزم نهاد
لرزه ای بر هفت عضو من فتاد.مولوی.
رجوع به هفت اندام شود.

هفت علفخانه.

[هَ عَ لَ نَ / نِ] (اِ مرکب)هفت اقلیم و هفت کشور. (برهان) :
آتش زنیم هفت علفخانهء فلک
چون بنگریم نزل فراوان صبحگاه.خاقانی.

هفت فرس.

[هَ فَ رَ] (اِ مرکب)هفت فلک :
دوران که فرس نهادهء توست
با هفت فرس پیادهء توست.
نظامی (لیلی و مجنون ص10).

هفت فرش.

[هَ فَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت طبقهء زمین باشد. (برهان).

هفت فرشته.

[هَ فِ رِ تَ / تِ] (اِخ) هفت فرشتهء ایام هفته: اوریائیل، جدیائیل، شمائیل، رفائیل، عنائیل، جبرائیل و عزرائیل.

هفت فرشی.

[هَ فَ] (ص نسبی) دارای هفت فرش. به کنایه، زمین که دارای هفت طبقه است :
رفتی ز بساط هفت فرشی
تا طارم سنگبار عرشی.نظامی.

هفت فعل قلوب.

[هَ فِ لِ قُ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) حسبت، ظننت، خلت، علمت، رأیت، وجدت، زعمت. (برهان).

هفت فلک.

[هَ فَ لَ] (اِ مرکب)هفت چرخ. هفت طاق :
ز سیر هفت ستاره ز دور هفت فلک
نظیر تو نتوان یافتن به هفت اقلیم.سوزنی.
ای شش جهت از تو خیره مانده
بر هفت فلک جنیبه رانده.نظامی.
ای هفت فلک فکندهء تو
ای هرکه به جز تو، بندهء تو.نظامی.
میبرد به شرط سوگواری
بر هفت فلک خروش و زاری.نظامی.
هفت فلک با گهرت حقه ای
هشت بهشت از علمت شقه ای.نظامی.
یارهء او ساعد جان را نگار
ساعدش از هفت فلک یاره دار.نظامی.
رجوع به هفت آسمان شود.

هفتق.

[هَ تَ] (معرب، اِ) هفته. (منتهی الارب).

هفت قراء .

[هَ قُرْ را] (اِخ) هفت قرّا. عنوان هفت تن است که قرائت قرآن کریم از آنها نقل شده است و صاحب غیاث اللغات نام آنها را چنین می آورد: اول نافع، دوم ابوعمرو، سوم ابن عامر، چهارم عاصم، پنجم حمزه، ششم کسائی، هفتم عبدالله بن کثیر. (غیاث) :
پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تنزیل وحی از هفت قرا...خاقانی.
رجوع به هفت قراءت شود.

هفت قراءت.

[هَ قِ ءَ] (اِ مرکب) هفت شیوه در خواندن قرآن کریم است که صاحب غیاث اللغات آنها را چنین نقل کرده است: قراءت اول از نافع مدنی، قراءت دوم از عبدالله بن کثیر، سوم از ابوعمرو بصری، چهارم از ابن عامر شامی، پنجم از عاصم کوفی، ششم از حمزهء کوفی، هفتم علی کوفی ملقب به کسائی. (غیاث).

هفت قلعهء مینا.

[هَ قَ عَ / عِ یِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (برهان).

هفت قلم.

[هَ قَ لَ] (اِ مرکب) هفت نوع شیوهء کتابت خط فارسی است که نامهای آنها بدین قرار است: ثلث، محقق، توقیع، ریحان، رقاع، نسخ، و تعلیق. (از برهان). اقلام معروف قدیم شش قلم است که عبارتند از: ثلث، ریحان، نسخ، رقاع، تعلیق، و غبار. این شیوه ها در تاریخ خط فارسی به اقلام ستة معروف اند. || نیز کنایت از آرایش کامل است و قسمتهای آرایش، چنانکه گویند: خود را به هفت قلم آرایش کرده بود؛ یعنی آرایش او نقص نداشت. رجوع به هرهفت شود.

هفتک.

[هَ تَ] (اِ) فارسیان یک ربع کلام الله را خوانند. (برهان).

هفت کار.

[هَ] (ص مرکب) چیزی که در آن هفت رنگ بافته باشند. (انجمن آرا) (برهان) :
باز فراش چمن یعنی نسیم نوبهار
بر چمن گسترد فرشی از پرند هفت کار.
ابن یمین.

هفت کحلی.

[هَ کُ] (اِ مرکب) به معنی اول هفت گاه است که هفت آسمان باشد. (برهان).

هفتکده.

[هَ کَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش زرین آباد شهرستان ایلام دارای 160 تن سکنه. آب آن از رودخانهء میمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت کرده.

[هَ کَ دَ / دِ] (ن مف مرکب)آرایش کرده. آراسته. دارای آرایش کامل. هرهفت کرده :
سحرگه این عروس هفت کرده
برون آمد به ناز از پشت پرده.نظامی.
رجوع به هرهفت کرده شود.

هفت کره.

[هَ کُ رَ / رِ] (اِ مرکب)هفت آسمان را گویند. (برهان).

هفت کشخور.

[هَ کِ وَ] (اِ مرکب)هفت کشور : بقا باد پادشاه دادگر و خسرو هفت کشخور را. (سندبادنامه). رجوع به هفت کشور شود.

هفت کشور.

[هَ کِشْ وَ] (اِ مرکب)هفت اقلیم. هفت قسمت بزرگ جهان قدیم :
زمین هفت کشور به شاهی تو راست
سپاهی و گاهی و راهی تو راست.فردوسی.
به هر هفت کشور همی بنگرید
که آید نشانی ز بیژن پدید.فردوسی.
پس آن جام بر کف نهاد و بدید
در او هفت کشور همی بنگرید.فردوسی.
همیشه شاد و خندان باد و دلشاد
ملک محمود شاه هفت کشور.فرخی.
مهتران هفت کشور کهتران صاحبند
هر کسی کاو کهتر صاحب بود مهتر شود.
فرخی.
گرفت از ماه فروردین جهان فر
چو فردوس برین شد هفت کشور.عنصری.
ز بانگ بوق و هول کوس هزمان
درافتد زلزله در هفت کشور.عنصری.
خرد را اتفاق آن است با توفیق یزدانی
که فرمان میدهند او را بر این هر هفت کشورها.
منوچهری.
بنا چون بی خداوندی نباشد
نباشد بی خدایی هفت کشور.ناصرخسرو.
بدین هر چهار ای شه هفت کشور
نیاید کس از هفت و چار تو افزون.سوزنی.
زآن سعادت که در سرت دانند
مقبل هفت کشورت خوانند.نظامی.
وآن سراچه که هفت پیکر بود
بلکه ارتنگ هفت کشور بود.نظامی.
بدین راستی بود پیمان او
که شد هفت کشور به فرمان او.نظامی.
هفت کشور نمی کنند امروز
بی مقالات سعدی انجمنی.سعدی.
شیراز و آب رکنی و آن باد خوش نسیم
عیبش مکن که خال رخ هفت کشور است.
حافظ.
رجوع به هفت اقلیم شود.

هفت کول.

[هَ] (اِ مرکب) درختچه ای است که در جنگلهای شمالی ایران تا ارتفاع 2600 گزی دیده میشود. (یادداشت مؤلف). فحرا. زین دار. گرمه شو. پلدخور. (یادداشت مؤلف).

هفت کوه.

[هَ] (اِ مرکب) محمد داراشکوه در مجمع البحرین پس از ذکر هفت زمین که هندوان آنها را سپت دیپ نامند، آرد: «... و هفت کوه را که اهل هند آنها را سپت کلاچل(1)گویند بر گرد هر زمینی کوهی را محیط میدانند، و نام کوهها این است: سمیرو، سموپت، همکوت، همون، مکده، پارجاتر، کیلاس». هفت کوه مشهور نزد مسلمانان از این قرار است: قاف که کوهی است اساطیری، کوه دماوند، کوه سراندیب، کوه گلستان در نواحی طوس، کوه ورن در بلاد مغرب، کوه لزگیان یا جبال قبق (قفقاز)، و کوه چین که از حدود چین برآید و به جانب مغرب تا حدود فرغانه و کیش و بلخ و غور و غزنین و کابل پیوندد. (رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» از معین ص34). ... در کتاب معجم البلدان مسطور است که کوه قاف به گرد عالم برآمده است. بلندی او قریب فلک رسیده و جرمش از زمرد است و کبودی هوا از عکس لون اوست. دوم کوه دماوند و بلندیش مقدار صد جریب است. سوم کوه سراندیب و نقش قدم آدم علیه السلام در آن کوه و از انگشت پا تا پاشنه هفتاد گز شمرده اند. و در عجایب المخلوقات آورده که بر آن نقش قدم هر روز باران می بارد. چهارم کوه گلستان که در نواحی طوس واقع است و طول این بسیار نوشته اند. پنجم کوه ورن و آن کوهی بلند است از بلاد مغرب، تخمیناً هزار فرسنگ. ششم کوه لزگیان که آن را جبل قبق نیز گویند و این کوه کشیده شده است از ساحل بحر خزر نزدیک دربند به جانب جنوب و این کوه وسعت عظیم دارد. هفتم کوه چین، این کوه از حدود چین برمی آید و به جانب مغرب می کشد تا حدود فرغانه و کیش و سمرقند و متصل میشود به غرجستان و بدخشان و می پیوندد به کوه بلخ و غور و غزنین و به سرزمین کابل و افغانستان درآید و از نواحی پنجاب و کشمیر بگذرد و شاخی از آن تا حدود بسطام و دامغان رسد به کوه قارن پیوندد و متصل شود به جبال مورنگ... و این کوه عظیم ترین کوههاست بعد از کوه قاف و دربند آن را کوه سوالک خوانند. و سوای اینها دو کوه دیگر نوشته اند یکی جبل الثور، دوم جبل القمر. (غیاث از مرآة الخیال). || در شاهنامهء فردوسی هفت کوه به صورت اسم محل خاصی به کار رفته است و ظاهراً مکانی در حدود جبال البرز موردنظر است :
تو اکنون ره خانهء دیو گیر
برنج اندرآور تن و تیغ و تیر...
گذر کرد باید اَبَر هفت کوه
ز دیوان به هر جا گروهاگروه.فردوسی.
... چو رخش اندرآمد بدان هفت کوه
بدان نرّه دیوان گروهاگروه...فردوسی.
(1) - Sapat Kulachal (Sapta Kulacala).

هفتگانه.

[هَ نَ / نِ] (ص نسبی) هفت تایی. هرچیز که تعداد آن هفت باشد :
این هفتگانه شمع بر این منظر ای پسر
از کردگار ما به سوی ما پیمبرند.
ناصرخسرو.
سلطان در یک روزی آن قلاع هفتگانه بستد و غارت کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
سگ به دریای هفتگانه مشوی
که چو شستی پلیدتر باشد.سعدی.

هفتگانی.

[هَ] (ص نسبی) هفت تا هفت تا. آنچه هفت هفت تکرار شود : اگر دورهای هفتگانی هفت تمام بودی واجب کردی که روز بحران روز چهل ودوم و هشتادوچهارم بودی نه چهلم و هشتادم. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

هفت گاه.

[هَ] (اِ مرکب) هفت فلک. (انجمن آرا) (برهان) :
یکدلهء شش جهت و هفتگاه
نقطهء نه دایره بهرامشاه.نظامی.
|| هفت کشور. (برهان). مثال معنی اول برای این معنی هم مناسب مینماید.

هفت گرد.

[هَ گِ] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (یادداشت مؤلف) :
ز پرورده سیر آید این هفت گرد
شود بی گنه کشته چون یزدگرد.فردوسی.
به فرمان شاه جهان یزدگرد
که سالار بُد اندر این هفت گرد.فردوسی.
به ژرفی نگه کن که با یزدگرد
چه کرد این برافراخته هفت گرد.فردوسی.

هفت گردون.

[هَ گَ] (اِ مرکب)هفت آسمان. هفت چرخ. هفت فلک. هفت کحلی :
جلالش برنگیرد هفت گردون
سپاهش برنتابد هفت کشور.عنصری.
بر سرش ناگهان شبیخون برد
گرد بالای هفت گردون برد.نظامی.
ما که جزوی ز هفت گردونیم
با تو بیرون ز هفت بیرونیم.نظامی.
چون بنالد زار بی شکر و گله
افتد اندر هفت گردون غلغله.مولوی.

هفت گره.

[هَ گِ رِهْ] (اِ مرکب) کنایت از هفت آسمان. (برهان) :
گر هفت گره به چرخ دادی
هفتاد گره بدو گشادی.نظامی.
|| کنایت از هفت زمین یا هفت کشور. (برهان) :
زین دو سه چنبر که بر افلاک زد
هفت گره بر کمر خاک زد.نظامی.

هفتگل.

[هَ گِ] (اِخ) نام یکی از بخشهای شهرستان اهواز است که میان بخش های رامهرمز و باغ ملک قرار گرفته است. چاههای نفت این منطقه قابل ملاحظه است و دومین منطقهء نفت خیز ایران به شمار میرود. از 24 چاه نفت این منطقه سالیانه بالغ بر ده میلیون تن نفت استخراج می شود. شامل سه دهستان نفت سفید، مکاوند و حومه است که روی هم 22 قریه و قریب یازده هزار سکنه دارد. مرکز بخش، شهر کوچک هفتگل است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفتگل.

[هَ گِ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش هفتگل از شهرستان اهواز که تا اهواز 90 هزار گز فاصله دارد. هوای آن گرم است و آب آن به وسیلهء لوله از رودخانهء زرد تأمین می شود. ساکنان از طایفهء بختیاری و قشقائی هستند و بیشتر در استخدام شرکت نفت اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هفت گنبد.

[هَ گُمْ بَ] (اِ مرکب) هفت کره است که هفت آسمان باشد. (برهان) :
خبر یافتند از ره کین و مهر
که در هفت گنبد چه دارد سپهر؟نظامی.
زین قصه هفت گنبد افلاک پرصداست
کوته نظر ببین که سخن مختصر گرفت.
حافظ.
|| (اِخ) هفت گنبد بهرام گور را هم میگویند و به هفت منظر شهرت دارد. (برهان).

هفت گنج.

[هَ گَ] (اِ مرکب) نام نوایی از موسیقی. (یادداشت مؤلف) :
گه نوای هفت گنج و گه نوای گنج گاو
گه نوای دیف رخش و گه نوای ارجنه.
منوچهری.
|| (اِخ) هفت گنج خسرو پرویز: دیبهء خسروی سوخته، بادآورد، افراسیاب، شادور، بزرگ خضرا، عروس. (یادداشت مؤلف).

هفت گنجینه.

[هَ گَ جی نَ / نِ] (اِ مرکب)طلا و نقره و قلعی و سرب و آهن و مس و برنج. (برهان). رجوع به هفت گوهر شود. || ظاهراً پادشاهان ایران هفت گنجینه داشته اند. (آنندراج). خان آرزو در شرح اسکندرنامه نوشته که ظاهراً رسم سلاطین ایران بوده که هفت جا خزانه میداشتند، و یا هفت گنجینه هفت گونه بخشش شاهان باشد، و آن هفت این است: اول نقود، دوم جواهر، سوم البسه، چهارم حیوانات، پنجم اطعمه، ششم اراضی، هفتم باغات. (غیاث) :
درِ هفت گنجینه را باز کرد
به رسم کیان خلعتی ساز کرد.نظامی.

هفت گوهر.

[هَ گَ / گُو هَ] (اِ مرکب)اجساد سبعه، هفت فلز. زر و سیم و قلع و مس و آهن و سرب و خارصینی. (از یادداشت مؤلف). رجوع به هفت گوهران و اَجساد شود.

هفت گوهران.

[هَ گَ / گُو هَ] (اِ مرکب)هفت گوهر. هفت فلز :
این هفت گوهران گدازان را
سقراط بازبست به هفت اختر.ناصرخسرو.
رجوع به هفت فلز و هفت گوهر و اَجساد شود.

هفتگی.

[هَ تَ / تِ] (ص نسبی) هفته ای یکبار. هر هفته یک مرتبه: برنامهء هفتگی، مجلهء هفتگی، مجلس هفتگی. || (اِ) وجه مختصری که هر شب جمعه پدران کودکان به مکتب دارهای قدیم میدادند. (از یادداشتهای مؤلف).

هفت گیسودار.

[هَ] (اِخ) بنابر مشهور از جملهء چهل وهشت صورت فلکی قدیم هفت صورت را «هفت گیسودار» نامیده اند: عواء، ذات الکرسی، حامل رأس الغول، مسک الاعنه، مرأة المسلسلة، جبار (که آن را جوزا نیز گویند) و سنبله. (از رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» تألیف معین ص30). کنایه از هفت بنده است، و هفت ستاره را نیز گویند که سبعهء سیاره باشد. || هفت آسمان را هم گفته اند. (برهان).

هفت لای.

[هَ] (اِ مرکب) هفت پردهء چشم، چه لفظ لا به فارسی به معنی تو است. (غیاث). رجوع به هفت حجلهء نور شود.

هفت لنگ.

[هَ لَ] (اِخ) از طوایف ایل بختیاری است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص73).

هفت لو.

[هَ] (اِ مرکب) ورق بازی که دارای هفت خال باشد. (یادداشت مؤلف). در هر دست ورق چهار هفت لو وجود دارد.

هفت لوح.

[هَ لَ / لُو] (اِ مرکب)هفت زمین. هفت طبقهء خاک :
نقش این هفت لوح چارسرشت
زابتدا جز یکی قلم ننبشت.نظامی.

هفتم.

[هَ تُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی) آنکه پیش از هشتم و پس از ششم قرار میگیرد. ردیف هفت از هر چیز متعدد و قابل شمارش: روز هفتم، نفر هفتم، خانهء هفتم، کلاس هفتم.

هفت مادر.

[هَ دَ] (اِ مرکب) امهات سبعه. (یادداشت مؤلف). ظاهراً هفت طبقهء زمین است.

هفت مجمره.

[هَ مَ مَ رَ / رِ] (اِ مرکب)کنایه از هفت آسمان باشد (برهان)، که هر کدام محل یکی از کواکب سبعه است.

هفت محراب فلک.

[هَ مِ بِ فَ لَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سبعهء سیاره است که هفت کوکب باشد. (برهان).

هفت محیط.

[هَ مُ] (اِ مرکب) کنایه از هفت فلک است. || هفت دریا را نیز گویند. (برهان) :
امر تو نطفه افکند بهر سه نوع تا کند
هفت محیط دایگی چاربسیط مادری.
خاقانی.
رجوع به هفت دریا شود.

هفت مدبر.

[هَ مُ دَبْ بِ] (اِ مرکب) سبعهء سیاره است که آنها را در زندگی آدمی مؤثر میدانسته اند :
ای هفت مدبر که در این پرده سرایید
تا چند چو افتید دگرباره برآیید؟
ناصرخسرو.

هفت مرد.

[هَ مَ] (اِخ) کنایه از اصحاب کهف است. (برهان). || (اِ مرکب) نیز به معنی آباء علوی یا سبعهء سیاره است :
ارچه نیارد برون به ز سنائی دگر
گردش این هفت مرد جنبش این چارزن.
سنائی.
رجوع به هفت مردان شود.

هفت مردان.

[هَ مَ] (اِخ) به معنی هفت مرد است که کنایه از اصحاب کهف باشد. (برهان). || نیز کنایه از اخیار باشد و گویند سیصدوپنجاه وشش اند در شش مرتبه. سیصد از ایشان در یک مرتبه باشند و چهل در یک مرتبه و هفت در یک مرتبه و پنج در یک مرتبه و سه کس در یک مرتبه و بالاتر از اینها قطب است، قوام عالم به وجود اینهاست. (برهان) :
عشق برکرده به مکه آتشی کز شرق و غرب
کعبه را هرهفت کرده یْ هفت مردان دیده اند.
خاقانی.
نه نه آن جمع هفت مردانند
من که باشم که هشتمین باشم؟خاقانی.
پس از تحصیل دین از هفت مردان
پس از تنزیل وحی از هفت قرا...خاقانی.

هفت مرکب.

[هَ مَ کَ] (اِ مرکب) سبعهء سیاره :
از پشت چارلاشه فرودآمده چو عقل
بر هفت مرکبان فلک ره بریده ایم.خاقانی.

هفت مشعبد.

[هَ مُ شَ بِ] (اِ مرکب) کنایه از سبعهء سیاره است :
ز سیر هفت مشعبد اسیر ششدره ام
ز دست چارمخالف بنای هشت درم.سنائی.

هفت مشعله.

[هَ مَ عَ لَ / لِ] (اِ مرکب) کنایه از سبعهء سیاره است که هفت کوکب باشد. (برهان).

هفت مغز.

[هَ مَ] (اِ مرکب) نوعی حلوای خشک. مالکانه. (یادداشتهای مؤلف).

هفت ملت.

[هَ مِلْ لَ] (اِ مرکب) اصل هفتادودو ملت هفت ملت است و دیگر ملل منشعبات آن، و آن هفت اینها هستند: جبری، قدری، مشبه، منزه، سنی، شیعی، خارجی. (از آنندراج) :
یتیمی که ناکرده قرآن درست
کتب خانهء هفت ملت بشست.سعدی.
کتاب هفت ملت گر بخواند آدمی عامی است
مرا سی پارهء دل بس که نیکوفال می باشد.
نظیری.
رجوع به هفتادودوملت شود.

هفت مندل.

[هَ مَ دَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (برهان) :
فلک بر تو زآن هفت مندل کشید
که بیرون ز مندل نشاید دوید.نظامی.

هفت منزل.

[هَ مَ زِ] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است. (برهان). || نیز هفت وادی را گویند که فریدالدین عطار در منطق الطیر بیان کرده است... (از آنندراج). رجوع به هفت وادی و هفت شهر عشق شود.

هفت موج.

[هَ مَ / مُو] (ص مرکب)هفت طبق. که دارای هفت مرتبه باشد یا مراتب آن چون امواج بر یکدیگر لغزد :
گردون که محیط هفت موج است
چندان که همی رود در اوج است.نظامی.

هفت مهد.

[هَ مَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت طبقهء زمین است :
ای یار قدیم عهد چونی
وی مهدی هفت مهد چونی؟نظامی.

هفت مهرهء زرین.

[هَ مُ رَ / رِ یِ زَرْ ری](ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی هفت مشعله باشد که کنایه از هفت کوکب است. (برهان).

هفتمی.

[هَ تُ] (ص نسبی، اِ) رجوع به هفتمین شود.

هفت میدان.

[هَ مَ / مِ] (اِ مرکب) کنایه از هفت آسمان است :
کمندش در شتاب آهنگ بیشی
فلک را هفت میدان داده پیشی.نظامی.
به یک صفرا که بر خورشید رانده
فلک را هفت میدان بازمانده.نظامی.

هفتمین.

[هَ تُ] (ص نسبی، اِ) هفتم :
به مدح تو سخن من به هفتمین گردون
رسید بی رسن از چاه هفتصدبازی.سوزنی.

هفت میوه.

[هَ می وَ / وِ] (اِ مرکب) کشمش طائفی، انجیر خشک، قیسی خشک، شفتالوی خشک، خرمای خشک و آلوی بخارا. (برهان).

هفت ناطق.

[هَ طِ] (اِ مرکب) رجوع به هفت نبی شود.

هفت نان.

[هَ] (اِ مرکب) هفت زمین یا هفت اقلیم :
خون پدر دید در این هفت خوان
آب مریز از پی این هفت نان.نظامی.

هفت نبی.

[هَ نَ بی ی / بی] (اِخ) در عالم سفلی هفت نبی یا هفت ناطق ظهور کرده اند: آدم، نخستین ناطق است ولی ظاهراً نخستین بشر نیست. سپس نوح، ابراهیم، موسی، عیسی، محمد و محمدالقام به ترتیب مبعوث شده اند. محمدالقام پسر اسماعیل است که فرقه ای از سبعیه او را امام و قائم الزمان میدانند. بین هر دو تن ناطق یا نبی هفت صامت واسطه اند که اولین هر یک از این دسته ها ارجمندتر و به منزلهء معاون ناطق به شمار است و این عده را فاتق یا اساس نامند. فاتقان عبارتند از: شیث، سام، اسماعیل (پسر ابراهیم)، هارون، بطرس (طوری)، علی و به جای هفتمین یکی از مؤسسان فرقهء سبعیهء را نام برند مانند عبدالله بن میمون. (از رسالهء «شمارهء هفت و هفت پیکر نظامی» تألیف محمد معین ص10).

هفتنجان.

[هَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش اردکان شهرستان شیراز دارای 103 تن سکنه. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هفت نژاد فلک.

[هَ نِ دِ فَ لَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) به معنی هفت مشعله است که کنایه از سبعهء سیاره باشد یعنی هفت کوکب. (برهان).

هفت نطع.

[هَ نَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت طبقهء زمین و هفت اقلیم باشد. (برهان).

هفت نقطه.

[هَ نُ طَ / طِ] (اِ مرکب) هفت کوکب است که سبعهء سیاره باشد. (برهان) :
همواره بر آن خطّ هفت نقطه
گردان و پس یکدگر دوان است.
ناصرخسرو.
|| زیور و آرایش را نیز گویند. (برهان).

هفت نوبتی چرخ.

[هَ نَ / نُو بَ یِ چَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) کنایه از سبعهء سیاره باشد. (برهان).

هفت نه.

[هَ نُهْ] (اِ مرکب) آرایش و زیور و اسباب عروسی، و «نه ده» نیز گویند. (غیاث). || میتواند که مراد از تارهای ساز باشد، چه بر رباب و مثل آن نه و هفت تار می بندند. (غیاث از شرح قران السعدین).

هفت نیم خایه.

[هَ یَ / یِ] (اِ مرکب)کنایه از هفت آسمان است. (برهان).

هفتواد.

[هَفْتْ] (اِخ) شخصی بوده که هفت پسر داشته، چه واد به معنی پسر هم هست. (برهان). نام مردی از کچاران. (لغات شاهنامه) :
بدین شهر بی چیز خرم نهاد
یکی مرد بُد نام او هفتواد
بر این گونه بر نام وآوازه رفت
ازیرا که او را پسر بود هفت.فردوسی.

هفت وادی.

[هَ] (اِ مرکب) (اصطلاح عرفان) شیخ عطار در منطق الطیر هفت وادی سلوک را چنین نام می برد: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فنا. اما این منازل را عرفای دیگر به شیوهء دیگری تقسیم کرده اند و نامگذاری منازل نیز در آثار مختلف صوفیان فرق دارد، مث ابونصر سراج در کتاب اللمع ده مرتبه برای سلوک قائل شده است.

هفت والای خضرا.

[هَ یِ خَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) به معنی هفت نیم خایه است که کنایه از هفت آسمان باشد. (برهان).

هفتوان.

[هَفْتْ] (اِخ) دهی است از بخش شاهپور شهرستان خوی دارای 420 تن سکنه. آب آن از رود زولا و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفتوان.

[هَفْتْ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان لار دارای 129 تن سکنه. آب آن از قنات و چاه و محصول عمده اش غله، خرما و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هفت وانه.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد دارای 95 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفت و چهار.

[هَ تُ چَ] (اِ مرکب) کنایه از هفت ستاره و چهارطبع. (از مؤید الفضلاء). کنایه از هفت سپهر و چهارعنصر. (انجمن آرا).

هفتورنگ.

[هَ تَ / تُو رَ] (اِ مرکب)هفت اورنگ. رجوع به هفت اورنگ شود.

هفت و شش.

[هَ تُ شَ / شِ] (اِ مرکب)هفت کوکب یعنی قمر و عطارد و زهره و شمس و مریخ و مشتری و زحل، و شش جهت یعنی تحت و فوق و یمین و یسار و پس و پیش. (برهان).

هفت وصلهء لوطیگری.

[هَ وَ لَ / لِ یِ گَ] (اِ مرکب) هفت چیز است که لوطیان دارند، و آن پاناوه و کارد و پیاله و اشیائی از این قبیل است که لوطی در سفر نیازهای ابتدائی زندگی را بدان رفع کند.

هفت وضیعه.

[هَ وَ عَ / عِ] (اِ مرکب) هفت بار مال را به قم وضع کرده اند و آن را به اصطلاح اهل دیوان هفت وضیعه میگویند و هفت طسوق. (تاریخ قم ص112). رجوع به هفت طسوق شود.

هفت و نه.

[هَ تُ نُهْ] (اِ مرکب) هفت نه. مراد هفت قلم آرایش زنان است :
هفت ونه این صنم عشوه باز
طفل فریب آمد و برنانواز.امیرخسرو.

هفت و هشت.

[هَ تُ هَ] (اِ مرکب) کنایه از گفتار خصومت آمیز و وحشت انگیز. || آواز و فریاد سگ را نیز گویند. (برهان).

هفته.

[هَ تَ / تِ] (اِ) واحدی از زمان که برابر با هفت شبانروز و یا 168 ساعت است. در ایران روز شنبه را آغاز و جمعه را پایان هفته میدانند :
به یک هفته آن لشکر جنگجوی
به روی اندر آورده بودند روی.فردوسی.
به درگه یکی بزمگه ساختند
یکی هفته با رود و می باختند.فردوسی.
پراندیشه شد زآن سخن شهریار
بدان هفته کس را ندادند بار.فردوسی.
ببودند یک هفته با رود و می
بزرگان به ایوان کاوس کی.فردوسی.
بود یک هفته به نزدیکی بیگانه و خویش
زآرزوی بچهء رز دل او خسته و ریش.
منوچهری.
هفته ای دو گذشت، بوالمظفر خواست که برنشیند. (تاریخ بیهقی). تا یک هفته مقام کردند. (تاریخ بیهقی). اگر به جانب وی قصد باشد در هفته برافتد. (تاریخ بیهقی).
امروز دو هفته ست که روی تو ندیدم
وآن ماه دوهفت از خم موی تو ندیدم.
خاقانی.
تا دهی انصاف خلق، روزی در هفته ای
هفتهء دارالسلام روز سلام تو باد.خاقانی.
هر هفته ز تیغ تو عطیت
هفت اقلیم است سروران را.خاقانی.
غنیمت دان و می خور در گلستان
که گل تا هفتهء دیگر نباشد.حافظ.
- دوهفته؛ چهارده روزه. بیشتر به صورت صفت برای ماه و به کنایه برای چهرهء زیبایان به کار رود :
روی هر یک چون دوهفته گرد ماه
جامه شان غفه، سمورینْشان کلاه.رودکی.
مه دوهفته اسیرش گرفت و بند نهاد
دو هفته رفت که از وی خبر نیامد بیش.
سعدی.
آن ماه دوهفته در نقاب است
یا حوری دست در خضاب است.سعدی.
دو هفته می گذرد کآن مه دوهفته ندیدم
به جان رسیدم از آن تا به خدمتش برسیدم.
سعدی.
- هفته به هفته؛ هر هفته یک بار :
قفلی به در باغ شما بر بنهادم
درهای شما هفته به هفته نگشادم.منوچهری.
|| نیز هفته به معنی کسی است که از بسیاریِ راه رفتن مانده شود. (غیاث از سروری).

هفته.

[هَ تِ] (اِخ) دهی است از بخش سربند شهرستان اراک دارای 1668 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، بنشن، انگور و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هفته.

[هَ تَ] (اِخ) نام قلعه ای محکم بوده است از بناهای شاپور ذوالاکتاف که محبس اعراب بوده و کسی را خاصه از عرب در آن راه نمیدادند. گویند آثار سور آن تا ششصد سال پیش دیده میشده است. (انجمن آرا).

هفته بازار.

[هَ تَ / تِ] (اِ مرکب) بازارهای موقت که هفته ای یک بار ترتیب دهند، مثل شنبه بازار، جمعه بازار، دوشنبه بازار. (از یادداشتهای مؤلف).

هفته بیجار.

[هَ تَ / تِ] (اِ مرکب) نوعی ترشی از سبزیهای گوناگون خردکرده. (یادداشتهای مؤلف).

هفته خانک.

[هَ تِ نَ] (اِخ) دهی است از بخش فرمهین شهرستان اراک دارای 164 تن سکنه. آب آن از قنات و چشمه و محصول عمده اش غله، بنشن و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هفت هزار.

[هَ هَ / هِ] (اِ مرکب) از خلقت آدم تا ظهور حضرت خاتم الانبیاء را در اخبار اسلامی هفت هزار سال نوشته اند. (از حواشی وحید دستگردی بر هفت پیکر نظامی ص33) :
چون که پختم به دور هفت هزار
دیگ پختی چنین به هفت افزار...
نظامی (هفت پیکر ص33).

هفت هزاری.

[هَ هَ / هِ] (اِ مرکب) منصبی است معروف. (آنندراج). در تذکرهء صبح گلشن هفت هزاری و پنج هزاری (ص 611 سطر 7 به بعد)، به عنوان منصب آمده است ولی توضیحی دربارهء این منصب نیست و از فحوای عبارت برمی آید که منصب نظامی و ظاهراً فرماندهی هفت هزار سپاهی بوده است.

هفت هشت.

[هَ هَ] (اِ مرکب) کنایه از گفتار خصومت آمیز. (غیاث). رجوع به هفت وهشت شود. || (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) عدد تقریبی است :
گفتم ز هفت دایره این هفت هشت میل
گفتا ز هفت سایره این هفت هشت اثر؟
ناصرخسرو.

هفت هفت.

[هَ هَ / هُ هُ] (اِ صوت) صدای جرعه جرعه نوشیدن آب، دم به دم نوشیدن. (یادداشت مؤلف): ذلج؛ هفت هفت نوشیدن آب را. (منتهی الارب).

هفته گرفتن.

[هَ تَ / تِ گِ رِ تَ] (مص مرکب) ترتیب دادن مراسمی به مناسبت هفتمین شب درگذشت کسی. (از یادداشتهای مؤلف).

هفت هندو.

[هَ هِ] (اِ مرکب) کنایه از کواکب سیار است. هفت ستاره. هفت سیاره :
چنین گفت: ایمن مباشید کس
از این هفت هندوی کحلی جرس.نظامی.

هفت هیکل.

[هَ هَ / هِ کَ] (اِ مرکب)هفت آسمان. (برهان) :
به این هفت هیکل که دارد سپهر
سرم هم فروناید از راه مهر.نظامی.
|| هفت زمین. || تعویذها و بازوبندها را نیز گویند. (برهان). || هفت دعاست که در هر روز هفته یک دعا از او خوانند که موجب امن و سلامت باشد. (غیاث).

هفتیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش رزن شهرستان همدان که 98 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هفت یک.

[هَ یَ / یِ] (اِ مرکب) یکی از هفت بخش چیزی. سبع. (یادداشت مؤلف).

هفت یکی.

[هَ یِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرضا. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفدان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان اصفهان که 391 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه و محصول عمده اش غله، پنبه و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفدانه.

[هَ نَ / نِ] (اِ مرکب) رجوع به هفت دانه شود.

هفدران.

[هَ دَ] (اِخ) دهی است از بخش ورزقان شهرستان اهر که 487 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و هنر دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هفده.

[هِ دَهْ] (عدد، ص، اِ) هفت به علاوهء ده. هفتده. سبعة عشر. (یادداشتهای مؤلف).

هفده باز.

[هِ دَهْ] (ص مرکب) هفده برابر گشادگی دو دست. به طول یا به عمق هفده باز. (یادداشت مؤلف) :
یوسفی کاو به هفده قلب ارزید
باز با چاه هفده باز فرست.خاقانی.

هفده خصل.

[هِ دَهْ خَ] (اِ مرکب) هفده داو نرد است که هفدهم دستخون بود. (یادداشت مؤلف) :
هفده سلطان درآمدند ز راه
هفده خصل تمام برده ز ماه.نظامی.

هفدهم.

[هِ دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)عدد پس از شانزدهم و پیش از هژدهم. شمارهء هفده از چیزی.

هفده مرد.

[هِ دَهْ مَ] (اِخ) عشرهء مبشره و اصحاب کهف. (یادداشت مؤلف).

هفسومور.

[] (اِ) اسم سریانی افتیمون است. (مخزن الادویه).

هفشوبه.

[هَ بَ] (اِخ) نام یکی از دهات قهاب بوده است. (از نزهة القلوب حمدالله مستوفی چ لیدن ص50).

هفشه جان.

[هَ شَ] (اِخ) قریهء بزرگی در چهارمحال بختیاری، و اهل محل آن را هوراشگون و هوشگان گویند. (یادداشت مؤلف). دهی است از بخش حومهء شهرستان شهرکرد که 6902 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هفصد.

[هَ صَ] (عدد مرکب، ص مرکب، اِ مرکب) هفتصد. هفت برابر صد :
ز بعد او زکریّا بماند هفصد سال
بریده گشت به دو نیمه در میان شجر.
ناصرخسرو.
چو عمر خویش به سر برد هفصدوسی سال
سپرد عمر به سربرده را به دست پسر.
ناصرخسرو.
رجوع به هفتصد شود.

هفق.

[هَ] (ع مص) بر آنجا که سر به گردن پیوندد، زدن. (تاج المصادر بیهقی).

هفو.

[هَفْوْ] (ع مص) شتافتن. || بر باد پریدن پشم و مانند آن. (منتهی الارب). صوف و جز آن به هوا درشدن. (تاج المصادر بیهقی). || رفتن دل در پی چیزی و خشنود شدن از آن. (منتهی الارب). || گرسنه شدن. (تاج المصادر بیهقی). || (ص) مرد سبک. || (اِمص) گرسنگی. (منتهی الارب).

هفو.

[هُ فُوو] (ع مص) بر باد پریدن پشم و مانند آن. (منتهی الارب) (از تاج المصادر). || بردن و جنبانیدن باد پشم و پنبه را. (منتهی الارب).

هفوات.

[هَ فَ] (ع اِ) جِ هفوة. لغزشها. (یادداشت مؤلف) : از جانب سلطان بر آن هفوات اغضا میرفت. (ترجمهء تاریخ یمینی). ... و اغضا بر هفوات و بادرات آن قوم مبذول داشت. (جهانگشای جوینی). از هفوات ایشان تجاوز و اغماض رفت. (جهانگشای جوینی).

هفوان.

[هَ فَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب).

هفوت.

[هَفْ وَ] (ع اِمص) لغزش و خطا کردن. (غیاث) : از سر هفوت و عثرت ما برخیزد. (ترجمهء تاریخ یمینی). || مجازاً، بیهوده گویی. (غیاث از منتخب و صراح). رجوع به هفوة شود.

هفوش.

[هَفْ وَ] (اِ) نوعی از طعام و خوردنی باشد، و آن چنان است که برنج نم کرده را میکوبند و بر پارچه ای می بندند و در ظرفی که ته آن سوراخ داشته باشد می آویزند و سر آن ظرف را محکم میسازند و بر بالای دیگی که آب داشته باشد میگذارند و فاصلهء ظرف و دیگ را محکم می سازند و زیر دیگ را روشن می کنند تا آن برنج کوفته در بخار آب پخته شود. (برهان).

هفوة.

[هَفْ وَ] (ع اِ) لغزش. (منتهی الارب). السقطة و الزلة. ج، هفوات. گویند: الانسان کثیرالهفوات. (اقرب الموارد). || (مص) شتافتن. || شکوخیدن. || بال زدن مرغ و پریدن و جنبیدن وی. || گرسنه شدن. (منتهی الارب).

هفة.

[هَفْ فَ] (ع اِ) یکی از هف. (منتهی الارب). رجوع به هَفّ شود.

هفهاف.

[هَ] (ع ص) بال مرغ سبک در پریدن. (منتهی الارب). بال تنک و شفاف. (از اقرب الموارد). || پیراهن تنک شفاف. || لاغر. (از منتهی الارب). || باریک شکم. || تشنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هفه رفه.

[هَ فَ / فِ رَ فَ / فِ] (اِ مرکب)هرهفت. (برهان). رجوع به هرهفت و هرهفت کرده شود. || به معنی زیب و زینت هم آمده است. (برهان).

هفهف.

[هَ هَ] (اِ صوت) بانگ سگ را گویند، و آن را عوعو نیز گویند. (از آنندراج). هافهاف. عفعف. عوعو. پارس. وغ وغ. واغ واغ. (یادداشت مؤلف).

هفهفة.

[هَ هَ فَ] (ع مص) باریک شکم و لاغرمیان و نازک تن گردیدن چندانکه به شاخ درخت ماند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هفیتة.

[هَ تَ] (ع اِ) گروه مردم سختی دیده و رنج کشیده یا قحط رسیده. (منتهی الارب).

هفیف.

[هَ] (ع مص) زود رفتن. (از تاج المصادر بیهقی). شتاب رفتن. || وزیدن باد که شنیده شود آواز وی. || درخشیدن. || سبک گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هق.

[هَق ق] (ع مص) مانده کردن کسی را در جماع. (منتهی الارب). || گریختن. (اقرب الموارد).

هق.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش اشنویهء شهرستان ارومیه که 453 تن سکنه دارد. آب آن از قادرچای و محصول عمده اش غله، حبوب و توتون و کاردستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هقاع.

[هُ] (ع اِمص) غفلت و فراموشی از اندوه یا بیماری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هقالس.

[هَ لِ] (ع اِ) جِ هقلس. (منتهی الارب). رجوع به هقلس شود.

هقب.

[هِقَ ب ب] (ع ص) فراخ گلو. || سطبر دراز از شترمرغ و جز آن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقب.

[هَ] (ع اِمص) فراخی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)

هقب.

[هِ قَ] (ع اِ صوت) برای راندن اسب به خصوص. (از اقرب الموارد). کلمه ای که بدان اسب را زجر کنند. (منتهی الارب).

هقبقب.

[هَ قَ قَ] (ع ص) درشت استوار و توانا. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هقرة.

[هُ رَ] (ع اِ) دردی است گوسپند را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هقز.

[هِ / هَ] (ع اِ) قهز، که نوعی از جامه باشد پشمی سرخ یا سپید و گاهی ابریشم در آن آمیزند. (از منتهی الارب). صورتی از کلمهء قهر (با راء مهمله) است. (اقرب الموارد).

هقط.

[هَ قَ] (ع مص) شتاب رفتن. (از منتهی الارب). || (اِمص) سرعت راه رفتن. (از اقرب الموارد).

هقط.

[هِ قِ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان اسب را زجر کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هقب شود.

هقع.

[هَ قَ] (ع مص) سخت گشن خواه گردیدن ناقه. (منتهی الارب).

هقع.

[هَ] (ع مص) داغ کردن چیزی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقع.

[هَ قِ] (ع ص) آزمند و حریص. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقعة.

[هَ عَ] (ع اِ) دایرهء پیش سینهء اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جای پاشنهء سوار. (منتهی الارب). || نکتهء سپید در پهلوی چپ اسب. (منتهی الارب). دایره ای در پهلوی بعضی از چهارپایان. (از اقرب الموارد). || (اِخ) منزلی است ماه را، و آن سه ستاره است در دوش جوزا نزدیک به یکدیگر همچو دیگپایه که با فجر طالع گردد و گرمی افزاید. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). کوکبی است در صورت جبار و یکی از منازل قمر است. (جهان دانش). منزل قمر، بعد از دبران و پیش از هنعه. (یادداشت مؤلف) :
ز هقعهء چو نیم خانهء کمان
بنات نعش از اول بنای او.منوچهری.
چون سه سنگ دیگپایه هقعه بر جوزا کنار
چون شرار دیگپایه پیش او خیل پرن.
منوچهری.
هقعه چو کواعب قصب پوش
با هنعه نشسته گوش درگوش.
نظامی.

هقعة.

[هَ قِ عَ] (ع ص) شتر ماده ای که خود را پیش گشن اندازد از غایت آز و خواهانی. (از منتهی الارب).

هقعة.

[هُ قَ عَ] (ع ص) مرد بسیار تکیه کننده و بر پهلو خسبنده میان قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقف.

[هَ قَ] (ع اِمص) کمیِ اشتها و خواهش طعام. (منتهی الارب). کمیِ میل به طعام. (از اقرب الموارد).

هقق.

[هُ قُ] (ع ص، اِ) بسیارگایندگان. (منتهی الارب).

هقل.

[هَ قِ] (ع ص) گرسنه. (منتهی الارب). مانند هقم. (از اقرب الموارد).

هقل.

[هِ] (ع ص) شترمرغ جوانه سال. || دراز و گول و نادان در کار. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هقلس.

[هَ قَلْ لَ] (ع ص) مرد زشت خوی. || (اِ) گرگ. || روباه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). ج، هقالس. (اقرب الموارد از قاموس). مؤلف اللسان آن را به کسر اول و سوم بدون تشدید ضبط کرده است. (از اقرب الموارد). رجوع به هقالس شود.

هقم.

[هَ قَ] (ع مص) سخت گرسنه گردیدن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقم.

[هِ قَم م] (ع ص) مرد بسیارخوار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) دریا. (از منتهی الارب). و در اللسان به معنی دریای فراخ عمیق است. (از اقرب الموارد).

هقم.

[هَ قِ] (ع ص) مرد سخت گرسنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقو.

[هَقْوْ] (ع مص) بیهوده گفتن. || هذیان دراییدن. || افسرده و تباه کردن دل کسی را. (منتهی الارب).

هقور.

[هَ قَوْ وَ] (ع ص) دراز گنده اندام گول. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هقوغ.

[هُ] (ع مص) سست شدن از گرسنگی یا از بیماری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هقهاق.

[هَ] (ع ص) چست و شتابی کننده در امور. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هق هق.

[هِ هِ] (اِ صوت) حکایت صوت کسی که گریه بسیار کرده باشد و صدایی شبیه سکسکه از او برآید. (از یادداشتهای مؤلف). شنوشه. اشنوشه. (یادداشت دیگر).

هقهقة.

[هَ هَ قَ] (ع مص) به رفتار سخت رفتن. || عطیهء اندک آوردن میان قوم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هک.

[هَک ک] (ع مص) به شمشیر زدن کسی را. || دریافتن کسی را بگنی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || افکنده شدن. (منتهی الارب). || تیز دادن. || پیخال انداختن مرغ و شترمرغ. || سائیدن چیزی را. || برآوردن شیر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). دوشیدن شیر. || چیره شدن بر کسی. (منتهی الارب). || لاغر کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || سخت گاییدن. || بسیار گاییدن. (منتهی الارب). || پیاپی نیزه زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرودریدن چاه. || سرگین انداختن شوات. (منتهی الارب). || (ص) مرد تباه خرد. ج، هککة، اهکاک. || باران سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هکات.

[هِ] (اِخ)(1) به اصطلاح یونانیان، ربة النوع شکار. (از تعلیقات نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).
(1) - Hecate.

هکاتم پلیس.

[هِ تِ پُ] (اِخ) شهر صددروازه. این نام را یونانیان به دامغان داده اند. (یادداشت مؤلف). رجوع به ایران باستان پیرنیا ص1621 و 1636 شود.

هکاته.

[هِ تِ] (اِخ)(1) از مورخان یونانی قرن ششم ق . م. است که از اهالی می لث بوده و آثار وی بر جای نمانده است. (از ایران باستان پیرنیا ص66).
(1) - Hecatee.

هکارس.

[هَ رِ] (ع اِ) غوکان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هکاری.

[هَکْ کا] (ص نسبی) منسوب به هکاریه که بلده و ناحیه ای است در بالای موصل. (سمعانی).

هکاع.

[هُ] (ع اِ) سرفه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خواب که بعدِ ماندگی آید، و خواهانی جماع از اینجاست. (منتهی الارب). خواب پس از تعب. (اقرب الموارد).

هکان.

[هَکْ کا] (اِخ) نام یکی از دهستانهای سه گانهء بخش کوهک شهرستان جهرم است که در باختر بخش در تنگ هکان واقع گردیده و هوای آن گرم و آب مشروب دهستان از باران است و در آب انبارها نگهداری میشود. یک چشمهء آب شیرین هم در چهارهزارگزی دهستان وجود دارد. محصول عمدهء بخش غله، خرما، برنج، لیمو و تنباکوی معروف هکان است که به مرغوبیت شهرت دارد. این دهستان از سه آبادی قلات و کناردان و دهکده تشکیل شده و جمعاً 1100 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هکب.

[هَ کَ / هَ] (ع مص) فسوس کردن. (منتهی الارب).

هکتار.

[هِ] (فرانسوی، اِ)(1) واحد سطح برابر با ده هزار متر مربع. (از یادداشتهای مؤلف). معمو واحد سنجش زمین به خصوص در مورد اراضی زراعتی است.
(1) - Hectare.

هکتور.

[هِ تُرْ] (اِخ) پسر فیلوناس سردار معروف اسکندر. (از ایران باستان پیرنیا ص1351 و 1663).

هکچه.

[هُ چَ / چِ] (اِ) جستن گلو را گویند، و به عربی فواق خوانند. (برهان). و به پارسی هکک نیز نامند، و این حالت از امتلاء و پُری معده روی دهد. (انجمن آرا). رجوع به فواق و سکسکه شود.

هکذا.

[ها کَ] (ع ق مرکب) همچنین. (آنندراج) (از غیاث).

هکذی.

[ها کَ] (از ع، ق مرکب) هکذا. رجوع به هکذا شود :
از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی
بوشکور بلخی و بوالفتح بُستی هکذی.
منوچهری.

هکر.

[هَ / هَ کَ] (ع مص) سخت شدن خواب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چرت و پینکی گرفتن کسی را. (از اقرب الموارد). || سخت شگفت داشتن. (از منتهی الارب).

هکر.

[هَ] (ع مص) شگفت داشتن. (منتهی الارب). سخت عجب داشتن. (از اقرب الموارد). || گرفتن پینکی کسی را. (منتهی الارب).

هکر.

[هَ کِ] (ع ص) غنوده. (منتهی الارب). || خواب آلوده. || نیک شگفت دارنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هکر.

[هَ کُ] (ع ص) غنوده. (منتهی الارب). || خواب آلوده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هکری.

[هُ] (اِ) دیمه را گویند، و آن زراعتی است که به آب باران حاصل شود. (برهان). بخس نیز گویند. (انجمن آرا).

هکع.

[هَ کَ] (ع مص) ناشکیبا گشتن. (منتهی الارب). جزع. || خوار شدن. (اقرب الموارد). || فروتنی نمودن. (منتهی الارب). خشوع. (از اقرب الموارد).

هکعة.

[هُ کَ عَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب). احمق. (اقرب الموارد).

هکعة.

[هَ کِ عَ] (ع ص) ناقهء فروهشته از شدت آزمندی گشن. (منتهی الارب).

هکف.

[هَ کَ] (ع مص) شتابی کردن در رفتن یا دویدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هکک.

[هُ کَ] (اِ) به معنی هکچه که جستن گلو باشد، و به عربی فواق خوانند. (برهان) :
زآب سنان به سینهء دشمن فرونشان
چون زامتلای خون دل او را هکک بود.
امیرخسرو.

هکک.

[هِ کَ] (اِ) چیزی را گویند مانند کجاوه. (برهان).

هککة.

[هَ کَ کَ] (ع ص، اِ) جِ هکّ. (منتهی الارب).

هکل.

[هُ کَ] (اِ) سماروغ را گویند، و آن رستنیی باشد که از جاهای نمناک و زیر خمهای آب و شراب و سرکه و مانند آن روید. گویند هرکه آن را در محل جنابت و ناپاکی خورد نسل وی منقطع گردد یعنی او را فرزند نشود، و آن را به عربی بنات الرعد خوانند. (آنندراج). فقع. (فهرست مخزن الادویه).

هکلس.

[هَ کَلْ لَ] (ع ص) درشت استوار. (منتهی الارب). || شدید. (اقرب الموارد).

هکم.

[هَ کِ] (ع ص) مرد بد. (منتهی الارب). کسی که به بدی خویش بر مردم تعرض کند. (اقرب الموارد). || بی باکانه در کار بی فایده درآینده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هکمه وار.

[هُ مَ / مِ] (اِ مرکب) قطعه زمینی که در آن سبزی کاری کنند. (یادداشت مؤلف).

هکوان.

[هَکْ] (اِخ) دهی است از بخش سروستان شهرستان شیراز که 140 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، برنج، حبوب و میوه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هکوبا.

[هِ] (اِخ) دختر سی سیه ئوس پادشاه تراکس و زن پریاموس بوده، از وی 19 فرزند آورد لکن فرزندان او تقریباً جملگی در محاصرهء ترژا به هلاکت رسیدند. بنابر افسانه های یونان هکوبا سرانجام به صورت سگی درآمده است. (از تعلیقات نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).

هکوع.

[هُ] (ع مص) آرمیدن زیر درخت و جای گرفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || فرودآمدن به قوم بعدِ شام. (منتهی الارب). فرودآمدن به قوم پس از فرارسیدن شامگاه. (از اقرب الموارد). || نگونسار افتادن بر زمین. (منتهی الارب). || رفتن. یقال: ماادری أین هکع؛ یعنی نمیدانم کجا رفت. (از منتهی الارب). || سرفیدن شتر. (منتهی الارب). این معنی در اقرب الموارد برای مصدر هکع و هکاع آمده است. || فروهشتن شب تاریکی خود را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || باز شکسته شدن استخوان بعدِ درستی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هکوک.

[هَ] (ع ص) مرد شوخ بی باک شتاب زده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هکوک.

[هَ کَوْ وَ] (ع ص) جای درشت سخت. || جای آسان نرم. || فربه. || مرد شوخ چشم بی باک شتاب زده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هکوی.

[هَکْ / هَ] (ص) سرگشته و متردد، در نسخهء سروری به فتح هاء و ضم کاف به معنی تردد آمده است. (انجمن آرا). سرگشته و حیران و پریشان. (برهان).

هکوی.

[هَکْ] (اِ) شراب. (انجمن آرا). شراب انگوری. (برهان). || تردد. (برهان) (سروری). || خربزهء نارسیده. (انجمن آرا).

هکه.

[هُکْ کَ / کِ] (اِ) مخفف هکچه. (انجمن آرا). به معنی هکک است که جَستن گلو و فواق باشد. (برهان). سکسکه. زغنگ. فواق. در زبان فرانسه به همین صورت(1)مأخوذ از فارسی است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به هکچه شود.
(1) - Hequet.

هکهاک.

[هَ] (ع ص) بسیار گاینده. (منتهی الارب).

هکهک.

[هُ هُ] (اِ صوت) آواز گریه که در گلو باشد. (انجمن آرا) :
صوفیا قرّابه از می هکهک گریه گشاد
گریهء خونین او در سجده گاه او ببین.
امیرخسرو.
رجوع به هق هق شود.

هکهکة.

[هَ هَ کَ] (ع مص) بسیار گاییدن. (منتهی الارب).

هکی.

[هَکْ کی] (اِخ) دهی است از بخش سلوانا از شهرستان ارومیه که 130 تن سکنه دارد. آب آن از کوهستان و محصول عمده اش غله و توتون و کاردستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هکیدن.

[هُ دَ] (مص) سکسکه کردن. هکه کردن. (یادداشتهای مؤلف). رجوع به هکه شود.

هکیک.

[هَ] (ع مص) سرگین انداختن شوات. || (ص) مخنث. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هگرز.

[هَ گَ / گِ] (ق) هرگز. هرگیز. هیچوقت. هیچگاه. ابدا. (یادداشتهای مؤلف) :
چنان نبینی تا دل نکرده کار هگرز
به چوب رام شود، یوغ را نهد گردن.
اورمزدی.
همتی دارد بررفته به جایی که هگرز
نیست ممکن که رسد طاقت مخلوق بر آن.
فرخی.
بزرگی و نیکی نیابد هگرز
کسی کاو به بد بود همداستان.فرخی.
بگذاراد و به روی تو میاراد هگرز
زلتی را که نکردی تو بدان استغفار.فرخی.
نیابد هگرز آن سه مهمان چهارم
نه این دو کبوتر بیابد سدیگر.ناصرخسرو.
من دست خویش در رسن دین حق زدم
از تو هگرز جُست نخواهم نشان و نام.
ناصرخسرو.
با آز هگرز دین نیامیزد
تو رانده ز دین به لشکر آزی.ناصرخسرو.
مرا نشانهء تیر فراق کرد و هگرز
کسی شنیده بباشد کمان نشانهء تیر؟
مسعودسعد.

هگمتان.

[هِ مَ] (اِخ) نامی است که مادها به پایتخت خود یعنی همدان کنونی داده اند. رجوع به ایران باستان ص1491 و نیز رجوع به مدخل همدان و هنگمتان شود.

هل.

[هَ] (ع ق) حرف استفهام. (منتهی الارب). حرف استفهام و موضوع است برای طلب تصدیق ایجابی نه سلبی. (اقرب الموارد). || به معنی جزا و جحد و امر نیز هست. || به معنی «قَد» نیز هست (منتهی الارب)، مانند: هل اتی علی الانسان...؛ یعنی قد اتی. (ناظم الاطباء). || به معنی «ما» نیز هست. (منتهی الارب). مانند هل هی الا کذا؛ یعنی ما هیَ الا کذا؛ یا هل من خالق غیر الله؛ یعنی ما خالق غیر الله. (ناظم الاطباء). این مورد همان است که در دستور فارسی استفهام انکاری میگوییم و حروف استفهام را به معنی حرف نفی استعمال می کنیم :
ذات او سوی عارف و عالم
برتر از أین و کیف و از هل و لم.سنائی.
- هل من مزید؛ اصطلاح حراج فروشان و مقتبس از قرآن کریم است. لفظاً یعنی «آیا افزایش هست؟» (کسی بیش از این قیمت میخرد؟).
|| مبحث هل؛ (اصطلاح منطق) هل در مقام پرسش از وجود شی ء و وجود شی ء برای شی ء به کار برده میشود: سؤال به واسطهء هل بسیطه یعنی سؤال از وجود شی ء (مثال هل الانسان موجود؟) چنانکه سؤال شود که آیا انسان موجود است؟ که مفاد «کان تامه» نیز میگویند در مقابل هل مرکبه که مفاد «کان ناقصه» است یعنی وجود شی ء لشی ء است مثال: هل الانسان ناطق؛ آیا انسان ناطق است؟ و این پرسش احراز وجود است. (از فرهنگ علوم عقلی تألیف جعفر سجادی).

هل.

[هِ] (فعل امر) رجوع به هلیدن و هشتن شود.

هل.

[هِ] (اِ) هیل. هیل بویا. خیر بویا. قاقلهء صغار. قرامومق. کارداموم(1). (یادداشتهای مؤلف). گیاهی است از تیرهء زنجبیلی ها و دانه هایش از ادویهء معطر است. (از حواشی معین بر برهان قاطع).
- هل پوچ؛ هیچ چیز. کم ارزش: دریغ از یک هل پوچ؛ دریغ از چیز کم ارزشی که در فلان مورد مصرف کنی.
-امثال: دوست دوست را یاد کند یک هل پوچ ؛ مثلی است به این معنی که محبت واقعی را با چیز کمی میتوان اظهار کرد.
.
(فرانسوی)
(1) - Cardamome

هل.

[هُ] (اِ) آغوش و بغل. (برهان قاطع) :
ای عشق خندان همچو گل ای خوش نظر چون عقل کل
خورشید را درکش به هل ای شهسوار هل اتی.
مولوی.

هل.

[هِل ل] (ع اِ) نمودارهای ماه نو. (منتهی الارب). استهلال ماه، چنانکه گویند: اتیته فی هل الشهر. (اقرب الموارد). || (ص) زن یک جامه پوشیده برای کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هل.

[هَل ل] (ع مص) سخت ریزان شدن باران. || برآمدن هلال. || شادمان گردیدن. بانگ کردن از شادی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || صیحه زدن. (از اقرب الموارد). || (ص) تنک و نرم از موی و جامه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هل آباد.

[هِ] (اِخ) دهی است در بخش مرکزی شهرستان اردبیل دارای 565 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلا.

[هِ / هَ] (صوت) ندا باشد ازبرای آگاهانیدن و تنبیه کردن، و در طعنه زدن مکرر کنند. (برهان). کلمه ای است جهت استعجال و ورغلانیدن. (منتهی الارب). هله. هین. هان. الا :
هلا چامه پیش آر ای چامه گوی
تو چنگ آور ای دختر ماهروی.دقیقی.
برخیز و برافروز هلا قبلهء زردشت
بنشین و برافکن شکم قاقم بر پشت.دقیقی.
بگفتا هلا هین برو تا رویم
به دیدار آن جشن خرم شویم.فردوسی.
هلا باده پیش آر و مطرب گزین
که نه گاه رزم است و پیکار و کین.
فردوسی.
ای یار دلربای هلا خیز و می بیار
می ده مرا و گیر دمی تنگ در کنار.
منوچهری.
دین چو دلم پاک دید گفت هلا
هین به دل پاک برنگار مرا.ناصرخسرو.
دلت گر ز بیطاعتی زنگ دارد
هلا بآتش علم حکمت گدازش.
ناصرخسرو.
دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا
تات زیر شجر گوز بسوزند سپند.
ناصرخسرو.
برخیز هلا نه وقت خواب است
هم منتظر تو آفتاب است.نظامی.
تو هلا دربندها را سخت بند
چندگاهی بر سبال خود بخند.مولوی.
گفت زن کاین گربه خورد آن گوشت را
گوشت خر گر دیگرت باید هلا.مولوی.
خمر دنیا با خمار و گل به خار آمیخته ست
نوش می یابی هلا گر پای داری نیش را.
سعدی.
شنید از درون عارف آواز پای
هلا گفت بر در چه پایی، درآی.سعدی.
اگر به خوردن خون آمدی هلا برخیز
وگر به بردن دل آمدی بیا ای دوست.
سعدی.
به ناز اگر بخرامی جهان خراب کنی
به خون بنده اگر تشنه ای هلا ای دوست.
سعدی.

هلا.

[هَ] (ع اِ صوت) کلمه ای است که بدان اسب را زجر کنند و اسب مادگان را تسکین دهند وقت ضراب. (منتهی الارب).

هلا.

[هَلْ لا] (ع ق) کلمه ای است جهت تحضیض، مرکب از هل و لا. (منتهی الارب). کلمهء تحضیض، مرکب از هل و لا، اگر بر ماضی درآید معنی سرزنش بر ترک فعل دهد و اگر بر مضارع درآید برای برانگیختن بر فعل بود.

هلائو.

[هُ] (اِخ) در تاریخ سیستان نام هلاکوی مغول در چند مورد به این صورت آمده است. رجوع به هلاکو شود.

هلاب.

[هَلْ لا] (ع ص، اِ) باد سرد باباران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چند روز است نهایت سرد در کانون دوم. (منتهی الارب). و گویند آن در هلبة الشتاء است. (از اقرب الموارد). || یوم هلاب؛ روز بادوباران ناک. (آنندراج). روزی که باد و باران دارد. || سال پرباران. (از اقرب الموارد).

هلابج.

[هُ بِ] (ع ص) شیر دفزک. (از اقرب الموارد).

هلابع.

[هُ بِ] (ع ص) ناکس تناور خبیث. || آزمند خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گرگ. (منتهی الارب). گرگ را گویند به خاطر حرص او به خوردن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هلابة.

[هَلْ لا بَ] (ع ص) باد سرد باباران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلابة.

[هُ بَ] (ع اِ) آب شسته. || رگ بچهء نوزاد. (منتهی الارب).

هلاپون.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش نور شهرستان آمل. دارای یک درمانگاه مجهز و مورد استفادهء دهکده های مجاور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلاتة.

[هُ تَ] (ع اِ) آب شستهء بره و بزغالهء نوزاد سیاه. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هل اتی.

[هَ اَ تا] (اِخ) آیهء نخستین سورة الدهر، هفتادوششمین سورهء قرآن کریم است که چنین آغاز میشود: هل اتی علی الانسان حین من الدهر لم یکن شیئاً مذکوراً؟

هلاث.

[هُ] (ع اِمص) فروهشتگی که به مردم عارض شود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هلارته.

[هَ تِ] (اِخ) دهی است از بخش کوهپایهء شهرستان اصفهان دارای 39 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هلارود.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین که 289 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غله، انگور، هلو و زردآلو، و کاردستی مردم چادرشب بافی و گیوه چینی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هلاس.

[هُ] (ع اِ) بیماری سل، و گویند سلاس بیماری عقل است و هلاس در بدن است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). نزد پزشکان آن است که هضم عروقی از وظیفهء خود بازماند و نتواند غذا را به بدن برساند. (کشاف اصطلاحات الفنون) (بحر الجواهر).

هلاس.

[هِلْ لا] (اِخ) نام قدیم یونان. (فرهنگ جغرافیایی وبستر) (قاموس کتاب مقدس). رجوع به یونان شود.

هلاشم.

[هَ شَ] (ص) هرچیز زبون و زشت و بد را گویند. (برهان). مقلوب لهاشم است. (انجمن آرا).

هلاع.

[هُ] (ع مص) سخت حریص شدن. (تاج المصادر بیهقی).

هلاغره.

[هِ غَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش داران شهرستان فریدن که 530 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و عسل و کاردستی مردم بافتن قالی و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هلاک.

[هَ] (ع مص) مردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نیست شدن. (منتهی الارب). || آزمند گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گم شدن. || افتادن. || (اِمص) نیستی. (منتهی الارب). مرگ. دمار. آذرنگ. (یادداشت مؤلف) :
دشمن خواجه به بال و پر مغرور مباد
که هلاک و اجل مورچه بال و پر اوست.
فرخی.
هلاک و عیش و بد و نیک و شدت و فرجند
غم و سرور و کم و بیش و درد و درمانند.
مسعودسعد.
بر وفات تو روز و شب نالم
از هلاک تو سال و مه مویم.مسعودسعد.
دو مرد در چاهی افتند، یکی بینا و یکی نابینا، اگرچه هلاک میان هر دو مشترک است اما عذر نابینا به نزدیک اهل خرد و بصر مقبول باشد. (کلیله و دمنه). سبب بقاء تو و موجب هلاک مار باشد. (کلیله و دمنه).
باز ار به دهان افعی افتد
زهری گردد هلاک حیوان.خاقانی.
ای دل ای دل هلاک تن گردی
بس کن ای دل که کار من کردی.خاقانی.
کنون دل انده دل میخورد زآنک
هلاک خویشتن هم خویشتن ساخت.
خاقانی.
وقت است کز برای هلاک مخالفان
افلاک را کنی به سیاست معلمی.خاقانی.
- در هلاک کسی سعی کردن؛ سبب کشتن او شدن و او را در ورطهء هلاک افکندن : چگونه در هلاک گاو سعی کنی؟ (کلیله و دمنه).
- در هلاک کسی کوشیدن؛ در هلاک او سعی کردن : نزدیکان او در هلاک من کوشند. (کلیله و دمنه).
ترکیب های دیگر:
- هلاک آمدن.؛ هلاک آوردن. هلاک شدن. هلاک کردن. هلاک گردیدن. هلاک گشتن. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

هلاک.

[هُلْ لا] (ع ص، اِ) آنان که به نوبت پیش مردمان آیند به طلب احسان و معروف ایشان. || جویندگان آب و علف که راه را گم کرده باشند. || جِ هالک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلاک آباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش ششتمد شهرستان سبزوار که 372 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هلاک آمدن.

[هَ مَ دَ] (مص مرکب)هلاک شدن. کشته شدن. مردن :
بسی دیو از تو هلاک آمده ست
ز تو مر مرا سر به خاک آمده ست.فردوسی.
رجوع به هلاک، هلاک شدن، هلاک گردیدن و هلاک گشتن شود.

هلاک آوردن.

[هَ وَ دَ] (مص مرکب)هلاک کردن. کشتن. نابود کردن :
شود پشت رستم به نیرو تو را
هلاک آورد بی گمان مر مرا.فردوسی.
رجوع به هلاک کردن شود.

هلاک برآمدن.

[هَ بَ مَ دَ] (مص مرکب) مردن. دیده شدن حالت مرگ در کسی :
نه دانا بود شاه با ترس و باک
ز ترسنده مردم برآید هلاک.فردوسی.
ز ما و ز ایران برآید هلاک
نماند از این بوم و بر آب و خاک.فردوسی.

هلاک بر در نهادن.

[هَ بَ دَ نِ / نَ دَ](مص مرکب) کنایه از جدا کردن. (آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه).

هلاکت.

[هَ کَ] (از ع، اِمص) مردن. مرگ. (یادداشت مؤلف). این صورت در مآخذ لغت عرب مضبوط نیست. در اقرب الموارد هلکة (به فتح اول و دوم و سوم) به معنی هلاکت است : خاتمت به هلاکت و ندامت انجامد. (کلیله و دمنه). و چون خمرهء شهد مسموم است که چشیدن آن خوش کند لیکن عاقبت به هلاکت کشد. (کلیله و دمنه).

هلاکدر.

[هَ دَ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش پاپی شهرستان خرم آباد دارای چهل تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هلاک شدن.

[هَ شُ دَ] (مص مرکب)مردن. کشته شدن. درگذشتن بر اثر سختی یا پیش آمد حادثه ای :
بشد بارگی زیر پایش هلاک
ولیکن نبودش به دل هیچ باک.فردوسی.
بباید که بر دست من بر هلاک
شوند این دلیران بی ترس و باک.فردوسی.
به پیکان بسی شد ز دیوان هلاک
بسی زاهرمن اوفتاده به خاک.فردوسی.
از آن همی ترسیدند که زهر باشد و هلاک شوند. (نوروزنامه). درودگر بازرسید او را دستبردی نمود سره، تا هلاک شد. (کلیله و دمنه). بسیار بگردید و راه به جایی نبرد، پس به سختی هلاک شد. (گلستان).
گر از نیستی دیگری شد هلاک
تو را هست، بط را ز طوفان چه باک؟
سعدی.
سعدی اگر هلاک شد عمر تو باد و دوستان
ملک یمین خویش را گر بکشی چه غم خوری.
سعدی.
نه گر قبول کنندت سپاس داری و بس
که گر هلاک شوی منتی پذیر از دوست.
سعدی.
قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت
نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت.سعدی.

هلاک کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب)کشتن. از میان بردن. سبب هلاک دیگری شدن :
چنین گفت کای داور دادپاک
به دستم ددان را تو کردی هلاک.فردوسی.
چرا کردی ای بدتن از آب، خاک
سپه را همه کرده بودی هلاک.فردوسی.
چندان است که به قبض وی درآید درساعت هلاک کندش. (تاریخ بیهقی).
زبهر تو که همی خویشتن هلاک کنی
به بیهشی و همان روز و شب به تیمارم.
ناصرخسرو.
ز بهر حال نکو خویشتن هلاک مکن
به دُرّ و مرجان مفروش خیره مر جان را.
ناصرخسرو.
غوک بدین حیلت مار را هلاک کرد. (کلیله و دمنه). خرگوش شیر را به حیلت هلاک کرد. (کلیله و دمنه). روزی او را از آن حبس مرده بیرون آوردند و گفتند خود را هلاک کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
روی به خاک می نهم گر تو هلاک میکنی
دست به بند می نهم گر تو اسیر میبری.
سعدی.
مترس از محبی که خاکت کند
که باقی شوی گر هلاکت کند.سعدی.

هلاک گردیدن.

[هَ گَ دی دَ] (مص مرکب) هلاک شدن. مردن. کشته شدن. از میان رفتن :
که آن نامور تا نگردد هلاک
نگردد چو مار اندر این تیره خاک.
فردوسی.
چنین بود فرمان یزدان پاک
که گردد به دست جوانی هلاک.فردوسی.
نباید که گردی به خیره هلاک
ز گاه بزرگی مشو زیر خاک.فردوسی.
پنجاه هزار مرد از ایشان هلاک گردید. (ترجمهء تاریخ یمینی).
حیف می آید مرا کآن دین پاک
در میان جاهلان گردد هلاک.مولوی.
اگر راست گفت ای خداوند پاک
مرا توبه ده تا نگردم هلاک.سعدی.
رجوع به هلاک شدن و هلاک گشتن شود.

هلاک گشتن.

[هَ گَ تَ] (مص مرکب)هلاک شدن. هلاک گردیدن. مردن. درگذشتن. جان دادن :
اشتر چو هلاک گشت خواهد
آید به سر چَه و لب جر.ناصرخسرو.
بسیار کس به کید و حیلت خود هلاک گشتند. (کلیله و دمنه). رجوع به هلاک گردیدن شود.

هلاکو.

[هُ] (اِخ) رجوع به هلاگو شود.

هلاکو.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس که 200 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله، برنج، صیفی و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هلاکوبلخان.

[هَ بَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان گنبدقابوس که 200 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول عمده اش غله، برنج و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلاکوخان.

[هُ] (اِخ) قاجار قوینلو. بزرگترین پسر حسنعلی میرزا شجاع السلطنه و مادرش دختر مرتضی قلی خان عموی ناصرالدین شاه بوده است. وی مدتی در خراسان و کرمان و شیراز حاکم بوده و سپس به نجف رفته و در سال 1271 ه . ق. درگذشته است. خط خوش داشته و در غالب کمالات مقام بلند یافته است. غزلی دارد بدین مطلع:
تا بو که من خلاص کنم دل ز هجر یار
قم یا غلام یک شط بغداد می بیار.
(از مجمع الفصحاء چ سنگی تهران ج1 ص62).

هلاکی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به هلاک. رجوع به هلاک شود.

هلاکی.

[هَ] (اِخ) در شهر هرات است و از غایت استغنایی که به سبب فقر دارد با ارباب جاه اختلاط نمی کند. گاهی نظم هم میگوید. این مطلع از اوست:
دهن تنگ تو و غنچهء تر هر دو یکی است
اشک گلگون من و خون جگر هر دو یکی است.
(از مجالس النفائس ص76 و 77).
وی از معاصران امیر علیشیر و از شعرای قرن نهم هجری بوده است.

هلاکی.

[هَ] (اِخ) همدانی. شاعری خوش سلیقه و هموار است. در خدمت شاهزاده بهرام میرزا پرورش یافت. هرگونه شعری گفت و تا حدی مولویت هم داشت. کتابی به نام «شوق و ذوق» منظوم ساخت ولی به جز یک بیت که در بیان سردی هوا و زیادی برف است هیچ یک از ابیات آن شهرت نیافت و آن بیت این است:
در لحاف فلک افتاد شکاف
پنبه ها ریخت از این کهنه لحاف.
این غزل را خوب گفته است:
خاطر از عشق تو خرسند به غم داشته ایم
گر غمی از تو نبوده ست الم داشته ایم
هیچ گه شرح جفای تو نکردیم رقم
حرف سودای تو پنهان ز قلم داشته ایم
نه ز غم بوده شب هجر تو بیداری ما
چشم بر رهگذر خواب عدم داشته ایم
شمع گریان و من از دیدهء تر اشک فشان
همه شب تا به سحر ماتم هم داشته ایم
خوی ما با ستم یار چنان بوده که یار
لطف میکرده و ما چشم ستم داشته ایم
می رسیده ست جفای تو کم وبیش به ما
نه غم بیش و نه اندیشهء کم داشته ایم.
این بیت هم از اوست:
لذت دیوانگی در سنگ طفلان خوردن است
حیف مجنون را ز اوقاتی که در هامون گذشت.
وفات هلاکی در همدان اتفاق افتاده و قبرش در آستانهء شاهزاده حسین است. (از مجمع الخواص ص172 و 173). وی از شاعران دورهء شاه عباس بوده است.

هلاگو.

[هُ] (اِخ) هولاکو. هولائو. یکی از چهار پسر تولوی و بنابراین نوهء چنگیز مغول بود. مادرش زنی عیسوی مذهب موسوم به «سرقوی تی» بود و زنش «دوقوزخاتون» نیز مسیحی بود. هلاکو در سال 651 ه . ق. مأمور تسخیر ایران مرکزی و غربی و فرونشاندن فتنه های اسماعیلیان و سرکوبی خلیفهء عباسی شد. لشکریان وی اکثر از طوایف عیسوی مغول بودند. اسماعیلیه در حدود ولایت طالقان و کوههای الموت قریب پنجاه قلعهء مستحکم را در تصرف داشتند که مشهورترین آنها قلاع الموت، میمون در و لنبه سر بوده. و الموت بزرگترین مرکز فرماندهی یا پایتخت ایشان به شمار میرفت. مأموریت هولاکو به امر برادر بزرگترش منگوقاآن آغاز شد و ابتدا یکی از امرای عیسوی لشکر او به نام کیتوبوقا قلاع حدود دامغان و سمنان (قهستان) را مورد حمله قرار داد و تعدادی از پناهگاههای اسماعیلیان را ویران یا تصرف کرد و خود هلاگو پس از تصرف ماوراءالنهر در سال 653 از جیحون گذشت و چون به خراسان رسید امیر ارغون مطیع او شد و دبیران و درباریان خود را نیز به خدمت او گماشت. سرانجام در سال 654 هلاگو بر اسماعیلیان چیره شد و الموت را نیز تصرف کرد. پس از تصرف الموت هولاگو امر داد که کتابخانهء عظیم و بی مانند آن را نابود کنند ولی عطاملک جوینی که به امر ارغون به خدمت هولاکو پیوسته بود اجازه خواست که در این کتابخانه به مطالعه پردازد و نفایس آن را جدا کند و از جملهء این کتاب ها شرح حالی از حسن صباح به نام «سرگذشت سیدنا» بوده که خلاصهء آن را جوینی در جلد سوم جهانگشا آورده است، ادامهء سرکوب ملاحده تا سال 671 که مغول قلاع آنها را در شام تصرف کرد ادامه یافت. هلاکو پس از فتح الموت عزم بغداد کرد و در این هنگام ابواحمد عبدالله ملقب به المستعصم بالله سی وهفتمین و آخرین خلیفهء عباسی بر تخت فرمانروایی بود و ایام را به مطالعه و لهو و لعب میگذراند و از تدبیر و سیاست به دور بود. امور ممالک او را ابن علقمی وزیر اقبال شرابی، علاءالدین دواتدار کبیر و مجاهدالدین دواتدار صغیر به دست داشتند و هر یک از آنها نیز به دلیلی در اندیشهء برانداختن خلیفه بودند و از طرفی مقارن همان ایام جنگ شیعه و سنی در بغداد آشوبی به وجود آورده بود و هولاکو هنگامی عازم بغداد شد که بدرالدین لؤلؤ صاحب موصل ابوبکربن سعد اتابک فارس، خواجه نصیرالدین طوسی، عطاءالملک جوینی و دو پسر رئیس الدوله طبیب همدانی در رکاب او بودند. در روز دهم رمضان سال 655 هولاکو ایلچیانی پیش خلیفه فرستاد و از او خواست که شخصاً به خدمت آید و یا وزیر و سلیمان شاه و دواتدار صغیر را برای رساندن پیغام بفرستد. خلیفه دو نفر دیگر را فرستاد و هولاکو را تهدید کرد و دستور داد که به خراسان برگردد.
هلاکو بار دیگر توصیهء خود را تکرار کرد و این بار قرار شد به تدبیر ابن علقمی هدایایی نزد هولاکو فرستاده شود و به نام وی در بغداد خطبه و سکه رایج گردد ولی دواتدار مانع شد و سلیمانشاه خلیفه را به تجهیز لشکر واداشت. از طرف دیگر هولاکو اکراد مغرب ایران را با دادن مال و مقام با خود همدست کرد و از دو جانب لشکر خود را مأمور بغداد نمود و یک بار دیگر به خلیفه پیغام داد که به اطاعت او درآید. محاصرهء بغداد از سه شنبه بیست ودوم محرم سال 656 شروع شد و تا آخر این ماه طول کشید و در این مدت مغولها شهر را قدم به قدم خراب میکردند و بااینکه خلیفه با پیغام و هدیه میکوشید که او را بازگرداند اما تقاضای او مقبول نیفتاد و خواجه نصیر به بغداد رفت تا سلیمانشاه و دواتدار را نزد هولاکو آورد و خلیفه هر دو را روانهء خدمت هولاکو کرد. هولاکو به آنها اجازه داد که بستگان خود را از شهر بیرون آوردند و عده ای به امید نجات به همراه آنها بغداد را ترک گفتند و نزد هولاگو آمدند. هولاگو فرمان داد تا همه را به قتل رسانند.
سرانجام روز یکشنبه چهارم صفر 656 مستعصم با سه پسر خود و سه هزار نفر از بغداد خارج شد و به حضور هلاگو آمد و چون به ظاهر هلاگو با او خوشرویی کرد امر داد که مردم دارالخلافه با لشکریان هولاکو نجنگند و هولاگو پس از بیرون آوردن آنها از بغداد همه را کشت و در همان روز چهارم صفر دستور غارت بغداد صادر شد و هلاگو روز نهم وارد بغداد شد و مستعصم به دست خود کلید خزائن اجدادی را به وی تسلیم کرد. خواجه نصیر نوشته است که هلاکو طبقی زر پیش خلیفه نهاد و گفت: بخور. او گفت: نمیتوان خورد. گفت: پس چرا نگه داشتی و به لشکریان ندادی و این درهای آهنین را چرا پیکان نساختی و به کنار جیحون نیامدی تا من از آب نتوانم گذشت؟ خلیفه گفت: تقدیر خدای چنین بود. هلاکو گفت: پس آنچه بر سر تو خواهد آمد هم تقدیر خدای است.
گروهی از مورخان نوشته اند که ابن علقمی وزیر کینهء خلیفه را در دل داشت و پنهانی با خواجه نصیر و هلاکو مراوده برقرار کرده و ضعف خلیفه را به اطلاع آنها رسانیده بود. سرانجام در همان سال 656 کار عباسیان بپایان رسید و بااینکه به خصوص اهل سنت از این واقعه سخت دلگیر بودند نتوانستند جلو تسلط مغول را بگیرند. هولاکو در یکی از جزایر دریاچهء ارومیه مخزنی برای غنایم ساخت و مراغه را پایتخت خود ساخت و در آن شهر بود که خواجه نصیر توانست او را به ایجاد رصدخانهء مراغه و تألیف زیج ایلخانی راغب سازد. زیج خواجه در سال 663 در زمان ابقاخان منتشر شد.
هلاکو پس از فتح بغداد به الجزیره و شام سفری کرد و سلاطین خانواده های ایوبی را که شش حکومت در آن دیار داشتند شکست داد. فتوحات هلاکو منجر به تأسیس سلطنت ایلخانان مغول گردید و خود او پس از آنکه دچار اختلافات داخلی با بستگان نزدیک خود و از جمله برکای پسر جوجی گردید در سال 663 بیمار شد و در کنار نهر جغاتو (جنوب دریاچهء ارومیه) درگذشت و او را که 48 سال از عمرش می گذشت در کوه شاهو در مقابل دهخوارقان به خاک سپردند. (از تاریخ مغول عباس اقبال آشتیانی، نقل به اختصار).

هلال.

[هِ] (ع اِ) ماه نو و ماه دوشبه تا شب سوم یا تا شب هفتم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مهچه. ماهچه. ماه نو. (یادداشتهای مؤلف) :
ضعیف ناشده در خدمتت قوی کی شد
هلال ناشده مه کی شده ست بدر منیر؟
عنصری.
پایش به سان دامن دیبای زرّبفت
دمّش پر از هلال و جناحش پر از جدی.
منوچهری.
پدید آمد هلال از جانب کوه
به سان زعفران آلوده محجن.منوچهری.
به سعادت هلال جمادی الاولی را بدید و از باغ حرکت کرد. (تاریخ بیهقی).
قارون شوی ارچند در سؤالی
خورشید شوی گرچه تو هلالی.ناصرخسرو.
چون سوی خورشید دارد روی خویش
ماه تابنده شود خوش خوش، هلال.
ناصرخسرو.
چو طاوس خورشید بگشاد بال
زراندود شد لاجوردی هلال.خاقانی.
با بزمت اجتماع طرب سال و مه چنانک
از بادهء هلال لب ساغر آفتاب.خاقانی.
مصطفی بر براق و دست مرا
بر هلال رکاب دیدستند.خاقانی.
آن مه نو را که تو دیدی هلال
بدر نهش نام چو گیرد کمال.نظامی.
گر از نعلش هلال اندازه گیرد
فلک را حلقه در دروازه گیرد.نظامی.
شاید اگر آفتاب و ماه نتابد
پیش دو ابروی چون هلال محمد.سعدی.
دیگر چه توقع است از ایام
چون بدر تمام شد هلالم.سعدی.
از روی تو ماه آسمان را
شرم آمد و شد هلال باریک.سعدی.
بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد
هلال عید به دور قدح اشارت کرد.حافظ.
ترکیب ها:
- هلال ابرو.؛ هلال منظر. هلالی. رجوع به این مدخل ها شود.
|| ماه دو شب آخر ماه یعنی بیست وششم و بیست وهفتم، و در شبهای غیرمذکور قمر خوانندش. || آب اندک در تک چاه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || پیکان دوشاخه. (منتهی الارب). که بدان شکار کنند. (اقرب الموارد). || مار. || مار نر. || پوست مار که می اندازد. || شتر لاغر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بقیهء روغن که در خنور بماند. (منتهی الارب). || گیسوی کفش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || گرد و غبار. (منتهی الارب). و گویند پاره ای از غبار. (از اقرب الموارد). || آنچه بدان خر را پی کنند. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || خستهء خرمای خمیده. (منتهی الارب). || کودک خوب صورت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کنارهء سنگ آسیا که شکسته بود. || سنگ برهم نهاده. || سپیدی که در بن ناخن پیدا گردد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).
- هلال الاصبع؛ گرداگرد ناخن. (از اقرب الموارد).
|| دفعه ای از باران. (از منتهی الارب). ج، اَهِلّة، و اهالیل. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).
|| (مص) ماهانه کردن اجیر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلال.

[هِ / هَ] (ع اِ) باران نخستین. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هلال.

[هِ] (اِخ) نام شانزده تن صحابی است. (منتهی الارب).

هلال.

[هِ] (اِخ) حیی است از هوازن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلال.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش حومه و ارداک شهرستان مشهد که 67 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش چغندر و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هلال آباد.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش زرقان شهرستان شیراز که 96 تن سکنه دارد. آب آن از رود کر و محصول عمده اش غله و برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هلال ابرو.

[هِ اَ] (ص مرکب) کسی که ابروهای وی به شکل ماه نو باشد. (ناظم الاطباء).

هلال احمر.

[هِ لِ اَ مَ] (اِخ) در ترکیه به جای شیر و خورشید سرخ و صلیب سرخ، سازمانی است برای امور خیریه. (یادداشتهای مؤلف).

هلال بن اسعر.

[هِ لِ نِ اَ عَ] (اِخ) ابن خالد المازنی. شاعر مشهور دورهء اموی. مردی شجاع و جنگی بود. عمری دراز یافت و مدتی از عمر خود را در یمن گذراند. در حدود سال 130 ه . ق. در عراق درگذشت. (از اعلام زرکلی).

هلال بن امیة.

[هِ لِ نِ اُ مَیْ یَ] (اِخ) یکی از سه تن است که در غزوهء تبوک از جنگ خودداری کردند و سپس به توبه آمدند و حق تعالی توبهء ایشان را پذیرفت. (از تاریخ گزیده چ لیدن ص243).

هلال بن وصیف.

[هِ لِ نِ وَ] (اِخ) از عربی نویسان صدر اسلام. او راست: کتاب الروح المتلاشیة، کتاب تفسیر ما قالته الشیاطین لسلیمان. (ابن الندیم).

هلال بن هلال.

[هِ لِ نِ هِ] (اِخ) از مترجمان و نویسندگان دورهء عباسی است. (سبک شناسی ج1 ص153).

هلال بن یحیی.

[هِ لِ نِ یَحْ یا] (اِخ) از فقهای حنفی و اهل بصره بود. او را در شروط و احکام وقف کتابی است. درگذشت او را به سال 245 ه . ق. نوشته اند. (از اعلام زرکلی).

هلال صابی.

[هِ لِ] (اِخ) هلال بن مُحَسِّن بن ابراهیم. کاتب و مورخ بغدادی متوفی به سال 448 ه . ق. جد و پدر او از صابئین بودند و او در پایان عمر اسلام آورد. او راست: «الوزراء»، «ذیل تاریخ ثابت بن سنان»، « غررالبلاغة»، «رسوم دارالخلافة»، «کتاب الکتاب»، «السیاسة»، «الاماثل و الاعیان». (از اعلام زرکلی).

هلال قاینی.

[هِ لِ یِ] (اِخ) از فصحای زمان خود بوده و به خواجه هلال شهرت نموده. این چند بیت از اوست:
زآن بادهء صافیّ کهن گشته بنوشید
آن باده که مانندهء جان باشد در تن
آن باده که چون نوشی در تن رود از لطف
چونانکه در انگشت رود آتش روشن.
(از مجمع الفصحاء چ سنگی تهران ج1 ص655).
و رجوع به لباب چ لیدن ج2 ص65 شود.

هلال کلا.

[هِ کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بابل که 265 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء کاری و محصول عمده اش برنج، صیفی، کنف، پنبه، غله و نیشکر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلال معنبر.

[هِ لِ مُ عَمْ بَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از ابروی محبوب و معشوق باشد. (برهان).

هلال منظر.

[هِ مَ ظَ] (ص مرکب)خوب صورت و صاحب حسن. (از برهان) :
خورشید چو کعبتین همه چشم
نظاره هلال منظران را.خاقانی.

هلالوش.

[هَ] (اِ) هیاهو. (یادداشت مؤلف). فتنه و آشوب، و آن را خلالوش نیز گویند. (انجمن آرا) :
هلالوش جویان دین بی هشند
تو بیهوش را در هلالوش کن.ناصرخسرو.

هلاله.

[هَ لِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که دارای یکصد تن سکنه است. آب آن از کارون و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هلال هلال.

[هِ هِ] (ص مرکب)لخت لخت. پاره پاره. (غیاث). قاچ قاچ :
اگر ز سنگ حوادث شود هلال هلال
صدا بلند نگردد ز جام درویشان.صائب.

هلاله منزل.

[هَ لِ مَ زِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان شوشتر دارای 150 تن سکنه. آب آن از کارون و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هلالی.

[هِ] (ص نسبی) منسوب به هلال. || به شکل هلال. کمانی. خمیده :
خوش بخندم چو زلف او بینم
چونکه شکلش هلالی افتاده ست.خاقانی.
وآن چون هلالی چوب دف شیدا شده خم کرده کف
ما خون صافی را به کف از حلق شیدا ریخته.
خاقانی.
گره بگشای زابروی هلالی
خزینه پرگهر کن خانه خالی.نظامی.
چو بدر از جیب گردون سر برآورد
زمین عطف هلالی بر سر آورد.نظامی.
به عید آرای ابروی هلالی
ندیدش کس که جان نسپرد حالی.نظامی.
نمایندت به هم خلقی به انگشت
چو بینند آن دو ابروی هلالی.سعدی.
رجوع به هلال شود.

هلالی.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان کاکی از بخش خورموج شهرستان بوشهر که 276 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هلالی.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نیشابور که 164 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هلالی.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش بجستان شهرستان گناباد که 29 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و ارزن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هلالی.

[هِ] (اِخ) مؤلف مجالس النفائس نویسد: از مردم هری است و به نامرادی و دردمندی خود به سر میبرد. وی با جامی به مکه رفته و گاهگاه شعر گفته است، زیرا وقت را عزیزتر از آن میدانسته که صرف شعر کند. این بیت از اوست:
بی غمت دم نمی توانم زد
دم بی غم نمیتوانم زد.
(از مجالس النفائس ص253 از ترجمهء فارسی).
وی از معاصران جامی و امیر علیشیر مؤلف مجالس النفائس است.

هلالی.

[هِ] (اِخ) جغتایی است ولی در استرآباد متولد شده و نشوونما یافت. در جوانی به هرات رفت. به حسن صورت انگشت نمای خلایق بود. چون به مجلس امیر علیشیر رفت امیر از او بیتی خواست و سپس از تخلص او پرسید، گفت: هلالی. امیر گفت «نه! بدری». از آن پس هلالی گاه در عراق و گاه در خراسان میزیست و آخرالامر به دست عبداللهخان اوزبک به جرم تشیع شهادت یافت. لیلی و مجنون و صفات العاشقین و شاه و درویش از مثنویات اوست. (از مجمع الفصحاء رضاقلیخان هدایت چ سنگی تهران ج2 ص55). از مردم ترک است و حافظه اش خوب است، طبعش نیز برابر حافظهء اوست... از لیلی و مجنون او این دو بیت در تعریف لیلی است:
پاکیزه تنی چو نقرهء خام
نازک بدنی چو مغز بادام
چشمش زاغی نشسته در باغ
ابروی سیاه او پر زاغ.
(از مجالس النفائس میرعلیشیر ترجمهء فارسی ص68 و 69). این غزل از اوست:
من و بیداری شبها و شب تا روز یاربها
نبیند هیچ کس در خواب یارب این چنین شبها
سیه روزان هجران را چه حاصل بی تو از خوبان
که روز تیره را خورشید می باید نه کوکبها
معلم گوئیا امروز درس عشق میگوید
که در فریاد می بینیم طفلان را به مکتبها.
(از مجمع الفصحا ج2 ص55).

هلام.

[هُ] (ع اِ) طعامی است که از گوشت و پوست گاوساله ترتیب دهند. (منتهی الارب). گوسالهء در پوست پخته. (یادداشت مؤلف) :عادت بر آن رفته است که آنچ از گوشت بزغاله سازند افسرد گویند و آنچ از گوشت گوساله کنند هلام گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || شوربای سکباج که سرد کرده از روغن صاف و پاکیزه کرده باشند. (منتهی الارب). مرق سکباج مبرد مصفی از روغن. (یادداشت مؤلف) :... و شراب انار باید داد و طعام مصوص و هلام به آب سماغ و آب غوره و آب انار ترش. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

هلان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش بستان آباد شهرستان تبریز که 468 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصولش غله، یونجه و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اهر که 178 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش هوراند شهرستان اهر که 123 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، پنبه، برنج و سردرختی و کاردستی مردم فرش بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش هوراند شهرستان اهر که 14 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلاند.

[هُ] (اِخ) هلند. رجوع به هلند شود.

هلانی.

[هِ] (ص نسبی) منسوب به بنی هلان. (سمعانی).

هلاورد.

[ ] (اِخ) قصبهء وخش است، شهری است با کشت وبرز و روستاهای بسیار و مردمان تیرانداز و جنگی. (حدودالعالم).

هلاؤو.

[هُ] (اِخ) هلائو. هلاکو. هلاگو. رجوع به هلاگو شود.

هلاهل.

[هَ هِ] (ص، اِ) زهری را گویند که هیچ تریاق علاج آن را نتواند کردن و درساعت بکشد. (برهان). نوعی از بیش که نسیم آن انسان را می کشد. (بحر الجواهر). هلاهل نام محلی و مقامی است از سند، بیشی که در آنجا روید بسیار قوی و مهلک و قتال است و آن بیش را زهر هلاهل گویند. (انجمن آرا). ابن البیطار نیز هلاهل را نام ناحیتی از چین در مرز چین و هند داند و گوید بیش فقط در آنجا روید. (یادداشت مؤلف). در زبان فارسی به معنی مطلق سموم قتال به کار رود :
پشیمانی از کرده یک بار بس
هلاهل دوباره نخورده ست کس.ابوشکور.
همانگاه زهر هلاهل بخورد
ز شیرین روانش برآورد گرد.فردوسی.
هلاهل چنین زهر هندی بگیر
به کار آر یکباره بر اردشیر.فردوسی.
گر هلاهل در دهان گیرد مَثَل مداح او
با مدیح او هلاهل نوش گردد در دهان.
فرخی.
تا که در این پایه قویدل تر است
شربت زهر که هلاهل تر است؟نظامی.
هرکه این مسجد شبی مسکن شدش
نیم شب مرگ هلاهل آمدش.مولوی.
دردمندان بلا زهر هلاهل دارند
قصد این قوم خطا باشد هان تا نکنی.
حافظ.
رجوع به هلهل شود.

هلاهل.

[هُ هِ] (ع ص) تنک و نرم از موی و جامه. || آب بسیار روشن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلاهلا.

[هَ هَ] (ص) سهل و آسان. (برهان). لغت عامیانهء مردم اصفهان در قرن ششم هجری. (از حاشیهء برهان چ معین) :
زیان مالی و جانی توان تحمل کرد
ولی شماتت اعدا هلاهلا نبود
هلاهلا سخن عامه است و معذورم
که نظم خسته دلان از خلل جدا نبود.
کمال الدین اسماعیل (از انجمن آرا).

هلایجان.

[هَ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای شش گانهء بخش ایزهء شهرستان اهواز که در کوهستان واقع شده و اکثر قراء آن از رودخانه و چشمه مشروب میشود. محصول عمده اش غله و برنج است. شامل 28 آبادی بزرگ و کوچک و جمعاً دارای بیش از 3000 تن سکنه است، از قراء مهم آن مکال، جه جه و طپولی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هلب.

[هَ] (ع مص) برکندن موی کسی را. || پیاپی باریدن باران بر قوم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پی درپی آوردن اسب رفتار را. (از منتهی الارب). || هجو کردن کسی را و دشنام دادن. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلب.

[هَ لَ] (ع ص) بسیارموی. (منتهی الارب). || (مص) بسیارموی شدن. (اقرب الموارد).

هلب.

[هُ] (ع اِ) موی، هرچه باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || موی گندهء سطبر. (از منتهی الارب). موی انبوه. || موی دُم. (از اقرب الموارد). || موی سبلت خوک که آن را کاسموی نامند و بدان کفش دوزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلب.

[هَ لِ] (ع ص) بسیارموی. (از اقرب الموارد).

هلباء .

[هَ] (ع ص) مؤنث اهلب. زن بسیار موی سرین. || هلبة هلباء؛ بلای سخت. (از منتهی الارب).

هلباء .

[هَ] (اِخ) موضعی میان مکه و یمامه، و آن را روزی (جنگی) است. (از معجم البلدان) (منتهی الارب).

هلباجة.

[هِ جَ] (ع ص) گول گرانجان درشت اندام بسیارخوار و جامع جملهء بدیها. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شیر دفزک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلباک.

[هَ] (اِ) لبولنک. هبولنک. ترف. پیرتن. (یادداشت مؤلف). رجوع به هلیاک شود.

هلبانه.

[هَ نَ / نِ] (اِ) شاهترج. (حکیم مؤمن).

هلبج.

[هُ لَ بِ] (ع ص) شیر دفزک. (از منتهی الارب). هلابج. هلباجة. (از اقرب الموارد).

هلبس.

[هَ بَ] (ع اِ) کسی. (منتهی الارب): ما فی الدار هلبس؛ یعنی کسی نیست که بدو انس توان گرفت. (از اقرب الموارد).

هلبسیس.

[هَ بَ] (ع اِ) کسی. (منتهی الارب): ما فی الدار هلبس و هلبسیس؛ کسی نیست که با وی انس توان گرفت. (از اقرب الموارد). || جامه. (منتهی الارب): ما علیه هلبسیس و هلبسیسة؛ بر او جامه ای نیست. (از اقرب الموارد). رجوع به هلبس شود.

هلبسیسة.

[هَ بَ سَ] (ع اِ) رجوع به هلبسیس شود.

هلبع.

[هُ لَ بِ] (ع ص) آزمند خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) گرگ. (از منتهی الارب). گرگ را گویند به سبب حرص او بر خوردن. (از اقرب الموارد). رجوع به هلابع شود.

هلبک.

[هُ بُ] (اِخ) نام قصبهء ختلان بوده است. در حدودالعالم به جای حرف باء، میم آمده است. (از حواشی فیاض بر تاریخ بیهقی ص557). رجوع به هلمک شود.

هلبوث.

[هِ بَ] (ع ص) گول گرانجان و درمانده در سخن. کم فهم. (منتهی الارب). احمق. (از اقرب الموارد).

هلبة.

[هُ بَ] (ع اِ) یکی از هلب. || هلبة الشتاء؛ سختی سرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) ستاره ای است. (از اقرب الموارد). نام کوکبی از دب اکبر. (نفائس الفنون).

هلبة.

[هُ لُبْ بَ] (ع اِ) هلبة الشتاء و الزمان؛ سختی آن. (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب).

هلپه ای.

[هِ پِ] (اِخ) دهی است از بخش برازجان شهرستان بوشهر که 334 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و رود دالکی و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هلت.

[هَ] (ع مص) پوست باز کردن. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پوست برکندن. (از منتهی الارب). || خراشیدن پوست که خون از آن برآید. (اقرب الموارد).

هلتات.

[هُ] (ع اِ) گروه که گاهی اقامت ورزند و گاهی کوچ کنند. (از منتهی الارب). هلتاة. (از اقرب الموارد).

هلتاک.

[هَ] (اِ) برف. هلناک. (از برهان). رجوع به هلناک شود.

هلتوشان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش کامیاران شهرستان سنندج دارای 214 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلته.

[هَ لَ تَ] (اِخ) دهی است از بخش کرند شهرستان شاه آباد دارای 115 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلات دیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلتی.

[هَ تا] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلث.

[ ] (اِ) خوردنی باشد شور. (اسدی).

هلثا.

[هَ] (ع اِمص) فروهشتگی که به مردم عارض شود. (اقرب الموارد).

هلثاء .

[هَ / هِ] (ع اِ) گروه بلندآواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلثاءة.

[هَ ءَ] (ع اِ) گروه بلندآواز. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلثة.

[هُ ثَ] (ع اِ) گروه بلندآواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلثی.

[هَ ثا] (ع اِ) گروه بلندآواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلج.

[هَ] (ع مص) آگاهی دادن از آنچه گرویده نیست بدان. (منتهی الارب). آنچه بدان یقین نیست از اخبار. || (اِ) آنچه در خواب بینی جز رؤیای صادق. || سبک ترین خواب. (از اقرب الموارد).

هلج.

[هُ] (ع اِ) خوابهای پریشان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلجاب.

[هِ] (ع اِ) دیگ بزرگ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلجرد.

[هَ جِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان کرج که 765 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، بنشن، صیفی، چغندرقند، میوه و لبنیات است. مزرعه های کمال آباد و درازان جزء این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هلجی.

[هَ جی ی] (ص نسبی) منسوب به هلجة که نام اجدادی است. (سمعانی).

هلد.

[هَ] (ع مص) فراگرفتن تب مردم را. (منتهی الارب).

هلد.

[ ] (هندی، اِ) اسم هندی عروق الصفراء است. (مخزن الادویه). زردچوبه.

هل دادن.

[هُ دَ] (مص مرکب) در تداول، با فشاری دفعی چیزی را یا کسی را افکندن. (یادداشت مؤلف). به سویی راندن. تنه زدن.

هلدانه.

[هَ نَ / نِ] (اِ) آلوکک. درختی است که در رامسر و شهسوار بدین نام خوانند. (یادداشت مؤلف).

هلدانی.

[هُ] (اِ) در تداول، جای تنگ و تاریک و ترسناک و نامناسب برای آسایش. هولدانی.

هلدر.

[ ] (اِخ) دهی است از بخش آوج شهرستان قزوین که 419 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غله، سیب زمینی، عسل، انگور و زردآلو و کاردستی مردم بافتن قالی، گلیم و جاجیم است. در تابستان ایل بغدادی به حدود کوههای هلدر می آیند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هلدم.

[هِ دِ] (ع اِ) گلیم که درپی آن نمایان باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نمد. || خوگیر گندهء سطبر. (منتهی الارب).

هلدی.

[ ] (هندی، اِ) اسم نوعی از بیش است به لغت هندی. (از فهرست مخزن الادویه).

هلدیا.

[ ] (هندی، اِ) اسم هندی عروق الصفرا. (مخزن الادویه). رجوع به هلد شود.

هلدیت.

[هَ تَ] (اِخ) در کتیبهء بزرگ بیستون این کلمه نام پدر بخت النصر است. (از ایران باستان پیرنیا ص547).

هلر.

[هُ لُ] (اِخ) دهی است از بخش جزیرهء قشم از شهرستان بندرعباس دارای 339 تن سکنه. آب آن از چاه و باران و محصول عمده اش خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هلس.

[هَ] (ع مص) بیمار سل گردیدن. || رجوع به هلاس شود. || بیخرد گشتن. || لاغر گردانیدن بیماری کسی را. || (اِ) نیکویی بسیار. || بیماری سل. || باریکی و لاغری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هلس.

[هُ لُ] (ع ص، اِ) به شدگان از بیماری. || مردمان ضعیف که نقاهت نداشته باشند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلس.

[هِ لُ] (اِخ) از بلاد قدیم لاکونیا بود که مردم آن دو بار بر ضد اسپارتا برخاستند و در قرن نهم ق . م. مغلوب شدند. نام کنونی این شهر تسی لی است. (از تعلیقات نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُ کولانژ).

هلسار.

[ ] (اِخ) نام محلی کنار راه اصفهان به گلپایگان میان خوانسار و بیدهند. (یادداشت مؤلف).

هلس پونت.

[هِلْ لِ پُنْ] (اِخ) نام قدیم بغاز (تنگهء) داردانل است. (از ایران باستان ص304). رجوع به داردانل شود.

هلستانه.

[هَ لِ نِ] (اِخ) دهی است از بخش سلوانا از شهرستان ارومیه که دارای 100 تن سکنه است. آب آن از نهر براسبی و محصول عمده اش غله، توتون و کاردستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4). رجوع به هرستانه شود.

هلسینکی.

[هِ] (اِخ) یکی از بنادر جنوبی کشور فنلاند و پایتخت آن کشور است و در حدود 395هزار تن سکنه دارد. (از فرهنگ امریکایی وبستر).

هلش.

[هَ] (اِ) مرغی است مردارخوار. (اسدی) (برهان). هلیش. رجوع به هلیش شود.

هلشی.

[هَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان که 200 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء مرک و محصول عمده اش غله، حبوب، چغندرقند و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5). رجوع به هله شی شود.

هلض.

[هَ] (ع مص) برکشیدن چیزی را و برکندن. (منتهی الارب). برکندن، چنانکه گیاه را از زمین. (از اقرب الموارد).

هلطوس.

[هِ طَ] (ع اِ) مگس ریزه. (از منتهی الارب). مگس که صوت خفی دارد. (اقرب الموارد).

هلطة.

[هَ طَ] (ع اِ) خبری که بشنوی آن را و نه راست شماری و نه دروغ. (از منتهی الارب). لهطة. (از اقرب الموارد).

هلع.

[هَ] (ع مص) حریص شدن. || سخت جزع کردن. (ترجمان علامهء جرجانی).

هلع.

[هَ لَ] (ع مص) خروشیدن از ناشکیبائی. (منتهی الارب). آشکارا جزع کردن. || گرسنه شدن. (از اقرب الموارد).

هلع.

[هَ لِ] (ع ص) خروشنده از ناشکیبائی. (منتهی الارب). سخت جزع کننده. (اقرب الموارد). || نیک آزمند. (منتهی الارب).

هلع.

[هُ لَ] (ع ص) نیک آزمند: ذئب هلع بلع؛ گرگ نیک آزمند فروخورنده. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلع.

[هِلْ لَ] (ع اِ) بره. || بزغاله. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلعة.

[هُ لَ عَ] (ع ص) ناشکیبا. || زود گرسنه شونده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلغف.

[هِلْ لَ] (ع ص) مرد ضخیم اندام آگنده گوشت. (از منتهی الارب). || مضطرب خلقت. (از اقرب الموارد).

هلفدانی.

[هُ لُ] (اِ) در تداول عامیانه، جایی تنگ و تاریک. (یادداشت مؤلف). هلدانی. هولدانی. || به کنایه، زندان. (یادداشت مؤلف).

هلفوف.

[هُ] (ع ص) مرد کلان ریش بسیارموی درشت اندام. (از منتهی الارب). که موی سر و ریش وی بسیار باشد. (لسان العرب).

هلفیفا.

[هَ] (اِ) به لغت سریانی نوعی از کاسنی باشد، و آن را به فارسی تلیخی گویند. استسقا را نافع است. (برهان). هندبا. (از فهرست مخزن الادویه).

هلق.

[هَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلقام.

[هِ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) سطبر دراز. || پرخور. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هلقامة.

[هِ مَ / هِ لِقْ قا مَ] (ع ص)بسیارخوار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلقت.

[هِلْ لَ] (ع ص) جوع هلقت؛ گرسنگی شدید. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلقس.

[هِلْ لَ] (ع ص) گرسنگی سخت. شدید از گرسنگی و جز آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد گوشتناک. (منتهی الارب). مرد پرگوشت. (اقرب الموارد).

هلقف.

[هِلْ لَ] (ع ص) مرد گرانجان سطبراندام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هلغف شود.

هلقم.

[هِ قِ] (ع ص) زن کلانسال. || مرد توانا. || (ص) فراخ کنج دهان. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلقم.

[هُ لَ قِ] (ع ص) بسیارخوار. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلقم.

[هِ قَم م] (ع ص) مهتر سطبراندام ضخم خداوند شتران. || مرد بسیارخوار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || فروخورنده. (از اقرب الموارد).

هلقمة.

[هَ قَ مَ] (ع مص) فروخوردن لقمه را. (منتهی الارب). و گویا از ریشهء لقم برساخته شده است چنانکه هبلعة از بلع. (از اقرب الموارد). || بسیار خوردن. (منتهی الارب).

هلقی.

[هَ لَ قا] (ع اِ) نوعی دویدن همچو ولقی. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلک.

[هَ لَ] (ع اِ) میان هر دو طبقهء زمین تا زمین هفتم. || مردار هر چیزی هالک. || مابین سر کوه و اسفل آن. || همواری میان هر دو چیز. || هرچه فروافتد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلک.

[هُ] (ع مص) مردن و نیست شدن. (از منتهی الارب). و جز درمورد مردن بد به کار نرود و ازاین روی برای انبیاء عظام استعمال نکنند. (اقرب الموارد) :
این زمان هستید خود مملوک ملک
مالک ملک آنکه او بِجْهَد ز هلک.مولوی.
|| (اِمص) نیستی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلک.

[هُلْ لَ] (ع ص، اِ) جِ هالک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هالک شود.

هلک.

[هِ لَ] (ع ص، اِ) جِ هلکة. (از منتهی الارب). رجوع به هِلْکة شود.

هلک.

[هَ لَ] (ع اِ) جِ هلکة. (منتهی الارب). رجوع به هلکة شود.

هلک.

[هُ لُ] (ع ق) افعل ذلک اما هلکت هلک؛ یعنی انجام میدهم آن را به هر طور و به هر حال که باشد. (منتهی الارب).

هلک.

[هَ] (ع مص) میرانیدن و هلاک گردانیدن کسی را و نیست گردانیدن. لازم است و متعدی. (منتهی الارب).

هلک.

[هَ لَ] (اِ) جَستن گلو. فواق. (برهان).

هلک.

[هُ] (اِ) چرمی که مانند کفهء ترازو سازند و از سر چوب منجنیق آویزند و پر از سنگ کرده به جانب دشمن اندازند. (برهان).

هلک.

[هَ] (اِ) قرون السنبل. (فهرست مخزن الادویه).

هلک.

[هِ لَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کازرون دارای 184 تن سکنه. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هلکاء.

[هَ] (ع اِ) نیستی: هلکة هلکاء؛ تأکید است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلکات.

[هَ لَ] (ع اِ) جِ هلکة. (از منتهی الارب). رجوع به هلکة شود.

هلکس.

[هِلْ لَ] (ع ص) گرسنگی سخت و جز آن. (منتهی الارب). هلقس. (از اقرب الموارد). رجوع به هلقس شود. || مرد بسیارگوشت. (از منتهی الارب). || ناکس زشتخوی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر سخت. (از اقرب الموارد).

هلکس.

[هِ کِ] (ع ص) ناکس زشتخوی. (از اقرب الموارد). رجوع به هِلَّکس شود.

هلکو.

[هَلْ لَ] (اِ) در تداول مردم قم چوب گازر است که به پارچه زنند تا شوخ آن برآید. (از یادداشتهای مؤلف).

هلکوت.

[هَ لَ] (ع مص) هلاک شدن. (از تاج المصادر بیهقی).

هلکون.

[هِ لَ / هَ لَ] (ع ص) زمین خشکسال و قحط رسیده اگرچه در آن آب باشد. (منتهی الارب).

هلک و هلک.

[هِ لِکْ کُ هِ لِک ک / لِ](ق مرکب) در تداول کنایه از کندی و سستی در کار است، یا کنایه از راه رفتن به سنگینی و کندی، چنانکه گویند: هلک و هلک آمد.

هلکة.

[هَ لَ کَ] (ع اِمص) نیستی. (از منتهی الارب). هلاک. (از اقرب الموارد). || (اِ) سال خشک بی آب. ج، هلک، هلکات. (از منتهی الارب). واحد هلک. (از اقرب الموارد).

هلکة.

[هِ کَ] (ع ص) افتاده. ج، هِلَک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (اِ) نوع. (اقرب الموارد).

هلکی.

[هَ کا] (ع ص، اِ) جِ هالک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلکین.

[هَ لَ] (ع ص) زمین خشکسال و قحط رسیده اگرچه در آن آب باشد. (منتهی الارب). هلکون. (از اقرب الموارد). رجوع به هلکون شود.

هلل.

[هُ لُ] (اِ) حضض است که دوایی باشد به جهت جمیع ورم ها و بستن خون، و آن مکی و هندی هر دو باشد. بهترین آن مکی است و آن را از عصارهء مغیلان میسازند، و نوعی هم هست شیرازی که آن را از عصارهء برگ سگ انگور میسازند و شیرازیان آن را هلل مشکک خوانند و هندی را از عصارهء فیل زهره به عمل می آورند، و به این معنی به جای لام آخر، کاف هم به نظر آمده است. (برهان). هلک. رجوع به هلک شود.

هلل.

[هَ لَ] (ع اِ) جِ هلة. || ترس. (منتهی الارب). || باران نخست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آواز بارش باران. (منتهی الارب). || مغز پیل، و آن زهر است که در یک ساعت کشد. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تنیدهء تننده. (منتهی الارب). تنیدهء عنکبوت. (از اقرب الموارد). || (مص) تنیدن عنکبوت خانه را. (منتهی الارب). رجوع به هلة شود.

هللم.

[هَ لَ لُ] (اِ) بازیی است که اطفال شهر کرمان بازند. (غیاث). رجوع به هللون شود.

هللون.

[هَ لَ لو] (اِ) بازیی است که اطفال شهر کرمان بازند. (آنندراج). رجوع به هللم شود.

هلم.

[هَ لَ] (ع ق) جواب هَلُمَّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلم.

[هَ لُمْ مَ] (ع اِ فعل) بیا. (منتهی الارب). کلمه ای است به معنی خواندن به چیزی مانند تعال. لازم است اما به صورت متعدی نیز به کار رود، مانند: هلم شهداءکم؛ یعنی آنها را حاضر کنید. نزد حجازیان این کلمه اسم فعل است و درمورد مفرد و جمع و مذکر و مؤنث یکسان به کار میرود و بنی تمیم آن را فعل امر دانند و اهل نجد آن را صرف می کنند زیرا آن را در شمار افعال میدانند و ضمائر بدان میپیوندند و مث در مثنی «هلما» و در مؤنث مفرد «هلمی» میگویند و برای جمع مؤنث هَلْمُمْنَ به کار میبرند. (اقرب الموارد).
- هلم جَرّا؛ و قس علیهذا. به همین نحو :سراپردهء خرد و چتر ساخت و با وی طبلک میزدند... و علامت منجوق با آن یار شد و هلم جرا تا کارش بدین پایه رسید. (تاریخ بیهقی).

هلم.

[هِلْ لَ] (ع ص) فروهشتهء سست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلم.

[هُ لُ] (ع اِ) آهوان کوهی. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلمان.

[هِ لِمْ ما] (ع ص، اِ) بسیار از نان و جز آن. (منتهی الارب). || هر چیز زیاد و نیکویی بسیار. (اقرب الموارد).

هلمطة.

[هَ مَ طَ] (ع مص) گرفتن چیزی را و فراهم آوردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلمع.

[هَ لَمْ مَ] (ع ص) مرد زودگریه. (منتهی الارب). صورتی از هرمع است به تشدید و فتح راء. (اقرب الموارد).

هلممة.

[هَ مَ مَ] (ع مص) خواندن کسی را به لفظ هَلُمَّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلمند.

[هِ مَ] (اِخ) سیستان. (یادداشت مؤلف). در متون اوستایی بدین صورت آمده است. رجوع به هیرمند شود.

هل من مبارز.

[هَ مِ مُ رِ] (ع جملهء اسمیهء استفهامی) آیا هماوردی هست؟ معمو این جمله را در مفاخره و خودنمایی در هر کار استعمال کنند :
به میدان نشاط اندر خرامد
نبشته بر قدح: هل من مبارز.بدایعی بلخی.

هل من مزید.

[هَ مِ مَ] (ع جملهء اسمیهء استفهامی) مقتبس از قرآن (50/30) است. صورت ترکیبی این جمله تأویل به مصدر میشود و به جای «بیشتر خواستن» و «افزون طلبیدن» به کار میرود :
هزار شربت زهر ار ز دست او بخورم
ز عشق نعرهء هل من مزید برخیزد.سنائی.
ریختم سرمایه بر پاک و پلید
ای سه سرمایه ده هل من مزید.مولوی.
عالمی را لقمه کرد و درکشید
معده اش نعره زنان: هل من مزید.مولوی.
چو دوزخ که سیرش کنند از وقید
دگر بانگ دارد که: هل من مزید؟
سعدی (کلیات چ مصفا ص276).
رجوع به هل (ع ق) شود.

هلموت.

[هَ لَ] (اِ) سلق جبلی. (از مخزن الادویه) (حکیم مؤمن). نوعی از چغندر صحرائی است، و آن را حلیم میگویند به فتح حای بی نقطه. (برهان).

هلموش.

[هَ] (اِ) ثمر مورْد. (از منتهی الارب).

هلمة.

[هِلْ لَ مَ] (ع ص) مؤنث هِلَّم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هِلَّم شود.

هلن.

[هِ لِ] (اِخ)(1) قهرمانی است که نژاد یونانی خود را منسوب به او میداند و نام او را بر خود می نهاده است. او را پسر دوکالیون و نیز پسر پرومته دانسته اند. در افسانه های یونان معروف است که او با الهه ای به نام اوزئیس ازدواج کرد و از او پسرانی به وجود آمدند که شاخه های معروف هلنی (دری ها، ائولی ها، ایوینها، اکئی ها) از نسل آنها هستند. (از فرهنگ اساطیر یونان و رم تألیف پیر گریمال ترجمهء بهمنش ج1 ص369 و 370).
(1) - Hellen.

هلن.

[هِ لِ] (اِخ)(1) در افسانه های یونان نام همسر منلاس بود که یونانیان به خاطر او ده سال در برابر تروا جنگیدند. گروهی او را دختر زئوس و گروهی دختر آفرودیت دانسته اند و در هر صورت نسب او درهم است و ایفی ژنی معروف را حاصل همبستری او با تزه دانسته اند. وی زیباترین زن زمان خود بود و مردان نامدار حماسی یونان از جمله پاریس دلدادهء وی بودند... (از فرهنگ اساطیر یونان و رم پیر گریمال تألیف بهمنش ج1 ص365). پس از مرگ منلاس او را از اسپارت بیرون کردند و او در جزیاکرتا به هلاکت رسید. (از حواشی نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ).
(1) - Helene.

هلنا.

[هِ لِ] (اِخ) رجوع به هلن شود.

هلناک.

[هَ] (اِ) برف. || ترف. قراقوروت. (برهان). رجوع به هلتاک شود.

هلند.

[هُ لَ] (اِخ)(1) این کشور را اروپائیان «ندرلندز»(2) (سرزمینهای پست و کم ارتفاع)(3)میخوانند. یک کشور پادشاهی است که در شمال غربی اروپا و در کنار دریای شمال قرار دارد. بلژیک در جنوب آن و آلمان در مشرق آن است. وسعت این کشور با دریاهای پرجزیرهء آن 13433 کیلومتر مربع و جمعیت آن برطبق آمار سال 1939 م. 8828680 تن است. شهرستانهای مهم آن عبارتند از: درنت(4)، فریزلند، گلدرلند، گرولینگن، لیمبورگ، برابانت شمالی، هلند شمالی، اوترخت، زی لند، هلند جنوبی و اویریجسل. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Holland.
(2) - Netherlands.
(3) - Pays-Bas.
(4) - Drenthe.

هلند.

[هُ لَ] (اِخ) نام دو ایالت است در کشور هلند. یکی از آنها ایالتی معروف به هلند شمالی که تقریباً در مغرب کشور قرار گرفته و در حدود 1700000 سکنه دارد. دیگری هلند جنوبی است در جنوب غربی کشور هلند که سکنهء آن در حدود 2200000 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).

هلندوز.

[هَ لَ] (اِ) گیاهی است که در دواها به کار برند. (انجمن آرا). نوعی از ریباس. (یادداشت مؤلف). با رای بی نقطه هم به نظر آمده است بر وزن سقنقور. (برهان). کرپا. (از اسدی).

هلنقص.

[هَ لَ قَ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلنند.

[هَ لَ نَنْ] (ص) مردم بیکاره و هیچکاره. (برهان) :
چو او ماه شکاف است شما ابر چرایید
چو او چست و ظریف است شما چون هلنندید؟
مولوی.

هلنوس.

[هِ لِ نُسْ] (اِخ) پسر پریاموس و از غیب گویان زبردست یونان قدیم بود که در محاصرهء ترزا به دست اولیس گرفتار شد. (از حواشی نصرالله فلسفی بر ترجمهء تمدن قدیم فوستل دُکولانژ).

هلو.

[هُ] (اِ) نوعی از شفتالو باشد و آن را شفتالوی آردی میگویند. به غایت پرآب و شیرین و بی جرم میباشد. (برهان). شفتالو. فوخ. درافن. (یادداشتهای مؤلف). قیاس کنید با آلو و خلو، هلی، هلگ. (یادداشت دیگر).
- مثل هلوی پوست کنده؛ در وصف چهره ای گویند که زیبا، شاداب و سرخ و سفید باشد. (از یادداشتهای مؤلف).
-امثال: همین هلو، همین گلو ؛ یعنی همین است که هست. جز این نخواهد بود.
|| ریسمانی را گفته اند که طفلان از جایی آویزند و بر آن نشسته در هوا آیند و روند. (برهان).

هلو.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش بانهء شهرستان سقز که 75 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، لبنیات و چوب جنگلی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلوآن.

[هَ] (اِخ) محلی است بین تنکابن و ییلاقات سه هزار که بارانداز مسافران ییلاق است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلواع.

[هِلْ] (ع ص) مرد سخت گریزنده و رونده از شادمانی. || شتر مادهء تیز و نیک شتاب و چست و رام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلواعة.

[هِلْ عَ] (ع ص) مرد آزمند. || مرد سخت گریزنده و رونده از شادمانی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شتر مادهء تیز و نیک شتاب و چست و رام. (منتهی الارب). رجوع به هلواع شود.

هلوایی.

[هَلْ] (اِخ) دهی است از بخش میناب شهرستان بندرعباس که 50 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول عمده اش خرماست. مزارع کهنک، آبشوری و کوتک جزو این ده است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هلوایی.

[هَلْ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش میناب شهرستان بندرعباس که دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هلوب.

[هَ] (ع ص) زن که با شوی نزدیکی نماید. || زن که از شوی کناره گزیند. از اضداد است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلوبن دره.

[هُ بُ دَرْ رِ] (اِخ) دهی است از بخش رودسر شهرستان لاهیجان که 147 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هلوپشته.

[هَ پُ تِ] (اِخ) دهی است از بخش نور شهرستان آمل که 240 تن سکنه دارد و مرکز دهستان هلوپشته است. محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلوپشته.

[هَ پُ تِ] (اِخ) دهستانی است از بخش نور شهرستان آمل دارای 1750 تن سکنه. آب آن از چشمه هاست. شامل چهار آبادی به نام هلوپشته، بیک، دونکوه و کپ است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلوچال.

[هَ] (اِخ) نام یکی از دهات هزارجریب مازندران بوده است. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص165 ترجمهء فارسی). رجوع به هلی چال شود.

هلوچهار.

[هُ چَ] (اِخ) ده کوچکی از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت دارای ده تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هلوچین.

[هُ] (اِ) ریسمانی باشد که در روزهای عید و جشن از جایی آویزند و زنان و کودکان بر آن نشینند و در هوا آیند و روند. (برهان). رجوع به هُلو شود.

هلودره.

[هُ دَ رِ] (اِخ) نام یکی از دهات قدیم تنکابن بوده است. (از سفرنامهء مازندران و استرآباد رابینو ص145 از ترجمهء فارسی).

هلور.

[هُلْ وَ] (اِخ) دهی است از بخش اسدآباد شهرستان همدان که 330 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و رودخانه و محصول عمده اش غله، انگور، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلوران.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش رزاب شهرستان سنندج که 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلوزون.

[هَ لَ / لُو] (اِ) نقاشیها و اسلیمی خطائیهایی باشد که بر اطراف کتابهء خانه و غیره نقش کنند. (برهان). اسلیمی. نقش اسلیمی. (یادداشت مؤلف).

هلوستان.

[هُ سِ] (اِخ) دهی است از بخش سیاهکل شهرستان دیلمان که 117 تن سکنه دارد. آب آن از شمرود و محصول عمده اش برنج است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هلوسعد.

[هَ سَ] (اِخ) تیره ای از طایفهء جانکی سردسیر هفت لنگ. (جغرافیای سیاسی کیهان).

هلوع.

[هَ] (ع ص) سخت ناشکیبا و ترسنده از بدی. || آزمند. || بخیل بر مال. || طپان و سخت نالان که بر مصیبت صبر نتواند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلوعة.

[هَلْ وَ عَ] (ع مص) شتافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلوف.

[هِلْ لَ] (ع ص) مرد گران سنگ درشت اندام گرانجان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مرد کلان شکم بی خیر ناشکیبا. (منتهی الارب). || دروغگوی. || پیر کلانسال. || ریش سطبر. || مرد کلان ریش و بسیارموی درشت اندام. || روزی که ابرش آفتاب را پوشد. شتر نر کلانسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلوفة.

[هِلْ لَ فَ] (ع ص) ریش سطبر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلوک.

[هَ] (ع ص) زن تباهکار بر روی افتنده بر مردان و بلایه کار. || زن نیکو در زناشوئی. از اضداد است. || مرد شتاب انزال کننده. (منتهی الارب).

هلوک.

[هُ] (ع مص) مردن و نیست شدن. (منتهی الارب).

هلوکله.

[هَ کَ لِ] (اِخ) دهی است از بخش دوهزار شهرستان تنکابن که 409 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غلهء دیمی و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلول.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان ساوه که 238 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، انار، انجیر و پنبه و کاردستی مردم بافتن گلیم و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

هلوم سر.

[هَ سَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل که 170 تن سکنه دارد. آب آن از رود هراز و محصول عمده اش برنج، غله، ذغال و کاردستی مردم شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلومه سر.

[ ] (اِخ) هلوم سر. رجوع به هلوم سر شود.

هله.

[هَ لَ / لِ] (صوت) هان. هین. الا. هلا. حرف تنبیه است به معنی آگاه باش، توجه کن، به هوش باش :
گفت این بار ار کنم این مشغله
کاردها در من زنید آن دم هله.مولوی.

هلة.

[هَلْ لَ] (ع اِ) چراغ پایه. || باران. ج، هلل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هلة.

[هِلْ لَ] (ع اِ) نموداری ماه نو. (منتهی الارب).

هلهال.

[هَ] (ع ص) تنک و نرم از موی و جامه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلهال.

[هَ] (اِ) آردبیز را گویند که پرویزن است، و به عربی غربال خوانند. (برهان).

هله سم.

[هَ لَ سُ] (اِخ) دهی است از بخش شیروان چرداول شهرستان ایلام که 300 تن سکنه دارد. آب آن از رود چرداول و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هله شی.

[هَ لِ] (اِخ) دهی است از بخش گیلان شهرستان اسلام آباد غرب که 500 تن سکنه دارد. آب آن از سراب ایوان و محصول عمده اش غله، برنج، حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلهل.

[هَ لَ هِ] (ص، اِ) مخفف هلاهل است و آن زهری باشد که هیچ تریاقی با او مقاومت نتواند کرد. (برهان).

هلهل.

[هَ هَ] (ع ص، اِ) جامهء تنک بافته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || موی تنک نرم. || جامهء تنک نرم. || نوعی از زهر، معرب است. (منتهی الارب). زهری که فوراً بکشد. (اقرب الموارد). هلاهل. رجوع به هلاهل شود.

هلهل.

[هُ هُ] (ع اِ) برف. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هلهلان.

[هَ هَ] (اِخ) نقطه ای است در چهارفرسخی بیرجند که معدن مس دارد. (از جغرافیای اقتصادی کیهان).

هلهله.

[هَ هَ / هِ هِ لَ / لِ] (اِ صوت) سر و صدای حاکی از شادی و شعف. هورا. جوش و خروش :
چون نماند اندر میان بس فاصله
خاست از کشتیّ دزدان هلهله.مولوی.

هلهلة.

[هَ هَ لَ] (ع مص) تنک بافتن جامه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || نزدیک شدن. (منتهی الارب). || برگردانیدن آواز را در گلو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || چشم داشتن. || درنگی نمودن. || بیختن آرد را به پرویزن. || به لفظ «هلا» زجر کردن اسب را. (منتهی الارب).

هلهلیون.

[هَ هَ] (اِ) میوه ای است صحرایی که آن را زعرور میگویند و در خراسان علف شیران و به عربی تفاح البری خوانند. (برهان).

هله هوپ کردن.

[هَ لَ هُپْ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، به سرعت همه چیز را خوردن. (یادداشت مؤلف). چپو کردن.

هله هوله.

[هَ لِ لِ] (اِ مرکب) چیزهای درهم و برهم و نامناسب از خوردنی.
- هله هوله خوردن؛ غذاهای ناسازگار را با هم و به افراط خوردن.

هلی.

[هُ] (اِ) نامی است که در نور و آمل به برقوق دهند. (یادداشت مؤلف).

هلی.

[هُلْ لا] (ع اِ) ریش و زخم که بعد از اندوه رسد. (منتهی الارب).

هلی.

[هُ لَی ی] (ع اِ مصغر) مصغر هل. (منتهی الارب).

هلیاع.

[هِلْ] (ع اِ) درنده ای است خرد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خارپشت نر. (منتهی الارب).

هلیاک.

[هَلْ] (اِ) هلتاک. هلناک. (یادداشت مؤلف). رجوع به هلناک شود.

هلیان.

[هِلْ لیا] (ع اِ) دوری. || علم است دوری را. (منتهی الارب).

هلیانه.

[هَلْ نَ / نِ] (اِ) شاهترج. (مخزن الادویه). نام دارویی است که آن را شاهتره گویند. خارش و جرب را نافع است. (برهان).

هلیب.

[هَ] (ع اِ) نام چند روز است نهایت سرد در کانون دوم یا در ایام سختی سرما. (منتهی الارب).

هلیجو.

[هَ] (اِ) به لغت زند و پازند آلوچه را گویند و آن میوه ای است معروف. (برهان). در زبان پهلوی به صورت الوسیک یا الوزی و متن مصحف همین لغت است. (از حواشی معین بر برهان).

هلی چال.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل که 225 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات، عسل و کاردستی زنان شال بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلیدن.

[هِ دَ] (مص) گذاشتن. (برهان). هشتن. به جایی نهادن :
به یک حمله از جایشان بگسلد
چو بگسستشان بر زمین کی هلد؟فردوسی.
از بند شبانروزی بیرون نهلَدْشان
تا خون برود از تنشان پاک به یک بار.
منوچهری (دیوان ص 15).
|| فروگذاشتن. (برهان). شاهدی برای این معنی نیست. || واگذاشتن. رها کردن. به حال خود گذاشتن :
آن را بدو بهل که همی گوید
من دیده ام فقیه بخارا را.ناصرخسرو.
ورش همچنان روزگاری هلی
به گردونش از بیخ برنگسلی.سعدی.
چرخ زن را خدای کرد بحل
قلم و لوح گو به مرد: بهل.اوحدی.
بهلیدش چنانکه هست، افتد
که بلا بیند ار به دست افتد.اوحدی.
- بازهلیدن؛ واگذاشتن. بازگذاشتن :
جهان را بدان بازهل کآفرید
وز او آمد این آفرینش پدید.فردوسی.
- به هم هلیدن؛ بستن. برهم گذاشتن :
بهل کتاب را به هم که مرد درس نیستم
به حفظ کِشت عمر خود کم از مترس نیستم.
قاآنی.
و رجوع به هشتن شود.

هلیرود.

[هَ] (اِخ) از بلوکات ناحیهء مهنی در ایالت کرمان. (جغرافیای کیهان). رجوع به هلیل رود شود.

هلیزآباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج که 430 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و میوه و انگور و لبنیات است. زنان قالیچه و گلیم و جاجیم می بافند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هلیزآباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش رزآب شهرستان سنندج که 120 تن سکنه دارد. آب آن از رود کرماسی و چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلیستان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان نوشهر که 350 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه های کشک سرا و چالوس و محصول عمده اش برنج و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلیسه.

[هَ سَ / سِ] (اِ) ستونی باشد که آنجا مردمان کشتی را به زور می آرند و بر آن ستون ریسمانی پیچند و مردمان به جانب خود میکشند تا به کناره برسد. (غیاث). || چوبکی باشد پهن که کشتی های کوچک را بدان رانند و ملاحان وقت راندن «هلیسه هلیسه» گویند. (غیاث از مصطلحات).

هلیش.

[هَ] (اِ) مرغی باشد مردارخوار. (برهان). رجوع به هلش شود.

هلیق.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش ورزقان شهرستان اهر که 987 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و سردرختی و کاردستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلیک.

[هَ] (اِ) به لغت زند و پازند زردآلو و قیسی را گویند. (برهان).

هلی کپ تر.

[هِ کُ تِ] (فرانسوی، اِ)رجوع به هلیکوپتر شود.

هلی کتی.

[هَ کُ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل که 105 تن سکنه دارد. آب آن از شهرود هراز و چشمه ها و محصول عمده اش برنج و غله و نیشکر و کاردستی زنان بافتن شال و کتان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

هلیکک.

[هَ کَ] (اِ) آلوکک. در نور و کجور نوعی درخت را گویند. (یادداشت مؤلف). رجوع به آلوکک شود.

هلیکوپتر.

[هِ کُپْ تِ] (فرانسوی، اِ)(1)قسمی هواپیمای کوچک که به هنگام برخاستن از زمین و نشستن بر آن میتواند به حالت عمودی حرکت کند. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Helicoptere.

هلیل.

[هُ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر هل است. (منتهی الارب). رجوع به هل شود.

هلیل.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش اردکان شهرستان یزد که 69 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هلیل آباد.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان زنجان که 795 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و میوه و کاردستی مردم قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

هلیلان.

[هُ لِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان اسلام آباد غرب که دارای 15 آبادی و در حدود چهارهزار تن سکنه است. آب آن از رود محلی و چشمه تأمین میشود و محصول عمده اش گندم و جو و لوبیا و لبنیات است. قراء مهم آن عبارتند از: کهره، چشم ماهی، جوب شهر و پشت تنگ. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هلیلان.

[هُ لَ] (اِخ) ایل کرد از طوایف پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص67).

هلیل رود.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت که 27 تن سکنه دارد. آب آن از هلیل رود و ساکنان از طایفهء سنیمانی هستند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هلیلو.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش هوراند شهرستان اهر که 313 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و حبوب و کاردستی مردم بافتن فرش و گلیم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هلیله.

[هَ لی لَ / لِ] (اِ) اهلیلج. هلیلج. از درختان نواحی حاره است که میوه اش مصرف طبی دارد و آن چند نوع است: هلیلهء بزرگ که کابلی گویند، هلیلهء زرد و بلیله. درخت آن کوچک چون سیب و به و آلو و برگ آن کوچکتر و دراز چون برگ بید. (یادداشتهای مؤلف). و آن را اقسام است: هلیلهء زرد، هلیلهء سیاه و هلیلهء کابلی. (آنندراج). آزاددرخت. زهرهء زمین. (یادداشتهای مؤلف) : اندر میان رامیان و جالند، پنج روز راه است و همهء راه درختان هلیله و بلیله و آمله و داروهاست که به همهء جهان ببرند. (حدود العالم).
سی ودو دُرّم که سست کرد زمانه
سخت کجا گردد از هلیلهء کابل؟ناصرخسرو.
که دانست کاین تلخ و ناخوش هلیله
حرارت براند ز ترکیب انسان.ناصرخسرو.
تو را مقامر صورت کجا دهد انصاف
تو را هلیلهء زرین کجا برد صفرا؟خاقانی.
چه نیکو داستانی زد هنرمند
هلیله با هلیله، قند با قند.نظامی.
از هلیله قبض شد اطلاق رفت
آب آتش را مدد شد همچو نفت.مولوی.
هلیله کاو به زفتی خون دل رفت
شود خرمای تر، چون با عسل خفت.
امیرخسرو.
|| قسمی خرما در جیرفت. (یادداشت مؤلف).

هلیلة.

[هَ لَ] (ع اِ) زمین باران رسیده که گردش همچنان خشک باشد. (منتهی الارب).

هلیله.

[هَ لی لَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان بوشهر که 584 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و صیفی و کار مردم ماهیگیری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

هلیلة.

[هُ لَ لَ] (ع اِ مصغر) مصغر هلّ است. (منتهی الارب).

هلیم.

[هَ] (اِ) به فارسی عبارت از مرق و گوشت و گندم مهراء پخته است و در افعال مانند هریسه. (حکیم مؤمن). خوراکی است که از بلغور و گوشت پزند و در ضمن پختن پیوسته به هم زنند تا لعاب گیرد و سپس بر آن روغن و گونه ای از ادویهء معطر (بیشتر دارچین) ریزند.

هلیم.

[هَ] (ع ص) چسبنده از هر چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گل لاصق بشی ء. (مخزن الادویه) (حکیم مؤمن).

هلیمو.

[هَ] (اِ) سلق جبلی. (مخزن الادویه).

هلیو.

[هَ وْ] (اِ) سبدی را گویند که از چوب و نی بافند و چیزها در آن کنند. (برهان).

هلیوم.

[هِ یُمْ] (فرانسوی، اِ)(1) گاز سبک و غیرقابل احتراقی که در بالن به کار میرود. (فرهنگ انگلیسی حَییم).
(1) - Helium.

هلیون.

[هَ] (اِ) مارچوبه. (یادداشت مؤلف). گیاهی است که آن را مارچوبه و مارگیا خوانند. برگ آن مانند برگ رازیانه باشد. طبیخ آن را به خورد سگ دهند سگ را بکشد. در غیاث و صراح «هلیو» (به کسر اول) نوشته. (برهان). نام رومی مارچوبه است. دانه ای دارد که لون آن سیاه و بر آن نقطه های زرد باشد. (از ترجمهء صیدنه). به پارسی مارچوبه گویند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). اسفیراج. (یادداشت مؤلف).

هلیه.

[هَ] (اِ) چوبکی باشد پهن که کشتیهای کوچک را بدان رانند. (غیاث). خله. رجوع به خله و هلیسه شود.

هم.

[هَ] (حرف ربط، ق) به معنی نیز که به عربی ایضاً گویند. (برهان). لفظ فارسی است مرادف نیز. صاحب بهار عجم نوشته که فرق در لفظ «نیز» و لفظ «هم» این است که آوردن لفظ «هم» بر معطوف و معطوف علیه هر دو صحیح باشد، چنانکه گویند: هم نماز کردم و هم روزه گرفتم، به خلاف لفظ «نیز» که تنها بر معطوف آید. ایضاً لفظ «هم» در مفردات آید، چنانکه: هم زید را زدم و نیز عمرو را، و اگر جملهء دوم بنابر ضرورت به صورت مفرد باشد، اصل در جمله خواهد بود (یعنی کلمه به جای یک جمله است). و نیز لفظ «هم» بر لفظی داخل میشود که آن لفظ محمول به مواطات بر مدخول نشود، مث «همراز» گویند به معنی دو کس که رازدار یکدیگر باشند و «همرازدار» نگویند. لفظ «هم» از حروف عاطفه است و افادهء اشتراک در کاری را کند. این لفظ با لفظ «نیز» گاه هر دو می آید. (از غیاث). نیز. ایضاً. (یادداشت مؤلف) :
شدم پیر بدین سان و تو هم خود نه جوانی
مرا سینه پُرالخوخ و تو چون خفته کمانی.
رودکی.
یک لخت خون بچهء تاکم فرست از آنک
هم بوی مشک دارد، هم گونهء عقیق.رودکی.
امروز به اقبال تو ای میر خراسان
هم نعمت و هم روی نکو دارم وسناد.
رودکی.
بر گونهء سیاهی چشم است غژم او
هم برمثال مردمک چشم از او تکس.
بهرامی سرخسی.
گلیمی که خواهد ربودنْش باد
ز گردن بیفکن هم از بامداد.بوشکور.
این ناحیتی است هم از طبرستان. (حدود العالم).
تن شهریاران گرامی بود
هم از کوشش و جنگ نامی بود.فردوسی.
همه موبدان پیش تختش رده
هم اسپهدان پیش او صف زده.فردوسی.
دلم گشت از آن کار چون نوبهار
هم از رستم و هم ز اسفندیار.فردوسی.
فرامرز وی را هم اندرزمان
بیاورد نزدیک شاه جهان.فردوسی.
به دست جنگجویان تیغ رخشان
همی خندید هم بر جان ایشان.
فخرالدین اسعد.
گفتی که خلق نیست چو من نیز در جهان
هم شاطر و ظریفم و هم شاعر و دبیر.
ناصرخسرو.
یار تو باید که بخرّد تو را
هم تو خودی خیره خریدار خویش.
ناصرخسرو.
هم قلتبان به چشم من آن مردی
کو دل نهد به زیور و تیمارش.ناصرخسرو.
تو هم ممکن نخواهی بودن در شغل خویش. (تاریخ بیهقی). و هم درساعت آلتونتاش برنشست و عبدوس را یک دو فرسنگ با خویشتن برد. (تاریخ بیهقی). نامه نویسد هم اکنون به خوارزمشاه چنانکه رسم است. (تاریخ بیهقی). و هم در شب رسولی نامزد کرد مردی علوی، وجیه از محتشمان سمرقند. (تاریخ بیهقی).
چو نتوان ز دشمن برآورد پوست
از او سربه سر چون رهی هم نکوست.
اسدی.
رسم چنان است که نخست حنا برنهند و یک ساعت صبر کنند، پس بشویند و وسمه برنهند و هم صبر کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
هم بنماند چنین هم بود از قدر صدر
درد ورا انحطاط، رنج ورا انتها.خاقانی.
به سوی توانا توانا فرست
به دانا هم از جنس دانا فرست.نظامی.
و اختلاف حکایات و حالات مختلف نیز هم بود. (تذکرة الاولیاء).
گر قضا پوشد سیه همچون شبت
هم قضا دستت بگیرد عاقبت.مولوی.
اگر این طایفه هم بر این نسق روزگاری مداومت نمایند مقاومت با ایشان ممتّع گردد. (گلستان). گفت کنیزک را به سیاه بخش که نیم خوردهء او هم او را شاید. (گلستان).
بَرَد بوستان بان به ایوان شاه
به تحفه ثمر هم ز بستان شاه.سعدی.
زن بد در سرای مرد نکو
هم در این عالم است دوزخ او.سعدی.
درد دل بیقرار سعدی
هم با دل بیقرار گویم.سعدی.
من هم اول روز گفتم جان فدای روی تو
شرط مردی نیست برگردیدن از گفتار خویش.
سعدی.
دیدار شد میسر و بوس و کنار هم
از بخت شکر دارم و از روزگار هم.حافظ.
ترکیب ها:
- همچنان.؛ همچنین. همچو. همچون. رجوع به این مدخل ها شود.
|| یکدیگر. (یادداشت مؤلف) : و هر قبیله را از ایشان مهتری بود از ناسازندگی با هم. (حدود العالم).
چه مرد است آنکه همچون هم نباشد
مر او را در جهان گفتار و کردار.
مسعودسعد.
چو نام هم شنیدند آن دو چالاک
فتادند از سر زین بر سر خاک.نظامی.
به تو خرم کنم ایوان شه را
قران سازم به هم خورشید و مه را.نظامی.
درافکن به هم گرگ را با پلنگ
تو بر آرد را از میان دو سنگ.نظامی.
جان مرغان و سگان از هم جداست
متحد جانهای مردان خداست.مولوی.
بیگانگی نگر که من و یار چون دو چشم
همسایه ایم و خانهء هم را ندیده ایم.
؟ (از امثال و حکم ص 1992).
ز دیدار هم تا به حدی رمان
که بر هر دو تنگ آمدی آسمان.سعدی.
سعدیا عشق نیامیزد و شهوت با هم
پیش تسبیح ملایک نرود دیو رجیم.سعدی.
خرقهء زهد و جام می گرچه نه درخور همند
این همه نقش میزنم از جهت رضای تو.
حافظ.
شود جهان لب پرخنده ای اگر مردم
کنند دست یکی در گره گشایی هم.صائب.
- از هم افتادن؛ متفرق شدن. از هم دور افتادن : غلامانش کاریند و در ایشان رنج بسیار برده است باید که از هم نیفتند. (تاریخ بیهقی).
- از هم باز شدن؛ متلاشی شدن. پریشان شدن. جدا شدن اجزاء چیزی از یکدیگر :هرگاه که بیرون کشند [ میخ را ] درحال از هم باز شود. (کلیله و دمنه).
- از هم بریدن؛ تمام شدن. رشتهء چیزی قطع شدن. دنباله قطع شدن :
نه هرگز خورشهاش برّد ز هم
نه مهمانْش را گردد انبوه کم.اسدی.
- از هم دریدن؛ خرد شدن. تکه پاره شدن (کردن) :
چنان از هم درید اندام آن بوم
که می شد زیر زخمش سنگ چون موم.
نظامی.
دریدند از هم آن نقش گزین را
که رنگ از روی بردی نقش چین را.
نظامی.
من که گاوان را ز هم بِدْریده ام
من که گوش شیر نر مالیده ام.مولوی.
نمی ترسی ای گرگ ناقص خرد
که روزی پلنگیت از هم درد؟سعدی.
- بر هم اوفتادن؛ روی هم ریختن. به روی هم افتادن :
مویت رها مکن که چنین بر هم اوفتد
کآشوب حسن روی تو در عالم اوفتد.
سعدی.
- بر هم بستن؛ بستن. به هم بستن : همه شب دیده بر هم نبسته. (گلستان).
- بر هم دریدن؛ دریدن. از هم دریدن :
یکی بچهء گرگ می پرورید
چو پرورده شد خواجه بر هم درید.سعدی.
- بر هم زدن؛ بر هم نهادن. به هم نزدیک کردن :
گر آید از تو برویم هزار تیر جفا
جفاست گر مژه بر هم زنم ز پیکارش.
سعدی.
- || آشفته کردن. پریشان کردن. به هم زدن.
- بر هم نهادن؛ به هم نهادن. بر روی یکدیگر گذاشتن :
خدا را ای رقیب امشب زمانی دیده بر هم نه
که من با لعل خاموشش نهانی صد سخن دارم.
حافظ.
- || انبار کردن. جمع آوردن :
به سیم و زر نکونامی به دست آر
منه بر هم که برگیرندش از هم.سعدی.
- به هم آمدن؛ متصل شدن. پیوستن. بسته شدن شکاف یا سوراخ زخم و جز آن :
هر دل که شد از هیبت او تافته و ریش
آن دل نه به دارو به هم آید نه به مرهم.
فرخی.
چو دشمن شکستی بیفکن علم
که بازش جراحت نیاید به هم.سعدی.
- || با هم آمدن. همراه شدن :
آمده نوروز ما با گل سوری به هم
بادهء سوری بگیر بر گل سوری بچم.
منوچهری.
- به هم انداختن؛ دو تن را به ستیزه واداشتن و تحریک کردن.
-به هم برآمدن؛ پریشان شدن :
ناچار هرکه دل به غم روی دوست داد
کارش به هم برآمده باشد چو موی دوست.
سعدی.
- || ناراحت شدن. به خشم آمدن : پسر دفع آن ندانست، به هم برآمد. (گلستان).
چو من داد معنی دهم در حدیث
برآید به هم اندرون خبیث.سعدی.
شنید این سخن شهریار عجم
ز خشم و خجالت برآمد به هم.سعدی.
- || منقلب شدن. در آشوب شدن :
سرمست اگر درآیی عالم به هم برآید
خاک وجود ما را گرد از عدم برآید.سعدی.
سپاه و رعیت به هم برآمدند و برخی از بلاد از قبضهء تصرف او به در رفت. (گلستان).
- به هم برآمدن دل؛ سوختن دل. رنجیده شدن دل : سلطان را از سخن او دل به هم برآمد و آب در دیده بگردانید. (گلستان). جوان را دل از طعنهء ملاح به هم برآمد. (گلستان).
- به هم برآمده؛ خشم گرفته. اخم کرده : یکی از صاحبدلان زورآزمایی را دید به هم برآمده و کف دردهان آورده. (گلستان).
- به هم بستن؛ بستن. فراز کردن :
نشسته بودم و خاطر به خویشتن مشغول
در سرای به هم بسته از خروج و دخول.
سعدی.
- به هم برشکستن؛ شکست دادن. مغلوب کردن :
سپاهی ز توران به هم برشکست
همه کامهء دشمنان کرد پست.فردوسی.
- به هم برکردن؛ رنجانیدن. دلگیر کردن :
به هم برمکن تا توانی دلی
که آهی جهانی به هم برکند.سعدی.
- به هم رسیدن؛ وصال. یکدیگر را دیدن :
فرصت شمار صحبت کز این دوروزه منزل
چون بگذریم دیگر نتوان به هم رسیدن.
حافظ.
- به هم شدن؛ جمع شدن. با هم شدن. مقابل به هم کردن.
- به هم زدن؛ پریشان کردن.
- || مخلوط کردن مایعات با چیزی دیگر.
- به هم شده؛ متفق. پیوسته. گردآمده :
کند به تیر پراکنده چون بنات النعش
به هم شده سپهی را به گونهء پروین.فرخی.
به صُرّه زرّ به هم کردم و به بدره درم
همی روم که کنم خلق را از این آگاه.
فرخی.
برِ او مال به هم کردن منکر گنهی است
نکند مال به هم زآنکه بترسد ز گناه.فرخی.
تو پارسایی و رندی به هم کنی سعدی
میسرت نشود، مست باش یا مستور.
سعدی.
- به هم نشستن؛ با هم نشستن. همنشین شدن :
طریقت شناسان ثابت قدم
به خلوت نشستند جمعی به هم.سعدی.
شبی در جوانی و طیب نعم
جوانان نشستیم چندی به هم.سعدی.
- چشم بر هم نهادن؛ چشم را بستن :
دلم صد بار میگوید که چشم از فتنه بر هم نه
دگر ره دیده می افتد بر آن بالای فتانم.
سعدی.
- درهم؛ پریشان و آشفته :
کارم چو زلف یار پریشان و درهم است
پشتم به سان ابروی دلدار پرخم است.
سعدی.
- || گرفته. خشمگین.
- در هم شدن؛ خشمگین شدن :
گر خردمند از اوباش جفایی بیند
تا دل خویش نیازارد و در هم نشود.
سعدی (دیوان چ مصفا ص 824).
- در هم شکستن؛ شکستن. خرد کردن :
بفرمود در هم شکستند خرد
مبدل شد آن عیش صافی به دُرد.سعدی.
- در هم فتادن؛ توی هم رفتن. بی نظم شدن :
نبردآزمایی از ادهم فتاد
به گردن برش مهره در هم فتاد.سعدی.
- دست به دست هم دادن؛ متحد شدن.
- روی در هم کشیدن؛ خشمگین شدن. به هم برآمدن : سلطان روی از توقع او در هم کشید. (گلستان).
- سر به هم آوردن؛ التیام یافتن جراحت : هر جراحتی که به زر افتد زود به شود لیکن سر به هم نیارد. (نوروزنامه).
- سرش را هم آوردن؛ کاری را تمام کردن. فیصل دادن.
ترکیب های دیگر:
- هم آخُر.؛ هم آخور. هم آرایشی. هم آشیان. هم آشیانی. هم آغوش. هم آغوشی. هم آگوش. هم آوا. هم آواز. هم آوازی. هم آورد. هم آویز. هم آهنگ. هم آهنگی. هم آیین. همار. همارا. هماره. همان. همانا. همانگه. همانند. همانندی. هم اتفاق. هم ارتفاع. هم ارز. هم اسم. هم اصل. هم اطاق. هم افسر. هم افق. هم باد. هم بار. هم باز. هم بازی. هم بالا. هم بالایی. هم بالین. هم بر. هم بری. هم بساط. هم بستر. هم بستری. هم بستگی. هم بو. هم بوی. هم بها. هم پاچگی. هم پاچه. هم پالکی. هم پای. هم پایه. هم پدر. هم پرسش. هم پرواز. هم پشت. هم پشتی. هم پنجگی. هم پنجه. هم پوست. هم پهلو. هم پهلوی. هم پهنا. هم پیالگی. هم پیاله. هم پیشه. هم پیله. هم پیمان. هم پیمانی. هم پیوند. همتا. هم تاب. هم تازیانه. همتاه. همتایی. هم تخت. هم تختی. هم تراز. هم ترازو. هم ترانه. هم تگ. هم تگی. هم تن. هم تنگ. هم تیره. هم جامه. هم جای. هم جثه. هم جفت. هم جنب. هم جنس. هم جوار. هم جواری. هم چانه. هم چرا. هم چشم. هم چشمی. هم چنان. هم چند. هم چندان. هم چنو. هم چنین. همچو. همچون. همچونین. هم چهر. هم حال. هم حالت. هم حجره. هم حد. هم حرب. هم حربی. هم حرفت. هم حساب. هم حقّه. هم حکم. هم خاصیت. هم خاک. هم خان. هم خانگی. هم خانه. هم خرج. هم خُفت. هم خو. هم خواب. هم خوابه. هم خوان. هم خوانی. هم خور. هم خوراک. هم خورند. هم خون. هم خوند. هم خوی. هم خویی. هم خیال. هم خیمه. هم داستان. هم داستانی. هم داماد. هم دامان. هم دایگی. هم درجه. هم درد. هم دردی. هم درس. هم درود. هم دست. هم دستان. هم دستانی. هم دستی. هم دکّان. همدگر. هم دل. هم دلی. هم دم. هم دمی. هم دندان. هم دوره. هم دوش. هم ده. همدیگر. هم دین. هم دیوار. هم ذوق. همراد. هم راز. هم رازی. همراه. همراهی. هم رای. هم رایی. هم رتبت. هم رتبه. هم رخت. هم رده. هم رزم. هم رس. هم رسته. هم رضاع. هم رفیق. هم رکاب. هم رکابی. هم رنگ. هم رو. همره. همرهی. هم ریخت. هم ریش. هم ریشه. همزاد. همزاده. هم زانو. هم زبان. هم زبانی. هم زدن. هم زلف. هم زمان. هم زمین. هم زنجیر. هم زور. هم زی. هم زیست. هم زیستی. هم ساز. هم سال. هم سالی. هم سامان. هم سان. همسایگی. همسایه. هم سبق. هم سپر. هم ستیز. هم سخن. همسر. هم سرا. هم سرای. همسری. هم سطح. هم سفت. هم سفر. هم سفره. هم سکّه. هم سلک. هم سلیقه. هم سن. هم سنخ. هم سنگ. هم سنگی. هم سو. هم سوگند. هم سیر. هم شاگردی. هم شأن. هم شراب. هم شغل. هم شکل. هم شکم. هم شور. هم شوی. هم شهر. هم شهری. هم شیر. هم شیرگی. همشیره. هم شیوه. هم صحبت. هم صحبتی. هم صدا. هم صف. هم صفی. هم صفیر. هم صنف. هم صورت. هم طارم. هم طبع. هم طبقه. هم طراز. هم طریق. هم طریقت. هم طویله. هم عرض. هم عصر. هم عقد. هم عقیدت. هم عقیده. هم عمق. هم عنان. هم عنانی. هم عهد. هم عهدی. هم عیار. هم غذا. هم غصّه. هم فکر. هم فکری. هم قافله. هم قافیه. هم قامت. هم قبیله. هم قد. هم قدح. هم قدر. هم قدرت. هم قدم. هم قران. هم قرین. هم قرینه. هم قسم. هم قطار. هم قفس. هم قلم. هم قمار. هم قواره. هم قول. هم قوّه. هم قیمت. همکار. همکاری. هم کاسگی. هم کاسه. هم کالبد. هم کام. هم کَت. هم کجاوه. هم کران. هم کردن. هم کسب. هم کشیدن. هم کف. هم کفو. هم کلاس. هم کلام. هم کنار. هم کوچه. هم کوش. هم کیسه. هم کیش. هم کیشی. هم گام. هم گاه. هم گذاشتن. همگر. هم گروه. هم گروهه. هم گشت. همگن. هم گوشه. هم گونه. هم گوهر. هم گهر. هم گیر. هم گین. هم لباس. هم لحن. هم لخت. هم لقب. هم لوح. هم مادر. هم مادری. هم مالیدن. هم مانند. هم محله. هم مدرسه. هم مذهب. هم مرتبه. هم مرز. هم مزاج. هم مسلک. هم مصاف. هم معنی. هم مَقیل. هم منزل. هم میدان. هم میهن. هم ناله. هم نام. هم نامی. هم ناورد. هم نبرد. هم نبردی. هم نژاد. هم نژاده. هم نسب. هم نشان. هم نشانی. هم نشست. هم نشستی. هم نشیمنی. هم نشین. هم نشینی. هم نفس. هم نقابی. هم نمک. هم نوا. هم نورد. هم نوع. هموار. هموارگی. همواره. همواری. هم وثاق. هم وثاقی. هم وزن. هم وِطا. هم وقت. هم ولایتی. همیدون. همین.
|| باز هم. در مقایسه بهتر است. نسبت به دیگران بهتر است. (یادداشتهای مؤلف) :
زاهد چو از نماز تو کاری نمیرود
هم مستی شبانه و راز و نیاز من.حافظ.

هم.

[هَم م] (ع اِ) اندوه. ج، هموم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). یکی از اعراض شش گانهء نفسانیه. (یادداشت مؤلف) :
برداشته خزینه و انباشته به زر
صندوقهای پیل، و نه در دل هم و نه غم.
فرخی.
زآرزوها که داشت خاقانی
هیچ همّی به جز وصال تو نیست.خاقانی.
اگر در این مهم عظیم و همّ جسیم تهاون و توانی جایز شمرد و روی به مدافعت ننهد، ملک موروث بر باد آید. (ترجمهء تاریخ یمینی). || آنچه بدان قصد کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). بستن دل به انجام کاری قبل از انجام، چه نیک و چه بد. (تعریفات). || قصد. (منتهی الارب). || (ص) بسنده و کافی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد): هذا الرجل همک من رجل؛ یعنی تو را کافی است. (از اقرب الموارد). || (مص) اندوهگین کردن کار کسی را. || گداختن بیماری اندام کسی را و لاغر کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || در خواب کردنِ زن کودک را به آواز. (منتهی الارب). || گداختن پیه را. || شیر دوشیدن. || رنجور گردانیدن بسیاریِ شیر ناقه را. || آهنگ کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ذوب کردن برف را. (اقرب الموارد).

هم.

[هِم م] (ع ص) پیر فانی. ج، اهمام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نازک و نحیف، و در این معنی مشتق از «همته النار» است، یعنی آتش ذوبش کرد. || قدح هم؛ قدح شکسته. (از اقرب الموارد).

هم آئین.

[هَ] (ص مرکب) رجوع به هم آیین شود.

هم آخر.

[هَ خُ] (ص مرکب) رجوع به هم آخور شود.

هم آخور.

[هَ خُرْ] (ص مرکب) دو چارپای را گویند که در یک آخور علوفه خورند. || به کنایه دو دوست صمیمی را گویند به حالت تحقیر و خوار شمردن.

هم آرایشی.

[هَ یِ] (حامص مرکب)دارای نظام مشترک بودن. هم روشی. هم راهی :
از هم آرایشی و همکاری
هر یکی را یکی کند یاری.نظامی.

هم آشیان.

[هَ] (ص مرکب) دو مرغ یا حیوان که در یک آشیان زیست کنند، و به کنایه دو یار همنشین و همخانه را گویند :
باز سپید با مگس سگ هم آشیان
خاک سیاه بر سر بخت نژند او.خاقانی.
میخواستمی کز این جهانم
باشد چو توئی هم آشیانم.نظامی.
اول شب نظاره گاهم نور
وآخر شب هم آشیانم حور.نظامی.
ما را نمی برازد با وصلت آشنایی
مرغی نکوتر از من باید هم آشیانت.سعدی.

هم آشیانی.

[هَ] (حامص مرکب)هم آشیان بودن : هر مرغی را که چینهء تربیت او دهد با سیمرغ هم عنانی و با طاووس هم آشیانی نماید. (سندبادنامه).

هم آغوش.

[هَ] (ص مرکب) دو تن که در آغوش یکدیگر خسبند. همدم :
گهی میکرد شهد باربد نوش
گهی می بود با شیرین هم آغوش.نظامی.
چو شیرین ساقیی باشد هم آغوش
نه شیر، ار زهر باشد هم شود نوش.نظامی.
گر با دگری شدی هم آغوش
ما را به زبان مکن فراموش.نظامی.
یکی را دست حسرت بر بناگوش
یکی با آنکه میخواهد هم آغوش.سعدی.
|| بسیار نزدیک. نظیر و مانند :
تا چو هم آغوش غیوران شوم
محرم دستینهء حوران شوم.نظامی.
شاه را غار پرده دار شده
او هم آغوش یار غار شده.نظامی.
سکندر هم آغوش دارا شدی
چه بودی که مرگ آشکارا شدی؟نظامی.

هم آغوشی.

[هَ] (حامص مرکب)همخوابی. هم آغوش شدن. اعتناق. معانقه. (یادداشتهای مؤلف).

هم آگوش.

[هَ] (ص مرکب) هم آغوش. نزدیک. همدم.
- هم آگوش دل؛ دو تن که دلشان به یکدیگر نزدیک است :
زین دو هم آگوش دل آمد پدید
آن خلفی کاو به خلافت رسید.نظامی.

هم آوا.

[هَ] (ص مرکب) هم صدا. دو چیز که صدایشان هم آهنگ و به موازات یکدیگر برآید، یا دو کس که با یکدیگر آواز خوانند :
بر گلت آشفته ام، بگذار تا در باغ وصل
زاغ بانگی می کنم بلبل هم آواییم نیست(1).
سعدی.
رجوع به هم آواز شود.
(1) - ن ل: چون بلبل آواییم نیست، و در این صورت شاهد نیست.

هم آواز.

[هَ] (ص مرکب) هم آوا. دو چیز یا دو تن که با هم آواز خوانند و هم صدا شوند. (یادداشت مؤلف). آنکه آواز او موافق آواز دیگری باشد. (برهان) :
با هرکه در این رهی هم آواز
در پردهء او نوا همی ساز.نظامی.
خبر ما برسانید به مرغان چمن
که هم آواز شما در قفسی افتاده ست.سعدی.
ای بلبل اگر نالی، من با تو هم آوازم
تو عشق گلی داری، من عشق گل اندامی.
سعدی.
چون تنگ نباشد دل مسکین حمامی
که ش یار هم آواز بگیرند به دامی.سعدی.
|| دو چیز یا دو کس که یک رای و آهنگ دارند. هم آهنگ. (یادداشت مؤلف). موافق و رفیق. (برهان) :
هم آواز شد رای زن با دبیر
نبشتند پس نامه ای بر حریر.فردوسی.
تو با لشکرت رزم را ساز کن
سپه را بر این بر هم آواز کن.فردوسی.
که بودند هر ده هم آواز اوی
نگه داشتندی به دل راز اوی.فردوسی.
دلم چون دید دولت را هم آواز
ز دولت کرد بر دولت یکی ناز.نظامی.
ای بر ازلیتت ز آغاز
خلق ازل و ابد هم آواز.نظامی.
به روزگار همایون خسرو عادل
که گرگ و میش به توفیق او هم آوازند.
سعدی.

هم آوازی.

[هَ] (حامص مرکب) هم آواز شدن یا بودن. هم صدا شدن. || برابری. هم سنگی :
برون ز حکمت و انواع آن که در هر باب
تو را رسد که کنی با فلک هم آوازی.
ظهیر فاریابی.

هم آورد.

[هَ وَ] (ص مرکب) چون دو کس با هم جنگ کنند هر یک مرد دیگری را هم آورد باشد یعنی همتا و هم کوشش. (برهان). آورد به معنی جنگ است :
هم آورد را دید گردآفرید
که بر سان آتش همی بردمید.فردوسی.
چه سازیم و درمان این درد چیست
به ایران هم آورد این مرد کیست؟فردوسی.
نشست از بر پشت پیل سپید
هم آوردش از بخت شد ناامید.فردوسی.
کس این پهلوان را هم آورد نیست
همه لشکر او را یکی مرد نیست.اسدی.
هم آورد او گر بود زنده پیل
کم از قطره باشد برِ رود نیل.نظامی.
- هم آوردجوی؛ آنکه حریف و هم جنگ خواهد :
به میدان ز خون چون درآورد جوی
میان دو صف شد هم آوردجوی.اسدی.

هم آویز.

[هَ] (ص مرکب) هم آورد. هماویز. رجوع به هماویز شود.

هم آهنگ.

[هَ هَ] (ص مرکب) دمساز. هم آواز. موافق. (یادداشت مؤلف). دو تن که یک اندیشه و یک آهنگ دارند :
که چندان سپه کرد آهنگ من
هم آهنگ این نامدار انجمن.فردوسی.
در این پرده با آسمان جنگ نیست
که این پرده با کس هماهنگ نیست.نظامی.
در این پرده گر سازگاری کنی
هم آهنگ را به که یاری کنی.نظامی.
گر سیاه است و هم آهنگ تو است
تو سفیدش خوان که همرنگ تو است.
مولوی.

هم آهنگی.

[هَ هَ] (حامص مرکب)هم قصدی. همراهی. موافقت. (یادداشت مؤلف) :
در آن پرده که شیرین ساختی ساز
هم آهنگیش کردی شه به آواز.نظامی.
رجوع به هم آهنگ شود.

هم آیین.

[هَ] (ص مرکب) دو تن که یک آیین و یک کیش دارند. هم مذهب. هم روش.

هما.

[هُ] (اِ) مرغی است که استخوان میخورد. بر سر هرکه سایهء او افتد به دولت و سلطنت رسد. (غیاث). همای. پشتش سیاه مایل به خاکستری، سینه اش حنایی بی نقش، دو شاخ مانند شاخ بوم و ریش زیبا و بالهایی از قره قوش بلندتر دارد. (یادداشت مؤلف). در ادبیات فارسی او را مظهر فرّ و شکوه دانند و به فال نیک گیرند :
تو فرّ همایی و زیبای گاه
تو تاج کیانی و پشت سپاه.فردوسی.
درفشی ز پیل سیه پیکرش
همایی ز یاقوت سرخ از برش.فردوسی.
نیکوتر از بهاری، زیباتر از نگاری
چابک تر از تذروی فرخ تر از همایی.فرخی.
زاغ حرص و همای همت را
ریزهء استخوان نمی یابم.خاقانی.
خوانده به چتر شاه بر چرخ آیة الکرسی ز بر
چترش همایی زیر پر عرش معلا داشته.
خاقانی.
تا همایم خوانده ای در کام دل
هر نواله استخوان می آیدم.خاقانی.
با جهل مجوی زهد ازیرا
کز جغد نیامدت همایی.نظامی.
فرّ همای ملکی داشتی
اوج هوای فلکی داشتی.نظامی.
چون تو همایی شرف کار باش
کم خور و کم گوی و کم آزار باش.نظامی.
که هریک بود در میدان همایی
به دعوی گاه نخجیر اژدهایی.نظامی.
بدین طاوس کرداری، همایی
روان شد چون تذروی در هوایی.نظامی.
و رجوع به همای شود.

هما.

[هُ] (ع ضمیر) ضمیر است برای تثنیهء مؤنث و مذکر. (یادداشت مؤلف). ایشان دو مرد یا ایشان دو زن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی).

هما.

[هَ] (ع صوت) هما والله؛ به معنی اما والله است. برای تحقیق تالی خود آید. تقول: هما ان زیداً عاقل؛ یعنی درحقیقت او عاقل است. (منتهی الارب).

هما.

[هُ] (اِخ) میرزا صادق دیباچه نگار، از مردم مرو. (دانشوران خراسان ص251).

هما.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که 422 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه. محصول عمده اش غله، پنبه و لبنیات و کاردستی زنان قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هماآباد.

[هُ] (اِخ) رجوع به هماباد (بالا، پائین) شود.

همائم.

[هَ ءِ] (ع ص، اِ) جِ هِمّة. رجوع به همة شود.

همائی.

[هُ] (ص نسبی) رجوع به همایی شود.

هماباد بالا.

[هُ دِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نایین که 45 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هماباد پائین.

[هُ دِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نایین که 30 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

هماتروپین.

[هِ رُ] (فرانسوی، اِ)(1) ترکیبی از این دارو را به نام «برومیدرات دُ هماتروپین» در چشم پزشکی به صورت محلول 2 در هزار به کار میبرند. (از درمانشناسی ج2).
(1) - Hematropine.

هماجلگه.

[هُ ؟] (اِخ) دهی است از بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان که 120 تن سکنه دارد. آب آن از رود زمکان و محصول عمده اش لبنیات، سقز، کتیرا و میوهء جنگلی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

هماد.

[هَ] (ضمیر مبهم) همه و جمیع و کل. (برهان).

همادی.

[هَ] (ص نسبی) کلی و همگی. (انجمن آرا). همگی و تمامی. (برهان).

هماذی.

[هَ ذی ی] (ع ص، اِ) شتر تیزرو و سبک رفتار. || شتابی. || سختی گرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همار.

[هَ] (اِ) اندازه باشد. (برهان). || حساب را نیز گویند که شمردن چیزی باشد. (برهان). رجوع به آمار شود.

همار.

[هَ] (ق) همارا. رجوع به همارا و هماره شود.

همار.

[هَمْ ما] (ع ص) ابر نیک روان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همارا.

[هَ] (ق) همواره و همیشه. (اسدی). همواره و همیشه و دائم. (برهان) :
گزیده چهار توست بدو درج ها نهان
همارا به آخشیج همارا به کارزار.
رودکی (از فرهنگ فارسی معین).
تو با من نسازی که از صحبت من
ملالت فزاید همارا و تاسه.انوری.
رجوع به همواره و هماره و همار شود.

هماره.

[هَ رَ / رِ] (اِ) همار که اندازه و شمار و حساب باشد. (برهان). رجوع به همار شود.

هماره.

[هَ رَ / رِ] (ق) مخفف همواره، یعنی همیشه و دائم. (برهان). پیوسته. هموار. همواره. دائماً. (یادداشت مؤلف) :
فضل او خوان گر همه توحید خواهی گفت تو
زآنکه فضل او هماره قدرت یزدان بود.
مجلدی گرگانی.
وین خیمهء کبود نبینند و این دو مرغ
کایشان هماره از پس دیگر همی پرند.
ناصرخسرو.
رجوع به همواره و همار شود.

هماز.

[هَمْ ما] (ع ص) عیب کننده. || سخن چین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). لماز. غماز. (یادداشت مؤلف).

هماس.

[هُ] (اِ) همتا و انباز و شریک و رفیق. (برهان).

هماس.

[هَمْ ما] (ع اِ) شیر بیشهء سخت شکننده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هماک.

[هَ] (اِ) در رسالهء خویشتاب که به گرزن دانش موسوم است، به معنی اشاره آمده و عبارت را به دستان سام که زال زر باشد و شاگرد سیمرغ حکیم (!) بوده، نسبت داده که در اثبات ذات ایزد گفتا که: چون واجب الوجود را مکان و جهت نباشد باید که پذیرای هماک یعنی قابل اشارت نبود. یعنی اشارت بدو نتوان کرد الا از روی عقل. (انجمن آرا). این کلمه در مآخذ قدیم لغت ظاهراً ضبط نشده است.

هماکوه.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که 260 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همال.

[هَ / هُ] (اِ) قرین و همتا و شریک و انباز. (برهان). دو چیز که در کنار هم به مناسبت قرار گیرند :
دل من پرآزار از آن بدسگال
نبد دست من چیره بر بدهمال.بوشکور.
میان ما دو تن آمیخته دو گونه سرشک
چو لؤلؤی که کنی با عقیق سرخ همال.
آغاجی.
فضل او خوان گر همه توحید خواهی گفت تو
زآنکه فضل او همال قدرت یزدان بود.
مجلدی.
ز شیده یکی بود کهتر به سال
برادر بد او را و فرخ همال.فردوسی.
تو مهراب را کهتری یا همال
مر آن دخت او را کجا دید زال؟فردوسی.
هر آن کس که بد باشد و بدسگال
نخواهد شدن شاه خود را همال.فردوسی.
خسرو گیتی ملک مسعود محمود، آنکه نیست
از ملوک او را همال و از شهان او را قرین.
فرخی.
نگر تا نگویی که در فعل بد
هزاران مرا هست یار و همال.ناصرخسرو.
من نشوم گر بشود جان من
پیش کسی که ش نپسندم همال.ناصرخسرو.
غره مشو به دولت و اقبال روزگار
زیرا که با زوال همال است دولتش.
ناصرخسرو.
نسازد با همالان همنشستی
کند چون موبدان آتش پرستی.نظامی.
|| شبه و مانند. (برهان) :
بدین برز و بالا و این شاخ و یال
نداری کس از پهلوانان همال.فردوسی.
چنین گفت: کاین شیده خال من است
به بالا و مردی همال من است.فردوسی.
ای امیری که تو را دهر نپرورده قرین
ای سواری که تو را دیده ندیده ست همال.
فرخی.
نه چون او به همه باب توان یافت نظیری
نه چون او ز همه خلق توان یافت همالی.
فرخی.
نبودی تو را در جوانی همال
کنون چون بُوی که ت بفرسود سال؟فرخی.
ز شاهان کسی بدسگالم نبود
به گنج و به لشکر همالم نبود.اسدی.
چون که بشناختش همالش بود
در تجارت شریک مالش بود.نظامی.
|| حریف. هم آورد. طرف :
نگه دار جان از بد پور زال
به جنگت نباشد جز او کس همال.فردوسی.
|| همسر. شریک زندگی :
مرا گر همی داد خواهی به کس
همالم گشسب سوار است و بس.فردوسی.
تو را مژده از دخت مهراب و زال
که باشند هر دو دو فرخ همال.فردوسی.
چو در پرده ناجنس باشد همال
ز تهمت بسی نقش بندد خیال.نظامی.
|| برابر. هم زور. مساوی، در مقام یا قدرت :
نخواهم خراج از جهان هفت سال
اگر زیردستی بود گر همال.فردوسی.
به سان همالان نشستم به خوان
که اندر تنم پاره باد استخوان.فردوسی.

همال.

[هُمْ ما] (ع ص، اِ) جِ هامل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هامل شود.

همال.

[هُمْ ما] (ع ص) نرم و سست از هر چیزی. || زمین ویران و خراب شده از جنگ که کسی آباد نکند آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همالی.

[هَ] (حامص) همال بودن (شدن). قرین شدن. همطرازی. برابری :
فرزند ضیاءالدین کز همت والا
خورشید فلک را نپسندد به همالی.سوزنی.

همالیج.

[هَ] (ع ص، اِ) جِ هملاج. (منتهی الارب). رجوع به هملاج شود.

همالیل.

[هَ] (ع ص، اِ) گیاههای باقیماندهء ضعیف. || مرغان ضعیف. || جامهء پاره پاره شده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مفرد ندارد. (منتهی الارب).

همام.

[هُ] (ع ص، اِ) پیه که از کوهان گداخته شود. || آب برف روان شده. || مرد و پادشاه بزرگ همت. || مهتر دلیر جوانمرد، خاص است به مردان. ج، هِمام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مهتر. سر. سرور. سید. رئیس. بزرگ. (یادداشتهای مؤلف) :
هم موفق شهریاری، هم مظفر پادشاه
هم مؤیدرای میری هم همایون فر همام.
فرخی.
بلند نام همام از بلند نام گهر
بزرگوار امیر از بزرگوار تبار.فرخی.
بجوی امام همامی ز اهل بیت رسول
که خویشتنْت چنویی همام باید کرد.
ناصرخسرو.
مرا دانی از وی که کرده ست ایمن؟
حکیمی، کریمی، امامی، همامی.
ناصرخسرو.
تشبیه کرد چشم تو با چشم خود رسول
یعنی که از من است و به من ماند این همام.
سوزنی.
ای هزاران شاعر پخته سخن را همت آنک
مدح آرایند بر نام تو ممدوح همام.سوزنی.
تا کارهای من شود از اهتمام تو
روشن چو رای پاک تو فرزانه و همام.
سوزنی.
آرزوی جان ملک، عدل و همم بود
از ملک عادل همام برآمد.خاقانی.
گر زهر جانگزای فراقش دلم بسوخت
پازهر خواهم از همم سید همام.خاقانی.
عادل همام دولت و دین مرزبان ملک
کز عدل، او مبشر عهد و زمان ماست.
خاقانی.
چون ز گرمابه بیامد آن غلام
سوی خویشش خواند آن شاه همام.مولوی.
گفت اگر از مکر ناید در کلام
حیله را دانسته باشد آن همام.مولوی.
گفت تا گوشش نباشد ای همام
گوش را بگذار و کوته کن کلام.مولوی.
|| شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همام.

[هِ] (ع اِ) جِ هُمام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هُمام شود.

همام.

[هَ مِ] (ع اِ فعل) لاهمام؛ قصد نمی کنم (منتهی الارب)، بدان همت نگمارم یا آن را انجام نمیدهم. (اقرب الموارد). || جاء زید همام؛ ای یهمم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همام.

[هَمْ ما] (ع ص) سخن چین. (منتهی الارب). نمام. (اقرب الموارد). || (اِ) روز سیُم از روزهای سرما. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همام.

[هَمْ ما] (اِخ) ابن غالب. رجوع به فرزدق (شاعر معروف) شود.

همام.

[هُ] (اِخ) تبریزی. خواجه همام الدین بن علایی تبریزی، از شعرا و سخنگویان نامبردار آذربایجان است و در فنون نظم به خصوص در غزلسرایی سبک سعدی را به خوبی تتبع کرده است. خود نیز لطافت سخن خود را دریافته و گفته است:
همام را سخن دلفریب و شیرین است
ولی چه سود که بیچاره نیست شیرازی.
دیوان غزلیات همام در حدود دوهزار بیت دارد. نیز منظومه ای بنام صحبت نامه از او مانده است که به نام شرف الدین هارون پسر شمس الدین محمد صاحبدیوان جوینی ساخته شده است. این غزل معروف از اوست:
دانی چگونه باشد از عاشقان جدایی
چون دیده ای که ماند خالی ز روشنایی
سهل است عاشقان را از جان خود بریدن
لیکن ز روی جانان مشکل بود جدایی
در دوستی نیاید هرگز خلل ز دوری
گر در میان یاران مهری بود خدایی
هر زر که خالص آید بر یک عیار باشد
صد بار اگر در آتش آن را بیازمایی.
(از تاریخ ادبیات تألیف رضازادهء شفق ص311 به بعد).
وفات او را به سال 714 ه . ق. ضبط کرده اند. این دو غزل از او نقل میشود:
اینان که آرزوی دل و نور دیده اند
تَنْشان مگر ز روح لطیف آفریده اند
در جسمشان که جان خجل است از لطافتش
جانی دگر ز نور الهی دمیده اند
از چشم مست و روی و لب باده رنگشان
جانها به ذوق، ساغر می درکشیده اند
آب حیات بود و نبات و شکر به هم
آن شیر مادران که به طفلی مکیده اند
مرغان سدره بهر تماشای این گروه
از آسمان به منزل دنیا پریده اند
در حیرتم از این همه گلهای دلفریب
تا در کدام آب و زمین پروریده اند.
*
این خاک توده منزل دیوان رهزن است
بگذر ز منزلی که در او جای دشمن است
مغرور عشوه های جهانی و بی خبر
کاین غول را چه خون عزیزان به گردن است
تا کی کنی عمارت این دامگاه دیو
کآخر تو را به عالم علوی نشیمن است
سیمرغ جان کجا کند از گلخن آشیان
کاو را هوای تربت آن سبز گلشن است
از منجنیق دهر شود عاقبت خراب
بنیاد این وجود گر از سنگ و آهن است
در زیر ران حکم تو گر ابلق زمان
رهوار میرود، مشو ایمن که توسن است.
(از گنج سخن تألیف صفا ج2 ص174 به بعد).

همام.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش فلاورجان شهرستان اصفهان که 459 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و زاینده رود و محصول عمده اش غله، پنبه، برنج و کاردستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همام.

[هَمْ ما] (اِخ) ابن یزید. از صحابهء رسول است. (یادداشت مؤلف).

همام.

[هَمْ ما] (اِخ) ابن حارث. از صحابهء معروف رسول. (یادداشت مؤلف).

همام آباد.

[هُ] (اِخ) قریه ای است میان جنوب و مشرق ارسنجان. (فارسنامهء ناصری).

همامة.

[هَ مَ] (ع مص) پیر شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همومة شود.

همامیه.

[هُ می یَ] (اِخ) شهری بین واسط و خوزستان و از اعمال واسط است و نهری دارد که منشعب از دجله می باشد. منسوب به همام الدولة بن مزید است. (معجم البلدان). شهری است به واسط همام الدوله منصور دبیس را. (منتهی الارب).

همان.

[هَ] (ضمیر مرکب، ص مرکب)اشارت است به چیزی که در خاطر ملحوظ است. (آنندراج). مرکب است از هم + آن. در جمله بدین معنی است: این آن چیزی است که بوده است و متکلم و مخاطب میدانند :
کنون همانم و خانه همان و شهر همان
مرا نگویی کز چه شده ست شادی سوک؟
رودکی.
دگر شوی تو ولیکن همان بود شب و روز
دگر شوی تو ولیکن همان بود مه و سال.
رودکی.
همی دربه در خشک نان بازجست
مر او را همان پیشه بود از نخست.بوشکور.
سخن هرچه گویی همان بشنوی
نگر تا چه کاری همان بدروی.فردوسی.
تا برنزنی بر زمیَش بچه نزاید
چون زاد بچه زادن و مردنْش همان است.
منوچهری.
همی تا بماند زمان و زمین
به فرمانْش بادا همان و همین.اسدی.
همان خواه بیگانه و خویش را
که خواهی روان و تن خویش را.اسدی.
همان است گیتی و یزدان همان
دگرگونه ماییم و گشتِ زمان.اسدی.
جهان را نوبه نو چند آزمایی
همان است او که دیدستیش صد بار.
ناصرخسرو.
آن گوی مرا که دوست داری
تا خلق تو را همان بگویند.ناصرخسرو.
وز آن خرمی جان دهد در زمان
همان دیدن و دادن جان همان.نظامی.
چو حسرت خورد از پرواز آن باز
همان باز آمدی بر دست او باز.نظامی.
تو را گر دوستی با ما همین بود
وفای ما و عهد ما همان است.سعدی.
- امثال: همان خر است و یک کیله جو ؛ تغییر نکرده است. تربیت در او اثری نمی کند. آدم نمیشود.
همان خر سیاه است و همان راه آسیا؛ معنی آن مانند مثل قبل است.
- همان به که؛ بهتر که. مصلحت این است که :
دست رنج تو همان به که شود صرف به کام
دانی آخر که به ناکام چه خواهد بودن.
حافظ.
- همانجا؛ جایی که در جمله های قبل از آن سخن رفته است. جایی که مخاطب میداند :
بفرمود کاین را به هروانه گه
برید و همانجا کنیدش تبه.فردوسی.
- هماندرنگ؛ بی درنگ. همان لحظه. فی الفور :
گر لطف و مردمیت به مردم گیا رسد
مردم گیاه مردم گردد هماندرنگ.سوزنی.
- هماندم؛ بی درنگ. فوراً. همان لحظه :
یکی گرز زد ترک را بر هباک
کز اسب اندرآمد همان دم به خاک.
فردوسی.
پروانهء او گر رسدم در طلب جان
چون شمع هماندم به دمی جان بسپارم.
حافظ.
- همانطور، همانطور که؛ درست مانند دیگری. عین همان.
- هم آنگاه؛ درست در همان هنگام. درست در همان لحظه :
هم آنگاه شد شاه را دلپذیر
که گنجور او رفت با اردشیر.فردوسی.
بیامد همانگاه مهتر دبیر
که رفته ست بیگاه دوش اردشیر.فردوسی.
همانگاه کوهی برآمد ز آب
تر و تازه و زرد چون آفتاب.فردوسی.
- همانگه؛ همانگاه. همان هنگام :
تهمتن همانگه زبان برگشاد
پیام سپهدار ایران بداد.فردوسی.
به فرمان یزدان چو این گفته شد
نیایش همانگه پذیرفته شد.فردوسی.
همانگه ز کوه اندرآمد سپاه
جهان شد ز گرد سواران سیاه.فردوسی.
همانگه سپاه اندرآمد به جنگ
سپه همچو دریا و دریا چو گنگ.عنصری.
|| مرادف لفظ «دیگر» هم آمده است. (آنندراج). || (حرف ربط مرکب) باز هم. علاوه بر این. و نیز. و همچنین :
بفرمای تا اسب و زین آورند
کمان و کمند گزین آورند
همان نیزه و خود و خفتان جنگ
یکی ترکش آکنده تیر خدنگ.فردوسی.
همان از منوچهر و از کیقباد
که مازندران را نکردند یاد.فردوسی.
بیاور سپاه و درفش مرا
همان تخت و زرینه کفش مرا.فردوسی.
چو رامین آن درخش تیغ او دید
همان در کینه بازی میغ او دید.
فخرالدین اسعد.
|| اعم از این یا آن. (یادداشت مؤلف). چه این و چه آن :
نیاسود یک تن ز خود و شکار
همان یکسواره همان شهریار.فردوسی.
دروگر زمان است و ما چون گیا
همانش نبیره همانش نیا.فردوسی.
|| بی درنگ. به محض اینکه. تا. به مجرد اینکه :
شب تیره مست آمد از بزم سور
همان تا مرا دید جوشان ز دور
یکی خنجر آبگون برکشید
همی خواست از تن سرم را برید.فردوسی.
|| (ق مرکب) حتماً. بی شک. همانا :
دل زن همان دیو را هست جای
ز گفتار باشند جوینده رای.فردوسی.
چو پیمانه تن مردم هماره عمر پیماید
بیاید زیر پیمودن همان یک روز پیمانه.
کسائی.
پست بنشین که تو را روزی از این قافله گاه
گرچه دیر است همان آخر باید برخاست.
ناصرخسرو.
رجوع به همانا شود.

همان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش خداآفرین شهرستان تبریز که 100 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

همانا.

[هَ] (ق) مانا. گویا. پنداری. گمان بری. فرق مانا و همانا این است که «همانا» به تحقیق نزدیکتر است و بعضی گویند به معنی «ظاهراً» و «یقین» باشد و مانا به معنی پنداری و گمان بری. (از برهان). مانا. گویی. گوییا. ظاهراً. علی الظاهر. (یادداشت مؤلف) :
شکوفه همچو شکاف است و میغ دیباباف
مه و خور است همانا به باغ در صراف.
ابوالمؤید بلخی.
درخش ار نخندد به گاه بهار
همانا نگرید چنین ابر زار.بوشکور.
دلت همانا زنگار معصیت دارد
به آب توبهء خالص بشویش از عصیان.
خسروانی.
گویی همچون فلان شدم نه همانا
هرگز چون عود کی تواند شد توغ؟منجیک.
همانا که با زال پیمان من
شنیده ست شاه جهانبان من.فردوسی.
همانا فراموش کردی ز من
دلیری نمودن به هر انجمن.فردوسی.
سخن هرچه گفتم به مادر بگوی
نبیند همانا مرا نیز روی.فردوسی.
سپاهی و جنگی و شهری سوار
همانا که بودند سیصدهزار.فردوسی.
با چنین خلق و چنین رسم گر او را گویند
که فرشته ست، همانا که نباشد بهتان.فرخی.
بدان دیار همانا که موج خون عدو
به سالها ننشیند ز دشت در کردر.عنصری.
همانا که چون تو فژاک آمدم
دگر چون تو ابله فغاک آمدم.اسدی.
آز تو نهنگی است همانا که نپرسد
از گُرْسنگی خویش حرامی ز حلالی.
ناصرخسرو.
مرا گفت: همانا همی اندیشی حدیث ترکمانان و فرودگرفتن ایشان. (تاریخ بیهقی). قاید گفت که همانا که مرا بگیرد. (تاریخ بیهقی). من گفتم: نه همانا که وی این کند و حق خداوند ماضی نگه دارد. (تاریخ بیهقی).
گر این فضل بر کوه خوانی همانا
که جز بارک اللَّه صدائی نیابی.خاقانی.
ای تیغ ملک در کف رخشانْش همانا
در چشمهء حیوان ولا زهرگیایی.خاقانی.
بر درد دل دوا چه بود تا من آن کنم
گویند صبر کن، نه همانا من آن کنم.
خاقانی.
همانا سالها اسباب مناصحت و مخالصت میان ایشان ممهد و مؤکد بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
همانا که بر جای ترکیب خاک
ز ترکیب گوگرد بود آن مغاک.نظامی.
گفت همانا که در این همرهان
صورت این حال نماند نهان.نظامی.
سعدی گلت شکفت همانا که صبحدم
فریاد بلبلان سحرخیز می کنی.سعدی.
حدیث آرزومندی که در این نامه ثبت افتاد
همانا بی غلط باشد که حافظ داد تلقینم.
حافظ.
|| (اِ) به معنی شبه و نظیر هم آمده است. (برهان). شاهد برای این معنی به دست نیامد.

هماناک.

[هَ] (ق مرکب) همانا گویی. همانا که... :
در کار تو شد سر سنائی
زین نیست تو را خبر هماناک.سنائی.

همانان.

[هَ] (اِخ) [ شهری است به هندوستان ]، جای زاهدان هند است و ایشان بر همانند که گویند: ما از ابراهیم پیغمبریم صلوات اللهعلیه. (حدود العالم).

همانند.

[هَ نَنْ] (ص مرکب) مخفف هم مانند است که به معنی شبیه و نظیر و مانند یکدیگر باشد. (برهان). نیز مرخم هماننده است :
به رای و به گفتار و نیکی گمان
نبینی همانند او در زمان.فردوسی.
ز کارآزموده گزیده مهان
همانند تو نیست اندر جهان.فردوسی.
مرا با صنوبر همانند کردی
به قد و به رخ با ستاره برابر.فرخی.
که از چهر و بالا و فرّ و شکوه
همانند او کس نبد زآن گروه.اسدی.
همانند بس یابی از مردمان
ولیکن درستی نباشد همان.اسدی.
ای خوب نهال ار ز خرد بار نگیری
با بید و سپیدار همانند و همالی.
ناصرخسرو.
رجوع به هماننده شود.

هماننده.

[هَ نَنْ دَ / دِ] (ص مرکب)همانند. مانند. شبیه. نظیر. قرین :
همانندهء شهریار اردشیر
فزاینده و فرخ و دلپذیر.فردوسی.

همانندی.

[هَ نَنْ] (حامص مرکب)شباهت. به یکدیگر مانستن. مماثلت. تشابه. (یادداشت مؤلف).

همانی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به همان که ظاهراً قریه ای است در عراق. (سمعانی).

همانی آسمان.

[هَ سْ / سِ] (اِ مرکب)فلک کلی را گویند، و همانی آسمانها افلاک کلیه. و فلک کلی به قول مشهور نُه است به عدد حرکات محسوسهء مختلفه، چه نُه حرکت مختلف یافته شده: هفت از سبعهء سیاره، یکی از فلک ثوابت و دیگر فلک معدل النهار که حرکت یومیه باشد و مجموع ثوابت و سیارات در آن شریک و انبازند. (انجمن آرا).

هماور.

[هَ وَ] (ص مرکب) مخفف هم آورد. (انجمن آرا). رجوع به هم آورد شود. || به معنی خواجه تاش هم هست که هم صاحب و هم خداوند باشد یعنی دو کس یا بیشتر که یک صاحب و یک خداوند دارند، چه آور به معنی خداوند و صاحب هم آمده است. (برهان).

هماور.

[هَ وَ] (اِخ) مخفف هاماوران است که ولایت عربستان و یمن باشد. (انجمن آرا). سراسر ولایت شام و یمن را گویند. (برهان) :
چو شاه هماور به شهر اندرون
بیامد بننشست با رهنمون.فردوسی.
رجوع به هاماوران شود.

هماوران.

[هَ وَ] (اِخ) هماور. هاماوران. رجوع به هاماوران شود.

هماون.

[هَ وَ] (اِخ) کوهی در ایران. (برهان). کوهی است مشهور از جبال خراسان که در آنجا میان طوس سردار ایران و پسران سپهدار توران جنگ عظیمی واقع شد و شکست به سپاه طوس افتاد. (انجمن آرا) :
دو روز این یکی رنج بر تن نهیم
دو دیده به کوه هماون نهیم.فردوسی.
علف تنگ بود اندر آن رزمگاه
از آن بر هماون کشیدم سپاه.فردوسی.
بیچاره عدو بر تو کند سود به چاره
گر کوه هماون بتوان سود به هاون.قطران.
شکرلب نوش از بوم هماون
سمن رنگ و سمن بوی و سمن تن.
فخرالدین اسعد.

هماوندی.

[هَ وَ] (اِخ) از ایلات کرد. (جغرافیای سیاسی کیهان ص57).

هماویز.

[هَ] (ص مرکب) هم آویز. هم آورد. هم کوشش. همتا. کفو. (برهان) :
به هرمز نعره ای برزد که مگریز
بیا کآمد به میدانت هماویز.نزاری.
چنان جنگ بر جنگیان تیز شد
که دست و گریبان هماویز شد.نزاری.

هماهم.

[هَ هِ] (ع اِ) هموم و اندوهها. (منتهی الارب). رجوع به همّ و هموم شود.

همای.

[هُ] (اِ) مرغی است که او را مبارک دارند و چون پیدا شود مردم به تفأل در زیر سایهء او روند. (صحاح الفرس). مرغی است معروف و مشهور که استخوان خورد. (برهان). هما :
به هامون کشیدند پرده سرای
درفشی کجا پیکرش بُد همای.فردوسی.
همای سپهری بگسترد پر
همی بر سرش داشت سایه ز فر.فردوسی.
بپوشید رخشنده رومی قبای
به تاج اندر آویخت پرّ همای.فردوسی.
تا نبود چون همای فرخ کرکس
همچو نباشد به شبه باز خشین پند.فرخی.
گوید ای بارخدای ملکان
ای همایون تر از بال همای.فرخی.
بینی آن بیجاده عارض لعبت حمری قبای
سنبلش چون پرّ طوطی، روی چون پرّ همای.
منوچهری.
ملکا در ملکی فرّ همای است تو را
تا به جای است جهان ملک به جای است تو را.
منوچهری.
خود را همای دولت خوانند و غافلند
کالاّ غراب ریمن و جغد دمن نیند.خاقانی.
فرشته شو، ار نه پری باش باری
که همکاسه الاّ همایی نیابی.خاقانی.
همای عدل تو چون پرّ و بال باز کند
تذرو دانه برون آرد از جلاجل باز.سوزنی.
کبک وش آن باز کبوترنمای
فاخته رو گشت به فرّ همای.نظامی.
این کعبه را به جای کبوتر همای بخت
کاندر حرم مجاورت این دیار کرد.نظامی.
همچون مگس به ریزهء کس ننگریستم
هرچند چون همای همایون نیامدم.عطار.
تو کوته نظر بودی و سست رای
که مشغول گشتی به جغد از همای.سعدی.
خرد گفت دولت نبخشد همای
گر اقبال خواهی در این سایه آی.سعدی.
کس نیاید به زیر سایهء بوم
ور همای از جهان شود معدوم.سعدی.
همای گو مفکن سایهء شرف هرگز
بر آن دیار که طوطی کم از زغن باشد.
حافظ.
و رجوع به هما شود. || علم و نشانی را نیز گویند که بر سر آن صورت همای ساخته یا نقش کرده باشند. (برهان).

همای.

[هَ] (اِ) گردون بازی اطفال را گویند یعنی چرخی سازند از چوب و خلاشه و در کنار آب روان نصب کنند تا آب بر آن خورده آن را به گردش درآورد. (برهان).

همای.

[هُ] (اِخ) نام یکی از خواهران اسفندیار است که ارجاسپ او را اسیر کرده در قلعهء رویین دژ نگه داشته بود. (برهان) :
که هرکز میانه نهد پیش، پای
مر او را دهم دختر خود همای.فردوسی.

همای.

[هُ] (اِخ) نام دختر بهمن که در حبالهء نکاح پدر خود بود. (برهان). همای آزاد. رجوع به همای آزاد شود.

همای.

[هُ] (اِخ) نام پادشاه زاده ای که به همایون عاشق بود، و قصهء همای و همایون مشهور است. (برهان). رجوع به منظومهء همای و همایون اثر خواجوی کرمانی شود.

همای.

[هُ] (اِخ) نام قیصر روم که زن بهرام گور بوده است. (برهان) :
از فرنگیس و کتایون و همای
باستان را نام و آوا دیده ام.خاقانی.
دختر قیصر همایون رای
هم همایون و هم به نام همای.نظامی.

همای.

[هُ] (اِخ) نام موبد بهرام گور. (یادداشت مؤلف) (فهرست ولف) :
ز ایران بیامد خجسته همای
خود و نامداران پاکیزه رای.فردوسی.

همای.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش ورزقان شهرستان اهر که 562 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و سردرختی است. شامل دو قسمت همای بالا و همای پائین است. همای بالا 221 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

همای.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش سعادت آباد شهرستان بندرعباس که 459 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همای آزاد.

[هُ] (اِخ) نام دختر بهمن است که زن پدر خود بوده به شریعت زردشت و داراب از او تولد یافته. (برهان). دختر بهمن بن اسفندیار بوده که سی سال پادشاهی ایران نموده پس داراب پسر خود را ولی عهد نمود. او را چهرآزاد نیز می گفتند. از بناهای او شهر چهرازادگان است که آن را معرب کردند و جرفادقان گویند و بعضی گلپایگان خوانند. (انجمن آرا).

همای بیضهء دین.

[هُ یِ بَ / بِ ضَ / ضِ یِ] (اِخ) کنایه از سرور کائنات محمد مصطفی صلوات اللهعلیه وآله است. (برهان).

همایجان.

[هُ] (اِخ) دهستانی است از بخش اردکان شهرستان شیراز که دارای هشت هزار تن سکنه و شامل 35 آبادی است. قراء مهم آن عبارتند از: خلار، سنگر، شول، برشنه، تل کوه، سرتلی، بیدحرکت. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

همای چهرآزاد.

[هُ چِ] (اِخ) رجوع به همای آزاد شود.

همای شیرازی.

[هُ یِ شی] (اِخ) میرزا محمدعلی. از آغاز زندگی نزد علمای فارس تحصیل کرده سپس به بلاد عراق آمد و در تهران ساکن شد و مدتی بعد به اصفهان رفت. وی از معاصران رضاقلیخان هدایت مؤلف مجمع الفصحاء بوده است. این غزل از اوست:
زاهد که از حلال شناسد حرام را
او از چه خورد خون دل خاص و عام را
شربت به دست غیر و به دست حبیب زهر
انصاف ده که من بستانم کدام را
ساقی بهای جام ز ما ملک جم گرفت
زآن پیش تر که جم بزند نقش جام را
خام است شیخ صومعه، ساقی بیار جام
لیکن ز آتشی که کند پخته خام را.
رجوع به مجمع الفصحا چ سنگی تهران ج2 ص566 شود.

همای کش.

[هُ کُ] (نف مرکب) آنکه دشمن بزرگان و بلندطبعان بود. کشندهء طبایع عالی. دشمن مردم دانا و هشیار :
همای کش تر از این کرکسان جیفه نهاد
ندیده ام که ز عنقا کنند طعم عقاب.خاقانی.

همای مروزی.

[هُ یِ مَرْ وَ] (اِخ) میرزا محمدصادق. از مردم مرو و در خدمت محمدحسین خان پسر بیرامعلی خان قاجار ملقب به فخرالدوله بوده است. از مرو به مشهد رضوی آمده و سپس به نجف رفته و پس از بازگشت در کاشان متوطن شده است و سپس در پایتخت داروغهء دفترخانهء همایونی گردیده و نگارش وقایع روزانهء دربار به عهدهء او محول شده است، چند بار از طرف شاه به سفارت به سرحدات خراسان و عراق رفته است. او را کتابی به نام تاریخ جهان آرا بوده است که به امر شاه تألیف شده بود. زینت المدایح اثر دیگر او و شامل مدایح شعرای دربار ناصرالدین شاه است. درگذشت او را هدایت در مجمع الفصحاء بدون ذکر تاریخ یاد کرده است. رجوع به مجمع الفصحاء چ سنگی تهران ج2 ص572 شود.

همایون.

[هُ] (ص) در اصل به معنی مبارک و فرخنده است. (انجمن آرا). خجسته. فرخنده. فرخ. فرخجسته. میمون :
سپاه جهاندار بیرون شدند
ز کاخ همایون به هامون شدند.فردوسی.
بفرمود بردن به پیش سپاه
درفش همایون فرخنده شاه.فردوسی.
به قلب اندرآمد میان را ببست
گرفت آن درفش همایون به دست.
فردوسی.
پشت سپه میر یوسف آنکه ز رویش
روز بزرگان خجسته گشت و همایون.فرخی.
جشن فریدون خجسته باد و همایون
بر عضد دولت آن بدیل فریدون.فرخی.
همیشه بر سر او سایهء همای بود
تو هیچ سایه همایون تر از همای مدان.
فرخی.
آیین عجم، رسم جهاندار فریدون
بر شاه جهاندار فری باد و همایون.عنصری.
بدین همایون سور و بدین مبارک جشن
تو شاد و خلق جهان شاد و دین و دولت شاد.
مسعودسعد.
یکی سرو با خسروانی قبای
به فرّ و به فال همایون همای.اسدی.
دوزخ تنور شاید مرخس را
گل در بهشت باغ همایون است.
ناصرخسرو.
روزی بس همایون است و مجلسی مبارک. (تاریخ بیهقی). تاریخ روزگار همایون او را برانم. (تاریخ بیهقی). کارنامهء این خاندان بزرگ را برانم و روزگار همایون این پادشاه. (تاریخ بیهقی). ایزدتعالی خیرات بر این عزیمت همایون مقرون گرداناد. (کلیله و دمنه). نام و آوازهء عهد همایون... بر امتداد ایام مؤبّد و مخلد گردانید. (کلیله و دمنه).
خداوند را دیدم و روز بر من
به دیدار میمون او شد همایون.سوزنی.
تارک گشتاسب یافت افسر لهراسب
زال همایون به تخت سام برآمد.خاقانی.
مبارک باد و میمون باد و خرم
همایون خلعت سلطان عالم.انوری.
صاحبا جنتت همایون باد
عید نوروز بر تو میمون باد.انوری.
من که این صفهء همایونم
دایهء خاک و طفل گردونم.انوری.
در فصل گلی چنین همایون
لیلی ز وثاق رفته بیرون.نظامی.
به خود کم شوم خلق را رهنمای
همایون ز کم دیدن آمد همای.نظامی.
علی الخصوص که دیباچهء همایونش
به نام سعد ابوبکر سعدبن زنگی است.
سعدی.
ز مشرق سر کوی آفتاب طلعت تو
اگر طلوع کند طالعم همایون است.حافظ.
دولت از مرغ همایون طلب و سایهء او
زآنکه با زاغ و زغن شهپر دولت نبود.
حافظ.
ترکیب ها:
- همایون آثار.؛ همایون بال. همایون بخت. همایون پی. همایون پیکر. همایون چهر. همایون رای. همایون سریرت. همایون شدن. همایون شکار. همایون فر. همایون کردن. همایون کن. همایون گاه. همایون نظر. همایونی. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.

همایون.

[هُ] (اِخ) نام دختر فغفور چین بوده که نریمان بدو عاشق شده و او به جهت اینکه دختر خاقان بوده با او سر فرودنمی آورده. (انجمن آرا) :
کتایون خاقان تو را یار بس
سخن از همایون مران بیش و بس.اسدی.

همایون.

[هُ] (اِخ) رجوع به همای و نیز رجوع به منظومهء همای و همایون شود.

همایون.

[هُ] (اِخ) از شعرای دربار سلطان یعقوب خان است و طبع نظم او نیکوست و خلق حمیده دارد و این مطلع از اوست:
افتاده ام به کویش از آب دیده در گل
دستی نهاده بر دست، دستی نهاده بر دل.
(از مجالس النفائس ص303 از ترجمهء فارسی).

همایون.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان زنجان که 531 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول عمده اش غله و سیب زمینی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

همایون.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش پیرتاج شهرستان بیجار که 380 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصولش غله، لبنیات و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

همایون.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند که 32 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همایون آثار.

[هُ] (ص مرکب) آنکه دارای صفات مبارک و فرخنده یا آثار و کارهای مبارک و سودمند باشد :
آخر ای خاتم جمشید همایون آثار
گر فتد عکس تو بر لعل نگینم چه شود؟
حافظ.

همایون اسفراینی.

[هُ نِ اِ فَ یِ] (اِخ)از مردم اسفراین بوده و طبع شعری داشته و ظاهراً منحرف و دیوانه مزاج بوده است. رجوع به مجمع الفصحاء چ سنگی ج2 ص55 و نیز رجوع به مجالس النفائس ص139 از ترجمهء فارسی شود.

همایون بال.

[هُ] (ص مرکب) مبارک. مرغی که پرواز او خجسته و مبارک است :همای همایون بال جاه و جلال... (حبیب السیر ج3).

همایون بخت.

[هُ یومْ بَ] (ص مرکب)خوش بخت. خجسته بخت. کامیاب. موفق :
از سر طالع همایون بخت
رفت سلطان مشرقی بر تخت.نظامی.
آمد آن بانوی همایون بخت
چو عروسان نشست بر سر تخت.نظامی.
من اول بس همایون بخت بودم
که هم باتاج و هم باتخت بودم.نظامی.

همایون پی.

[هُ یومْ پَ / پِ] (ص مرکب)فرخنده پی. فرخ پی. خجسته پی. مبارک قدم :
دیدن ماه نو و عید بدو فرخ باد
که همایون پی و فرخ رخ و فرخنده لقاست.
فرخی.

همایون پیکر.

[هُ یومْ پَ / پِ کَ] (ص مرکب) دارای پیکر زیبا و باشکوه. خوش اندام :
همایون پیکری نغز و خردمند
فرستاده به من دارای دربند.نظامی.

همایون چهر.

[هُ چِ] (ص مرکب)خوش روی. خوش سیما. زیبا :
تا شبی خلوت آن همایون چهر
فرصتی یافت، با شه از سر مهر...نظامی.

همایون رای.

[هُ] (ص مرکب) دارای رای نیک و اندیشهء بلند. نیک اندیش :
پاسخش داد کای همایون رای
نیک مردی ز بندگان خدای...نظامی.
دختر قیصر همایون رای
هم همایون و هم به نام همای.نظامی.

همایون سریرت.

[هُ سَ ری رَ] (ص مرکب) دارای درون همایون. دارای سعهء صدر. بزرگ اندیشه. بلندنظر : اگر در محامد اخلاق و مآثر اعراق این پادشاه میمون سیرت و همایون سریرت خوض افتد، ابتدا به انتهای آن نرسد. (سندبادنامه).

همایونشاه.

[هُ] (اِخ) یکی از شاهان بابری (تیموریان هند) است. وی معاصر شاه تهماسب صفوی بوده است. (از تاریخ ادبی ایران تألیف براون ج3 ص425 و 464 از ترجمهء فارسی). وی فرزند ظهیرالدین بابر و پشت ششم تیمور گورکانی است. تسلط او بر دهلی و هندوستان از سال 932 ه . ق. آغاز شده است. وی در 938 کالنجر و در 945 قندهار را تصرف کرد. صاحب مجمع الفصحا در باب اول کتاب خود وی را در شمار شاهان اهل شعر و سخن نام برده و نقل کرده است که پس از آنکه وی بکمک شاه تهماسب صفوی بر یاغیان دیار خود چیره شد این قطعه را برای تهماسب ساخت:
دشمنم شیر است و عمری پشت بر من کرده است
حالیا از روی خصمی روی بر من کرده است
خسروا عمری است تا عنقای عالی همتم
قلهء قاف قناعت را نشیمن کرده است
روزگار سفلهء گندم نمای جوفروش
طوطی طبع مرا قانع به ارزن کرده است
دارم اکنون التماس از شه که تا با من کند
آنچه با سلمان علی در دشت ارژن کرده است.
و گویا در همان هنگام نیز برای خوش آمد شاه صفی این رباعی را ساخته است:
گشتیم به جان بندهء اولاد علی
هستیم همیشه شاد با یاد علی
چون سرّ ولایت از علی ظاهر شد
کردیم همیشه ورد خود نادعلی.
رجوع به مجمع الفصحاء ج1 ص62 و نیز رجوع به تاریخ ادبیات براون ج 4 ترجمهء رشید یاسمی شود.

همایون شکار.

[هُ شِ] (ص مرکب)صیادی که هر صید را شکار نکند و شکار گران و باشکوه گیرد :
امروز طبع در پی فکر بلند نیست
شهباز ما همیشه همایون شکار بود.
شیخ العارفین (از آنندراج).

همایون فر.

[هُ فَ] (ص مرکب) دارای فرّ و شکوه. باشکوه :
هم موفق پادشاهی هم مظفر شهریار
هم مؤیدرای میری، هم همایون فر همام.
فرخی.
عید همایون فر نگر سیمرغ زرین پر نگر
ابروی زال زر نگر، بر فرق کهسار آمده.
خاقانی.

همایون فریدنی.

[هُ نِ فِ دَ] (اِخ) از اولاد شیخ علی عبدالعال عرب معاصر صفویه و خود نیز موسوم به عبدالعال بوده است. مردی یاوه گوی و هزال بوده و به تحریک بزرگانی که وی آنها را هجا می گفته در خوابگاه خود به قتل رسیده است. او راست:
ماه صیام است گاه ترک مدام است
ترک مدام ازبرای ماه صیام است
ساقی دوران شکسته ساغر مینا
بر افق اینک نگون شکستهء جام است
پیر مغان، آنکه گفت باده حلال است
میکده را در ببست و گفت حرام است.
(از مجمع الفصحاء ج2 ص571).

همایونک افشاری.

[هُ نَ کِ اَ] (اِخ) از توابع قزوین و دارای معدن زغال سنگ و مس است. (یادداشت مؤلف).

همایون کردن.

[هُ کَ دَ] (مص مرکب)مبارکباد دادن. (آنندراج از غوامض سخن). رجوع به همایون کنان شود.

همایون کش.

[هُ کُ] (اِخ) دهی است از بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان که 50 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

همایون کن.

[هُ کُ] (نف مرکب) آنکه سبب شکوه و فرّ چیزی باشد :
همایون کن تاج و گاه و سریر
فرودآمد از تاجگاه سریر.نظامی.

همایون کنان.

[هُ کُ] (نف مرکب، ق مرکب) در حال مبارک باد گفتن :
رسولان رسیدند با ساو و باج
همایون کنان شاه را تخت و تاج.نظامی.
رجوع به همایون کردن شود.

همایون گاه.

[هُ] (اِ مرکب) دارالملک. پای تخت شاهان. (برهان).

همایون میرزا.

[هُ] (اِخ) رجوع به همایونشاه شود.

همایون ناصرالدین.

[هُ صِ رُدْ دی](اِخ) رجوع به همایونشاه شود.

همایون نظر.

[هُ نَ ظَ] (ص مرکب) دارای نظر مبارک و خجسته، یا بلندنظر. آنکه از منظری بلند، نظر افکند :
الا ای همای همایون نظر
خجسته سروش مبارک خبر.حافظ.

همایون وند.

[هُ وَ] (اِخ) ایل کرد از طوایف پشتکوه. (جغرافیای سیاسی کیهان ص70).

همایونی.

[هُ] (ص نسبی) بلندمرتبه. والامقام. عالی. || از القاب خاص شاه در سلسلهء پهلوی.

همایی.

[هُ] (ص نسبی) منسوب به همای. بلندپایه. همایون. همایونی. || (حامص) همای بودن. بلندپروازی. آزادی و آزادگی :
جغد به دور تو همایی کند
سر که رسد پیش تو پایی کند.نظامی.

همایی.

[هُ] (اِخ) معلوم نیست که مولدش کجاست. اکثر عمر خود را در عراق گذراند. یک بار به خراسان سفر کرد. مردی کم سخن بود و این مطلع از اوست:
جانا منم ز دست فراق تو مرده ای
خون در تنم نمانده چو نار فشرده ای.
(از مجالس النفائس امیر علیشیر نوایی ص120 از ترجمهء فارسی).
وی از معاصران نوایی و از شعرای قرن نهم هجری بوده است.

همایی.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد که 115 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چاه و محصول عمده اش غله و لبنیات و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همایی.

[هُ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای بخش ششتمد شهرستان سبزوار که تابستانی گرم و آبهایی تلخ و شور دارد. به علت دوری از مرکز شهر اغلب کمینگاه سارقان است. آبادیها در میان تپه ماهورها واقع شده است. تعداد قراء آن 23 و سکنهء آن 8950 تن است. زراعت قابل ملاحظه ندارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همایی.

[هُ] (اِخ) ده مرکزی دهستان همایی بخش ششتمد شهرستان سبزوار دارای 357 تن سکنه. محصول عمده اش پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همایی.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه که 175 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همایی.

[هُ] (اِخ) ده کوچکی است از بخش بروجن شهرستان شهرکرد که دارای 29 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همایین.

[هَ] (ع اِ) جِ همیان. (منتهی الارب). رجوع به همیان شود.

هم ء .

[هَمْءْ] (ع مص) دریدن جامه را و کهنه کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هم ء .

[هِمْءْ] (ع ص، اِ) جامهء کهنه. ج، اهماء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد)

هم اتفاق.

[هَ اِتْ تِ] (ص مرکب) متفق. هم عهد. هم پیمان. (یادداشت مؤلف) : پرویز هم از پدر بگریخت و به آذربایجان رفت و با مرزبانان آنجا هم اتفاق شد. (ابن بلخی). با ملوک طوایف هم اتفاق و هم عهد شد. (ابن بلخی).

هم ارتفاع.

[هَ اِ تِ] (ص مرکب) دو چیز که ارتفاع برابر دارند.

هم ارز.

[هَ اَ] (ص مرکب) دارای ارزش برابر. هم قیمت. هم پایه.

هم اسم.

[هَ اِ] (ص مرکب) هم نام. دو کس یا دو چیز که نامشان یکی است.

هم اصل.

[هَ اَ] (ص مرکب) هم ریشه. رجوع به هم ریشه شود.

هم اطاق.

[هَ اُ] (ص مرکب) دو تن که در یک اطاق زندگی کنند. هم خانه. هم حجره.

هم افسر.

[هَ اَ سَ] (ص مرکب) همپایه. هم درجه :
عیوق به دست زورمندی
برده ز هم افسران بلندی.نظامی.

هم افق.

[هَ اُ فُ] (ص مرکب) در تداول دو کس را گویند که دارای تجانس فکری و روحی باشند.

هم باد.

[هَ] (ص مرکب) در اصطلاح بنایان، دو پی یا دو قسمت از دیوار که با هم برابر و از نظر عرض یا ارتفاع در یک سطح باشد. یک نواخت. (یادداشت مؤلف). یک اندازه. هم طراز.

هم بار.

[هَ] (ص مرکب) عدیل. برابر. هم سنگ. معادل. هم وزن. (یادداشت مؤلف).

همباز.

[هَ] (ص مرکب) هم باز. شریک. همتا. انباز. حریف. نظیر. مانند. همانند. (یادداشت مؤلف) :
خروشان از آن جایگه بازگشت
تو گفتی که با باد همباز گشت.فردوسی.
ز توران سزاوار و همباز تو
نیابم کسی نیز دمساز تو.فردوسی.
چو کسری بیامد برِ تخت خویش
گرازان و همباز با بخت خویش.فردوسی.
بنده را بواحمد خلیل گویند پدر بومطیع که همباز ملک است. (تاریخ بیهقی). ای امیرالمؤمنین از خدای عزوجل بترس که یکی است و همباز ندارد. (تاریخ بیهقی).
بلندیش با چرخ همباز بود
سطبریش بیش از چهل باز بود.اسدی.
ابوالحسن و ابونصر هر دو همباز بودند در قضاء پارس. (ابن بلخی). وزیر مانند همباز ملک است و در پادشاهی و مال و مملکت او متصرف. (ابن بلخی).

هم بازی.

[هَ] (ص مرکب) دو کودک که با یکدیگر بازی کنند یا دو حریف که نرد و شطرنج و یا قمار بازند :
به راستی که نه هم بازی تو بودم من
تو شوخ دیده مگس بین که می کند بازی.
سعدی.

همبازی.

[هَ] (حامص مرکب) شریک بودن. همباز بودن. انبازی. شرکت. رجوع به همباز شود.

هم بالا.

[هَ] (ص مرکب) هم قد. (یادداشت مؤلف) :
کنیزی را که هم بالای او بود
به حسن و چابکی همتای او بود.نظامی.
چو قد ویس بت پیکر چنان شد
که هم بالای سرو بوستان شد...
فخرالدین اسعد.
دُر بار می در پای او از دیده هم بالای او
گر در جوار رای او دل صدر والا یافتی.
خاقانی.
|| مناسب. جور. هم اندازه :
شهنشاهی که درع شرع هم بالای او باشد
قدردستی که فرق شرع نطع پای او باشد.
خاقانی.

هم بالایی.

[هَ] (حامص مرکب) هم قدی. یک اندازه بودن :
سرو با قامت زیبای تو در مجلس باغ
نتواند که کند دعوی هم بالایی.سعدی.

هم بالین.

[هَ] (ص مرکب) دو تن که در کنار یکدیگر آرامند. همسر. جفت. || هر دو چیز که در کنار هم قرار گیرند :
درخت ساده از دینار و از گوهر توانگر شد
کنون با لاله اندر دشت هم بالین و بستر شد.
فرخی.

همبان آباد.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش سلماس شهرستان خوی که 610 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

همبر.

[هَ بَ] (ص مرکب) هم بر. همراه و قرین و نظیر. (برهان). برابر :
بدو داد یک دست از آن لشکرش
که شیر ژیان نامدی همبرش.دقیقی.
چو سروی که با ماه همبر بود
بر آن مه بر از مشک افسر بود.فردوسی.
یکی از شما سوی لشکر شوید
بکوشید و با باد همبر شوید.فردوسی.
به شادی به روئین دژ اندر شویم
نشینیم و با ماه همبر شویم.فردوسی.
تا وزارت را بدو شاه زمانه بازخواند
زو وزارت با نبوت هر زمان همبر شود.
فرخی.
خم چوگان به گوی برزد و شد
گوی او با ستارگان همبر.فرخی.
دولتی دارد چندان که براندیشد دل
دولت عالی با همت عالی همبر.فرخی.
گر شکر خوردی پریر و دی یکی نان جوین
همبر است امروز ناچار این جوین با آن شکر.
ناصرخسرو.
هرچند که بر منبر نادان بنشیند
هرگز نشود همبر با دانا نادان.ناصرخسرو.
سر هفته برداشت و جایی رسید
کهی چند را همبر مه بدید.اسدی.
|| همسر. همدم :
نگارا تا تو بودی همبر من
ز نوشین خواب بودی بستر من.
فخرالدین اسعد.
|| روبه رو :
نهاده زهر برِ نوش و خار همبر گل
چنانکه باشد جیلانش از برِ عناب.بوطاهر.
فاختگان همبر بنشاستند
نای زنان بر سر شاخ چنار.منوچهری.
|| با هم. همراه :
بدی و بهی نیش و نوش است همبر
تو بردار از آن نوش و از نیش بگذر.
ناصرخسرو.
سپارم به تو گنج و هم دخترم
بر اورنگ بنشانمت همبرم.اسدی.
بزرگی که با آسمان همبر است
ز تخم براهیم پیغمبر است.اسدی.
دری بست و دری هم زود بگشاد
چراغی برد و شمعی باز بنهاد.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص 95).
بوده با ایوب همسر در گه صبر و شکیب
گشته با جبریل همبر در گه خوف و رجا.
مسعودسعد.
ماه نو دیدی؟ لبت بین، رشتهء جانم نگر
کاین سه را از بس که باریکند همبر ساختند.
خاقانی.
زخم که جانان زند همسر مرهم شناس
زهر که سلطان دهد همبر تریاق نه.خاقانی.
علم دین، علم کفر مشمارید
هرمان(1) همبر طلل منهید.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 173).
ترکیب ها:
- همبر آمدن.؛ همبری. رجوع به این دو مدخل ها شود.
(1) - ن ل: هر زمان.

همبر.

[هُ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان بالای شهرستان اردستان که 145 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و خشکبار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همبر آمدن.

[هَ بَ مَ دَ] (مص مرکب)برابر شدن. (آنندراج) :
با سیاهی سنگ کعبه همبر آمد از شرف
سرخی سنگ منا کز خون حیوان دیده اند.
خاقانی.

همبری.

[هَ بَ] (حامص مرکب) هم بری. مطابقت. برابری. همسری. هم طرازی :
شیر بیابان را با مرد جنگ
همسری و همبری و شرکت است.
ناصرخسرو.
رجوع به همبر شود.

هم بساط.

[هَ بِ / بَ] (ص مرکب)همبازی در نرد یا شطرنج :
مهرهء خواجه خانه گیر شده
هم بساطش گروپذیر شده.نظامی.

هم بستر.

[هَ بِ تَ] (ص مرکب) همخواب. (آنندراج). ضجیع. مضاجع. (یادداشت مؤلف). همسر. هم بالین :
ملک پنداشت کآن هم بستر او
کنیزک شمع دارد شکّر او.نظامی.
گل بر شاخسار سبز و تر هم بستر خار. (جهانگشای جوینی).

هم بستری.

[هَ بِ تَ] (حامص مرکب)مصاحبت. همخوابی. هم آغوشی. (یادداشت مؤلف). || جماع. نزدیکی کردن. درآمیختن.

همبستگی.

[هَ بَ تَ / تِ] (حامص مرکب) هم بستگی. بستگی. پیوند. اتصال و ارتباط بین دو چیز یا دو تن.

هم بو.

[هَ] (ص مرکب) دارای بوی یکسان و رایحهء همانند :
فصل بهار تازه و نوروز دلفریب
همبوی مشک، باد و زمین پر ز بوی بان.
فرخی.
دو چیز که دارای یک بو هستند.
-امثال: دو خر در یک طویله اگر هم رنگ نشوند هم بو میشوند ؛ یعنی معاشرت در تغییر روحیات اثر دارد. یا اسب و خر را که یک جا بندند اگر هم بو نشوند هم خو شوند. این نیز به معنی مثل اول است. (یادداشت مؤلف).
|| هم خوی و هم روش. (انجمن آرا).

هم بوی.

[هَ] (ص مرکب) هم بو. رجوع به هم بو شود.

همبوی.

[هَ] (اِخ) زنی که در زمان ضحاک برادر خود را از بند ضحاک نجات داد. (برهان).

همبه.

[هُ بَ / بِ] (اِ) در تداول، شکم یا هر چیز برجسته و پیش آمده: همبه اش بالا آمده؛ آبستن است. (یادداشت مؤلف).

هم بها.

[هَ بَ] (ص مرکب) هم قیمت. دو یا چند چیز که قیمت برابر دارند. (یادداشت مؤلف).

هم بهره.

[هَ بَ رَ / رِ] (ص مرکب) سهیم. دو تن که از چیزی بهرهء برابر دارند. (یادداشت مؤلف).

هم پا.

[هَ] (ص مرکب) همراه. (غیاث) :
خروشان گاودم با او به یک جا
چنان چون دو سراینده به هم پا.
فخرالدین اسعد.
وهم در سرعت گمان دارد که او هم پای اوست
وهم همراهیّ هم پا برنتابد بیش از این.
خاقانی.

همپا.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش ترک شهرستان میانه که 34 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

همپا.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش تکاب شهرستان مراغه که 879 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله، بادام، حبوب و کرچک و کاردستی مردم گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هم پاچگی.

[هَ چَ / چِ] (حامص مرکب)هم ریشی. باجناغ بودن. نسبت دو تن که زنهایشان با هم خواهر باشند. رجوع به هم ریش و باجناغ شود.

هم پاچه.

[هَ چَ / چِ] (ص مرکب) باجناغ. هم ریش. دو مرد که زنهایشان خواهر باشند. رجوع به هم ریش شود.

هم پالکی.

[هَ لَ] (ص مرکب) دو تن که دارای افکار و اندیشه های مشابه اند و یک شیوه زندگی کنند. جور. مناسب.

هم پای.

[هَ] (ص مرکب) هم پا. رجوع به هم پا شود.

هم پایه.

[هَ یَ / یِ] (ص مرکب) هم مرتبه و هم رتبه. (آنندراج) :
هم پایهء آن سران نگردی
الا به طریق نیک مردی.نظامی.

هم پدر.

[هَ پِ دَ] (ص مرکب) از یک پدر. برادر و خواهر. دو تن که پدرشان یکی است :
مرا بود هم مادر و هم پدر
کنون روزگار وی آمد به سر.فردوسی.
رسول گفت که با مرگ، خواب هم پدر است
به اختیار مکن خواب اختیار و مخسب.
صائب.

هم پرسش.

[هَ پُ سِ] (ص مرکب) در حال پرسیدن و گفتگو با هم. هم سخن. همراه :
به یک جای بودند خوش هر دوان
همه راه هم پرسش و هم عنان.اسدی.

هم پرواز.

[هَ پَرْ] (ص مرکب) دو پرنده که همراه پرواز کنند :
گهی با دام و دد دمساز گشتی
گهی با باز هم پرواز گشتی.نظامی.

هم پشت.

[هَ پُ] (ص مرکب) موافق و متحد. همدست :
چو هم پشت باشید با همروان
یکی کوه کندن ز بن بر توان.فردوسی.
بکوشید و هم پشت جنگ آورید
جهان را به کاوس تنگ آورید.فردوسی.
مبارزانی همدست و لشکری هم پشت
درنگ پیشه به فر و شتاب کار به کر.فرخی.
اگر صبر است با من نیست هم پشت
وگر بخت است خود بختم مرا کشت.
فخرالدین اسعد.
نباید که هم پشت باشند هیچ
جز اندر ره رزم کردن بسیچ.اسدی.
چنین گفت کاین بار رزم گران
بسازید هم پشت یکدیگران.اسدی.
نه از پشت پا کم، اگر تندرست
بمانم، تو را وآنکه هم پشت توست.اسدی.
نه برادر بود به نرم و درشت
کز برای شکم بود هم پشت.سنائی.
پس آن زنان همه هم پشت شدند تا مگر کید را رهایی دهند. (اسکندرنامه). سوگند خورند که هم پشت باشند تا خونها بازخواهند. (اسکندرنامه). ظالمان مکار چون هم پشت شوند... ظفر یابند. (کلیله و دمنه). سگ سگ را گزد ولیکن چون گرگ را بینند هم پشت شوند. (مرزبان نامه).
نه هر رودی بود با زخمه هم پشت
نه یکسان روید از دستی دو انگشت.نظامی.
چو روی آورد سوی آن پشته گاه
بود پور هم پشت با او به راه.نظامی.
نه هم پشتی که پشتم گرم دارد
نه بختی کز غریبان شرم دارد.نظامی.

هم پشتی.

[هَ پُ] (حامص مرکب) مدد و معونت و یکدیگر را یاری کردن : هم پشتی و یکدلی و موافقت میباید. (تاریخ بیهقی). از هم پشتی دشمنان اندیش نه از بسیاری ایشان. (مرزبان نامه).
اگرچه مرا با چنین برگ و ساز
به هم پشتی کس نیاید نیاز.نظامی.

هم پنجگی.

[هَ پَ جَ / جِ] (حامص مرکب) هم پنجه شدن. پنجه درافکندن. نبرد کردن :
به هم پنجگی پیل را بشکنم
شه پیلتن بلکه پیل افکنم.نظامی.

هم پنجه.

[هَ پَ جَ / جِ] (ص مرکب)هم زور. هم نبرد. هم آورد :
نه با شیری کسی را رنجه دارد
نه از شیران کسی هم پنجه دارد.نظامی.

همپوست.

[هَ] (ص مرکب) هم پوست. دو چیز که در یک پوست گنجد (یادداشت مؤلف)، چون دانهء خشکبار یا مغز هستهء میوه ها.

هم پهلو.

[هَ پَ] (ص مرکب) شریک و همتا و حریف و انباز. (آنندراج). || همخوابه. (آنندراج). || (حرف اضافهء مرکب) کنار. جوار :
نهادند هم پهلوی هر دو تخت
دو خدمتگرِ هر دو بدکام وبخت.فرخی.
به سامره بمرد... به عهد معتمد اندر و هم پهلوی پدرش دفن کردند. (مجمل التواریخ و القصص). به گور کردندش هم پهلوی معتز. (مجمل التواریخ و القصص). || به قیاس. برابر. نسبت به :
سرو بالادار هم پهلوی مورْد
چون درازی در کنار کوتهی.منوچهری.

هم پهلویی.

[هَ پَ] (حامص مرکب)هم پهلو شدن. همراه رفتن. همراهی. گویا به معنی همراه شدن برای محافظت :
چو بر بارگی کامرانیش داد
به هم پهلویی پهلوانیش داد.نظامی.

هم پهنا.

[هَ پَ] (ص مرکب) دو چیز که عرض برابر دارند. (یادداشت مؤلف). هم ور. (یادداشت دیگر).

هم پیالگی.

[هَ لَ / لِ] (حامص مرکب)حریف شراب شدن. با هم پیاله نوشیدن. || در تداول یعنی نزدیکی و صمیمیت، چنانکه دو دوست با یکدیگر پیاله ای می گیرند. رجوع به هم پیاله شود.

هم پیاله.

[هَ لَ / لِ] (ص مرکب) دو تن که با هم پیاله زنند. || دو یار موافق. ندیم. (یادداشت مؤلف).

هم پیشه.

[هَ شَ / شِ] (ص مرکب)هم کسب و هم هنر. (آنندراج). همکار. حریف. (یادداشت مؤلف) :
بپرسیدش از دوستان کهن
که باشند هم پیشه و هم سخن.فردوسی.
پروردگار دینی، آموزگار فضلی
هم پیشهء وفایی هم ریشهء سخایی.فرخی.
تو همشهری او را و هم پیشه ای
هم اندر سخن چابک اندیشه ای.نظامی.
بود هم پیشه را هم پیشه دشمن.نظامی.
گرگ در دشت و شیر در بیشه
همه هم حرفتند و هم پیشه.اوحدی.

هم پیله.

[هَ لَ / لِ] (ص مرکب) هم وزن. هم سنگ. (ناظم الاطباء).

هم پیمان.

[هَ پَ / پِ] (ص مرکب)هم عهد. هم قسم. هم سوگند. دو تن که با یکدیگر بر سر کاری پیمان بندند و متفق شوند.

هم پیمانی.

[هَ پَ / پِ] (حامص مرکب)هم پیمان شدن. بر سر کاری با یکدیگر عهد بستن.

هم پیوند.

[هَ پَیْ / پِیْ وَ] (ص مرکب)قوم و خویش. عضو خانواده :
نیست جز اشک کسش هم زانو
نیست جز سایه کسش هم پیوند.خاقانی.

همت.

[هِمْ مَ] (ع اِمص، اِ) همة. اراده و آرزو و خواهش و عزم. (ناظم الاطباء) :
همت او بر فلک ز فلخ بنا کرد
بر سر ایوان فکند بن پی ایوان.خسروانی.
منوچهر کردی بدین پیش دست
نکردی بدین همت خویش پست.فردوسی.
که باران وی در بهاران بود
نه چون همت شهریاران بود.فردوسی.
همت های فلکی بینمش
سیرتهای ملکی بینمش.منوچهری.
همه به کردن خیر است مر ورا همت
همه به دادن مال است مر ورا وسواس.
منوچهری.
در سرش همت ملک نیست. (تاریخ بیهقی). از بزرگی همت و سماحت اخلاق وی سزد. (تاریخ بیهقی).
تو را که همت دانستن خدای بود
مشو مخالف قول محمد مختار.ناصرخسرو.
شاید که همتم نبود صحبت جهان
چون نیست جز که مالش من هیچ همتش.
ناصرخسرو.
وگرنه مزد طاعت نیست همت
به مزدش هر کسی باید رسیدن.ناصرخسرو.
مرد همت نه مرد تهمت باش
چون پیمبر نه ای، ز امت باش.سنائی.
همت او را ورای جزء و کل است
که همه آبها به زیر پل است.سنائی.
همت بر فراغ شیر مقصور گردانیدم. (کلیله و دمنه). هرکه همت او از دنیا قاصر باشد حسرت او به وقت مفارقت اندک بود. (کلیله و دمنه). همت بر اکتساب ثواب آخرت مقصور گردان. (کلیله و دمنه).
هر کجا گشت همتی مبذول
بی گمان لعنتی شود پیدا.ادیب صابر.
خاقانیا ز جیب تجرد برآر سر
وز روزگار دامن همت فروفشان.خاقانی.
من همه همت بر اسباب سفر دارم مرا
در حضر ساز مهیا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
دامن جمع آورید و همت برگمارید. (ترجمهء تاریخ یمینی). همه اثر برکت همت و نتیجهء هیبت سلطان بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
ساخت از او همت قارون کلاه
از سر آن رخنه فروشُد به چاه.نظامی.
اوج بلند است در او می پرم
باشد کز همت خود برخورم.نظامی.
هرکه را یک ذره همت داد دست
کرد او خورشید را زآن ذره پست.عطار.
قدر همت باشد آن جهد دعا
لیس للانسان الا ما سعی.مولوی.
چو همت است چه حاجت به گرز مغفرکوب
چو دولت است چه حاجت به تیر جوشن خای؟
سعدی.
به همت مدد کن که شمشیر و تیر
نه در هر وغایی بود دستگیر.سعدی.
به همت برآر از ستیزنده شور
که بازوی همت به از دست زور.سعدی.
همت عالی ز فلک بگذرد
مرد به همت ز ملک بگذرد.خواجو.
همت اگر سلسله جنبان شود
مور تواند که سلیمان شود.وحشی.
همت بلند دار که با همت بلند
هر جا روی به توسن گردون سواره ای.
صائب.
|| شجاعت و دلیری. || زور و قوت و نیرو و طاقت. (ناظم الاطباء). رجوع به همة شود. || فال نیک. (ناظم الاطباء). || وسعت نظر. بلندنظری. بلندطبعی :
آدم برای گندمی از روضه دور ماند
من دور ماندم از در همت برای نان.خاقانی.
کاری نه به قدر همت افتاد
راهی نه به پای مرکب آمد.خاقانی.
مرا همت چو خورشید است شاهنشاه زنداستا
که چرخش زیر ران است و سر عیسی است بر رانش.
خاقانی.
مرکب همت به تاز یک ره و بیرون جهان
از سر طاق فلک تا به حد استوا.خاقانی.
همت خاصان و دل عامیان
شیفته زآن نور چو سرسامیان.نظامی.
همت مسکینان و ضعیفان زخم زیادت تر زند و سخت تر که بازوی پهلوانان. (مجالس سعدی). از آنجا که همت درویشان است و صدق معاملت ایشان... (گلستان).
اهل همت را ز ناهمواری گردون چه باک
سیر انجم را چه غم کاندر زمین چون و چراست؟
میر علیشیر نوائی.
همت آن است کز آوارهء احسان گذرد
هرکه این بادیه را طی نکند حاتم نیست.
صائب.
- توانگرهمت؛ آنکه همتش قوی باشد. که نفس گرم و مؤثر دارد : مقربان درگاه حق سبحانه و تعالی توانگرانند درویش سیرت و درویشانند توانگرهمت. (گلستان).
- دون همت؛ دارای طبع پست. کوتاه اندیشه :
چو خرمن برگرفتی گاو مفروش
که دون همت کند نعمت فراموش.سعدی.
کرم ورزد آن سر که مغزی در اوست
که دون همتانند بی مغزوپوست.سعدی.
- ضعیف همت؛ کوتاه نظر :
به در خدای قربی طلب ای ضعیف همت
که نماند این تقرب که به پادشاه داری.
سعدی.
- عالی همت؛ بلندنظر. دارای طبع بلند :
گر از شمشیر برگردی نه عالی همتی سعدی
تو کز نیشی بیازردی نخواهی انگبین رفتن.
سعدی.
- قاصرهمت؛ کوتاه همت. دون همت. نظرپست : طایفه ای هستند بر این صفت که بیان کردی، قاصرهمت و کافرنعمت. (گلستان).
- ناچیزهمت؛ قاصرهمت. دون همت :
کنون پنداری ای ناچیزهمت
که روزی خواهدت کردن فراموش؟سعدی.
|| (اصطلاح تصوف) عبارت است از توجه قلب با تمام قوای روحانی خود به جانب حق، برای حصول کمال در خود یا دیگری، به نحوی که به غیر مقصود حقیقی ملتفت نشود... (از فرهنگ مصطلحات عرفا تألیف جعفر سجادی). توجه پیر برای امر وجودی یا عدمی. نفس پیر. درویشان امروز به جای همت کردن، نفس کردن میگویند. (یادداشت مؤلف). نفوذ ناپیدای شیخ در مریدان : اهل صلاح دستها به دعا برداشتند و همت برگماشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
همت از آنجا که نظر کرده بود
گفت جوانی که در آن پرده بود.نظامی.
بهر آسایش سخن کوتاه کن
در عوضْمان همتی همراه کن.مولوی.
هم شدی توزیع کودک دانگ چند
همت شیخ آن سخا را کرد بند.مولوی.
همت از صاحبدلی کن التماس
پس به صاحب دولتی کن التجا.
سلمان ساوجی.
دریا و کوه در ره و من خسته و ضعیف
ای خضر پی خجسته مدد کن به همتم.
حافظ.
همتم بدرقهء راه کن ای طایر قدس
که دراز است ره مقصد و من نوسفرم.
حافظ.
- همت خواستن؛ مدد خواستن از روح پیر یا مرشد برای سوق به سوی کمال. رجوع به همت خواستن شود.

همت.

[هَ] (ع مص) در روغن نهان شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همت.

[هِمْ مَ] (اِخ) تخلص برادر وصال شیرازی است. (از تاریخ ادبی براون ج4 ترجمهء رشید یاسمی ص194).

همت.

[هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش داراب شهرستان فسا که 65 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و توتون و کاردستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

همت آباد.

[هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش ورامین شهرستان تهران که 95 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، صیفی و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش ساوجبلاغ شهرستان کرج که 300 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، بنشن، چغندرقند و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان قزوین که 127 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و عدس، و کاردستی مردم بافتن جاجیم، گلیم و جوراب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان ساری که 570 تن سکنه دارد. آب آن از رود تجن و محصول عمده اش برنج، غله، پنبه و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل که 85 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانهء هراز و محصول عمده اش غله، حبوب، کنف و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج3).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش صحنهء شهرستان کرمانشاهان که 147 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غلهء دیمی و چوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بروجرد و مرکز دهستان همت آباد که 145 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، لبنیات و چغندر، و هنر دستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهستانی است از بخش حومهء شهرستان بروجرد که دارای هوای معتدل و شامل 26 آبادی است و روی هم 5300 تن سکنه دارد. آب آن از قنوات تأمین میشود و مهمترین قراء آن دو قریهء جهان آباد و طبریجان است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش دلفان شهرستان خرم آباد که 90 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آباده که 95 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش لبنیات، غله، خربزه، انگور و کاردستی مردم بافتن گیوه و قالی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج7).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش شهداد شهرستان کرمان که 400 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خرما و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش فهرج شهرستان بم که 249 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول آن غله، خرما و حناست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج2).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء باختری شهرستان رفسنجان که 241 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش کهنوج شهرستان جیرفت که 150 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش خاش شهرستان زاهدان که 100 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان نوق شهرستان رفسنجان که 60 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش فهرج شهرستان بم که دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از دهستان گنبگی از بخش فهرج شهرستان بم که دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش طبس شهرستان فردوس که 125 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و گاورس و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش طبس شهرستان فردوس. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش جغتای شهرستان سبزوار که 446 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و زیره است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش فیض آباد و محولات شهرستان تربت حیدریه که دارای 412 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان تربت حیدریه که 153 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش نهارجانات شهرستان بیرجند. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، میوه و ابریشم است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند که 138 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات و کاردستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش طیبات شهرستان مشهد که 851 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش جنت آباد شهرستان مشهد که 458 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش اشکذر شهرستان یزد که 670 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش گرمسیر شهرستان اردستان که 72 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و انار است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همت آباد.

[ هِمْ مَ] (اِخ) ده کوچکی است از دهستان قهاب از بخش حومهء شهرستان اصفهان که دارای 36 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همت آباد بالا.

[ هِمْ مَ دِ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء خاوری شهرستان رفسنجان که 266 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پسته، پنبه و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد حومه.

[ هِمْ مَ دِ حُو مِ] (اِخ)دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان که 100 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پسته و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد خیرآباد.

[ هِمْ مَ دِ خِ] (اِخ)دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین که 20 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همت آباد زمان آباد.

[ هِمْ مَ دِ زَ] (اِخ)دهی است از بخش فدیشهء شهرستان نیشابور که 194 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همت آباد سلطان نصیر.

[ هِمْ مَ دِ سُ نَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نائین. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همت آباد شور.

[ هِمْ مَ دِ] (اِخ) نام دیگرش ده نو آصفی، و ده کوچکی است از بخش زرند شهرستان کرمان که دارای 4 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همت آباد شهرکهنه.

[ هِمْ مَ دِ شَ رِ کُ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان فدیشهء شهرستان نیشابور که 348 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همت آباد میربیک.

[ هِمْ مَ دِ بِ] (اِخ)دهی است از بخش دلفان شهرستان خرم آباد که 270 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و پشم و کاردستی مردم بافتن سیاه چادر است. ساکنان از طایفهء مال موله اند. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

همتا.

[هَ] (ص مرکب) همتای. همزاد. همجنس. (برهان). || نظیر و مانند. (برهان). عدیل. همانند. قرین. شبیه. (یادداشتهای مؤلف) :
شه نیمروز آنکه رستَمْش نام
سوار جهاندیده همتای سام.فردوسی.
به پور گرامی سپرد آن سپاه
که فرزند او بود و همتای شاه.فردوسی.
نیابم دگر نیز همتای او
به رفتار و زور و به بالای او.فردوسی.
ایا شاهی که از شاهان نیامد کس تو را همسر
ایا میری که از میران نباشد کس تو را همتا.
فرخی.
برِ من بیهده تر زآن به جهان کس نبود
که خداوند مرا جوید همتای و قرین.فرخی.
زهی خسروی کز همه یْ خسروان
به مردی تو را نیست همتا و یار.فرخی.
خبر هرگز نه مانند عیان است
یقین دل نه همتای گمان است.
فخرالدین گرگانی.
خداوند بزرگ است و نیست او را همتا. (تاریخ بیهقی). فلان خیلتاش را... که همتا نداشت بگوی تا ساخته آید. (تاریخ بیهقی).
تأویلش از خزانه تو آن یابی
کز خلق نیست هیچ کسش همتا.
ناصرخسرو.
نشناخته مر خلق را، چه جویی
آن را که ندارد وزیر و همتا.ناصرخسرو.
تا چنان گشتی که او را همتا نبود. (مجمل التواریخ و القصص).
آبنوسم در بن دریا نشستم با صدف
خس نیَم تا بر سر آیم کف شود همتای من.
خاقانی.
عقل چه همتای توست کز تو زند لاف عشق
می نشناسد حریف، خیره سری می کند.
خاقانی.
ظل حق است اخستان همتاش مهدی چون نهی
ظل حق فرداست همتا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
بکر معانیم که همتاش نیست
جامه به اندازهء بالاش نیست.نظامی.
گفت گفتم آن شکایتهای تو
با گروه طوطیان همتای تو.مولوی.
پس تو همتای نقش دیواری
که همین چشم و گوش و لب داری.سعدی.
دو صورت که گفتی یکی نیست بیش
نمودی در آیینه همتای خویش.سعدی.
دیگری نیست که مهر تو در او شاید بست
هم در آیینه توان دید مگر همتایت.سعدی.
ضرورت است بلا دیدن و جفا بردن
ز دست آنکه ندارد به حسن همتایی.سعدی.
- بی همتا؛ بی مانند. بی نظیر : مردمان چنان دانند که میان من و آن مهتر بی همتا ناخوشی است. (تاریخ بیهقی).
بی نظیری چو عقل بی همتا
ناگزیری چو جان ناگذران.عطار.
- نیست همتا؛ بی همتا : جالینوس... نیست همتاتر آمد در علم طب و... نیز بی همتاتر بود در معالجت اخلاق. (تاریخ بیهقی).
|| متناسب. جور. هم آهنگ :
خانهء خود بازرود هر یکی
اطلس کی باشد همتای برد؟رودکی.
به ایران نه مردی به بالای او
نبینم همی اسب همتای او.فردوسی.
کنیزی را که هم بالای او بود
به حسن و چابکی همتای او بود.نظامی.
|| همنشین. دوست. مصاحب :
چون یار موافق نبود تنها بهتر
تنها به صد بار چو نادانت همتا.
ناصرخسرو.
|| همسر. (برهان). جفت. یار :
کدام آهو افکند خواهی به تیر
که ماده جوان است و همتاش پیر.فردوسی.
بدو گفت سودابه همتای شاه
ندیدند بر گاه شاه و سپاه.فردوسی.
یگانه گهر گرچه والا بود
نکوتر چو جفتیش همتا بود.اسدی.
جهانجوی بر رسم آبای خویش
پریزاده را کرد همتای خویش.نظامی.

هم تائی.

[هَ] (حامص مرکب) همتایی. رجوع به همتایی شود.

همتاب.

[هَ] (ص مرکب) هم تاب. هم زور (تاب به معنی مقاومت و توانایی است) :
در ایران جز او نیست هم تاب من
ندارد هم او نیز پایاب من.فردوسی.

هم تازیانه.

[هَ نَ / نِ] (ص مرکب) کنایه از شریک در تاختن و تاراج کردن باشد. (از انجمن آرا). دو کس را گویند که در اسب تاختن و تاخت و تاراج نمودن شریک باشند. (برهان).

همتا شدن.

[هَ شُ دَ] (مص مرکب) برابر شدن. همپایه شدن :
نفس مردم را خداوندان عقل از روی هوش
برکشد تا با کرام الکاتبین همتا شود.
ناصرخسرو.

همتاه.

[هَ] (ص مرکب) همتا. (یادداشت مؤلف) :
دین از تو منظم شد چون رشتهء لؤلؤ
چون جنس به جنس آمد و همتاه به همتاه.
سوزنی.
همتای شه شرق ز کس نشنود این ماه
زیرا ملک شرق ز همتاهان تاه است.
سوزنی (دیوان چ 1 ص 38).

همتایی.

[هَ] (حامص مرکب) همتا بودن. نظیر بودن. (یادداشت مؤلف). برابری کردن :
غزال اگر به تو میکرد لاف همتایی
برآمده ست کنون شاخش از پشیمانی.؟
|| انبازی و شرکت. (آنندراج).

همت بستن.

[ هِمْ مَ بَ تَ] (مص مرکب)ابراز بلندنظری :
کف نیاز به حق برگشای و همت بند
که دست فتنه ببندد خدای کارگشای.
سعدی.

همت پرست.

[ هِمْ مَ پَ رَ] (نف مرکب)باهمت. بلندهمت :
من غلام آن مس همت پرست
که به غیر از کیمیا نارد شکست.مولوی.
رجوع به همت شود.

هم تخت.

[هَ تَ] (ص مرکب) دو کس که بر یک تخت نشینند. هم نشین، و ظاهراً همسر :
دو صاحب تاج را هم تخت کردند
در گنبد بر ایشان سخت کردند.نظامی.
|| مانند. نظیر :
کو یکی سلطان در این ایوان که او هم تخت توست
کو یکی رستم در این میدان که او همتای تو؟
سنائی.

هم تختی.

[هَ تَ] (حامص مرکب)هم نشینی. برابری :
که فرخ ناید از چون من غباری
که هم تختی کند با شهریاری.نظامی.

همت خواستن.

[ هِمْ مَ خوا / خا تَ](مص مرکب) یاری طلبیدن. دعای خیر و مدد و عطف توجه خواستن از مرشد و پیر برای کمال خود یا برای توفیق در کاری : به خدمت علما و صلحا و عباد قیام نماید و همت خواهد. (مجالس سعدی). این بگفت و پدر را وداع کرد و همت خواست و روان شد. (گلستان).
بر سر تربت ما چون گذری همت خواه
که زیارتگه رندان جهان خواهد بود.حافظ.
|| نیرو و اراده خواستن. دیگران را وادار به کارهای بزرگ کردن :
به بازو توانا نباشد سپاه
برو همت از ناتوانان بخواه.سعدی.

هم تراز.

[هَ تَ] (ص مرکب) هم طراز. برابر. هم سطح. یکسان. (یادداشت مؤلف). رجوع به هم ترازو شود.

هم ترازو.

[هَ تَ] (ص مرکب) هم وزن و برابر و مقابل و هم قوت. (از آنندراج) :
ندارد فعل من آن زور بازو
که با عدل تو باشد هم ترازو.نظامی.
سیه کولهء گردبازو منم
گران کوه را هم ترازو منم.نظامی.
|| قرین. جفت :
کاو را به زر و به زور بازو
گردانم با تو هم ترازو.نظامی.
بدین فرخی گوهری تابناک
نه فرخ بود همترازوی خاک.نظامی.
|| حریف. هم زور. هم آورد :
قوی کرد بر جنگ بازوی خویش
بکوشید با هم ترازوی خویش.نظامی.
که یارب چه زور و چه بازوست این
گهر با قَدَر همترازوست این.کلیم کاشانی.
- بی هم ترازو؛ بی رقیب. بی هم آورد :
به داد و دهش چیره بازو بود
جهانبخش بی هم ترازو بود.نظامی.

هم ترانه.

[هَ تَ نَ / نِ] (ص مرکب)هم آواز. هم صدا :
از نغمهء آن دو هم ترانه
مطرب شده کودکان خانه.نظامی.

هم تگ.

[هَ تَ] (ص مرکب) رفیق و همراه. (برهان) :
نام او هم تگ است با تقدیر
گام او همره است با تیسیر.سنائی.
چو مرکب گرم کرد از پیش یاران
برون افتاد از آن هم تگ سواران.نظامی.
|| هم دو. هم سرعت. دارای شتاب برابر در دویدن :
در فکرت اعمال هنر همدل اسرار
بر ساحت میدان خرد هم تگ اوهام.
مسعودسعد.
که با شبدیز کس هم تگ نباشد
جز این گلگون اگر بدرگ نباشد.نظامی.
گوی برده ز هم تگان طللش
برده گوی از همه تنش کفلش.نظامی.
چو مرکب گرم کرد از پیش یاران
برون افتاد از آن هم تگ سواران.نظامی.
کودکان چون نام بازی بشنوند
جمله با خرگور هم تگ میشوند.مولوی.

هم تگی.

[هَ تَ] (حامص مرکب) برابری. با هم پیش رفتن :
هرکه را با اختری پیوستگی است
مر ورا با اختر خود هم تگی است.مولوی.

هم تن.

[هَ تَ] (ص مرکب) هم جسم. هم جنس :
مرغ خاکی، مرغ آبی هم تنند
لیک ضدانند و آب و روغنند.مولوی.

هم تنگ.

[هَ تَ] (ص مرکب) موافق و برابر. (غیاث) : قاسم صباحت و ملاحت و حسن او را با یوسف هم تنگ کرده.(جهانگشای جوینی). || هم عدل. هم لنگه. دو بار که با هم بر ستور بندند. (از یادداشتهای مؤلف). || همانند. شبیه :
بیداد بین که دور شب و روز می کند
با لعل تنگبار تو هم تنگ لاله را.
سیدحسن غزنوی.

همتی.

[ هِمْ مَ] (ص نسبی) منسوب به همت. رجوع به همت (ع اِمص، اِ) شود.

همتی.

[ هِمْ مَ] (اِخ) در دفترخانهء یوسف خان افشار می بود و شعرش بد نیست. این ابیات از اوست:
دلی ز کوی تو ناآشنا نمی آید
که صد جهان ستمش در قفا نمی آید.
*
الفت میان این دل و غمهای عشق او
جایی رسیده است که من هیچکاره ام.
*
به آشناییِ بیگانه ای دلم گرم است
که خویش را به من از ننگ آشنا نکند.
(از مجمع الخواص صادقی کتابدار ص242 از ترجمهء فارسی).
همتی از شعرای دورهء شاه عباس صفوی است.

هم تیره.

[هَ رَ / رِ] (ص مرکب) هم قبیله. دو تن که از یک تیره باشند، یا دو میوه که گروه ساختمانی مشابه دارند. (یادداشتهای مؤلف).

همج.

[هَ مَ] (ع اِمص) گرسنگی. || تدبیر بد در معاش. || (مص) گرسنه گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بدزندگانی گردیدن. (منتهی الارب).

همج.

[هَ] (ع مص) به یک بار آب خوردن شتر چنانکه بشکند تشنگی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همج.

[هَ مَ] (ع اِ) جِ همجة. (منتهی الارب). مگس کوچکی که بر روی خر نشیند و نیز بر چشم خر. (اقرب الموارد). خرمگس، که نیز بر گوسپند نشیند. (یادداشت مؤلف). || (ص) احمق: همج الرعاع؛ مردم احمق. (اقرب الموارد). اراذل. بی سروپاها. (یادداشت مؤلف).

همجا.

[هَ] (اِ) ملامت و ایذا. (آنندراج) (برهان).

هم جامه.

[هَ مَ / مِ] (ص مرکب) هم زیست. دو تن که وسایل زندگی و جامهء مشترک دارند. || هم خواب. دو تن که در یک بستر خوابند :
نه بیگانه گر هست فرزند و زن
چو هم جامه گردد شود جامه کن.نظامی.

هم جای.

[هَ] (ص مرکب) هم وطن. (آنندراج).

هم جفت.

[هَ جُ] (ص مرکب) جفت. قرین. نزدیک :
مرا گفت جز دخت خاقان مخواه
نزیبد پرستار هم جفت شاه.فردوسی.
به جای آور سپاس و شکر یزدان
که چون موبد نه ای هم جفت نادان.
فخرالدین اسعد.
چو هم جفت آن بت شدی در نهفت
از آن پس برومند گشتی ز جفت.اسدی.
دل سرد کن ز دهر که همدست فتنه گشت
اندیشه کن ز فیل که هم جفت خواب شد.
خاقانی.

هم جنب.

[هَ جَمْبْ] (ص مرکب) هم پهلو. (آنندراج).

هم جنس.

[هَ جِ] (ص مرکب) دو چیز که از یک جنس ساخته شده باشند. || دو کس که دارای صفات روحی یکسان باشند. متناسب. هم خو :
خورشید به جستجوی همجنسی
پیمود هزار دور و هم فرد است.خاقانی.
همجنس در عدم طلب اینجا مجوی از آنک
نیلوفر از سراب نداده ست کس نشان.
خاقانی.
کبوتر با کبوتر باز با باز
کند همجنس با همجنس پرواز.نظامی.
که عمری شد که همجنسی ندیدم
به جز وحشی اگر انسی ندیدم.نظامی.
دو همجنس دیرینهء هم زبان
بکوشند در قلب هیجا به جان.سعدی.
دو همجنس دیرینهء هم قلم
نباید فرستاد یک جا به هم.سعدی.
- هم جنس جوی؛ آنکه یار و همدمی جوید. که دوست مناسبی خواهد :
بر سر عالم شود همجنس جوی
در تک دریا رود مرجان طلب.خاقانی.
|| نظیر. مانند :
بود کعب بن زهیر از ابتدا کافرصفت
پس مسلمان گشته و همجنس حسان آمده.
خاقانی.
در جفا همجنس عالم بود لیک
آنچه او کرد از جفا عالم نکرد.
خاقانی.
خویشتن همجنس خاقانی شمارند از سخن
پارگین را ابر نیسانی شناسند از سخا.
خاقانی.

هم جوار.

[هَ جِ / جَ] (ص مرکب) همسایه و هموطن. (آنندراج). مجاور: ممالک هم جوار؛ کشورهای همسایه. (یادداشت مؤلف).

هم جواری.

[هَ جِ / جَ] (حامص مرکب)همسایگی یا هموطن بودن.
- حسن هم جواری؛ به صلح و صفا با هم زیستن. رجوع به هم جوار شود.

همجة.

[هَ مَ جَ] (ع ص، اِ) نوعی از مگس ریزه شبیه پشه که بر روی گوسپند و خر نشیند. || گوسپند لاغر. || مردم فرومایهء گول. || میش کلانسال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، همج. (منتهی الارب). رجوع به همج شود.

همجی.

[هَ] (اِ) جانوری است کوچک مانند ملخ که پیوسته بر روی علفها میگردد. (برهان).

همچ.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء غربی شهرستان رفسنجان. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

همچ.

[هَ مِ] (اِخ) دهی است از بخش خوسف شهرستان بیرجند که 71 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هم چانه.

[هَ نَ / نِ] (ص مرکب) دو کس که با یکدیگر سخن گویند: پرگو همیشه پی هم چانه میگردد. (یادداشت مؤلف).

هم چرا.

[هَ چَ] (ص مرکب) دو حیوان که با هم در یک جا چرا کنند و به هم آسیب نرسانند :
ز عدل شاه چنان ایمنی گرفته جهان
که گرگ با بره خواهند هم چرا دیدن.
سوزنی.

هم چرا.

[هَ چِ] (جملهء ناقص) در تداول، هنگامی که پاسخ «چرا» را نخواهند گفت، گویند «هم چرا» مانند «محض ارا».

هم چشم.

[هَ چَ / چِ] (ص مرکب) برابر و مقابل و رقیب. (آنندراج): آزادخان از فرقهء غلزه ای و هم چشم با فرقهء ابدالی بود. (مجمل التواریخ گلستانه).

هم چشمی.

[هَ چَ / چِ] (حامص مرکب)رقابت و برابری نمودن. (یادداشت مؤلف). چشم وهم چشمی نیز به معنی هم چشمی است.
- هم چشمی کردن؛ رقابت کردن. رجوع به هم چشم شود.

هم چنان.

[هَ چُ / چِ] (ق مرکب) همچنان. چنان که بود. مانند پیش یا مانند دیگری. همان طور :
چون بگردد پای او از پایدان
آشکوخیده بماند هم چنان.رودکی.
بزرگان لشکر همه همچنان
غریوان و گریان و زاری کنان.فردوسی.
چنان چون پدر داد شاهی مرا
دهم هم چنان تاج شاهی تو را.فردوسی.
هم اندرزمان دیگری هم چنان
زدم بر دهانش بپیچید از آن.فردوسی.
هم چنان چون تن ما زنده به آب است و هوا
سخن خوب دل مردم را آب و هواست.
ناصرخسرو.
هم چنان کاندر گزارش کردن فرقان به خلق
هیچ کس انباز و یار احمد مختار نیست.
ناصرخسرو.
هم چنان چون صنعت مردم نبات و سنگ را
از خلل صافی کند تا گوهر زیبا شود.
ناصرخسرو.
هرچه در علم و فضل من بفزود
هم چنانم ز جاه و مال بکاست.مسعودسعد.
مثال این هم چنان است که مردی در حد بلوغ بر سر گنجی افتد. (کلیله و دمنه). ... بیماری که مضرت خوردنی ها میداند و همچنان بر آن اقدام مینماید. (کلیله و دمنه). اگر بر این جمله نرود هم چنان بود که حکایت نادان و گنج. (کلیله و دمنه).
این نفس جانهای ما را همچنان
اندک اندک دزدد از حبس جهان.مولوی.
که گر به جان رسد از دست دشمنان کارم
ز دوستی نکنم توبه همچنان ای دوست.
سعدی.
وگر خود نیابد جوانمرد نان
مزاجش توانگر بود هم چنان.سعدی.
هزار بار اگر خاطرم بشورانی
از این طرف که منم همچنان صفایی هست.
سعدی.
طالب لعل و گهر نیست وگرنه خورشید
همچنان در عمل معدن و کان است که بود.
حافظ.
در میان آب و آتش همچنان سرگرم توست
این دل زار و نزار و اشکبارانم چو شمع.
حافظ.
|| (حرف اضافهء مرکب) مانند. چون :
هم چنان سرمه که دخت خوبروی
هم بسان گرد بردارد از اوی.رودکی.
و یا هم چنان کشتی مارسار
که لرزان بود مانده اندر کنار.عنصری.

هم چند.

[هَ چَ] (ص مرکب، حرف اضافهء مرکب) برابر. به اندازهء. به مقدار. (یادداشت مؤلف) : میشان پادشاهی دیگر است هم چند اهواز. (تاریخ بلعمی). بالای موسی چهل گز بود و همچند آن درازی عصاش و همین قدر برجست و بر کعب عوج زد. (مجمل التواریخ و القصص). هر یکی از آن موران هم چند سگی بود. (اسکندرنامه). جزوی حرمل، جزوی مازو... و هم چند همه ذراریح گیرد و خرد بساید و بر هم آمیزد. (نوروزنامه). جوز ماثل زهر است و همچند جوزی است و اندر میان او تخمهاست. (ذخیرهء خوارزمشاهی). عدد بیماریهای رطوبت زجاجیه هم چند بیماریهای بیضه باشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || هم سن یا هم قد. (یادداشت مؤلف) : نعمان بن منذر همچند بهرام بود و بهرام با وی بزرگ شده بود. (تاریخ بلعمی).

هم چندان.

[هَ چَ] (ص مرکب، ق مرکب)هم چند. برابر. مساوی. به اندازه. (یادداشت مؤلف) : به کشتن مسیلمه فریفته نشوی که دو همچندان اندر حصار مرد است. (تاریخ بلعمی). خلافت وی همچندان بود که پادشاهی شیرویه، یعنی شش ماه. (تاریخ بلعمی). دو تن کشته شده بودند و همچندان اسیر بودند. (تاریخ بلعمی). و رجوع به همچند شود.

همچنو.

[هَ چُ] (حرف اضافه + ضمیر)هم چنو. هم چون او. مانند او :
که بهرام فرزند او همچنوست
از آب پدر یافت او مغز و پوست.فردوسی.

همچنین.

[هَ چُ / چِ] (ق مرکب) هم چنین. هم چون این. به معنی نیز و هم است. بدینگونه. هم بدین وضع. (یادداشتهای مؤلف) :
دگر دست لشکَرْش را همچنین
سپاهی بیاراست گرد و گزین.فردوسی.
که ماهوی را بادتن همچنین
فکنده پر از خون به روی زمین.فردوسی.
ببر همچنین نزد آن پهلوان
بدان تا شود شاد و روشن روان.فردوسی.
بپوشید رویش به دیبای چین
که مرگ بزرگان بود همچنین.فردوسی.
تا بدین هفت فلک سیر کند هفت اختر
همچنین هفت پدیدار کند هفت اورنگ.
فرخی.
هندو جواب داد که همچنین است. (کلیله و دمنه).
مرا همچنین چهره گلفام بود.
سعدی (بوستان).
همچنین در زمرهء توانگران. (گلستان).
اگر همچنین سر به خود دربرم
چه دانند مردم که دانشورم؟سعدی.

همچو.

[هَ چُ] (حرف اضافهء مرکب) افادهء معنی تشبیه کند. (آنندراج). چون. مانند :
جز به مادندر نماند این جهان کینه جوی
با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا.
رودکی.
ایستاده میان گرمابه
همچو آسغده در میان تنور.معروفی بلخی.
ای همچو سگ پلید و چنو دیدهء برون
مانند آن کسی که مر او را کنی خپک.
دقیقی.
طفل را چون شکم به درد آید
همچو افعی ز رنج او برپیخت.
پروین خاتون.
که ای ناسزایان چه پیش آمده ست
که بدخواهتان همچو خویش آمده ست.
فردوسی.
سیاوش مرا همچو فرزند بود
که با فرّ و با برز و اورند بود.فردوسی.
همه راغها شد چو پشت پلنگ
زمین همچو دیبای رومی به رنگ.فردوسی.
آبی چو من مگر ز غم عشق زرد گشت
وز شاخ همچو چوک بیاویخت خویشتن.
بهرامی سرخسی.
همچو نوباوه برنهد بر چشم
نامهء او خلیفهء بغداد.فرخی.
گرچه زرد است همچو زرّ، پشیز
یا سپید است همچو سیم ارزیز.لبیبی.
خواجه و سید سادات و رئیس رؤسا
همچو خورشید ببخشندگی و رخشانی.
منوچهری.
همی رفت جم پیش آن سعتری
چمان بر چمن همچو کبک دری.اسدی.
همچو لؤلؤ کند ای پور تو را علم و عمل
ره باب تو همین است برو بر ره باب.
ناصرخسرو.
لاجرم خلق همه همچو امامان شده اند
یکسره مسخره و مطرب طرار و طناز.
ناصرخسرو.
سپسِ بیهشان دهر مرو
گر نخوردی تو همچو ایشان بنگ.
ناصرخسرو.
همچو کتابی است جهان جامع احکام نهان
جان تو سردفتر آن فهم کن این مسأله را.
مولوی.
همچو ابلیسی که گفت: «اغویتنی»
تو شکستی جام و ما را میزنی.مولوی.
بیا که رونق این کارخانه کم نشود
ز زهد همچو تویی یا ز فسق همچو منی.
حافظ.
همچو گلبرگ طری هست وجود تو لطیف
همچو سرو چمن خلد سراپای تو خوش.
حافظ.
همچو دیده به سوی خویش مبین
خویش را از دگران بیش مبین.جامی.
همچو خورشید به ذرات جهان قسمت کن
گر نصیب تو ز گردون همه یک نان باشد.
صائب.
|| (حرف ربط مرکب) نیز. (آنندراج). هم. همچنین :
تا نبود چون همای فرخ کرکس
همچو نباشد به شبه باز خشین پند.فرخی.

همچون.

[هَ چُنْ] (حرف اضافهء مرکب)همچو. مانند. چون. نظیر :
ایستاده دید آنجا دزد غول
روی زشت و چشمها همچون دغول.
رودکی.
انگِشت برِ رویش مانند بلور است
پولاد برِ گردن او همچون لاد است.
خسروانی.
گویی همچون فلان شدم نه همانا
هرگز چون عود کی تواند شد توغ؟منجیک.
فلک مر جامه ای را ماند ازرق
ورا همچون طراز خوب کرکم.منجیک.
ای عشق ز من دور که بر من همه رنجی
همچون زبر چشم یکی محکم بالو.شاکری.
یکی بیشه ای دید همچون بهشت
که گفتی سپهر اندر او لاله کشت.فردوسی.
چو بشنید مهراب شد شادمان
به رخ گشت همچون گل ارغوان.فردوسی.
چو بیرون شد از شهر خود با سپاه
بر او روز همچون شب آمد سیاه.فردوسی.
همچون رطب اندام و چو روغَنْش سراپای
همچون شبه زلفان و چو پیلسته ش آلست.
عسجدی.
بیش بین چون کرکس و جولان کننده چون عقاب
راهوار ایدون چو کبک و راست رو همچون کلنگ.
منوچهری.
تاک رز را دید آبستن چون داهان
شکمش خاسته همچون دم روباهان.
منوچهری.
مردم اندرخور زمانه شده ست
نرد چون شاخ و شاخ همچون نرد.کسائی.
... بیشتری از جهان گرفته و میگیرد، تو نیز همچون پدر باشی. (تاریخ بیهقی).
چه مرد است آنکه همچون هم نباشد
مر او را در جهان گفتار و کردار.
مسعودسعد.
هیچ جنبنده نیست اندر زمین و نه هیچ پرنده اندر هوا که نه ایشان نیز همچون امتی اند. (ترجمهء تفسیر طبری). همچون کسانی نباشند که مشت در تاریکی زنند. (کلیله و دمنه). بادی پیدا آید و آن را در حرکت آرد تا همچون آب پنیر گردد. (کلیله و دمنه).
زیر آن اژدهای همچون قیر
می شد از ریزش آب معنی گیر.نظامی.
لیکن برِ کوه قاف پیکر
همچون الف است هیچ در بر.نظامی.
شب روشن روان ماه جهانتاب
گدازان گشت همچون برف در آب.نظامی.
عمر همچون جوی نونو میرسد
مستمری مینماید در جسد.مولوی.
دفتر صوفی سواد و حرف نیست
جز دل اسپید همچون برف نیست.مولوی.
دگر با ما مگو ای باد گلبوی
که همچون بلبلم دیوانه کردی.سعدی.
به گیتی بتر زین نباشد بدی
جفا بردن از دست همچون خودی.سعدی.
کافر ار قامت همچون بت زیبای تو بیند
بار دیگر نکند سجدهء بتهای رخامی.سعدی.

همچونین.

[هَ] (ق مرکب) همچنین :
جهان این است و چونین بود تا بود
و همچونین بود اینند بارا.رودکی.
و همچونین تا به آخر دیار مغرب بگرفت و فلسطین بگشاد. (فارسنامهء ابن بلخی). رجوع به همچنین شود.

هم چهر.

[هَ چِ] (ص مرکب) مشابه. همانند. هم شکل :
چو میرد بتی پس به هم چهر اوی
پرستش کنند از پی مهر اوی.اسدی.

هم حال.

[هَ] (ص مرکب) دارای حال و کیفیت عاطفی مشابه. هم حالت :
بخشود بر آن غریب همسال
همسال تهی نه، بلکه هم حال.نظامی.
غمی کآن با دل نالان شود جفت
به همسالان و هم حالان توان گفت.نظامی.

هم حالت.

[هَ لَ] (ص مرکب) هم حال :
همه هم حالت و هم غصه و هم درد منید
پاسخ حال من آراسته تر بازدهید.خاقانی.

هم حجره.

[هَ حُ رَ / رِ] (ص مرکب) آن که با دیگری در یک حجره زندگی کند. همنشین. دوست:
مغی را که با من سر و کار بود
نکوروی و هم حجره و یار بود.سعدی.
|| در تداول دو کس را گویند که در بازار به یک دکان نشینند و کسب کنند یا دو طالب که در مدرسهء دینی در یک حجره منزل گیرند.

هم حربی.

[هَ حَ] (حامص مرکب)هم جنگ بودن. با هم نبرد کردن :
بچربد روبه ار چربیش باشد
وگر با گرگ هم حربیش باشد.نظامی.

هم حرفت.

[هَ حِ فَ] (ص مرکب)هم پیشه. هم شغل. همکار :
دبیری را تویی هم حرفتم لیک
شعارم صدق و آیین تو زرق است.خاقانی.

هم حساب.

[هَ حِ] (ص مرکب) برابر. دو چیز که در حساب یکی باشند :
صورتم را دو صفر ناچیز است
با الف هم حساب دیدستند.خاقانی.

هم حقه.

[هَ حُقْ قَ / قِ] (ص مرکب) دو چیز که در یک ظرف یا قوطی قرار داده شوند. || به کنایه، دو تن که همنشین و همخانه شوند :
مرا با جادویی هم حقه سازی
که برسازد ز بابل حقه بازی.نظامی.

هم خاصیت.

[هَ صی یَ / صیَ] (ص مرکب) دو دارو یا دو چیز که خاصیت واحد دارند. (یادداشت مؤلف).

هم خاک.

[هَ] (ص مرکب) همسایه. مجاور. هم سامان.

همخان.

[هَ] (اِخ) از نواحی گرمسیر قدیم فارس بوده است. رجوع به فارسنامهء ابن بلخی ص135 شود.

هم خانگی.

[هَ نَ / نِ] (حامص مرکب) با یکدیگر در یک خانه بودن. در یک خانه سکونت جستن. همنشینی :
شهنشه پذیرا شد آن خانه را
به همخانگی برد فرزانه را.نظامی
روا دارد از دوست بیگانگی
که دشمن گزیند به همخانگی.سعدی.
|| دوستی :
با دو حکیم از سر همخانگی
شد سخنی چند ز بیگانگی.نظامی.
رجوع به هم خانه شود.

هم خانه.

[هَ نَ / نِ] (ص مرکب) همخانه. هم مسکن. که با یکدیگر در یک جا سکونت کنند. همنشین :
از پی عدل و فضل شاهانه
گور با شیر گشت هم خانه.سنائی.
موش، مردم را همسایه و هم خانه است. (کلیله و دمنه).
همخانه شوی به مهد عیسی
رجعت کنی از اشارت جم.خاقانی.
حنظل از معشوق خرما میشود
خانه از همخانه صحرا می شود.مولوی.
بخت این نکند با من سرگشته که یک روز
همخانهء من باشی و همسایه نداند.سعدی.
کی بود جای ملک در خانهء صورت پرست
رو چو صورت محو کردی با ملک همخانه باش.
سعدی.
تو با دشمن نفس همخانه ای
چه دربند پیکار بیگانه ای؟سعدی.
حالیا خانه برانداز دل و دین من است
تا در آغوش که می خسبد و همخانهء کیست.
حافظ.
- همخانهء عیسی، همخانهء مسیح؛ خورشید که با عیسی در یک آسمان است. (برهان). هر دو در فلک چهارم اند به اعتقاد قدما :
نه خورشید همخانهء عیسی آمد
چه معنی که معلول و حیران نماید؟خاقانی.
خورشید شاه انجم و همخانهء مسیح
مصروع و تب زده ست و سها ایمن از مقام.
خاقانی.
|| ساکن. سکونت گزیننده :
نیست جهان را چو تو هم خانه ای
مرغ زمین را ز تو به دانه ای.نظامی.

هم خرج.

[هَ خَ] (ص مرکب) دو تن که هزینهء زندگی خود را روی هم ریزند و با هم خرج کنند.

هم خفت.

[هَ خُ] (ص مرکب) هم خواب. همخوابه. جفت. همسر :
مرا گفت: جز دخت خاتون مخواه
نزیبد پرستار هم خفت شاه.فردوسی.
|| قرین. همدم :
چه بی توشه تنها میان گروه
چه هم خفت نخجیر بر دشت و کوه.اسدی.

هم خو.

[هَ] (ص مرکب) دو آفریده که دارای خوی و خلقی همانند باشند: اسب و خر را که یک جا بندند اگر هم بو نشوند هم خو میشوند. (یادداشت مؤلف).

هم خواب.

[هَ خوا / خا] (ص مرکب) دو تن که در یک بستر خوابند. || ملازم. همراه. که پیوسته با کسی باشد : با این همه چهار دشمن متضاد از طبایع با وی همراه، بلکه همخواب. (کلیله و دمنه).
|| آمیخته. مخلوط :
گلت چون با شکر همخواب گردد
طبرزد را دهان پرآب گردد.نظامی.

هم خوابه.

[هَ خوا / خا بَ / بِ] (ص مرکب) در آخر این لفظ «ها» زاید است) زن. هم بستر. هم بالین. همسر. زوجه. (آنندراج) :
نیم شبی پشت به همخوابه کرد
روی در آسایش گرمابه کرد.نظامی.
همخوابهء عشق و همسر ناز
هم خازن و هم خزینه پرداز.نظامی.
که را خانه آباد و همخوابه دوست
خدا را به رحمت نظر سوی اوست.سعدی.
|| همنشین :
بسی بود همشیره با شاخ گل
بسی بود همخوابه با شیر نر.
مسعودسعد.
یار از برون پرده، بیدار بخت بر در
خاقانی از درونسو همخوابهء خیالش.
خاقانی.
|| ندیم. مونس :
همه همخوابه و همدرد دل تنگ منید
مرکب خواب مرا تنگ سفر بگشائید.
خاقانی.
بدین بختم چنو همخوابه باید
کز او سرسام را گرمابه باید.نظامی.
ور نبود دلبر همخوابه پیش
دست توان کرد در آغوش خویش.سعدی.

هم خوان.

[هَ خوا / خا] (ص مرکب)هم سفره. (یادداشت مؤلف) :
بر او زآن شگفت آفرین خوان شدند
به خوردن نشستند و هم خوان شدند.اسدی.
هم خوان تو گر خلیفه نام است
چون از تو خورد ترا غلام است.نظامی.
چو هم خوان خضری بر این طرف جوی
به هفتادوهفت آب لب را بشوی.نظامی.
چه جای عزلت و ملک است کآنجا ساخت همت خوان
که عنقا مور خان گشت و سلیمان مرد هم خوانش.
خاقانی.

هم خوانی.

[هَ خوا / خا] (حامص مرکب) هم سفره شدن. هم کاسگی. هم نشینی :
کرد با او به خورد هم خوانی
کاین چنین است شرط مهمانی.نظامی.
به هم خوانی خود کنی سر بلند
که خوان گردد از نازکان ارجمند.نظامی.

هم خور.

[هَ خوَرْ / خُرْ] (ص مرکب)هم خوراک. هم کاسه. (یادداشت مؤلف).

هم خوراک.

[هَ خوَ / خُ] (ص مرکب)هم خور. هم کاسه. دو تن که با هم خورند. هم خوان. (یادداشتهای مؤلف).

هم خورند.

[هَ خوَ / خُ رَ] (ص مرکب)ضد و نقیض و هم چشم. (انجمن آرا).

هم خون.

[هَ] (ص مرکب) دو تن که قرابت نسبی دارند. (یادداشت مؤلف).

هم خوند.

[هَ خوَ / خُنْ] (ص مرکب)مخفف هم خداوند است، و آن را خواجه تاش هم میگویند یعنی دو شخص که یک صاحب و یک خداوند داشته باشند. || نقطهء مقابل. نقیض. ضد. (برهان).

هم خوی.

[هَ] (ص مرکب) هم خصلت و هم طبع. (انجمن آرا). هم خو.

هم خیال.

[هَ] (ص مرکب) هم اندیشه. دو تن که در یک اندیشه اند و یک سودا به سر دارند. هماهنگ. موافق. هم فکر :
یاد ایامی که با هم آشنا بودیم ما
هم خیال و هم صفیر و هم نوا بودیم ما.
صائب.

هم داستان.

[هَ] (ص مرکب) دو کس را گویند که پیوسته با هم سخن کنند و حکایت گویند و صحبت دارند. || موافق. (برهان). متفق. هم سخن. هم عقیده. هم فکر. (یادداشتهای مؤلف) : گفت: تا جان دارم بدین همداستان نشوم. (تاریخ بلعمی). اکنون که بیافریدم اگر مرا طاعت ندارند همداستان نباشم. (تاریخ بلعمی).
نباشد بدین نیز همداستان
شنید از شما کس چنین داستان؟دقیقی.
نباشیم، گفتند: همداستان
که شاهنشه و کدخدای جهان.دقیقی.
چه گویید، گفت: اندر این داستان
خرَدْتان بدین هست همداستان؟فردوسی.
منوچهر چون بشنود داستان
نباشد بر این کار همداستان.فردوسی.
بدین کار همداستان شد پدر
که بندد بر این کین سیاوش کمر.فردوسی.
داستان پادشاهان خوانده ام ای پادشاه
کس بدین بخشش نبوده ست از جهان همداستان.
فرخی.
بزرگی و نیکی نیابد هگرز
کسی کو به بد بود همداستان.فرخی.
به درد کسان صابری اندر او تو
به بدنامی خویش همداستانی.منوچهری.
مرا آواز دادند و گفتند: ما که فرزندان وییم همداستان نباشیم که تو سخن پدر ما بیش از این که گفتی برداری و فرونهی. (تاریخ بیهقی). حدیث وی کوتاه باید کرد که همداستان نیستیم. (تاریخ بیهقی). گفت: البته همداستان نباشم و کس را زهره نیست که در این باب با من سخن گوید. (تاریخ بیهقی). گفتند بدین همداستان نباشیم که سرّ خویش با کسی میگویی و مشورت کنی که او برخلاف دین ما باشد. (مجمل التواریخ و القصص). خون عثمان در گردن علی است و کشندگان با ویَند، همداستان نباشیم. (مجمل التواریخ و القصص).
اقبال از خزران ستان، با عدل شه همداستان
پیل آرد از هندوستان آنگه به خرزان پرورد.
خاقانی.
به امارت و سلطنت او همداستان شد. (ترجمهء تاریخ یمینی). به نسیان آن مساعی و کفران آن ایادی همداستان نباشم. (ترجمهء تاریخ یمینی).
دلش با آن سخن همداستان بود
که او را نیز در خاطر همان بود.نظامی.
به دستوری رخصت راستان
به لشکرکشی گشت همداستان.نظامی.
چون حکیم از این سخن آگاه شد
وز درون همداستان شاه شد.مولوی.
|| قرین. همدم :
دل خسرو به نوعی شادمان شد
که با او بیدلی همداستان شد.نظامی.
چه خسبیم چندین بر این آستان
که با مرگ شد خواب همداستان.نظامی.
یک هفته یا دو هفته کم وبیش و صبح و شام
با گریه دوست همدم و همداستان شود.
سعدی.
|| متابع. || همراز. || راضی و شاکر و خرسند. (برهان) : غنیمتی تمام شناختند و بدان همداستان و راضی شدند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

همداستانی.

[هَ] (حامص مرکب)هم داستانی. توافق. اتحاد عقیده. هم اندیشی :
بجنبیدش به دل در مهربانی
نمود از خامشی همداستانی.
فخرالدین گرگانی.
- همداستانی کردن؛ موافقت کردن. پذیرفتن. قبول کردن :
... که همداستانی مکن روز و شب
که در پیش خسرو گشایند لب.فردوسی.
جهاندار همداستانی نکرد
ز ایران و توران برآورد گرد.فردوسی.
نه هرگز بدان را به بد داده یاری
نه هرگز به بد کرده همداستانی.فرخی.
ایا خواجه همداستانی مکن
که بر من تحمل کند ابتری.منوچهری.
|| (اِ) زری را گویند که از رعایا در وجه خراج و مال گیرند، و به عربی مال الرضا خوانند. (برهان) : این خراج بر خلق انوشیروان نهاد که ملک را از خواسته چاره نیست. و رعیت را گرد کرد و همهء زمینها را مساحت کرد و به همداستانی رعیت آن خراج نهاد. (تاریخ بلعمی). و این خراج را خراج همداستانی نام کردند یعنی مال الرضا. (تاریخ بلعمی).

هم داماد.

[هَ] (ص مرکب) شوهر خواهر زن. (آنندراج) (یادداشت مؤلف). هم ریش. باجناغ. رجوع به هم ریش شود.

هم دامان.

[هَ] (ص مرکب) دو کس که دو خواهر را به نکاح داشته باشند، هر کدام هم دامان آن دیگری باشند. (آنندراج). رجوع به هم داماد شود.

همدان.

[هَ مَ] (اِخ) یکی از پنج ناحیهء پهله است. (ابن الندیم). راجع به همدان لازم است گفته شود: اول دفعه ای که اسم این محل در کتیبهء تیگلات پالسر [ = تیگلات پیلسر ] اول در حدود 1100 ق . م. آمده است این پادشاه آسور اسم آن را امدانه ذکر کرده. در کتیبه های هخامنشی اسم این شهر را هگمتان نوشته اند ولی بعضی تصور می کنند که هنگمتان تلفظ می شده. هردوت اسم آن را اگباتان ضبط کرده است. بنابراین تاریخ شهر مزبور تا قرن یازدهم ق . م. صعود می کند و در میان شهرهای قدیم که اکنون هم ایستاده اند نظایر همدان نادر است و تاریخ بنای رم هم چنانکه معلوم است از اواسط قرن هشتم ق . م. بالا نمیرود. همدان در پای کوه الوند واقع و کوه مزبور از سنگ خاراست. مورخان ارمنی و اخیراً راولینسن انگلیسی عقیده داشتند که اگباتانِ هردوت، همدان کنونی نیست و محل پایتخت قدیم ماد را باید در تخت سلیمان امروز، در 25فرسنگی دریاچهء ارومیه از طرف جنوب شرقی، جستجو کرد. ولی دمرگان که حفریات شوش را اداره میکرد شخصاً تحقیقاتی به عمل آورده و ثابت کرده که اگباتان هردوت همان محل همدان امروزی است و از برآمدگی های زمین و تپه ها جاهای هفت قلعه قصر همدان را تشخیص داد. (از ایران باستان پیرنیا صص178-179). شهرستان همدان یکی از شهرستانهای استان پنجم و از بزرگترین شهرستانهای ایران است. شمال آن حوزهء شهرستانهای بیجار و زنجان، خاور شهرستان قزوین، جنوب خاوری شهرستان اراک و ساوه، جنوب تویسرکان و ملایر، و باختر آن شهرستانهای کرمانشاهان و سنندج است. هوای بخش های این شهرستان به نسبت پستی و بلندی متفاوت و در دره های الوند و دیگر نقاط مرتفع سردسیر است. همدان در درهء وسیعی واقع شده که تقریباً تمام اطراف آن کوههای بلند قرار دارد و عظیم ترین آنها کوه معروف الوند و دیگر نقاط مرتفع سردسیر است. در دره های آن هزاران چشمه جاری است و همین چشمه ها سرچشمهء اصلی رودخانه های قره چای و کرخه است. بلندترین قلهء الوند از دریای آزاد 3574 گز ارتفاع دارد و گردنهء معروف اسدآباد که بر سر راه کرمانشاه و همدان است 2241 گز مرتفع تر از دریاست. در اطراف شهرستان و دامنه های کوهها رودخانه های سیلابی و فصلی بسیار است. تعدادی از رودهای کوچک در بخش مرکزی به هم می پیوندند و سیمینه رود را تشکیل میدهند و مهمترین آنها عبارتند از: قورچای، خاکو، دره مرادبیک، عباس آباد، وفرجین، سیمین، اسدآباد، همه کسی، دمق وایگده لو، درجزین، شهاب و خرم رود. از شهرستان همدان راه های شوسهء اسفالته ای به قزوین و تهران و کرمانشاه و ملایر و راههای شوسهء خاکی به سنندج و بیجار میرود که تعدادی از بخش ها و دهستانها و قصبات همدان نیز در مسیر همین شوسه ها قرار دارند. بخش های مهم آن عبارتند از: سیمینه رود، کبودرآهنگ، اسدآباد و رزن. محصول عمدهء بخش ها در قسمتهای کوهستانی انواع میوه و سردرختی به خصوص سیب و گلابی و آلبالو و در دامنه ها انگور، غله، حبوب، صیفی، کتان و پنبه است. لبنیات متنوع نیز در اغلب بخشها به دست می آید. از جملهء صادرات این شهرستان میوه، چوب، سیب زمینی، پیاز، لبنیات، ظروف زیبای سفالین، چرم و کتیراست و در دهات، زنان قالیچه و گلیم و کرباس می بافند. با تحقیقات ناقصی که انجام شده وجود معادن گرافیت، طلا، طلای سفید، آنتیمون، آهن و املاح معدنی در حومهء این شهرستان به اثبات رسیده است. این شهر سه بار به ترتیب در حملات اسکندر، اعراب و مغول ویران و بازساخته شده است. طول جغرافیایی 48 درجه و 31 دقیقهء شرق گرینویچ و عرض آن 34 درجه و 48 دقیقهء شمال استواست. در این شهر اکنون تعدادی آثار تاریخی کهن وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از: مقبرهء استر و مردخای، مقبرهء باباطاهر عریان، گنبد علویان، آرامگاه بوعلی سینا که اخیراً ساختمان آن تجدید شده است، سنگ شیر [ = شیرسنگی ] که میگویند در زمان آبادی همدان قدیم بر دروازهء شهر نصب شده بوده است، گنجنامه که در ده هزارگزی جنوب باختری همدان است و کتیبه ای است به خط میخی بر روی سنگ و فتوحات داریوش بر آن نوشته شده است و نیز برج معروفی به نام برج قربان در همدان وجود دارد. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5). همدان اکنون فرمانداری کل است و تابع مرکز استان کرمانشاهان نیست(1).
(1) - اینک به استان تبدیل شده است.

همدان.

[هَ مَ] (اِخ) دهی است از بخش خداآفرین شهرستان تبریز که 178 تن سکنه دارد. آب آن از رود ارس و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

همدان.

[هَ] (اِخ) دهی از بخش شهربابک شهرستان یزد که 137 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همدان.

[هَ] (اِخ) حی چهارم کهلان و ایشان فرزندان همدان بن مالک بن... کهلان اند که جای آنها در مشرق یمن بوده است و همدانیان از پیروان علی بن ابی طالب و شیعه بودند. (ترجمه به اختصار از صبح الاعشی ج1 ص328).

همدانک.

[هَ مَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش شهریار شهرستان تهران که 51 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، صیفی، چغندرقند و انگور است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج1).

همدان گشسب.

[هَ گُ شَ] (اِخ) از سران سپاه بهرام چوبینه در جنگ با ساوه شاه خاقان ترکستان :
به پیش اندرون بود همدان گشسب
که در نی زدی آتش از نعل اسب.فردوسی.

همدانی.

[هَ مَ] (ص نسبی) منسوب به شهر همدان. (یادداشت مؤلف).

همدانی.

[هَ مَ] (اِخ) بدیع الزمان، نگارندهء معروف مقامات. رجوع به بدیع الزمان احمد شود.

همدانی.

[هَ مَ] (اِخ) محمد بن عبدالملک، مکنی به ابوالحسن. مورخ و عالم فرائض بود. در 521 ه . ق. درگذشت. (از اعلام زرکلی).

همدانی.

[هَ مَ] (اِخ) حسن بن احمد، مکنی به ابوالعلاء. رجوع به ابوالعلاء حسن بن احمد شود.

همدانیان.

[هَ] (اِخ) قبیله ای از عرب در نجران، و از وی دزدان بیایند و به حدود یمن راه برند. (حدود العالم).

همدایگی.

[هَ یَ / یِ] (حامص مرکب)هم دایگی. همشیر بودن. نسبت دو طفل که آنها را یک دایه پرورد. همشیرگی : من اول شیر بنهادم تا سبب همدایگی و حق همشیرگی و تأکید محبت و مودت گردد. (تاریخ قم).

هم درجه.

[هَ دَ رَ جَ / جِ] (ص مرکب)برابر. مساوی. هم پایه. (یادداشت مؤلف). هم رتبه. هم شأن.

هم درد.

[هَ دَ] (ص مرکب) همدرد. دو کس که دردی مانند هم داشته باشند. || به کنایه، هم فکر و غمخوار. دلسوز. غمگسار :
یار همکاسه هست بسیاری
لیک هم درد کم بود باری.سنائی.
همه همخوابه و همدرد دل تنگ منید
مرکب خواب مرا تنگ سفر بگشائید.
خاقانی.
رفیق من یکی همدرد باید
تو را بر درد من رحمت نیاید.سعدی.
حدیث عشق جانان گفتنی نیست
وگر گویی کسی همدرد باید.سعدی.
مرا چند گویی که درخورد خویش
حریفی به دست آر همدرد خویش.سعدی.
دلی همدرد و یاری مصلحت بین
که استظهار هر اهل دلی بود.حافظ.
اگر ز خون دلم بوی شوق می آید
عجب مدار که همدرد نافهء ختنم.حافظ.

هم دردی.

[هَ دَ] (حامص مرکب)غمخواری. دلسوزی. غمگساری. دلجوئی. دلداری. رجوع به هم درد شود.

هم درس.

[هَ دَ] (ص مرکب) دو تن که با هم درس خوانند. هم کلاس. هم سبق :
بشوی اوراق اگر هم درس مایی
که علم عشق در دفتر نباشد.حافظ.

هم درود.

[هَ دُ] (ص مرکب) دو تن که یکدیگر را درود گویند. دوست.
- هم درود آمدن؛ یکدیگر را خوش آمد گفتن :
چو با یکدگر هم درود آمدند
به آن آب چشمه فرودآمدند.نظامی.

هم دست.

[هَ دَ] (ص مرکب) همدست. شریک و رفیق. (برهان) :
نه ز همدستان ماننده به همدستی
نه ز همکاران ماننده بدو یک تن.فرخی.
دل سرد کن ز دهر که همدست فتنه گشت
اندیشه کن ز پیل که هم جفت خواب شد.
خاقانی.
پای نهادی چو در این داوری
کوش که همدست به دست آوری.نظامی.
چه دانی که همدست گردند و یار
یکی دزد گردد یکی پرده دار.سعدی.
|| متفق. (برهان) :
مبارزانی همدست و لشکری هم پشت
درنگ پیشه به فرّ و شتابکار به کر.فرخی.
گه اندر جنگ با شمشیر همدست
گه اندر بیشه ها با شیر در کار.فرخی.
گاهی سموم قهر تو همدست با خزان
گاهی نسیم لطف تو همراز با صبا.سعدی.
|| همنشین. || همسر. (برهان) :
اگرچه مریم او را هست همدست
همی خواهد که باشد با تو پیوست.نظامی.
|| هم آغوش. همخواب :
در آن ساعت که از می مست گشتی
به بوسه با ملک همدست گشتی.نظامی.
حریفان از نشستن مست گشتند
به بوسه با ملک همدست گشتند.نظامی.
سلطان و ایاز هر دو همدست
سرهنگ خراب و پاسبان مست.نظامی.
|| هم زور. (برهان) :
همه همدستی اوفتادهء او
همه در بسته ای گشادهء او.نظامی.

هم دستان.

[هَ دَ] (ص مرکب) هم داستان. (برهان). قرین. هم آواز. هم آهنگ. (یادداشت مؤلف) :
کی دهد دست این غرض یارب که همدستان شوند
خاطر مجموع ما، زلف پریشان شما.حافظ.
رجوع به هم داستان شود.

هم دستانی.

[هَ دَ] (حامص مرکب)موافقت. (یادداشت مؤلف). هم داستانی. رجوع به هم داستانی شود.

هم دستی.

[هَ دَ] (حامص مرکب) اتفاق. موافقت. دست به دست هم دادن :
در سر آمد نشاط و سرمستی
عشق با باده کرده همدستی.نظامی.
|| درافتادن. پنجه درافگندن :
ستیزه با بزرگان به توان برد
که از همدستی خردان شوی خرد.نظامی.
نایب شه ز روی سرمستی
کرد با او به جور همدستی.نظامی.

هم دکان.

[هَ دُکْ کا] (ص مرکب) دو تن که در یک دکان کسب کنند. شریک. همکار. || به کنایه، نزدیک و دوست صمیم :
روز و شب هم سرای و هم دکان
در دکان مرد و در سرای زنی.
(هزلیات منسوب به سعدی).

همدگر.

[هَ دِ گَ] (ضمیر مبهم مرکب)همدیگر. یک دیگر. (یادداشت مؤلف). با هم. (آنندراج) :
برنیایم یک تنه با سه نفر
پس ببرّمْشان نخست از همدگر.مولوی.
خرده کاری بود و تفریقش خطر
همچو اوصال بدن با همدگر.مولوی.

هم دل.

[هَ دِ] (ص مرکب) همدل. رفیق و متفق الرأی و دوست جانی. (آنندراج) :
شاهی است مرا یارا با عدل عمر همدل
بندیش از او گر گوش داری و بصر داری.
فرخی.
در فکرت اعمال هنر هم دل اسرار
بر ساحَت میدان خرد هم تک اوهام.
مسعودسعد.
|| هم جرأت. دارای جرأت و شهامت برابر :
از فراوان کاندر آید شاه با شیران به صید
اسب او خو کرد و هم دل گشت با شیر ژیان.فرخی.
قوت پشه نداری چنگ با پیلان مزن
هم دل موری نه ای، پیشانی شیران مخار.
جمال الدین عبدالرزاق.

هم دلی.

[هَ دِ] (حامص مرکب) وفاق. یکدلی. (یادداشت مؤلف) :
جاهل ار با تو نماید هم دلی
عاقبت زخمت زند از جاهلی.مولوی.
پس زبان محرمی خود دیگر است
هم دلی از هم زبانی بهتر است.مولوی.

همدم.

[هَ دَ] (ص مرکب) هم دم. هم نفس. ندیم. قرین. دوست. (یادداشت مؤلف) :
از دو همدم که در جهان یابم
ناگزیر است و از جهان گذر است.خاقانی.
جز ناله کسی همدم من نیست ز مردم
جز سایه کسی همره من نیست ز اصحاب.
خاقانی.
در این دامگه ارچه همدم ندارم
بحمداللَّه از هیچ غم، غم ندارم.خاقانی.
بسا هم صحبت و همدم که گفتم
که کار من از او همچون نگار است.
مجیر بیلقانی.
مباش همدم کس چون دل تو یافت صفا
که آینه سیه از هم نفس شود ناچار.
مجیر بیلقانی.
ز یاران هیچ کس محرم ندارد
در این محنت کسی همدم ندارد.نظامی.
شهنشاه برخاست هم درزمان
عنان تاب گشت از بر همدمان.نظامی.
فروبسته کاری پیاپی غمی
نه کس غمگساری، نه کس همدمی.نظامی.
با طایفهء جوانان صاحبدل همدم و همقدم بودم. (گلستان).
رفیق مهربان و یار همدم
همه کس دوست میدارند و من هم.سعدی.
چنین گفتش از کاروان همدمی:
مگر تنگ ترکان ندانی همی؟سعدی.
ز پرده نالهء حافظ برون کی افتادی
اگر نه همدم مرغان صبح خوان بودی.
حافظ.
سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی
دل ز تنهایی به جان آمد خدا را همدمی.
حافظ.
گر کسی همدم ددان باشد
به که هم صحبت بدان باشد.مکتبی.
- همدم شدن؛ همنشین شدن. دوستی کردن :
سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند
همدم گل نمی شود یاد سمن نمی کند؟حافظ.
دل به امید روی او همدم جان نمیشود
جان به هوای کوی او خدمت تن نمی کند.
حافظ.
- همدم گشتن؛ همدم شدن. همنشین شدن :
هر آن کاو خاطر مجموع و یار نازنین دارد
سعادت همدم او گشت و دولت همنشین دارد.
حافظ.
|| همکار. دو نفر که با هم کاری را انجام دهند :
همدم هاروت و هم طبع زن بربط زنم
افعی ضحاکم و ریم آهن آهنگرم.خاقانی.
آن صنم رفت با هزار هراس
پیش آن همدمان پرده شناس.نظامی.
|| رازدار. همراز :
ای دریغا مرغ خوش آواز من
ای دریغا همدم و همراز من.مولوی.
- همدم ماندن؛ رازداری کردن. همرازی کردن :
مزن دم پیش کس از سرّ این کار
که یک همدم تو را همدم نماند.عطار.
|| دو غواص را نیز گفته اند که دم و نفس هر دو موافق باشد یعنی وقتی که دم نگاه دارند هر دو برابر نگاه توانند داشت، تا چون دم شخصی که در بیرون دریاست تمام شود آن را که درون دریاست فی الحال برآورند تا هلاک نشود. (برهان). رجوع به هم نفس شود. || (اِ مرکب) پیالهء شراب خوری. (برهان).

همدم سمنانی.

[هَ دَ مِ سِ] (اِخ)محمدعلی، فرزند محمدرضی منشی محمدولی میرزا، والی سمنان و خراسان بوده و صندوق دار و وقایع نگار دستگاه او شده است و اشعاری نیز از او نقل شده است. (از مجمع الفصحاء رضاقلیخان هدایت چ سنگی تهران ج2 ص571).

همدم شیرازی.

[هَ دَ مِ] (اِخ) نجفعلی، برادر میرزا ابراهیم منظور و از نزدیکان حسینعلی میرزا، فرمانفرمای فارس بوده و شبها در بزمهای او قصه میخوانده است و غزلهایی نیز سروده. (از مجمع الفصحاء ج2 ص571).

همدملو.

[هَ دَ] (اِخ) دهی است کوچک از بخش کلیبر شهرستان اهر. آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

همدمی.

[هَ دَ] (حامص مرکب) هم دمی. همدم شدن. یار بودن. دوستی. مهربانی. هم نفسی. همنشینی. مصاحبت :
ای صبا طرف در گلستان کن
همدمی با هزاردستان کن.
سیدحسن غزنوی.
بگذار مرا در این خرابی
کز من دم همدمی نیابی.نظامی.
از سر همدمی و همسالی
نشدی یک زمان از او خالی.نظامی.
گفتم از همدمی و هم کیشی
نامها را بود به هم خویشی.نظامی.
- همدمی کردن؛ موافقت. همکاری کردن :
چرا مر اهل عصیان را به عصیان همدمی کردی
نرفتی یک قدم با اهل ایمان در ره ایمان.
ناصرخسرو.

همدمی.

[هَ دَ] (ص نسبی) منسوب به همدم. رجوع به همدم (ص مرکب) شود.

همدمی.

[هَ دَ] (اِخ) همدمی مشهدی. به صنعت کاسه گری منسوب است. این مطلع از اوست:
بی رخت ماتم غمی دارم
ماتمی و چه ماتمی دارم.
(از مجالس النفائس میر علیشیر ص79 از ترجمهء فارسی).
وی در قرن نهم هجری میزیسته است.

هم دندان.

[هَ دَ] (ص مرکب) هم سن. همسال. (یادداشت مؤلف) :
نه شان ز دزدان ترس و نه از مصادره بیم
نه خشک ریش ز همسایه و ز هم دندان.
فرخی.
|| باجناغ. همریش. (یادداشت مؤلف).

هم دوره.

[هَ دَ / دُو رَ / رِ] (ص مرکب)هم عصر. هم عهد. هم زمان. (یادداشت مؤلف). || در تداول دو تن را گویند که با هم در مدرسه یا دانشگاهی درس خوانده باشند.

هم دوش.

[هَ] (ص مرکب) کفو. هم تراز. برابر در مقام. (یادداشت مؤلف). || دو تن را گویند که همراه و دوش به دوش در راهی یا در پی کاری روند.

هم ده.

[هَ دِهْ] (ص مرکب) دو تن که در یک ده زاده شوند یا در یک ده زندگی کنند. (یادداشت مؤلف).

همدیگر.

[هَ گَ] (ضمیر مبهم مرکب)همدگر. گویا در استعمال قدما از «همدیگر» معنی همه و جماعت ملحوظ است و از یکدیگر از هر سو یک تن. (یادداشت به خط مؤلف). یکدیگر. رجوع به همدگر شود.

هم دین.

[هَ] (ص مرکب) هم کیش. هم آیین. هم مذهب. (یادداشت مؤلف) : قیصر جواب داد که ابرهه همدین ماست و ما بر همدینان خویش سپاه نفرستیم. (تاریخ بلعمی).
از آن کاو نه همدین و همراه بود
زبان از ستودَنْش کوتاه بود.فردوسی.

هم دیوار.

[هَ دی] (ص مرکب) همسایه. (آنندراج).

هم دیهی.

[هَ] (ص مرکب) هم ده. رجوع به همده شود.

همذان.

[هَ مَ] (اِخ) همدان. شهری است که همذان بن فلوح بن سام بن نوح آن را بنا کرد. (منتهی الارب). رجوع به همدان (مدخلِ نخست) شود.

همذان.

[هَ مَ] (ع اِ) رفتاری که در آن نشان پا بر زمین بماند. (ناظم الاطباء). الرسمان فی السیر. (از اقرب الموارد).

همذانی.

[هَ مَ نی ی] (ع ص) مرد بسیارسخن. || رفتار آمیخته از انواع رفتارها. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همذانی.

[هَ مَ] (ص نسبی) منسوب به همذان. همدانی. رجوع به همدانی شود.

همذانی.

[هَ مَ] (اِخ) بدیع الزمان. رجوع به بدیع الزمان احمد ... شود.

هم ذوق.

[هَ ذَ / ذُو] (ص مرکب) هم سلیقه. (یادداشت مؤلف). دو تن که علایق و تمایلات مشابه دارند. هم طبع.

همر.

[هَ] (ع مص) ریختن چیزی را. || ریخته شدن چیزی. || دوشیدن شیر پستان. || سخن بسیار گفتن. || سخت سم به زمین زدن اسب. || رنج دادن بسیاریِ شیر ناقه را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دادن. (منتهی الارب). دادن از مال. (از اقرب الموارد). || شکستن چیزی را. || ویران ساختن چیزی را. (منتهی الارب). ویران ساختن بنا. (از اقرب الموارد).

همر.

[هَ مِ] (ع ص) درشت اندام فربه. || ریگ بسیار. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

همر.

[هُ مِ] (اِخ)(1) هومر. اُمروس. امیروس. اومرس. اومیروس. شاعر ملی یونان کهن است که ایلیاد و اودیسه دو اثر معروف منسوب به اوست. محققان و منتقدان این دو اثر را از یک گوینده نمیدانند. (از فرهنگ بیوگرافی وبستر). زندگی او را در قرن نهم ق . م. نوشته اند. وی در اواخر عمر با چشم نابینا در شهرها می گشت و اشعار خود را بر مردم میخواند. (اعلام المنجد).
(1) - Homer.

همراد.

[هَ] (ص مرکب) دو کس را گویند که در همت و سخاوت و شجاعت و جوانمردی و کرم همچو هم باشند. (برهان).

همراز.

[هَ] (ص مرکب) هم راز. محرم اسرار. شخصی که از او هیچ چیز پنهان نکنند. (برهان). دو تن که رازهای خود را به یکدیگر میگویند :
مر این هر دو با رستم نامدار
شب و روز بودند همراز و یار.فردوسی.
سرافیل همرازش و هم نشست
براق اسب و جبریل فرمان پرست.اسدی.
ز شست خدنگ افکنان خاست جوش
کمان گوشه ها گشت همراز چوش.اسدی.
بر بستر خاک بی ندیم و همراز و خود خداوند کشور و امیر لشکر بود. (ترجمهء تاریخ یمینی).
تا کی دم اهل، اهل دم کو
همراز کجا و همدمم کو؟نظامی.
به روزش آهوان دمساز بودند
گوزنانش به شب همراز بودند.نظامی.
کاین غزل گفته شد چو دمسازان
زو خبر یافتند همرازان.نظامی.
رفیقان همراز را کن وداع
عزیزان همدرد را کن درود.عطار.
ای دریغا مرغ خوش آواز من
ای دریغا همدم و همراز من.مولوی.
آن زمان که بحث عقلی ساز بود
این عمر با بوالحکم همراز بود.مولوی.
گاهی سموم قهر تو همدست با خزان
گاهی نسیم لطف تو همراز با صبا.سعدی.
آری به هر کجا که روم خرقة الادب
باشد مرا ملازم و همراز و یار غار.
ابن یمین.
ما بی غمان مست دل از دست داده ایم
همراز عشق و هم نفس جام باده ایم.حافظ.
کارم بدان رسید که همراز خود کنم
هر شام برق لامع و هر بامداد باد.حافظ.
- همراز شدن؛ با یکدیگر راز گفتن :
چو بشنید زن درزمان بازشد
تو گفتی که با باد همراز شد.فردوسی.
با کبوتر باز کی شد هم نفس
کی شود همراز عنقا با مگس؟مولوی.
- همراز گشتن؛ همراز شدن :
چو او رفت شاه جهان بازگشت
ابا موبد خویش همراز گشت.فردوسی.
بدیشان گفت اگر ما بازگردیم
وگر با آسمان همراز گردیم.نظامی.
- همرازی.؛ رجوع به این مدخل شود.

هم رازی.

[هَ] (حامص مرکب) همرازی. راز گفتن و راز شنیدن. رازداری. حفظ سِر : با ملا اعلی به انبازی هرچه تمامتر همرازی کردند. (ترجمهء تاریخ یمینی).

همرافته.

[هَ تَ / تِ] (اِ) مفهوم. آنچه به فهم درآید. (برهان). از برساخته های دساتیر است. (از حواشی معین بر برهان).

همران.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد که 94 تن سکنه دارد. آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله و حبوب و توتون و کاردستی مردم گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

همراه.

[هَ] (ص مرکب) آنکه در راه با کسی رود :
مبادا به جز بخت همراهتان
شود تیره دیدار بدخواهتان.فردوسی.
ز بدها تو بودی مرا دستگیر
چرا راه جستی ز همراه پیر؟فردوسی.
همی بود همراهشان چار سگ
سگانی که نخجیر کردی به تگ.فردوسی.
چرا همراه بد جستی و بدخواه
تو نشنیدی که همراه است و پس راه؟
فخرالدین اسعد.
که نتوان بر این کوه تنها شدن
دو همراه باید به یک جا شدن.نظامی.
بر آن ره که نارفته باشی بسی
مرو گرچه همراه باشد کسی.نظامی.
لباسی پوش چون خورشید و چون ماه
که باشد تا تو باشی با تو همراه.نظامی.
شوریده ای همراه ما بود، نعره ای بزد و راه بیابان گرفت. (گلستان). پیاده ای سر و پا برهنه از کوفه با کاروان حجاز همراه شد. (گلستان).
دیدهء سعدی و دل همراه توست
تا نپنداری که تنها میروی.سعدی.
میروی با دل تو همراه است
می نشینی ز جانت آگاه است.اوحدی.
|| قرین. همدم. مونس :
که همواره شاه جهان شاه باد
سخندان و با بخت همراه باد.فردوسی.
با این همه چهار دشمن متضاد از طبایع با وی همراه، بلکه همخواب. (کلیله و دمنه).
چو زآن گم گشته گنج آگاه گشتم
دگر ره با طرب همراه گشتم.نظامی.
|| متفق. موافق. هم عقیده و هم پیمان :
از ایرا که همراه و یار توایم
بر این پهن میدان سوار توایم.فردوسی.
با او ددگان به عهد همراه
چون لشکر نیک عهد با شاه.نظامی.
به تو مشغول و با تو همراهم
وز تو بخشایش تو میخواهم.سعدی.
ترکیب ها:
- همراه شدن.؛ همراه کردن. همراهی. رجوع به این سه مدخل شود.

همراه بودن.

[هَ دَ] (مص مرکب) قرین بودن. پیوسته بودن دو یا چند چیز به هم. || گرفتار چیزی بودن چون رنج و درد.
- تا خون همراه بودن؛ کنایه از کمال عداوت و دشمنی است :
بی همنفسی در سفر عشق نبودم
تا خون همه جا همره من بخت زبون بود.
دانش (از آنندراج).
-تا قتل همراه بودن؛ تا خون همراه بودن. کنایه از کمال عداوت و دشمنی. در خصومت پای فشردن و دست بردار نبودن :
با محرمان عشق توام سینه صاف نیست
تا قتل همرهم چه نسیم و چه شانه را
کلیم (از آنندراج).
با ما به سیر باغ نیایند دوستان
نازم به خصم خویش که تا قتل همره است.
طاهر وحید (از تذکرهء نصرآبادی).

همراه شدن.

[هَ شُ دَ] (مص مرکب)متفق شدن. همرای شدن :
شیر با خرگوش چون همراه شد
پرغضب پرکینه و بدخواه شد.مولوی.
|| قرین شدن. گرفتار چیزی شدن، چون رنج و درد :
ز کهرم چو لهراسب آگاه شد
غمی گشت و با رنج همراه شد.فردوسی.
در غم ما روزها بیگاه شد
روزها با سوزها همراه شد.مولوی.

همراه کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب)مقابل همراه شدن. قرین ساختن. دو چیز را به هم پیوستن :
مادر فرقان چه دانی تو که هفت آیت چراست
یا شهادت را چرا همراه کردستند لا؟
ناصرخسرو.

همراهی.

[هَ] (حامص مرکب) معیت. همراه بودن (شدن) :
هوایی بد است آنکه بر چشم زد
بد آرد به همراهی چشم بد.نظامی.
اگر شبدیز با ماه تمام است
به همراهیش گلگون تیزگام است.نظامی.
|| مساعدت. معاضدت و دستگیری، به خصوص نسبت به کسی که فقیر باشد. || (اِ مرکب) کنایه از اعضای بدن نیز هست. (آنندراج از فرهنگ اسکندرنامه: همراهیان).

هم رای.

[هَ] (ص مرکب) هم اندیشه. هم عقیده :
روان سواران توران سپاه
بدان رای گشتند هم رای شاه.فردوسی.
ز قومی پراکنده خلقی بکشت
دگر جمع گشتند و هم رای و پشت.سعدی.
|| هم پیمان :
سوی گنجینه رفتند آن دو هم رای
ندیدند از جواهر هیچ بر جای.نظامی.

هم رتبت.

[هَ رُ بَ] (ص مرکب) هم درجه. هم پایه :
امر ملک الملوک مغرب
هم رتبت کن فکان ببینم.خاقانی.
رجوع به هم رتبه شود.

هم رتبه.

[هَ رُ بَ / بِ] (ص مرکب)هم رتبت. هم پایه. || در تداول، دو تن که از نظر سوابق شغلی و مزایای اداری برابر باشند.

همرج.

[هَ مَرْ رَ] (ع ص) درگذرنده در امور. || رسا. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) اختلاط و فتنه. (از اقرب الموارد).

همرجان.

[هُ رُ] (ع اِ) فریاد و غوغای مردم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همرجل.

[هَ مَ جَ] (ع ص) شتر نیکو تیزرو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || ناقهء تیزرو. (منتهی الارب). || سبک و چست و تیزرو از هر چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

همرجلة.

[هَ مَ جَ لَ] (ع ص) ناقهء گزیدهء نیکو. (منتهی الارب). ج، همرجلات. (از اقرب الموارد).

همرجة.

[هَ رَ جَ] (ع ص) ناچیز. (منتهی الارب). || باطل. || (اِمص) شتابی. || سبکی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) بانگ و غوغای مردم. (از اقرب الموارد). || (مص) شوریده کردن خبر را. (منتهی الارب). || ناهموار رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بانگ و غوغا نمودن مردم. (منتهی الارب). رجوع به همرج شود.

هم رخت.

[هَ رَ] (ص مرکب) دو تن که جامهء یکدیگر را پوشند، و به کنایت، نزدیک و قرین :
گاه با دیو داردت هم رخت
گاه با شیر داردت همسر.مسعودسعد.

هم رده.

[هَ رَ دَ / دِ] (ص مرکب) مرادف. مترادف. (آنندراج).

هم رزم.

[هَ رَ] (ص مرکب) دو تن که با یکدیگر جنگ کنند :
همان کشتگان را به خسرو نمود
بگفت آنکه هم رزم هرکس که بود.فردوسی.
کجا بارهء او کند موی تر
شود خشک هم رزم او را جگر.فردوسی.

همرس.

[هَ رَ] (اِ) درم و دینار. (برهان). برساختهء دساتیر است. (حواشی معین بر برهان).

هم رسته.

[هَ رَ تَ / تِ] (ص مرکب)هم ردیف. هم قطار :
چو هم رستهء خفتگانی خموش
فروخسب یا پنبه درنِهْ به گوش.نظامی.

همرش.

[هَ رَ] (ع اِمص) حرکت. (از اقرب الموارد).

همرش.

[هَمْ مَ رِ] (ع ص، اِ) گنده پیر کلانسال. || شترمادهء بسیارشیر. || سگ ماده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همرشة.

[هَ رَ شَ] (ع اِمص) جنبش. (منتهی الارب).

هم رضاع.

[هَ رِ] (ص مرکب) دو کودک که با هم شیر خورند از یک دایه :
من و سایه هم زانو و همنشینی
من و ناله همکاسه و هم رضاعی.خاقانی.

هم رفتن.

[هَ رَ تَ] (مص مرکب) بسته شدن و التیام زخم، یا بسته شدن شکاف زمین و جز آن. (یادداشت مؤلف).
-امثال: باران آمد، ترک ها هم رفت ؛ کنایه از کسی است که ثروتمند شود و عیب های او را بپوشاند. (یادداشت مؤلف).

همرفشده.

[هَ رَ شُ دَ / دِ] (اِ مرکب) اسبی که داخل در پنج سالگی شده و همهء دندانهایش برآمده باشد، و به جای فا، واو هم گفته اند که همروشده باشد، و به عربی قارح خوانند. (برهان).

هم رفیق.

[هَ رَ] (ص مرکب) در اصطلاح علم فتوت کسانی را گویند که منسوب به یک پدر یا یک جد باشند. رجوع به هم پدر شود.

هم رکاب.

[هَ رِ] (ص مرکب) دو تن که با هم سواری کنند و به همراهی یکدیگر به راهی روند. همراه :
معجز عنان کش سخن توست اگرچه دهر
با هر فسرده ای به وفا هم رکاب شد.خاقانی.
حیاتش با مسیحا هم رکاب است
صبوحش تا قیامت در حساب است.نظامی.

هم رکابی.

[هَ رِ] (حامص مرکب)هم عنانی. همراهی :
داشت با خود کنیزکی چون ماه
چست و چابک به هم رکابی شاه.نظامی.
رجوع به هم رکاب شود.

هم رنگ.

[هَ رَ] (ص مرکب) دو چیز که رنگ یکسان دارند :
مانا عقیق نارد هرگز کس از یمن
همرنگ این سرشک من و دو لبان تو.
منطقی رازی.
به گاه خشم او گوهر شود همرنگ شونیزا
چنو خشنود باشد من کنم زَانقاش قرمیزا.
بهرامی.
چو مهراب و چون زال در پیش پیل
ز گرد این جهان گشته همرنگ نیل.
فردوسی.
به بالای ساج است و همرنگ عاج
یکی ایزدی بر سر از مشک تاج.فردوسی.
کمند است گیسوش همرنگ قیر
همی آید از دو لبش بوی شیر.فردوسی.
آب همرنگ صندل سوده ست
خاک هم بوی عنبر اشهب.فرخی.
من آن گلرخستم که همرنگ رویم
ندیده ست هرگز گلی باغبانی.فرخی.
زآنکه همرنگ روی دشمن اوست
ننهد در خزانه هیچ ذهب.فرخی.
چو بشکفته شد غنچهء سرخ گل
جهان جامه پوشید همرنگ مل.عنصری.
همی گفت و پیچید بر خشک خاک
ز خون دلش خاک همرنگ لاک.عنصری.
صحرا گویی که خورنق شده ست
بستان همرنگ ستبرق شده ست.منوچهری.
نه هم قیمت دُرّ باشد بلور
نه همرنگ گلنار باشد پژند.عسجدی.
یکی تخت پیروزه همرنگ نیل
ز دو سوی تخت ایستاده دو پیل.اسدی.
که هست این پرستشگهی دلپذیر
بتی در وی از رنگ همرنگ قیر.اسدی.
می عاشق آسا زرد به، همرنگ اهل درد به
زرد صفا پرورد به، تلخ شکربار آمده.
خاقانی.
جامه همرنگ خانه درپوشید
با دلارام خانه می نوشید.نظامی.
هر کجا جام باده نوشیدی
جامه همرنگ خانه پوشیدی.نظامی.
بر او یک جرعه می همرنگ گوهر
گرامی تر ز خون صد برادر.نظامی.
گر چمن گوید مرا همرنگ رویش لاله ای است
از قفا باید به در کردن زبان چون سوسنش.
سعدی.
|| موافق :
همه رای تو برتری جستن است
نهاد تو همرنگ اهریمن است.فردوسی.
هر قطره که همرنگ نشد با دریا
او در دریا چگونه دریا بیندعطار.
|| هم پایه. هم درجه :
هرکه همرنگ آسمان گردد
آفتابش به قرص خوان گردد.نظامی.

همرو.

[هَ] (اِ) امرود. نوعی از درختهای شمال ایران. (یادداشت مؤلف).

هم رو.

[هَ رَ / رُو] (نف مرکب) همراه و همسفر و رفیق. (آنندراج).

هم رو.

[هَ] (ص مرکب) روبه رو. هم صورت. (آنندراج).

همره.

[هَ رَهْ] (ص مرکب) دو تن که به یک راه روند. همراه :
دراز است راهش وگر کوته است
پراکندگانیم اگر همره است.فردوسی.
تو چنگ فزونی زدی در جهان
گذشتند از تو بسی همرهان.فردوسی.
بدانید و سرتاسر آگه بوید
همه ساله با بخت همره بوید.فردوسی.
به ره چون روی هیچ تنها مپوی
نخستین یکی نیک همره بجوی.اسدی.
راستی با علم چون همره شدند
این از آن پیدا نباشد آن از این.ناصرخسرو.
هرکه را هست انده بیشی
همره اوست کفر و درویشی.سنائی.
مروزی و رازی افتد در سفر
همره و هم سفره پیش همدگر.مولوی.
گفت ای ناقه چو هر دو عاشقیم
ما دو ضد، بس همره نالایقیم.مولوی.
همره عقل و یار جان علم است
در دو گیتی حصار جان علم است.اوحدی.
با وی رقیب همره و آری چنین بود
دائم خمار با می و خار است با رطب.
ابن یمین.
آن سفرکرده که صد قافله دل همره اوست
هر کجا هست خدایا به سلامت دارش.
حافظ.
ملول از همرهان بودن دلیل کاردانی نیست
بکش دشواری منزل به یاد عهد آسانی.
حافظ.
رجوع به همراه شود.

همرهی.

[هَ رَ] (حامص مرکب) همراهی. همراه بودن. رفیق راه کسی شدن :
سوی رومیه باز با فرّهی
شد و کرد با کاروان همرهی.اسدی.
مدار اسب و ناآزموده رهی
مکن جز که با مهربان همرهی.اسدی.
قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن
ظلمات است بترس از خطر گمراهی.حافظ.

همری.

[هَ را] (ع ص) زن بابانگ وفریاد درشت آواز پلیدزبان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هم ریختن.

[هَ تَ] (مص مرکب) به هم ریختن. در هم ریختن. آشفتن. رجوع به ترکیباتِ «هم» شود.

هم ریش.

[هَ] (ص مرکب) باجناغ. هم دامن. (یادداشت مؤلف). || هم سن و هم سال. (یادداشت مؤلف).

هم ریشه.

[هَ شَ / شِ] (ص مرکب)هم اصل. هم نژاد :
پروردگار دینی آموزگار فضلی
هم پیشهء وفایی همریشهء سخایی.فرخی.
|| (اصطلاح زبان شناسی) دو واژه را که اصل اشتقاقی یا ترکیبی آنها مشترک باشد، یا دو واژه از دو زبان همگروه که به هم شباهت دارند.

همز.

[هَ] (ع مص) اشاره کردن به چشم. || درخستن و فشردن به پنجه و جز آن. || سپوختن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عیب کردن. (منتهی الارب). || . همزه آوردن در کلمه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || دور کردن. (منتهی الارب). || زدن. || گزیدن. || شکستن. || بر زمین زدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || همزالشیطان؛ دیوانگی، زیرا که از اغوای شیطان سر زند. (منتهی الارب). وسواس انداختن شیطان در دل. (اقرب الموارد). || حرف را به هم کردن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِ) خطره ای که شیطان در دل اندازد. ج، همزات. (منتهی الارب). رجوع به همزة شود.

همزاد.

[هَ] (ص مرکب) هم سن. همسال. (برهان) :
که پیوند شاه است و همزاد اوی
سواری است جنگاور و نامجوی.فردوسی.
سه پیر بودند ندیمان وی و همزاد او. (تاریخ بیهقی).
مرا رامین نه خویش است و نه پیوند
نه هم گوهر نه همزاد و نه فرزند.
فخرالدین اسعد.
همزاد بود آزر نمرودش
استاد بود یوسف نجارش.خاقانی.
پس آنگه کردشان در پهلوی باد
که احسنت ای جهان پهلو دو همزاد.نظامی.
به حکم آنکه گلگون سبک خیز
بدو بخشم ز همزادان شبدیز.نظامی.
فرمود به دوستان همزاد
تا از پس او دوند چون باد.نظامی.
|| توأم. دوقلو. کودکی که با کودک دیگر از یک مادر بزاید. (یادداشت مؤلف). || دوست. رفیق. (یادداشت مؤلف) :
ملک همزاد تو آمد پس بناز
در تن این نازنین همزاد باش.مسعودسعد.
همیشه تیغ تو بی نصرت و ظفر نبود
که هست تیغ تو با نصرت و ظفر همزاد.
مسعودسعد.
بار دل به ز صبر ننهادند
ظفر و صبر هر دو همزادند.سنائی.
که ما هر دو به چین همزاد بودیم
دو شاگرد از یکی استاد بودیم.نظامی.
کآشنایی مرا ز همزادان
برد مهمان که خاکش آبادان.نظامی.
|| مشهور است که چون فرزندی متولد شد جنی هم با او به وجود می آید و با آن شخص همراه می باشد. آن جن را نیز همزاد میگویند. (برهان).

همزاد.

[هَ] (ص مرکب) رفیقی که در زاد و راحله شریک باشد. (از برهان). گمان نمیرود که جزء دوم این ترکیب، زاد (واژهء عربی به معنی توشه) باشد و مؤلف برهان با معنی دوم همزاد چنین تعبیری برای لفظ «زاد» کرده است.

همزاده.

[هَ دَ / دِ] (ص مرکب) همزاد. دو تن که با هم زاده باشند. همسال :... و دیگران که همزادگان ایشان بودندی بخواندی. (تاریخ بیهقی).
وز زنانی که کسی دست بر ایشان ننهاد
همه دوشیزه و همزاده به یک صورت شاب.
ناصرخسرو.
کودکی ازجملهء آزادگان
رفت برون با دو سه همزادگان.نظامی.

همزانگ.

[هَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش میناب شهرستان بندرعباس که 300 تن سکنه دارد. آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و خرماست. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج6).

هم زانو.

[هَ] (ص مرکب) دو کس که با هم زانوبه زانو نشینند. (آنندراج). هم نشین :
همزانوی شاه جهان نشسته
در مجلس و در بارگاه و بر خوان.فرخی.
همچو معشوقی که سالی با تو همزانو شود
ناز را وقت عتابی در میان پیدا کند.
منوچهری.
هرکه او پیش خردمندان به زانو آمده ست
با خردمندان نشاید کردنش همزانوی.
ناصرخسرو.
چو همزانو شوم با غم گریبان را کنم دامن
سر من از سر زانو کند دامن گریبانی.
خاقانی.
من و سایه هم زانو و همنشینی
من و ناله همکاسه و هم رضاعی.خاقانی.
نیست جز اشک کسش هم زانو
نیست جز سایه کسش هم پیوند.خاقانی.
مجنون چو شنید پیش خواندش
هم زانوی خویشتن نشاندش.نظامی.
دشمنم را بد نمیخواهم که آن بیچاره را
این عقوبت بس که بیند دوست هم زانوی من.
سعدی.
|| دوست خالص. رفیق. (آنندراج) :
دولتش همشیره و دل همره و دین همنشین
نصرتش هم زانو و اقبال همروی سرای.
منوچهری.
|| شریک. (آنندراج). || برابر. مساوی.

هم زبان.

[هَ زَ] (ص مرکب) دو کس که به یک زبان تکلم کنند. (آنندراج) :
جمله گشتستند بیزار و نفور از صحبتم
همزبان و همنشین و هم زمین و هم نسب.
ناصرخسرو.
|| مونس. رفیق. ندیم. همدم :
همزبان و محرم خود یافتند
پیش او یک یک به جان بشتافتند.مولوی.
ای بسا هندو و ترک همزبان
ای بسا دو ترک چون بیگانگان.مولوی.
هرکه او از همزبانی شد جدا
بی نوا شد گرچه دارد صد نوا.مولوی.
دو همجنس دیرینهء همزبان
بکوشند در قلب هیجا به جان.بوستان.
|| متفق. متحد :
به نزد سپهدار مازندران
که با دیو و جادو بود همزبان.فردوسی.
|| (ق مرکب) متفقاً. هم صدا :
سخن رفتشان یک به یک همزبان
که از ماست بر ما بد آسمان.فردوسی.
همه همزبان آفرین خواندند
ورا شهریار زمین خواندند.فردوسی.

همزبانی.

[هَ زَ] (حامص مرکب) همدردی. زبان یکدیگر را فهمیدن :
پس زبان محرمی خود دیگر است
همدلی از همزبانی بهتر است.مولوی.
همزبانی خویشی و پیوندی است
مرد با نامحرمان چون بندی است.مولوی.

هم زدن.

[هَ زَ دَ] (مص مرکب) مخلوط کردن. مایعی را که از مواد مختلف باشد با آلتی در هم آمیختن، چنانکه آش را با چمچه یا قاشق هم زنند. (یادداشت مؤلف).

هم زلف.

[هَ زُ] (ص مرکب) شوهر خواهر زن. هم داماد. (آنندراج). همریش. هم دامان. باجناغ.

هم زمان.

[هَ زَ] (ص مرکب) هم عصر. معاصر. (یادداشت مؤلف).

هم زمین.

[هَ زَ] (ص مرکب) هم وطن. دو تن که در یک زمین یا در یک سرزمین زیست کنند :
جملگی گشتند بیزار و نفور از صحبتم
همزبان و همنشین و هم زمین و هم نسب.
ناصرخسرو.

هم زنجیر.

[هَ زَ] (ص مرکب) دو زندانی که هر دو را به یک زنجیر بسته باشند، یا دو دیوانه که در یک زنجیر کشند.

هم زور.

[هَ] (ص مرکب) دو کس که در قوّت با هم برابر باشند. (آنندراج) :
نهادند پس گیو را با گروی
که هم زور بودند و پرخاشجوی.فردوسی.
بدو گفت هم زور تو پیل نیست
به مانند رای تو خود نیل نیست.فردوسی.

همزة.

[هُ مَ زَ] (ع ص) عیب جوی مردم. || سخن چین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِخ) عنوان سورهء صدوچهارم قرآن که آن 9 آیه دارد و از سورهای مکی است. (یادداشت مؤلف).

همزه.

[هَ زَ / زِ] (از ع، اِ) نام نخستین حرف از حروف الفبای فارسی و عربی است. آن را از حروف حلق خوانند و گاه آن را پس از الف، دومین حرف به حساب آورند. شکل آن در آغاز کلمه چون الف است با این تفاوت که همزه خود حرکت میگیرد. در وسط و آخرِ کلمه به صورت شبیه عین (ء) نوشته میشود. در حساب جُمَّل مانند الف برابر یک به شمار آید. (از یادداشتهای مؤلف). حرف اول از حروف مبانی. ج، همزات. (از اقرب الموارد) :
آن برگهای شاسپرم بین و شاخ او
چون صدهزار همزه که بر طرف مد بُوَد.
منوچهری.
|| کندگی، مانند هزمة. (از اقرب الموارد).

همزه آباد.

[هَ زِ] (اِخ) دهی است از بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان دارای 45 تن سکنه. آب آن از رود کبوترلانه و محصول عمده اش غله و حبوب و چغندرقند است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج5).

همزه کلا.

[هَ زَ کَ] (اِخ) نام محلی در کنار راه بابل به چالوس میان بابل و امیرکلا. (یادداشت مؤلف).

همزهء مسمار.

[هَ زَ / زِ یِ مِ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب) میخ کجواج، یعنی که راست نباشد، چه الف مسمار به معنی میخ راست است. (برهان).

همزی.

[هَ] (نف مرکب) هم زی. دو تن که با هم زیست کنند. (یادداشت مؤلف).

همزی.

[هَ مَ زا] (ع ص) ریح همزی؛ باد سخت آواز. || قوس همزی؛ کمان سخت دوراندازنده تیر را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همزیان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش قره ضیاءالدین شهرستان خوی که 320 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. کاردستی مردم بافتن جاجیم است. دو قسمت بالا و پائین دارد که سکنهء همزیان بالا 45 نفر است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج4).

هم زیست.

[هَ] (ص مرکب) همزی. دو تن که با هم زیست کنند. (یادداشت مؤلف).

همزیستی.

[هَ] (حامص مرکب)(1)هم زیستی. با هم زیستن. زندگی دو تن یا دو گروه با یکدیگر درحالی که شاید مناسب یکدیگر نباشند.
.
(فرانسوی)
(1) - Symbiose

همس.

[هَ] (ع اِ) آواز نرم. || هرچیز خفی. || آواز خفی تر از آواز قدم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آواز نرم دهن بی آمیزش آواز سینه. (منتهی الارب). || (مص) فشردن. (منتهی الارب). فشردن انگور. (اقرب الموارد). || شکستن. || لب بند کرده داشتن، خاییدن طعام را. || نیک رفتن به شب. رفتن با اندک سستی و فتور به شب و روزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || خفی کردن صوت. || وسوسه کردن شیطان کسی را. (اقرب الموارد).

هم ساز.

[هَ] (ص مرکب) سازگار. موافق. (یادداشت مؤلف).
- همساز گشتن؛ موافق و همراه شدن :
خروشان از آن جایگه بازگشت
تو گفتی که با باد همساز گشت.فردوسی.
|| همدم. مونس. قرین. (یادداشت مؤلف) :
سخن هیچ مسرای با رازدار
که او را بود نیز همساز و یار.فردوسی.
|| همسر :
که ای خوب رخ کیست همساز تو
بدین کش خرامیدن و ناز تو؟فردوسی.

هم ساز.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش بالای شهرستان اردستان که 226 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کاردستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همسال.

[هَ] (ص مرکب) هم سال. هم سن. (آنندراج). دو تن که به یک اندازه عمر کرده باشند. (یادداشت مؤلف). همزاد :
کنون صد پسر گیر همسال او
به بالا و چهر و بر و یال او.فردوسی.
سیاوش مرا بود همسال و دوست
روانم پر از درد و اندوه اوست.فردوسی.
به بازی به کوی اند همسال من
به خاک اندر آمد چنین یال من.فردوسی.
همسال آدم آهنش در حلهء آدم تنش
آن نقطه بر پیراهنش چون شیر حوا ریخته.
خاقانی.
بخشود بر آن غریب همسال
همسال تهی نه، بلکه هم حال.نظامی.
شد نفس آن دو سه همسال او
تنگ تر از حادثهء حال او.نظامی.
غمی کآن با دل نالان شود جفت
به همسالان و هم حالان توان گفت.نظامی.
داغ فرزند و هجر همسالان
همه دیدی نمیشوی نالان؟اوحدی.

همسالی.

[هَ] (حامص مرکب) هم سالی. همسال بودن. هم سن بودن :
از سر همدمی و همسالی
نشدی یک زمان از او خالی.خاقانی.

هم سامان.

[هَ] (ص مرکب) هم خاک. هم مرز. دو تن که ملک زراعتی یا ملک حکمرانی آنان مجاور یکدیگر باشد. (از یادداشتهای مؤلف). شاهد برای این معنی یافت نشد.

همسان.

[هَ] (ص مرکب) هم سان. مساوی. (آنندراج). مانند. همانند :
گر کسی گوید که در گیتی کسی همسان اوست
گر همه پیغمبری باشد، بود یافه درای.
منوچهری.
نگاری تن جانور صدهزار
کز ایشان دو همسان ندارد نگار.اسدی.
ملکت چو ملک سام و سکندر، نشان تو
همسان سام و همسر اسکندر آمده.خاقانی.
|| مستوی و مسطح. (آنندراج).

همسایگی.

[هَ یَ / یِ] (حامص مرکب)همسایه بودن. جوار. مجاورت. (یادداشتهای مؤلف).
- همسایگی جستن؛ همسایه شدن با کسی :
مجویید همسایگی با بدان
مدارید افسوس نابخردان.اسدی.
- همسایگی گرفتن؛ همسایه شدن. منزل گرفتن در جایی :
که از بینوایی و بیمایگی
گرفتم در این خانه همسایگی.نظامی.

همسایه.

[هَ یَ / یِ] (ص مرکب) هم دیوار. (آنندراج). دو تن یا دو خانواده که در کنار هم خانه دارند یا در دو قسمت یک خانه زندگی کنند، و به کنایه، قرین و مجاور. ج، همسایگان :
بخواند آنگهی زرگر دند را
ز همسایگان مر تنی چند را.بوشکور.
ز همسایگان گاو و خر خواستند
همه دشت یکسر بیاراستند.فردوسی.
چو همسایه آمد به خیمه درون
بدانست کاو دست یازد به خون.فردوسی.
از آواز ما خفته همسایگان
بی آرام گشتند در خوابها.منوچهری.
از دل همسایه گر می کَنْد خواهی کین خویش
از دل خویش ای نفایه کین همسایه بکن.
ناصرخسرو.
همسایهء نیک است تن تیره ت را جان
همسایه ز همسایه برد قیمت و مقدار.
ناصرخسرو.
موش، مردم را همسایه و همخانه است. (کلیله و دمنه). همسایگان درآمدند و او را ملامت کردند. (کلیله و دمنه).
همسایه شنید آه من گفت:
خاقانی را مگر تب آمد؟خاقانی.
خاصه همسایگان نسطوری
که مرا عیسی دوم خوانند.خاقانی.
در سایهء زلف تو دل من
همسایهء نور آسمانی است.خاقانی.
از بس که به سایه راز می گفت
همسایهء او به شب نمی خفت.نظامی.
خانه ای را که چون تو همسایه ست
ده درم سیم کم عیار ارزد.سعدی.
آتش از خانهء همسایهء درویش مخواه
کآنچه بر روزن او میگذرد دود دل است.
سعدی.
تا ندانی که کیست همسایه
به عمارت تلف مکن مایه.اوحدی.
حق همسایگان بزرگ شمار
باطلی گر کنند یاد میار.اوحدی.
بیگانگی نگر که من و یار چون دو چشم
همسایه ایم و خانهء هم را ندیده ایم.؟
- امثال: بچهء خودش را میزند که چشم همسایه بترسد؛ در تداول این سخن را دربارهء کسی گویند که به خود آسیب رساند تا دیگران کاری به کارش نداشته باشند.
مرغ همسایه غاز است ؛ دربارهء کسی گویند که همواره چشمش به مال و مقام و فرزند دیگران است و می پندارد آنچه دیگران دارند بهتر از آنِ اوست.
مرگ همسایه واعظ تو بس است ؛ از آنچه بر سر دیگران می آید باید عبرت گرفت.
هرکه به امید همسایه نشست، گرسنه میخوابد ؛یعنی باید به خود متکی بود، و تکیه به دیگران سرانجامش ناکامی است.
همسایه را بپرس، خانه را بخر؛ یعنی جوانب هر کار را باید پیش از اقدام به آن بررسی کرد.
همسایهء نزدیک به از برادر دور ؛ یعنی اگر یکدلی و صمیمیت نباشد برادری ارزشی ندارد.
همسایه ها یاری کنند تا من شوهرداری کنم؛ دربارهء کسی گویند که خود لیاقت ادارهء خانه و زندگیش را ندارد.
- همسایه آزار؛ کسی که همسایگان خود را ناراحت می کند.
- همسایه پرس؛ آنکه به حال و روز همسایگان خود توجه دارد.
- همسایه پرسی؛ رسیدگی به حال و وضع همسایگان و رفت وآمد با آنها :
گفت: زحمت نیست؟ گفتا: منت است
در خبر همسایه پرسی سنت است.
؟ (از یادداشت مؤلف).
- همسایه داری؛ همسایگی. همسایه بودن: در خانهء همسایه داری راحتی نیست.
- همسایهء مسیح.؛ رجوع به این مدخل شود.
|| متفق. موافق :
دلت با زبان هیچ همسایه نیست
روان تو را از خرد مایه نیست.فردوسی.

همسایهء مسیح.

[هَ یَ / یِ یِ مَ] (اِخ)کنایه از آفتاب عالم تاب است، چه هر دو در فلک چهارم می باشند. (برهان).

هم سبق.

[هَ سَ بَ] (ص مرکب) همدرس. (آنندراج) : احمد برادر رضاعی و هم سبق سلطان بود. (حبیب السیر).

هم سپر.

[هَ سِ پَ] (ص مرکب) دو تن که سپربرسپر نبرد کنند :
گر دسترسش بدی به تقدیر
بر هم سپران خود زدی تیر.نظامی.
پیغام به تیغ و نیزه تا چند
با هم سپران ستیزه تا چند؟نظامی.

همستگان.

[هَ مَ تَ] (اِ) برزخ. (از فرهنگ ایران باستان).

هم ستیز.

[هَ سِ] (ص مرکب) هم نبرد. هم سپر. هم آورد :
دل و چشم بددل به راه گریز
دلیران شده مرگ را هم ستیز.اسدی.
شد آوازه بر درگه شاه تیز
که هاروت با زهره شد هم ستیز.نظامی.

هم سخن.

[هَ سَ خُ / سُ خُ / خَ] (ص مرکب) هریک از دو تن که با یکدیگر سخن گویند. کلیم :
چه نیکبخت کسانی که با تو هم سخن اند
مرا نه زَهرهء گفت و نه صبر خاموشی.
سعدی.
|| متفق. موافق. هم عقیده :
همه نامداران بر این هم سخن
که نعمان و مندز فگندند بن.فردوسی.
به پاسخ شدند انجمن هم سخن
که داننده ای هست ایدر کهن.فردوسی.
خصم نگردد به زرق هم سخن من از آنک
همدم بلبل نشد بوالعجب از گندنا.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 39).

همسر.

[هَ سَ] (ص مرکب) برابر. عدیل. (آنندراج). نظیر. همانند :
به گوهر سیاوخش را همسر است
برادَرْش و زآن تخم و آن گوهر است.
فردوسی.
که بالاش با چرخ همسر بود
تنش خون خورد بار خنجر بود.فردوسی.
حال آدم چو حال من بوده ست
این دو حال است همسر و یکسان.فرخی.
به آزادمردی و مردانگی
تو کس دیده ای همسر خویشتن؟فرخی.
ای خسروی که بخت تو را چرخ همسر است
تو با بلند چشمهء خورشید همسری.فرخی.
چو سروی که با ماه همسر بود
بر آن مه بر از مشک افسر بود.اسدی.
خواب و خور است کار خر ای نادان
با خر به خواب و خور چه شوی همسر؟
ناصرخسرو.
نیست بر من پادشاهی آز را
میر خویشم، نیست میری همسرم.
ناصرخسرو.
زآن مقام اندیش کآنجا همسر است
با رعیت هم امیر و هم زعیم.ناصرخسرو.
از نیاز ماست اینجا زر عزیز
ورنه زر با سنگ سوده همسر است.
ناصرخسرو.
قدر تو همسر سپهر بود
رای تو همره قدر باشد.مسعودسعد.
در ترازوی جهان از دعوی همسر مرنج
هر کجا زرّی است با او جو برابر یافتند.
ظهیر.
عالمان چون خضر پوشیده برهنه پای و سر
نعل پی شان همسر تاج خضرخان آمده.
خاقانی.
در پای هر برهنه سری خضر سرفشان
نعلین پای، همسر تاج سکندرش.خاقانی.
زخم که جانان زند همسر مرهم شناس
زهر که سلطان دهد همبر تریاق نه.خاقانی.
همسری یافتم که همسر او
نیست اندر دیار و کشور او.نظامی.
گفتمش همسر تو سایهء توست
تاج مه جای تخت پایهء توست.نظامی.
وگر همسری را دریدم جگر
ندادم به درّندگان دگر.نظامی.
همسر آسمان و هم کف ابر
هم به تن شیر و هم به نام هزبر.نظامی.
با بدان کم نشین که همسر بد
گرچه پاکی، تو را پلید کند.سعدی.
ترکیب ها:
- همسر آمدن.؛ همسر داشتن. همسر شدن. همسر کردن. همسر گردیدن. همسری. رجوع به این مدخل ها شود.
|| شریک زندگی. هر یک از زن و شوهر :
سزا باشد و سخت درخور بود
که با زال رودابه همسر بود.فردوسی.
وز آن پس چنان خواهم از کردگار
که با من شود همسر و نیک یار.فردوسی.
همه چیز داری که آن درخور است
نداری یکی چیز و آن همسر است.نظامی.
همخوابهء عشق و همسر ناز
هم خازن و هم خزینه پرداز.نظامی.
تو را من همسرم در هم نشینی
به چشم زیردستانم چه بینی؟نظامی.
وآن همسر عزیز که از عده دست داشت
خواهد که بازبستهء عقد فلان شود.سعدی.
یکی پیر درویش در خاک کیش
نکو گفت با همسر زشت خویش...سعدی.
|| هم سخن. رفیق راه : با غلامان سلطانی که بر اشتران سوار می بودند همسر می گشتند و سخن می گفتند. (تاریخ بیهقی).

هم سر.

[هَ سِرر / سِ] (ص مرکب) رازدار. هم راز. (یادداشت مؤلف).

همسر آمدن.

[هَ سَ مَ دَ] (مص مرکب)برابر بودن. همسری کردن :
اَیا شاهی که از شاهان نیاید کس تو را همسر
ایا میری که از میران نباشد کس تو را همتا.
فرخی.

هم سرا.

[هَ سَ] (ص مرکب) هم خانه. رجوع به هم سرای شود.

هم سرای.

[هَ سَ] (ص مرکب) هم سرا. هم خانه. همنشین :
بمانید با یکدگر هم سرای
مباشید از یکدگَرْتان جدای.فردوسی.
بدین هم نشست و بدین هم سرای
همی دارشان تا تو باشی به جای.فردوسی.

همسر داشتن.

[هَ سَ تَ] (مص مرکب)یکسان شمردن. مانند یکدیگر تصور کردن :
بشناس مبدع را ز خالق تا نداری همسرش
حیدر همین کرده ست اشارت خلق را بر منبرش.
ناصرخسرو.
|| در تداول امروز، تأهل. زن داشتن.

همسر شدن.

[هَ سَ شُ دَ] (مص مرکب)برابر شدن. برابر بودن :
روشنی در آسمان زین آتش جشن سده ست
کز سرای خواجه با گردون همی همسر شود.
فرخی.
خواب و خور است کار خر ای نادان
با خر به خواب و خور چه شوی همسر؟
ناصرخسرو.

همسر کردن.

[هَ سَ کَ دَ] (مص مرکب)قرین ساختن. روبه رو کردن :
در پای توام به سرفشانی
همسر مکنم به سرگرانی.نظامی.

همسر گردیدن.

[هَ سَ گَ دی دَ] (مص مرکب) به همسری درآمدن. زناشویی با کسی را پذیرفتن :
تا همسر تو نگردد آن ماه
از وی نکنم کمند کوتاه.نظامی.

همسری.

[هَ سَ] (حامص مرکب) برابری و مساوات. (آنندراج) :
شیر بیابان را با مرد جنگ
همسری و همبری و شرکت است.
ناصرخسرو.
نی زرّ خالصی؟ ز پی همسریّ جو
موقوف حکم پله و شاهین چه مانده ای؟
خاقانی.
برون آرش از دعوی همسری
کز این پایه دارا کند سروری.نظامی.
درخت کدو تا نه بس روزگار
کند دعوی همسری با چنار.نظامی.
سران را گوش بر مالش نهاده
مرا در همسری بالش نهاده.نظامی.
نحس شاگردی که با استاد خویش
همسری آغازد و آید به پیش.مولوی.
همسری با انبیا برداشتند
اولیا را همچو خود پنداشتند.مولوی.
- همسری جستن؛ خود را برتر از دیگری دیدن، یا کوشش برای برابر شدن با کسی :
کسی کاو با من اندر علم و حکمت همسری جوید
همی خواهد که گِل بر آفتاب روشن انداید.
ناصرخسرو.
|| زناشویی. ازدواج :
پذیرفت شاهنشه از مادرش
نهاد افسر همسری بر سرش.نظامی.

هم سطح.

[هَ سَ] (ص مرکب) دو چیز که در یک سطح و دارای یک ارتفاع باشند. (از یادداشتهای مؤلف). || در تداول، کنایه از دو تن که رشد معنوی و فکری آنها برابر است.

هم سفت.

[هَ سُ] (ص مرکب) همدوش. (یادداشت مؤلف) :
زنده مر خلق راست راهنمای
مرده هم سفت سید بشر است.
؟ (از المعجم شمس قیس).

هم سفر.

[هَ سَ فَ] (ص مرکب) رفیق راه. کسی که با دیگری به سفر رود :
هم سفرانش سپر انداختند
بال شکستند و پپرداختند.نظامی.
هم سفران جاهل و من نوسفر
غربتم از بی کسیم تلخ تر.نظامی.
ثابت این راه مقیمی بود
هم سفر خضر کلیمی بود.نظامی.
بود سوداگر توانایی
هم سفر با حکیم دانایی.مکتبی.
- همسفران جاهل؛ کنایه از نفس و قالب آدمی است که روح و جسد باشد. (برهان).

هم سفره.

[هَ سُ رَ / رِ] (ص مرکب) دو کس که با هم طعام خورند. (آنندراج) :
بود هم سفره ای در آن راهش
نیک خواهی به طبع بدخواهش.نظامی.

هم سکه.

[هَ سِکْ کَ / کِ] (ص مرکب)هم تراز. برابر. هم ارزش :
که بی سکه ای را چه یارا بود
که هم سکهء نام دارا بود؟نظامی.

هم سلک.

[هَ سِ] (ص مرکب) همره. هم روش. دو تن که پیرو یک شیوهء زندگی هستند.

هم سلیقه.

[هَ سَ قَ / قِ] (ص مرکب) دو تن که پسند و سلیقهء یکسان دارند. که چیزهای واحدی را پسندند.

هم سن.

[هَ سِن ن / سِ] (ص مرکب)هم سال و هم عمر. (آنندراج). رجوع به همسال شود.

هم سنخ.

[هَ سِ] (ص مرکب) هم جنس. هم نوع. هم صنف. (یادداشت مؤلف). رجوع به سنخ شود.

هم سنگ.

[هَ سَ] (ص مرکب) هم وزن. (برهان) : بازرگانان مصر آنجا روند و نمک و آبگینه و ارزیز برند و هم سنگ زر بفروشند. (حدود العالم).
ببینَدْت و دیدن ورا روی نیست
کشد کوه و همسنگ یک موی نیست.
اسدی.
اندر بعضی نسخه ها عود خام و سنبل یاد کرده همسنگ کافور. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و اگر یک شربت او با همسنگ او گل سرخ... بخورند مضرت او را بازدارد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
کوه سیمینی و همسنگ توام
در تمنای تو زر بایستی.خاقانی.
هم سنگ خویش گریهء خون راندم از فراق
تا سنگ را ز گریهء من دل به درد خاست.
خاقانی.
در آن کوش از این خانهء سنگ بست
که همسنگ این سنگی آری به دست.
نظامی.
|| هم قدرومقدار. (برهان). هم اعتبار. هم ارزش :
کس به میزان خرد نیست مرا همسنگ
چون گران است به احسان تو میزانم.
ناصرخسرو.
نسیمش در بها هم سنگ جان بود
ترازوداری زلفش بدان بود.نظامی.
هرکه با ناراستان همسنگ شد
در کمی افتاد و عقلش دنگ شد.مولوی.

هم سنگی.

[هَ سَ] (حامص مرکب) توازن. تعادل. هم وزن بودن :
کفی خاک با او چو کردند یار
به هم سنگیش راست آمد عیار.نظامی.
به هم سنگی خود مرا برمسنج
که از اژدها بهمن آمد به رنج.نظامی.
|| هم ارزش و همدرجه بودن. برابری :
به هم سنگی خویش در روم و شام
نیامد کسش در ترازو تمام.نظامی.

هم سو.

[هَ] (ص مرکب) دو چیز که در یک جهت در حرکت باشند.

هم سوگند.

[هَ سَ / سُو گَ] (ص مرکب)هم قسم. حلیف. (یادداشت مؤلف).

همسیچ.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان دارای 35 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

همسیراز.

[هَ] (اِ) ترجمه. (برهان). برساختهء دساتیر است. (از حواشی برهان چ معین).

همش.

[هَ] (ع مص) نوعی از دوشیدن شیر. || گرد کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || فراهم آوردن. (منتهی الارب). || گَزیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخن بسیار گفتن. || در یکدیگر درآمدن. (منتهی الارب). || جنبش نمودن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همش.

[هَ مِ] (ع ص) آنکه به انگشتان کار نیکو زودتر کند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همشاگردی.

[هَ گِ] (ص مرکب)هم شاگردی. آنکه با دیگری در یک مدرسه شاگردی کند. هم مدرسه. همدرس. همکلاس. رجوع به این مدخل ها شود.

هم شأن.

[هَ شَءْنْ] (ص مرکب) دو تن که با یکدیگر شأن و مقام برابر دارند. هم رتبه. همدرجه. هم مقام.

هم شراب.

[هَ شَ] (ص مرکب) هم پیاله. هم کاسه. همقدح. (آنندراج). || ندیم همنشین. (یادداشت مؤلف).

هم شغل.

[هَ شُ] (ص مرکب) همکار. همحرفه. دو تن که شغل یکسان دارند. رجوع به همکار شود.

همشکل.

[هَ شَ / شِ] (ص مرکب)هم شکل. همانند. به شکل یکدیگر : این مرد هم شکل و هم هیأت من است. (سندبادنامه).

هم شکم.

[هَ شِ کَ] (ص مرکب) توأمان را گویند، یعنی دو فرزند که از یک شکم برآمده باشند. (برهان). || دو خواهر یا دو برادر را نیز گفته اند که در دو زایمان از یک مادر زاده شوند :
نشستند زآنسان که فرمود شاه
مگر ابن یامین دانش پناه
که او را نبد هیچکس هم شکم
به تنها فرومانده بُد لاجرم.
شمسی (یوسف و زلیخا).

همشور.

[هَ شَ / شُو] (ص مرکب) هم شور. آنکه دیگری با وی شور کند. مشاور. (یادداشت مؤلف).

هم شوی.

[هَ] (ص مرکب) دو زن که در نکاح یک مرد باشند. (آنندراج). بنانج. هبو. هوو. وسنی. ضره. (یادداشتهای مؤلف).

همشة.

[هَ شَ] (ع اِمص) جنبش. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زیروزبرشدگی ملخ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پیش وپس رفتگی مردم. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هَمْش شود.

هم شهر.

[هَ شَ] (ص مرکب) ساکنان یک شهر. (آنندراج) : مرا مرد به کار است خاصه شما که همشهرهای منید. (تاریخ سیستان).
تو هم شهری او را و هم پیشه ای
هم اندر سخن چابک اندیشه ای.اسدی.

هم شهری.

[هَ شَ] (ص مرکب) همشهر. مردمی که از یک شهر باشند یا در یک شهر زیست کنند :
... که همشهری من به بند اندر است
به زندان به بیم و گزند اندر است.فردوسی.
اگر حقی به باب همشهریان خود هم بگزارم و خاندانی بدان بزرگی را پیداتر کنم باید از من فراستانند. (تاریخ بیهقی). همه را سلاح بستد و بازداشت تا به سپاه بومسلم پیوندند به خویشان و همشهریان. (مجمل التواریخ و القصص).
تو میهمان کعبه شده هفته ای و باز
همشهریان کعبه تو را میهمان شده.خاقانی.
همه همشهریان خاقانی
با وی از کبر درنیامیزند.خاقانی.
نگویم که دنیا نه ازبهر ماست
که همشهری ما و هم شهر ماست.نظامی.

همشی.

[هَ مَ شا] (ع ص) امرأة همشی؛ زن بسیارسخن و بسیارفریاد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همشیر.

[هَ] (ص مرکب) هم شیر. برادر رضاعی. (آنندراج). دو کودک (دختر یا پسر) که از یک پستان شیر خورند. رضیع. رضیعة.

همشیرگی.

[هَ رَ / رِ] (حامص مرکب)هم شیرگی. همشیر بودن برادر و خواهر یا دو برادر یا دو خواهر از طریق رضاع و شیرخوارگی. || کنایه از سازش و صمیمیت :
در دشت و کوه و بیشه به همشیرگی چرند
شیر و پلنگ و سرهان، گور و گوزن و رنگ.
سوزنی.
من اول شیر بنهادم تا سبب تأکید همدایگی و حق همشیرگی و تأکید محبت و مودت گردد. (تاریخ قم).

همشیره.

[هَ رَ / رِ] (ص مرکب) آنکه با دیگری بدون قرابت نسبت، از یک پستان شیر خورد. (یادداشت مؤلف). هر پسر و یا دختری که با دیگری از پستان یک دایه شیر خورد. در تداول امروز به معنی خواهر به کار میرود. ج، همشیرگان : پیغامبر علیه السلام را همشیره ای بود از این دایه، روزی این همشیره گوسفندان برگرفت و بر کوه برد. (تاریخ بلعمی).
ابا آنکه همشیره بودی ورا
کجا آب از او تیره بودی ورا.فردوسی.
که هستند همشیرگان پدر
سزد گر بجویی از ایشان خبر.فردوسی.
که من چون ز همشیرگان برترم
همی بآسمان اندر آید سرم.فردوسی.
پروردگار دینی آموزگار فضلی
هم پیشهء وفایی همشیرهء سخایی.فرخی.
دولتش همشیره و دل همره و دین همنشین
نصرتش هم زانو و اقبال همروی سرای.
منوچهری.
نه بر شیرین نه بر من مهربان است
نه با همشیرگان شیرین زبان است.فردوسی.
بسی بود همشیره با شاخ گل
بسی بود همخوابه با شیر نر.مسعودسعد.
خاقان اعظم آنکه بقا با سعادتش
همشیرهء ابد شد و پیمان تازه کرد.خاقانی.
نیز چون همشیره با شروان رسید
کار شروان دست بالا دیده ام.خاقانی.
آن می که محیط بخش گشته ست
همشیرهء شیرهء بهشت است.نظامی.
شکر همشیرهء دندان من شد
وفا همشهری پیمان من شد.نظامی.
تا تو تاریک و ملول و تیره ای
دان که با دیو لعین همشیره ای.مولوی.
همشیرهء جادوان بابِل
همسایهء لعبتان کشمیر.سعدی.
رجوع به همشیر و همشیرگی شود.

هم شیوه.

[هَ شی وَ / وِ] (ص مرکب)هم سبک. (یادداشت مؤلف). دو یا چند تن که در نوشتن، سرودن، یا در هنر خط و نقاشی و جز آن، یک شیوه دارند.

همص.

[هَ] (ع مص) گوشت خوردن. || بر زمین افکندن کسی را. || برنشستن بر کسی و کشتن. (از منتهی الارب).

هم صحبت.

[هَ صُ بَ] (ص مرکب)مصاحب. همنشین :
به هم صحبتان گفت کاین باغ نغز
که منظور چشم است و ریحان مغز.نظامی.
از این دیو مردم که دام و ددند
نهان شو که هم صحبتان بدند.نظامی.
بسی هم صحبتت باشد در این پوست
ولیکن استخوان، من مغزم ای دوست.
نظامی.
غماز را به حضرت سلطان که راه داد
هم صحبت تو همچو تو باید هنروری.
سعدی.
بیاموزمت کیمیای سعادت
ز هم صحبت بد جدایی جدایی.حافظ.

هم صحبتی.

[هَ صُ بَ] (حامص مرکب)همنشینی. هم سخن شدن. مصاحبت : دوستی خدا عوض میدهد به او هم صحبتی پیغمبران نیکوکار را. (تاریخ بیهقی).
چون به هم صحبتیش پیوستم
به کُله داریش کمر بستم.نظامی.
هم صحبتی که میگزیند
یارش که و با که می نشیند؟نظامی.
خار که هم صحبتی گل کند
غالیه در دامن سنبل کند.نظامی.
من و هم صحبتی اهل ریا؟ دورم باد
از گرانان جهان رطل گران ما را بس.حافظ.

هم صدا.

[هَ صِ] (ص مرکب) دو تن که با هم سخن گویند. || هم عقیده. هم فکر. متفق.

هم صف.

[هَ صَف ف / صَ] (ص مرکب)هم ردیف. در شمارِ... . دو تن که مشمول یک حکم باشند :
چو در گنبدی هم صف مردگانی
ز گنبد برون آ، بقایی طلب کن.خاقانی.

هم صفی.

[هَ صَ] (حامص مرکب) هم صف بودن. در شمار گروهی قرار گرفتن :
هم صفی به که با سپاه کرم
بخل را هم صفی نمی شاید.خاقانی.

هم صفیر.

[هَ صَ] (ص مرکب) هم صدا. دو مرغ که با هم آواز خوانند :
یاد ایامی که با هم آشنا بودیم ما
هم خیال و هم صفیر و هم نوا بودیم ما.
صائب.

هم صنف.

[هَ صِ] (ص مرکب) دو تن که از یک صنف باشند. هم گروه. هم جنس. هم سنخ. (یادداشتهای مؤلف).

هم صورت.

[هَ رَ] (ص مرکب) هم شکل. همانند :
بچگانْمان همه مانندهء شمس و قمرند
زآنکه هم سیرت و هم صورت هر دو پدرند.
منوچهری.
همواره سیه سَرْش ببرّند ازیراک
هم صورت مار است و ببرّند سر مار.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 160).
هم صورت من نیند و این به
چون نیستم از صف چو ایشان.خاقانی.

همط.

[هَ] (ع مص) ستم کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سخت زدن. || پاسپر کردن. (منتهی الارب). || بی اندازه گرفتن. || بی باکانه سخن گفتن و خوردن. || به غضب و ستم گرفتن آب و جز آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || حق را به باطل آمیختن. (منتهی الارب). || ضبط کردن. (اقرب الموارد).

هم طارم.

[هَ رَ] (ص مرکب) دو چیز که مرتبهء برابر دارند. هم درجه :
هم طارم آفتاب، رویش
هم قافلهء عبیر، بویش.نظامی.

هم طبع.

[هَ طَ] (ص مرکب) دارای طبیعت یکسان. دو یا چند کس (دو یا چند چیز) که سرشت همانند دارند : هرکه خواهد که هم طبع گروهی گردد صحبت با آن گروه باید داشت. (قابوسنامه).
اگر عاشق شود شیر دژآگاه
به عشق اندر شود هم طبع روباه.
فخرالدین اسعد (ویس و رامین ص 228).
همدم هاروت و هم طبع زن بربط زنم
افعی ضحاکم و ریم آهن آهنگرم.خاقانی.
|| دو گوینده یا سراینده که ذوق همانند دارند :
بلبل هم طبع فرزدق شده ست
سوسن چون دیبه ازرق شده ست.منوچهری.

هم طراز.

[هَ طِ / طَ] (ص مرکب) برابر. هم سطح. هم باد. (یادداشتهای مؤلف). || هم ردیف. هم مرتبه. هم رتبه.

هم طریق.

[هَ طَ] (ص مرکب) هم راه. یار. مونس :
دریغا هرچه در عالم رفیق است
تو را تا وقت سختی هم طریق است.نظامی.

هم طریقت.

[هَ طَ قَ] (ص مرکب) دو تن که به یک راه روند. هم روش. همراه. || دو صوفی که پیرو طریقت و تعلیمات یک مرشد باشند.

هم طویله.

[هَ طَ لَ / لِ] (ص مرکب) دو چهارپا که آنها را در یک آخور یا استبل بندند: دو خر را که هم طویله کنند، هم بو نشوند هم خو میشوند. || هم رشته، چه طویله به معنی سمط و رشته بود. || قرین. مقارن : اگر با متانت قلم مهابت شمشیر هم طویله نباشد... (سندبادنامه).
تا دری یافت هم طویلهء آن
شبچراغی هم از طویلهء آن.نظامی.
بود از صدف دگر قبیله
ناسفته دریش هم طویله.نظامی.
پارسا را بس اینقدر زندان
که بود هم طویلهء رندان.سعدی.
|| همانند. نظیر. شبیه :
در کون هم طویلهء خاقانیند لیک
از نقش و فطرتند، ز نفس و فطن نیند.
خاقانی.
سیر ارچه هم طویلهء سوسن بود به رنگ
غماز رنگ او بود آن بوی گند او.خاقانی.
خاقانیا هوان و هوا هم طویله اند
تا نشکنند قدر تو، بشکن هوای نان.
خاقانی.

همع.

[هَ مَ / هَ] (ع مص) فرودویدن اشک. (آنندراج) (اقرب الموارد).

همعان.

[هَ مَ] (ع مص) فرودویدن اشک و آب و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). همع. (اقرب الموارد). رجوع به همع شود.

هم عرض.

[هَ عَ] (ص مرکب) دو چیز که دارای پهنای برابر باشند: دو پارچهء هم عرض. || برابر. مساوی.

هم عصر.

[هَ عَ] (ص مرکب) هم زمان. معاصر. که در یک زمان به سر برند.

هم عقد.

[هَ عِ] (ص مرکب) دو یا چند مهره که در یک گردن بند باشند :
گذشتند و ما نیز هم بگذریم
که چون مهره هم عقد یکدیگریم.
نظامی (شرفنامه ص 234).
|| مجازاً، مشابه. همانند. به یکدیگر ماننده :
چونکه بخرد نظر بر آن انداخت
آن دو هم عقد را ز هم نشناخت.نظامی.

هم عقیدت.

[هَ عَ دَ] (ص مرکب) رجوع به هم عقیده شود.

هم عقیده.

[هَ عَ دَ / دِ] (ص مرکب) دو تن که دربارهء امری دارای یک نظر و عقیده باشند.

هم عمق.

[هَ عُ] (ص مرکب) دو چیز که دارای گودی و فرورفتگی برابر باشند، چون چاه یا حوض یا دره و جز آن.

هم عنان.

[هَ عِ] (ص مرکب) دو سوار که با یک سرعت و به یک راه روند. || همراه و برابر و هم سیر. (برهان) :
شادی و سلامتی و رادی
با تو همه ساله هم عنان باد.مسعودسعد.
ز چرخ ار همرکاب افتَدْش ننگ است
ز باد ار همعنان گردَدْش عار است.
مسعودسعد.
گهی به کوه شدی هم حدیث من پروین
گهی به دشت شدی هم عنان من صرصر.
مسعودسعد.
عنایت ازلی هم عنان عقلم باد
که از عنا برهاند به حشر از حشرم.سنائی.
هر کجا باشد جهان لشکر کشد بر خصم ملک
نصرت و تأیید باشد هم عنان و هم رکاب.
سوزنی.
ز آستان تو سر بر فلک توان افراخت
نه این فلک، فلکی همعنان علیین.سوزنی.
پویم پی کاروان وسواس
غم بدرقه هم عنان ببینم.خاقانی.
شه سکندر قدر و اندر موکبش
خضر و موسی هم عنان بینی به هم.خاقانی.
کام بختش چون دعای مادران
در اجابت هم عنان ملک باد.خاقانی.
زمین زیر عنانش گاو ریش است
اگرچه هم عنان گاومیش است.نظامی.
تا نگردد جان ما از عیب دور
کی شود با عاشقانت هم عنان؟عطار.
بحر تلخ و بحر شیرین هم عنان
در میانْشان برزخ لایبغیان.مولوی.
دست ملوک لازم فتراک دولتت
چون پای در رکاب نهی بخت هم عنان.
سعدی.
هزار چاره بکردم که هم عنان تو گردم
تو پهلوان تر از آنی که در کمند من افتی.
سعدی.
اگرچه در طلبت هم عنان باد شمالم
به گرد سرو خرامان قامتت نرسیدم.حافظ.

هم عنانی.

[هَ عِ] (حامص مرکب)همراهی. همراه بودن :
یاران چو کنند هم عنانی
از سنگ برآورند خوانی.نظامی.

هم عهد.

[هَ عَ] (ص مرکب) هم زمان. معاصر. هم عصر. (یادداشت مؤلف). || هم پیمان. هم سوگند. هم قسم. (یادداشت مؤلف) : با ملوک طوایف هم اتفاق و هم عهد شد. (فارسنامهء ابن بلخی). || موافق. علاقه مند :
کردند به بازبردنش جهد
تا با وطنش کنند هم عهد.نظامی.

هم عهدی.

[هَ عَ] (حامص مرکب)هم پیمانی. وفاداری :
داده خیری به شرط هم عهدی
یاسمن را خط ولیعهدی.نظامی.

هم عیار.

[هَ عیا / عَ] (ص مرکب) هم وزن. (آنندراج) (از فرهنگ اسکندرنامه). || هم ارزش :
هر آن جو که با زر بود هم عیار
به نرخ زر آرندش اندر شمار.نظامی.

همغ.

[هَ] (ع مص) شکستن سر کسی را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هم غصه.

[هَ غُصْ صَ / صِ] (ص مرکب)دو تن که غم مشترک دارند. هم درد :
همه هم حالت و هم غصه و هم درد منید
پاسخ حال من آراسته تر بازدهید.خاقانی.

هم فکر.

[هَ فِ] (ص مرکب) هم عقیده. هم اندیشه.

هم فکری.

[هَ فِ] (حامص مرکب) هم فکر بودن. هم عقیده بودن. || با یکدیگر برای کاری اندیشیدن.

همق.

[هَ مِ] (ع ص) گیاه نرم و تازه. || گیاه بسیار. || گیاه خشک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همق.

[هِ مَق ق] (ع ص) گول مضطرب خلقت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هم قافله.

[هَ فِ لَ / لِ] (ص مرکب) همراه. هم عنان :
ای زخمگه ملامت من
هم قافلهء قیامت من.نظامی.
|| نظیر. برابر :
هم طارم آفتاب، رویش
هم قافلهء عبیر، مویش.نظامی.

هم قافیه.

[هَ یَ / یِ] (ص مرکب) دو شعر که قافیهء آنها یکی باشد. رجوع به قافیه شود.

همقاق.

[هَ / هُ] (ع اِ) دانه ای است که در کوه بلعم پیدا گردد و جهت قوهء باه آن را بریان کرده خورند. (منتهی الارب). دانه ای است به مانند دانهء پنبه. نیز شبیه خشخاش که سخت و شکاف دار است. (اقرب الموارد).

همقاقة.

[هَ / هُ قَ] (ع اِ) یکی از همقاق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همقاق شود.

هم قامت.

[هَ مَ] (ص مرکب) هم قد. هم بالا. (یادداشت مؤلف).

همقاوند.

[هَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمان که 200 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش حبوب و غله و کاردستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هم قبیله.

[هَ قَ لَ / لِ] (ص مرکب) دو تن که از افراد یک قبیله باشند. (یادداشت مؤلف).

هم قد.

[هَ قَدد / قَ] (ص مرکب) هم بالا. هم قامت. (یادداشت مؤلف).

هم قدح.

[هَ قَ دَ] (ص مرکب) هم کاسه و هم پیاله. (آنندراج). || ندیم. (یادداشت مؤلف).

هم قدر.

[هَ قَ] (ص مرکب) هم قیمت. هم مرتبه. (آنندراج).

هم قدم.

[هَ قَ دَ] (ص مرکب) همراه و هم سفر و هم طلب. (برهان) :
تا کی دم اهل، اهل دم کو
همراه کجا و هم قدم کو؟
نظامی (لیلی و مجنون ص 50).
تا هم قدم شدیم سگ پاسبانْت را
از فرق فرقدین، قدم برنهاده ایم.خاقانی.
با طایفه ای جوانان صاحبدل همدم و همقدم بودم. (گلستان).

هم قران.

[هَ قِ] (ص مرکب) قرین. همنشین :
رفیق خیل خیالیم و همنشین شکیب(1)
قرین آتش هجران و همقران فراق.حافظ.
|| هم ارزش :
با ارزن است بیضهء کافور همنشین
با فرج استر است زر پاک هم قران.خاقانی.
|| نظیر. همانند. مانند :
ز ژاژخایی هر ابلهی نرنجم از آنک
هنوز در عدم است آنکه هم قران من است.
خاقانی.
رجوع به هم قرین شود.
(1) - ن ل: هم رکیب شکیب.

هم قرین.

[هَ قَ] (ص مرکب) این لفظ (هم) در ترکیب هم قرین درست نیست زیرا قرین صیغهء صفت مشبهه است نه صیغهء مصدر. (از غیاث). لفظِ هم پیش از اسم یا مصدر درمی آید و صفت میسازد :
آن یوسف گردون نشین عیسیّ پاکش هم قرین
در دلو رفته پیش از این آبش به صحرا ریخته.
خاقانی.
نه در غربت مرا کس همنشینی
نه در محنت مرا کس هم قرینی.نظامی.

هم قریه.

[هَ قَرْ یَ / یِ] (ص مرکب) هم ده. (آنندراج).

هم قسم.

[هَ قَ سَ] (ص مرکب) هم سوگند. حلیف. هم عهد. هم پیمان. (یادداشت مؤلف). دو تن که با یکدیگر بر سر کاری سوگند خورند.

هم قطار.

[هَ قِ / قَ] (ص مرکب) هم ردیف. خواجه تاش. هم کار. (یادداشتهای مؤلف).

همقع.

[هُ مَ قِ / هُمْ مَ قِ] (ع ص) مرد گول. || برِ درخت تنصب. || برِ عضاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همقعة.

[هُ مَ قِ عَ] (ع ص) مؤنث همقع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هم قفس.

[هَ قَ فَ] (ص مرکب) مرغ که با مرغ دیگر در یک قفس باشد :
نه عجب گر فرورود نفسش
عندلیبی، غراب هم قفسش.سعدی.
سعدی نفس شمردن دانا به وقت نزع
خوشتر ز زندگانی با غیر هم قفس.سعدی.

هم قلم.

[هَ قَ لَ] (ص مرکب) شریک و انباز در کتابت. (آنندراج) :
دو هم جنس دیرینهء هم قلم
نباید فرستاد یک جا به هم.سعدی.
تا به وصف چشم شوخش نامه ای انشا کنند
هم قلم گشتند نرگسها به صحن بوستان.
شفیع اثر.
مرا بر جرم ناحق دلفریبی متهم دارد
که در قتلم ز نرگس چشم شوخش هم قلم دارد.
محسن تأثیر.

هم قمار.

[هَ قِ / قُ] (ص مرکب) حریف. (یادداشت مؤلف). دو تن که با هم قمار کنند.

هم قول.

[هَ قَ / قُو] (ص مرکب) هم مذهب و هم مشرب. (آنندراج).

هم قوه.

[هَ قُوْ وَ / وِ] (ص مرکب) هم زور. برابر در نیرو. || برابر در استعداد و یادگیری: شاگردان کلاس، هم قوه نیستند. (یادداشت مؤلف).

همقی.

[هِ مِقْ قا / هِ مَقْ قا] (ع اِمص) نوعی از رفتار، یعنی گاهی به چپ خمیدن در رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همقیق.

[هَ] (ع اِ) گیاهی است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هم قیمت.

[هَ مَ] (ص مرکب) هم بها. هم ارزش :
نه هم قیمت لعل باشد بلور
نه همرنگ گلنار باشد پژند.عسجدی.

همک.

[هَ] (ع مص) ستیهانیدن کسی را در کار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همکار.

[هَ] (ص مرکب) شریک و هم پیشه. (آنندراج) :
نه ز همدستان ماننده به هم دستی
نه ز همکاران ماننده بدو یک تن.فرخی.
مشو یار بدخواه و همکار بد
که تنها بسی به که با یار بد.اسدی.
هرکه را اختیار کند همکاران او را مطیع باشند. (تاریخ بیهقی).
حدیث مدعیان و خیال همکاران
همان حکایت زردوز و بوریاباف است.
حافظ.
کار را بی کارفرما پیش بردن مشکل است
کارفرمایی به من از غیرت همکار ده.
صائب.
بیستون سینه را ناخن کند روی مسیح
پر به چشم کم مبین، همکار فرهاد است این.
مسیح کاشی.

همکاری.

[هَ] (حامص مرکب) هم پیشگی. || شرکت در کاری. (آنندراج) :
از هم آرایشی و همکاری
هر یکی را دگر کند یاری.نظامی.
|| رقابت :
یک دم از رشک تو آرام ندارد خورشید
هیچ دردی بتر از غیرت همکاری نیست.
صائب.

هم کاسه.

[هَ سَ / سِ] (ص مرکب)هم خور. اکیل. کسی که با آدمی در یک کاسه غذا خورد. (یادداشت مؤلف) :
من و سایه هم زانو و هم نشینی
من و ناله هم کاسه و هم رضاعی.خاقانی.
بگو با میر کاندر پوست، سگ داری و هم جیفه
سگ ار بیرون در گردد تو هم کاسه مگردانش.
خاقانی.
|| به کنایه، قرین و نزدیک و یار و همدم :
مرد را از اجل بود تاسه
مرگ با بددل است هم کاسه.سنائی.
یار هم کاسه هست بسیاری
لیک هم کیسه کم بود باری.سنائی.
فرشته شو، ار نه پری باش باری
که هم کاسه الا همایی نیابی.خاقانی.
ذنب مریخ را میکرد در کاس
شده چشم زحل هم کاسهء راس.نظامی.
چو هم کاسهء شاه خواهی نشست
بپیرای ناخن، فروشوی دست.نظامی.
منه در میان راز با هر کسی
که جاسوس هم کاسه دیدم بسی.سعدی.

هم کالبد.

[هَ بَ / بُ] (ص مرکب)هم اندازه. هم هیکل. دارای جسم متساوی یا متشابه :
چون زرد خیار کنج گردد
هم کالبد ترنج گردد.نظامی.

هم کام.

[هَ] (ص مرکب) هم آرزو. دو تن که یک مراد خواهند :
دلاَرام او بود و هم کام او
همیشه به لب داشتی نام او.فردوسی.

هم کت.

[هَ کَ] (ص مرکب) همنشین. هم صحبت. مصاحب: امان از هم کت ناجنس. (یادداشتهای مؤلف).

هم کجاوه.

[هَ کَ وَ / وِ] (ص مرکب) دو تن که دو طرف کجاوه نشینند. عدیل. (یادداشت مؤلف). هم سفر. همراه.

هم کران.

[هَ کَ] (ص مرکب)متساوی الاضلاع. (یادداشت مؤلف).

هم کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب) در زبان کودکان، خوردن. (یادداشت مؤلف).

هم کسب.

[هَ کَ] (ص مرکب) هم کار. هم شغل. (یادداشت مؤلف).

هم کشیدن.

[هَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)دوختن لباس بدون دقت و ظرافت: هرطور بود هم کشیدم و تنم کردم. (یادداشتهای مؤلف).

هم کف.

[هَ کَ] (ص مرکب) در اصطلاح بنایان، دو سطح که در ارتفاع برابر قرار دارند. (یادداشت مؤلف).

هم کف.

[هَ کَف ف / کَ] (ص مرکب) دو تن که دستهایشان یکسان باشد، و به کنایه، دو تن که در بخشش و جود به یک درجه باشند :
همسر آسمان و هم کف ابر
هم به تن شیر و هم به نام هزبر.نظامی.

هم کفو.

[هَ کُفْوْ] (ص مرکب) برابر. همسر. هم رتبه : رضائیه دختران خود را به شوهر نمیدادند زیرا کسی که هم کفو ایشان بوده باشد نمی یافتند. (تاریخ قم).

هم کلاس.

[هَ کِ] (ص مرکب) (از: هم، فارسی + کلاس، فرانسوی) در فارسی یعنی دو شاگرد مدرسه که در یک پایه از تحصیل اند و مواد درسی آنان مساوی است و به خصوص که در یک اطاق (کلاس) درس خوانند.

همکلام.

[هَ کَ] (ص مرکب) هم کلام. هم سخن. دو تن که با هم گفتگو کنند. || لقب مأمورانی که نادرشاه در هر شهر می گماشت تا اعمال و خیالات حکام را گزارش کنند و کارها به استصواب ایشان می گذشت. (یادداشت مؤلف).

هم کنار.

[هَ کِ] (ص مرکب) هم آغوش. (آنندراج).

هم کنیت.

[هَ کُنْ یَ] (ص مرکب) دو تن که دارای یک کنیت باشند.
- هم کنیت مصطفی؛ هرکه کنیت او ابوالقاسم است :
ایا مصطفی سیرت و مرتضی دل
که هم نام و هم کنیت مصطفایی.فرخی.

هم کوش.

[هَ] (ص مرکب) هم نبرد. هم کوشش :
دلاور سواری که گاه نبرد
چه هم کوش او ژنده پیل و چه مرد.
فردوسی.

هم کیسه.

[هَ سَ / سِ] (ص مرکب)جمع المال. دو تن که در مال، یکدیگر را شریک دانند :
یار هم کاسه هست بسیاری
لیک هم کیسه کم بُوَد باری.سنائی.

هم کیش.

[هَ] (ص مرکب) دو تن که پیرو یک کیش و یک مذهب باشند :
که بر جندشاپور مهتر تویی
هم آواز و هم کیش و همسر تویی.فردوسی.
از آن کاو هم آواز و هم کیش توست
گمان بر که قیصر به تن خویش توست.
فردوسی.
بدو گفت خسرو کنون خویش توست
بر آن برنهادم که هم کیش توست.فردوسی.
که نزد خدایان ما بار نیست
نه هم کیشی ایدر تو را کار چیست؟اسدی.
رفت گبری پیش گبری گفت هم کیش توام
گبر گفت ار چون منی پس بر میان زنار کو؟
سنائی.

هم کیشی.

[هَ] (حامص مرکب) هم کیش بودن. دارای مذهب واحد بودن :
گفتم از همدمی و هم کیشی
نامها را بود به هم خویشی.نظامی.

هم گام.

[هَ] (ص مرکب) هم قدم. (یادداشت مؤلف).

همگان.

[هَ مَ / مِ] (ضمیر مبهم) جِ همه. و به معنی همه و مجموع. (برهان) :
مر مرا حاجت آمده ست امروز
به سخن گفتن شما همگان.فرخی.
همگان حال من شنیدستید
بلکه دانسته اید و دیده عیان.فرخی.
چند گاهی است که در آرزوی روی تو بود
صدر دیوان و بزرگان خراسان همگان.
فرخی.
بود آن همگان را غرض و مصلحت خویش
این را غرض و مصلحت شاه جهان است.
منوچهری.
نیست یک تن به میان همگان اندر به
این چنین زانیه باشند بچه یْ هر عنبی.
منوچهری.
همگان می گفتند که حال بوسعید چون شود با حاصلی بدین عظیمی؟ (تاریخ بیهقی). پس از آنکه حصار ستده آمد لشکر دیگر دررسید و همگان آفرین کردند. (تاریخ بیهقی). مقرر گشت همگان را که کار وزارت قرار گرفت. (تاریخ بیهقی).
پرکینه مباش از همگان دایم چون خار
نه نیز زبون باش به یک بار چو خرما.
ناصرخسرو.
ازبهر قضا خواستن و خوردن رشوت
فتنه همگان بر کتب بیع و شرااند.
ناصرخسرو.
عقل و معقول هر دوان جفتند
همگان جفت کردهء سبحان.ناصرخسرو.
با هرکس منشین و مَبُر از همگان نیز
بر راه خرد رو، نه مگس باش و نه عنقا.
ناصرخسرو.
همه چیز را همگان دانند. (قابوسنامه).
از تو شادی است قسمت همگان
غم دل قسم من چرا باشد؟مسعودسعد.
چون بخواند همگان خیره بماندند. (کلیله و دمنه). لیکن همگان را بندهء دینار و درم می بینم. (کلیله و دمنه).
سر من دار که چشم از همگان بردارم
دست من گیر که دست از دوجهان بردارم.
سعدی.
از همگان بی نیاز و بر همه مشفق
از همه عالم نهان و بر همه پیدا.سعدی.

همگانی.

[هَ مَ / مِ] (ص نسبی) کلی. عمومی و متعلق به همه. (یادداشتهای مؤلف).

هم گاه.

[هَ] (ص مرکب) هم عصر. (آنندراج). هم زمان. هم عهد.

هم گذاشتن.

[هَ گُ تَ] (مص مرکب)بستن. بر هم گذاشتن کتاب را یا چشم را. (یادداشتهای مؤلف).

همگر.

[هَ گَ] (ص مرکب) به هم کننده و پیونددهندهء چیزها. (انجمن آرا). جولاهه و بافنده. (برهان).

همگر.

[هَ گَ] (اِخ) مجدالدین. از شعرای قرن هفتم هجری است. او را در ادبیات فارسی غالباً از روی حکمی که در مقایسهء امامی هروی و سعدی کرده است می شناسند. سه شاعر معاصر بوده اند. نوشته اند که بعضی از معاصران عقیدهء او را دربارهء امامی هروی و سعدی و رجحان یکی بر دیگری پرسیده اند و او گفته است:
در شیوهء شاعری به اجماع امم
هرگز من و سعدی به امامی نرسیم.
و میگویند سعدی این شعر را شنیده و رنجیده و به طنز گفته است:
همگر که به عمر خود نکرده ست نماز
آری چه عجب گر به امامی نرسد؟
آگاهی از او و زندگیش بسیار نیست. همگر به معنی بافنده و جولاهه است و این شاید شغل خانوادگی او یا شغل نخستین خودش بوده است. اصل او از یزد بوده و در حمایت بهاءالدین جوینی حکمران عراق و فارس میزیسته است که در سال 678 ه . ق. وفات یافت. از زندگی او جز این چیزی نمی دانیم. عبید زاکانی یکی دو حکایت مزاح آمیز دربارهء او و بهاءالدین جوینی صاحبدیوان آورده است. تاریخ وفات او را به سال 686 نوشته اند. از بیت های معدودی که در جُنگها و تذکره ها از او نقل کرده اند پیداست که شاعری پرمایه و لطیف طبع بوده است. او راست:
باز این مخالفان که ره جنگ میزنند
بر ساز ما نوای کج آهنگ میزنند.
بر عشق خوب ما رقم زشت می کشند
بر نام و ننگ ما دغل ننگ میزنند.
سنگین دلان تیره ضمیر از خلاف عهد
بر آبگینهء دل ما سنگ میزنند
هر لحظه از گشاد ملامت هزار تیر
بر قلب این شکستهء دلتنگ میزنند
می ننگرند عیب گریبان خویشتن
در دامن حکایت ما چنگ میزنند
بر آستان صلح نهادیم سر چو سگ
وین سگدلان هنوز ره جنگ میزنند.
نیز این غزل از اوست:
عالم پر از حکایت درد دل من است
در قصهء من اندر اگر مرد اگر زن است
گر دشمن است بر من مظلوم خرم است
ور دوست است بر من محروم بدظن است
عشق از ازل درآمد و شد با جهان کهن
این رسم عاشقی نه نوآوردهء من است
مسکین دلم ز تاب غم و سرزنش گداخت
گر دل دل من است نه از سنگ و آهن است
چون شمع نیم سوخته نادیده صبح وصل
در شامگاه هجر مرا بیم کشتن است
گردن نهاده ام به قضا زآنکه عشق را
خون دوصدهزار به از من بگردن است.
رجوع به مجلهء سخن دورهء 16 شمارهء 1 شود.

هم گروه.

[هَ گُ] (ص مرکب، ق مرکب)دسته جمعی. همه با هم. (یادداشت مؤلف). متفق. متحد :
برآرید لشکر، همه همگروه
سراپرده و خیمه بر سوی کوه.فردوسی.
سواران ایران همه همگروه
رده برکشیدند در پیش کوه.فردوسی.
نخستین به انبوه زخمی چو کوه
بباید زدن سربه سر همگروه.فردوسی.
بگیرید ره بر بهو همگروه
مدارید از آن تخت و پیلان شکوه.اسدی.
به نظاره گردش سپه همگروه
وی آوا درافکنده زآنسان به کوه.اسدی.
سپهدار فرمود تا همگروه
فکندند آن میل و کندند کوه.اسدی.
پس آنگه سپه راند بالای کوه
تنی چند با او شده همگروه.نظامی.
بفرمود شه تا گذرگاه کوه
ببندند خزرانیان همگروه.نظامی.
دگر ره ندید آن سخن را شکوه
به انکار خود دیدشان همگروه.نظامی.

هم گروهه.

[هَ گُ هَ / هِ] (ص مرکب، ق مرکب) هم گروه. متفق. متحد :
همه همگروهه به راه آمدند
سوی انجمن گاه شاه آمدند.نظامی.

هم گشت.

[هَ گَ] (ص مرکب) هم سیر. دو کس که با هم سیر و گردش نمایند. (آنندراج).

همگن.

[هَ گِ] (ص مرکب) همگین. انباز. شریک. (یادداشت مؤلف). ج، همگنان. رجوع به همگنان شود.

همگنان.

[هَ گِ] (ضمیر مبهم مرکب) جمع همگن (= همگینان، جِ همگین). در پهلوی هموگن(1) یا همغن(2) به معنی همه است و بنابراین کسانی که این کلمه را به ضم کاف تازی تلفظ کنند در اشتباه اند. (از حواشی معین بر برهان). جِ همگن. همگینان. (یادداشت مؤلف). گروه و جماعت حاضر. || همه و مجموع. (برهان). رجوع به همگن و همگین شود. || همجنسان و هم چشمان و همکاران. (برهان). کسانی که با هم رتبه و درجهء برابر دارند :
همه همگنان خاک دادند بوس
چو رهام و گرگین و گودرز و طوس.
فردوسی.
شما سربه سر همگنان همگروه
مباشید از آن نامداران ستوه.فردوسی.
همه همگنان رزمساز آمدیم
به یاری ز راه دراز آمدیم.فردوسی.
چونین تو بتا ز همگنان برمگذر
نتوان به تکی به طوس شد جان پدر.فرخی.
همگنان را منفعت حاصل می آید و او از آن بی خبر. (کلیله و دمنه).
بر پای نشستم آخرالامر.
چونان که مراد همگنان بود.انوری.
چو خنجر تو همه ابر رحمت است چرا
هزار صاعقه در جان همگنان افکند؟
ظهیر فاریابی.
بزرگوارا من در میان اهل عراق
به نعمت تو چه محسود همگنان بودم.
ظهیر فاریابی.
همگنان دانند که از صفای نیت و صرف همت به کار تو هرگز خالی نبوده ام. (مرزبان نامه). نفوس همگنان را در کربت آمیخت. (ترجمهء تاریخ یمینی). همگنان را به مدد میعاد کرد که آن جایگاه مجتمع شوند. (ترجمهء تاریخ یمینی). همگنان مجتمع الهمّه و متفق الکلمه گشتند. (ترجمهء تاریخ یمینی).
بفرمود ترتیب کردند خوان
نشستند بر هر طرف همگنان.سعدی.
در دولت خداوندی همگنان را راضی کردم مگر حسود را. (گلستان). اگر به یک بیت از من قناعت کنید بگویم، همگنان به رغبت گفتند: بگوی. (گلستان). رجوع به همگنان شود.
(1) - hama gen.
(2) - hama ghen.

هم گوشه.

[هَ شَ / شِ] (ص مرکب)هم جنس و همسایه. (برهان) :
بپرسیدش از دوستان کهن
که بودند هم گوشه و هم سخن.فردوسی.
گاهی به نشیبی شده همگوشهء ماهی
گاهی به فرازی شده برتر ز دوپیکر.
ناصرخسرو.
مگر نه مقرند دیوانْت یکسر
که تو خر نه همگوشهء بومعینی.ناصرخسرو.
جز عرصهء بزم گهرآگین تو گردون
همگوشه کجا یافت ره کاهکشان را؟انوری.

همگونه.

[هَ نَ / نِ] (ص مرکب) هم گونه. مانند. همانند :
چه برسان پرّنده و چارپای
چه همگونهء دیو مردم نمای.اسدی.
ماننده و همگونهء جد و پدر خویش
در صدر چو پیغمبر و در حرب چو حیدر.
ناصرخسرو.
|| همرنگ :
از آن شد رنگ من همگونهء برد
تو کندی جوی و آبش دیگری برد.
فخرالدین اسعد.
رخم ز چشمم همچهرهء تذرو شود
چو تیره شب را همگونهء غراب کنند.
مسعودسعد.

هم گوهر.

[هَ گَ / گُو هَ] (ص مرکب)هم نژاد. هم نسب. (یادداشت مؤلف) :
بزرگی است در بلخ بامی سر است
مرا نیز در تخمه هم گوهر است.اسدی.
گر طاعتش دارد دهد بی شک بسی زین بهترش
چون داد ملک خود به تو گر نیستی هم گوهرش؟
ناصرخسرو.
مگر آتش و شیر هم گوهرند
که از دام و دد هرچه باشد خورند؟نظامی.

همگویه.

[هَ یَ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان که 660 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج8).

هم گهر.

[هَ گُ هَ] (ص مرکب) هم گوهر. هم نژاد :
هم گهرانش به تبرک گرند
سمّ خر عیسی مریم به زر.سوزنی.

همگی.

[هَ مَ / مِ] (ضمیر مبهم، ق) تمامی و همه. (از غیاث). جملگی. ک. یکسر. یکسره. (یادداشت مؤلف) : جبرئیل بیامد و پری بزد قصر ملک و همهء حشم را بر زمین فروبرد و همگی هلاک شدند. (قصص الانبیاء).
خیز نظامی نه گه خفتن است
وقت به ترک همگی گفتن است.نظامی.
شاه بدان صید چنان صید شد
که ش همگی بستهء آن قید شد.نظامی.

هم گیر.

[هَ] (نف مرکب) متصل و ملصق. به هم گرفته و چسبیده. (یادداشت مؤلف).
- هم گیر شدن؛ ملصق شدن ذرات چیزی به یکدیگر. (یادداشت مؤلف). گرفتن و سفت شدن خمیر یا هرچیز ماننده بدان. (یادداشت دیگر).

همگین.

[هَ] (ص مرکب) هم گین. همگن. مانند هم. || دوست. قرین. نزدیک. رجوع به همگن و همگنان شود.

همگین.

[هَ مَ / مِ / هَ] (ضمیر مبهم، ق)همگی. همه. (از آنندراج) :
دل سپاه و رعیت بدو گرفت قرار
بدو فتاد امید جهانیان همگین.فرخی.
زرّ تو و سیم تو همه خلق جهان راست
وین حال بدانند همه گیتی همگین.فرخی.
بی گمان گردی اگر نیک بیندیشی
که بدل خفته ست این خلق همی همگین.
ناصرخسرو.
شاخها ازبرای خدمت را
کوژ کردند پشتها همگین.مسعودسعد.
در هم شدند لشکر، بر هم زدند همگین
آن تاجهای زرین وآن تختهای سیمین.
امیرمعزی.

همگین.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان شهرضا. 814 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و قنات و محصولش غله، پنبه، لبنیات، میوه، و کاردستی زنان جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج10).

همل.

[هَ] (ع مص) بر سر خود به چرا گذاشته شدن شتران بی راعی. || روان گردیدن اشک چشم کسی. || پیوسته باریدن آسمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همل.

[هَ مَ] (ع اِ) پوست برکنده از درخت خرما. || آب روان که او را بازدارنده نباشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اشتری که روز و شب بی راعی به چرا گذاشته شود. (از اقرب الموارد). || جِ هامل. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همل.

[هِ] (ع اِ) گلیم سطبر که اعراب پوشند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خیمهء کهنهء پشمینه. (منتهی الارب). پاره. (از اقرب الموارد). || جامهء درپی کرده. (از منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همل.

[هَ مَل ل] (ع اِ) خانهء کوچک. (از اقرب الموارد).

همل.

[هِ مِل ل] (ع ص) کلانسال. (از اقرب الموارد).

هملاج.

[هِ] (ع ص) ستور نیک رو. ج، همالیج. (منتهی الارب). اصل آن فارسی است. (از اقرب الموارد). || شاة هملاج؛ گوسپند بی مغز استخوان از لاغری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هملان.

[هَ مَ] (ع مص) روان گردیدن اشک چشم کسی. || پیوسته باریدن آسمان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || به چرا گذاشته شدن شتر بی راعی. (از اقرب الموارد).

هم لباس.

[هَ لِ] (ص مرکب) دو تن که جامهء همانند پوشند. || در تداول، کسانی را گویند که لباس صنف خاصی را به تن کنند.

هملج.

[هَ لَ] (اِ) نوعی از ذباب مشهور به خرمگس. (مخزن الادویه).

هملجة.

[هَ لَ جَ] (ع مص) نیک رفتن اسپ و ستور. فارسی معرب است. (از منتهی الارب). رفتن به روانی و شتاب. نیکو رفتن ستور، چون دهرجه. (اقرب الموارد).

هم لخت.

[هَ لَ] (اِ مرکب) وصله و پاره که بر چیزی دوزند. (یادداشت مؤلف). || نوعی از پای افزار چرمی. (آنندراج) (برهان) :
به شاهراه نیاز اندرون سفر مسگال
که مرد کوفته گردد بدان ره اندر سخت
اگر خلاف کنی عقل را و هم بشوی
بدرّد ار به مثل آهنین بود هم لخت.کسایی.
|| چرم زیر موزه و کفش. (آنندراج) (از شمس فخری) (برهان).

هملس.

[هَ مَلْ لَ] (ع ص) مرد استوارساق نیک تیزرو. (منتهی الارب). مانند عملس. (اقرب الموارد).

هملطة.

[هَ لَ طَ] (ع مص) گرفتن. (منتهی الارب). || فراهم آوردن. و گویا صواب به تقدیم لام بر میم است. (منتهی الارب). رجوع به هلمطة شود.

هملع.

[هَ مَلْ لَ] (ع ص) مرد سخت نیک تیزرو که گام سخت زند جهت چستی. || مرد سخت گریز خبیث. || مرد بی وفا که بر یک جهتی برادری نپاید. || شتر تیزرو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هم لقب.

[هَ لَ قَ] (ص مرکب) دو تن که لقب آنها یک لفظ باشد :
بود پیری بزرگ «نرسی»نام
هم لقب با برادر بهرام.نظامی.

هملقة.

[هَ لَ قَ] (ع اِمص) شتابی. (از منتهی الارب). || (مص) شتافتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هملک.

[ ] (اِخ) قصبهء ختلان است و مستقر پادشاه. شهری است به براکوه نهاده، بسیارمردم، با روستاهای بسیار. (از حدود العالم).

هم لوح.

[هَ لَ / لُو] (ص مرکب) دو کودک که لوح مکتب دارند و کنار هم نشینند :
با آن پسران خردپیوند
هم لوح نشسته و خری چند...نظامی.

همله.

[هِ لَ] (اِخ) قریه ای است به چهارفرسنگی میان جنوب و مغرب منامه. (فارسنامهء ناصری). در بحرین است.

هملی.

[هَ لا] (ع ص، اِ) جِ هامل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). شتران به چراگذاشتهء بی شتربان. (آنندراج).

هملی.

[] (اِخ) از طوایف ناحیهء بمپور بلوچستان که مرکب از 400 خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

همم.

[هِ مَ] (ع اِ) جِ هِمّة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). همت ها. اندیشه های بلند :
اندر دلش دیانت و اندر کفش سخا
اندر تنش مروت و اندر سرش همم.فرخی.
هرکه را بینی با بخشش و با خلعت اوست
همتی دارد در کار سخا، به ز همم.فرخی.
همم بقایای امم در مهاوی قصور و نقصان قرار گرفته. (تاریخ بیهقی).
گردش گردون نیارد همچو تو نیکوسیر
دیدهء گردون نبیند همچو تو عالی همم.
مسعودسعد.
آرزوی جان ملک عدل و همم بود
از ملک عادل همام برآمد.خاقانی.
|| آرزوها :
یک همت تو حاصل گرداندم همم
یک فکرت تو زایل گرداندم فکر.
مسعودسعد.

هم مادر.

[هَ دَ] (ص مرکب) دو فرزند که از یک مادر باشند. (یادداشت مؤلف) : به جز ابن یامین که با یوسف هم مادر بود. (از قصص الانبیاء). رجوع به هم پدر شود.

هم مادری.

[هَ دَ] (ص مرکب) هم مادر. دو تن که از یک مادر زاده اند : در منصف ذوالقعدهء سنهء خمس وستمائه برادر هم مادری عجمشاه امیر زنگی و چند امیر غز به تخت اعلی پادشاه آمدند. (المضاف الی بدایع الازمان ص41).

هم مالیدن.

[هَ دَ] (مص مرکب) به هم مالیدن: رختها را هم مالید. (یادداشت مؤلف).

هم مانند.

[هَ نَنْ] (ص مرکب) همانند. ماننده به یکدیگر : دانش جستن برتری جستن باشد بر همسران و هم مانندان. (قابوسنامه).

هم محله.

[هَ مَ حَلْ لَ / لِ] (ص مرکب) دو تن که در یک کوی خانه دارند. همسایه.

هم مدرسه.

[هَ مَ رَ / رِ سَ / سِ] (ص مرکب) دو شاگرد که در یک مدرسه درس میخوانند.

هم مذهب.

[هَ مَ هَ] (ص مرکب) دو تن که پیرو یک مذهب اند. همکیش. هم آیین.

هم مرتبه.

[هَ مَ تَ بَ / بِ] (ص مرکب)هم درجه. هم رتبه. دارای مقام و مرتبهء همانند یا برابر.

هم مرز.

[هَ مَ] (ص مرکب) دو کشور که مرز مشترک دارند. مجاور. همسایه.

هم مزاج.

[هَ مِ] (ص مرکب) هم طبع. هم خاصیت :
سنت اهل عشق خواهی داشت
درد را هم مزاج مرهم دان.خاقانی.

هم مسلک.

[هَ مَ لَ] (ص مرکب) هم روش. هم مذهب. در اصطلاح، کسانی را گویند که عضو یک حزب سیاسی باشند.

هم مصاف.

[هَ مَ صاف ف / مَ] (ص مرکب)هم نبرد. دو تن که با یکدیگر مصاف دهند :
آخرش هم مصاف بشکستم
که سلاحی به جز مجاز نداشت.خاقانی.
سکندر وگر خود بود کوه قاف
که باشد که من باشمش هم مصاف؟نظامی.

هم معنی.

[هَ مَ] (ص مرکب) دو لفظ که مرادف یکدیگر باشند. (آنندراج).

هم مقیل.

[هَ مَ] (ص مرکب) هم خوابه. (غیاث اللغات).

هم منزل.

[هَ مَ زِ] (ص مرکب) دو تن که با هم در یک خانه منزل کنند.

هم میدان.

[هَ مَ / مِ] (ص مرکب) هم نبرد یا همزور :
دو هم میدان به هم بهتر گرایند
دو بلبل بر گلی خوشتر سرایند.نظامی.

هم میهن.

[هَ هَ] (ص مرکب) هم وطن. همخاک. دو تن که از یک کشور باشند. ج، هم میهنان.

هم ناله.

[هَ لَ / لِ] (ص مرکب) آنکه با دیگری نالد. (یادداشت مؤلف). روضه خوانها می گویند: خواهر، با زهرا همناله شو. (یادداشت مؤلف).

هم نام.

[هَ] (ص مرکب) آداش. آتاش. (یادداشت مؤلف). دو تن که به یک نام خوانده شوند :
ایا مصطفی سیرت مرتضی دل
که همنام و هم سیرت مصطفایی.فرخی.
هست چو همنام خویش نامزد بطش و بخش
بطش ورا عیب پوش بخش فراوان او.
خاقانی.

هم نامی.

[هَ] (حامص مرکب) هم نام بودن. نسبت دو تن که به یک نام خوانده شوند :
روز بهرام و رنگ بهرامی
شاه با هر دو کرده هم نامی.نظامی.

هم ناورد.

[هَ وَ] (ص مرکب) هم نبرد. دو تن که با یکدیگر جنگ کنند :
تو هم ناورد خاقانی نه ای زآنک
سلاح مردی از تن برفشاندی.خاقانی.

هم نبرد.

[هَ نَ بَ] (ص مرکب) هم ناورد. دو تن که با یکدیگر نبرد کنند :
به جز پیلتن رستم شیرمرد
ندارم به گیتی کسی هم نبرد.فردوسی.
اگر هم نبرد تو باشد پلنگ
بدرّد بر او پوست از یاد جنگ.فردوسی.
منم گفت: شایستهء کارکرد
اگر نیست او را کسی هم نبرد.اسدی.
زره دار گردی همانگه ز گرد
برون تاخت و آمد برش هم نبرد.اسدی.
چو ایشان ز هم می برآرند گرد
من و تو شویم آنگهی هم نبرد.اسدی.
چون کوشم با غمت که گردون
کوشید و نبود هم نبردش.خاقانی.
چون شاهسوار چرخ گردان
میدان بستد ز هم نبردان...نظامی.
دلیرانه می گشت و میخواست مرد
تهی کرد جای از بسی هم نبرد.نظامی.
گرم ژرف دریا بود هم نبرد
ز دریا برآرم به شمشیر گرد.نظامی.
رجوع به هم ناورد شود.

هم نبردی.

[هَ نَ بَ] (حامص مرکب)هم نبرد بودن. هم زور بودن یا روبه رو شدن در میدان جنگ :
که چوگان و میدان و مردی مراست
ابا جنگیان هم نبردی مراست.فردوسی.
با هرکه به حکم همنبردی
بندی کمر هزار مردی.نظامی.
در این هم نبردی چو روباه و گرگ
تو سرکوچک آیی و من سربزرگ.نظامی.
- هم نبردی کردن؛ روبه رو شدن و جنگیدن :
اگر با من او هم نبردی کند
نه مردی که آزادمردی کند.نظامی.

همند.

[هُ مَ] (اِخ) دهی است از بخش خوسف شهرستان بیرجند که 228 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و پنبه و کار مردم چوب فروشی و مالداری است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همند.

[هُ مَ] (اِخ) دهی است از بخش شوسف شهرستان بیرجند که 100 تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

همند.

[هُ مَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند که هشت تن سکنه دارد. آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیائی ایران ج9).

هم نژاد.

[هَ نِ] (ص مرکب) هم گوهر. هم اصل. (یادداشت مؤلف).

هم نژاده.

[هَ نِ دَ / دِ] (ص مرکب) هم نژاد. هم گوهر :
به گوهر مگر هم نژاده نیند
همان از پدر پاکزاده نیند.فردوسی.

هم نسب.

[هَ نَ سَ] (ص مرکب) وابسته. آنکه نسبت خانوادگی با انسان دارد :
جمله گشتستند بیزار و نفور از صحبتم
همزبان و همنشین و همزمین و هم نسب.
ناصرخسرو.

هم نسبتی.

[هَ نِ بَ] (حامص مرکب)نسبت به هم داشتن. انتساب و ارتباط. پیوستگی :
نبی آفتاب و صحابان چو ماه
به هم نسبتی یکدگر راست راه.فردوسی.

هم نشان.

[هَ نِ] (ص مرکب) هم شکل. هم صفت. همانند.
- بر این (بدین) هم نشان، بر آن هم نشان؛ به همین ترتیب (به همان ترتیب). مانند آنچه بوده است. همین طور :
چو کیخسرو و رستم نامدار
بر این هم نشان تا به اسفندیار.فردوسی.
نشستند هر سه بر آن هم نشان
که گفتش فریدون به گردنکشان.فردوسی.
بدین هم نشان تا سر کیقباد
که تاج بزرگی به سر برنهاد.فردوسی.
بر آن همنشان کاخ بگذاشتند
به کشتی ره دور برداشتند.اسدی.

هم نشانی.

[هَ نِ] (حامص مرکب) شباهت و هماهنگی :
بر هر دو طرف ز هم نشانی
افتاده نشان مهربانی.نظامی.
من جنس توام به هم نشانی
یکتا کنم از دوآشیانی.نظامی.

هم نشست.

[هَ نِ شَ] (ص مرکب) جلیس. همنشین :
بدین هم نشست و بدین هم سرای
همی دارشان تا تو باشی به جای.فردوسی.
سرافیل همرازش و هم نشست
براق اسب و جبریل فرمانبر است.اسدی.
که همه قاضیان ز دست ویند
همه زهاد هم نشست ویند.سنائی.
میده تنهاتر است تنها خور
به سگان ده، به هم نشست مده.خاقانی.
مهتران چون خوان احسان افکنند
کهتران را هم نشست خود کنند.خاقانی.
عیب یک هم نشست باشد بس
کافکند نام زشت بر صد کس.نظامی.
آمد نه چنانکه هم نشستان
شوریده سر آنچنانکه مستان.نظامی.
باد است ز عشق تو به دستش
گور است و گوزن هم نشستش.نظامی.
وگر عار دارد عبارت پرست
که در خلد با وی بود هم نشست.سعدی.
بشوی ای خردمند از آن دوست دست
که با دشمنانت بود هم نشست.سعدی.

هم نشستی.

[هَ نِ شَ] (حامص مرکب)همنشینی :
سرم چون ز می تاب مستی گرفت
سخن با سخا همنشستی گرفت.نظامی.
نسازد با همالان هم نشستی
کند چون موبدان آتش پرستی.نظامی.
ز خود برگشتن است ایزدپرستی
ندارد روز با شب همنشستی.نظامی.

هم نشیمنی.

[هَ نِ مَ] (حامص مرکب)همنشینی. در یک جا زیستن. در یک خانه زندگی کردن.
- هم نشیمنی کردن؛ هم خانه شدن :
خواهی که پای بسته نباشی به دام دل
با مرغ شوخ دیده مکن هم نشیمنی.سعدی.

همنشین.

[هَ نِ] (نف مرکب) هم نشین. هم نشست. (یادداشت مؤلف). دو تن که با هم یک جا نشسته و مصاحب باشند. (برهان) :
ای پسندیدگان خسرو شرق
همنشینان او به بزم و به خوان.فرخی.
دولتش همشیره و دل همره و دین همنشین
نصرتش هم زانو و اقبال همروی سرای.
منوچهری.
چو هارون موسی علی بود در دین
هم انباز و هم همنشین محمد.ناصرخسرو.
برنشوی تو به جهان برین
تات همی دیو بود همنشین.ناصرخسرو.
جمله گشتستند بیزار و نفور از صحبتم
همزبان و همنشین و همزمین و هم نسب.
ناصرخسرو.
بر هرکه نشانی از هنر هست
با محنت و رنج همنشین است.ابوالفرج.
با محنت و رنج همنشینند
با چرخ و زمانه در نبردند.مسعودسعد.
روزی با همنشینان خود نشسته بود. (کلیله و دمنه).
گر نیابم یار باری بر امید
همنشینی غم نشان خواهم گزید.خاقانی.
سایه با من همنشین و ناله با من همدم است
جام غم بر روی ایشان درکشم هر صبحدم.
خاقانی.
سایه ست همنشینم و ناله ست همدمم
بیرون از این دو اهل نمایی نیافتم.خاقانی.
طبرخون با سهی سروت قرین باد
طبرزد با طبرخون همنشین باد.نظامی.
تعویذ میان همنشینان
درخورد کنار نازنینان.نظامی.
به مهمان شه بود خاقان چین
دو خورشید با یکدگر همنشین.نظامی.
ز سایهء تو شده ست آفتاب روی شناس
که همنشین را هرکس به همنشین داند.
کمال اسماعیل.
کفر و دین و شک و یقین گر هست
همه با عقل همنشین دیدم.عطار.
هرکه با سلطان شود او همنشین
بر درش شِستن بود حیف و غبین.مولوی.
نی مرا خانه ست و نی یک همنشین
که بسازد خانه گاهی بر زمین.مولوی.
هرکه باشد همنشین دوستان
هست در گلخن میان بوستان.مولوی.
گروهی همنشین من خلاف عقل و دین من
گرفته آستین من که دست از دامنش بگسل.
سعدی.
روی از جمال دوست به صحرا مکن که روی
در روی همنشین وفاجوی خوشتر است.
سعدی.
مدامت بخت و دولت همنشین باد
به دولت شادمان از بخت خرم.سعدی.
چو گل به بار بود همنشین خار بود
چو در کنار بود خار درنمی گنجد.سعدی.
همنشین بدان مباش که نیک
از بدان جز بدی نیاموزد.سلمان ساوجی.
ای غایب از نظر که شدی همنشین دل
می گویمت دعا و ثنا میفرستمت.حافظ.
یاران همنشین همه از هم جدا شدند
ماییم و آستانهء دولت پناه تو.حافظ.
هر آنکو خاطر مجموع و یار نازنین دارد
سعادت همدم او گشت و دولت همنشین دارد.
حافظ.
حقوق صحبت ما را به باد داد و برفت
وفای صحبت یاران و همنشینان بین.حافظ.
واعظت مرگ همنشینان بس
اوستادت فراق اینان بس.اوحدی.
|| هم پایه. هم مرتبه :
تا او به فال نیک پدید آمد از پدر
با ماه و مشتری پدرش گشت همنشین.
فرخی.
گر تو ای نادان ندانی هرکسی داند که تو
نیستی با من به گاه شعر گفتن همنشین.
منوچهری.
|| مجاور. قرین :
لطف ازل با نفسش همنشین
رحمت حق نازْکش، او نازنین.نظامی.
|| کنایه از جمع آیندگان مخلوقات و موجودات هم هست. (برهان).

همنشین.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از بخش خداآفرین شهرستان تبریز که 60 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

همنشینی.

[هَ نِ] (حامص مرکب)هم نشینی. همنشین شدن. با کسی نشستن :
پای درکش ز همنشینی شان
دیده بردوز تا نبینی شان.سنائی.
- همنشینی کردن؛ با کسی همنشین و دوست شدن. مجالسه. (یادداشت مؤلف).

هم نفس.

[هَ نَ فَ] (ص مرکب) رفیق و هم کلام. (آنندراج). همنشین :
از همنفسی که دل نفور است
عفریت نماید ارچه حور است.ناصرخسرو.
با گرم و سرد عالم و خشک و تر زمان
چون خاک و باد همنفس آب و آذرند.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص 120).
چو طوطی کلاغش بود همنفس
غنیمت شمارد خلاص از قفس.سعدی.
|| یار موافق. دوست صمیم :
آمد نفس به آخر یک هم نفس ندارم
هم کمترم ز هیچ و هم هیچکس ندارم.
سیدحسن غزنوی.
آن را که خصم ماست شدی یار و هم نفس
باآنکه کم ز ماست شدی یار و آشنا.
خاقانی.
پای نهم در عدم بو که به دست آورم
همنفسی تا کند درد دلم را دوا.خاقانی.
کی غمم بودی اگر در غم تو
نفسی همنفسی داشتمی.خاقانی.
نوفل چو به ملک خویش پیوست
با هم نفسان خویش بنشست.نظامی.
از هم نفسان مرا چراغی است
زآن هیچ نفس زدن نیارم.نظامی.
با کبوتر باز کی شد هم نفس
کی شود همراز، عنقا با مگس؟مولوی.
گوید اندر جهان تویی امروز
گر مرا مونسی و همنفسی.سعدی.
به روی هم نفسان برگ عیش ساخته بود
بر آنچه ساخته بودیم روزگار نساخت.
سعدی.
مقدار یار همنفس چون من نداند هیچکس
ماهی که بر خشک اوفتد قیمت بداند آب را.
سعدی.
کجاست هم نفسی تا که شرح غصه دهم
که دل چه می کشد از روزگار هجرانش.
حافظ.
این گل ز بر همنفسی می آید
شادی به دلم از او بسی می آید.حافظ.
بس زود ملول گشتی از هم نفسان
آه از دل تو که سنگ می بارد از او.حافظ.
- هم نفس صبح قیامت؛ کنایه از طول مدت باشد، یعنی همچو قیامت است در درازی. (برهان).
- همنفس گردیدن؛ همدم شدن، یا موافق برای دیگری شدن :
کاین را بستان و بازپس گرد
با او نفسی دو هم نفس گرد.نظامی.
|| قرین. همراه :
ای شده جان با جمالت هم نفس
از همه خلقم تو می بایی و بس.
سیدحسن غزنوی.
دو آفت بود شاه را هم نفس
که درویش را نیست آن دسترس.نظامی.
جمالت را جوانی همنفس باد
همیشه بر مرادت دسترس باد.نظامی.
ما بیغمان مست دل از دست داده ایم
همراز عشق و هم نفس جام باده ایم.حافظ.

هم نقابی.

[هَ نِ] (حامص مرکب) در یک پرده بودن. همنشینی :
چه فرمایی؟ دلی با این خرابی
کنم با اژدهایی هم نقابی؟نظامی.

هم نمک.

[هَ نَ مَ] (ص مرکب) همسفره و هم خوان. (آنندراج). دو تن که با هم نان و نمک خورند. همنشین. دوست.

هم نوا.

[هَ نَ] (ص مرکب) هم آواز. هم صدا :
یاد ایامی که با هم آشنا بودیم ما
هم خیال و هم صفیر و هم نوا بودیم ما.
صائب.

هم نورد.

[هَ نَ وَ] (ص مرکب) مقابل. روبرو :
همه نیکیت باید آغاز کرد
چو با نیکنامان بوی هم نورد.فردوسی.
|| برابر. هم پایه :
دژی دید با آسمان هم نورد
نبرده کسی نام او در نبرد.نظامی.

هم نوع.

[هَ نَ / نُو] (ص مرکب) همنوع. هم جنس. هم صنف. هم سنخ. (یادداشت مؤلف).

همو.

[هَ] (ق + ضمیر) (از: هم + او) نیز او. همچنین او :
با نکوکردگان نکو می کرد
قهر بدگوهران همو می کرد.نظامی.

همو.

[هَمْوْ] (ع مص) روان شدن اشک. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همو.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش کلیبر شهرستان اهر که 10 تن سکنه دارد. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هموار.

[هَمْ] (ص) مستوی. هم سطح. (یادداشت مؤلف). آنچه قسمتهای مختلف آن در یک سطح باشد از زمین و جز آن :
آشکوخد بر زمین هموار بر
همچنان چون بر زمین دشخوار بر.رودکی.
چو پشته پشته شد از کشته پیش روی ملک
فراخ دشتی چون روی آینه هموار.فرخی.
بس بناها که او برآورده ست
باز کرده ست با زمین هموار.مسعودسعد.
می کند هموار سوهان تیغ ناهموار را
هرکجا باید درشتی کرد همواری چه سود.
صائب.
|| موافق مقام. مناسب. موافق میل :
سخن را جای باید جست هموار
به میدان در رود خوش اسب رهوار.
ناصرخسرو.
نه همه سال کار هموار است
نه به هر وقت حال یکسان است.
مسعودسعد.
- هموار کردن؛ موافق کردن. مناسب کردن :
هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتی است کی پذیرد همواری؟رودکی.
و رجوع به مدخل هموار کردن شود.
- ناهموار؛ ناموافق. نامناسب. تحمل ناپذیر :
مرنجان جان ما را گر توانی
بدین گفتار ناهموار هموار.رودکی.
|| برابر و یکسان و به یک طریق. (برهان). || (ق) همیشه و دائم. (برهان). پیوسته. همواره. هماره :
مرنجان جان ما را گر توانی
بدین گفتار ناهموار هموار.رودکی
دیدن شاه بر تو فرخ باد
همچو بر شاه دیدنت هموار.فرخی.
آن کیست که این لفظ همی گوید با تو
جز من که به هر شعر همی گویم هموار.
فرخی.
وگر بیابد روزی هزار سنگ درم
هزار و صد بدهد کارش این بود هموار.
فرخی.
همچون سر پستان عروسان پری روی
وندر سر پستان بر شیر آمده هموار.
منوچهری.
زیرا که نزاده ست شما را کس هموار
بر خاک همی زادهء زاینده بزایید.
ناصرخسرو.
از تو هموار همی دزدد عمرت را
چرخ بیدادگر و گشتن هموارش.
ناصرخسرو.
صبا باز با گل چه بازار دارد؟
که هموارش از خواب بیدار دارد.
ناصرخسرو.
مر مرا دولت تو فرماید
که همیشه همی رود هموار.مسعودسعد.
خوب حالی و خوش نشاطی بود
دوش با روی او مرا هموار.مسعودسعد.
شمس نزد اسد رود مادام
روح سوی جسد رود هموار.خاقانی.
که صاحبدلی بر پلنگی نشست
همی راند هموار و ماری به دست.سعدی.
|| یکسر. همه با هم :
تو را به اصل بزرگ ای بزرگوار کریم
زیادتی است بر آزادگان همه هموار.فرخی.
|| (ص) یکدست. در همهء قسمتها به یک نسبت.
- هموار شدن؛ یکدست شدن : باید کوفت و می سرشتن تا هموار شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی). در شراب تر باید کردن و حل کردن و در هاون بمالیدن تا هموار شود. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

همواران.

[هَمْ] (اِخ) شهرکی است به نزدیکی رود کسوان نهاده است [ از ماوراءالنهر ] و مردم اندک اند. (حدود العالم).

هموار داشتن.

[هَمْ تَ] (مص مرکب)یکسان کردن :
مر این هر دو را هیچ دهقان عادل
چه گویی که یکسان و هموار دارد.
ناصرخسرو.

هموار کردن.

[هَمْ کَ دَ] (مص مرکب)صاف کردن. تسطیح کردن. (یادداشت مؤلف) :
هموار کرد موی و بیفکند موی زرد
چون بچهء کبوتر منقار سخت کرد.ابوشکور.
تربت وی را با زمین هموار کردند. (قصص الانبیاء).
می کند هموار سوهان تیغ ناهموار را
هرکجا باید درشتی کرد همواری چه سود.
صائب.
|| تحمل کردن :
این درد نه دردی است که بیرون رود از دل
این داغ نه داغی است که هموار توان کرد.
صائب.
- بر خود هموار کردن؛ تحمل کردن.
|| موافق کردن :
هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتی است کی پذیرد همواری؟رودکی.

هموارکندی.

[هَمْ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان گرمی شهرستان اردبیل. دارای 960 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هموارگی.

[هَمْ رَ / رِ] (ص نسبی)همیشگی و دائمی. (انجمن آرا).

همواره.

[هَمْ رَ / رِ] (ق) پیوسته و همیشه و مدام. (برهان). هماره. هموار :
به خط و آن لب و دندانْش بنگر
که همواره مرا دارند در تاب.
پیروز مشرقی.
خواسته تاراج گشته سر نهاده بر زیان
لشکرت همواره یافه چون رمه یْ رفته شبان.
رودکی.
کردم روان و دل را بر جان او نگهبان
همواره گردش اندر گردان بوند و کاوان.
دقیقی.
همواره پراپیخ است آن چشم فژاکن
گویی که دو بوم آنجا بر خانه گرفته ست.
عماره.
همی بود همواره با من درشت
برآشفت یکبار و بنمود پشت.فردوسی.
چه گویی کنون کار فرشیدورد
که بوده ست همواره با داغ و درد.فردوسی.
بر او آفرین کرد گشتاسب و گفت
که با تو خرد باد همواره جفت.فردوسی.
این بود ملک را به جهان وقتی آرزو
وین بود خلق را همه همواره در ضمیر.
فرخی.
همواره پادشاه جهان بادا
آن حق شناس حق ده حرمت دان.فرخی.
گفت کاین مردمان بی باکند
همه همواره دزد و چالاکند.عنصری.
همواره باش مهتر و همواره جاودان
مه باش جاودانه و همواره باش حی.
منوچهری.
رازدار من تویی همواره یار من تویی
غمگسار من تویی من آن تو، تو آن من.
منوچهری.
جهان همواره گرد آمد بر او بر
نه بر رامین که بر دینار و گوهر.
فخرالدین اسعد.
گر رسم و خوی دیو گرفتند لاجرم
همواره پیش دیو بداندیش چاکرند.
ناصرخسرو.
با طاعت و ترس باش همواره
تا از تو به دل حسد برد ترسا.ناصرخسرو.
امروز همواره عبادت می کنند. (کلیله و دمنه).
نه پیوسته باشد روان در بدن
نه همواره باشد زبان در دهن.سعدی.
عزیزی در اقصای تبریز بود
که همواره بیدار و شبخیز بود.سعدی.
تا گنج غمت در دل ویرانه مقیم است
همواره مرا کوی خرابات مقام است.
حافظ.
|| یکسر. تماماً :
شب است اکنون که خورشیدم برفته ست
جهان همواره تاریکی گرفته ست.
فخرالدین اسعد.
رجوع به هموار شود.

همواری.

[هَمْ] (حامص) برابری. تساوی. استواء. (یادداشت مؤلف). || هموار بودن یا شدن. یکدستی. برابری سطح قسمتهای مختلف چیزی : اندر کشکاب لزوجتی است با نرمی و لغزانی و پیوستگی یعنی همواری قوام. (ذخیرهء خوارزمشاهی). || مناسبت. با خواست کسی جور آمدن. موافقت :
هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتی است کی پذیرد همواری؟رودکی.
چیزی که تو پنداری در حضرت و در غربت
کاری که تو اندیشی در کژی و همواری.
منوچهری.
|| نرمی و ملایمت :
می کند هموار سوهان تیغ ناهموار را
هرکجا باید درشتی کرد همواری چه سود؟
صائب.

هم وثاق.

[هَ وُ] (ص مرکب) هم اتاق. هم حجره : دوستی، هم وثاقی ازآنِ وی که بر او عاشق بودی به آهنگ وی بنزد وی آمد. (تاریخ بیهقی).
مهدی امت تویی زآنکه به معنی تو را
عزت دین هم وثاق عصمت حق یار غار.
خاقانی.
ای معبّر مژده ای فرما که دوشم آفتاب
در شکرخواب صبوحی هم وثاق افتاده بود.
حافظ.

هم وثاقی.

[هَ وُ] (حامص مرکب) هم خانه بودن. مجاورت :
مسیحای مجرد را برازد
که با خورشید سازد هم وثاقی.حافظ.

هموخ.

[هَ] (اِ) شمع و مشعل و چراغ. (انجمن آرا).

همود.

[هُ] (ع مص) فرومردن آتش یا رفتن حرارت آن. (اقرب الموارد). || مردن قوم از گرسنگی.

همورابی.

[هَ] (اِخ) پادشاه توانای بابل است که از 2123 تا 2081 ق . م. سلطنت کرده و قوانین او مشهور است. رجوع به فرهنگ ایران باستان تألیف پورداود ص232 و رجوع به حامورابی شود.

هم وزن.

[هَ وَ] (ص مرکب) هم سنگ. دو چیز که دارای سنگینی برابر باشند. (یادداشت مؤلف). || دو شعر که در یک بحر عروضی تام یا با زحاف همانند ساخته شده باشد.

هموژن.

[هُ مُ ژِ] (فرانسوی، ص)(1)یکنواخت. ماده ای که از مولکولهای همانند ساخته شده باشد. سلولهای مشابه و همانند بافت مزوفیل در برگ اغلب نباتات یک لپه ای و کاجها و بعضی از دولپه ای ها که ساختمانی یکنواخت و مشابه دارند. (از گیاه شناسی حبیب الله ثابتی ص336).
(1) - Homogene.

هموس.

[هَ] (ع ص) به شب رونده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شیر شکننده شکار را. || شیر نرم گیرنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هموص.

[هَ] (ع ص) رجل هموص الفؤاد؛ مرد شوریده دل. (منتهی الارب).

هم وطا.

[هَ وِ] (ص مرکب) دو تن که در یک جا و بر یک فرش نشینند. همنشین :
رخت از این گنبد برون بر گر حیاتی بایدت
زآنکه تا در گنبدی با مردگانی هم وطا.
خاقانی.

هم وطن.

[هَ وَ طَ] (ص مرکب) هم میهن. دو تن که به یک کشور تعلق دارند.

هموع.

[هُ] (ع مص) دویدن اشک. (تاج المصادر بیهقی). اشک ریختن چشم. (اقرب الموارد).

هم و غم.

[هَمْ مُ غَم م / غَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) غصه و اندوه. غم و اندوه. رجوع به هم و ترکیبات آن شود.

هم وقت.

[هَ وَ] (ص مرکب) هم عصر. هم عهد.

هموگلبین.

[هِ مُ گْلُ / گُ لُ] (فرانسوی، اِ)(1)مادهء آهن دار قرمزرنگ گلبولهای سرخ خون. (فرهنگ فرانسه به فارسی نفیسی). که مرکب از هماتین و گلوبین است. (از گیاه شناسی ثابتی ص79).
(1) - Hemoglobine.

هموگلوبین.

[هِ مُ گْلُ / گُ لُ] (فرانسوی، اِ) رجوع به هموگلبین شود.

همول.

[هُ] (ع مص) روان گردیدن اشک چشم کسی. || پیوسته باریدن آسمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هم ولایتی.

[هَ وِ یَ] (ص مرکب) دو نفر که اهل یک ولایت باشند. همشهری. در این ترکیب و نیز در ترکیب همشهری، یاء نسبت زائد است، زیرا در صفات مرکب با لفظ «هم»، معمو بعد از «هم» اسم یا کلمه ای که دارای معنی اسمی باشد می آید.

همولة.

[هُ لَ] (ع ص، اِ) جِ هامل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هامل شود.

هموم.

[هُ] (ع اِ) جِ هَمّ. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هم شود.

هموم.

[هَ] (ع ص) شترمادهء خوش رفتار. || چاه بسیارآب. || نی و نیزه، چون باد بجنباند آن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ابر باران ریز. (اقرب الموارد).

همومة.

[هُ مَ] (ع مص) پیر شدن. (منتهی الارب). همامة. (اقرب الموارد).

همونه.

[] (اِخ) شهری است در نزدیکی وادی جمهور که در حوالی آن استخوان را دفن میکردند. (قاموس کتاب مقدس).

همه.

[هَ مَ / مِ] (ضمیر مبهم، ص، ق) برای احاطهء افراد و شمول اجزا می آید و جمع کردن آن با یای وحدت غرابتی دارد، چنانکه سعدی گوید :
همه تخت و ملکی پذیرد زوال.(از غیاث).
یکی از موارد استعمال لفظ همه در معنی «هر» و شاهد منقول از سعدی از این مورد است. (یادداشت مؤلف). فرق لفظ «هر» و «همه» آن است که «هر» برای شمول افراد است من حیث المجموع و «همه» من حیث الافراد، لهذا خبر هر دو مفرد و جمع واقع میشود. (غیاث). در این مورد نیز باید گفت که صحیح آن است که: خبر «هر» مفرد و خبر و فعل برای «همه» جمع استعمال شود و «هر» به معنی یک یک از افراد است و «همه» معمو به معنی «کل» و «تمام» افراد با هم است. با این حال گاه «همه» به معنی «هر» به کار میرود: همه کس یا همه جا یا همه چیز :
برگزیدم به خانه تنهائی
از همه کس درم ببستم چست.شهید بلخی.
همه نیوشهء خواجه به نیکویی و به صلح
همه نیوشهء نادان به جنگ و کار نغام.
رودکی.
کنون کنده و سوخته خانه هاشان
همه بازبرده به تابوت و زنبر.رودکی.
هر کسی پژمرده گردد زو نه دیر
مرگ بفشارد همه در زیر غن.رودکی.
بت پرستی گرفته ایم همه
این جهان چون بت است و ما شمنیم.
رودکی.
از آبنوس، دری اندر او فراشته بود
بجای آهن، سیمین همه بش و مسمار.
ابوالمؤید بلخی.
چون کلاژه همه دزدند و رباینده چو خاد
شوم چون بوم بدآغال و چو دمنه محتال.
معروفی.
همه کبر و لافی به دست تهی
به نان کسان زنده ای سال و ماه.معروفی.
همه بازبسته بدین آسمان
که بر پرده بینی بسان کیان.ابوشکور.
اگر روزی از تو پژوهش کنند
همه مردمانت نکوهش کنند.ابوشکور.
و این قوم را با همه قومی که گرداگرد ایشان است جنگ است و دشمنی است. (حدود العالم). و همه طیبی که آنجا برند از هوای آنجا بوی او برود. (حدود العالم).
خروشان و کفک افکنان و سلیحش
همه ماردی گشته و خنگش اشقر.
خسروی سرخسی.
چشم چون جامهء غوک است گرفته همه سال
لفج چون موزهء خواجه حسن عیسی کج.
منجیک.
تو نزد همه کس چو ماکیانی
اکنون تن خود را خروس کردی.عماره.
همه یاوه همه خام و همه سست
معانی با حکایت تا پساوند.(1)لبیبی.
ایا ز بیم زبانم نژند گشته و هاژ
کجا شد آن همه دعوی کجا شد آن همه ژاژ؟
لبیبی.
همه سر آرد بار آن سنان نیزهء او
هرآینه که همی خون خورد سر آرد بار.
دقیقی.
همه نامداران آن مرز را
چو طوس و چو کاووس و گودرز را.
فردوسی.
چو دیدند ایرانیان روی او
همه برنهادند بر خاک رو.فردوسی.
ز رنجی که ایدر شهنشاه برد
همه رومیان آن ندارند خرد.فردوسی.
همه عالم ز فتوح تو نگارین گشته ست
همچو آگنده به صد رنگ نوآیین سیرنگ.
فرخی.
با هنر او همه هنرها یافه
با سخن او همه سخنها ترفند.فرخی.
گفت کاین مردمان بی باکند
همه همواره دزد و چالاکند.عنصری.
به همه شهر بود از او آذین
در بریشم چو کرم پیله زمین.عنصری.
گر کسی گوید که در گیتی کسی برسان اوست
گر همه پیغمبری باشد بود یافه درای.
منوچهری.
عاشق از دور به معشوقهء خود درنگرید
بخروشید و خروشش همه گوشی بشنید.
منوچهری.
بدان نامه بیارامید و همه نفرتها زائل گشت. (تاریخ بیهقی). آن نظام بگسست و کارها همه دیگر شد. (تاریخ بیهقی). من از بهر عباسیان انگشت درکرده ام در همه جهان و قرمطی میجویم. (تاریخ بیهقی).
همه عدل ورز و همه مکرمت کن
همه مال بخش و همه محمدت خر.
ناصرخسرو.
جانم همه در اضطراب بندد
چشمم همه در انتظار دارد.مسعودسعد.
گرچه ایشان اقارب اند همه
در اقارب عقارب اند همه.سنائی.
همه نقود خانه پیش چشم من آمدی. (کلیله و دمنه).
تنگ چشمی ز تنگ چشمی دور
همه سروی ز خاک و او از نور.نظامی.
چون که مرا زین همه دشمن نهند
تهمت این واقعه بر من نهند.نظامی.
ورای همه گوهری بودِ او
همه رشته ای گوهرآمود او.نظامی.
یک مؤذن داشت بس آواز بد
شب همه شب میدریدی حلق خود.مولوی.
نه کمال حسن باشد ترشی و روی شیرین
همه بد مکن که مردم همه نیکخواه داری.
سعدی.
امید تو بیرون برد از دل همه امیدی
سودای تو بیرون کرد از سر همه سودایی.
سعدی.
از در خویشم مران کاین نه طریق وفاست
در همه شهری غریب در همه ملکی گداست.
سعدی.
ناچار هرکه صاحب روی نکو بود
هر جا که بگذرد همه چشمی بر او بود.
سعدی.
- این همه؛ مقدار زیاد. این مقدار :
این همه شهد و شکر کز سخنم میریزد
اجر صبری ست کز آن شاخ نباتم دادند.
حافظ.
حاصل کارگه کون و مکان این همه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان این همه نیست.
حافظ.
(1) - ن ل: همه یافه... معانی از چکاده، معانی از چکاته...

همة.

[هَمْ مَ / هِمْ مَ] (ع اِ) کاری که قصد کردن آن نمایند. || قصد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). ج، هِمَم. (منتهی الارب). || هوی. ج، همم. (اقرب الموارد). خواهش. (منتهی الارب). || پیر فانی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن پیر فانی. (اقرب الموارد). گنده پیر. (منتهی الارب). ج، همات، همائم. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

همه.

[هُمْ مَ] (اِخ) دهی است از بخش آخورهء شهرستان فریدن. دارای 300 تن سکنه است. آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، حبوب، پشم و روغن و هنر دستی زنان بافتن قالی و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

همهام.

[هَ] (ع ص) مرد دلیر جوانمرد. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همهوم شود.

همهامة.

[هَ مَ] (ع اِ) گلهء بزرگ از شتران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). همهومة. رجوع به همهومة شود.

همه ایاز.

[هَ مِ اَ] (اِخ) دهی است از بخش گوران شهرستان شاه آباد. دارای 35 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

همه جا.

[هَ مِ] (اِخ) دهی است از توابع شهرستان کرج. دارای 293 تن سکنه، آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غله، لبنیات و عسل است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

همه جانبه.

[هَ مَ / مِ نِ بَ / بِ] (ص مرکب) کاری که از همه طرف با آن روی موافق نشان داده شود. مورد اتفاق. دارای جنبه های گوناگون.

همه چان.

[هِ مِ] (اِخ) دهی است از بخش چهاردانگهء شهرستان ساری. دارای 105 تن سکنه، آب آن از چشمه و رودخانهء نکا، محصول عمده اش غله، برنج، لبنیات، عسل و ارزن و کار دستی زنان بافتن شال و کرباس است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

همه روزه.

[هَ مَ / مِ زَ / زِ] (ص نسبی) آنچه در همهء روزها باشد یا انجام پذیرد و مکرر باشد. || (ق مرکب) به تکرار. پیوسته. همیشه.

همه رهه.

[هَ مَ / مِ رَ هَ / هِ] (ق مرکب)یکسره. یکره. یکسر. (یادداشت مؤلف) :
حرکاتش همه رهه هنر است
برم از جان من عزیزتر است.عنصری.

همه ساله.

[هَ مَ / مِ لَ / لِ] (ق مرکب)همیشه و پیوسته. (آنندراج). در تمام مدت سال. (یادداشت مؤلف) :
اندازد ابروانت همه ساله تیر غوش
وآن گاه گویدم که خروشان مشو خموش.
خسروی سرخسی.
ز گیتی ستمکاره را دور دار
ز بیمش همه ساله رنجور دار.فردوسی.
گر گنهکار نشد زلف تو در عارض تو
چون پسندی که همه ساله نگونسار بود؟
امیرمعزی.
نگویمت که همه ساله می پرستی کن
سه ماه می خور و نه ماه پارسا می باش.
حافظ.
|| (ص نسبی، اِ مرکب) در زمان صفویه نام قسمی مواجب مقرری بوده است. ج، همه سالجات. رجوع به تذکرة الملوک ص11 و 41 شود.

همه سین.

[هَ مَ] (اِخ) یا ترکمانده. دهی است از توابع شهرستان شمیرانات. در شش هزارگزی جنوب راه دماوند واقع، دارای 191 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غله و صیفی است. ساکنان ترکمن هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

همه شان.

[هَ مِ] (اِخ) دهی است از بخش گرمی شهرستان اردبیل. دارای 50 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

همه فن حریف.

[هَ مَ / مِ فَ حَ] (ص مرکب) کسی که تن به هر کار میدهد یا از عهدهء هر کار خوب یا بد برمی آید. (یادداشت مؤلف).

همه کاره.

[هَ مَ / مِ رَ / رِ] (ص مرکب) آنکه از عهدهء هر کاری برآید یا همهء کارها به دست او باشد. مقتدر. بانفوذ. || کسی که همهء کارهای مربوط به دیگری را انجام دهد: فلان کس همه کارهء وزیر است. (یادداشت مؤلف).

همه کسی.

[هَ مِ کَ] (اِخ) دهی است از بخش سیمینه رود شهرستان همدان. دارای 1521 تن سکنه، آب آن از چشمه و رودخانهء محلی و چاه و محصول عمده اش غله، حبوب، لبنیات و انگور است. کار دستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

همه کسی.

[هَ مِ کَ] (اِخ) دهی است از بخش رزن شهرستان همدان. دارای 294 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات و حبوب و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

همه کوشتی.

[هَ مِ] (اِخ) نام محلی کنار راه شاه آباد و مهران میان توراب و درهء بادام در هیجده هزارگزی شاه آباد. (یادداشت مؤلف).

همهمة.

[هَ هَ مَ] (ع مص) خوابانیدن زن کودک را به آواز. (منتهی الارب). || برگردانیدن آواز در سینه از اندوه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بانگ کردن شیر. (اقرب الموارد). || بانگ کردن رعد. || (اِ) سخن نرم و آواز خفی که فهمیده نشود مثل آواز گاو و پیل و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هر آواز که با گرفتگی از گلو آید. (منتهی الارب). ج، هماهم. (اقرب الموارد). || در تداول فارسی زبانان، آوازهای بسیار درهم افتاده که تمیز آن از یکدیگر نتوان داد. (یادداشت مؤلف).

همهوم.

[هُ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) باصدا. || نی هنگامی که باد آن را بجنباند. (اقرب الموارد).

همهومة.

[هُ مَ] (ع اِ) گلهء بزرگ از شتران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به همهامة شود.

همهیم.

[هِ] (ع اِ) شیر بیشه. || (ص) خر برگردانیده آواز در سینه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همی.

[هَ] (پیشوند) به جهت استمرار و امتداد در فعل آید و پیش یا پس از فعل قرار گیرد. (از آنندراج) :
بوی جوی مولیان آید همی
یاد یار مهربان آید همی.رودکی.
به راه اندر همی شد، شاهراهی
همی شد تا بنزد پادشاهی.رودکی.
همی گفت کاین رسم گهبذ نهاد
از او دل بگردان که بس بد نهاد.ابوشکور.
به کردار، نیکی همی کردمی
وز الفغدهء خود همی خوردمی.ابوشکور.
خورشید تیغ تیز تو را آب میدهد
مریخ نوک نیزهء تو سان همی زند.ابوشکور.
همی حسد کنم و سال و ماه رشک برم
به مرگ بوالمثل و مرگ شاکر جلاب.
ابوطاهر خسروانی.
آس شدم زیر آسیای زمانه
نیست بخواهم شدن همی به کرانه.کسایی.
پدرْت از غم او بکاهد همی
کنون کین او خواست خواهد همی.
فردوسی.
همی گفت بدروز و بداخترم
بد از دانش آمد همی بر سرم.فردوسی.
برفتند گردان تازی ز جای
همی سر ندانست جنگی ز پای.فردوسی.
از پدر چون از پدندر دشمنی بیند همی
مادر از کینه بر او مانند مادندر شود.لبیبی.
زو دوست ترم هیچ کسی نیست وگر هست
آنم که همی گویم پازند قران است.
فرخی (از لغت فرس اسدی ص 100).
همی نگون شود از هیبت نهیب تو را
به ترک، خانهء خان و به هند رایت رای.
عنصری.
رزبان گفت چه رای است و چه تدبیر همی
مادر این بچگکان را ندهد شیر همی؟
منوچهری.
همی دوم به جهان اندر از پی روزی
دو پای پر شغه و مانده با دلی بریان.
عسجدی.
ایشان در زیر قبای من همی پریدندی. (تاریخ بیهقی). همی گوید ابوالفضل محمد بن حسین البیهقی... (تاریخ بیهقی).
همچو ماهی یکی گروه از حرص
یکدگر را همی بیوبارند.ناصرخسرو.
همی تا جهان است و این چرخ اخضر
بگردد همی گرد این گوی اغبر.ناصرخسرو.
روزی و عمر خلق به تقدیر ایزدی
این دستها همی بنویسند و بسترند.
ناصرخسرو.
ایوان کسری به مداین... شاپور ذوالاکتاف بنا افکند و بعد از او چند پادشاه عمارت همی کردند تا بر دست انوشیروان عادل تمام شد. (نوروزنامه).
در فراق آن نگار گلرخ شمشادقد
لالهء رخسار من چون زعفران گردد همی.
رشید وطواط.
سنگی است که گوهری را همی شکند. (گلستان).
خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم
کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی.
حافظ.

همی.

[هَمْیْ / هُ می ی] (ع مص) روان گشتن آب و اشک. || ریختن چشم اشک را. || رمیدن و پراکنده رفتن ماشیه به چراگاه. || اوفتادن چیزی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همیان.

[هَ مَ] (ع مص) روان گشتن آب و اشک. || ریختن چشم اشک را. || رمیدن و پراکنده رفتن ماشیه به چراگاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هَمْی شود.

همیان.

[هِمْ] (ع اِ) اِزاربند. || کمربند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کیسه ای که در آن درهم نهند. (منتهی الارب). ج، همایین. (اقرب الموارد). گویند: له همیان؛ یعنی سرین بزرگی دارد. (از ناظم الاطباء). در معنی کیسهء هزینه ظاهراً معرب همیان فارسی به فتح اول است.

همیان.

[هَمْ] (اِ) بر وزن انبان، کیسه ای باشد طولانی که بر کمر بندند و به عربی صره خوانند. (برهان) :
قیمت همیان و کیسه از زر است
بی زری همیان و کیسه ابتر است.مولوی.
خواجه هر جا قصهء پیراهن یوسف شنید
پیش چشمش جلوهء همیان درهم می کند.
کلیم.
دنیاطلب از موی میانان نشد آگاه(1)
بس دیده که او حسن کمر در همیان یافت.
کلیم (دیوان ص149).
رجوع به انبان شود.
(1) - ن ل: از جای.

همیانک.

[هَمْ نَ] (اِخ) دهی از بخش کنگاور شهرستان کرمانشاهان. دارای 350 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

همیانه.

[هَمْ نِ] (اِخ) دهی است از بخش دورود شهرستان بروجرد. دارای 328 تن سکنه، آب آن از قنات، محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

همیج.

[هَ] (ع ص) آهوی مادهء جوانهء باریک شکم. || آهوی ماده ای که در دو تهیگاه وی دو خط باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

همی جان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش بافق شهرستان یزد. دارای 362 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، گردو، بادام و زردآلو، و کار دستی زنان کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

همیدون.

[هَ] (ق مرکب) مخفف هم ایدون است یعنی همین دم و همین زمان و همین ساعت و هم اکنون. (برهان). اکنون. حالا :
کنون کشتن رستم آریم پیش
ز دفتر همیدون به گفتار خویش.فردوسی.
سزد گر نیاری به جانشان گزند
سپاری همیدون به من شان، به بند.
فردوسی.
ز گردنده گردون نداری خبر
که اخگرْت ریزد همیدون به سر.فردوسی.
|| همچنین. نیز. هم. (یادداشت مؤلف) :
همی رفت با او همیدون به راه
بر او راز نگشاد تا چند گاه.فردوسی.
کشوری خالی نخواهد بود از عمال او
ور همیدون هفت کشور هفتصد کشور شود.
فرخی.
ای بوالفرخج ساوه همیدون همه فرخج
نامت فرخج و کنیت ملعونت بوالفرخج.
لبیبی.
و آن نار همیدون به زنی حامله ماند
وندر شکم حامله مشتی پسران است.
منوچهری.
پاینده همی بادا هرچ آن تو نهادی
همواره همیدون به سلامت بزیادی.
منوچهری.
هزار سال همیدون بزی به پیروزی
به مردمی و به آزادگی و نیکی خوی.
منوچهری.
ز گرگان آبنوش ماه پیکر
همیدون از دهستان ناز دلبر.
فخرالدین اسعد.
نبید خورده ناید باز جامت
همیدون مرغ جسته باز دامت.
فخرالدین اسعد.
سپردم مشک خود باد وزان را
همیدون میش خود گرگ ژیان را.
فخرالدین اسعد.
به یک مرد گردد شکسته سپاه
همیدونش یک مرد دارد نگاه.اسدی.
همیدون تموز و دیش چاکر است
بهارش مثال خزان زرگر است.اسدی.
کهن بهتر از رنگ یاقوت و زر
همیدون می از نو کهن نیک تر.اسدی.
نبد چیز از آغاز و او بود و بس
نماند همیدون جز او هیچ کس.اسدی.
نه آشوب گیتی به هنگام توست
که تا بد همیدون بدی از نخست.اسدی.
که پرسد زین غریب خوار محزون
خراسان را که بی من حال تو چون؟
همیدونی که من دیدم به نوروز؟
خبر بفرست اگر هستی همیدون.
ناصرخسرو.
ملک جهان گر به دست دیوان بد
باز کنون حالها همیدون شد.ناصرخسرو.
وصفت نمی کنم به زبانی که هم بدان
بر شاه شرق و غرب همیدون ثنا کنم.
مسعودسعد.
آری جوان و پیر همیدون چنین بوند
کاین راز خود پدید کند و آن کند نهان.
مسعودسعد.
ای پیشه کرده نوحه به درد گذشته عمر
با خویشتن همیشه همیدون همی ژکی.
لؤلؤیی.
چنین گوید همیدون مرد فرهنگ
که شبدیز آمده ست از نسل آن سنگ.
نظامی.
گر ایدون که آید فریدون به من
گرفتار گردد همیدون به من.نظامی.
همیدون شیر اگر شیرین نبودی
به طفلی خلق را تسکین نبودی.نظامی.
همیدون جام گیتی خوشگوار است
به اول مستی و آخر خمار است.نظامی.
ز دانا بپرسید کاین چشمه چیست؟
همیدون نگهبان این چشمه کیست؟نظامی.
وز انعامت همیدون چشم داریم
که دیگر بازنستانی عطا را.سعدی.
همیدون بود منفعت در نبات
اگر خواجه را مانده باشد حیات.سعدی.

همیدیگان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش کنارک شهرستان چاه بهار. دارای 125 تن سکنه، آب آن از چاه و باران و محصول عمده اش غله، ذرت و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

همیر.

[هَ] (ع ص) پیرزن میرنده. || ظبی همیر؛ آهوی خوش اندام. (اقرب الموارد). ظبیة همیر؛ آهوی مادهء نیکواندام. (منتهی الارب).

همیرة.

[هَ رَ] (ع ص) گنده پیر فانیه. (منتهی الارب).

همیری.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش قشم شهرستان بندرعباس. دارای 100 تن سکنه، آب آن از چاه و باران و محصول عمده اش خرما است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

همیری.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار. دارای 250 تن سکنه، آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله، برنج، خرما و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

همیز.

[هَ] (اِ) به لغت زند و پازند به معنی تابستان باشد و به جای زا، نون هم به نظر آمده است که همین باشد بر وزن زمین. (برهان).

همیز.

[هَ] (ع ص) رجل همیزالفؤاد؛ مرد تیزخاطر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همیس.

[هَ] (ع اِ) آواز نعل سپل شتر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همیسع.

[هَ مَ سَ] (ع ص) مرد توانا و نیک قوی که کسی نتواند او را بر زمین افکند. || مرد درازبالا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همیسع.

[هَ مَ سَ] (اِخ) پدر حِمْیَربن سباء. (اقرب الموارد). رجوع به حِمْیَر و سباء شود.

همیسع.

[هَ مَ سَ] (اِخ) نام جد بیست وسوم حضرت رسول اکرم. (از سمعانی).

همیشک.

[هَ شَ] (اِ) نامی است که در نور و کجور به نوعی درخت دهند و در مازندران قَلَم (به فتح اول و ثانی) و در گرگان چلم و در رامیان مازرا گویند و در نقاط مختلف گیلان نامهای دیگر بر آن نهاده اند. بوته ای زینتی است که همیشه سبز است. اردشیرجان. حی العالم. (از یادداشت مؤلف). رجوع به همیشک جوان شود.

همیشک جوان.

[هَ شَ جَ] (اِ مرکب)درختی است که برگهایش همیشه سبز باشد و به تازی حی العالم خوانند و آن را همیشه بهار نیز گویند. (انجمن آرا). و در دواها به کار برند. (آنندراج). رجوع به همیشه بهار شود. || نام یک جزو از اجزای اکسیر هم هست. (برهان).

همیشگی.

[هَ شَ / شِ] (حامص) مداومت و پیوستگی. (آنندراج). دوام. دیمومت. (السامی). || ازلیت. قدم. (السامی). || (ق) برای همیشه. دائما. به طور دائم :
به سرای سپنج مهمان را
دل نهادن همیشگی نه رواست.رودکی.
|| (ص نسبی) دائمی. جاودان :
بقاش باد و دولت همیشگی
رسیده در حسود او بلای او.منوچهری.
رجوع به همیشه شود.

همیشه.

[هَ شَ / شِ] (ق) دائم. همواره. همهء اوقات :
بتا، نگارا! از چشم بد بترس و مکن
چرا نداری با خود همیشه چشم پنام؟
شهید بلخی.
بخل همیشه چنان ترابد از آن روی
کآب چنان از سفال نو بترابد.خسروانی.
همیشه کفش و پیش را کفیده بینم من
به جای کفش و پیش دل کفیده بایستی.
معروفی بلخی.
ایا نشسته به اندیشگان حزین و نژند
همیشه اختر تو پست و همت تو بلند.
آغاجی.
به ابر رحمت ماند همیشه دست امیر
چگونه ابر؟ کجا توتکیش باران است.
عمارهء مروزی.
شنیدم که گشتاسب را خویش بود
پسر را همیشه بداندیش بود.فردوسی.
خردمند گفت ای گرانمایه شاه
همیشه به تو تازه بادا کلاه.فردوسی.
چو او را به رزم اندرون دیدمی
همیشه از این روز ترسیدمی.فردوسی.
باغبان شد به سوی رز به سحرگاهان
که دلش بود همیشه سوی رز خواهان.
منوچهری.
اگر عقل فانی نگردد تو عقلی
وگر جان همیشه بماند تو جانی.منوچهری.
همیشه در فزع از وی سپاهیان ملوک
چنان کجا به نواحی عقاب بر خرچال.
زینبی.
همیشه این دولت بزرگ پاینده باد و هر روزی فزونتر. (تاریخ بیهقی). همیشه میخواستم که آن را بشنوم از معتمدی که آن را به رأی العین دیده باشد. (تاریخ بیهقی). همیشه چشم نهاده بود تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی آنگاه او از کرانه بجستی و گفتی... فلان را من فروگرفتم. (تاریخ بیهقی). ایزدتعالی همیشه ملک را دوستکام داراد. (کلیله و دمنه). همیشه حکمای هر صنف از اهل علم میکوشند تا... (کلیله و دمنه). و به حال خردمند آن لایقتر که همیشه طلب آخرت را بر دنیا مقدم دارد. (کلیله و دمنه).
چو چشم بد همیشه دورم از تو
چو بدخواه لبت رنجورم از تو.نظامی.
از آن به دیر مغانم عزیز میدارند
که آتشی که نمیرد همیشه در دل ماست.
حافظ.

همیشه بور.

[هَ شَ / شِ] (اِخ) دهی است از بخش خرم آباد شهرستان شهسوار. دارای 190 تن سکنه، آب آن از رودخانهء چشمهء کیله، محصول عمده اش برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

همیشه بهار.

[هَ شَ / شِ بَ] (اِ مرکب)حی العالم. همیشک. همیشک جوان. (یادداشت مؤلف). رجوع به این کلمات و نیز رجوع به همیشه جوان شود. || قسمی بابونه. (ناظم الاطباء). دارای گلهای زرد و نارنجی است که گلبرگ های متعدد دارد.

همیشه جوان.

[هَ شَ / شِ جَ] (اِ مرکب)ابرون. (مخزن الادویه). رجوع به همیشک جوان شود.

همیشه کشیک.

[هَ شَ / شِ کَ / کِ] (اِ مرکب) نام گروهی از سپاهیان قزلباش. (یادداشت مؤلف). رجوع به تذکرة الملوک چ 2 ص 39 و 40 شود.

همیشه هست.

[هَ شَ / شِ هَ] (اِخ) اسم پاک لفظ الباقی است یعنی ذاتی که فنا را در ساحت کبریای او راه نیست. (انجمن آرا). خداوند. الله.

همیع.

[هِمْ یَ] (ع ص) همیغ. رجوع به همیغ شود.

همیغ.

[هِمْ یَ] (ع ص) مرگ شتاب کش. (منتهی الارب). و به عین مهمله تصحیف است. (اقرب الموارد).

همیلا.

[] (اِخ) نام یکی از ندیمه های شیرین در خسرو و شیرین نظامی :
فرنگیس و سهیل سروبالا
عجب نوش و فلکناز و همیلا.نظامی.
همیلا گفت: آبی بود روشن
روان گشته میان سبز گلشن.نظامی.
رجوع به خسرو و شیرین چ وحید ص133 شود.

همیم.

[هَ] (ع ص) نرم رفتن حشرات به زمین و خزیدن. || (ص، اِ) باران سست و نرم. || شیر که در مشک اندازند و خورند و دوغ نزنند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

همیمة.

[هَ مَ] (ع ص، اِ) باران سست و نرم. (منتهی الارب). ج، همائم. (اقرب الموارد).

همین.

[هَ] (ص مرکب، ق مرکب) (از: هم + این) فقط این. این بس است. تنها این :
همی دربدر خشک نان بازجست
مر او را همین پیشه بود از نخست.
ابوشکور.
جز ایشان به بلخ اندرون نیست کس
از آن نامداران همین است و بس.فردوسی.
همه پرسش این بود و پاسخ همین
که بر شاه بادا هزار آفرین.فردوسی.
جهان جاودانه نماند به کس
همین جاودان نام نیک است و بس.
فردوسی.
که فرمانده هفت شهر زمین
همین یک تن آمد ز شاهان، همین.نظامی.
چو بر دشمنی باشدت دسترس
مرنجانْش کو را همین غصه بس.سعدی.
چه میخواهم از طارم افراشتن
همینم بس از بهر بگذاشتن.سعدی.
بر حدیث من و حسن تو نیفزاید کس
حد همین است سخندانی و زیبایی را.
سعدی.
مجال من همین باشد که پنهان عشق او ورزم
کنار و بوس و آغوشش چگونه؟ چون نخواهد شد.
حافظ.
|| (شبه جمله) کلمهء «همین» با لحن استفهام در تداول امروز به صورت شبه جمله به کار میرود به معنی اینکه: آیا کافی است؟ دیگر لازم نیست؟ || (حرف ربط مرکب) نیز. ایضاً. (یادداشت مؤلف). هم :
چه باید مرا بی تو گنج و سپاه
همین تخت شاهی و زرین کلاه.فردوسی.
همین گرز و این نیزه و بادپای
همین جوشن و ترگ و رومی قبای.
فردوسی.
تو را دادم ای زال این جایگاه
همین پادشاهی و تخت و کلاه.فردوسی.

همینه.

[هَ نَ / نِ] (اِ) قطرهء آب. (انجمن آرا) (آنندراج).

همیوبول.

[هِ بُلْ] (اِ) سکهء اشکانی معادل دوازده درهم. (یادداشت مؤلف).

همیون.

[هُ ما] (ص) همایون : خاک بارگاه همیون را سجده گاه شاهان دنیا کناد. (کلیله و دمنه). رجوع به همایون شود.

هن.

[هَ] (اِ) منت. (برهان). مؤلف انجمن آرا نویسد: به فتح اول در جهانگیری و رشیدی و برهان به معنی منت آورده اند و گفته اند رودکی گفته :
گر همه نعمت یک روز به ما بخشد
ننهد منت بر ما و پذیرد هن.
و این سه بزرگوار هر یک سه خطا کرده اند. اول آن که هن نیست و مَنّ عربی است که به معنی منت آمده؛ دیگر آنکه پارسی نیست و عربی است؛ دیگر آنکه شعر رودکی نیست و شعر فرخی است... و این سهو از صاحب جهانگیری شده و رشیدی و برهان به وی اقتفا کرده اند... و هن به پارسی، خاصه زبان شیرازی و دری، به معنی هست است. (انجمن آرا). در لهجه های فارس به صورت هَن یا فقط به صورت نون ماقبل مفتوح معادل با لفظ «هست» یا «است» هنوز به کار میرود.

هن.

[هَن ن] (ع مص) گریستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نالیدن. (منتهی الارب). حن. (اقرب الموارد). رجوع به حن شود.

هن.

[هَن ن / هَ] (ع اِ) شرم زن. (منتهی الارب). || یکی از اسماء سته است. || در شعر کنایه از هر اسم جنس است به معنی چیزی: هذا هنک؛ یعنی این چیز توست و به صورت هنة مؤنث آید. (اقرب الموارد).

هن.

[هُنْ نَ] (ع ضمیر) ایشان. گروهی زنان. (ترجمان جرجانی). ضمیر مغایب جمع است برای مؤنث.

هنا.

[هِ] (ع مص) عطا دادن. (تاج المصادر بیهقی).

هنا.

[هَ] (ع اِ) نسب پست. (از اقرب الموارد).

هنا.

[هَ نَ] (ع ضمیر) لغتی است در انا. (اقرب الموارد). من، ضمیر متکلم مفرد. رجوع به انا شود.

هنا.

[هُ نا / هُنْ نا] (ع ق) اینجا. (منتهی الارب).

هناء .

[هِ] (ع اِ) قطران. || خوشهء خرما که باران خورده باشد. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هناء .

[هِ] (اِخ) بطنی از قبیلهء طی و آنان فرزندان هناءبن عمروبن غوث بن طی هستند. (صبح الاعشی).

هناء .

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش کوهک شهرستان جهرم. دارای 393 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه، خرما و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هنائت.

[هَ ءَ] (ع مص) هناءة. گوارا شدن :جهت لطافت و صفاوت و منفعت و هنائت آب اصفهان. (ترجمهء محاسن اصفهان ص135).

هناءة.

[هَ ءَ] (ع مص) گوارنده گردیدن طعام بعد ناگواری. || بی رنج و مشقت رسیدن. (منتهی الارب). || اصلاح کردن طعام را. (اقرب الموارد).

هنائی.

[هَ ئی ی] (ص نسبی) منسوب به هناء یا از بنی هناء از قبیلهء طی.

هنائی.

[هَ] (اِخ) ابوالحسن علی بن حسن، معروف به دوسی. از مردم مصر و از علمای نحو و لغت و پیرو مذهب کوفیان است. او راست: کتاب مجردالغریب که بمانند کتاب العین و به ترتیب ابتثی تدوین کرده است، دیگر المنضد، دیگر کتاب الفرید در علم لغت. (از فهرست ابن الندیم).

هنابذ.

[هَ بِ] (ع اِ) جِ هنبذة. (منتهی الارب). به معنی کار سخت. (از اقرب الموارد). رجوع به هنبذة شود.

هنابیر.

[هَ] (ع اِ) جای هلاک. || دوزخ. || زمین بلند. (منتهی الارب). ریگزار بلند، واحد آن هنبورة است و خود مقلوب نهابیر است. (اقرب الموارد).

هنادسة.

[هَ دِ سَ] (ع ص، اِ) جِ هُندوس. (منتهی الارب). به معنی دانای امور. (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به هندوس شود.

هنادک.

[هَ دِ] (ع اِ) جِ هندکی. مردان هند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هندکی شود.

هنادکة.

[هَ دِ کَ] (ع اِ) جِ هندکی. (منتهی الارب). رجوع به هنادک و هندکی شود.

هنارة.

[هِ رَ] (ع مص) به معنی انارة، مثل اراقة و هراقة. (منتهی الارب). رجوع به انارة شود.

هناسه.

[هَ سَ / سِ] (اِ) آه. باد سرد کشیدن. (یادداشت مؤلف).

هناف.

[هِ] (ع مص) به فسوس خندیدن. (منتهی الارب). مهانفة. (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بازی و ملاعبه با دوست. (از اقرب الموارد).

هنالک.

[هُ لِ کَ] (ع ق مرکب) آنجا. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل). اسم اشاره برای مکان دور، مرکب از هنا + ک خطاب + لام برای افادهء بعد مکان.

هنام.

[هُ] (اِ) به لغت زند و پازند به معنی اندام باشد که در برابر بی اندام است. (برهان). مصحف هندام پهلوی به معنی اندام است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هنام و بسطام.

[هُ مُ بَ] (اِخ) دهستانی است از بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. در خاور بخش واقع شده و منطقه ای کوهستانی و سردسیر است. آب آن از رودخانه های هنام، کاکارضا، سیل برجه و چشمه های مختلف تأمین میشود. این دهستان شامل 34 آبادی و جمعیت آن در حدود 4900 تن است. قراء مهم آن عبارتند از: برمسک، کاکارضا، چهارتخته، خسروآباد و سراب هنم. ساکنان آنجا از طایفهء حسنوند هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هنامه.

[هُ مِ] (اِخ) دهی است از بخش شیروان شهرستان قوچان. 490 تن سکنه دارد.آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله و انگور، و کار دستی مردم قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هنانة.

[هُ نَ] (ع اِ) پیه درون چشم که زیر مقله باشد. || باقی ماندهء مغز و پیه شتر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هناة.

[هَ] (ع اِ) بلا و سختی. ج، هنوات. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هناهین.

[هَ] (اِ) گفتگو و هجوم مردمان و صدای اسبان وقتی که لشکری و جماعتی بسیار سوار شده میرفته باشند. (برهان).

هنایش.

[هِ یِ] (اِ) تأثیر و اثر داده شده. (برهان).

هن ء .

[هِنْءْ] (ع اِمص) عطا و دهش. || قطران مالیدگی. || (اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هن ء.

[هَنْءْ] (ع مص) قطران مالیدن شتر را. || یاری کردن کسی را. || طعام خوشگوار خورانیدن کسی را. || گفتن کسی را: «گوارا باد تو را کار». || در عیال خود داشتن کسی را یک ماه. || گوارنده گردیدن طعام بعد ناگواری. || یافتن بهره ای از گیاه که سیر نشود از آن. || شادمان شدن به کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوارنده شدن طعام کسی را. (منتهی الارب). || دادن کسی را و بخشیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنأ.

[هَ نَ ءْ] (ع مص) یافتن بهره ای از گیاه که سیر نشود از آن. || شادمان شدن به کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || گوارنده شدن طعام کسی را. (منتهی الارب). || دادن کسی را و بخشیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنأة.

[هَ نَ ءَ] (ع مص) گوارنده گردیدن طعام بعد ناگواری. (منتهی الارب).

هنأة.

[هَ ءَ] (ع مص) نیکو کردن طعام را. (منتهی الارب).

هنأی.

[هَ آ] (ع ص) ابل هنأی؛ شترانی که به گیاه کم از سیری رسیده باشند. (منتهی الارب).

هنب.

[هَ نَ] (ع اِمص) گولی. (منتهی الارب).

هنباء .

[هَمْ / هُنْ نَ] (ع ص) زن گول و نادان که در کار زیرکی و استادی کردن نتواند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هنبی شود.

هنباز.

[هَمْ] (ص) انباز. شریک. || نظیر. (برهان). رجوع به انباز و همباز شود.

هنباغ.

[هِمْ] (ع اِ) گرسنگی سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنبان.

[هَمْ] (اِ) انبان. پوستی باشد که درست از گوسفند برآورده باشند و دباغت کنند و چیزها در آن نهند. || زنبیل درویشان را نیز گفته اند که سفرهء گرد چرمین باشد. (برهان).

هنبتة.

[هَمْ بَ تَ] (ع مص) فروهشته شدن. || سستی و درنگی کردن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) سستی. || فروهشتگی. (منتهی الارب).

هنبثة.

[هَمْ بَ ثَ] (ع اِ) کار دشوار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || شوریدگی کار و سخن. (منتهی الارب). ج، هنابث. (اقرب الموارد). رجوع به هنابذ شود.

هنبذة.

[هَمْ بَ ذَ] (ع اِ) کار سخت و دشوار. ج، هنابذ. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنبر.

[هِمْ بَ / بِ] (ع اِ) کفتار ماده. (منتهی الارب). رجوع به هنبرة شود.

هنبر.

[هِمْ بِ] (ع اِ) خر کره. || بچه کفتار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنبر.

[هِنْ نَ] (ع اِ) کفتار ماده. (منتهی الارب). || گاو نر. || اسب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پوست هیچکاره یا کرانهء آن. (منتهی الارب). جرم پوست یا کرانه های آن. (اقرب الموارد).

هنبرد.

[] (اِخ) نام چند ده از توابع قم بوده است که اکنون در مآخذ جغرافیایی نام آنها نیست. و نوشته اند که مطبخهای اردشیر در آن جا بوده است و هنبرد یعنی سیری از طعام. رجوع به ترجمهء تاریخ قم ص69، 70، 71، 117 شود.

هنبرة.

[هِمْ بِ رَ] (ع اِ) خر ماده. (منتهی الارب). کره خر ماده. (اقرب الموارد). رجوع به هنبر شود.

هنبسة.

[هَمْ بَ سَ] (ع مص) خبر جستن. (منتهی الارب).

هنبص.

[هُمْ بُ] (ع ص) کلان شکم. (منتهی الارب). رجوع به هنبض شود.

هنبص.

[هِمْ بِ] (ع ص) مرد سست حقیر هیچکاره. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنبصة.

[هَمْ بَ صَ] (ع مص) نوعی از نرم خندیدن. (منتهی الارب). || (اِمص) چنانکه در لسان آمده است خندهء بلند. (از اقرب الموارد).

هنبض.

[هُمْ بُ] (ع ص) کلان شکم. (از منتهی الارب). و ابن عباد آن را در هنبص با صاد مهمله آورده است. (اقرب الموارد). رجوع به هنبص شود.

هنبع.

[هُمْ بُ] (ع اِ) روبندی است دختران را شبیه مقنعه که مقدم آن را میدوزند. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنبغ.

[هُمْ بُ] (ع ص، اِ) سختی گرسنگی. (منتهی الارب). و در لسان العرب آمده است که به صورت وصف نیز به کار رود. گویند: جوعٌ هنبغ و هنباغ و هنبوغ؛ أی شدید. || خاکی که به کمتر بادی به هوا خیزد. || شیر بیشه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن ضعیف حمله. (از اقرب الموارد). زن سست گیر. (منتهی الارب). || زن گول. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || زن تبهکار. (از اقرب الموارد).

هنبغة.

[هَمْ بَ غَ] (ع مص) گرسنه شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بسیار گردیدن گرد و غبار. (منتهی الارب). || پریدن و برانگیخته شدن گرد و غبار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنبلة.

[هَمْ بَ لَ] (ع مص) لنگیدن و به رفتار ددان رفتن مرد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنبه.

[هُمْ بَ / بِ] (اِ) در تداول شکم را گویند. (یادداشت مؤلف).

هنبی.

[هُنْ نَ با / هَ نَ با] (ع ص) زن گول و نادان که در کار زیرکی و استادی کردن نتواند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنبی.

[هِمْ بی ی] (ص نسبی) منسوب به هنب که بطنی است از ربیعه. (سمعانی).

هنتاتی.

[هَ تی ی] (ص نسبی) منسوب به هنتاتة که از قبیلهء مصمودة است. رجوع به صبح الاعشی شود.

هنتبة.

[هَ تَ بَ] (ع مص) سستی و درنگی نمودن در کار. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنج.

[هَ] (اِمص) به معنی کشیدن باشد و امر به این معنی هم هست یعنی بکش. || به معنی انداختن هم گفته اند. || (ص) دو چیز را نیز گویند که بحسب کیفیت یک قدر داشته باشند، همچو آوازی که با سازی کوک شده باشد. || دو شخص که بر یک قصد و یک عزم و یک اراده باشند. (برهان).

هنجار.

[هِ / هَ] (اِ) راه و روش و طریق و طرز و قاعده و قانون. (برهان). در سنسکریت سمکارا به معنی گشتن و گردیدن و راه است. (حاشیهء برهان چ معین) :
به آخر شکیبایی آورد پیش
که جز آن نمی دید هنجار خویش.
فردوسی.
همی شدند به بیچارگی هزیمتیان
گسسته پشت گرفته گریغ را هنجار.
عنصری.
خوشا راهی که باشد راه آنان
که دارند از سفر هنجار جانان.
فخرالدین اسعد.
ره و هنجار ستمکاره همه زشت است
ای خردمند مرو بر ره و هنجارش.
ناصرخسرو.
مهمان کند خزینه تو و من را
مهمان کشی است شیوه و هنجارش.
ناصرخسرو.
قصه ای را که نظم خواهم کرد
برطرازم سخن بدین هنجار.مسعودسعد.
چیستی؟ مرغی، ستوری، آدمستی؟ بازگرد
ور به راه آدمی چون آدمت هنجار کو؟
سنایی.
نیکان ملت را به دین یاد تو تسبیح مهین
پیکان نصرت را به کین عزم تو هنجار آمده.
خاقانی.
دلیری است هنجار لشکرکشی
سرافکندگی نیست در سرکشی.نظامی.
|| جاده و راه راست و بعضی راه غیرجاده را هم گفته اند. (برهان) :
گرفته هر دو هنجار خراسان
بر ایشان گشت رنج راه آسان.
فخرالدین اسعد.
همواره پشت و یار من پوینده بر هنجار من
خاراشکن رهوار من، شبدیز خال و رخش عم.
لامعی.
گر از دنیا به رنجی راه او گیر
کز این بهتر نه راه است و نه هنجار.
ناصرخسرو.
شعاع کوکب ثابت به چرخ بر رهبر
مسیر دیو دژآگه به خاک بر هنجار.
مسعودسعد.
نه هرگز کسی دیده هنجار قبله
نه هرگز شنیده کس الله اکبر.عمعق.
چو دیدم که هنجار او دور بود
شب از جمله شبهای دیجور بود.نظامی.
وز ایشان به هنجارهای درست
سوی ربع مسکون نشان بازجست.نظامی.
مرغی که نه اوج خویش گیرد
هنجار هلاک پیش گیرد.نظامی.
از راه رحیل خار برداشت
هنجار دیار یار برداشت.نظامی.
نهفته بازمیپرسید جایش
به دست آورد هنجار سرایش.نظامی.
- بهنجار؛ دارای راه و روش. آشنا به رموز. ماهر :
در فسق و قمار نیز استادیم
در دیر مغان مغی بهنجاریم.عطار.
تا بجنباند بهنجار و به فن
تا بدانم من که پنهان بود من.مولوی.
- بهنجار رفتن؛ درست رفتن. از راه درست و راست رفتن :
هم در سلوک گام بتدریج مینهند
هم در طریق عشق بهنجار میروند.عطار.
- هنجار بردن؛ راه بردن :
هم بدین تعبیه بران که ظفر
سپهت را نکو برد هنجار.مسعودسعد.
- هنجار بریدن؛ طی طریق کردن. راه پیمودن :
به قلعه ای که از او باد کم رود بیرون
به بیشه ای که در او دیو بد برد هنجار.
مسعودسعد.
هر کجا روی آری از نصرت
پیش نصرت همی برد هنجار.مسعودسعد.
- هنجارجوی؛ جویندهء راه. راه یاب :
نوند شتابنده هنجارجوی
چنان شد که بادش نه دریافت بوی.اسدی.
کم آسای و دمساز و هنجارجوی
سبک پای و آسان دو و تیزپوی.اسدی.
- هنجار کردن؛ راه پیمودن. پوییدن یا راه یافتن : ... و به شب اندر آتش کردی بر میلها تا لشکر بدان هنجار راه کردندی. (مجمل التواریخ و القصص).
گر تو در دهر همدمی جویی
در ره جست کم کنی هنجار.خاقانی.
- هنجارنمای؛ راه نمای. راه دان :
در راه و روش چو خضر پویان
هنجارنمای و راه جویان.نظامی.

هنجام.

[هَ] (ص) مردم بیکار و تنبل و کاهل و باطل و مهمل را گویند. (برهان) :
در دنیا سخت سختی و در دین
پی سست و میانه کار و هنجامی.
ناصرخسرو.

هنجل.

[هُ جُ] (ع ص) گران سنگ. (منتهی الارب). ج، هناجل. (اقرب الموارد). || مرد گران که صحبتش را ناخوش دارند. (منتهی الارب).

هنجمک.

[هِ جَ مَ] (اِ) برغست را گویند و آن علفی است شبیه به اسفناج که در آش ها آرد کنند و به عربی تملول خوانند. (آنندراج).

هنجن.

[هَ جَ] (اِخ) دهی است از بخش نطنز شهرستان کاشان. دارای 940 تن سکنه، آب آن از رودخانهء ابیانه و 9 رشته قنات، محصول عمده اش غله، حبوب، انار، انجیر، سیب و کار دستی زنان گیوه بافی است. قلعهء خرابه ای از آثار قدیم دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هنجیدن.

[هَ دَ] (مص) بیرون کشیدن و برآوردن. (برهان).
- برهنجیدن؛ گستردن. (یادداشت مؤلف). گشودن :
چنان که مرغ هوا پرّ و بال برهنجد
تو بر خلایق بر، پرّ مردمی برهنج.ابوشکور.
- || بیرون آمدن :
دل اندر مهر می برهنجد از تن
چنان چون سنگ مغناطیس و آهن.
فخرالدین اسعد.

هنجیرکی.

[هَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش قصرقند شهرستان چاه بهار. دارای 45 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنجیروئیه.

[هَ ئی یِ] (اِخ) دهی است از بخش زرند شهرستان کرمان. دارای 70 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هند.

[هَ] (اِ) راه و طریق و هنجار و قاعده و قانون. (برهان) :
گشاده بر ایشان و بر کار من
به هر نیک و بد هند و هنجار من.فردوسی.
|| (فعل) یعنی هستند و موجودند. (برهان). اند. صورتی از فعل بودن است برای جمع سوم شخص. هست مفرد آن است :
از مرد خرد بپرس ازیرا
جز تو به جهان خردوران هند.
ناصرخسرو (دیوان چ تقوی ص90).
با تو فردا چه بماند جز دریغ؟
چون برد میراث خوار آنچت که هند.
ناصرخسرو.

هند.

[هِ] (ع اِ) گلهء صد شتر یا اندکی زائد از صد یا اندکی کم از آن یا دو صد. ج، اهند، اهناد، هنود. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هند.

[هِ] (اِخ) پارسی باستان هندو(1)همریشه با سند، در کتیبه های عیلامی هی ایندویش(2)، اوستا هندو، سنسکریت سینذو به معنی نهر، جویبار، رود سند یا ناحیهء گرداگرد رود سند است و در شاهنامه گاه به فتح اول با کلماتی چون پرند قافیه شده است. (حاشیهء برهان چ معین). این کشور را در ممالک انگلیسی زبان ایندیا میگویند. کشوری است در جنوب آسیا و جنوب سلسله کوههای هیمالایا در کنار دریای عمان و بحر بنگال. این نام قب به تمام سرزمینی که هند و پاکستان کنونی را تشکیل میداد اطلاق می شد و ایالات متعددی را شامل بود که هر کدام به نامی خوانده می شد. این سرزمین شبه قاره ای است که از قسمتهای دیگر آسیا با جبال عظیم هیمالایا جدا میشود. نام کهن این سرزمین بهاراته است. وسعت شبه قاره 3288818 کیلومتر مربع و جمعیت آن قریب چهارصد و چهل ملیون است. کشور هند از ممالک مشترک المنافع بریتانیای کبیر است(3). این کشور شامل 27 ایالت است که مهمترین آنها عبارتند از: ایالت های دهلی (ایالت مرکزی)، بمبئی، حیدرآباد، مدرس، میسور، پنجاب، سیکیم و بوتان. این سرزمین از شمال شرقی به چین و برمه و از شمال به تبت و نپال و در شمال غربی به پاکستان محدود است و در شرق پاکستان سرزمین «نتوآ» واقع شده که در شمال شرقی هند قرار دارد. هند فرانسوی و هند پرتقالی عبارتند از مناطق کوچکی که دو ساحل شرقی و غربی اراضی هند آن را احاطه کرده است. نیمهء جنوبی از شبه جزیرهء هند میان بحر عمان و خلیج «بنگال» واقع است. بزرگترین رودخانهء هند رود گنگ و «براهابترا» و «سند» میباشد. محصولات زراعتی هند که کفایت تغذیه و مایحتاج سکنهء آن را نمیکند عبارت است از: برنج، کنف، پنبه و چای. سرمایه های طبیعی هند را جنگل های انبوه که از درختهای آن جهت کشتی سازی و غیر آن استفاده میشود، و معادن منیزیم و ذغال سنگ و مس و آهن تشکیل میدهد. ایالت «جمشیدپور» مرکز صنعت آهن و فولاد، و «بمبئی» مرکز کارخانجات نساجی و «کلکته» مرکز تولیدات کنف میباشند. شهرهای بزرگ مرزی عبارتند از: بمبئی و کلکته و مدرس. زندگی اجتماعی سکنهء هند بر اساس اختلافات طبقات مردم پی ریزی شده که بسیاری از قوانین دولتی برای مبارزه با آن است و تعصبات خشک مذهبی سبب فقر و گرسنگی اکثر سکنهء هند است. هندیها توجه خاصی به زیارت اماکن و شهرهای مقدس مذهبی از جمله شهرهای بنارس و اللهآباد دارند. تمدن هندوستان از حدود دو تا چهار هزار سال پیش از میلاد شروع میشود، قبائل آریائی از شمال هند در حدود 1500 ق . م. وارد آن سرزمین شده اند، و تمدن برهمایی را آغاز کرده اند و در نتیجه اصول مذهب «هندویی» به وجود آمده است. در قرن ششم قبل از میلاد، «بودا» ظهور کرد، و پیش از آن مذهب «هندویی» مذهب رسمی پادشاهان «موری» بود ولی «آسوکا» در قرن سوم قبل از میلاد دین «بودا» را دین رسمی کرد. فرهنگ هندی از زمان شاهان جوبتو (320 تا 544 م.) رونق یافت و سپس هنگامی که راجبوتی ها بر مناطق شمال غربی هند تسلط یافتند و به ایجاد حکومت ملوک طوایف پرداختند، آنها و خاندانهای پیش، از تشکیلات همدیگر تجاربی مفید به دست آوردند. این ملوک الطوایفی زمینه را برای فتوحات اسلامی در قرن 11 بوسیلهء سلطان محمود غزنوی فراهم کرد. در سال 1526 «بابر» پادشاه مغول بر هند تسلط یافت. هند در روزگار اکبرشاه و شاه جهان و اورنگ زیب سیر تمدن را آغاز کرد و در همین روزگار بود که پرتقالیها بر «جاوه» دست یافتند (1510 م.). هنگامی که طوایف «مراتی» و «سیک» علیه حکومت پادشاهان مغول قیام کردند، انگلیسی ها و فرانسوی ها در قرن 18 مناطقی برای خود از هند جدا کردند، پس از پیروزی «روبرت کلایف» بر «دیلکس» افسر فرانسوی، افراد انگلیسی در هند بیشتر شدند. و واران هستینگز فرمانروای انگلیسی بنیاد حکومت بریطانیا را در هند استوار گردانید. دولت بریتانیا در سال 1875 م. بر اثر شورشی که در آن تاریخ در هند بوقوع پیوست، کمپانی هند شرقی را که گردانندهء هند بود منحل کرد و به این سرزمین خودمختاری داده شد و در سال 1877 ملکه ویکتوریا امپراطور بریتانیا به هند دعوت شد و در آن هنگام نمایندهء مخصوص ملکه که از طرف حکومت بریتانیا تعیین میشد، بر هند فرمانروایی میکرد، و یک هیأت (اجرائی) مرکب از افراد عالی رتبهء دولت بریتانیا او را راهنمائی می نمودند. هند به تدریج از خواب غفلت بیدار شد و عده ای از رهبران هندی در سال 1884 دستجات و سازمانهای ملی را تشکیل دادند که هدف اصلی آنان رسیدن به استقلال تام بود. در سالهای 1906 تا 1915، دولت انگلیس ناچار شد که ادارهء بعضی از امور کشور را به مردم هند ارجاع نماید. در این هنگام بود که رهبر بزرگ هند «گاندی» قیام کرد و علیه استبداد بریتانیا به مبارزه پرداخت، اگرچه «گاندی» با یارانش چند مرتبه زندانی شد ولی باز به مبارزات خود ادامه داد تا در سال 1930 تا 1933 دولت بریتانیا زعمای هند را به کنفرانس میزگرد دعوت نمود، لکن از مذاکرات آن کنفرانس نتیجه به دست نیامد. در آغاز جنگ دوم جهانی فرمانروایان بریتانیا در هند حکومت نظامی اعلام کردند و در حدود دو ملیون هندی را به سربازی دعوت نمودند و آنها را به جبههء جنگ فرستادند. پس از تجاوز ارتش ژاپن در سال 1942 به کشورهای سیام و مالایا و برمه، اختلاف شدیدی در بین سران هند و سران مسلمانان هند که رهبر آنها محمدعلی جناح بود بوجود آمد. مسلمانان میخواستند کشوری مرکب از مناطق مسلمان هند تشکیل دهند. در آن هنگام که حزب کارگر انگلیس حکومت را به دست گرفت و هیأت وزیران خود را تشکیل داد، حکومت بریتانیا قوانینی وضع نمود که به موجب آن به هند و سیلان و پاکستان استقلال داده شد، و در ماه اوت 1947 م. آخرین سرباز انگلیس خاک هند را ترک گفت، و در تاریخ ژانویهء 1950 هند حکومت جمهوری مستقل خود را اعلام نمود و به عضویت اتحادیهء کشورهای مشترک المنافع بریتانیا درآمد. هند در تاریخ 1952 برنامه های پنجسالهء خود را برای عمران و آبادانی شروع کرد، ولی روابط آن کشور با همسایهء بزرگ خود پاکستان بر سر مسئلهء کشمیر رو به وخامت نهاد و همچنین با کشور چین در مسائل مرزی اختلاف نظر پیدا کرد. البته پس از آنکه چین کمونیست در تاریخ 1959 بر تبت مستولی شد و تجاوزات مرزی خود را به خاک هند آغاز کرد، ناحیهء ماکماهون خط مرزی بین چین و هند شد. در تاریخ 31 اکتبر 1961 م. هند همسایهء خود را به تجاوزهای پیاپی به پادگانهای نظامی متهم ساخت و در تاریخ 18 دسامبر 1961 نیروهای هند مستعمرات پرتقال را که شامل «داماو» و «جوا» و «دیو» واقع در ساحل غربی بود، به تصرف درآوردند. سپس در تاریخ اکتبر 1962 نیروهای چین به مرکز «لونجو» حمله کردند و مناطق شمال شرقی هند را اشغال نمودند و با نیروهای هند به زد و خورد پرداختند. نیروهای هند در این جنگ آسیب دیدند، و چون در برابر سربازان چین تاب نیاوردند عقب نشینی کردند و منطقهء لاداخ واقع در شمال شرقی و قسمتهای دیگر مرزی تبت در نواحی شمال شرقی به تصرف نیروهای چین درآمد، و سربازان هند به طرف «نامکاشو» واقع در جنوب «ماکماهون» عقب نشستند. و همچنین پادگانهای دیگری در نزدیک مرز کشمیر را تخلیه نمودند. ارتش هند بار دیگر به پیشروی خود ادامه داد و سه مرکز مهم دیگر را در نوار مرزی اشغال نمود. در نوامبر 1962 کریشنامنون که وزیر جنگ هند بود از منصب خود استعفا کرد، و جواهر لعل نهرو نخست وزیر وقت شخصاً پست وزارت جنگ را به عهده گرفت. در هفتم نوامبر نیروهای چین مجدداً به اراضی هند تجاوز نمودند. در این هنگام بود که حکومت هند از کشورهای بریتانیا و ایالات متحده و کانادا تقاضای کمک کرد که مقدار لازمی اسلحه و هواپیمای جدید به آن کشور بدهند. دولتهای مذکور درخواست هند را پذیرفتند. در 16 نوامبر دولت چین حملات نظامی را دوباره به مرزهای هند آغاز کرد و خط دفاعی هند را در جبههء شرقی کوههای «هیمالایا» منهدم ساخت. و در 19 نوامبر سربازان چین در طول 35 کیلومتر به داخل خاک هند در امتداد رودخانهء «لوهیت» به طرف دشتهای «آسام» پیشروی کردند. در بیستم نوامبر ام» پیشروی کردند. در بیستم نوامبر ج دولت چین قرارداد آتش بس را در سرتاسر مرزهای هند و چین اعلام کرد و تعهد کرد که نیروهای خود را تا اول دسامبر به داخل خاک چین در بیست کیلومتری خط مرزی که قب آن را اشغال کرده بود، فراخواند و پیشنهاد کرد که منطقه ای غیرنظامی به فاصلهء بیست کیلومتر در بین دو کشور بوجود بیاید تا زمینه برای مذاکرات دو کشور در مورد اختلافات موجود فراهم شود. هند در این مذاکرات اصرار داشت که نیروهای چین به مواضعی که در 8 سپتامبر در آن متمرکز بودند، عقب نشینی کنند. در 26 نوامبر هند پیشنهادهای چین را در مورد آتش بس رد کرد، و روز بعد قرارداد کمکهای نظامی را با دولت انگلیس امضاء کرد. روز دهم دسامبر 1962 کنفرانس کولومبو به منظور رفع اختلافات مرزی دو کشور چین و هند تشکیل شد. (از فرهنگ جغرافیائی وبستر) (از الموسوعة العربیة المیسرة). اختلافات مرزی چین و پاکستان با دولت هند هنوز برطرف نشده و یکی از نگرانی های قابل توجه جهان سیاست است :
پدر بوده در ناز و خزّ و پرند
مرا برده سیمرغ در کوه هند.فردوسی.
گر از کابل و زابل و مرز هند
شود روی گیتی چو چینی پرند.فردوسی.
مرا شاه ایران فرستد به هند
به چین آیم از بهر چینی پرند.فردوسی.
تا روم ز هند لاجرم شاها
گیتی همه زیر باج و سا کردی.عسجدی.
همی نگون شود از هیبت نهیب تو را
به ترک خانهء خان و به هند رایت رای.
عنصری.
پر از شاره و تلک و خز و پرند
هم از مخمل و هر طرایف ز هند.اسدی.
این کتاب کلیله و دمنه فراهم آوردهء علما و براهمهء هند است. (کلیله و دمنه). در خزاین ملوک هند کتابی است که از زبان بهایم و وحوش و سباع و حشرات جمع کرده اند. (کلیله و دمنه).
من همی در هند معنی راست همچون آدمم
وین خران در چین صورت راست چون مردم گیا.
خاقانی.
بر خط دستش که هند و چین در اوست
هفت گنج شایگان خواهم فشاند.خاقانی.
هم بر آن آتش ز هند و چین و بغداد آمده
ماه ذی القعده به روی دجله تابان دیده اند.
خاقانی.
رجوع به هندوستان شود.
(1) - Hi(n)du.
(2) - Hi'induish. (3) - در تاریخ تألیف مآخذ لغت نامه.

هند.

[هِ] (اِخ) گروهی است از اولاد لوط بن حام بن نوح. (منتهی الارب).

هند.

[هِ] (اِخ) (اقیانوس...) نام دریای عظیمی است که در جنوب کشور هند و قارهء آسیا قرار گرفته است و از مشرق به اقیانوس آرام می پیوندد و ساحل غربی آن کناره های شرقی قارهء افریقا است. دریای عمان و خلیج فارس در جنوب ایران از انشعابات این اقیانوس هستند. رجوع به اقیانوس هند شود.

هند.

[هِ] (اِخ) دختر عتبة بن ربیعة بن عبدشمس بن عبدمناف. از زنان قریش و مادر معاویة بن ابی سفیان است. نیز از شاعره های عهد جاهلیت است و از زنان باتدبیر و گشاده سخن به شمار میرود. وی در فتح مکه اسلام پذیرفت و بتی را که پیش از آن می پرستید در زیر پای خرد کرد. درگذشت او به سال 14 هجری واقع شد. (از اعلام زرکلی). وی در جنگ احد حاضر بود و پس از قتل حمزه عموی پیامبر پاره ای از جگر او را به دندان گرفت و بدین سبب به هند جگرخواره یا آکلة الاکباد معروف شد :
عاجزم از چنگ این هند جگرخوارم برآر
یا رسول الله مسلمانی ز کافر میخری.
نظیری.

هند.

[هِ] (اِخ) هندبن عمرو. از تابعین و از یاران علی بن ابیطالب بود و در جنگ جمل شرکت کرد و به دست ابن یثربی به سال 36 هجری کشته شد. (از اعلام زرکلی).

هندآباد.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش سردشت شهرستان مهاباد. دارای 319 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون و عسل و کار دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هندآباد.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نیشابور. دارای 67 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هندات.

[هِ] (ع اِ) جِ هند. (منتهی الارب). گله های شتر. رجوع به هند شود.

هنداز.

[هِ] (معرب، اِ) اندازه. (منتهی الارب). معرب اندازهء فارسی است. رجوع به هندسه شود.

هندام.

[هِ] (معرب، اِ) اندام. (منتهی الارب) : از هندام بیرون افتاده نباشد. (ذخیرهء خوارزمشاهی).
- بهندام؛ به اندام. مهندم. به اندازه : آنکه ترکیب اندامهای او مرکب درست و بهندام و بر شکل و عدد طبیعی باشد... (ذخیرهء خوارزمشاهی). خرقه های بسیار بگیرند و بر شکل گویی بدوزند و گرد کنند بهندام و اندر بغل او نهند. (ذخیرهء خوارزمشاهی).

هندانه.

[هِ نَ / نِ] (اِ) هندوانه. خربزهء شامی. (یادداشت مؤلف). رجوع به هندوانه شود.

هندب.

[هِ دَ] (ع اِ) کاسنی. (منتهی الارب). دانهء معروفی است که خورده میشود. هندبا. هندباء. (اقرب الموارد).

هندبا.

[هِ دَ / دِ] (ع اِ) هندب. کاسنی. هندباة. بَرّی بود و بستانی. و آن دو نوع بود: یکی ورق آن پهن بود نزدیک به کاهو و نوعی دیگر ورق آن باریک بود. طعم برّی آن تلخ و نوع نیکوی آن بستانی، تر شیرین بود. بهترین نوع آن شامی است که به یونانی انطوبیا خوانند. (تحفهء حکیم مؤمن) :
تو یکی هندبا بِنَدْهی شان
چون دهدْشان خدای، حور و قصور؟
ناصرخسرو.
رجوع به کاسنی شود.

هندباء .

[هِ دَ] (ع اِ) کاسنی. (منتهی الارب). هندب. (اقرب الموارد). رجوع به هندب شود.

هندبار.

[هِ] (اِخ) ناحیت هند. (یادداشت مؤلف).

هندباری.

[هِ] (ص نسبی) هندی. از هند. مربوط به هند : فرمود تا از هندباری فرجی ساختند. در آن ولایت جامهء هندباری اهل عزا می پوشیدند. (مناقب العارفین).
چو ماسورهء هندباری به رنگ
میان آگنیده به تیر خدنگ.نظامی.

هندباة.

[هِ دَ / دِ] (ع اِ) یکی از هندبا. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هندبی.

[هِ دَ / دِ با] (ع اِ) کاسنی. (منتهی الارب). رجوع به هندباء شود.

هندبید.

[هِ] (اِ) هندبا. کاسنی. (برهان). رجوع به هندبا شود.

هند پرتقال.

[هِ دِ پُ تِ] (اِخ) نام یکی از مستعمرات کشور پرتقال در شبه قارهء هند بوده است که ایالات کنونی داماو، جوا، و دیو را دربرداشته است. در سال 1954 م. دولت هندوستان تصمیم گرفت که این ایالات را ضمیمهء کشور اصلی هند کند و زد و خوردهای خونینی بر سر این مسئله درگرفت و سرانجام در سال 1961 م. دولت هند موفق شد این ایالات را از تصرف پرتقال به درآورد. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر) (از المنجد).

هند جگرخوار.

[هِ دِ جِ گَ خوا / خا](اِخ) رجوع به هند دختر عتبة شود.

هندچوب.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان نایین. دارای 311 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هند حنا.

[هِ دِ حَ] (ترکیب اضافی، اِ مرکب)کنایه از سیاهی حنا باشد. (آنندراج).

هندخاله.

[هِ دِ لِ] (اِخ) رجوع به هنده خاله شود.

هندر.

[هُ دُ] (اِخ) دهی است در بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 453 تن سکنه، آب آن از قنات و چاه، محصول عمده اش غله و کار دستی مردم بافتن قالیچه و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

هندزمین.

[هِ زَ] (اِخ) دهی است از بخش سیردان شهرستان زنجان که دارای 60 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هندس.

[هِ دِ] (ع ص) شیر دلیر. || مرد آزموده کار نیک نگرنده در امور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هندسان.

[هِ دُ] (اِخ) مخفف هندوستان. (برهان) :
گر ز جور تو نسیمی بگذرد بر زنگبار
ور ز خشم تو سمومی بروزد بر هندسان.
فرخی.

هندستان.

[هِ دِ] (اِخ) هندوستان. هند :
هندو ز چه مغز پیل خارد؟
تا هندستان به یاد نارد.نظامی.
درآمد قاصدی از ره به تعجیل
ز هندستان حکایت کرد با پیل.نظامی.
چون سهی سرو برد از آن بستان
رفت از آنجا به ملک هندستان.نظامی.
تا مرا ز اینجا به هندستان برد
بوکه بنده کآن طرف شد جان برد.مولوی.
بر سر بخت سیه خاک سیه زیبنده است
ما به هندستان نه بهر مال دنیا میرویم.
صائب.
رجوع به هند و هندوستان شود.

هندسه.

[هَ دَ / هِ دِ سَ / سِ] (معرب، اِ) و در عربی به فتح اول به معنی اندازه و شکل باشد. (برهان). از اصول علوم ریاضی است و علمی است که در آن از احوال مقدارها و اندازه ها بحث شود. (از کشاف اصطلاحات الفنون). دانستن اندازه ها است و چندی یک از دیگر و خاصیت صورتها و شکلها که اندر جسم موجود است. (التفهیم ابوریحان بیرونی ص3). هندسه آن رشته از ریاضیات است که مطالعه در فضا و اشکال و اجسام قابل تصور در این فضا می نماید :
ستاره شمر نیست از ما کسی
که از هندسه بهره دارد بسی.فردوسی.
در چنین ادوات خصوصاً در هندسه آیتی بود. (تاریخ بیهقی). و هیچ پادشاه چنین بنا نفرمود و همه به دانش و هندسهء خویش ساخت. (تاریخ بیهقی).
به علم هندسه سر برکشیده
به سند و هند و اطراف خراسان.
ناصرخسرو.
جمشید ملک هیأت، خورشید فلک هیبت
یک هندسهء رایش معمار همه عالم.خاقانی.
گر به زمین افتدی هندسهء رای تو
قوس قزح سازدی طاق پل رود زم.خاقانی.
ترکیب ها:
- هندسه باز.؛ هندسهء تحلیلی. هندسهء ترسیمی. هندسهء دیفرانسیل. هندسهء رقومی. هندسهء سینماتیک. هندسهء غیراقلیدسی. هندسهء فضایی. هندسهء مسطحه. هندسهء مقدماتی. رجوع به این مدخل ها شود.

هندسهء اقلیدسی.

[هِ دِ سِ یِ اُ دِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که بر اصل موضوع(2) اقلیدس بنا شده است.
توضیح: اصل موضوع اقلیدس عبارت است از این فرضیه: از یک نقطه خارج خطی فقط یک خط می توان موازی آن رسم کرد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie Euclidienne .
(فرانسوی)
(2) - Postulat

هندسه باز.

[هِ دِ سَ / سِ] (نف مرکب)کنایه از محیل و مکار. (آنندراج).

هندسهء تحلیلی.

[هِ دِ سِ یِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که در آن با قبول عناصری، محاسبات جبری و آنالیزی داخل هندسه می گردد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie analytique

هندسهء ترسیمی.

[هِ دِ سِ یِ تَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که غرض از آن مطالعه و ساختن یک جسم فضائی است برحسب تصویر آن (= روش مونژ)(2).
توضیح: می توان برای نشان دادن تصویر شی ء از روش های دیگر استفاده کرد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie descriptive .
(فرانسوی)
(2) - Monge

هندسهء چندبعدی.

[هِ دِ سِ یِ چَ بُ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که در فضای چندبعدی عمل می کند.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie andimension

هندسهء دیفرانسیل.

[هِ دِ سِ یِ یِلْ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که با عناصری سر و کار دارد که تعاریف آنها به مشتق(2) یا دیفرانسیل برمی خورد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie differentielle .
(فرانسوی)
(2) - Derive

هندسهء رقومی.

[هِ دِ سِ یِ رُ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندسه ای است که با تصویر شیئی به روی یک سطح افقی و فاصله از شی ء تا سطح تصویر سر و کار دارد.

هندسهء سینماتیک.

[هِ دِ سِ یِ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که در آن از منحنیاتی بحث میشود که مسیر حرکت نقاط شی ء می باشد و بعلاوه خود حرکت نیز در این هندسه مورد مطالعه قرار می گیرد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie cinematique

هندسهء غیراقلیدسی.

[هِ دِ سِ یِ غِ رِ اُ دِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که بر مبنای اصل موضوع اقلیدس بنا نشده است.
(1) - Geometrie non Euclidienne .
(فرانسوی)

هندسهء فضائی.

[هِ دِ سِ یِ فَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که با فضای سه بعدی یعنی فضائی که مورد درک واسطهء ما است سر و کار دارد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie de espace

هندسهء مسطحه.

[هِ دِ سِ یِ مُ سَطْ طَ حِ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندسه ای است که با فضای دوبعدی سر و کار دارد یعنی از اشکال موجود در یک صفحه بحث می کند.

هندسهء مقدماتی.

[هِ دِ سِ یِ مُ قَدْ دَ](ترکیب وصفی، اِ مرکب)(1) هندسه ای است که مستقیماً و بدون توسل به یک سیستم مختصات، به بحث در اشکال و اجسام با یک روش کام محدود می پردازد.
.
(فرانسوی)
(1) - Geometrie elementaire

هندسی.

[هِ دِ] (ص نسبی) منسوب به هندسه. مربوط به علم هندسه :
فکند از هیأت نُه حرف افلاک
رقوم هندسی بر تختهء خاک.نظامی.
از طبیعی و هندسی و نجوم
همه در دست او چو مهرهء موم.نظامی.
|| دارای شکل هندسی. بروفق علم هندسه. بر اساس علمی :
برانوش را گفت گر هندسی
پلی سازی آن جایگه چون رسی.فردوسی.
یکی از ریاضی برافراخت یال
یکی هندسی برگشاد از خیال.نظامی.
|| دانندهء علم هندسه. عالم هندسه :
هست طبیب بزرگ و هست منجم
فلسفی و هندسی و صاحب سؤدد.
منوچهری.
- تیر هندسی؛ عطارد، بدان جهت که دبیر فلک است :
ز اوصاف تو تیر هندسی را
یار طرف اللسان ببینم.خاقانی.
ز اشکال تیغ او قلم تیر هندسی
بر سطح ماه خطِّ معما برافکند.خاقانی.

هند غربی.

[هِ دِ غَ] (اِخ) نامی است که نخستین مکتشفان نیمکرهء جدید به سرزمینهای امریکا داده اند زیرا ابتدا تصور میکردند که به هند رسیده اند.

هندک.

[هَ دَ] (معرب، اِ) خندق. کنده. (زمخشری).

هندکندی.

[هِ کَ] (اِخ) دهی است از بخش سیردان شهرستان زنجان. دارای 373 تن سکنه، آب آن از رود تشویر و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هندکی.

[هِ دِ کی ی] (ع ص نسبی)منسوب به هند. ج، هنادکة. (منتهی الارب). لفظ فارسی است. (از اقرب الموارد).

هندگشای.

[هِ گُ] (نف مرکب) فاتح هند. که هند را تسخیر کند. این لقب بیشتر به سلطان محمود اطلاق شده است :
نزد محمودشاه هندگشای
قصهء هندوی ایاز فرست.خاقانی.

هندل.

[هَ دَ] (اِ) نامی است که در آستارا به درخت تمشک دهند. (یادداشت مؤلف). رجوع به تمشک شود.

هندل.

[هِ دِ] (انگلیسی، اِ)(1) میله ای است آهنی که در طول آن دو زاویهء قائمه تشکیل شده و در سر بازوی بلند آن گیره ای تعبیه شده که به محور پروانهء اتومبیل بند میشود و با گرداندن هندل پروانه به گردش درمی آید. این وسیله در اتومبیل های جدید به کار نمیرود. اصل کلمه در انگلیسی به فتح اول تلفظ میشود.
(1) - Handle.

هندل.

[هَ دِ] (اِخ)(1) گئورگ فریدریش. متولد 1685 و متوفی به سال 1759 م. موسیقی دان معروف آلمانی است. وی با اینکه پدرش اصرار داشت پزشک شود، به موسیقی علاقه نشان داد و مدتی در کلیسا نوازندهء ارگ بود. در سال 1705 م. نخستین اپرای خود را به نام آلمیرا نوشت و دو سال پس از آن به ایتالیا عزیمت کرد و در آنجا اپرای رودریگو را عرضه کرد و پس از آن چند اپرا و آهنگ معروف دیگر ساخت و به ریاست موزیک مخصوص دوک شاندوس و سرپرستی آکادمی موزیک امپراطوری رسید و در پایان عمر در انگلستان زیست و بر روی هم بیشتر عمر خود را در شهرت و محبوبیت و همراه با مقام ارجمند گذرانید. (از وبستر).
(1) - Haendel.

هندل آباد.

[هَ دِ] (اِخ) دهی است از بخش حومه و ارداک شهرستان مشهد. دارای 536 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و کار دستی مردم آن قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هندلان.

[هِ دِ] (اِخ) دهی است از بخش ترک شهرستان میانه. دارای 373 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هندلیق.

[هَ دَ] (ع ص) مرد بسیارسخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هندمند.

[هِ مَ] (اِخ) رود سجستان، و گویند هزار نهر در آن ریزد و آب آن نیفزاید و هزار نهر از وی جدا شود و نکاهد. (منتهی الارب) (معجم البلدان). رجوع به هیرمند شود.

هندمینی.

[هِ دِ] (اِخ) نام یکی از دهستانهای چهارگانهء بخش بدرهء شهرستان ایلام. از ده آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و روی هم 1800 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هندو.

[هِ] (ص نسبی، اِ) در زبان پهلوی هندوک، به معنی اهل هند، خصوصاً پیروان آیین قدیم هند. (از حاشیهء برهان چ معین). هندی. مردم هند. (یادداشت مؤلف) : و آنجا بردهء هندو و جهاز هندوستانی افتد بسیار. (حدود العالم).
چون ملک الهند است آن دیدگانْش
گردش بر، خادم هندو دو دست.(1)
خسروی سرخسی.
تو چنین فربه و آگنده چرایی؟ پدرت
هندوی بود یکی لاغر و خشکانج و نحیف.
لبیبی.
نیم شبی ایشان را گسیل باید کرد با سیصد سوار هندو. (تاریخ بیهقی). و سه غلام هندو باید خرید از بهر خدمت او را و حوائج کشیدن. (تاریخ بیهقی). و مردی سیصد هندو آوردند و هم در باغ بنشستند. (تاریخ بیهقی).
از پارسی و تازی و از هندو و از ترک
وز سندی و رومی و ز بحری همه یکسر.
ناصرخسرو.
و آن اصل که هندوان کرده اند ده باب است. (کلیله و دمنه).
تیغ تو داند که چیست رمز و اشارات دین
طرفه بود هندویی وز عربی ترجمان.
خاقانی.
شنیدم که طغرل شبی در خزان
گذر کرد بر هندویی پاسبان.
سعدی (بوستان).
ز هندستان مگر بودش نمونه
که باشد کار هندو باژگونه.جامی.
|| کسی که پیرو مذهب هندوان باشد : و اندر او مسلمانانند و هندوان و اندر او مزگت آدینه است و بتخانه. (حدود العالم).
بل هندویی است برهمن آتش گرفته سر
چون آب، عیدنامهء زردشتی از برش.
خاقانی.
|| پاسبان. در قدیم پاسبانی را به غلامان هندو وامیگذاشتند. (از یادداشتهای مؤلف) :
همه ترکان چین بادند هندوش
مباد از چینیان چینی بر ابروش.نظامی.
|| غلام. بنده. زرخرید. بیشتر به غلامان سیاه اطلاق شده است و در مقابل ترک، رومی و بابلی به کار رفته است :
هندویی بد که تو را باشد و زآنِ تو بود
بهتر از ترکی کآنِ تو نباشد، صد بار.فرخی.
سپاه روم را کز ترک شد بیش
به هندی تیغ کرده هندوی خویش.نظامی.
ز هندو جستن آن ترکتازش
همه ترکان شده هندوی نازش.نظامی.
خواجهء ما چون ز سفر گشت باز
کرد بر آن هندوی خود ترکتاز.نظامی.
سعدی از پردهء عشاق چه خوش می نالد
ترک من پرده برانداز که هندوی توام.
سعدی.
|| سیاه از هر چیز :
در شب خط ساخته سحر حلال
بابلی غمزه و هندوی خال.نظامی.
اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را
به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را.
حافظ.
- طفل هندو؛ مردمک چشم :
تا نترسند این دو طفل هندو اندر مهد چشم
زیر دامن پوشم اژدرهای جانفرسای من.
خاقانی.
- هندوی چرخ (هندوی هفتم چرخ)؛ ستارهء زحل :
ای به رسم خدمت از آغاز دوران داشته
طارم قدر تو را هندوی هفتم چرخ پاس.
انوری.
- هندوی چشم؛ چشم سیاه یا مردمک چشم :
هندوی چشم مبیناد رخ ترک تو باز
گر به چین سر زلفت به خطا مینگرم.سعدی.
- هندوی نه چشم.؛ رجوع به این مدخل شود.
(1) - در ذیل مدخل خادم «رست» ضبط شده است.

هندوآباد.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان پائین شهرستان اردستان. دارای 360 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هندوا.

[هِ] (اِ) نوعی از بیش است. (مخزن الادویه). هندبا. رجوع به هندبا شود.

هندوارک.

[هِ دِ رَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سبزوار. دارای 30 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، بنشن و زیره است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هند و اروپائی.

[هِ دُ اُ] (اِخ) یکی از قسمت های سه گانهء نژاد سفید. (ایران باستان). آریائیان هند و ایران و سراسر اروپا که بسیاری از جهانشناسان اصول زبان و تمدن آنها را یکی دانسته اند.

هندوالان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند. دارای 482 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، شلغم و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

هندوان.

[هِ] (اِخ) در زبان پهلوی هندوکان به معنی هندوستان به کار رفته است. (حاشیهء برهان چ معین). از: هندو + الف و نون نسبت. جای هندو. سرزمین هندو. هندوستان :
آن کو به هندوان شد یعنی که غازیم
از بهر بردگان نه ز بهر غزا شده ست.
ناصرخسرو.
|| (اِ) جِ هندو. رجوع به هندو شود.

هندوان.

[هَ دَ] (اِخ) نام قلعهء بلخ است. (برهان).

هندوان.

[هُ] (اِخ) نهری است بین خوزستان و ارجان و بر آن ولایتی واقع است. (معجم البلدان).

هندوان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان خوی. دارای 175 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و هنر دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هندوان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان خوی. دارای 90 تن سکنه، آب آن از رود قطور و محصول عمده اش غله، حبوب، کرچک، کدو و کار دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هندوانه.

[هِ دِ نَ / نِ] (اِ) هندویانه. (فارسنامهء ابن البلخی ص 122). از: هندوان + پساوند نسبت، لغةً یعنی میوه ای که از هند می آید... گیاهی است از تیرهء خیار که برگهای بریده و ساقه های گسترده دارد. دلاغ. بطیخ هندی. شامی. دابوغه. فج. خربزهء شامی. (یادداشتهای مؤلف). میوه های آن درشت و مواد قندی آن برخلاف خربزه در درون بر جمع میگردد و تخمه ها در آن پراکنده اند. (از گیاه شناسی گل گلاب) :
داروغه هندوانه و سرده خیار سبز
کلونده شد محصل و بدران گزیر گشت.
بسحاق اطعمه.
- با یک دست دو هندوانه برداشتن؛ کنایه از کار فوق طاقت و لیاقت به عهده گرفتن است.
- هندوانهء ابوجهل.؛ رجوع به این مدخل شود.
- هندوانه افکندن؛ کمال بیم و ترس. (از آنندراج).
- هندوانهء تلخ؛ هندوانهء ابوجهل. رجوع به هر دو مدخل شود.
- هندوانه در کون کسی غلطانیدن؛ بسیار ترسانیدن. (غیاث).
- هندوانه زیر بغل کسی گذاشتن؛ کسی را به منظور موافق کردن با خواسته های خود بیش از اندازه ستودن و صفات برجسته به او بستن.

هندوانهء ابوجهل.

[هِ دِ نَ / نِ یِ اَ جَ](ترکیب اضافی، اِ مرکب) نام عامیانهء حنظل است که میوه ای تلخ مشابه هندوانه دارد. رجوع به حنظل شود.

هندوانه پردسر.

[هِ دِ نِ پُ سَ] (اِخ)دهی است از بخش کوچصفهان شهرستان رشت. دارای 425 تن سکنه، آب آن از نورود و سفیدرود و محصول عمده اش برنج و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

هندوانهء تلخ.

[هِ دِ نَ / نِ یِ تَ] (ترکیب وصفی، اِ مرکب) هندوانهء ابوجهل. حنظل. رجوع به دو مدخل شود.

هندوانی.

[هِ دُ / هُ دُ] (ص نسبی) هندی. از هندوستان. هندو. (یادداشت مؤلف) :
چو سوسن بود تیغ هندوانی
از او بارنده سیل ارغوانی.فخرالدین اسعد.
ابوصالح بن شعیب از زبان هندوانی به تازی ترجمه کرده است. (مجمل التواریخ و القصص). || شمشیر منسوب به هنود. (منتهی الارب) :
دو دندان میان دو لب چون نیامی
که ناگه از او برکشی هندوانی.منوچهری.
|| منسوب به ناحیهء هندوان بلخ. (سمعانی).

هندوبار.

[هِ] (اِخ) از: هندو + بار (پساوند مکان). کشور هندوان. (از حاشیهء برهان چ معین). هندوستان. (برهان). جای هندوها :
به خاتم تو که دریاش در کمرگاه است
به خامه ات که به سر میرود به هندوبار.
کمال اسماعیل.
قلم به یمن یمینش چو گرم رو مرغی است
که خط به روم برد دمبدم ز هندوبار.
سعدی.
|| (اِ مرکب) کنایه از دوات سیاهی هم هست. (برهان).

هندوبچه.

[هِ بَ چَ / چِ] (اِ مرکب) بچهء سیاه. بچهء هندی :
هندوبچه ای سازد از این ترک ضمیرم
زآن تا نشناسند بگرداند جلباب.خاقانی.

هندوچین.

[هِ دُ] (اِخ)(1) قسمتی از خاک آسیا است که در جنوب شرقی این قاره و در مشرق هند قرار گرفته است و شامل برمه، سیام و فدراسیون هندوچین فرانسه است که قب مستعمرهء کشور فرانسه بوده و نیز قسمتی از آن فدراسیون مالایا است. در این سرزمین از دیرباز میان پادشاهی های مختلف، زد و خورد بوده است. پس از نفوذ اروپائیان در این منطقه قسمت شرقی آن به دست فرانسویان افتاد و هندوچین فرانسه به وجود آمد و مرکز کشور سیام و مغرب و جنوب هندوچین ازآنِ انگلیس شد که در سالهای 1940 تا 1945 مورد هجوم ژاپن واقع گردید. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر). پس از آن در سال 1954 کشوری به نام ویتنام در این ناحیه به وجود آمد. رجوع به ویتنام شود.
(1) - Indochina.

هندوخال.

[هِ] (ص مرکب) دارای خال سیاه :
کرد را بود دختری بجمال
لعبتی ترک چشم و هندوخال.نظامی.

هندوخاله.

[هِ لَ] (اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی است. (جغرافیای سیاسی کیهان). رجوع به هنده خاله شود.

هندودر.

[هِ دو دَ] (اِخ) دهی است از بخش سربند شهرستان اراک. دارای 1701 تن سکنه، آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، بنشن، پنبه، انگور و کار دستی مردم قالیچه بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 2).

هندوراس.

[هُ] (اِخ)(1) کشوری جمهوری در امریکای مرکزی است که پنجاه ونه هزار و یکصد و شصت کیلومتر مربع وسعت دارد و مطابق آمار 1940 م. جمعیت آن یک میلیون و یکصد و پنج هزار و پانصد و چهار تن بوده و در 1945 به یک میلیون و دویست و یک هزار و سیصد و ده تن رسیده است. این کشور از شمال محدود است به خلیج هندوراس و دریای کاراییب، از مشرق به دریای کاراییب، از جنوب به نیکاراگوئه و از جنوب غربی به السالوادور و از مغرب به گواتمالا. این سرزمین از نخستین زمینهای قارهء امریکا است که بوسیلهء کریستف کلمب به سال 1502 کشف گردید. (از وبستر).
(1) - Honduras.

هندوزاد.

[هِ] (ن مف مرکب / ص مرکب)از نسل هندو. سیه چرده :
آهوی ترک چشم هندوزاد
نافهء مشک را گره بگشاد.نظامی.

هندوزن.

[هِ زَ] (اِ مرکب) زن ساحره. (غیاث از شرح اسکندرنامه).

هندوس.

[هُ] (ع ص) دانای امور. ج، هنادسة. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هندوستان.

[هِ] (اِخ) هند. هندستان. کشور هند :
خورد خواهد شاهد و شاه فلک محروروار
آن همه کافور کز هندوستان افشانده اند.
خاقانی.
پیل آمد از هندوستان، آورده طوطی بیکران
اینک به صحرا بی نشان طوطی است مانا ریخته.
خاقانی.
از نظاره موی را جانی که هر مویی مرا
طوطی گویاست کز هندوستان آورده ام.
خاقانی.
مدتی از نیل خم آسمان
نیل گری کرد به هندوستان.نظامی.
آن شنیدستی که در هندوستان
دید دانایی گروهی دوستان.مولوی.
رجوع به هند شود.

هندوستان.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش قاین شهرستان بیرجند. دارای 46 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هندوستانی.

[هِ] (ص نسبی) هندی. از هندوستان. (یادداشت مؤلف).

هندوسرشت.

[هِ سِ رِ] (ص مرکب)دارای سرشت هندوان :
مهی ترک رخساره، هندوسرشت
ز هندوستان داده شه را بهشت.نظامی.

هندوک.

[هِ دُ وَ] (اِ مصغر) مصغر هندو. (آنندراج) :
از چو من هندوک حلقه بگوش
گر کله نیست کمر بازمگیر.خاقانی.
هم هندوکی بباید آخر
بر درگه تو غلام و دربان.خاقانی.
هندوک لاله و ترک سمن
سهل عرب بود و سهیل یمن.نظامی.
با اینکه از او سیاه رویم
هم هندوک سیاه اویم.نظامی.
خورشیدپرست شد مسلمان
زین هندوکان ماه زاده.امیرخسرو.

هندوکش.

[هِ کُ] (اِخ) رشته جبالی است در شمال افغانستان که از کشمیر تا افغانستان ادامه دارد و به رشتهء کوههای معروف به کوه بابا می پیوندد. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر). رجوع به هندوکوه شود.

هندوکش.

[هِ دُ] (اِخ) دهی است از بخش داران شهرستان فریمان. دارای 1098 تن سکنه، آب آن از قنات، رودخانه و چشمه، محصول عمده اش غله و حبوب، و کار دستی مردم بافتن جاجیم و قالی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

هندوکلا.

[هِ کَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان آمل. دارای 605 تن سکنه، آب آن از رود هراز و محصول عمده اش برنج و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

هندوکوه.

[هِ] (اِخ) نام کوهی در کابل. (غیاث). رجوع به هندوکش شود.

هندوکه.

[هِ کُهْ] (اِخ) هندوکوه. هندوکش. رجوع به این دو مدخل شود.

هندومرز.

[هِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان نوشهر. دارای 85 تن سکنه، آب آن از گچرود و محصول عمده اش برنج، غله و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج3).

هندونژاد.

[هِ دو نِ] (ص مرکب) از نسل هندو. هندوزاده. هندی :
فرستادگان بازگشتند شاد
همان قاصد پیر هندونژاد.نظامی.

هندوی.

[هِ] (ص نسبی، اِ) هندو :
عشق از دل سعدی به ملامت نتوان برد
گر رنگ توان برد به آب از رخ هندوی.
سعدی.

هندوی.

[هِ دُ] (ص نسبی) هندویی. هندی :
رای تو هست برتر از رای هندوان
تیغ تو هست برتر از تیغ هندوی.رودکی.
|| (اِ) آن است که زر به صراف دهند و از او تنخواه بجای دیگر نویسانده گیرند و این رسم هندوستان است و آن را به فارسی سفته گویند و سفتج معرب آن است. (آنندراج).
ترکیب ها:
- هندوی اژدها.؛ هندوی کردن. هندوی گوی. هندوی نسب. رجوع به این مدخل ها شود.

هندوی اژدها.

[هِ دُ اِ دَ] (اِ مرکب) کنایه از شمشیر است و تیغ هندی. (برهان).

هندوی باریک بین.

[هِ یِ با] (اِخ)کنایه از کوکب زحل است. (برهان).

هندوی پیر.

[هِ یِ پی] (اِخ) هندوی باریک بین. زحل. (برهان).

هندوی ترکستانی.

[هِ یِ تُ کِ] (اِخ) از شیخ زادگان ترکستان بوده و در جوانی جناب خواجه عبدالله نقشبند او را تربیت کرده بود و این رباعی در رشحات به نام وی ثبت است:
هر لحظه به صورتی رخ دوست ببین
در آینه روی تو همان روست ببین
تو دیده نداری که رخ او بینی
ورنه ز سرت تا به قدم اوست ببین.
(از ریاض العارفین رضاقلی خان هدایت ص160).

هندوی چرخ.

[هِ یِ چَ] (اِخ) کوکب زحل. هندوی پیر. (برهان). هندوی هفتم چرخ. هندوی باریک بین. رجوع به این مدخل ها شود.

هندوی دریانشین.

[هِ یِ دَرْ نِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از قلم است. (انجمن آرا). کنایه از قلم نویسندگی است. (برهان).

هندوی سپهر.

[هِ یِ سِ پِ] (اِخ) زحل. هندوی چرخ. رجوع به این مدخل شود.

هندوی کردن.

[هِ دُ کَ دَ] (مص مرکب)بندگی کردن. سر نهادن :
شاه تشنیع ترک خود بشناخت
هندوی کرد و پیش او درتاخت.نظامی.

هندوی گنبد گردان.

[هِ یِ گُمْ بَ دِ گَ] (اِخ) هندوی سپهر. زحل. هندوی چرخ. هندوی هفتم چرخ. رجوع به هندوی چرخ شود.

هندوی گوی.

[هِ دُ] (نف مرکب) آنکه سخن به هندی گوید. هندی زبان :
ز رومی رخ هندوی گوی او
شه رومیان گشته هندوی او.نظامی.

هندوی نسب.

[هِ دُ نَ سَ] (ص مرکب)آنکه نسبتش به هندوان میرسد :
زاغ جز هندوی نسب نبود
دزدی از هندوان عجب نبود.نظامی.

هندوی نه چشم.

[هِ یِ نُهْ چَ / چِ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از نی سیاه نه سوراخ است :
جنبش ده ترک لرزه دار ز شادی
هندوی نه چشم را به بانگ درآورد.خاقانی.

هنده.

[هِ دِ] (اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای421 تن سکنه، آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله و لبنیات و کار دستی مردم کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هنده خاله.

[هِ دِ لِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان فومن. دارای2373 تن سکنه، آب آن از رودخانهء پسیخان و محصول عمده اش برنج، کنف و توتون سیگار است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج2).

هنده کوان.

[هِ دِ کُ] (اِخ) رودخانه ای است که به بحر خزر میریزد و محل صید ماهی است. (جغرافیای کیهان).

هندی.

[هِ] (ص نسبی) هندوستانی. (برهان). از: هند + یاء نسبت. (از حاشیهء برهان چ معین). منسوب به هند. (منتهی الارب). منسوب به بلاد مختلفهء هند. (سمعانی) :
تبیره درآمد ز پرده سرای
خروشیدن زنگ و هندی درای.فردوسی.
بیفکند شمشیر هندی ز دست
یکی اسب آسوده را برنشست.فردوسی.
بدین تیغ هندی ببرم سرت
بگرید به تو جوشن و مغفرت.فردوسی.
بود بهنگام زخم در صف میدان جنگ
حربهء هندی او حرمت تیغ یمان.خاقانی.
برهنه یکی تیغ هندی به دست
سوی پادشه رفت و پنهان نشست.نظامی.
تیغ هندی و درع داودی
کشتی جود راند بر جودی.نظامی.
موحد، چه در پای ریزی زرش
چه شمشیر هندی نهی بر سرش.
سعدی.
|| (اِ) کنایه از تیغ و شمشیر هندی هم هست. (برهان). در این معنی صفت بجای موصوف به کار رفته است :
زآنکه زین پس تو به زخم هندی و تاب کمند
کرد خواهی گردن هر بدسگالی را ادب.
فرخی.
همان رومی رایت افراخته
ز هندی در آب آتش انداخته.نظامی.
|| نیز به معنی روش محاسبهء هندی است یا ارقام هندی :
هزار ار به هندی زنی در هزار
بود کس که خواند مرا شهریار.فردوسی.
|| درختی است که از میوهء آن در مازندران دوشاب گیرند ولیکن در دوشاب آن لزوجتی باشد و این درخت در بیشه ها بود. چوب آن محکم باشد و از آن تلهء مرغان سازند. (فلاحت نامه).

هندی.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان حسنوند از بخش سلسلهء شهرستان خرم آباد. دارای 160 تن سکنه، آب آن از رودخانهء کهمان و محصول عمده اش غله، لبنیات، پشم و حبوب و کار دستی مردم بافتن قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

هندی.

[هُ نِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان بجنورد. دارای 84 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و بنشن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

هندیان.

[هِ] (اِخ) قریه ای است از اراضی فارس که معدن گوگرد دارد. (از انجمن آرا). ناحیه ای است از حوزهء بنادر جنوب، حد شمالی و شرقی آن بهبهان، مغرب آن خوزستان و جنوبش خلیج فارس است. ساکنان آن از ایلات مختلف هستند. این محل نزدیک بندر معشور است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

هندی بلاغ.

[هِ بُ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج. دارای 185 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و توتون و کار دستی مردم بافتن جاجیم و قالیچه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هندیجان.

[هِ] (اِخ) از بخشهای چهارگانهء شهرستان خرمشهر. دارای چهارده هزار تن سکنه است. این بخش در جنوب خاوری خرمشهر واقع و شامل هشت دهستان است به نام چم خلف عیسی، چم شعبان، عبادالهی، آسیاب، سویره، گدارچینی، ده ملا و صفائیه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هندیجان.

[هِ] (اِخ) دهی است از مرکز بخش هندیجان شهرستان خرمشهر. دارای 2830 تن سکنه، آب آن از رودخانهء زهره و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هندیز.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سیرجان. دارای 150 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب و میوه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

هندیز.

[هِ] (اِخ) دهی است از بخش پاریز شهرستان سیرجان. دارای 50 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

هندیمن.

[هِ مَ] (اِخ) دهی است از بخش کامیاران شهرستان سنندج. دارای 304 تن سکنه، آب آن از رود طای و چشمه و محصول عمده اش غله و انواع لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هنر.

[هُ نَ] (اِ) علم و معرفت و دانش و فضل و فضیلت و کمال. (از ناظم الاطباء) (یادداشت مؤلف). کیاست. فراست. زیرکی. (یادداشت مؤلف). این کلمه در واقع به معنی آن درجه از کمال آدمی است که هشیاری و فراست و فضل و دانش را دربردارد و نمود آن صاحب هنر را برتر از دیگران مینماید :
نکوهش رسیدی به هر آهویی
ستایش بد از هر هنر هر سویی.بوشکور.
فزون بایدم نیز از ایشان هنر
جهانجوی باید سر تاجور.فردوسی.
پس آنگاه سام از پی پور خویش
هنرهای شاهان بیاورد پیش.فردوسی.
هزاریک زآن کاندر سرشت او هنر است
نگار خوب هماناک نیست در ارتنگ.
فرخی.
از فتح و ظفر بینم بر نیزهء تو عقد
وز فرّ و هنر بینم بر نیزهء تو یون.عنصری.
که بیوسد ز زهر طعم شکر؟
نکند میل بی هنر به هنر.عنصری.
سلطان معظم ملک عادل مسعود
کمتر ادبش حلم و فروتر هنرش جود.
منوچهری.
هنر را بازدانستم ز آهو
همیدون نغز را از زشت و نیکو.
فخرالدین اسعد.
هر کجا عنایت آفریدگار، جل جلاله آمد، همهء هنرها و بزرگیها ظاهر کرد. (تاریخ بیهقی). عیب و هنر این کارها را بازنمود. (تاریخ بیهقی).
که را با تو گویند بد بیشتر
چو نبود گنه دان که هستش هنر.اسدی.
اینت پر برگ و بر درختانی
که هنر برگ و علم بر دارند.ناصرخسرو.
نبود هرگز عیبی ز هنر هرچند
هنر زید سوی عمرو عوار آید.ناصرخسرو.
با هزاران بدی و عیب یکیشان هنر است
گرچه ایشان چو خر از عیب و هنر بی خبرند.
ناصرخسرو.
به روزگار پیشین در اسب شناختن و هنر و عیب ایشان دانستن هیچ گروه به از عجم ندانستندی. (نوروزنامه). دلاورترین اسبان کمیت است و باهنرتر سمند. (نوروزنامه).
گوشت بر گاو ورزه نیکوتر
زینت مرد دانش است و هنر.سنائی.
از ایشان به هنر و خرد مستغنی بود. (کلیله و دمنه). هرگاه که ملک هنرهای من بدید، بر نواخت من حریص تر از آن باشد که من بر خدمت او و هرکه از فیض آسمانی و عقل غریزی بهره مند شد و بر کسب هنر مواظبت نمود، نیکبخت گردید. (کلیله و دمنه). و حرص تو در طلب علم و کسب هنر، مقرر. (کلیله و دمنه).
رو به هنر صدر جوی بر در صدر جهان
رو به صفت بازگرد بر در اصحاب ما.
خاقانی.
بر تن ناقصان قبای کمال
به طراز هنر ندوخته اند.خاقانی.
هست صد عیب طالعم را لیک
یک هنر دیده ام ز طالع خویش.خاقانی.
بزرگتر ز هنر در عراق عیبی نیست
مرا مپرس که این نام بر تو چون افتاد.
ظهیر فاریابی.
زهر تو را دوست چه خواند؟ شکر
عیب تو را دوست چه داند؟ هنر.نظامی.
در دو جهان عیب هنر بسته اند
هر دو به فتراک تو بربسته اند.نظامی.
در همه چیزی هنر و عیب هست
عیب مبین تا هنر آری به دست.نظامی.
ظرافت بسیار هنر ندیمان است و عیب حکیمان. (گلستان).
گر هنری داری و هفتاد عیب
دوست نبیند بجز آن یک هنر.سعدی.
عیب یاران و دوستان هنر است
سخن دشمنان نه معتبر است.سعدی.
تکیه بر تقوی و دانش در طریقت کافری است
راهرو گر صد هنر دارد، توکل بایدش.
حافظ.
عیب می جمله بگفتی هنرش نیز بگو
نفی حکمت مکن از بهر دل عامی چند.
حافظ.
|| خطر. اهمیت : نباید که خطایی افتد و هنر بزرگ این است که این جیحون در میان است. (تاریخ بیهقی). آب از فراز رودخانه آهنگ بالا داد... و بزرگتر هنر آن است که پل را با دکانها از جا بکند. (تاریخ بیهقی). هنر بزرگ آن است که روزی خواهد بود جزا و مکافات را در آن جهان. (تاریخ بیهقی). || قابلیت. (ناظم الاطباء). لیاقت. کفایت. توانایی فوق العادهء جسمی یا روحی :
به نیروی یزدان پیروزگر
به بخت و به شمشیر و تیغ و هنر.فردوسی.
نخست آفرین کرد بر دادگر
کز اوی است نیرو و فر و هنر.فردوسی.
چو مرد بر هنر خویش ایمنی دارد
رود به دیدهء دشمن به جستن پیکار.
عنصری.
ز همت و هنر تو شگفت ماندستم
که ایمنی تو بر او و بر آسمان نشوی.
منوچهری.
زنان را بود شوی کردن هنر
بر شوی زن به که نزد پدر.اسدی.
سخن تو بر هنر تو راجح است. (کلیله و دمنه).
هنر نظر به سراپای او اگر فکند
ز پای تا سر او را همه هنر یابد.
سیدحسن غزنوی.
آیت تأیید باد کز پی مدحش
خاطر خاقانی آیت هنر آورد.خاقانی.
گر سفر از خاک نبودی هنر
چرخ شب و روز نکردی سفر.نظامی.
در هنر من از کسی کم نیستم
تا به خدمت پیش دشمن بیستم.مولوی.
خواجه ام من نیز خواجه زاده ام
صد هنر را قابل و آماده ام.مولوی.
اگر مرد هست از هنر بهره ور
هنر خود بگوید نه صاحب هنر.سعدی.
هنر بنمای اگر داری نه گوهر
گل از خار است و ابراهیم از آزر.سعدی.
اگر به هر سرمویت هنر دو صد باشد
هنر به کار نیاید چو بخت بد باشد.سعدی.
هنر خود ندارم وگر نیز هست
چو طالع نباشد هنر هیچ نیست.عبید.
- پرهنر؛ دارای لیاقت و کفایت :
بکوشی و او را کنی پرهنر
تو بی بر شوی چون وی آید به بر.فردوسی.
از چنان پرهنر پدر نشگفت
گر چنین پرهنر پسر باشد.مسعودسعد.
پرهنر را نیز اگرچه شد نفیس
کم پرست و عبرتی گیر از بلیس.مولوی.
- صاحب هنر؛ باهنر. پرهنر. لایق. کافی :
صوفی و کنج خلوت، سعدی و طرف صحرا
صاحب هنر نگیرد بر بی هنر بهانه.سعدی.
ترکیب ها:
- هنرآفرین.؛ هنرآموز. هنربخش. هنربین. هنرپرور. هنرپیشه. هنرتوشه. هنرجو. هنر داشتن. هنرریزه. هنرستان. هنرسرا. هنرسوار. هنرمند. هنرنامه. هنرنمای. هنر نمودن. هنرور. هنری. رجوع به هر یک از این مدخل ها شود.
|| صنعت و حرفه و شغل و پیشه و کسب. || برات و حواله نامه. (ناظم الاطباء). || خاصیت. (یادداشت مؤلف) :
می آزاده پدید آرد از بداصل
فراوان هنر است اندر این نبید.رودکی.
در هیچ طعامی و میوه ای این هنر و خاصیت نیست که در شراب است. (نوروزنامه).

هنرآفرین.

[هُ نَ فَ] (نف مرکب) کارآموز دانشمند باوقوف. (ناظم الاطباء). آنکه کار هنرمندانه کند. آنکه در کارش ابتکار و ذوق باشد.

هنرآموز.

[هُ نَ] (نف مرکب) کسی که هنری چون نقاشی، مجسمه سازی، و دیگر کارهای ظریف را به دیگران یاد می دهد یا آنکه خود هنر آموزد.

هنرآموزی.

[هُ نَ] (حامص مرکب)آموختن کار هنری. یاد گرفتن هنر :
چون هنرمند شد به گفت و شنید
هنرآموزی سلاح گزید.نظامی.

هنربخش.

[هُ نَ بَ] (نف مرکب) آنکه هنر نماید و به دیگران هنر آموزد :
کو آنکه سخندان مهین بود به حکمت
کو آنکه هنربخش بهین بود به آداب.
خاقانی.

هنربین.

[هُ نَ] (نف مرکب) هنرشناس. آنکه هنر را دریابد و داند :
چشم هنربین نه کسی را درست
جز خلل و عیب ندانند جست.نظامی.

هنرپرور.

[هُ نَ پَرْ وَ] (نف مرکب) آنکه برای پیشرفت هنر بکوشد :
هنرپرور و راد و بخشنده گنج
از این تخمه هرگز نبد کس به رنج.
فردوسی.
وزیر جهاندار گیتی فروز
وزیر هنرپرور رایزن.فرخی.
خسرو غازی محمود محمدسیرت
شاه دین ورز هنرپرور کامل فرهنگ.فرخی.
حسن کجا شد و کو بایزید بسطامی
امیر ادهم و فرزند آن هنرپرور.
ناصرخسرو.
بر هر دو روی سکهء ایام نام تو
خاقان عدل ورز هنرپرور آمده.خاقانی.
پس آنگاه گفت ای هنرپروران
بسی کردم اندیشه در اختران.نظامی.
نکردند رغبت هنرپروران
به شادی خویش از غم دیگران.سعدی.
خردمند مردم هنرپرورند
که تن پروران از هنر لاغرند.سعدی.
گر دیگری به شیوهء حافظ زدی رقم
مقبول طبع شاه هنرپرور آمدی.حافظ.

هنرپروری.

[هُ نَ پَرْ وَ] (حامص مرکب)پروردن و تربیت کردن هنرمندان را. هنر را بزرگ داشتن. کوشش برای هنر :
نجوید کسی بر کسی برتری
مگر از طریق هنرپروری.نظامی.

هنرپیشه.

[هُ نَ شَ / شِ] (ص مرکب)هنرمند :
هنرپیشه آن است کز فعل نیک
سر خویش را تاج، خود برنهد.ناصرخسرو.
هنرپیشه فرزند استاد او
که همدرس او بود و همزاد او.نظامی.
بدان خوبروی هنرپیشه داد
هنرپیشه را دل به اندیشه داد.نظامی.
هنرپیشه را پیش خواند اوستاد
که چون است از ما نیاری تو یاد؟نظامی.
شبی سر فروشد به اندیشه ام
به دل برگذشت آن هنرپیشه ام.سعدی.
|| آنکه کاری بزرگ کند. دلیر. مبارز :
مرد هنرپیشه خود نگردد ساکن
کز پی کاری شده ست گردون گردان.
ابوحنیفهء اسکافی.
ای خردمند هنرپیشه و بیدار و بصیر
کیست از خلق به نزدیک تو هشیار و خطیر؟
ناصرخسرو.
او که در این پایه هنرپیشه نیست
از سپر و تیغ وی اندیشه نیست.نظامی.
|| دانشمند. دارای دانش بسیار :
که بود از ندیمان خسروخرام
هنرپیشه ای ارشمیدس به نام.نظامی.
|| در تداول امروز، کسی که در سینما، تآتر، آواز و هنرهای نمایشی دیگر کار کند و آن هنر را حرفهء خویش سازد.

هنرجوی.

[هُ نَ] (نف مرکب) هنرآموز. هنردوست. جویندهء هنر. || دلیر. مبارز :
ز دشمن کی حذر جوید هنرجوی
ز دریا کی بپرهیزد گهرجوی؟
فخرالدین اسعد.

هنر داشتن.

[هُ نَ تَ] (مص مرکب) دارا بودن توانایی کارهای ابتکاری :
عوام عیب کنندم که عاشقی همه عمر
کدام عیب که سعدی همین هنر دارد.
سعدی.

هنرستان.

[هُ نَ رِ] (اِ مرکب) جای آموختن هنر. مدرسهء متوسطه که در آن به دانش آموزان کارهای هنری می آموزند.

هنرسرا.

[هُ نَ سَ] (اِ مرکب) مدرسه ای که در آن انواع هنر را به شاگردان آموزند.
-هنرسرای عالی؛ مدرسهء عالی که در آن انواع هنر آموزند.

هنرسوار.

[هُ نَ سَ] (ص مرکب) آنکه گویی هنر را چون مرکبی رام کرده و بر آن سوار است. هنرمند :
هنرسواری دلیر که روی میدان از او
چو کاغذ از کلک او ز نعل گیرد نشان.
مسعودسعد.
مرد هنرسوار که یک باره از هنر
اندر جهان نماند که او زیر ران نداشت.
مسعودسعد.

هنرفروش.

[هُ نَ فُ] (نف مرکب) آنکه عرض هنر کند. (آنندراج) :
کمال کسب کن اما هنرفروش مباش
دکان خوش است کسی در دکان نمی باید.
کلیم.

هنرکده.

[هُ نَ کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) هنرستان. هنرسرا. جای آموزش هنر: هنرکدهء خیاطی، هنرکدهء نقاشی، هنرکدهء صنعتی.

هنر کردن.

[هُ نَ کَ دَ] (مص مرکب) کار مهم کردن. قدرت نمودن در کار :
ای دل شباب رفت و نچیدی گلی ز عیش
پیرانه سر بکن هنری ننگ و نام را.حافظ.
فارس هنر کند نه فرس در دم نبرد
مرکب اگر سیاه کنندش و گر کُرنگ.کاتبی.

هنرگستر.

[هُ نَ گُ تَ] (نف مرکب) هنرمند. باهنر :
چنین گفت پس ای هنرگستران
مدارید دلها به من بر گران.فردوسی.

هنرمند.

[هُ نَ مَ] (ص مرکب) باهنر :
ز گیتی هنرمند و خامش تویی
که پروردگار سیاوش تویی.فردوسی.
آن خریدار سخندان و سخن
و آن هواخواه هنرمند و هنر.فرخی.
مرد هنرمند کش خرد نبود یار
باشد چون دیده ای که باشد ارمد.
منوچهری.
طرفه آنکه افاضل و مردمان هنرمند از سعایت و بطر ایشان در رنج اند. (تاریخ بیهقی). فرمود که مردی هنرمند باید طلبید. (کلیله و دمنه). همیشه هنرمند به حسد بی هنران در معرض تلف افتد. (کلیله و دمنه).
تو نیز به زیر ران درآری
آن رخش تکاور هنرمند.خاقانی.
هنرمند کی زیر نادان نشیند
که بالای سرطان نشسته ست جوزا.
خاقانی.
چون دید سلیم کآن هنرمند
از نان به گیاه گشته خرسند.نظامی.
بر این گفتار بر بگذشت یک چند
که شد در هر هنر خسرو هنرمند.نظامی.
چو بر شاه آفرین کرد آن هنرمند
جوابش داد کای گیتی خداوند.نظامی.
گر بی هنرم و گر هنرمند
لطف است امیدم از خداوند.سعدی.
حقایق شناسی، جهاندیده ای
هنرمندی، آفاق گردیده ای.سعدی.
که دریافتم حاتم نامجوی
هنرمند و خوش منظر و خوبروی.سعدی.
گر هنرمند گوشه گیر بود
کام دل از هنر کجا یابد؟ابن یمین.
|| دلیر و مبارز :
بدو گفت گرسیوز ای شهریار
هنرمند وز خسروان یادگار.فردوسی.
ز پشت سیاوش یکی شهریار
هنرمند وز گوهر نامدار.فردوسی.
بدو گفت بهرام: ای شهریار
جوان و هنرمند و گرد و سوار.فردوسی.
چه مرد است گفت این هنرمند گرد
هنرهاش گفتن بِنَتوان شمرد.اسدی.
|| قوی. نیرومند :
همیشه هنرمند بادا تنت
رسیده به کام آن دل روشنت.فردوسی.
|| در تداول، کسی که هنری چون شاعری، خوانندگی، نقاشی، نوازندگی، بازیگری و جز آن را پیشهء خود سازد.

هنرمندی.

[هُ نَ مَ] (حامص مرکب) دارای هنر بودن. چیره دستی. شگفتی در کار یا اشتغال به کارهای هنری چون نقاشی، پیکرسازی، شاعری، خوانندگی، نوازندگی و مانند آن و مهارت در آن هنرها :
هنرمندی ز تو نادر نباشد
چو ملک شاه باشد اوستادت.مسعودسعد.
|| دلیری. زورمندی :
هنرمندی و رای و پرهیز و دین
زبان چرب و جویندهء آفرین.فردوسی.
همان با هنرمندی و رای او
نبینیم کس نیز همتای او.فردوسی.
رجوع به هنرمند شود.

هنرنامه.

[هُ نَ مَ / مِ] (اِ مرکب) سرگذشت بزرگان و هنرمندان :
هنرنامه های عرب خوانده بود
در آن آرزو سالها مانده بود.نظامی.
قدر اهل هنر کسی داند
که هنرنامه ها بسی خواند.نظامی.

هنرنمای.

[هُ نَ نُ / نِ / نَ] (نف مرکب)آنکه هنر و کاردانی خود را به دیگران بنماید :دانا چو طبلهء عطار است، خاموش و هنرنمای. (گلستان).

هنرنمایی.

[هُ نَ نُ / نِ / نَ] (حامص مرکب) نشان دادن و اظهار کردن هنر :
چون در جهان نماندت آب هنرنمایی
ای سوخته توانی کاین خام کم درایی.
خاقانی.

هنر نمودن.

[هُ نَ نُ / نِ / نَ دَ] (مص مرکب) هنر خود را نشان دادن. هنرنمایی کردن. || دلیری کردن و مهارت به خرج دادن :
ز سوی دگر گیو پرخاشخر
ز بازو نمودی به گردان هنر.فردوسی.
به شمشیر هندی و رومی سپر
نمودند هر دو به بازو هنر.
فردوسی.

هنرور.

[هُ نَرْ وَ] (ص مرکب) (از: هنر + ور، پساوند اتصاف و دارندگی) دارای هنر. هنرمند. باهنر :
غماز را به حضرت سلطان که راه داد
هم صحبت تو همچو تو باید هنروری.
سعدی.
هنرور چنین زندگانی کند
جفا بیند و مهربانی کند.سعدی.
هنرور که بختش نباشد بکام
به جایی رود کش ندانند نام.سعدی.
رجوع به هنروری شود.

هنروری.

[هُ نَرْ وَ] (حامص مرکب)هنرمندی. هنر داشتن : از نفس پرور هنروری نیاید. (گلستان).

هنرة.

[هَ رَ] (ع اِ) چاهک گوش. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هنری.

[هُ نَ] (ص نسبی) اهل هنر. هنرمند. هنرور :
خواجهء سید ابوسهل رئیس الرؤسا
احمدبن الحسن آن بارخدای هنری.فرخی.
آن هنری خواجهء جلیل چو دریاست
با هنر بیشمار و گوهر بی عد.منوچهری.
آفرین زآن هنری مرکب فرخ پی تو
که به یک شب ز بلاساغون آید به طراز.
منوچهری.
هنری سرفکنده چون لاله است
که کلاهش به سر ندوخته اند.خاقانی.
هرکو هنری است و عیب خود گفت
با جان هنر قرین شمارش.خاقانی.
|| دلیر : سام نریمان را پرسیدند که آرایش رزم چیست؟ گفت: فر ارجمند شاه، دانش سپهبد بارای و مبارز هنری. (نوروزنامه).

هنریافته.

[هُ نَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)باهنر. دارای هنر :
بماناد تا روز ماند جوان
هنریافته جان نوشین روان.فردوسی.

هنری کردن.

[هُ نَ کَ دَ] (مص مرکب)هنرمند ساختن. باهنر کردن. || شجاعت در کسی به وجود آوردن. دلیر کردن :
بر سر من تاج دین نهاده شود
دین هنری کرد و بردبار مرا.ناصرخسرو.

هنزا.

[هَ] (اِخ) دهستانی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. دارای دوهزار تن سکنه و شامل 51 آبادی. آب آن از رودخانه و چشمه و محصول عمدهء دهستان غله، حبوب و لبنیات است. مرکز دهستان قریهء هنزا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هنزا.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مهریز شهرستان یزد. دارای 1674 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و کار دستی مردم کرباس بافی و نساجی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

هنزرپنزر.

[هِ زِ پِ زِ] (اِ مرکب، از اتباع)خرت وپرت. اسباب بی ارزش. (یادداشت مؤلف). آشغال. چیزهای بدردنخور. خرده ریز. (یادداشت مؤلف). معمو به چیزهایی نیز اطلاق شود که آلوده باشد.

هنزک.

[هَ زَ] (اِخ) دهی است از بخش افجهء شهرستان تهران. دارای 304 تن سکنه، آب آن از رود گلندوک و محصول عمده اش غله، بنشن، میوه و چوب قلمستان است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هنزمن.

[هِ زَ] (معرب، اِ) انجمن. (منتهی الارب). در پهلوی ساسانی هنجمن به فتح اول و سوم و چهارم است. (فرهنگ فارسی معین). رجوع به انجمن شود.

هنزی.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 350 تن سکنه، آب آن از چاه و محصولش غله است. ساکنان از طایفهء حمید هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

هنشک.

[هَ نُ] (اِخ) دهی است از دهستان بافق شهرستان یزد. دارای 81 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و برنج و کار دستی زنان آنجا کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هنشگ.

[هِ نِ] (اِخ) دهی است از بخش بوانات و سرچهان شهرستان آباده. دارای 194 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، حبوب، انار و انجیر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هنشنش.

[هَ نَ نَ] (ع ص) سبک. چست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنشین.

[هَ نِ] (اِخ) دهی است از دهستان ساردوئیهء شهرستان جیرفت. دارای یک خانوار سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنطه.

[هَ طِ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. دارای 55 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنع.

[هَ] (ع مص) پیچیدن چیزی را و دوتا ساختن. || فروتنی کردن برای کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنع.

[هَ نَ] (ع مص) پست گردن گردیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || خمیده قامت گردیدن. || (اِمص) کجی قامت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پستی گردن شتر به روشی که بیخ گردنش پست گردد و سر بلند، و میانهء دو شانه برآمده باشد و نیز هنع در آهوان خاص است به آهوی سپیدی که کوتاه گردن باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنع.

[هُنْ نَ] (ع ص، اِ) جِ هانع. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هانع شود.

هنعاء .

[هَ] (ع ص) مؤنث اَهْنَع: اکمة هنعاء؛ پشتهء پست، خلاف سطعاء. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنعة.

[هَ عَ] (ع اِ) داغ بن گردن شتر. (منتهی الارب). داغی در بن گردن. (از اقرب الموارد). || (اِخ) (اصطلاح ستاره شناسی) یکی از منازل ماه از برج جوزا و آن پنج ستاره است صف کشیده بر منکب چپ جوزا و یا دو ستارهء سپید با هم نزدیک در کهکشان میان جوزا و ذراع مقبوضه یا هشت ستاره است به صورت کمان که آن را ذراع اسد نامند. (منتهی الارب). منزل ششم قمر است و رقیب نعائم. (یادداشت مؤلف). و آن از آخر هقعه است تا هفده درجه و هشت دقیقه و سی وچهار ثانیه از جوزا. و در نزد احکامیان منزلی سعد است. (یادداشت مؤلف) :
هقعه چو کواعب قصب پوش
با هنعه نشسته گوش در گوش.نظامی.
|| دو ستاره است در مقبض قوس یا دو ستارهء سپید است به فاصلهء یک تازیانه در پس هقعه در راه کهکشان. (منتهی الارب). رجوع به صبح الاعشی ج2 ص157 شود.

هنق.

[هَ نَ] (ع اِمص) تفتگی و بی آرامی از اندوه که به مردم عارض شود. حنق. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنقب.

[هَ قَ] (ع ص) کوتاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنک.

[هَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمان. دارای 125 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هن کردن.

[هِ کَ دَ] (مص مرکب) راندن ستور با گفتن لفظ هن. (یادداشت مؤلف).

هنکوه.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان مهاباد. محصول عمده اش غله و حبوب و توتون و کار دستی مردم آنجا بافتن جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هنگ.

[هَ] (اِ) سنگینی و تمکین و وقار. (برهان). سنگ. (حاشیهء برهان چ معین) :
ای زدوده سایهء تو ز آینه یْ فرهنگ زنگ
بر خرد سرهنگ و فخر عالم و فرهنگ هنگ.
کسائی.
خداوندا ندیدم هیچ سالاری به سنگ تو
نه اندر کارها شاهی به آئین و به هنگ تو.
فرخی.
شجاعت از هنر و بازوی تو گیرد نام
مروت از سپر و همت تو گیرد هنگ.فرخی.
ای رئیس مهربان این مهرگان خرم گذار
فرّ و فرمان فریدون ورز با فرهنگ و هنگ.
منوچهری.
مردمان زمانه بی هنرند
زانکه فرهنگشان ندارد هنگ.مسعودسعد.
پر و بال از تو یافته رادی
فرّ و هنگ از تو یافته فرهنگ.سنایی.
- بهنگ؛ باهنگ. باوقار. متین :
یاری بودی سخت به آئین و بهنگ
همسایهء تو بهانه جوی و دل سنگ.فرخی.
|| در زبان پهلوی، هنگ = فهم و معرفت. (حاشیهء برهان چ معین). دریافت و فهم و ادراک و فراست و هوش. (ناظم الاطباء). دانایی و هشیاری. (برهان) :
که او را سپارم به فرهنگیان
که دارد سر مایه و هنگ آن.فردوسی.
یکی پیلتن دیدم و شیرچنگ
نه هوش و نه دانش، نه رای و نه هنگ.
فردوسی.
برادر شد، آن مرد هنگ و خرد
سرانجام من هم بر این بگذرد.فردوسی.
جهان به خدمت او میل دارد و نشگفت
که خدمتش طلبد هرکه هوش دارد و هنگ.
فرخی.
هوش و هنگت برد به گردون سر
که بدین یافت سروری هوشنگ.
ناصرخسرو.
گرت هوش است و هنگ دار حذر
ای خردمند از این عظیم نهنگ.ناصرخسرو.
- باهنگ؛ باهوش. هشیار :
به منذر چنین گفت روزی جوان
که ای مرد باهنگ روشن روان.فردوسی.
- بهنگ؛ باهنگ. باهوش :
همه به تیغ گرفته ست و از شهان ستده ست
شهان پردل جنگ آور بهوش و بهنگ.
فرخی.
|| غم خواری. (ناظم الاطباء). نگاه داشتن و غم خواری کردن. (برهان) :
بدو گفت شیده که این نیست هنگ
که ما زنده و تو درآیی به جنگ.فردوسی.
|| ضرب و صدمه و آسیب. (برهان) :
وگرنه بیارای جنگ مرا
به گردن بپیمای هنگ مرا.فردوسی.
|| زور و قوت و قدرت. (برهان). سنگ. (حاشیهء برهان چ معین) :
بدان سان همی زدْش با زور و هنگ
که از کُه به زخمش همی ریخت سنگ.
اسدی.
|| غار و شکاف کوه. (برهان). این معنی را از هنگ افراسیاب استنباط کرده اند. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به دژآهنگ افراسیاب شود :
ز هر شهر دور و بنزدیک آب
که خوانی همی هنگ افراسیاب.فردوسی.
بدین اندر آن هنگ افراسیاب
در او ساخته جای آرام و خواب.فردوسی.
ز گیتی یکی غار بگزید راست
چه دانست کآن هنگ دام بلاست.فردوسی.
|| سپاه و لشکر و قوم و قبیله. (برهان). در زبان کردی به ضم اول به معنی گروه است :
نک منم سرهنگ هنگت بشکنم
نک به نامش نام و ننگت بشکنم.مولوی.
- سرهنگ؛ فرمانده سپاه و لشکر :
کسی را که نزدیک او سنگ بود
ز چندین سپاه، آن دو سرهنگ بود.نظامی.
|| در تداول امروز واحدی است در نیروهای انتظامی که شامل سه گردان و یک ستاد است. نفرات عادی هنگ 960 تن و ستاد آن در حدود 25 تن است که روی هم در حدود یک هزار تن میشوند. || قصد و اراده و آهنگ. (برهان). در این معنی مخفف آهنگ است ولی پورداود نوشته است که هنگ به معنی قصد و نیت است و این معنی از زبان فارسی باستان است. || دم آبی که خورند. (برهان) (ناظم الاطباء). || (ص) زیرک و عاقل. (برهان). تیزفهم و دانا و هوشیار. (ناظم الاطباء). || بسیار و فراوان و وافر. (برهان).

هنگ.

[هِ] (اِ) زحیر و پیچش شکم. (برهان). || بختیاری و بهره مندی. || ساعات خجسته و مبارک. || فهم و فراست و هوش. || انغوزه. (ناظم الاطباء). به هندی صمغ درخت اشترغار است. (برهان).

هنگ.

[هُ] (اِ) ذخیره. || توشه و قوت. || قدرت و توانایی. (ناظم الاطباء).

هنگ.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش درمیان شهرستان بیرجند. دارای 44 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، شلغم و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هنگار.

[هَ] (اِ) تندی و تیزی. (برهان). هنگارد. (آنندراج). رجوع به هنگارد شود.

هنگارد.

[هَ] (اِ) هنگار. تندی و تیزی. (برهان).

هنگاریدن.

[هَ دَ] (مص) زور و ستم ورزیدن. || تند و تیز و سخت شدن و از این فعل فقط سیوم شخص مفرد زمان حال و استقبال مستعمل است. (ناظم الاطباء).

هنگام.

[هَ] (اِ) در پارسی باستان هَنْگامَ، ارمنی اَنْگَم. (حاشیهء برهان چ معین). وقت و زمان و گاه. (برهان) :
ای دریغ آن حر هنگام سخا حاتم وش
ای دریغ آن گو هنگام وغا سام گرای.
رودکی.
دلم پرآتش کردی و قد و قامت کوز
فرازنامد هنگام مردمیت هنوز.آغاجی.
به جاماسپ گفت ار چنین است کار
به هنگام رفتن سوی کارزار.فردوسی.
بدان وقت هنگام آن بزم بود
اگرچند آن بزم با رزم بود.فردوسی.
همی راند لشکر چو باد دمان
نجست ایچ هنگام رفتن زمان.فردوسی.
تو را هزاران حسن است و صدهزار حسود
چرا ز خانه برون آمدی در این هنگام.
فرخی.
راه مخوف است... و هنگام حرکت نامعلوم. (کلیله و دمنه). وقت ثبات مردان و هنگام مکر خردمندان است. (کلیله و دمنه). و چون مدت درنگ او سپری شود و هنگام وضع حمل و تولد فرزند باشد بادی بر رحم مستولی شود. (کلیله و دمنه).
برده به هنگام زخم در صف میدان جنگ
حربهء هندی او حرمت تیغ یمان.خاقانی.
کرده به هنگام حال حلهء نه چرخ چاک
داده به وقت نوال نقد دو عالم عطا.خاقانی.
هنگام بازگشت همه ره ز برکتت
شب بدروار بدرقهء کاروان شده.خاقانی.
- بهنگام؛ در موقع مناسب :
هزیمت بهنگام بهتر ز جنگ
چو تنها شدی نیست جای درنگ.فردوسی.
گریزی بهنگام با سر ز جای
به از پهلوانی و سر زیرپای.فردوسی.
زین بهنگام تر نباشد وقت
زین دلارام تر نباشد یار.فرخی.
گویند که هر چیز بهنگام بود خوش
ای عشق چه چیزی که خوشی در همه هنگام.
ادیب صابر.
شب که صبوحی نه بهنگام کرد
خون زیادش سیه اندام کرد.نظامی.
- بی هنگام؛ بی وقت. مقابل بهنگام :
مؤذن بانگ بی هنگام برداشت
نمیداند که چند از شب گذشته.سعدی.
امشب سبکتر می زند این طبل بی هنگام را
یا وقت بیداری غلط بوده ست مرغ بام را.
سعدی.
خواب بی هنگامت از ره می برد
ورنه بانگ صبح بی هنگام نیست.سعدی.
- پنج هنگام؛ پنج زمان معین برای نمازهای روزانه :
از صریر در او چار ملایک به سه بعد
پنج هنگام دم صور به یک جا شنوند.
خاقانی.
دهر از فزعش به پنج هنگام
در ششدر امتحان ببینم.خاقانی.
|| موسم و فصل. (برهان) :
هنگام بهار است و جهان چون بت فرخار
خیز ای بت فرخار و بیار آن گل بی خار.
منوچهری.
به هنگام خزان آید به ابخاز
کند در جستن نخجیر پرواز.نظامی.
|| دوران. دوره. روزگار :
چنان هم که هنگام نوذر بدند
که با تاج و با تخت و افسر بدند.فردوسی.
به هنگام شاهان باآفرین
پدر مادرش بود خاقان چین.فردوسی.
نه آشوب گیتی به هنگام توست
که تا بد همیدون بدست از نخست.اسدی.
|| نوبت :
وز آن پس چو هنگام رستم رسید
که شمشیر تیز از میان برکشید.فردوسی.
می را کنون آمده ست نوبت
مل را کنون آمده ست هنگام.فرخی.
|| مرگ. اجل. (یادداشت مؤلف). || هنگامه. مجمع. انجمن. معرکه. (برهان) :
ای شکسته حسن تو هنگام گل
بادهء عشرت فکن در جام گل.وصاف.

هنگام.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد. دارای 356 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، خرما، برنج، لیمو، تنباکو، کنجد و کار دستی مردم آنجا گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هنگام.

[هَ] (اِخ) جزیره ای است از بخش قشم شهرستان بندرعباس. دارای 78 تن سکنه و آب آن از چاه و باران است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنگام جوی.

[هَ] (نف مرکب) آنکه برای هر کار زمان مناسب بجوید :
سدیگر سخنگوی هنگام جوی
بماند همه ساله باآبروی.فردوسی.

هنگامه.

[هَ مَ / مِ] (اِ) مجمع و جمعیت مردم و معرکهء بازیگران و قصه خوانان و خواص گویان و امثال آن باشد. (برهان) :
چند گردی بسان بی ادبان
گرد هنگامه های بوالعجبان؟سنائی.
در این چارسو هیچ هنگامه نیست
که کیسه بر مرد خودکامه نیست.نظامی.
نهادم در این شیوه هنگامه ای
مگر در سخن نو کنم خامه ای.نظامی.
اشارت کرد خسرو کای جوانمرد
بگو گرم و مکن هنگامه را سرد.نظامی.
هر جا که حکایتی و جمعی است
هنگامهء توست و محفل من.سعدی.
نامهء اولیاست این نامه
مبر این را به شهر و هنگامه.اوحدی.
هنگامهء ارباب سخن چون نشود گرم
صائب سخن از مولوی روم درافگند.
صائب.
|| هرگونه ازدحام و غوغا :
هنگامهء شب گذشت و شد قصه تمام
طالع به کفم یکی نینداخت کجه.رودکی.
هنگام صبوح و موکب صبح
هنگامه درید اختران را.خاقانی.
- هنگامه بلند شدن؛ سر و صدا به راه افتادن. سخن کسی یا داستانی بر زبانها افتادن :
نی همین هنگامهء رسوایی من شد بلند
عشق دائم بر سر بازار مستور آورد.نظیری.
- هنگامه بند؛ هنگامه گیر. معرکه گیر. نقال یا درویشی که به سخن و داستان گوئی یا کارهای شگفت خود مردم را سرگرم دارد :
تماشا دلی و هزار آرزو
ز هنگامه بندان این چارسو.ظهوری.
- هنگامه بندی؛ نموداری. (غیاث) (آنندراج). آشکاری و برزبان افتادگی.
- هنگامه جوی؛ آنکه در پی ایجاد معرکه باشد. هنگامه گیر.
- هنگامه طراز؛ آنکه هنگامه برپا کند و آن را بیاراید :
صائب! از خانهء ما گلشن معنی بنواخت
باغ اگر بلبل هنگامه طرازی دارد.صائب.
- هنگامهء طفلان؛ کنایه از دنیا و عالم است. (برهان).
- هنگامه طلب؛ آنکه جدال و خلاف را با مردمان دوست دارد. هنگامه جوی. (یادداشت مؤلف).
- هنگامه فروز؛ مجلس آرا که هنگامه را گرم کند :
هر لاله ز باغ عارض او
هنگامه فروز صد بهار است.ظهوری.
- هنگامه کردن؛ مثل قیامت کردن، یعنی کاری را بسیار خوب انجام دادن. این ترکیب بیان کنندهء اهمیت کار کسی است، چه منفی و چه مثبت.
- || معرکه گرفتن. هنگامه برپا کردن :
جهان بر رهگذر هنگامه کرده ست
تو بگذر زآنکه این هنگامه سرد است.
عطار.
- هنگامه گرفتن؛ هنگامه برپا کردن. معرکه گرفتن. (یادداشت مؤلف).
- هنگامه گیر؛ معرکه گیر. بازیگر. (انجمن آرا) (از برهان) :
مرغ به هنگام زد نعرهء هنگامه گیر
کز همه کاری صبوح خوش تر هنگام صبح.
خاقانی.
ما مهره ایم و هم جهت مهره حلقه ایم
هنگامه گیر و دلشده و هم نظاره ایم.مولوی.
نگیرد خردمند روشن ضمیر
زبان بند دشمن ز هنگامه گیر.سعدی.
- هنگامهء مانی؛ در تنها موردی که شاهد آن یافته شد، کنایه از ارژنگ یا ارتنگ مانی است :
از ساز مرا خیمه چو هنگامهء مانی است
وز فرش مرا خانه چو بتخانهء فرخار.فرخی.
|| هنگام. وقت. زمان :
به هنگامهء بازگشتن ز راه
همانا نکردی به لشکر نگاه.فردوسی.
چو هنگامهء رفتن آید فراز
زمانه نگردد به پرهیز باز.فردوسی.
چو هنگامهء زادن آمد پدید
یکی دختر آمد ز ماه آفرید.فردوسی.

هنگامی.

[هَ] (ص نسبی) ترجمهء خلق الساعه است، یعنی جانوری که درساعت موجود شود همچو پشه و مگس و مانند آن. (برهان). ضد همیشگی است. (آنندراج). به این معنی ظاهراً از برساخته های فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هنگان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش سرباز شهرستان کرمان. دارای 25 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

هنگ چینه.

[هَ چی نَ / نِ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان سقز. دارای 240 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات و توتون است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هنگ دان.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش کنگان شهرستان بوشهر. دارای 100 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و خرما و انار و میوه های دیگر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 7).

هنگرپیاز.

[هَ گَ] (اِخ) دهی است از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. دارای 15 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنگروان.

[هَ گِرْ] (اِخ) دهی است از بخش صومای شهرستان ارومیه. دارای 112 تن سکنه، آب آن از کندوچشمه و محصول عمده اش غله و توتون و کار دستی مردم آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هنگری.

[هُ گِ] (اِخ)(1) مجارستان. یکی از کشورهای شبه جزیرهء بالکان در اروپا است که شمال آن کشور چکسلواکی، شمال غربی آن اتریش، و جنوب آن یوگوسلاوی و رومانی و مشرقش مجاور با خاک روسیهء شوروی است و ایالت اوکراین روسیه همسایهء آن است. نام یونانی این سرزمین اونگرن(2) است که کلمهء هنگری تغییریافتهء آن است. پایتخت آن شهر بوداپست است. وسعت این سرزمین پیش از جنگ جهانی دوم 35875 کیلومتر مربع بود. جمعیت این کشور مطابق آمار 1939 م. 9106252 تن بوده است. بعد از جنگ وسعت خاک آن به 66000 کیلومتر مربع و جمعیت آن به حدود پانزده میلیون رسید. بلندترین نقطهء این سرزمین 3300 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. رودخانهء دانوب از شمال به جنوب این کشور را قطع می کند و وارد کشور یوگسلاوی می شود. در مغرب آن دریاچه ای به نام بالاتن(3) وجود دارد. این سرزمینهای کنار گذرگاه دانوب در حدود سالهای 893 تا 901 م. به تصرف قبایل مجار درآمد و پیش از آن اسلاونشین بود. در آن زمان اتو(4) اول امپراطور آلمان در برابر مجارها مقاومت کرد. اما سرانجام در اواخر قرن دهم و قرون بعد مبارزهء مجارها به نتیجه رسید و این سرزمینها به تصرف آنها درآمد. و در قرن شانزدهم، دولتی به این نام در مرکز اروپا وجود داشت که در 1946 م. تبدیل به دولت جمهوری شد. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر). رجوع به مجار و مجارستان شود.
(1) - Hungary.
(2) - Ungarn.
(3) - Balaton.
(4) - Otto.

هنگ ژال.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش بانهء شهرستان سقز. دارای 108 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، ارزن و مازوج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هنگ ژاله.

[هَ گَ لَ] (اِخ) دهی است از بخش رزاب شهرستان سنندج. دارای 160 تن سکنه، آب آن از رودخانه های برده سفید، کوره دره و چشمه و محصول عمده اش غله، لبنیات، توتون و گردو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5).

هنگفت.

[هَ گُ](1) (ص) گنده و سطبر و ضخیم. (برهان) :
بهترین جامه ای بود هنگفت
مر مرا اوستاد چونین گفت.سنائی.
فرستادم به خدمت رقعهء وی
به دست پهلوی هنگفت و لمتر.ابن یمین.
|| کنایه از بسیار هم هست و صاحب مؤیدالفضلا بجای نون تا آورده است که هتگفت باشد. (برهان).
(1) - به ضم اول هم آمده است. (برهان).

هنگ کنگ.

[هُ کُ] (اِخ)(1) یکی از مستعمرات انگلیس در جنوب شرقی سرزمین چین است که در شرق رود مروارید و در 90میلی جنوب کانتن قرار دارد. 391 کیلومتر مربع وسعت و قریب دو میلیون نفر جمعیت دارد. (از فرهنگ جغرافیایی وبستر).
(1) - Hong Kong.

هنگمتان.

[هَ مَ] (اِخ) رجوع به همدان شود.

هنگو.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش نشتای شهرستان شهسوار. دارای 125 تن سکنه، آب آن از آزاررود و محصول عمده اش برنج و مرکبات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 3).

هنگوئیه.

[هِ ئی یَ] (اِخ) دهی است از بخش بافت شهرستان سیرجان. دارای 40 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنگویه.

[هِ یَ] (اِخ) دهی است از بخش بستک شهرستان لار. دارای 898 تن سکنه، آب آن از چاه و محصول عمده اش غله، خرما و صیفی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هنگه.

[هَ گَ / گِ] (اِ) مخفف هنگامه که مجمع و معرکه باشد. (برهان).

هنم.

[هَ نَ] (ع اِ) خرما یا نوعی از آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنم.

[هَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش پاپی شهرستان خرم آباد. دارای 160 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است و ساکنان آنجا از طایفهء پاپی هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هنمد.

[هَ مَ] (اِ) سبزیی را گویند که بر روی آب بهم رسد. (برهان).

هنمة.

[هِنْ نَ مَ] (ع اِ) شبهی از شبه های زنان که جهت افسون با خود دارند. || (ص) مرد زشت پیکر کوتاه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هننة.

[هَ نَ نَ] (ع اِ) نوعی از خارپشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هنو.

[هِنْوْ] (ع اِ) هنگام. || (اِخ) پدر قبیله ای است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنوات.

[هَ نَ] (ع اِ) جِ هناة. (منتهی الارب).

هنوار.

[هَنْ] (ص) هموار. (آنندراج). با اینکه آنندراج شاهدی برای این صورت آورده است، گمان میرود که تغییر حرف میم به نون خطای کاتبان است.

هنوتاس.

[هَ] (اِ) نزدیکان و مقربان درگاه احدیت را گویند. (برهان). برساختهء فرقهء آذرکیوان است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هنوج.

[هِ] (اِخ) دهی است از دهستان خنامان شهرستان رفسنجان. دارای 41 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هنود.

[هُ] (ع اِ) جِ هند. (منتهی الارب). جِ هندی. (یادداشت مؤلف) :
پیل اندر خانهء تاریک بود
عرضه را آورده بودندش هنود.مولوی.

هنوز.

[هَ] (ق) تاکنون و تا حال. (برهان) :
دلم پرآتش کردی و قد و قامت کوز
فرازنامد هنگام مردمیت هنوز؟آغاجی.
هنوز از لبت شیر بوید همی
دلت ناز و شادی بجوید همی.فردوسی.
بدو گفت نیرنگ سازی هنوز
نگردد همی پشت شوخ تو کوز؟فردوسی.
هنوز آن کمربند نگشاده ام
همان تیغ پولاد ننهاده ام.فردوسی.
پیش من یک بار او شعر یکی دوست بخواند
زآن زمان باز هنوز این دل من پرهنر است.
لبیبی.
تهی نکرده بدم جام می هنوز از می
که کرده بودم از خون دو دیده مالامال.
زینبی.
هنوز اندر آن خانهء گبرکان
بمانده ست بر جای چون عرعری.
منوچهری.
باش که این پادشه هنوز جوان است
نیم رسیده یکی هزبر دمان است.منوچهری.
عصیر جوانه هنوز از قدح
همی زد به تعجیل پرتابها.منوچهری.
هنوز ده روز برنیامده است که حصیری آب این کار را پاک بریخت. (تاریخ بیهقی).
هنوز اندر این کار بد سرفراز
رسیدند دو پیر نزدش فراز.اسدی.
بنی امیه شدند و ز بعد بن عباس
بسی شدند و از ایشان هنوز نیست اثر.
ناصرخسرو.
اگر هنوز شوری مانده باشد روزی دیگر در آب کنند. (ذخیرهء خوارزمشاهی). و آن باغ که در او تخم انگور بکشتند هنوز برجاست. (نوروزنامه). گفت: اگر نه آنستی که تو هنوز خردی و این ادب نیاموخته ای من تو را امروز مالشی دادمی. (نوروزنامه).
کشمکش جور در اعضا هنوز
کن مکن عدل نه پیدا هنوز.نظامی.
هنوز از عشقبازی گرم و داغ است
هنوزش شور شیرین در دماغ است.نظامی.
هنوزم آب در جوی جوانی است
هنوزم لب پر آب زندگانی است.نظامی.
هنوزم هندوان آتش پرستند
هنوزم چشم چون ترکان مستند.نظامی.
اگر بیگانگان تشریف بخشند
هنوز از دوستان خوشتر گدایی.سعدی.
هنوز با همه بدعهدیت دعا گویم
هنوز با همه بدمهریت طلبکارم.سعدی.
آید هنوزشان ز لب لعل بوی شیر
شیرین لبان نه شیر که شکر مزیده اند.
سعدی.
برنیامد از تمنای لبت کامم هنوز
بر امید جام لعلت دردی آشامم هنوز
در ازل داده ست ما را ساقی لعل لبت
جرعهء جامی که من مدهوش آن جامم هنوز
ساقیا یک جرعه ای زآن آب آتشگون که من
در میان پختگان عشق او خامم هنوز.
حافظ.
|| بهتر. از آن بهتر است :
عزی که آن ز فضل نباشد هنوز ذل
فخری که آن ز فضل نباشد هنوز عار.فرخی.
|| تا این حد. باز. (یادداشت مؤلف) :
گرنه به انصاف شوی پرده دوز
حیف بود در حق جاهل هنوز.
امیرخسرو دهلوی.

هنومرور.

[هَ مَرْ وَ] (اِخ) دهی است از بخش خضرآباد شهرستان یزد. دارای 428 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غلات و هنر دستی زنان آنجا کرباس بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هنون.

[هَ] (ع اِ) جِ هن. (منتهی الارب).

هنوند.

[هَنْ وَ] (اِ) حیا و شرم. (آنندراج).

هن و هن.

[هِنْ نُ هِن ن] (اِ صوت) کنایه از نفس نفس زدن حاصل از خستگی و یا بیماری است.

هنوی.

[هَ نَ] (ص نسبی) منسوب به هنا که قبیله ای است از قضاعة. (سمعانی).

هنویهء بالا.

[هَنْ وی یِ یِ] (اِخ) دهی است از بخش بشرویهء شهرستان فردوس. دارای 18 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و ارزن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هنویهء پایین.

[هَنْ وی یِ یِ] (اِخ) دهی است از بخش بشرویهء شهرستان فردوس. دارای 18 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، پنبه و ارزن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هنة.

[هَنْ نَ] (ع اِ) مؤنث هَنّ. (منتهی الارب).

هنی.

[هَ نی ی] (ع ص) خوشگوار و گوارنده. (غیاث). هنی ء :
محلش سنی باد و دولت هنی
جهانش رهی باد و گردون غلام.
مسعودسعد.
لشکر او از خصب آن قلعه به مرتعی هنی و مربعی سنی رسیدند. (ترجمهء تاریخ یمینی). سلطان را آن فتح سنی و نجح هنی تمام گشت. (ترجمهء تاریخ یمینی).
روزی بی رنج می دانی که چیست
قوت ارواح و ارزاق هنی است.مولوی.
در نظر دشمنان نوش نباشد هنی
وز قبل دوستان نیش نباشد گزند.سعدی.
مطلب گر توانگری خواهی
جز قناعت که دولتی است هنی.سعدی.
به عجب علم نتوان شد ز اسباب طرب محروم
بیا ساقی که جاهل را هنی تر میرسد روزی.
حافظ.

هنی.

[هَنْیْ] (ع مص) کردن. (منتهی الارب): ذهبت و هنیت؛ کنایه از رفتم و کاری را کردم. (از اقرب الموارد).

هنیات.

[هَ نَ] (ع عدد، ص، اِ) عشرات الوف الوف الوف. مراتب شانزده گانهء عدد نزد فیثاغوریان. (یادداشت مؤلف از رسائل اخوان الصفا).

هنیاندر.

[هُ دَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمانشاهان. دارای 370 تن سکنه، آب آن از زه آب درهء محلی و محصول عمده اش غله، حبوب، توتون، میوه و چوب و کار دستی مردم آنجا بافتن قالیچه و گلیم و جاجیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هنی ء .

[هَ] (ع ص) گوارا و گوارنده. هنی :
چو تشنه نباشد کس آنجا، پس آن
چه جای شراب هنی ء و مری است.
ناصرخسرو.
|| آنچه بی دسترنج رسد کسی را. گوارنده از طعام و شراب. (منتهی الارب). || (اِ خ) هنی ء و مری ء؛ نام دو جوی است در شام که ازآنِ هشام بن عبدالملک بوده است. (از ناظم الاطباء).

هنیئاً.

[هَ ئَنْ] (ع ق) گوارنده باد. (ترجمان القرآن).
- هنیئاً مریئاً؛ سازگار و گوارا.

هنیئة.

[هُ نَ ءَ] (ع اِ) چیزی اندک. (منتهی الارب).

هنیدة.

[هُ نَ دَ] (ع اِ) صد شتر و جز آن. || (اِ مصغر) مصغر هند. (اقرب الموارد).

هنیز.

[هَ] (ق) هنوز. تا حال. تا اکنون. (برهان) :
که ای فر گیتی یکی لخت نیز
یکایک نبایست آمد هنیز.فردوسی.
کسی را که درویش باشد هنیز
ز گنج نهاده ببخشیم چیز.فردوسی.

هنیز.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. دارای 252 تن سکنه، آب آن از چشمه سار و محصول عمده اش غله، سیب، شلغم، گردو، بادام و کرچک و کار دستی مردم آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هنیزة.

[هَ زَ] (ع اِ) اذیت و رنج. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هنیع.

[هَ] (ع ص) رجل هنیع؛ مرد کج قامت. || مرد پست و کوتاه گردن. (منتهی الارب).

هنیفقان.

[هُ نَ فَ] (اِخ) قریه ای است میانهء جنوب و مغرب رنجبران به فارس. (فارسنامهء ناصری).

هنیکس.

[هَ] (اِخ) یکی از چهار تن خاورشناسی که در سال 1857 م. از طرف انجمن آسیایی وابسته به دربار بریتانیا دعوت شدند تا هر کدام یکی از کتیبه های آسوری را بخوانند. (از ایران باستان پیرنیا ص47).

هنین.

[هُ نَ] (ع اِ مصغر) مصغر هن. (منتهی الارب).

هنین.

[هَ] (ع مص) گریستن و نالیدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). حنین.

هو.

[هَ / هُو] (اِ) زردآب و ریمی را گویند که از زخم و جراحت برمی آید. || آب دزدیدن زخم و جراحت را نیز گفته اند. (برهان). و در این صورت هو مبدل اَو و آب است. (از انجمن آرا). || ماه. قمر. || ابر. (ناظم الاطباء).

هو.

(اِ) آه و نفس. (برهان). هوی. رجوع به هوی شود. || (اِ صوت) کلمه ای است که از برای آگاهانیدن و خبر کردن گویند. (برهان).
- های و هو یا هیاهو؛ به معنی هلالوش و بانگ و فریاد و مشغله است :
چه عاشق است که فریاد دردناکش نیست
چه مجلس است کز او های و هو نمی آید.
سعدی.
|| در اصطلاح عرفا و اهل معنی به معنی ناله و زاری به درگاه حق تعالی است :
چون گوزنان هویی از جان برکشم
کآن شکار آهوان بدرود باد.خاقانی.
در آن ساعت که ما مانیم و هویی
ز بخشایش فرومگذار مویی.نظامی.
گه به یک حمله سپاهی می شکست
گه به هویی قلب گاهی می درید.حافظ.

هو.

[هَ / هُو] (اِ) خبر بی اصل. خبر دروغ. سروصدا دربارهء چیزی که حقیقت ندارد. چُو.
- هو انداختن؛ خبری بی اساس را در میان مردم شایع کردن.
- هوچی؛ کسی که خبرهای بی اساس را برای منافع خود شایع کند.
- هو کردن؛ دربارهء کسی خبر بی اساس و زیان آور انتشار دادن و او را در نظر مردم پست کردن.
- یک هو؛ غفلةً. بی خبر. ناگاه.

هو.

[هُ وَ] (ع ضمیر) ضمیر واحد مذکر غایب یعنی او و آن. (ناظم الاطباء).

هو.

[هَوو] (ع اِ) کرانه. || روزن خانه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هو.

(اِخ) در تداول صوفیان مخفف هُوَ و مراد خدای تعالی است: یا هو؛ ای خدا. (یادداشت به خط مؤلف). پنهانی است که مشاهدهء آن غیر را درست نیاید. (تعریفات میرسیدشریف) :
صبغة الله چیست؟ رنگ خُمّ هو
پیسه ها یک رنگ گردد اندر او.مولوی.
فکر ما تیری است از هو در هوا
در هوا کی پایدار آید ندا؟مولوی.
باد در مردم هوا و آرزوست
چون هوا بگذاشتی پیغام هوست.مولوی.

هوا.

[هَ] (ع اِ) هواء. جسم لطیف و روان که گرداگرد زمین را فراگرفته و جانداران و گیاهان از آن تنفس می کنند. (حاشیهء برهان چ معین). ترکیبی از نیتروژن (ازت) و اکسیژن و به نسبت کمی از گازهای دیگر که گرد زمین را احاطه کرده است. جَوّ میان زمین و آسمان. (ناظم الاطباء). || به مناسبت اعتقاد قدما به قرار گرفتن سیال غیرمرئی (هوا) فوق خاک معنی بالا و فوق و بر بودن از آن برآید و مرادف آسمان به کار رود و شواهد ذیل از این معنی با التفات به معنی اصلی حکایت دارد :
فاخته گون شد هوا ز گردش خورشید
جامهء خانه به رنگ فاخته گون شد.رودکی.
چنان که مرغ هوا پرّ و بال برهنجد
تو بر خلایق بر پرّ مردمی برهنج.ابوشکور.
دلی را کز هوی جستن چو مرغ اندر هوا یابی
به حاصل مرغ وار او را به آتش گردنا یابی.
کسائی.
تا دیو چه افکند هوا بر زنخ سیب
مهتاب به گلگونه بیالودش رخسار.
شریف مجلدی.
ز روی هوا ابر شد ناپدید
به ایران کسی برف و باران ندید.فردوسی.
شد از سمّ اسبان زمین سنگ رنگ
ز نیزه هوا شد چو پشت پلنگ.فردوسی.
ز لشکر چو گرد اندرآمد به گرد
زمین شد سیاه و هوا لاجورد.فردوسی.
تو گفتی ز خون دشت دریا شده ست
ز خنجر هوا چون ثریا شده ست.فردوسی.
ای غوک چنگلوک چو پژمرده برگ کوک
خواهی که چون چکوک بپرّی سوی هوا؟
لبیبی.
با سبزه زمین به رنگ بوقلمون شد
وز میغ هوا به صورت پشت پلنگ.
منوچهری.
بر هوا رفتی چون مریم بی معجز
یا چو قارون به زمین وین نبود جایز.
منوچهری.
مدبری که سنگ منجنیق را
بدارد اندر این هوا دهای او.منوچهری.
چو شب رفت و بر دشت پستی گرفت
هوا چون مغ آتش پرستی گرفت.عنصری.
هوا بینی همه ارواح بی تن
زمین بینی همه اجسام بی جان.ناصرخسرو.
تو را خدای زبهر بقا پدید آورد
تو را ز خاک و هوا و نبات و حیوان را.
ناصرخسرو.
ای چون هوا لطیف! ز رنج هوای تو
شبها دو دست خویش همی بر هوا کنم.
مسعودسعد.
هرکه اندر هوای تو نبود
بر تن او هوا حصار شود.مسعودسعد.
گفتم هوا به مرکب خالی توان گذاشت؟
گفتا توان اگر به ریاضت کنیش رام.
خاقانی.
من آبم که چون آتشی زیر دارم
ز ننگ زمین در هوا می گریزم.خاقانی.
در هوا چند معلق زنی و جلوه کنی
ای کبوتر نگران باش که شاهین آمد.حافظ.
- آب و هوا؛ شرایط طبیعی یک محیط :
جان من زنده به تأثیر هوای لب توست
سازگاری نکند آب و هوای دگرم.سعدی.
- بی هوا؛ بازیگوش. سربهوا. لاابالی.
- پا در هوا؛ افتادنی. متزلزل. ناپایدار. نااستوار.
- در هوا؛ آویحته. معلق. رجوع شود به همین مدخل.
- سر به هوا؛ لاابالی. بی اعتنا به مقررات و شرایط.
- سر در هوا؛ بسیار بلند. برکشیده :
همی رفت چون باد فرمانروا
یکی کوه را دید سر در هوا.فردوسی.
- گشاده هوا؛ هوای صاف و روشن. (ناظم الاطباء).
- هوای تند؛ باد سخت و تند.
- هوای سنجابی یا خفتانی؛ هوای ابری و آسمان باابر. (ناظم الاطباء).
|| باد. نسیم. || آهنگ و آواز و صدا و نغمه و سرود. (ناظم الاطباء). || (ص) هر چیز خالی. (اقرب الموارد) : افئدتهم هواء (قرآن 14/43)؛ أی خالیة. || آدم ترسو را گویند به سبب تهی بودن قلب از جرأت. (اقرب الموارد). || (اِ) هوی. هوس. میل. تمایل. خواهش نفس :
چنین گفت بهرام کاری رواست
هوا بر دل هر کسی پادشاست.فردوسی.
اگر چیره گردد هوا بر خرد
خردمندت از مردمان نشمرد.فردوسی.
دو هفته در این خانهء بی نوا
نباشی گر آید دلت در هوا.فردوسی.
با بتانی که می ندانم گفت
که از ایشان هوای من به کدام.فرخی.
ایزد امروز همه کار برای تو کند
همه عالم به مراد و به هوای تو کند.
منوچهری.
زآن سخنها که بدان طبع تو را میل و هواست
گوش مالش تو به انگشت بدانسان که سزاست.
منوچهری.
مبر گفت غم کآن کنم کت هواست
به هر روی فرمان و رایت رواست.اسدی.
از او مر مرا هست فرمان روا
که جفت آن گزینم کم آید هوا.اسدی.
با دو عاقل هوا نیامیزد
یک هوا از دو عقل بگریزد.سنائی.
عاقل را هیچ ضرر و سهو چون تبع هوا نیست. (کلیله و دمنه). زیرا که آدمیان بیشتر از راه هوا در هاویه شوند. (کلیله و دمنه). همت بر متابعت رای و هوای او مقصور گردانم. (کلیله و دمنه).
مجروح هوانی ز هوا دست بیفشان
زیرا که هوان نیست هر آنجا که هوا نیست.
اثیر اخسیکتی.
در بهاری که گل جمال دهد
خوش نباشد هوای صحبت خس.
ظهیر فاریابی.
هوای دل رهش میزد که برخیز
گل خود را بدین شکر برآمیز.نظامی.
بی هوا نهی از هوا ممکن نبود
هم غزا با مردگان نتوان نمود.مولوی.
نیم بهر حق شد و نیمی هوا
شرکت اندر کار حق نبود روا.مولوی.
مر سفیهان را رباید هر هوا
زانکه نبودشان گرانی قوا.مولوی.
نظر خدای بینان ز سر هوا نباشد
سفر نیازمندان به ره خطا نباشد.سعدی.
تفرج کنان بر هوا و هوس
گذشتیم بر خاک بسیار کس.سعدی.
من از ورع می و مطرب ندیدمی زین پیش
هوای مغبچگانم در این و آن انداخت.
حافظ.
مفلسانیم و هوای می و مطرب داریم
آه اگر خرقهء پشمین به گرو نستانند.حافظ.
- دوهوایی؛ دنبال دو یا چند هوای گوناگون رفتن. تلون مزاج :
خلق گویند برو دل به هوای دگری ده
نکنم خاصه در ایام اتابک دوهوایی.
سعدی.
- هوا جستن؛ دنبال هوس رفتن. هوسبازی :
دلی را کز هوا جستن چو مرغ اندر هوا یابی
به حاصل مرغ وار او را به آتش گردنا یابی.
کسایی.
رجوع به هوی شود.
|| عشق :
هوای تو را زآن گزیدم ز عالم
که پاکیزه تر از سرشک هوایی.زینبی.
هوا درد است و می درمان درد است
غمان گرد است و می باران گرد است.
فخرالدین اسعد.
ز مهر تو دیر است تا خسته ام
به بند هوای تو دل بسته ام.اسدی.
دل به هوای تو داده ام من و جز من
هیچ کسی گرگ را نداده شبانی.ادیب صابر.
ای به هزار جان دلم، مست وفای روی تو
خانهء جان به چار حد، وقف هوای روی تو.
خاقانی.
|| (اِمص) هواداری. طرفداری :
هوای او چو شهادت پس از خلاف عدو
به هر دل اندر مأوی گرفت و گشت مکین.
فرخی.
رضای او کند روشن، ثنای او کند نیکو
هوای او کند بینا، سخای او کند فربی.
منوچهری.
و اعیان نواحی در هوای ما مطیع وی گشته. (تاریخ بیهقی). در هوای من بسیار خواری دیده است. (تاریخ بیهقی). در هوای ما محنتی بزرگ کشیده. (تاریخ بیهقی).
بی هوای تو نیست هیچ دلی
بی ثنای تو نیست هیچ سری.مسعودسعد.
لیکن هوای تو به اظهار آن رخصت نمی داد. (کلیله و دمنه).
از عقل همه هوات خواهم
وز نفس همه ثنات جویم.خاقانی.
باشد چو طبع مهر من اندر هوای تو
چون تاب گیرد از حرکات خور آینه.
خاقانی.
غم جمله خور در هوای یکی
مراعات صد کن برای یکی.سعدی.
|| (اِ) آرزو. تمنی. مراد و کام. امید. (یادداشت بخط مؤلف) :
گفتم: ثواب خدمت او چیست خلق را؟
گفت: این جهان هوای دل و آن جهان جنان.فرخی.
مردمی زنده بدوی است و سخا زنده بدو
وین دو چیز است که او را به جهان کام و هواست.
فرخی.
شادمان باد و یافته ز خدای
هرچه او را مراد و کام و هواست.فرخی.
در جسمها هوای بقای تو چون روان
در چشمها جمال لقای تو چون بصر.
مسعودسعد.
مرغ سان از قفس خاک هوایی گشتم
به هوایی که مگر صید کند شهبازم.حافظ.
شهباز دست پادشهم این چه حالت است
کز یاد برده اند هوای نشیمنم؟حافظ.
امید خواجگیم بود بندگی تو جستم
هوای سلطنتم بود خدمت تو گزیدم.حافظ.
|| آهنگ. آواز. لحن. راه. (یادداشت بخط مؤلف) :
خروش رباب و هواهای نای
ره چنگ و دستان بربط سرای.اسدی.
بربط اگر دم از هوا زد به زبان بی دهان
نی به دهان بی زبان دم ز هوای تو زند.
خاقانی.
چه ساز بود که در پرده میزد آن مطرب
که رفت عمر و هنوزم دماغ پر ز هواست.
حافظ.
رجوع به هواء و هوی شود.

هوء .

[هَوْءْ] (ع اِ) آهنگ و همت. || رای رسای درگذرنده در امور. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هوء .

[هَوْءْ] (ع مص) بلند گردانیدن چیزی را. || شادمان شدن به کسی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هوء .

[هَ وَءْ] (ع مص) آهنگ کردن بسوی چیزی. (منتهی الارب).

هواء .

[هَ] (ع اِ) میان آسمان و زمین. ج، اهویة. || (ص) خالی هرچه باشد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بددل. (منتهی الارب). ترسو. که دلش از جرأت تهی است. (اقرب الموارد). || (اِمص) میل و رغبت و طرفداری : چون منتصر بدان حدود رسید به هواء دولت او برخاست. (ترجمهء تاریخ یمینی).

هواءة.

[هُوْ وا ءَ] (ع اِ) زمین پست. || مغاک. (منتهی الارب).

هوائی.

[هَ] (ص نسبی) رجوع به هوایی شود.

هوائیه.

[هَ ئی یَ / یِ] (ص نسبی) مؤنث هوائی. رجوع به هوایی شود.

هواباره.

[هَ رَ / رِ] (ص مرکب) هواپرست. پیرو هوس :
من گرنه همچو ذره هواباره بودمی
گرد جهان چرا شده آواره بودمی؟
اثیر اومانی.

هوابج.

[هَ بِ] (اِخ) مرغزارهایی است به یمامه. (منتهی الارب).

هوابد.

[هَ بِ] (ع ص، اِ) جِ هابدة. (منتهی الارب). رجوع به هابدة شود.

هوا پختن.

[هَ پُ تَ] (مص مرکب) به فکر چیزی بودن. آرزو کردن :
کنون هوای عمل می پزد(1) کبوتر نفس
که دست جور زمانش نه پر گذاشت نه بال.
سعدی.
هرکه هوایی نپخت یا به فراقی نسوخت
آخر عمر از جهان چون برود، خام رفت.
سعدی (غزلیات ص403).
(1) - ن ل: کنون هوای عمل می زند... (قصائد فارسی چ فروغی ص703، چ مصفا ص 714).

هواپرست.

[هَ پَ رَ] (نف مرکب) آنکه در پی هوای نفس باشد. پیرو هوس. هواباره :
گفتا چه گمان بری که مستم
یا شیفته و هواپرستم.نظامی.
گناه کردن پنهان به از عبادت فاش
اگر خدای پرستی هواپرست مباش.سعدی.
هرزه گرد غماز، هواپرست هوسباز. (گلستان).
هواپرست ز راحت به خویش می بالد
که آشکار فزون تر شود به خواب نفس.
محسن تأثیر.

هواپرستی.

[هَ پَ رَ] (حامص مرکب) در پی هوای نفس بودن. هوس رانی :
طالب ز هواپرستی هند
برگشت و سوی مطالب آمد.طالب.

هواپیما.

[هَ پَ / پِ] (نف مرکب) طی کنندهء هوا. که در هوا راه پیماید : پیشِ آسیبِ صواعقِ حادثات چه بنگه موری و چه تخت هواپیمای سلیمانی. (منشآت خاقانی چ محمد روشن تهران 1349 ه . ش. ص10) || (اِ مرکب) طیاره. آویون. آیروپلان. نوعی مرکوب ماشینی که با گردش سریع ملخها به نیروی موتور یا از طریق تخلیهء گاز متراکم (جت) به حرکت درآید و بار و مسافر به هوا برد و از جایی به جایی رساند.

هواپیمائی.

[هَ پَ / پِ] (حامص مرکب)عمل هواپیما. || (اِ مرکب) سازمان ناظر بر پرواز طیارات.

هواجر.

[هَ جِ] (ع اِ) جِ هاجرة، به معنی هجر، قطع. هاجرة از مصدرهای سماعی است مثل عافیة و عاقبة. (از اقرب الموارد) : بسبب احتدام هواجر به معسکر جناشک تحویل کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).

هواجس.

[هَ جِ] (ع اِ) جِ هاجس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). وساوس. وسوسه ها. (یادداشت بخط مؤلف). خطرات شیطانی که در دل گذرند و این جِ هاجسة است به معنی چیزی که در دل گذرد. (غیاث) : وساوس و هواجس بر دماغ و دلش مستولی شد. (سندبادنامه). هواجس آن وحشت و وساوس آن محنت مسامر نجوم و مساور رجوم بودم. (ترجمهء تاریخ یمینی).

هواجو.

[هَ] (نف مرکب) کام جو. (یادداشت بخط مؤلف) :
نگارا تا تو باشی مانده در راه
هواجوی تو باشد مانده در چاه.
فخرالدین اسعد.
رجوع به هواجوی شود.

هواجوی.

[هَ] (نف مرکب) طالب و عاشق. (برهان). رجوع به هواجو شود.

هواخواه.

[هَ خوا / خا] (نف مرکب) یار و دوست و محب. (برهان). هوادار. طرفدار. جانب دار. موافق. (از یادداشتهای بخط مؤلف) :
آن خریدار سخندان و سخن
وآن هواخواه هنرمند و هنر.فرخی.
پادشا باش و رخ از شادی مانندهء گل
رخ بدخواه هواخواه تو مانندهء کاه.فرخی.
بنده وفادار و هواخواه توست
بنده هواخواه و وفادار، دار.منوچهری.
چو هم دل بود او را، هم درم بود
هوادار و هواخواهش نه کم بود.
فخرالدین اسعد.
دل اختر از جان هواخواه توست
زبان زمانه ثناخواه توست.اسدی.
هرکه زبان او خوشتر هواخواه او بیشتر. (قابوسنامه).
تا بود قضا، بود وفادار یمینش
تا هست قدر، هست هواخواه شمالش.
ناصرخسرو.
در کهن انصاف نوان کم بود
پیر هواخواه جوان کم بود.نظامی.
دلیران ارمن هواخواه او
کمربسته بر رسم و بر راه او.نظامی.
دو بهره جهان را در آن شهر یافت
هواخواه خود را یکی بهر یافت.نظامی.
چو دیدند کاوصاف و خلقش نکوست
به طبعش هواخواه گشتند و دوست.سعدی.
بازآی ساقیا که هواخواه خدمتم
مشتاق بندگی و دعاگوی دولتم.حافظ.
من کز وطن سفر نگزیدم به عمر خویش
در عشق دیدن تو هواخواه غربتم.حافظ.
هواخواه توام جانا و میدانم که میدانی
که هم نادیده می بینی و هم ننوشته میخوانی.
حافظ.

هواخواهی.

[هَ خوا / خا] (حامص مرکب) طرفداری. دوستی. علاقه. مساعدت. معاضدت. (یادداشت بخط مؤلف) : آن میل ها و هواخواهی ها که دیده آمده بود بنشست. (تاریخ بیهقی). از جانب وی همه راستی و یکدلی و اعتقاد راست و هواخواهی بوده است. (تاریخ بیهقی).
گر ببینی ز مرغ تا ماهی
همه را باشد این هواخواهی.نظامی.
گل کمر بسته در شهنشاهی
خاک چون باد در هواخواهی.نظامی.

هواخور.

[هَ خوَرْ / خُرْ] (اِ مرکب)هواکش. مجرایی که هوای خارج را به درون ساختمان می کشد.

هوا خوردن.

[هَ خوَرْ / خُرْ دَ] (مص مرکب) استنشاق هوا. فروبردن هوای پاک به درون ریه ها. هواخوری.
- هوا خوردن باده؛ کنایه از زایل شدن کیفیت شراب است، چه تصرف هوا مزیل نشأهء شراب است. (غیاث از مصطلحات) :
رنگ نماند در لبش از نفس فسردگان
باده هوا چو می خورد پا به رکاب می دهد.
صائب.
|| تصرف هوا در مزاج. (آنندراج) :
آن چشم ناتوان غم مردم کجا خورد
کز بازگشتن نگه خود هوا خورد.
میرصیدی.

هواخورده.

[هَ خوَرْ / خُرْ دَ / دِ] (ن مف مرکب) فاسدشده. تغییریافته :
چاره ز می کن دل افسرده را
گرم نگه دار هواخورده را.
اسماعیل ایما (از آنندراج).

هواخوری.

[هَ خوَ / خُ] (حامص مرکب)تنفس هوا. استنشاق هوای پاک.
- هواخوری رفتن؛ در تداول یعنی رفتن به جای خوش آب و هوا برای آسایش.

هوا دادن.

[هَ دَ] (مص مرکب) اتاق یا هر جای بسته را با هوای خارج مربوط کردن. || هوا به درون ریه فرستادن با وسایل. || در مجاورت هوا قرار دادن جراحت و موجب سیم کشیدگی آن شدن.

هوادار.

[هَ] (نف مرکب) هواخواه. (آنندراج). دوست. طرفدار. مساعد. معاضد. (یادداشت بخط مؤلف) :
چو هم دل بود او را هم درم بود
هوادار و هواخواهش نه کم بود.
فخرالدین اسعد.
هرکه طلبکار اوست روی نتابد به تیغ
وآنکه هوادار اوست بازنگردد به تیر.
سعدی.
هوادار نکورویان نیندیشد ز بدگویان
بیا گر روی آن داری که طعنت در قفا ماند.
سعدی.
می سوزد و همچنان هوادار
می میرد و همچنان دعاگوست.سعدی.
از صبا هر دم مشام جان معطر می شود
آری آری طیب انفاس هواداران خوش است.
حافظ.
|| عاشق. شیفته. دلداده :
مرغ دل باز هوادار کمان ابرویی است
ای کبوتر نگران باش که شاهین آمد.حافظ.
زلف دل دزدش، صبا را بند بر گردن نهاد
با هواداران رهرو حیلهء هندو ببین.حافظ.

هواداری.

[هَ] (حامص مرکب)دوستداری و محبت ورزی. (آنندراج). پشتی. هواخواهی. مظاهرت. مساعدت. معاضدت. (یادداشت بخط مؤلف) : امیر یوسف را هواداری امیر محمد از بهر نگاهداشت دل سلطان محمود بر آن جانب کشید. (تاریخ بیهقی). از روی سلامت نیت و استقامت عزیمت و استمرار هواداری در این باب... (تاریخ بیهقی). به قدم راسخ و عزم ثابت در هواداری و حفظ و حراست کریم ایده الله تعصب نمود و حق گزاری کرد. (ترجمهء تاریخ یمینی).
هواداری مکن شب را چو خفاش
چو باز جرهء خود روزرو باش.نظامی.
نه من انگشت نمایم به هواداری رویت
که تو انگشت نمایی و خلایق نگرانت.
سعدی.
من قلب و لسانم به هواداری صحبت
اینها همه قلب اند که پیش تو لسانند.
سعدی.
در چمن باد بهاری ز کنار گل و سرو
به هواداری آن عارض و قامت برخاست.
حافظ.
چون صبا با تن بیمار و دل بی طاقت
به هواداری آن سرو خرامان بروم.حافظ.
رسید باد صبا، غنچه در هواداری
ز خود برون شد و بر خود درید پیراهن.
حافظ.
از هواداری ما و تو چو مستغنی است یار
ای رقیب این چاپلوسی و نوندی تا به کی.
کمال خجندی.

هوا داشتن.

[هَ تَ] (مص مرکب) غرور داشتن. خیال های باطل داشتن : حسین زندیق است و هوا دارد. (تاریخ سیستان). || هوای کسی را داشتن؛ مراقب او بودن. او را از خطر حفظ کردن.

هوادج.

[هَ دِ] (ع اِ) جِ هودج. رجوع به هودج شود.

هوادر.

[هَ دِ] (ع ص، اِ) جِ هادرة. (منتهی الارب).

هوادرق.

[هَ دَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 296 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هوا در هوا.

[هَ دَ هَ] (ق مرکب) بیهوده. هوسبازانه :
صرف شد آن بدره هوا در هوا
مفلس و بدره ز کجا تا کجا.نظامی.

هوادة.

[هَ دَ] (ع اِمص) نرمی. || دستوری. رخصت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) صلح نمودن. || میل کردن. || نرم رفتن. (منتهی الارب).

هوار.

[هَ] (اِ) خاک و خشت و آنچه از خراب شدن سقف یا قسمتهای دیگر بنایی فروریزد. (یادداشت بخط مؤلف). آوار. || فریادی است برای استمداد و استعانت هنگامی که حریق یا خرابی در جایی پدید آید و یا مصیبتی دیگر روی نماید. (یادداشت بخط مؤلف).
- هوار کردن (کشیدن)؛ فریاد برآوردن و کمک خواستن.

هوار برزه.

[هَ رِ بَ زَ / زِ] (اِخ) رجوع به هواره برزه شود.

هوارپان.

[هَ] (اِخ) دهی است از بخش کامیاران شهرستان سنندج. دارای 174 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هوارت.

(اِخ)(1) کلمان (1854-1926 م.). از خاورشناسان فرانسوی زبان است که در ژورنال آسیایی مقالاتی در باب آثار ادبی ایران و به خصوص حروفیه دارد و نیز تحقیقات دیگری دربارهء مشرق زمین کرده است. رجوع به ج 3 تاریخ ادبیات براون (از سعدی تا جامی) ترجمهء حکمت شود.
(1) - Huart, Clement.

هوارم.

[هَ رِ] (ع ص، اِ) جِ هارم. (منتهی الارب). رجوع به هارم شود.

هوارة.

[هَ رَ] (ع اِمص) نیستی و هلاکی. (منتهی الارب). هلاکت: من اطاع ربه فلا هوارة علیه. (اقرب الموارد).

هواره برزه.

[هَ رِ بَ زَ / زِ] (اِخ) دهی است از بخش بوکان شهرستان مهاباد. دارای 107 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون و کار دستی مردم آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هواره خال.

[هَ رِ] (اِخ) دهی است از بخش بانهء شهرستان سقز. دارای 150 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، توتون، ارزن، زغال، مازوج و کتیرا است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هواری.

[هَ] (اِ) خیمهء بزرگ و بارگاه سلاطین را گویند. (برهان).

هوازن.

[هَ زِ] (اِخ) نام قبیله ای است از نسل سبا. (سمعانی). قبیله ای است از قیس. (منتهی الارب). از قبایل قیس و آنان فرزندان هوازن بن منصوربن عکرمة بن حفصة بن قیس عیلان اند. (صبح الاعشی ج1 ص340).

هوازن.

[هَ زِ] (اِخ) نام پدر شیخ ابوالقاسم قشیری عارف معروف است. رجوع به ابوالقاسم شود.

هوازی.

[هَ / هِ] (ق) بیکبار. ناگاه. (برهان) :
مردمان از خرد سخن گویند
تو هوازی حدیث غاب کنی.رودکی.
هوازی برآمد برم آن نگار
مرا تنگ بگرفت اندر کنار.آغاجی.
هوازی مرا گوید آن شکرین لب
که ای شاعر اندر سخن ژرف بنگر.فرخی.
به مهمان هوازی شاد گردم
ز دست رنج و غم آزاد گردم.
فرخی (از سروری).
هوازی جهان پهلوان را بدید
که در سایهء گل همی مل کشید.اسدی.
او مرا شیرین چو جان است و گرامی چون سخن
از جهان و جان هوازی کس ندارد دست باز.
قطران.
خزینه یْ علم فرقان است اگر نه بر هوایی تو
که بردت پس هوازی، جز هوا، زی شعر اهوازی؟
ناصرخسرو.
|| (اِ) بارگاه. (برهان). در این معنی ظاهراً مصحف هواری است یا به عکس. رجوع به هواری شود.

هوازی.

[هَ] (نف مرکب) زیست کننده در هوا. این ترکیب اخیراً در کتاب های زیست شناسی به معنی هر موجودی که برای ادامهء زندگی نیازمند هوا باشد به کار رفته است.

هواس.

[هَ] (ع اِمص) خواهانی گشن. (منتهی الارب).

هواس.

[هَوْ وا] (ع ص) گشن تیزشهوت. (منتهی الارب). || شیر نیک درنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هواسنج.

[هَ سَ] (نف مرکب) سنجندهء هوا. || (اِ مرکب)(1) ابزاری که فشار هوا و به همین مناسبت ارتفاعات و تغییرات آتمسفریک را بدان سنجند.
.
(فرانسوی)
(1) - Barometre

هواسة.

[هَوْ وا سَ] (ع ص) شیر نیک درنده. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || مرد دلیر. (منتهی الارب). شجاع مجرب. (اقرب الموارد).

هواسیدن.

[هَ دَ] (مص) سوختن از بی آبی و تشنگی. (یادداشت مؤلف). || پژمرده و گندمگون شدن. کم خون گردیدن چنانکه لب از بیماری. (یادداشت مؤلف).

هواسیده.

[هَ دَ / دِ] (ن مف / نف) لبی را گویند که خون آن کم شده و خشک گردیده و گندمگون شده باشد. (برهان).

هواشات.

[هُ] (ع اِ) گروههای مردم. || شتران با هم آمیخته. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || اموال حرام. (منتهی الارب). آنچه از مال حرام و حلال گرد آید. (اقرب الموارد).

هواشانق.

[هَ نَ] (اِخ) دهی است از بخش سنجبد شهرستان هروآباد، دارای 182 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هواشناسی.

[هَ شِ] (حامص مرکب)شناختن هوا. در اصطلاح عنوان دانشی است که هوا یا پدیده های جوی را بررسی می کند. (از وبستر). کار این فن یا این دانش شامل بررسی تغییرات جو و تأثیر آنها در شرایط محیط زندگی از نظر مقدار باران، برف، باد، آفتاب و مانند آن است.

هواع.

[هُ] (ع مص) قی کردن. || (اِ) قی. || ماه ذیقعده. ج، هواعات، اَهوعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هواعات.

[هُ] (ع اِ) جِ هواع. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هواعة.

[هُ عَ] (ع اِ) آنچه از گلوی قی کننده برآید. (اقرب الموارد).

هوافی.

[هَ] (ع ص، اِ) جِ هافی و هافیة: هوافی الابل؛ شتران گم شده در چراگاه. (منتهی الارب). هوامی. رجوع به هوامی شود.

هواک.

[هَوْ وا] (ع ص) سرگشته. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوا کردن.

[هَ کَ دَ] (مص مرکب) به هوا بالا بردن چیزی را چون بالن و بادبادک.

هواکش.

[هَ کَ / کِ] (اِ مرکب) سوراخ یا لوله ای که بر دیوار اطاق تعبیه کنند تا هوای سنگین را بیرون دهد و هوای سالم به درون اطاق آورد. || امروز نوعی پروانهء الکتریکی را گویند که به پنجره یا در محلی مخصوص از دیوار نصب می شود و با گردش خود هوای درون را تعویض می کند.

هواکشیدن.

[هَ کَ / کِ دَ] (مص مرکب)هوا خوردن. در اصطلاح فاسد شدن چیزی که مجاورت ممتد با هوا آن را تباه می کند چون روغن و پنیر و... (از یادداشتهای مؤلف).

هواکة.

[هَوْ وا کَ] (ع ص) بوی بد. (منتهی الارب). || مؤنث هواک. (اقرب الموارد). رجوع به هواک شود.

هوا گرفتن.

[هَ گِ رِ تَ] (مص مرکب) بر هوا رفتن. پرواز کردن. اوج گرفتن :
پس نیاری هیچ جنبیدن ز جا
تا نگیرد مرغ خوب تو هوا.مولوی.
بسم از هوا گرفتن که پری نماند و بالی
به کجا روم ز دستت که نمی دهی مجالی.
سعدی.
گرد ارچه بسی هوا بگیرد
هرگز نرسد به گرد افلاک.سعدی.
به بال و پر مرو از ره که تیر پرتابی
هوا گرفت زمانی ولی به خاک نشست.
حافظ.
ز خاکدان تعلق گرفته ایم هوا
غبار دست ندارد به طرف دامن ما.صائب.
رجوع به هواگیر شود.

هواگون.

[هَ] (ص مرکب) به رنگ هوا. به مانند هوا :
عشق را مرغ هوائی یابد
کاین هواگون قفسش نشناسد.خاقانی.

هواگیر.

[هَ] (نف مرکب) هواگیرنده. در حال پرواز.
- هواگیر گشتن؛ هوا گرفتن. پریدن :
از راه نظر صید دلم گشت هواگیر
ای دیده نگه کن که به دام که درافتاد.حافظ.
|| که آنجا هوا گذاره دارد. که معرض هواست.

هواگیری.

[هَ] (حامص مرکب) عمل هواگیر. || (اصطلاح صنعتی) خالی کردن هوا از درون پیستون دستگاههای پیستونی است تا خوب به کار افتد. در تلمبه های پیستونی و دستگاههای مشابه آن اگر هوا در زیر پیستون باشد دستگاه خاصیت مکیدن مواد را از دست می دهد.

هوالس.

[هَ لِ] (ع ص، اِ) مردم سبک اندام. (منتهی الارب). جِ هالس. (از اقرب الموارد).

هوالک.

[هَ لِ] (ع ص، اِ) جِ هالک. (منتهی الارب).

هوالة.

[هَوْ وا لَ] (ع ص) هولناک. (غیاث). در فرهنگهای عربی این صیغه دیده نشد.

هوام.

[هَ وام م] (ع اِ) جِ هامَّة. (منتهی الارب). به معنی حشرات الارض مثل مار و کژدم و راسو و مور و هر خزنده و گزنده است. (غیاث). در فارسی به تخفیف هم به کار رفته است :
بسا که تو به ره اندر ز بهر دانگی سیم
شکست خواهی خوردن ز پشه و ز هوام.
فرخی.
جرم زمین تا قرار یافت ز عدلت
بس نفس شکر کز هوام برآمد.خاقانی.
اندرافتادند درهم ز ازدحام
همچو اندر دوغ گندیده هوام.مولوی.

هوام.

[هُ] (ع اِمص) تشنگی سخت. || نوعی از جنون و عشق. (منتهی الارب).

هوام.

[هَوْ وا] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوامل.

[هَ مِ] (ع ص، اِ) جِ هامل. (منتهی الارب). رجوع به هامل شود.

هوامی.

[هَ] (ع ص، اِ) هوامی الابل؛ شتران گم شده در چراگاه. (منتهی الارب). رجوع به هوافی شود.

هوان.

[هَ] (ع مص) ناتوان و درویش گردیدن و برجای ماندن. || خوار گردیدن. (اقرب الموارد). هون. مهانة. (منتهی الارب). || (اِمص) خواری و بی عزتی. (غیاث) :
قسمش از مهرگان سعادت و عز
قسم بدخواه او بلا و هوان.فرخی.
صدر دیوان وزارت رست از زرق و دروغ
رادمردان جهان رستند از ذل و هوان.
فرخی.
جاودان زین گونه بادا عیش او
عیش بدخواهش به تیمار و هوان.فرخی.
گر نیستت خبر که چه خواهد همی نمود
بدخو جهان، تو را ز غم و رنج و از هوان.
ناصرخسرو.
آنکه از نیست هست کردندش
او به راحت رسد همی ز هوان.ناصرخسرو.
دل من با هوا زان پس نیامیخت
که زیر هر هوا اندر، هوان دید.مسعودسعد.
بدان دم اندر راندم همی ز دیده سرشک
دل از هوا رنجور و من از هوان مضطر.
مسعودسعد.
روزی چه طلب کنم به خواری؟
خود بی طلب و هوان ببینم.خاقانی.
نکرد با من از این ناکسان کس احسانی
کز آن سپس نه به چشم هوان به من نگریست.
خاقانی.
پیش تیغش کآتش نمرود را ماند ز چرخ
کرکسان پر بر سر خاک هوان افشانده اند.
خاقانی.
فریاد از آن زمان که تن نازنین ما
در بستر هوان فتد و ناتوان شود.سعدی.
مسکین اسیر نفس و هوا کاندر آن مقام
با صدهزار غصه قرین هوان شود.سعدی.

هوان.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش ثلاث شهرستان کرمانشاهان. دارای 100 تن سکنه، آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و حبوبات و لبنیات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هوانله.

[هُ لِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان سنندج. دارای 340 تن سکنه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هوانورد.

[هَ نَ وَ] (نف مرکب) طی کنندهء هوا. خلبان. رانندهء هواپیما. رجوع به فضانورد شود.

هواوین.

[هَ] (ع اِ) جِ هاون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هاون و هاوون شود.

هواهی.

[هَ] (ع اِ) سخن باطل و لغو. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || نوعی رفتن. (اقرب الموارد).

هوای.

[هُ] (اِخ) دهی است از بخش هوراند شهرستان اهر. دارای 302 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، برنج، پنبه، انگور و سردرختی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هوا یافتن.

[هَ تَ] (مص مرکب) هوا خوردن. فاسد شدن چیزی در مجاورت هوا. (یادداشت مؤلف). || تصرف کردن هوا در مزاج. (غیاث) :
با دم جان پرور شمشیر عادت کرده ست
از دم عیسی هوا یابد دل بیمار من.
صائب.

هوای خفتان پوش.

[هَ یِ خِ تامْ](ترکیب وصفی، اِ مرکب) کنایه از هوای ابری است. (برهان).

هوایدرق.

[هُ دَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش هوراند شهرستان اهر. دارای 320 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله، گردو و توت است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هوایی.

[هَ] (ص نسبی) هوائی. منسوب به هوا. آنچه در هوا باشد یا به هوا تواند رفت :
سالار سپاهان چو ملک شد به سپاهان
برشد به هوا همچو یکی مرغ هوایی.
منوچهری.
- هوایی گشتن؛ به هوا پریدن. پرواز کردن :
مرغ سان از قفس خاک هوایی گشتم
به هوایی که مگر صید کند شهبازم.
حافظ.
|| مردمی که در پی هوا و هوس نفس باشند. (برهان) :
شوریده دلی چنین هوایی
تن درندهد به کدخدایی.
نظامی.
کسانی عیب ما بینند و گویند
که روحانی ندانند از هوایی.سعدی.
به دست باد صبا زان نمی دهم پیغام
که محرم تو شدن کار هر هوایی نیست.
امیرخسرو.
|| سخنان هرزه و لغو. || تیر آتشبازی را گفته اند که چون آتش بر آن زنند به هوا رود. || حاصل و درآمدی را گویند که از جای غیرمعین به هم رسد. (برهان).

هوایی.

[هَ] (اِخ) هوائی. از شعرای قرن نهم و معاصر امیرعلیشیر بوده است. میرعلیشیر نویسد: مولانا هوایی انیس و جلیس مولانا مشرقی است و در نقاشی کاشی نیز صاحب وقوف است. در کتابت دست داشته، اشعار خود را تذهیب و تحریر می کرده و به بهای ارزان می فروخته است و مردم به شوخی به او می گفته اند: این شعر تو صورتی است بی معنی خوب. این مطلع از اوست:
به گرد کوی تو با صد نیاز می گردم
نظاره می کنم از دور و باز می گردم.
(از مجالس النفائس صص215-216).

هوب.

[هَ] (ع اِمص) دوری. || (ص) مرد گول و بیهوده گوی. || (اِ) فروغ آتش. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوباتو.

(اِخ) جایی است در کردستان میان دیوان دره و سقز و آثاری از حدود دوهزار سال پیش در آنجا هست که در غاری سنگی تراشیده شده و ظاهراً معبد هراکلیس بوده است. (از جغرافیای تاریخی غرب ایران ص255).

هوبجة.

[هَ بَ جَ] (ع اِ) شکم زمین. || منتهای وادی که آب در آن ریزد. || گو که به جای استادن گاه آب کنند و آب را بسوی آن روان کنند و از آن نوشند. (منتهی الارب). ج، هوابج. (اقرب الموارد).

هوبر.

[هَ بَ] (ع اِ) یوز. || بچه یوز. (منتهی الارب). || سوسن و سوسن سرخ. || کپی بسیارموی. || جایی که در آن درخت قتاد بسیار است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوبر.

[بَ] (اِ) دوش و بغل و کنار. || به معنی پشتی و حمایت هم آمده است. (برهان). مصحف هوبه است. (از حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هوبه شود.

هوبره.

[بَ رَ / رِ] (اِ) شوات. چرز. (یادداشت مؤلف). پرنده ای است که آن را به عربی حباری و به ترکی توغدری گویند. (برهان). مرغی است بری، خاکستری رنگ و منقارش دراز. (تحفهء حکیم مؤمن).

هوبره.

[هَ / هُو بَ رَ / رِ] (ص) سرگشته و حیران. (برهان). به معنی حیران آورده اند و از طبقات پیر انصاری نقل کرده که شیخ شبلی در حق شیخ یعقوب دعا کرده گفت: خدای تعالی تو را هوبره کند. وی گفت: آمین... (انجمن آرا). رجوع به حاشیهء برهان چ معین شود.

هوبسیا.

[بَسْ] (هزوارش، اِ) بزبان زند و پازند دندان را گویند و به عربی سن خوانند. (برهان). این کلمه هزوارش کلمهء «دست گرو» پهلوی به معنی سند و پیمان و رهن است و ظاهراً سند را در معنی کلمهء سن عربی خوانده و به معنی دندان گرفته اند. در برهان قاطع چ کلکته آمده که زندان را گویند. (از حاشیهء برهان چ معین).

هوبه.

[بَ / بِ] (اِ) دوش و کتف را گویند. (برهان). هوبر. هویه. رجوع به هویه شود. || به معنی پشتی و حمایت هم هست و به این معنی بجای بای ابجد یای حطی هم آمده است. (برهان). رجوع به هوبر و هویه شود.

هوپمن.

[مَ] (هزوارش، اِ) به لغت زند و پازند روی را گویند و به عربی وجه خوانند. (برهان). هزوارش کلمهء پهلویِ «رُد» به معنی روی است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هوپول.

(اِخ) دهی است از بخش خوسف شهرستان بیرجند. دارای 140 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هوت.

[هُ وَ] (ع اِ) جِ هوتة. (منتهی الارب). رجوع به هوتة شود.

هوت.

(اِخ) از طوایف ناحیهء بمپور بلوچستان و مرکب از یکصد خانوار است. (از جغرافیای سیاسی کیهان ص100).

هوتان.

(اِخ) دهی است از بخش کنارک شهرستان چاه بهار. دارای 500 تن سکنه، آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هوتانه.

[نِ] (اِخ) یا اُتانس. نام جد مادری اردشیر درازدست است که در داستان بردیای دروغین نیز نقشی داشته است. رجوع به ایران باستان ص908، 1625 و 1460 شود.

هوتخش.

[تُ] (پهلوی، ص، اِ) صنعتگر. (ایران در زمان ساسانیان ص60 از ترجمهء فارسی).

هوتخشبد.

[تُ بَ] (پهلوی، اِ مرکب)رئیس صنعتگران. رجوع به هوتخش شود.

هوتس.

[تُ] (اِخ) نام زن گشتاسب معاصر زردشت. رجوع به ترجمهء یشتها ج 1 و یسنا ص 47 شود.

هوتسما.

(اِخ)(1) مارتین تئودر. از خاورشناسان هلندی است که اختصار تاریخ سلجوقی البغدادی را طبع کرده است. (از معجم المطبوعات ج1 ستون 1901).
(1) - Hutsma.

هوتک.

[تَ] (اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان کرمان. دارای 140 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و حبوب و کار دستی مردم آنجا قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج8).

هوتة.

[تَ / هَ تَ] (ع اِ) زمین نشیب. ج، هُوَت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || راه سرازیر بسوی آب. (اقرب الموارد).

هوتی.

(اِخ) مرکز دهستان سرمشک از بخش ساردوئیهء شهرستان جیرفت. دارای 140 تن سکنه، آب آن از رودخانه و محصول عمده اش غله و حبوب است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

هوثة.

[هَ ثَ] (ع اِ) زمین تشنه. (منتهی الارب). || (اِمص) تشنگی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هوج.

[هَ وَ] (ع اِمص) درازی با اندک گولی و سبکی و شتابزدگی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوج.

(ع ص، اِ) جِ هوجاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هوجاء شود.

هوج.

(اِخ) دهی است از بخش ورزقان شهرستان اهر. دارای 119 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله است. در دو محل به نام هوج بالا و پایین بنا شده و سکنهء هوج بالا 60 تن است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هوجاء .

[هَ] (ع ص) شترمادهء تیزرو و شتاب. || باد سخت تند که از بن برگیرد و ویران کند خانه ها را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوجرد.

[جِ] (اِخ) دهی از بخش مرکزی شهرستان جیرفت. دارای 459 تن سکنه، آب آن از رودخانهء هلیل و محصول عمده اش غله، مرکبات و برنج است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 8).

هوجره.

[جَ رَ / رِ] (اِ) گیاهی است که آن را سرخ مرد گویند و به عربی عصی الراعی خوانند و بعضی گویند گیاهی است و آن بیشتر در تبریز به هم رسد و بیخ آن را در مرهمها داخل سازند و سیاه پلاو را بدان رنگ کنند و بعضی گویند گاوزبان تلخ است. (برهان).

هوجل.

[هَ جَ] (ع ص، اِ) دشت دوراطراف بی نشان. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || زمین ناهموار. || شتر تیزرو. (منتهی الارب). || ناقهء شتاب زده. || شب دراز. || مرد آهسته و گران. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || زن فراخ فرج. (منتهی الارب). || زن تباهکار. || بقیهء خواب و پینکی. || لنگر کشتی. || مرد دراز گول شتاب زده. || نوعی رفتار با فروهشتگی و استرخاء. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوجلة.

[هَ جَ لَ] (ع مص) خفتن. (منتهی الارب). به خوابی سبک رفتن. (از اقرب الموارد). || در زمین پست هموار رفتن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هوجویه.

[یَ] (اِ) گیاهی است برگ آن شبیه کاهو و خاردار و بر زمین نزدیک و دانهء آن سیاه و در تابستان سرخ می گردد مانند رنگ خون و به عربی آن را حمیرا گویند. (انجمن آرا).

هوچقان.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان مرند، دارای 1630 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هوچی.

[هَ / هُو] (ص مرکب) آنکه عوام را اغوا کند در ظاهر برای منافع آنان و در باطن برای سود خود. (یادداشت مؤلف).
- هوچی بازی؛ سر و صدای بیهوده به راه انداختن برای سود خود.
- هوچی گری؛ هوچی بازی.
رجوع به هو شود.

هوخ.

(اِخ) نام بیت المقدس است. (برهان). دژهخت. دژگنگ. دژهوخ. رجوع به دژهوخت شود.

هوخت.

(اِخ) هوخ. بیت المقدس باشد. (از برهان). رجوع به هوخ شود.

هوختن.

[تَ] (مص) برکشیدن و بیرون کشیدن. || آمدن و پیدا شدن. (برهان).

هوخست.

(اِخ) به معنی هوخت که بیت المقدس باشد. (برهان). ظاهراً مصحف هوخت است. (حاشیهء برهان چ معین). رجوع به هوخت و دژهوخت شود.

هوخشتر.

[هُ وَ شَ رَ] (اِخ) از پادشاهان معروف سلسلهء ماد و پسر فرورتیش یا فراارتس بوده است. هرودت نام این پادشاه را کرآکسار یا کیاکسار نوشته ولی از کتیبهء بیستون داریوش اول معلوم میشود که نامش هوخشتر بوده است. وی از پادشاهان باسیاست بود و چون به پادشاهی رسید دانست که باید بی درنگ اصلاحاتی در کشور کند. ابتدا قشون را با توجه به تجربهء تلخ پدرش در نبرد آسور، اصلاح و منظم کرد. پیاده و سوارهء قشون خود را مسلح ساخت و سرانجام آسور را شکست داد و نینوا پایتخت آسور را گرفت. اما مقارن همان پیشروی های سپاه ماد، سکاها به آسیای غربی حمله کردند و به ناچار پادشاه ماد از محاصرهء نینوا دست برداشت و در نزدیکی دریاچهء ارومیه با سکاها روبرو شد. ماجرای سکاها و ماندن آنها در ایران حدود 28 سال به طول انجامید و پس از پایان آن پادشاه ماد موفق شد در حدود سال 608 تا 605 ق . م. نینوا را تسخیر و آن را با همهء شکوه و عظمتش ویران کند. پس از سقوط آسور، بابل و ماد سرزمینهای آسیای غربی را میان خود تقسیم کردند. گروهی از سکاها که در دربار ماد مانده بودند اختلافی با هوخشتره پیدا کردند و بنزد پادشاه لیدیه رفتند و چون شاه ماد آنها را خواست، دولت لیدیه بازنداد. همین امر سبب جنگ با لیدیه شد و سرانجام با میانجی گری بخت النصر و پادشاه کلیکیه صلح برقرار شد و رود هالیس سرحد دو کشور گردید. هوخشتر از پادشاهان باتدبیر و ارزندهء تاریخ و از قائدین مواقع مهم بوده است. (نقل به اختصار از ایران باستان صص 180-199).

هوخیدن.

[دَ] (مص) برکشیدن و بیرون کشیدن. || پیدا شدن و آمدن. (برهان). رجوع به هوختن شود.

هود.

(اِ) رکو و لتهء سوخته را گویند که بر بالای سنگ آتش زنه نهند و چخماق بر آن زنند تا آتش در آن افتد. || جامه ای را نیز گفته اند که نزدیک به سوختن رسیده و زرد شده باشد. (برهان).

هود.

(ع اِ) جهودان. (منتهی الارب). یهود، و گفته اند جِ هائد است و سپس یهود را بدان خوانده اند و بر این پایه لفظ عربی است. اما نیز گفته اند که مانند الفاظی چون نوح و لوط از زبانهای دیگر به عربی وارد شده است و بعید نیست که در این معنی مخفف «یهود» باشد به حذف یاء. (اقرب الموارد).

هود.

[هَ وَ] (ع اِ) جِ هَوَدَة. (منتهی الارب). رجوع به هودة شود.

هود.

[هَ] (ع مص) توبه کردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || پشیمان شدن. (منتهی الارب). || به حق بازگشتن. || جهود شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هود.

(اِخ) نام سورهء یازدهم از کلام الله مجید که شامل 123 آیه است.

هود.

(اِخ) دهی است از دهستان بیدشهر شهرستان لار. دارای 489 تن سکنه، آب آن از چاه و محصول عمده اش غله و صیفی و کار دستی مردم آنجا گلیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هود.

(اِخ) هودبن شالخ بن ارفحشدبن سام بن نوح. این نسبی است که مؤلف حبیب السیر برای او ذکر کرده و نام پدرش را مؤلف منتهی الارب عابر نوشته است. اصطخری نوشته است که قبر این پیامبر در حضرموت است. (یادداشت مؤلف از مسالک اصطخری). پیامبری است که مطابق آیهء 65 سورهء اعراف بر قوم عاد فرستاده شده است. ابواسحاق نیشابوری نویسد: «این عادیان مردمانی بودند بلندبالا و ضخیم و اصل ایشان از زعورا بود از مرحاش داماد نوح علیه السلام و مسکن ایشان به ناحیت یمن بود تا به شام. و کافر گشته بودند تا آنگاه که حق تعالی هود را به ایشان فرستاد به رسالت، و ایشان بت پرست بودند و بتان کرده بودند از سنگ کنده شصت ارش به کوه اندر. و هود علیه السلام هم از میان ایشان بود و از دختر نوح بود که نامش زینا بود. ایشان را چهل وهفت سال دعوت کرد، نگرویدند و معجزات می نمود نپذیرفتند... و گویند پیش از رسالت با ملک ایشان دوستی داشت و گویند با ایشان انبازی داشت به تجارت، و انباز را به لغت یمن برادر گویند. در قرآن هود برادر قوم عاد خوانده شده است. هود گفت: یا قوم اعبدوا الله. گفت: مکنید که عذاب آید شما را. گفتند: چه عذاب آید ما را؟ و ما بدین قویی، و خانه های ما بدین قویی، و خانه های ما در کوه است. هرچند پند داد نپذیرفتند و گفتند: تو ما را برهانی بنمای بی حجتی و معجزه ای درست نیاید. ما به گفتار مجرد روی از خدایان خویش نگردانیم و به تو نگرویم. آنگاه گفتند نکشیم تو را و در بلا اندازیم تو را که تو خویشی و پیوسته ای ما را ولیکن بر تو می ترسیم از خدایان ما که تو را بلا رسانند... هود گفت که من توکل بر خدای کرده ام (قرآن 11/54 و 56)... آنگاه گفت: هرچه بتوانید کردن بکنید... شما قول ناصحان را درست ندارید. چون فرمان نکردند و هلاک ایشان نزدیک شد، آنگاه قصد هود کردند به جفا کردن و آزردن. هود دعا کرد، اجابت آمد. چون اثر عذاب بدیدند بگریختند و به دشت بیرون شدند. باد بر ایشان غلبه کرد. پایها بر زمین زدند و دو ارش بر زمین فروبردند گفتند: اکنون باد با ما چه تواند کردن؟... هفت هشت شب باد بر سر ایشان می جست و همه از سرما خشک شدند و ساقهاشان به زمین بماند. پس چون هلاک شدند، آن تنی چند که گرویده بودند به سلامت بیرون ماندند و آن مالها مانده بود، همه بسوخت و چهارپایان خشک شدند. پس از آن هود بیست وهفت سال بزیست آنگاه بمرد و آن گروه که مسلمان بودند از بقیت عادیان سوی عجم رفتند. و عجم سام بن نوح را بود به یک روایت. و در تفسیر گویند به یمن افتادند و گویند که یمن و زمین کنعان از نسل ایشان بود. و از پس هود و عاد به دویست سال ملک تعالی صالح را به ثمود فرستاد». (قصص الانبیاء چ بنگاه ترجمه و نشر کتاب صص 40-42) :
چنان دان که هود اندر آن روزگار
پیمبر بد از داور کردگار.اسدی.
کجاست ناقه و کو صالح و کجا شد هود؟
که ز آتش اجل اندر امل زدند شرر.
ناصرخسرو.
هود هدایت است شاه اصل سریر عادیان
صرصر رستخیز دان قوت رای شاه را.
خاقانی.
او هود ملت آمد بر عادیان فتنه
الا سپاه خشمش من صرصری ندارم.
خاقانی.
هود گرد مؤمنان خطی کشید
نرم می شد باد کآنجا می رسید.مولوی.

هوداس.

(اِخ)(1) اکتاو. یکی از خاورشناسان فرانسوی است که نسخهء عربی سیرهء جلال الدین مینکبرنی را به چاپ رسانیده است. تولد او در سال 1840 م. اتفاق افتاده و استاد مدرسهء السنهء شرقی پاریس بوده است. او راست: طرف المغربیة، مکاتیب مخطوطة و چندین کتاب دیگر. (از معجم المطبوعات ج2).
(1) - Houdas, Octave.

هوداسیون.

(اِ) اسم مغربی نعناع است. (مخزن الادویه).

هودج.

[هَ / هُو دَ] (ع اِ) چیزی چون سبدی بزرگ و سایبانی بر سر آن که بر پشت اشتر نهند و بر آن نشینند و آن مانند کجاوه و پالکی جفت نیست. (یادداشت مؤلف). کجاوه ای که در آن زنان نشینند و عماری شتر. (غیاث). هوده. بارگیر. (منتهی الارب) :
ز ایوان شاه جهان تا به دشت
همی اشتر و اسب و هودج گذشت.
فردوسی.
ز هودج فروهشته دیبا جلیل
سپاه ایستاده رده خیل خیل.فردوسی.
صحن زمین ز کوکبهء هودج آنچنانک
گفتی که صدهزار فلک شد مشهرش.
خاقانی.
آن به که پیش هودج جانان کنی نثار
آن جان که وقت صدمهء هجران شود فنا.
خاقانی.
طالعش را شهسواری دان که بار هودجش
کوههء عرش معلا برنتابد بیش از این.
خاقانی.
پرده نشینان که درش داشتند
هودج او یک تنه بگذاشتند.نظامی.
آنکه با یار هودجش نظر است
نتواند به ساربان گفتن.سعدی.
تو خوش خفته در هودج کاروان
مهار شتر در کف کاردان.سعدی.
- هودج خانه؛ هودج. عماری :
سرافیل آمد و پر برفشاندش
به هودج خانهء زخرف نشاندش.نظامی.
- هودج نشین؛ آنکه در هودج نشیند. (یادداشت مؤلف).

هودر.

[دَ / هَ / هُو دَ] (ص) هر چیز زشت و زبون را گویند. || مردم بدروی و بدقیافه را نیز گفته اند. (برهان).

هودر.

[هُ دَ] (اِخ) دهی است از بخش سلماس شهرستان خوی. دارای 157 تن سکنه، آب آن از چشمه و محصول عمده اش غله و کار دستی مردم آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هودرج.

[دَ رَ] (اِخ) دهی است از بخش اسدآباد شهرستان همدان. دارای 544 تن سکنه، آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش انگور، لبنیات، غله و کار دستی زنان آنجا قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هودر یعقوبیه.

[دَ رِ یَ بی یَ] (اِخ) دهی است از بخش طبس شهرستان فردوس. دارای 487 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، میوه، ذرت و پنبه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هودسن.

[سُ] (اِخ)(1) هنری. یکی از دریانوردان انگلیس بود که در قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم میلادی می زیست و در 1611 م. درگذشت. او موفق به کشف قسمتی از دنیای جدید شد، از جمله خلیج هودسن که در کشور کاناداست و از اقیانوس اطلس انشعاب می یابد و نیز رودی که در مشرق نیویورک جریان دارد به نام او خوانده شده است. (از فرهنگ امریکایی وبستر).
(1) - Hudson, Henry.

هودع.

[هَ دَ] (ع اِ) شترمرغ. (از منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هودعة.

[هَ دَ عَ] (ع اِ) یک شترمرغ. (از اقرب الموارد).

هودک.

[هَ دَ] (ع ص) فربه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هودل.

[دِ] (اِ) به معنی رصد باشد، چه هودل بند رصدبند را گویند. (برهان). رجوع به رصد شود.

هودة.

[هَ دَ] (ع اِ) هودج. بارگیر، که مرکبی است زنان را: قعدة؛ هوده یا مرکبی دیگر مر زنان را. (منتهی الارب). رجوع به هودج شود.

هودة.

[هَ وَ دَ] (ع اِ) کوهان شتر. (منتهی الارب). ج، هَوَد.

هوده.

[دَ / دِ] (اِ) به معنی حق و راست و درست باشد چنانکه بی هوده ناحق و باطل و هرزه را گویند. || (ص) به معنی کهنه هم به نظر آمده است. (برهان).

هودی.

(اِ) قبره. (ملخص اللغات خطیب کرمانی). و رجوع به قبره شود.

هودی.

(اِخ) امرای تجیبی و هودی در سرقسطهء اسپانیا از410 تا 536 ه . ق. سلطنت کردند و به دست عیسویان برافتادند. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام ص22).

هودیة.

[دی یَ] (اِخ) نام سال سیزدهم بعثت رسول (ص) از سیزده سال توقف آن حضرت در مکه. (یادداشت مؤلف). نام سال سیزدهم از نزول قرآن. در این سال سورهء هود و یونس و اعراف و انعام نازل شد.

هوذ.

[هُ وَ] (ع اِ) جِ هوذة. رجوع به هوذة شود.

هوذر.

[ذَ] (اِ) چیزی بد و زشت. (جهانگیری).

هوذلة.

[هَ ذَ لَ] (ع مص) شتاب رفتن. || مضطرب شدن در دویدن. || بسوی بالا انداختن کمیز را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || جنبانیده شدن مشک شیر. || سست شدن در جماع. || جنبان بیرون آمدن بول شتر. || جنبیدن دلو. (منتهی الارب).

هوذة.

[هَ ذَ] (ع اِ) سنگخواره. اسفهرود. قطا. سنگخوار. (منتهی الارب). کبوتر. (مهذب الاسماء). || معرفةً جانوری است. ج، هوذ. (منتهی الارب).

هوذة.

[هَ ذَ] (اِخ) ابن خلیفه ابوالاشهب. تابعی است.

هوذة.

[هَ ذَ] (اِخ) ابن علی حنفی، ملقب به ذوالتاج. والی ثمامة ابی اثال رئیس همامه بود به زمان رسول (ص) و رسول علیه السلام بدو نامه کرد و وی را دعوت به اسلام کرد و او گفت اگر محمد خلیفتی خویش پس از وفات خود بدو دهد او ایمان آرد و پیامبر او را نفرین کرد و او پس از اندک زمانی بمرد. وی ممدوح اعشی است و در حق او گفته است:
من یلق هوذة یسجد غیر ملتئب
اذا تعمم فوق التاج أو وضعا.
و رجوع به عقدالفرید و تاریخ گزیده و الجماهر بیرونی ص111 و عیون الاخبار ج1 و المصاحف و الموشح و امتاع الاسماع و المرصع و مجمل التواریخ و القصص شود :
شنیدم که اعشی به شهر یمن شد
سوی هوذة بن علی الیمانی
بر او خواند شعری به الفاظ تازی
به شیرین معانی و شیرین زبانی
یکی کاروان اشتر گشن دادش
هر اشتر بسان کهی از کلانی.منوچهری.

هوذی.

[ذی ی] (ص نسبی) منسوب است به هوذ که بطنی است از عذرة. (سمعانی).

هور.

[هَ] (ع مص) تهمت نهادن بر کسی در کاری. || گمان بردن به چیزی. || بازگردانیدن از چیزی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || برانگیختن کسی را بر چیزی. (منتهی الارب). || کشتن قومی را و بر روی درافتادن قوم بر یکدیگر. || نصیحت کردن به غرض. || استوار کردن چیزی را. || بر زمین زدن. || شکستن بنا را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || شکسته و ویران شدن بنا. (منتهی الارب). فروریخته شدن. (ترجمان القرآن). ریهیده شدن. (زوزنی) (تاج المصادر) (از اقرب الموارد). || (اِ) دریای خرد که به ریزش آب به بیشه ها و مانند آن فراخ گردد. ج، اهوار. || گلهء گوسپندان بدان جهت که از کثرت بعضی بر بعضی می افتد. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هور.

(ع مص) تهمت نهادن بر کسی در کاری. (منتهی الارب). هَور. رجوع به هَور شود.

هور.

(اِ) نامی است از نامهای آفتاب. (برهان). خور. خورشید. شمس. شارق. ذکاء. شید. بیضا. سور (سانسکریت). مهر :
خداوند ماه و خداوند هور
خداوند روز و خداوند زور.فردوسی.
به نیروی یزدان که او داد زور
بلند آفرینندهء ماه و هور.فردوسی.
بدان گهی که هور قیرگون شود
چو روی عاشقان شود ضیای او.منوچهری.
تن پیل و یاقوت رخشان چو هور
زبرجدش خرطوم و دندان بلور.اسدی.
ز عکس می زرد و جام بلور
سپهری شد ایوان پر از ماه و هور.اسدی.
گیر که گیتی همه چنگ است و نای
گیر که گیتی همه ماه است و هور.انوری.
در آن رخنه از نور تابنده هور
نگه کرد سر تا سرین ستور.نظامی.
سروش درفشان چو تابنده هور
ز وسواس دیو فریبنده دور.نظامی.
باد تا بر سپهر تابد هور
دوستت دوستکام و دشمن کور.نظامی.
بتابد بسی ماه و پروین و هور
که سر برنداری ز بالین گور.سعدی.
نور گیتی فروز چشمهء هور
زشت باشد به چشم موشک کور.سعدی.
|| بخت و طالع. (برهان). اختر. اقبال. روز :
ز بیژن فزون بود هومان به زور
هنر عیب گردد چو برگشت هور.فردوسی.
به هور هندوان آمد خزینه
به سنگستان غم رفت آبگینه.نظامی.
- شبگیر هور؛ ظاهراً صبحگاه مقارن طلوع خورشید :
بپرسید از ایشان که شبگیر هور
شنیدید آواز نعل ستور(1).فردوسی.
- نوروز هور.؛
|| در شعر ذیل از ناصرخسرو این کلمه آمده است و در حاشیهء دیوان بدان معنی نگاه و نظر داده شده است اما ظاهراً بموقع و بگاه و بوقت معنی میدهد :
اکنون نگر به کار که کارت به دست توست
برگ سفر بساز و بکن کارها به هور.
ناصرخسرو.
|| نام ستاره ای هم هست که هر هزار سال یک بار طلوع کند. || به هندی به معنی دیگر باشد. (برهان). || نام روز یازدهم از سی روز ماه نزد پارسیان. خور :
به آذرمه اندر بد و روز هور
که از شیر پردخته شد پشت گور.
فردوسی.
(1) - ن ل: شنید ایچ کس بانگ نعل ستور.

هور.

(اِخ) نام یکی از نجبای معاصر با بهرام گور. (ولف) :
یکی نامه بنوشت بهروز هور
به نزد شهنشاه بهرام گور.فردوسی.

هور.

[هَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش دهلران شهرستان ایلام. دارای 180 تن سکنه، آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله و لبنیات و پشم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هورا.

(اِ صوت) فریاد و بانگ حاکی از طرفداری و تشویق کسی و معمو با فعل کشیدن به کار رود.

هورات.

[هَ] (ع اِ) جِ هورة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هورة شود.

هورازه.

[زِ] (اِخ) دهی است از بخش نمشیر شهرستان سقز. دارای 180 تن سکنه، آب آن از چشمه ها و محصول عمده اش غله، توتون، لبنیات و محصولات جنگلی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج5).

هوراس.

[هُ] (اِخ) نام شاعری به رم قدیم. رجوع به هُراس شود.

هورا کشیدن.

[کَ / کِ دَ] (مص مرکب)فریاد و بانگ برآوردن برای دل دادن یا تشویق کسی که به امری خطیر چون مبارزه یا مسابقه اشتغال دارد.

هورالعظیم.

[رُلْ عَ] (اِخ) نام مردابی به خوزستان. باطلاقی است که از رودخانه های دویرج و کرخه تشکیل یابد و پوشیده از نیزار و عبور از آن ناممکن است. این باطلاق در سرحد ایران و عراق واقع شده است. (از جغرافیای سیاسی کیهان).

هورام.

(اِخ) نام شهریار جازر بود که هنگام گشودن فلسطین بر جازر شهریار بود. (قاموس کتاب مقدس).

هوراند.

[هُ] (اِخ) نام یکی از بخشهای پنجگانهء شهرستان اهر که در شمال بخش قره داغ و 29هزارگزی مرز ایران و روسیه است. محصول عمدهء این بخش غله، برنج، پنبه، توت و میوه است. قراء بخش اغلب در دامنه ها بنا شده و از چشمه سارها و رودخانه های محلی مشروب می شود. رودخانه های دیگری که در این بخش وجود دارد، گچرود و قره چای است. بخش هوراند پنج دهستان دارد که عبارتند از: دودانگه شامل 20 آبادی با 4146 تن سکنه، چهاردانگه شامل 38 آبادی با 5275 تن سکنه، دیکله شامل 44 آبادی با 7956 تن سکنه، یافت شامل 39 آبادی با 4782 تن سکنه، درگهان شامل 18 آبادی با 2040 تن سکنه. مجموعاً بخش شامل 159 آبادی و دارای 24199 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هوراند.

[هُ] (اِخ) قصبهء مرکزی بخش هوراند شهرستان اهر. دارای 800 تن سکنه، آب آن از چشمه سارها و محصول عمده اش غله و انگور و توت و سردرختی و کار دستی زنان آنجا بافتن فرش و گلیم است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هورخش.

[رَ] (اِ) به معنی هور است که نام آفتاب عالمتاب باشد. (برهان). نخستین کسی که این اصطلاح را در مصنفات خود به کار برده، تا آنجا که می دانیم، شیخ شهاب الدین سهروردی است. وی در کتاب «المشارع و المطارحات»، فصل سوم در کیفیت ظهور مغیبات، این کلمه را به کار برده و نیز در حکمة الاشراق وی این کلمه دیده میشود... از جملهء آثار شیخ اشراق دو گفتار و یا به تعبیر اصح دو نیایش است که به نام هورخش کبیر و هورخش صغیر... در وجه اشتقاق این کلمه سه وجه در نظر است: نخست آنکه مرکب از هو = خوب و رخش به معنی رخشان و روشن و روی هم به معنی نیک روشن و صفتی است که برای آفتاب آمده است...: انت هورخش الشدید. آقای هنینگ این وجه را مردود دانسته است و اما آقای پورداود درست شمرده اند. دوم آنکه این کلمه از هُوَرَخشئته اوستایی است که جزء دوم آن که «خشئته» است در پهلوی و بعد در فارسی کوتاه و «شید» شده است. وجه سوم آنکه هورخش مخفف هوررخش است یعنی آفتاب درخشان و راء اول حذف شده است. این وجه را استاد هنینگ پذیرفته اند. در ادبیات فارسی خورشید بارها به صفاتی بدین مفهوم یاد شده. (از حاشیهء برهان چ معین).

هورز.

(اِخ) دهی است از بخش مرکزی شهرستان فیروزآباد فارس. دارای 258 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، خرما و لیمو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هورزنگی.

[هَ رِ] (اِخ) نام مردابی به خوزستان. (یادداشت مؤلف). رجوع به هورالعظیم شود.

هورزة.

[هَ رَ زَ] (ع مص) مردن و هلاک شدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و به تقدیم راء بر واو هم (هَرْوَزَة) آمده است.

هورس.

[هُ وَ] (اِ) در کوههای اطراف کرج ژونی پروس پلی کارپا(1) به نام هورس موسوم است. ارس. (یادداشت مؤلف). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج2 ص253 و ارس شود.
(1) - Juniperus polycarp (Gyeneirer polycarpe).

هورستار.

[رِ] (اِ) دستور و موبد و هیربد را گویند و اینان در آئین پارسیان به محافظت شوارع شریعت و حراست حدود دانش و حکمت می پردازند. (از آنندراج). در انجمن آرا هورستان ضبط شده است.

هورستان.

[رِ] (اِ) رجوع به هورستار شود.

هورسین.

[هُ وَ] (اِخ) دهی است از بخش صومای شهرستان ارومیه. دارای 372 تن سکنه، آب آن از کوهستان و محصول عمده اش غله و توتون و کار دستی مردم جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هورشید.

(اِ مرکب) آفتاب. خورشید. هور به معنی آفتاب و شید نور است. (از انجمن آرا).

هورع.

[هَ رَ] (ع ص) مرد بددل سست بی خیر. || گول. || باد شتاب و تند بسیارغبار. || زن شتاب چست سبک. (منتهی الارب).

هورقان.

(اِخ) از قرای مرو است. (معجم البلدان).

هورقانی.

(ص نسبی) منسوب به هورقان که قریه ای است در نزدیکی مرو به هفت فرسنگی. (سمعانی).

هورقلیا.

[هُ وَ قِ / قَ / هَ وَ قَ] (اِ) ظاهراً از کلمهء عبری «هبل قرنیم» گرفته شده که هبل به معنی هوای گرم و تنفس و بخار، و قرنیم به معنی درخشش و شعاع است و رویهم ترکیب به معنی تشعشع بخار است... نخستین کسی که پس از اسلام این کلمه را استعمال کرده است تا آنجا که می دانیم شیخ اشراق سهروردی (549-587 ه . ق.) است. وی در حکمة الاشراق (چ ه . کربین ص254) گوید: «و قد یصعدون الی السماء مع ابدان فیلتصقون ببعض السادة العلویة و هذه احکام الاقلیم الثامن الذی فیه جابلق و جابرص و هورقلیا ذات العجایب». شهرزوری و قطب الدین شیرازی نیز عبارت فوق را در شرح حکمة الاشراق توضیح داده اند. شیخ احمد احسائی (1166-1241 ه . ق.) در مؤلفات خود بارها این کلمه را به کار برده و شرح داده است، از جمله در جوامع الکلم ج1، رسالهء پنجم قسمت اول ص122 و 123 رسالهء سوم قسمت دوم ص119، 124 و 134 و رسالهء دوم قسمت دوم ص103، شرح عرشیه چ تبریز ص119. سیدکاظم رشتی و حاج محمدکریم خان و حاج ملاهادی سبزواری نیز این کلمه را در مصنفات خود به کار برده اند: «هورقلیا هم عالمی است از عوالم که خداوند خلق فرموده است. مراد از آن عالم اجمالاً عالم امثال است یعنی عالم صور، اگرچه در مقام تفصیل، سماوات آن عالم را هورقلیا و ارض آن عالم را جابلقا و جابرسا می گوییم، ولی گاه در کلام حکما کل آن عالم را با جمیع مراتب عالم هورقلیا می گویند و گاه اقلیم هشتم می گویند به این مناسبت که حکما و علمای قدیم این زمین را بر هفت اقلیم و هفت قسمت قرار داده اند و عالم هورقلیا چون فوق این اقالیم است و از حدود ظاهر این اقالیم خارج است، اقلیم ثامنش می گویند...». (تنزیه الاولیاء ابراهیمی ص702). شیخ احسائی در کتاب شرح الزیارة صص 365-366 گوید: «انسان را دو جسم و جسد است: اما جسد اول مرکب از عناصر زمانیه است و این جسد مانند جامه ای است که انسان آن را می پوشد و از تن بیرون می آورد، آن را نه لذتی است و نه المی، نه طاعتی و نه معصیتی... حاصل آن که این جسد از انسان نیست... و اما جسد دوم جسد باقی است و آن طینتی است که انسان از آن آفریده شده و در گور او باقی میماند آن گاه که زمین جسد عنصری را بخورد و هر جزء از وی پراکنده گردد و به اصل خویش ملحق شود. پس بخش آتشی به آتش پیوندد و بخش هوائی به هوا و بخش آبی به آب و بخش خاکی به خاک بازگردد. جسد مزبور مستدیراً باقی ماند و این جسد انسان است که نه زیاد و نه کم شود و در قبر پس از زوال جسد عنصری که کثافت و اعراض از آن است، باقی ماند و آن گاه که اعراض مسمی به جسد عنصری زایل گردد دیدگان حسی آن را نبینند. ازاین رو چون جسد پوسیده و محو گردد، چیزی یافته نشود چنان که بعضی گفته اند که جسد معدوم شود و چنین نیست، بلکه در آن در قبر خویش است اما دیدگان مردم دنیا، به علت کثافتی که در ابصار است، آن را ننگرند و چیزی را جز از نوع خویش نبینند و چون خدای سبحانه، بعث آفریدگان را اراده کند بر همهء زمین آبی از دریای زیر عرش ببارد سردتر از برف و آن را صاد گویند و آن در قرآن مذکور است، پس روی زمین را دریایی فراگیرد که به بادها تموج پذیرد و اجزای هر شخص مصفا گردد و اجزای جسد وی در قبر او مستدیر، یعنی به هیأت بنیهء وی در دنیا، جمع گردد... و اجزایی از زمین با او مزج شود پس در قبر وی بروید چنان که سماروغ در رستن خویش پس چون اسرافیل در صور بدمد روانها پرواز گیرند، هر روانی بسوی گور جسد خویش، و در آن داخل شود. پس زمین از آن شکافته گردد... آنگاه ایشان ایستاده اند و نظر کنند و این جسد باقی از زمین هورقلیاست و آن جسدی است که بدان حشر و داخل بهشت و دوزخ شوند. در تئوسوفی به جسم مثالی یا نجمی یا هورقلیایی که مخصوص عالم ملکوت یا معنویات است قائل اند». (از حاشیهء برهان چ معین). وجودی میان جسمانیات و مجردات و ظاهراً این کلمه مأخوذ از نام هراقلیطس(1)است که وجود(2) را صیرورت(3) می شمارد و منکر وجود ثابت است. (یادداشت مؤلف).
- بدن هورقلیائی؛ قالب مثالی. (یادداشت مؤلف).
(1) - Heraclite.
(2) - L'etre.
(3) - Le devenir.

هورمز.

[مُ] (اِخ) نام فرشته ای است. هرمزد. هورمزد. رجوع به هرمز شود. || نام کوکب مشتری. || (اِ) نام روز اول از هر ماه شمسی. (برهان). رجوع به هرمز شود.

هورمزد.

[مَ] (اِخ) به معنی هورمز است که نام فرشته ای است. || نام کوکب مشتری. (برهان) :
شیر با گاو و بره گرگ آشتی کرده به طبع
آشتی شان هورمزد مهربان انگیخته.خاقانی.
رجوع به هرمزد شود.
|| (اِ) روز اول است از هر ماه شمسی. (برهان).

هور موسی.

[رِ سا] (اِخ) نام مردابی به خوزستان.

هورمون.

[هُرْ مُنْ] (فرانسوی، اِ) رجوع به هرمن شود.

هورمه.

[مِ] (اِخ) دهی است از بخش کنگان شهرستان بوشهر. دارای 100 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله و تنباکو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج7).

هورورة.

[هَ وَرْ وَ رَ] (ع ص) زن هلاک شونده. (منتهی الارب). المرأة الهالکة. (اقرب الموارد).

هوروقلیائی.

[قَ] (اِ) رجوع به هورقلیا و احمد احسائی شود.

هورة.

[هَ رَ] (ع اِ) هلاکت جای. (منتهی الارب). مهلکة. ج، هورات. (اقرب الموارد).

هورة.

[رَ] (ع اِمص) تهمت و بدگمانی. (منتهی الارب). اسم است از هاره. (اقرب الموارد).

هوره.

[] (اِ) اسم فارسی خبازی است. (مخزن الادویه).

هوره.

[رِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء شهرستان شهرکرد. دارای 1142 تن سکنه، آب آن از قنات و زاینده رود و محصول عمده اش کشمش، بادام، برنج و انگور است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج10).

هوره عاگول.

[رِ] (اِخ) دهی است از بخش هویزهء شهرستان دشت میشان. دارای 1200 تن سکنه، آب آن از چاه و مازاد آب کرخه کور و محصول عمده اش غله و کار دستی مردم آن قالیچه بافی است. ساکنان آنجا از طایفهء بنی صالح اند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

هوز.

(اِ) آواز تند و تیز را گویند مانند صدایی که از طاس برنجی و امثال آن برآید. (برهان) :
باز بانگ اندراوفتاد به هوز
آهو آزاد شد ز پنجهء یوز.نظامی.

هوز.

[هَوْ وَ] (اِ) دومین صورت از صور هشتگانهء حروف جُمَّل که شامل سه حرف «ه» و «و» و «ز» و به ترتیب برابر با پنج و شش و هفت است :
به هر لغت که تو گویی سخن توانی گفت
که اصل هر لغتی را تو ابجد و هوزی.
منوچهری.
- هاء هوز؛ هاء دوچشم. هاء گرد. مقابل حاء حطی.

هوز.

[هَ] (ع اِ) گلهء گوسفند. (مهذب الاسماء).

هوز.

[هَوْ وَ] (اِخ) نام ملکی از ملوک حمیر است. (منتهی الارب).

هوز.

(اِخ) خوز. رجوع به خوز شود. جمع معرب آن اهواز است و نام قوم ساکن خوزستان. (حاشیهء برهان چ معین).

هوزان.

(اِ) نرگس شکفته را گویند. (برهان). آیا دگرگون شدهء کلمهء موژان نیست؟ (یادداشت مؤلف).

هوزب.

[هَ زَ] (ع ص) شتر توانا بر سیر. || شتر کلانسال. || (اِ) کرکس. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوزمشیر.

[مَ] (اِخ) نام اهواز است. (برهان). قال التوزی: الاهواز تسمی بالفارسیة هرمشیر... و ابوزید گوید اهواز را هرمزشهر گویند... و هوزمشیر مبدل هرمزشهر است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هوزن.

[هَ زَ] (ع اِ) هر گرد و غبار. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مرغی است. (منتهی الارب).

هوزنه.

[هَ / هُو زَ نَ / نِ] (اِ) هَوو. وسنی. ضره (در طالقان قزوین).

هوزوارش.

[هُزْ رِ] (اِ) رجوع به هزوارش شود.

هوژ.

[هُ وَ] (اِ) مرغی است. (انجمن آرا). رجوع به هوژه شود.

هوژه.

[ژَ / ژِ] (اِ) پرنده ای است کوچک و آن را به عربی صعوه میگویند. و با زای هوز، صفاهانیان چکاوک را گویند. (برهان). ابوالملیح.

هوس.

[هَ وَ] (ع اِ) نوعی از جنون. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || هلاک. (اوبهی). || خواهش و آرزو و ریژ و هوا و آرزوی نفس. (ناظم الاطباء). پویه. بویه. میل. هوا. خواست دل. میل و خواهش موقت و ناپایدار. در تداول فارسی به معنی خواهش است بی استحکام و از روی سبکی بی رویت و فکر. هر میل و خواهش بی سابقه و گذرا. صاحب آنندراج گوید: خام و فربه از صفات او است و با لفظ افتادن و پختن و پیمودن و کردن و بردن و داشتن و آمدن به کار رود و شواهدی بر گفتهء خود آرد : این چه هوس است که ایشان می گویند. (تاریخ بیهقی).
مجلس وعظ رفتنت هوس است
مرگ همسایه واعظ تو بس است.سنائی.
هوس فضول به خاطر ایشان راه یابد. (کلیله و دمنه).
شاخ امل بزن که چراغی است زودمیر
بیخ هوس بکن که درختی است کم بقا.
خاقانی.
خاک بیزان هوس بی روزی اند
چشم و دل زین خاکدان دربسته به.
خاقانی.
در هوس این دو سه ویرانه ده
کار فلک بود گره در گره.نظامی.
مرا چون مخزن الاسرار گنجی
چه باید در هوس پیمود رنجی.نظامی.
معنی قرآن ز قرآن پرس و بس
وز کسی کآتش زده ست اندر هوس.
مولوی.
پیرمردی زن جوان می خواست
گفتمش ترک این هوس خوشتر.ابن یمین.
|| شهوت. (ناظم الاطباء). خواهش نفسانی. مقابل ارادهء عقلانی :
جست از جایگه آنگاه چو خناسی
هوس اندر سر و اندر دل وسواسی.
منوچهری.
یاد بتان تا کی کنم فرش هوس را طی کنم
این اسب چوبین پی کنم چون مرد میدان نیستم.
خاقانی.
گر تو به هوس جمال او خواهی
او در طلب و هوس نمی آید.عطار.
عنفوان شبابم غالب و هوی و هوس طالب. (گلستان).
ترک دنیا ز شهوت است و هوس
پارسایی نه ترک جامه و بس.سعدی.
غزل از روی هوس بود و مدایح ز طمع
نه طمع ماند کنون در دل تنگم نه هوس.
ابن یمین.
|| عشق :
هست بر عاشق پوشیده چنانک
کس خمار هوسش نشناسد.خاقانی.
تا به امروز مرا در سخن این شور نبود
که گرفتار نبودم به کمند هوسی.سعدی.
به هرچه درنگرم پیش روی، او بینم
که دید در همه عالم بدین صفت هوسی.
سعدی.
گفتم که مگر تخم هوس کاشتنی است
معلومم شد که جمله بگذاشتنی است.
اوحدی.
گفت مگر ز لعل من بوسه نداری آرزو
مردم از این هوس ولی قدرت و اختیار کو.
حافظ.
|| اشتیاق و شوق چیزی. (ناظم الاطباء) : امیر مرد فرستاد که ختلان بدو دهند و آن هوس در دل وی مانده است. (تاریخ بیهقی). تا هوس سجاده بر آب افکندن پیش خاطر آورم. (کلیله و دمنه).
خاک درت را هر نفس بر آب حیوان دسترس
خصم تو در خاک هوس تخم تمنا ریخته.
خاقانی.
من قرین گنج و اینان خاک بیزان هوس
من چراغ عقل و آنان روزکوران هوا.
خاقانی.
مرا ذخیره همین یک رشید بود از عمر
نتیجهء شب و روزی که در هوس بگذشت.
خاقانی.
|| دیوانه شدن. عشق مفرط داشتن.
- به هوس آمدن؛ هوس کردن و خواستن چیزی از روی تمایل نفسانی. خواستن چیزی را که ضرورت ندارد.
- به هوس آوردن؛ هوس و میل چیزی را در دیگری پدیدار کردن. به هوس انداختن.
- به هوس افتادن؛ هوس کردن.
- به هوس انداختن؛ به هوس آوردن.
- صاحب هوس؛ کسی که هوسی دارد و خواهش نفسانی در او بیدار شده است :
اینجا شکری هست که چندین مگسان اند
یا بوالعجبی کاین همه صاحب هوسانند.
سعدی.
- هوس آمدن کسی را؛ به هوس افتادن. هوس کردن :
مرا چو آرزوی روی آن نگار آید
چو بلبلم هوس ناله های زار آید.سعدی.
ترکیب ها:
-هوس آباد.؛ هوس آمدن. هوسانه. هوس انگیز. هوس باختن. هوس باز. هوس بازی. هوس بردن. هوس پختن. هوس پیرای. هوس پیشه. هوس جفت. هوس خانه. هوس داشتن. هوس ران. هوس رانی. هوس رسیده. هوسکاری. هوس کردن. هوس گویی. هوسناک. هوسناکی. هوسنامه. رجوع به هریک از این مدخل ها شود.

هوس.

(اِ) هوا و هوس باشد. (برهان) :
در قدح کن ز حلق بط خونی
همچو روی تذرو و چشم خروس
رزم بر بزم اختیار مکن
هست ما را به خود هزاران هوس.
ابن یمین.

هوس.

[هَ] (ع مص) نوعی از رفتار که بر زمین تکیه کنان روند. (منتهی الارب). || نرم راندن. (تاج المصادر). || کوفتن. (منتهی الارب) (دهار) (از اقرب الموارد). || شکستن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به شب گشتن. (منتهی الارب). به شب گردیدن. (تاج المصادر بیهقی). || نیک خوردن. (تاج المصادر) (از اقرب الموارد). || سخت خوردن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || تباهی کردن گرگ در گله. (از اقرب الموارد). || گرد گردیدن. (منتهی الارب). در گرد چیزی گردیدن. (از اقرب الموارد). || رفتن بر زمین به اعتمادی سخت. (از اقرب الموارد).

هوس.

[هَ وِ] (ع ص) گشن تیزشهوت. (منتهی الارب).

هوس.

(اِخ)(1) ژان. از روحانیان چک، متولد 1368 و محروق در 1415 م. رجوع به ژان هوس شود.
(1) - Huss, Jean.

هوس.

[هَ وَ] (اِخ) دهی است از بخش فریمان شهرستان مشهد. دارای 390 تن سکنه، آب آن از قنات و محصول عمده اش غله، میوه و چغندر است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).

هوسانه.

[هَ وَ نَ / نِ] (اِ مرکب) آنچه پزند زن آبستن را به خواهش او. طعام که کسان برای زن آبستن یا ناقهی فرستند مربوط به هوس. آنچه از خوردنی یا میوه که برای بیمار شفایافته یا زن باردار به گاه ویار او برایش بفرستند. ویارانه. (از یادداشتهای مؤلف). وحام. وحم.

هوس انگیز.

[هَ وَ اَ] (نف مرکب) آنچه یا آنکه در آدمی هوسی پدید آرد. موجب هوس. مشهی.

هوس انگیزی.

[هَ وَ اَ] (حامص مرکب)حالت و عمل هوس انگیز.

هوس باختن.

[هَ وَ تَ] (مص مرکب)هوس بازی کردن. در پی هوس رفتن :
هیچکس عیب هوس باختن ما نکند
مگر آن کس که به دام هوسی افتاده ست.
سعدی.
نشاید هوس باختن با گلی
که هر بامدادش بود بلبلی.سعدی.

هوس باز.

[هَ وَ] (نف مرکب) آنکه در پی هوس رود. هواپرست. (آنندراج). که هوس باختن خواهد : هرزه گردی بی نماز، هواپرست هوس باز. (گلستان). ضغرس؛ مرد آزمند هوس باز. (منتهی الارب).

هوس بازی.

[هَ وَ] (حامص مرکب) در پی هوس رفتن. هوس باختن :
بباید هوس کردن از سر به در
که دور هوس بازی آمد به سر.سعدی.

هوس بردن.

[هَ وَ بُ دَ] (مص مرکب)هوس داشتن. خواستن :
هوس تو هیچ طبعی نبرد که سر نبازد
ز پی تو هیچ مرغی نپرد که پر نریزد.
سعدی.

هوس پختن.

[هَ وَ پُ تَ] (مص مرکب)به فکر هوس رانی بودن. هوس کردن : هر دم هوسی پزد و هر لحظه رایی زند. (گلستان).
وان دگر پخت همچنان هوسی
این عمارت به سر نبرد کسی.سعدی.
هوس پختن از کودک ناتمام
چنان زشت نبود که از پیر خام.سعدی.
- هوس خام پختن؛ آرزوی چیزی برنیامدنی داشتن.

هوس جفت.

[هَ وَ جُ] (ص مرکب) آنکه با هوس جفت و همراه باشد. هوسناک. پرهوس :
پرستار تو شیرین هوس جفت
به لفظ من شهنشه را چنین گفت.نظامی.

هوس داشتن.

[هَ وَ تَ] (مص مرکب)هوس پختن. هوس کردن :
تا تو بازآمدی ای مونس جان از در غیب
هرکه در سر هوسی داشت از آن بازآمد.
سعدی.

هوس ران.

[هَ وَ] (نف مرکب) آنکه در پی هوس باشد و بدنبال هوس برود.

هوس راندن.

[هَ وَ دَ] (مص مرکب)هوس باختن. شهوت راندن :
مگر روزگاری هوس راندمی
ز خود گرد محنت بیفشاندمی.سعدی.

هوس رانی.

[هَ وَ] (حامص مرکب) دنبال هوس رفتن. کار هوس ران.

هوسرب.

[رُ] (اِ) به لغت زند و پازند به معنی نیک نامی و نام نیک باشد. (برهان). قرائتی است از کلمهء پهلوی هوسرو به معنی نیک شهرت. (از حاشیهء برهان چ معین).

هوس رسیده.

[هَ وَ رَ / رِ دَ / دِ] (ن مف مرکب) آنکه در هوس باشد. آنکه هوس او برانگیخته شده باشد :
هر جا که هوس رسیده ای بود
تا دیده بر او نزد، نیاسود.نظامی.

هوس شدن.

[هَ وَ شُ دَ] (مص مرکب) به هوس آمدن. آرزو و خواهانی یافتن :
طبع تو را تا هوس نحو شد
صورت علم از دل ما محو شد.سعدی.

هوسک.

[هَ وَ سَ] (اِ مصغر) رجاء. رجی. میل کاذب. (یادداشت مؤلف).

هوس کاری.

[هَ وَ] (حامص مرکب) در پی هوس بودن :
هوس کاری آن فرهاد مسکین
نشان جوی شیر و قصر شیرین.نظامی.

هوس کردن.

[هَ وَ کَ دَ] (مص مرکب)هوس داشتن. در هوس افتادن. خواستن. خواهانی و آرزو کردن :
چنان به پای تو در مردن آرزومندم
که زندگانی خویشم چنان هوس نکند.
سعدی.
هوس کرده بودم که کرمان خورم
به آخر بخوردند کرمان سرم.سعدی.

هوس کیش.

[هَ وَ] (ص مرکب) که تبعیت از خواست دل و خواهانی گذرا دارد.

هوس گوی.

[هَ وَ] (نف مرکب)سوفسطایی. اهل سفسطه. (یادداشت مؤلف) :
شراب حکمت شرعی خورید اندر حریم دین
که محرومند از این عشرت هوس گویان یونانی.
سنائی.

هوس گویی.

[هَ وَ] (حامص مرکب)سفسطه.

هوسم.

[هَ سَ] (اِخ) ناحیتی است خرد به دیلمان از دیلم خاصه. (حدود العالم). از نواحی بلاد جبل در پشت طبرستان و دیلم. (معجم البلدان). نام ولایتی است از مازندران مشهور به رودسر. (انجمن آرا).

هوسمند.

[هَ وَ مَ] (ص مرکب) صاحب هوس.

هوسمندی.

[هَ وَ مَ] (حامص مرکب)هوسناکی. هوس داری.

هوسناک.

[هَ وَ] (ص مرکب) بوالهوس. باهوس. هوسمند. خواهشمند و آرزومند. (آنندراج). آرزومند و طالب و دارای هوی و هوس. (ناظم الاطباء) :
گفتم آه آتشین بس کن، نه من خاک توام؟
نه مسلسل همچو آبم تا هوسناک توام؟
خاقانی.
به نادیده دیدن هوسناک بود
به هر جا که شد چست و چالاک بود.
نظامی.
در عالم عشق گشته چالاک
در خواندن شعرها هوسناک.نظامی.
شنیدم کز پی یاری هوسناک
به ماتم نوبتی زد بر سر خاک.نظامی.
چون ز پی دانه هوسناک شد
مقطع این مزرعهء خاک شد.نظامی.
عجب از طبع هوسناک منت می آید
من خود از مردم بی طبع عجب می مانم.
سعدی.

هوش.

(اِ) زیرکی و آگاهی و شعور و عقل و فهم و فراست را گویند. (برهان). و خودداری و احساس و تمییز :
برفتش دک و هوش وز پشت زین
فکند از برش خویشتن بر زمین.دقیقی.
بشد هوش از آن چار خورشیدچهر
خروشان شدند از غم و درد مهر.فردوسی.
برآورد بانگ غریو و خروش
زمان تا زمان زو همی رفت هوش.
فردوسی.
شب و روز روشن روانش تویی
دل و جان و هوش و توانش تویی.
فردوسی.
در دل بجای عقلی در تن بجای جانی
در سر بجای هوشی در چشم روشنایی.
فرخی.
بردند به خرگاه و بخوابانیدند و هوش از وی بشد. (تاریخ بیهقی).
این یکی دیو است بی تمییز و هوش
خیر کی بیند ز بی هش هوشمند؟
ناصرخسرو.
در حال به گوش هوش من گفت
وصف تو که با ضمیر شد ضم.خاقانی.
به گوش هوش من آید ندای اهل بهشت
نصیب نفس من آید نوید ملک بقا.خاقانی.
پنبه درآگنده چو گل گوش تو
نرگس چشم آبلهء هوش تو.نظامی.
دوش مرغی به صبح می نالید
عقل و صبرم ببرد و طاقت و هوش.سعدی.
هرچه رسد پرخردان را به گوش
زود گمارند بر او چشم هوش.امیرخسرو.
- آشفته هوش؛ آنکه عقل و ذهن و فهم او پریشان باشد. پریشان خاطر :
بدو گفتم ای یار آشفته هوش
شگفت آمد این داستانم به گوش.سعدی.
- از هوش بردن؛ بیخود کردن. بیهوش کردن. (یادداشت مؤلف) :
گر از این دست زند مطرب مجلس ره عشق
شعر حافظ ببرد وقت سماع از هوشم.
حافظ.
- از هوش بشدن؛ غشی کردن. (یادداشت مؤلف). از حال رفتن : بگریست، گریستنی سخت چنان که از هوش بشد و ما پنداشتیم که بمرد. (تاریخ بیهقی).
- از هوش رفتن؛ از هوش بشدن. از حال رفتن :
شبانروز مادر ز می خفته بود
ز می خفته و دل ز هش رفته بود.فردوسی.
زآن رفتن و آمدن چه گویم
می آیی و می روم من از هوش.سعدی.
- با فر و هوش؛ باهوش. هوشمند :
منادی گری برکشیدی خروش
که ای نامداران با فر و هوش.فردوسی.
- باهوش؛ آنکه هوش و خرد و شعور دارد :
نمیدانم آن شب که چون روز شد
کسی بازداند که باهوش بد.سعدی.
- با هوش آمدن؛ به هوش آمدن. حال ازدست رفته را بازیافتن :
نشانی زآن پری تا در خیال است
نیاید هرگز این دیوانه با هوش.سعدی.
- بهوش؛ باهوش. هوشمند :
گویند مرا صواب رایان بهوش
چون دست نمیرسد به خرسندی کوش.
سعدی.
- به هوش آمدن؛ با هوش آمدن. هوشیار شدن : بخفت و تا دیگر روز به هوش نیامد، چون به هوش آمد پیش ملک آوردندش. (نوروزنامه).
شه از مستی غفلت آمد به هوش
به گوشش فروکوفت فرخ سروش.سعدی.
- به هوش بازآمدن؛ به هوش آمدن :
مطرب اگر پرده از این ره زند
بازنیایند حریفان به هوش.سعدی.
- بیدارهوش؛ آنکه هوش و خرد او کامل باشد و خوب کار کند :
جهاندیده پیران بیدارهوش.نظامی.
- بیهوش؛ ازهوش رفته. بی حال :
تا بود بار غمت بر دل بیهوش مرا
سوز عشقت ننشاند جگر از جوش مرا.
سعدی.
- بیهوشی؛ ازهوش رفتگی. حالتی که در آن عقل و شعور و اراده کار نکند :
کسی را در این بزم ساغر دهند
که داروی بیهوشی اش دردهند.سعدی.
- || دارویی که سبب حالت بیهوشی شود :
جرعه ای خوردیم و کار از دست رفت
تا چه بیهوشی که در می کرده اند؟سعدی.
- پراگنده هوش؛ آنکه هوش و عقل او پراگنده باشد. آشفته هوش :
پریشیده عقل و پراگنده هوش
ز قول نصیحت گر آگنده گوش.سعدی.
- تیزهوش؛ بیدارهوش. که عقل و هوش او خوب و سریع کار کند :
همه ساله شهزادهء تیزهوش
بجز علم را ره ندادی به گوش.نظامی.
از آن روشنی مردم تیزهوش
پر از لعل و پیروزه کردند گوش.نظامی.
چو دانست استاد کآن تیزهوش
به شهوت پرستی برآورد جوش.نظامی.
چنین گفت بینندهء تیزهوش
چو فریاد و زاری رسیدش به گوش.سعدی.
- جمشیدهوش؛ آنکه هوش او چون جمشید و دیگر بزرگان باشد :
که چون کرد سالار جمشیدهوش
میی چند بر یاد نوشابه نوش.نظامی.
- مرد هوش؛ هوشیار. هوشمند :
ز گفتار او تیز شد مرد هوش
بجست و گرفتش یکایک دو گوش.
فردوسی.
ترکیب ها:
- هوش آباد.؛ هوش بر. هوش بند. هوش دادن. هوش داشتن. هوش ربا. هوش زدا. هوشمند. هوشوار. هوشیار. رجوع به هریک از این مدخل ها شود.
|| روح و جان و دل. (برهان) :
هوش من آن بسان نوش تو بود
تا شدی دور من شدم مدهوش.ابوالمثل.
کشنده بدو گفت ما هوش خویش
نهادیم ناچار بر دوش خویش.فردوسی.
به دست بزرگی برآیدش هوش
وگر خفته آید به پیشش سروش.فردوسی.
نخواهد می اگرچه نوش باشد
کجا در نوش وی را هوش باشد.
فخرالدین اسعد.
تا ز دل نعره زد سیاست تو
فتنه را هیچ هوش در تن نیست.
مسعودسعد.
دلم از راه گوش بیرون شد
بیم آن بر که هوش می بشود.خاقانی.
|| مرگ و هلاکت. (برهان). منیه و مرگ. هلاک :
بگویید هوشت فرازآمده ست
به خون و به خاکت نیاز آمده ست.دقیقی.
کجا هوش ضحاک بر دست توست
گشاده جهان از کمر بست توست.فردوسی.
گر آید مرا هوش بر دست اوست
نه دشمن ز من بازدارد نه دوست.فردوسی.
ورا هوش در زابلستان بود
به دست تهم پور دستان بود.فردوسی.
به جان من که گر آید مرا هوش
بود چون زندگانی بر دلم نوش.
فخرالدین اسعد.
|| زهر قاتل را نیز گویند. (برهان) :
گر از دست تو جام هوش گیرم
چنان دانم که جام نوش گیرم.
فخرالدین اسعد.
چرا با من به تلخی همچو هوشی
چو با هرکس به شیرینی چو نوشی.
فخرالدین اسعد.

هوش.

[هَ / هُو] (اِ) کر و فر و خودنمایی. (برهان). جهانگیری و رشیدی به این معنی آورده اند و ظاهراً مصحف بوش است. (از حاشیهء برهان چ معین).

هوش.

[هَ وَ] (ع مص) مضطرب گردیدن. || خردشکم گشتن از لاغری. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هوش.

[هَ] (ع مص) آمیختن و پریشان شدن قوم و فتنه افتادن میان ایشان. (اقرب الموارد). درآمیخته شدن. (منتهی الارب). || از حرام جمع کردن مال. || سبک شدن و برخاستن اهل حرب یکی بر دیگری. (اقرب الموارد). || (اِ) عدد بسیار.
-هوش هائش؛ مبالغه است. (منتهی الارب).

هوش.

(اِخ) دهی است از بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. دارای 100 تن سکنه، آب آن از چشمه و قنات و محصول عمده اش غله، لبنیات و کار دستی مردم آنجا جاجیم بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 6).

هوش.

(اِخ) دهی است از دهستان خرم رود شهرستان تویسرکان. دارای 359 تن سکنه، آب آن از قنات و خرم رود و محصول عمده اش غله، توتون، لبنیات و چوب قلمستان است. کار دستی زنان آنجا قالی بافی است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هوش آباد.

(اِ مرکب) به معنی آسمان است که محل عقل و روح باشد. (انجمن آرا).

هوشا.

(اِ) هوشاز. تشنگی سخت بهایم را گویند. (یادداشت مؤلف). رجوع به هوشاز شود.

هوشات.

[هَ وَ] (ع اِ) جِ هوشة. (اقرب الموارد). رجوع به هوشة شود.

هوشاز.

(اِ) تشنگی بهایم که به غایت رسیده باشد. (انجمن آرا) (برهان). جهانگیری به این معنی آورده و رشیدی علاوه بر آن مصدر هوشازیدن و نعت هوشازده را هم آورده است. (از حاشیهء برهان چ معین). و در سروری به نقل از مؤیدالفضلا هوشازیدن به معنی تشنه شدن دواب باشد و ذیل هوشاز نویسد: به معنی تشنگی بهائم باشد که به غایت رسیده باشد و در مؤیدالفضلاء هم کلمهء هوشازیدن و هم هوشازده آمده است.

هوشازده.

[زَ دَ / دِ] (ن مف مرکب) بسیار تشنه. عطشان. (یادداشت مؤلف). رجوع به هوشاز شود.

هوشازه.

[زَ / زِ] (اِ) به معنی هوشاز است که تشنگی اسبان و شتران باشد. (برهان).

هوشازیدن.

[دَ] (مص) به غایت تشنه شدن اسب و شتر و سایر حیوانات باشد. (برهان). رجوع به هوشاز شود.

هوش بر.

[بَ] (نف مرکب) بَرندهء هوش. (لغات شاهنامه) :
بفرمود تا داروی هوش بر
پرستنده آمیخت با نوش بر.فردوسی.

هوش بردن.

[بُ دَ] (مص مرکب) کسی را بیهوش کردن :
ساقیان لاابالی در طواف
هوش میخواران مجلس برده اند.سعدی.
من نه آن صورت پرستم کز تمنای تو مستم
هوش من دانی که برده ست آنکه صورت می نگارد.
سعدی.

هوش بند.

[بَ] (نف مرکب) آنچه مانع به کار افتادن هوش و خرد باشد :
چشم بند است ای عجب یا هوش بند
چون نسوزاند چنین شعله یْ بلند.مولوی.

هوش دادن.

[دَ] (مص مرکب) هوش و خرد خود را متوجه چیزی کردن :
سخن می گفت و شیرین هوش داده
بدان گفتار شیرین گوش داده.نظامی.

هوش داشتن.

[تَ] (مص مرکب)باهوش بودن. هشیار بودن :
نه مطرب که آواز پای ستور
سماع است اگر ذوق داری و هوش.سعدی.
یکی گفت: هیچ این پسر عقل و هوش
ندارد بمالش به تعلیم گوش.سعدی.
|| هوش خود را متوجه چیزی کردن :
گفتگویی ظاهر آمد چون غبار
مدتی خاموش کن، هین هوش دار.مولوی.
سوی قصه گفتنش می داد گوش
سوی نبض و جستنش می داشت هوش.
سعدی.

هوشدیو.

[وْ] (اِخ) از پهلوانان ارجاسپ تورانی است که در جنگ با گشتاسپ شاه ساقه دار سپاه بوده است. (یادداشت مؤلف). نام ترکی بوده است. (لغات شاهنامه) :
یکی ترک بد نام او هوشدیو
به ساقه فرستاده ترکان خدیو.فردوسی.

هوش ربا.

[رُ] (نف مرکب) ربایندهء هوش. رجوع به هوش ربای شود.

هوش ربای.

[رُ] (نف مرکب) آن که هوش از سر ببرد. بیهوش کننده :
گشته صریر کلک تو فتنه نشان مملکت
بوده خروش کوس تو هوش ربای معرکه.
سلمان ساوجی.

هوش ربایی.

[رُ] (حامص مرکب) عمل هوش ربا.

هوش رفته.

[رَ تَ / تِ] (ن مف مرکب)بیهوش. ازهوش شده. مقابل بهوش :
هوش رفته چو هوش یافته شد
سرش از تاب شرم تافته شد.نظامی.
چون ز گرمی گرفت مغزش جوش
در تن هوش رفته آمد هوش.نظامی.

هوش زدا.

[زَ / زِ / زُ] (نف مرکب) زدایندهء هوش. رجوع به هوش زدای شود.

هوش زدای.

[زَ / زِ / زُ] (نف مرکب)محوکننده و ازمیان برندهء هوش. برندهء هوش. || شراب است که زدایندهء هوش است. (از انجمن آرا) (از آنندراج).

هوشع.

[شَ] (اِخ) لغةً به معنی خداوند کمک کننده است. (از قاموس کتاب مقدس). ابن الندیم نام او را مبدل «هویع بن بثیری» یا «بسیری» ضبط کرده است. (یادداشت مؤلف). لفظ هوشع به معنی نجات یا خلاصی به کار رفته و نام چهارمین پیامبر بنی اسرائیل است که 60 سال نبوت داشته است. (از قاموس کتاب مقدس). یکی از کتابهای عهد عتیق (تورات) به نام او و از اوست. (یادداشت مؤلف).

هوشع.

[شَ] (اِخ) اسم اصلی یوشع بن نون است. (قاموس کتاب مقدس).

هوشع.

[شَ] (اِخ) پسر ایلیه و آخر ملوک اسرائیل است که نسبت به سایرین شرارتش کمتر بود. (قاموس کتاب مقدس).

هوشک.

[شَ] (اِخ) از قرای ناحیهء سراوان بلوچستان. (جغرافیای سیاسی کیهان). نام محلی کنار راه خواش و داورپناه میان کهن داود و بخشان. (یادداشت مؤلف).

هوشگان.

(اِخ) کوهی است در مغرب چهارمحال بختیاری. (یادداشت مؤلف).

هوشگون.

[هَ شِ] (اِخ) هفشه جان. (یادداشت مؤلف).

هوشمند.

[مَ] (ص مرکب) باهوش. خداوند هوش. هوشیار. صاحب هوش. (برهان) (انجمن آرا) :
حکیمان داننده و هوشمند
رسیدند نزدیک تخت بلند.فردوسی.
به دل گفت کاین کودک هوشمند
به جایی رسد در بزرگی بلند.فردوسی.
بدین دانش و این دل هوشمند
بدین برز و بالا و رای بلند.فردوسی.
نگر تا خویشتن را چه پسندی
به هر کس آن پسند ار هوشمندی.
(ویس و رامین).
هوشمندان به باغ دین اندر
ای برادر گزیده اشجارند.ناصرخسرو.
شاد کی باشد در این زندان تاری هوشمند؟
یاد چون آید سرود آن را که تن داردش تب.
ناصرخسرو.
این یکی دیو است بی تمییز و هوش
خیرگی بیند ز بی هش هوشمند.
ناصرخسرو.
این نیست نشان هوشمندان
او خواه به گریه خواه خندان.نظامی.
سخن کآن از دماغ هوشمند است
گر از تحت الثری آید بلند است.نظامی.
که من در دل آن دارم ای هوشمند
که آن اژدها را رسانم گزند.نظامی.
چنین گفت فرزانهء هوشمند
که دانا نگوید سخن ناپسند.سعدی.
صد انداختی تیر و هر صد خطاست
اگر هوشمندی یک انداز و راست.سعدی.
ندهد مرد هوشمند جواب
مگر آن گه کز او سؤال کنند.سعدی.
رجوع به هوش شود.

هوشمندی.

[مَ] (حامص مرکب) حالت و چگونگی هوشمند. ذکاء. ذکاوت. فطانت :
جوانان ورا پاسخ آراستند
دل هوشمندی بپیراستند.فردوسی.
بالای سرش ز هوشمندی
میتافت ستارهء بلندی.سعدی.

هوشنگ.

[شَ] (اِ) به معنی امر اول باشد و هوش و آگاهی و عقل و خرد را نیز گویند. (برهان).

هوشنگ.

[شَ] (اِخ) پسر سیامک. نام فرزند چهارم آدم علیه السلام است که یکی از سلاطین پیشدادی بود. گویند آتش و آهن در زمان او به هم رسید و آلات زراعت کردن ساخت و جویها روان کرد و شهر و عمارت بنا نهاد و شیاطین را از مخالطت آدمیان دور گردانید. و بعضی گویند ارفخشدبن سام اوست و پیغمبر است و کتاب جاویدان خرد که به جاوید نام اشتهار دارد از او یادگار مانده است. (برهان). قسمتی از گفتهء صاحب برهان بر اساسی نیست. رجوع به هوشنگ فرزند سیامک شود.

هوشنگ.

[شَ] (اِخ) دومین پادشاه پیشدادی پسر سیامک بن کیومرز بوده و بعضی نسبت او را چنین تحقیق کرده اند: هوشنگ بن فردادبن سیامک بن میشی بن کیومرز. وی بعد از کیومرز پادشاه شد و از دیماوند که مکان کیومرز بود به پارس رفته در استخر آرامگاه گزید. بنابراین آن زمین را بوم شاه نام نهادند. او پادشاهی دانا و بینا و یزدان ستای و عادل بوده و او را پارسیان پیغمبر بزرگ شمارند و گویند بر وی کتاب آسمانی نازل شده و آن مشتمل بر سی وهشت آیه بوده و ساسان پنجم بعد از او آن را ترجمه کرده و داخل کتب پیغمبران بعد از مه آباد و دساتیر اینک حاضر است و مجمع آن نامها است. و گویند فارس نام پسری داشته که زبان فارسی ملک فارس منسوب بدو است. تصرفات و اختراعات بسیار از او نوشته اند و کلمات حکمت از او نقل کرده اند و شهر سوس و کوفه را از بناهای او دانسته اند. از هنگام وفات کیومرز تا هوشنگ دویست وبیست وسه سال فاصله بوده و پانصد سال او عمر نموده و کتاب جاودان خرد از تألیفات او است که در حکمت عملی نگاشته. گنجوربن اسفندیار که از سلاطین عجم است آن را از فارسی قدیم به زبان متداول ترجمه نموده، حسن بن سهل برادر فضل ذوالریاستین وزیر مأمون عباسی آن را به زبان عرب نقل نموده و استاد ابوعلی مسکویه به الحاق حکمت های فرس و هند و روم و عرب آن را انجام داد. و آن کتاب را هوشنگ شاه برای پند و اندرز پسر خود و ملوک آینده مرقوم نموده بود و در بعضی تواریخ برخی از آن ثبت است. کتب هوشنگ متعدد بوده است. در زمان خلافت عمر بن خطاب به حکم او کتب ایران همه سوختند و از کتاب وی چند ورق به دست شهاب الدین مقتول افتاده بود و بدان عمل مینمود. چون بر انوشیروان عادل معلوم شد که عرب بر عجم غلبه خواهند جست، جاویدان خرد را در جوف شکم آهویی زرین نهاده در ایوان خود مدفون نموده بود و در زمان مأمون ذوبان نام هندی آن را برآورده نزد مأمون برده بعضی را به عربی ترجمه کردند و تتمه را که چهارصد ورق بود به هند برده قدردانان ضبط و ترجمه کردند و به دیگران نشر نمودند. مدت پادشاهی او را چهل سال گفته اند. (انجمن آرا). در داستان ملی ما هوشنگ دومین پادشاه ایران است که پس از کیومرث به پادشاهی هفت کشور نشست. پدرش سیامک در جنگ با دیوان کشته شد و هوشنگ انتقام پدر را از دیوان گرفت و آنگاه که کیومرث رخت از جهان بربست او بجای نیا به فرمانروایی نشست و چهل سال سلطنت راند و آهن و آتش را کشف کرد و جشن سده را آئین نهاد و آب از دریاها برآورد و در جویها روان ساخت و کشاورزی و به دست آوردن پوشیدنیها را از پوست حیوانات به مردم آموخت، اما در اوستا هوشنگ پهلوان بزرگ و مرد پارسای مقدسی است که نامش هئوشینگهه و نزدیک به تمام موارد ملقب به پَرَذاتَ است. این کلمه ممکن است به نخستین قانون گزار یا نخستین مخلوق تعبیر شود و همین لفظ است که در پهلوی به پَشدات و در زبان دری به پیشداد مبدل شد. عنوان پیشداد در اوستا تنها خاص هوشنگ است، ولی در مآخذ پهلوی و اسلامی بر دسته ای از شاهان [ از هوشنگ تا کیقباد ] اطلاق میشود و یقیناً این نام را از همین لقب هوشنگ که مؤسس سلسلهء پیشدادی تصور میشد گرفته اند. در اوستا نام هوشنگ چندین بار آمده است و در همهء آنها نام هوشنگ در مقدمهء نام شاهان و پهلوانان ذکر شده مگر در فروردین یشت [ یشت 13 ]که در مقدمهء نام پهلوانان و شاهان نام ییمه آمده و پس از آنکه از آخرین شاه یعنی کوی هوسروه (کیخسرو) یاد شد نام عده ای از پهلوانان آمده است که هوشنگ هم جزو آنان است و از این طریق باید گفت فروردین یشت وقتی نگاشته شده که هنوز نام پهلوانان و شاهان قدیم در موارد معین بعدی ثبت نشده و سلسلهء شاهان و پهلوانان کام مرتب نگردیده بود و ازاین روی سلسلهء شاهان فروردین یشت اصیل تر و قدیم تر از یشت های دیگر است، یعنی این یشت خاصه قسمتهای مربوط به شاهان و پهلوانان متعلق به ازمنهء بسیار قدیم و دورهء نزدیک به تدوین گاتاها است. در جزو نسکهای اوستای عهد ساسانی نسکی به نام چهرداد بود که حکم تاریخ داستانی ایران قدیم را داشت و خلاصهء آن در دینکرد [ کتاب 8 فصل 13 ] نقل شد. در چهرداد نسک نسب نامهء هوشنگ فرقی با بندهشن داشت، چه بنابر آنچه در چهرداد نسک آمده بود هوشنگ نوادهء گیومرد و از فرزندان سه گانهء مشیگ بود و از دو فرزند دیگر یکی ویگرد و دیگری تاز نام داشت، اما در بندهشن میان هوشنگ و گیومرد سه نسل فاصله است و به هرحال در کتاب هشتم دینکرد چنین آمده است که رسم زراعت و دهانکانیه [ یا دهکانیه = دهقانی = اصل مالکیت ] را وی گرد پیشداد پدید آورد و دهیوپتیه (دهوفذیه) یعنی اصل حکومت و سلطنت را که مراد از آن حمایت و هدایت و نگاهبانی خلق است، هوشنگ پیشداد ایجاد کرد. آنچه از اوستا راجع به هوشنگ نقل شد قدیمترین احادیثی است که در این باب میان قوم ایرانی وجود داشته و تا این روزگار برجای مانده است. بر روی هم و تا آنجا که از این روایات مستفاد میشود هوشنگ پیشداد را باید چنین تعریف کرد: هئوشینگهه پرذات نخستین کسی است که به خواست اهورمزدا و امشاسپندان ویزتان بر پهنای هفت کشور سلطنت یافت و نه تنها فرمانروای آدمیان بود بلکه بر دیوان و جادوان و بدکیشان و کاویان و کرپانان هم فرمانروایی مینمود. دیوان را منکوب و مقهور کرد و کارشان را به جایی رسانید که از ترس او به تاریکیها پناه بردند. این پادشاه دو بهره از دیوان مازندرانی و بدکیشان وَرِن را بکشت و برای خداوند فرشتگان بر قلهء کوه مقدس هرا قربانیها کرد. هوشنگ تقریباً در همهء داستانهای قدیم ایرانی جز بعض معدود نخستین شاه هفت کشور شمرده شده است، ولی بنابر بعض مآخذ اسلامی در ایران قدیم برخی چنین می پنداشتند که تَخمَاُروپَ (تهمورث) نخستین شاه جهان و پدیدآرندهء شاهی بود و باید گفت که این سخنان و روایات لاشک اصلی قدیمتر داشته و از منابعی کهن در این آثار راه جسته بود. ریشهء اوستائی نام هوشنگ [ هئوشینگهه ] کام روشن نیست :
چهل سال با شادی و کام ساز
به داد و دهش بود آن سرفراز
زمانه ندادش هم آخر درنگ
شده شاه هوشنگ با هوش و هنگ.
فردوسی.
گرانمایه را نام هوشنگ بود
تو گفتی همه هوش و فرهنگ بود.
فردوسی.
برای تفصیل مطلب رجوع به حماسه سرائی در ایران تألیف ذبیح الله صفا ص384 به بعد شود.

هوشنگ.

[شَ] (اِخ) آلب خان بن دلاور، دومین از غوریان مالوهء هند از 808 تا 838 ه . ق. (ترجمهء طبقات سلاطین اسلام).

هوشنگ دژ سلطان آباد.

[شَ دِ سُ](اِخ) دهی است از دهستان پایین خواف بخش خواف شهرستان تربت حیدریه. دارای 119 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هوش وار.

(ص مرکب) همانند هوش. چون هوش.

هوش واژن.

[ژَ] (اِ مرکب) به معنی صحو است که هشیار شدن باشد و به اصطلاح صوفیه صحو حالتی است میان خواب و بیداری که سالک را در آن فیضی از عوالم فائض شده و به عالم معنی وصول یابد و بعضی از مغیبات مشاهده کند و این معنی به اختیار او نیست و موقوف است به فرودآمدن فیض و این را کشف و مشاهده گویند. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج).

هوش و بوش.

[هَ / هُو شُ بَ / بُو] (اِ مرکب، از اتباع) در تداول، هیاهو. اشتلم. (یادداشت مؤلف). سعی و کوشش.
-امثال: با اینهمه هوش و بوشت پاشنه نداره کوشت [ کفشت ] .

هوشور.

[هوشْ وَ] (ص مرکب) صاحب هوش. هوشمند :
دو پرمایه بیداردل پهلوان
یکی هوشور پیر و دیگر جوان.فردوسی.

هوش و گوش.

[شُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) هوش و حواس.
- هوش و گوش کسی باز بودن؛ خوب توجه داشتن. نیک متوجه بودن.

هوش و هنگ.

[شُ هَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) زیرکی و آگاهی و فراست و دانایی و هشیاری :
ما را به هوش و هنگ ز دوزخ نجات نیست
وز بیم آن نهنگ نه هوشستمان نه هنگ.
سوزنی.

هوشة.

[هَ شَ] (ع اِمص، اِ) فتنه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || برانگیختگی. || اضطراب و اختلاط. ج، هَوَشات. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). هوشات اللیل؛ یعنی حوادث و مکروه آن. (اقرب الموارد). حدیث: ایاکم و هوشات اللیل و هوشات الاسواق. (از منتهی الارب).

هوشهنج.

[هَ] (اِخ) معرب هوشنگ است. (فارسنامهء ابن بلخی). رجوع به هوشنگ شود.

هوشهنگ.

[هَ] (اِخ) هوشنگ. (فارسنامهء ابن بلخی). رجوع به هوشنگ شود.

هوش یابنده.

[بَ دَ / دِ] (نف مرکب)بازیابندهء هوش. به هوش آینده :
چون ز ریحان روز تابنده
شد دگر بار هوش یابنده.نظامی.

هوشیار.

[هوشْ] (ص مرکب) عاقل. فطن. بخرد. باهوش. خردمند. هشیار. ذکی. صاحب عقل. هوشمند :
چنین گفت با رخش کای هوشیار
مکن سستی اندر گه کارزار.فردوسی.
ز فضل صاحب عباد و جود حاتم طی
مثل زنند حکیمان هوشیار قدیم.سوزنی.
زنده کدام است بر هوشیار
آنکه بمیرد به سر کوی یار.سعدی.
|| حساس. (یادداشت مرحوم دهخدا). || آنکه مست نیست. مقابل مست. هشیار. || آنکه مغمی علیه نباشد :
من از رنگ صلاح آن دم به خون دل بشستم دست
که چشم باده پیمایش صلا بر هوشیاران زد.
حافظ.
- هوشیار شدن؛ افاقه. به هوش آمدن. از حالت مستی یا غشوه بیرون شدن.

هوشیارانه.

[هوشْ نَ / نِ] (ص نسبی، ق مرکب) همچون هوشیار. از روی کیاست و دانائی و هوشمندی.

هوشیاری.

[هوشْ] (حامص مرکب)فطانت. خردمندی. هوشمندی. مقابل بیهوشی. هشیاری :
ای شاعر سبکدل با من چه اوفتادت
پنداشتم که عقلت بیش است و هوشیاری.
منوچهری.
استن این عالم ای جان غفلت است
هوشیاری این جهان را آفت است.مولوی.
|| حس. (یادداشت مرحوم دهخدا). || صحو. مقابل مستی.

هوشیدن.

[دَ] (مص) تعقل کردن. (برهان). تعقل و تفکر کردن در کاری. (آنندراج) (انجمن آرا). || به زبان پهلوی خشک شدن: بهوشید؛ خشک شد. (حاشیهء فرهنگ اسدی).

هوشیعانا.

[] (اِخ) (به معنی تمنای اینکه خلاصی دهی) کلمه ای بود که در زمان دخول مسیح به اورشلیم به آواز بلند گفته میشد. (قاموس کتاب مقدس).

هوع.

[هَ] (ع مص) قی کردن. (المصادر زوزنی). قی کردن بی تکلف. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هیعوعة. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || سبک گردیدن و اندوهناک گشتن. || بر یکدیگر برجستن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آهنگ کردن قوم. (آنندراج) (منتهی الارب). || (اِمص) بدی آز و حرص و سختی آن. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || دشمنی. (آنندراج). هوع. (آنندراج). عداوت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || قی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوع.

(ع اِمص) هَوع. بدی آز و حرص و سختی آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || دشمنی. (منتهی الارب) (آنندراج). عداوت. (اقرب الموارد).

هوغ.

[هَ] (ع اِ) چیز بسیار. (منتهی الارب). و این لغت مستعمل نیست. (از اقرب الموارد).

هوف.

[هَ / هو] (ع اِ) خانهء عنکبوت. (مهذب الاسماء). || باد گرم. || باد سرد. (مهذب الاسماء) (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). از اضداد است. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هوف.

(ع ص) مرد تهی بی خیر و گول بددل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) پوست بیضه مانندی. (منتهی الارب) (آنندراج).

هوفاریقون.

[] (معرب، اِ)(1) به لغت رومی نام دوایی است که آن را دارمی رومی گویند و آن حبی باشد سرخ به رنگ سماق بغدادی و به عربی رمان الانهار خوانند. عرق النسا را نافع است و بول و حیض را براند و آن را هیوفاریقون هم میگویند. (آنندراج) (برهان). هزارچشم. و رجوع به مفردات ضریر انطاکی و تحفهء حکیم مؤمن و گیاه شناسی گل گلاب ص204 شود.
.(گل گلاب)
(1) - Hypericum

هوفسطیداس.

[فَ] (معرب، اِ) نام عصارهء لحیة التیس است که به فارسی شنگ و به عربی اذناب الخیل خوانند. (برهان) (آنندراج). و رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی شود.

هوفقیداس.

[فَ] (معرب، اِ) رستنیی باشد سرخ رنگ به سیاهی مایل و به عربی عصی الراعی گویند. داخل قابضات است و خون را ببندد. (برهان) (آنندراج).

هوفل.

[فِ] (اِخ) دهی است از بخش حومهء سوسنگرد شهرستان دشت میشان.کنار رود کرخه قرار دارد و دارای 200 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هوفیلوس.

(معرب، اِ) گیاهی است که به فارسی آن را شنگار و به عربی حمیرا خوانند، برگ آن سیاه به سرخی مایل است، با سرکه بر بهق طلا کنند نافع باشد. آن را خس الحمار هم میگویند. (آنندراج) (برهان).

هوق.

[هَ] (ع اِ) جِ هَوقَة. (اقرب الموارد). رجوع به هوقة شود.

هوقة.

[هَ قَ] (ع اِ) اوقة. گروه. (منتهی الارب). || گودالی که در آن آب گرد آید و گل بسیار باشد. ج، هوق. (اقرب الموارد).

هوک.

[هَ وَ] (ع اِمص) گولی. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) گول گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

هوک.

[هَ] (ع ص) احمق و گول با اندکی زیرکی. یهکوک. (آنندراج) (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هوک.

[هِ وَک ک] (ع ص) گول با اندکی زیرکی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). یهکوک. (منتهی الارب).

هوک.

(اِخ)(1) رابرت. فیزیک دان و منجم معروف انگلیس (1635-1703 م.). در رشتهء فیزیک کشفیات و تحقیقاتی به عمل آورده و کاشف قانونی است که به نام قانون هوک معروف است.
(1) - Hooke, Robert.

هوکاجی.

(اِخ) به گفتهء خواندمیر در حبیب السیر نام یکی از دوازده پسر قوبلاقاآن از خانان مغول است. (حبیب السیر چ خیام ج3 ص62).

هو کردن.

[هَ / هُو کَ دَ] (مص مرکب) با هیاهو و اشتلم و دروغ و نسبت های ناروا و گاه دسته جمعی، کسی را بد جلوه دادن و مایهء آبروریزی او را فراهم ساختن.

هوکش.

[هَ / هُو کَ / کِ] (نف مرکب)کشندهء هو. || (اِ مرکب) مرهم که بر جراحت ضماد کنند التیام را. ضماد. (یادداشت مؤلف).

هو کشیدن.

[هَ / هُو کَ / کِ دَ] (مص مرکب) جراحت یا قرحه بدتر شدن. سیم کشیدن جراحت یا آب دزدیدن قرحه و ریش.
-امثال: شاه خانم میزاید ماه خانم درد میکشد خاله م زاییده خاله زام هو کشیده.
|| هو انداختن به آوازی بلند و دراز هو گفتن برای خواندن کسی از دور چنانکه رسم کشاورزان و اویاران است. (یادداشت مؤلف).

هوکة.

[کَ] (ع اِ) گود. مغاک. (آنندراج) (منتهی الارب). حفرة. (از اقرب الموارد).

هوکة.

[هَ وِ کَ] (ع ص) (ارض...) زمین بوی ناک. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هوکی.

[] (اِخ) دهی است از دهستان ده پیر بخش حومهء شهرستان خرم آباد. دارای 130 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هوگو.

[گُ] (اِخ)(1) ویکتور. مشهورترین شاعر رمانتیک قرن نوزدهم فرانسه (1802-1885 م.). در ردیف بزرگترین گویندگان و ادبای اجتماعی جهان است. وی مردی آزادمنش و آزادیخواه و طرفدار جدی اصلاحات اجتماعی به نفع طبقات محروم و رنجبر بود. از سن ده سالگی به شعر گفتن پرداخت و در بیست وپنج سالگی شاعری سرشناس بود. با وجود سن کم به عضویت آکادمی فرانسه و پارلمان و نمایندگی در مجالس مقننه نائل شد. وی براثر مخالفت با ناپلئون سوم از سیاست کناره گیری کرد و مدت بیست سال در تبعید به سر برد. اگرچه پیش از او مکتب رمانتیسم پیشرفتی کرده بود، ولی به دست وی به اوج توانائی و رونق رسید. ازاین رو هوگو را بنیان گذار و پیشرو این مکتب میدانند. نوشته های او در رشته های گوناگون فراوان است. مهمترین آثار او عبارتند از: 1- بینوایان(2) 2- کلیسای نُتْردامِ پاریس(3) 3- کارگران دریا(4) 4- تاریخ یک جنایت(5) 5- مردی که می خندد(6) و غیره، که روی هم رفته از شاهکارهای ادبیات فرانسه به شمار می آیند. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Hugo, Victor.
(2) - Les Miserables (1862).
(3) - Notre-Dame de Paris (1831).
(4) - Les Travailleurs de la mer (1866).
(5) - Histoire d'un crime (1878).
(6) - L'Homme qui rit (1869).

هوگویک.

[یَ] (اِ مرکب) مرغ شب آویز را گویند که مرغ حقگوی است. (از آنندراج).

هوگیک.

[گُ یَ] (اِ) کالک. (برهان).

هول.

[هَ] (ع اِ) ترس از کاری که راه آن دریافته نشود. (از اقرب الموارد). ترس. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار) (برهان). خوف. بیم. (برهان). هراس. رعب. وحشت. هیبت. (آنندراج). مخافت. (از اقرب الموارد) :
زان روز که پیش آیدت آن روز پر از هول
بنشین و تن اندرده و انگاره به پیش آر.
؟ (فرهنگ اسدی).
آن روز در آن هول و فزع بر سر آن جمع
پیش شهدا دست من و دامن زهرا.
ناصرخسرو.
لرزان شده از ترس دم تیغ تو فغفور
ترسان شده از هول سر گُرز تو قیصر.
مسعودسعد.
مخور هول ابلیس تا جان دهد
هرآنکس که دندان دهد نان دهد.سعدی.
چنانم ز افعال و اعمال بد
که از هول دل در برم می طپد.
نزاری قهستانی (از دستورنامه).
پیاله بر کفنم بند تا سحرگه حشر
به می ز دل ببرم هول روز رستاخیز.حافظ.
- هول افتادن؛ بیم گرفتن. بیم زده شدن. ترسان شدن :
فلک بر سر کینه جویی است با من
از آن در تنم هول جان اوفتاده.
طالب آملی (از آنندراج).
- هول انگیز؛ ترس آور. باعث ترس و بیم شونده.
- هول خوردن از؛ ترسیدن از. بیم داشتن از :
مخور هول ابلیس تا جان دهد
هرآنکس که دندان دهد نان دهد.سعدی.
- هول زدن؛ شتاب و عجله کردن در خوردن چیزی و امثال آن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- هول شدن؛ ترسیدن. دستپاچه شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- هول کردن؛ ترسیدن. دستپاچه شدن. سخت ترسیدن از چیزی بد و مانند آن نزدیک بیهوش شدن. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- هول کردن کسی را؛ او را دستپاچه کردن.
- هَولٌ مُهَوِّل؛ تأکید است. (اقرب الموارد).
- هول نشستن بر؛ ترس نشستن بر. (منتهی الارب). بیم زده شدن :
چنان هول زان حال بر من نشست
که ترسیدنم پای رفتن ببست.
سعدی (از آنندراج).
- هول و تکان؛ ترس و هراس. ترس و لرز.
- هول هائل؛ تأکید است چون لیل لائل. (اقرب الموارد). بیمی سخت. ترسی سخت.
|| کار بیمناک که راه آن دریافته نشود. (منتهی الارب) (آنندراج). || در تداول فارسی، حرص. شره. آز.
- امثال: از هول حلیم تو دیگ افتادن.
|| (ص) هایل. بیم آور. ترس آور :
چو کوه کوه در او موجهای تندروش
چو پیل پیل نهنگان هول مردمخوار.فرخی.
جوانمردی را در جنگ تاتار جراحتی هول رسید. (گلستان). ج، اهوال، هوول. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) گوئی که بدان طفلان بازی کنند. (آنندراج از شرح نصاب). || (مص) ترسانیدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (دهار) (تاج المصادر بیهقی). || تهاویل و رنگهای گوناگون دیدن مست در مستی و ترسیدن از آن. || عجب و خودبینی داشتن زن به زیبایی خود. (از اقرب الموارد).

هول.

[هَ / هُو] (ص) راست و درست. (آنندراج) (برهان) :
گفت که تو زیرککی مست خیالی و شکی
گول شدم هول شدم وز همه برکنده شدم.
مولوی (از آنندراج و جهانگیری).
صاحب جهانگیری بیت فوق را شاهد برای معنی درست آورده است و در انجمن آرا و آنندراج آمده: در این معنی تأمل است، چه گول ضد زیرکی است و گول شدن مناسب است ولی هول شدن به معنی درست شدن به این مقام نمیسازد و از سبک غزل مولانا دور است. || بلند و رفیع. (برهان) :
چگونه هول حیوانی چو بالاور ژیان شیری
کجا پیل ژیان زو تا جهان باشد جهان باشد.
فرخی (از آنندراج).

هول.

(ع ص) ناقة هول الجنان؛ ناقهء تیزخاطر و چالاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هول.

[هَ] (اِخ) پیکری است به شکل سر مردم نزدیک هرمان به مصر، که گویند طلسم رمل است. (منتهی الارب). ابوالهول. (اقرب الموارد). رجوع به ابوالهول شود.

هؤلاء .

[ها ءُ لا ءِ] (ع ضمیر) این گروه. و این مرکب است از هاء تنبیه + اولاء اسم اشاره.

هولاجو.

(اِخ) معرب هولاکو. رجوع به هولاکوخان شود.

هولاکوخان.

[هُ] (اِخ) هولاؤوبن تولی بن چنگیزخان مغول، مؤسس سلسلهء ایلخانیان مغول در ایران و برادر کوچک منکوقاآن. از طرف برادر خود که در آن زمان بر ترکستان غربی و ایران و افغانستان و قسمتی از قفقاز فرمانروایی داشت مأمور دفع فرقهء اسماعیلیه و امراء مستقل ایران گردید و به سال 651 ه . ق. با 150 هزار تن سپاهی به ایران آمد و به سال 654 قلعهء الموت و سایر قلاع اسماعیلیه را گرفت و ویران کرد و تمام ذخایر اسماعیلیه به تصرف وی درآمد و به سال 656 برای تسخیر بغداد حرکت کرد و آن شهر را در محاصره قرار داد. در این سفر اتابک ابوبکربن سعد اتابک فارس و خواجه نصیرالدین طوسی و عطاءالملک جوینی همراه وی بودند. مستعصم خلیفهء عباسی که شکست خورده بود و قدرت پایداری نداشت با سه پسر خود و قریب سه هزار تن از بزرگان بغداد نزد هلاکو رفت. هلاکو دستور داد تمام مردم از شهر خارج شوند و همین که خارج شدند دستور داد همه را قتل عام کنند و در حدود هشتصدهزار تن کشته شدند. سپس شهر بغداد را غارت کرد و خلیفه را با دو پسرش به قتل رسانید و فقط پسر کوچکش را بخشید و حکومت پانصدسالهء بنی عباس را منقرض کرد. سپس کوفه و نجف را گرفت و در شهر واسط چهل هزار تن را کشت. حلب و دمشق و الجزیره را هم در سالهای 657 و 658 ه . ق. فتح کرد. آنگاه به آذربایجان رفت و مراغه را پایتخت خود قرار داد و خواجه نصیر طوسی را در آن شهر مأمور ساختن رصدخانه کرد و خواجه به فرمان او زیج ایلخانی را ساخت. هولاکو در 663 ه . ق. در سن 48سالگی در آذربایجان درگذشت و جانشینان وی به نام ایلخانان، قریب یک قرن در ایران حکومت کردند. رجوع به تاریخ گزیده و حبیب السیر شود.

هولاندشت.

[دَ] (اِخ) دهی است از دهستان ده پیر بخش حومهء شهرستان خرم آباد. دارای یکصدوبیست تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هولاؤو.

[ئو] (اِخ) رجوع به هولاکو شود.

هول دادن.

[هَ / هُو دَ] (مص مرکب)دفعةً تکان دادن کسی را به قصد افکندن او و بیشتر از جای بلند به گودال و جایی پست، و ظاهراً این معنی بسبب بیمی که از افکندن کسی او را حاصل آید برخاسته است. || تهدید کردن. ترسانیدن.

هولدانی.

[هَ / هُو] (اِ مرکب) جای تنگ و تاریک و غیرقابل سکونت. (یادداشت مرحوم دهخدا). هلفدانی. سیاه چال.

هولدرلین.

[هُلْ دِ] (اِخ)(1) فریدریش. از شاعران معروف آلمان (1770-1843 م.). قطعات زیبایی از وی باقی مانده است. (از فرهنگ عمید).
(1) - Holderlin, Friedrich.

هولس.

[] (اِ) جان که به عربی روح گویند. حرکت این کلمه نامعلوم است. (از برهان) (آنندراج).

هولشک.

[لِ] (ص) مردم کثیف و نکبتی را گویند و شخصی که پیوسته رخت خود را ملوث گرداند. (برهان) (آنندراج).

هولع.

[هَ / هُو لَ] (ع ص) شتابنده. (منتهی الارب).

هولک.

[هَ لَ] (اِ) آبلهء دست و پا. || هلاکت. (آنندراج). || مویز که انگور خشک باشد. (آنندراج) (فرهنگ اسدی) :
چو روشن شد انگور همچون چراغ
بکردند انگور هولک به باغ.
صیدلانی (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
|| نقطه. (حاشیهء فرهنگ اسدی). لک :
چو هولک بر دو چشم دلبر افتاد
درون آمد(1) ز پا آن سرو آزاد.
؟ (از حاشیهء فرهنگ اسدی).
(1) - کذا، و صحیح «از پا درآمدن» است.

هولک.

[لَ] (اِ) گردکان بازی. (انجمن آرا). جوزبازی و گردکان بازی را گویند و بعضی گردون بازی را گفته اند و آن چرخی باشد که طفلان از چوب و خلاشه سازند و بر آب روان نصب کنند تا آب بر آن خورده به گردش درآید. (آنندراج) (برهان).

هولکی.

[هَ / هُو لَ] (ص نسبی، ق) در تداول عامه، بشتاب. (یادداشت مرحوم دهخدا).
-هول هولکی؛ شتابزده. به شتابی تمام. با دستپاچگی.

هولگی.

[هَ / هُو لَ / لِ] (ص نسبی)ترسانیده شده و هراسان و مجازاً به معنی مضطرب و این منسوب است به هولة که به فتح باشد به معنی یک بار ترسانیدن، چه وزن فعله به فتح برای مرت باشد، پس به حالت الحاق یای نسبت های هوز موافق قاعدهء فارسی به گاف فارسی بدل شده چنانکه در پردگی. (غیاث اللغات) (آنندراج). و رجوع به هولکی شود.

هولناک.

[هَ / هُو] (ص مرکب) (از: هول عربی + ناک فارسی) مهیب. ترسناک. (یادداشت مرحوم دهخدا). چیزی که از دیدن آن هیبت و ترس در دل پدید آید. (آنندراج) :
یکی باد برخاست بس هولناک
دل جنگیان شد از آن پر ز باک.فردوسی.
جایی و چه جای از این مغاکی
مانندهء گور هولناکی.نظامی.
چو گردن کشید آتش هولناک
به بیچارگی تن بینداخت خاک.
سعدی (از آنندراج).
یکی آتشین وادی هولناک
که از هول او دیو گشتی هلاک.
عبدالله هاتفی (از آنندراج).

هولول.

[هَ وَلْ وَ] (ع ص) رجل هولول؛ مرد سبک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هول و هراس.

[هَ / هُو لُ هَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) ترس و بیم.
- در هول و هراس بودن؛ با ترس و بیم دست به گریبان بودن.

هولة.

[لَ] (ع اِمص) خویشتن بینی. (منتهی الارب). عُجب. (اقرب الموارد). || ناز. (منتهی الارب). || (ص) زن که به شگفت اندازد از حسن خود. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) آتش که به وی سوگند خورند و آن در جاهلیت بوده است. (منتهی الارب). آتش تهویل و آن آتشی است که در چاهی افروخته میگردید و نمک و کبریت بر آن ریخته میشد و بدان سوگند میخوردند. || آنچه بدان کودک را ترسانند. (اقرب الموارد).

هوله.

[هَ / هُو لَ / لِ] (اِ) حوله. دستار. دستمال. از ترکی خاولی (از: خاو + لی). پارچهء پرزدار دارای خاو، دارای پرز. (فرهنگ فارسی معین).

هوله سو.

[هُ لَ] (اِخ) دهی است از دهستان حومهء بخش شاهین دژ شهرستان مراغه. در مسیر ارابه رو شاهین دژ به تکاب قرار دارد و دارای 1069 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هول هولکی.

[هَ هَ لَ / هُو هُو لَ] (ص نسبی، ق مرکب) با دستپاچگی و با نهایت شتاب.

هولی.

[هَ / هُو] (اِ) کره اسبی که هنوز زین نکرده باشند و به هندی آهسته و هموار باشد. (آنندراج) (برهان) (انجمن آرا).

هولی.

(اِخ) در هندی نام عیدی و جشنی است. (برهان) (آنندراج). این جشن را در اوائل فصل بهار برپا می کنند. (فرهنگ عمید).

هولیق.

[هَ] (اِخ) دهی است از دهستان هریس بخش مرکزی شهرستان سراب. دارای 601 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هولیوود.

[هُ لی] (اِخ)(1) هالیوود. شهری است که در کالیفرنیای جنوبی واقع است. از شهرهای اتازونی در حومهء شهر لوس آنجلس که از معروفترین شهرهای سینمایی جهان و مرکز تهیهء فیلمهای سینمائی امریکا است. این شهر دارای 160000 تن جمعیت است.
(1) - Hollywood.

هوم.

[هَ] (ع اِ) شکاف زمین. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هوم.

(اِ) درختی است که در همه جا به هم رسد شبیه به درخت گز و گره های آن نزدیک به هم باشد و پارسیان زردشتی در وقت زمزمه در دست گیرند. مؤلف انجمن آرا گوید: هوم نباتی است اسفل ساق آن باریک و یک عدد و صلب و گل آن زرد و تیره و شبیه به یاسمین و برگ آن ریزه و شکوفهء آن شبیه به یاسمین. صاحب تحفه گوید: از جنس ارغوان زرد است، بعضی بخور مریم دانسته اند و دیگری گفته که گلی است که آن را جعفری خوانند و به اقسام میباشد، قسمی پنج برگ و قسمی مضاعف و به عربی آن را هوم المجوس گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). و رجوع به هوم المجوس شود.

هوم.

(ترکی، اِ) به ترکی نام گیاهی است شاخه های آن پرگره و بارش شبیه به عنب الثعلب و کبک از آن بسیار محظوظ است و گفته اند از سموم قتاله است، چون پیکان را به آب آلودهء آن خشک نمایند زخمش کشنده است. (تحفهء حکیم مؤمن) (آنندراج) (انجمن آرا).

هوم.

(هندی، اِ) به هندی به معنی ضیافت آتش باشد و آن چنان است که انواع گوشتها و روغنها در آتش ریزند و چیزها خوانند و طلب مطالب و مدعیات خود کنند. (برهان).

هوم.

[] (اِ) یکی از خمسهء قدمای دین زردشت به نقل صاحب التنبیه و الاشراف و معنی آن طینت، سرشت و خمیره [ ماده ]است. (یادداشت مؤلف). و رجوع به امثال و حکم شود.

هوم.

(اِخ) نام مردی است از آل فریدون که در کوهی عبادت کردی. چون افراسیاب از کیخسرو مغلوب و منکوب، روی پنهان کرده فرار گزید، در اراضی ترکستان و اقصای بلاد تاتار پنهان میزیست، به جانب دربند افتاده در بیغوله ها به سر میبرد تا به کوهسار ارمن و بردع درافتاد. شب به غاری خزید و از غایت محرومی از مال و دولت بر خود نوحه میکرد و ناله میکشید. هوم که در آن حوالی بود به هوای نالهء وی بر سر وی رفت و دانست که افراسیاب است که از بیم سپاه کیخسرو در زوایای جبل و شعاب قلل متواری است. با وی درآویخت و به حکم تقدیر بر وی غلبه یافت و او را بگرفت و ببست و سرانجام به دست کیخسرو کشته شد. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا) :
کجا نام آن نامور هوم بود
بسی سال دور از بر و بوم بود.فردوسی.
بیاویخته آن دو تن سخت دیر
به آخر ورا هوم آورد زیر.فردوسی.

هوماخس.

[خُ] (اِخ) به گفتهء صاحب برهان نام پدر ارسطو است که معلم اول باشد و این غلط است و نام پدر ارسطو نقوماخس بوده است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

هومان.

(اِخ) از پهلوانان تورانی شاهنامه و برادر پیران ویسه است و از سران لشکر افراسیاب. وی در جنگ به دست بیژن پسر گیو کشته شد. (از انجمن آرا) (از آنندراج) (از برهان).

هوم المجوس.

[هَ مُلْ مَ] (ع اِ مرکب) به فارسی مرانیه که دارویی است مفتت سنگ مثانه و مدرّ فضلات و مقوی معده. (آنندراج) (منتهی الارب). درختی است شبیه به یاسمین و در آن اندکی شیرینی و تیزی است و بهترین شکوفهء آن به رنگ تیره است که روی آن زرد باشد و هوم المجوس بدان جهت نامیده شده که آتش پرستان آن را در عبادت خود به کار برند و بدان منافع عجیبی نسبت دهند. (از اقرب الموارد). مرانیه. زردشتیان گاه زمزمه شاخی از آن در دست گیرند. (برهان قاطع در کلمهء مرانیه). و رجوع به تحفهء حکیم مؤمن و داود ضریر انطاکی و ذخیرهء خوارزمشاهی و رجوع به هوم شود.

هومر.

[هُ مِ] (اِخ) هُمِر. شاعر مشهور یونان قدیم در قرن نهم قبل از میلاد. اشعار حماسی وی معروف است. گویند در آخر عمر نابینا شد و از شهری به شهری میرفت و اشعار رزمی خود را به نوای چنگ می خواند. منظومه های مشهور ایلیاد و ادیسه که به اغلب زبانها ترجمه شده از او است.

هومة.

[هَ مَ] (ع اِ) دشت و بیابان. (منتهی الارب) (آنندراج). فلات. هوماة. (اقرب الموارد).

هومه.

[مِ] (اِخ) دهی است از دهستان ززوماهروی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد. واقع در 18هزارگزی جنوب شوسهء ازنا به درود. با 211 تن سکنه. آب آن از چاه و قنات و محصول آن غلات، لبنیات، چغندر و پنبه و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است. راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هون.

[هَ / هُو] (اِ) زمین کشتزاری را گویند که در آن کلوخه بسیار بود. (آنندراج) (غیاث اللغات). زمین شیارکردهء کلوخ زار را گویند. (برهان). || زراعتی را نیز گفته اند که سنگ و کلوخ بسیار داشته باشد. (برهان).

هون.

[هَ] (ع اِ) روش و گرانباری. (منتهی الارب) (آنندراج). گویند: امْشِ علی هونک؛ به روش و وقار خویش رو. || (ص) مرد خرد و حقیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || (مص) آسان گشتن. || سبک گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || خوار گردیدن. (منتهی الارب). || (اِمص) سکینه و وقار. (اقرب الموارد). || بردباری. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان القرآن جرجانی) (اقرب الموارد). || آرامش. (منتهی الارب). آهستگی. (منتهی الارب).

هون.

(ع اِمص) رسوایی. (منتهی الارب) (آنندراج). خزی. (اقرب الموارد). || خواری. || مشقت. (منتهی الارب) (آنندراج). || خَلق. (اقرب الموارد). تمامی آفرینش. (منتهی الارب) (آنندراج). || (مص) مهانة. هوان. خوار شدن. (ترجمان القرآن جرجانی). خوار گردیدن. (منتهی الارب). ذلیل و حقیر گردیدن. (اقرب الموارد). || سست شدن و آرام و قرار گرفتن. (اقرب الموارد).

هون.

(صوت) کلمه ای است که برای تأکید گویند. (آنندراج). کلمهء تأکید و کلمهء استکراه است. (غیاث اللغات). هین :
پیش آمده در رهش دو وادی
یک آتش بد یکیش گلگون
آواز آمد که رو در آتش
تا یافت شوی به گلستان هون.
مولوی (از آنندراج).

هون.

(هندی، اِ) به ضم ها و سکون نون و واو غیرملفوظ به معنی زر مسکوک رایج دکن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (برهان).
- هون اچترائی؛ نوعی از هون است که واضع آن اچترائی نام راجه شده باشد. (غیاث اللغات) (آنندراج).

هون.

(اِخ)(1) (در تداول، هونها به صورت جمع به کار رود) نام قومی از اقوام زردپوست وحشی که از اوائل قرن دوم میلادی در شمال بحر خزر و حوالی رود ولگا و اورال سکونت اختیار کردند و سپس به طرف اروپا هجوم بردند و در 247 م. دسته ای از آنها روم را تهدید کردند و قبائل ژرمنی را مغلوب ساختند و دولت عظیمی تشکیل دادند که بعد از مرگ آتیلا منقرض گردید. دستهء دیگر به آسیا رفتند و در توران ساکن شدند و در زمان ساسانیان چند دفعه به ایران حمله کردند. این دسته در مشرق به هیاطله مشهور شده اند. هپتال. هیتال.
(1) - Huns.

هونطاع.

[] (اِخ) (یوم...) از ایام عرب است. رجوع به حونطاع و رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

هونقانلو.

[] (اِخ) طایفه ای از طوایف قشقائی. این طایفه مرکب از ششصد خانوار است که در هونقان مسکن دارند. (جغرافیای سیاسی کیهان).

هونگ.

[هَ وَ] (اِ) در تداول عامه، هاون. رجوع به هاون شود.

هونگ نام.

(اِخ)(1) از شهرهای کرهء شمالی، دارای 150000 تن جمعیت. (فرهنگ عمید).
(1) - Hungnam.

هونولولو.

[هُ نُ] (اِخ)(1) پایتخت مجمع الجزایر هاوایی در اقیانوس کبیر، دارای مناظر طبیعی زیبا و 300000 تن جمعیت.
(1) - Honolulu.

هونة.

[هَ نَ] (ع ص) آرمیده. || آهسته کار. (منتهی الارب) (آنندراج).

هوو.

[هَ](1) (اِ) دو زن که در نکاح یک مرد میباشند، هریک مر دیگری را هوو خوانند. (برهان) (غیاث اللغات). ضرة. (السامی فی الاسامی). وسنی. بنانج. گولانج. هبو. هم شوی. (یادداشت مؤلف). انباغ. (آنندراج) (غیاث اللغات).
- امثال: مثل هوو.
هوو هوو را خوشگل می کند، جاری جاری را کدبانو.
هوو هووست اگر همه سبوست.
(1) - در برهان به ضم اول و سکون دوم ضبط شده است.

هو و جنجال.

[هَ / هُو وُ جَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) هیاهو. سر و صدا. جار و جنجال.

هووخشتر.

[هُ وَ شَ رَ] (اِخ)(1) (633-585 ق . م.) سومین پادشاه از سلسلهء ماد که نخستین سلسلهء سلاطین ایران است. او مملکت آشور و کرسی آن نینوا را در 612 ق . م. بگشود و در سال 585 ق . م. درگذشت. جانشین او ایشتوویگو بود. (یادداشت مؤلف). هوخشتر یکی از پادشاهان نامی ایران و یکی از قائدین مهم تاریخ بود. حدود ماد را به رود هالیس رسانید و آن را بزرگترین دولت آسیای غربی ساخت. نام هوخشتر را هرودت کواکسار نوشته ولی از کتیبهء بیستون داریوش اول معلوم است که هووخشتر بود. از شاهان سیاستمدار کم نظیر بوده است. در موقع جلوس او اوضاع ماد خطرناک بود. وی بیدرنگ دست به اصلاحات زد و قشونی به اسلوب آسوری ترتیب داد و با ساز و برگ متداول مسلح ساخت و به آسور حمله کرد. آسوریها سخت پا فشردند ولی سرانجام سردار آسور شکست خورد. (ایران باستان ص182).
(1) - Huvakhstra.

هووخشتره.

[هُ وَ شَ رَ] (اِخ) رجوع به هووخشتر و هوخشتر شود.

هوور.

[هو وِ] (اِخ)(1) هربرت کلارک. (1874-1964 م.). نام رئیس جمهور اتازونی از سال 1929 تا 1933 م.
(1) - Hoover, Herbert Clark.

هووس.

[هَ] (از ع، اِ) هوس :
در قدح کن ز حلق بط خونی
همچو روی تذرو و چشم خروس
رزم بر بزم اختیار مکن
هست ما را به خود هزار هووس.
ابن یمین (از یادداشت مؤلف).
و رجوع به هوس شود.

هوول.

[هُ] (ع اِ) جِ هول. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هول شود.

هوة.

[هُوْ وَ] (ع اِ) زمین پست و مغاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). نشیب ژرف. زمین نشیب. (مهذب الاسماء). دره. پرتگاه. || مابین آسمان و زمین. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) بر بلندی برآمدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بلند گردیدن. (منتهی الارب). || صدا کردن گوش. (اقرب الموارد).

هوه.

[هَ وِ] (اِخ) دهی است از دهستان زلقی بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، کنار راه قهره به ایوج، دارای 199 تن سکنه. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هوهاء .

[هَ] (ع ص) مرد ضعیف بددل. (مهذب الاسماء).

هوهاءة.

[هَ ءَ] (ع ص) گول. (منتهی الارب) (آنندراج). احمق. (اقرب الموارد). || چاهی که در آن متعلق و جای فرودآمدن نباشد. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هوهو.

[هُ وَ هُ وَ] (اِ مرکب) لفظی است مرکب که آن را اسم قرار داده اند و به الف و لام تعریف معرف گردانند و مراد از آن اتحاد در ذات است یعنی صدق و آن حمل ایجابی است به مواطات، و گاهی مراد از آن اتحاد مفهومی است و اقسام آن مانند اقسام وحدت است چنانچه شیخ الرئیس در الهیات شفا متعرض شده است و سزاوار است که در هوهو کثرت اعتبار کنند زیرا هوهو بدون اثنینیت تصور نمیشود. برای تفصیل بیشتر رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون و شفا شود.

هوهو.

(اِ صوت) حکایت آواز از قبیل باد و غیره. (یادداشت مؤلف). اسم صوت بعضی مرغان چون کبوتر و جز آن.
- هوهو زدن؛ آواز برآوردن :
چو گل نقاب برافکند و مرغ هوهو زد
منه ز دست پیاله چه میکنی هی هی.
حافظ (از آنندراج).

هوهة.

[هَ] (ع ص) رجلٌ هوهَةٌ؛ مرد بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). مرد ترسو و جبان. (اقرب الموارد).

هوی.

(اِ صوت) حکایت صوت گفتن. آواز برآوردن با تفوه به کلمهء هو. مجازاً بانگ و آواز و فریاد :
جهان پر مشک و عنبر شد ز مویش
هوا پر دود و آذر شد ز هویش.
(ویس و رامین).
همچون گوزن هوی برآورده در سماع
شیران کز آتش شب شبهت رمیده اند.
خاقانی.
- های و هوی؛ فریاد و بانگ :
هرکه را وقتی دمی بوده ست و روزی مستیی
دوست دارد نالهء مستان و های و هوی را.
سعدی.
مطربان گویی در آوازند و صوفی در سماع
شاهدان در حالت و شوریدگان در های و هوی.
سعدی.
|| افسوس. (حاشیهء برهان چ معین) :
همی کرد هوی و همی کند موی
همی ریخت اشک و همی خست روی.
فردوسی.
گهی از دیده راندی گوهرین جوی
گهی از دل کشیدی آذرین هوی.
(ویس و رامین).
|| (صوت) کلمهء تنبیه است. (حاشیهء برهان چ معین) :
هان مردا هوی و هان جوانمردا هوی
مردی کنی و نگاه داری سر کوی.
(منسوب به ابوسعید ابوالخیر) (از حاشیهء برهان از فرهنگ نظام).

هوی.

(اِ) ترس و بیم. (آنندراج) (برهان). || کلمهء افسوس است. (حاشیهء برهان چ معین). باد سرد. آه :
همه چشم پر آب و دل پر ز هوی
به طوس سپهبد نمودند روی.فردوسی.

هوی.

[هَ] (ع ص) هَوٍ. دوست دارنده. (منتهی الارب). صاحب هوی. (اقرب الموارد). مؤنث آن هویة است. (اقرب الموارد).

هوی.

[هَ وا] (ع مص) دوست داشتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (ترجمان القرآن جرجانی) (اقرب الموارد). || (اِ) خواست و عشق در خیر باشد یا در شر. (منتهی الارب) (آنندراج). عشق. (اقرب الموارد) :
چنو نه هست و نه بود و نه نیز خواهد بود
فراق او متواتر هوای او سرمد.منجیک.
هوای تو را زان گزیدم ز عالم
که پاکیزه تر از سرشک هوائی.زینبی.
|| خواهش دل. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). آرزو. (دهار). خواست دل به آنچه نشاید. (ترجمان جرجانی). خواسته. (منتهی الارب) (آنندراج). مراد. (حاشیهء فرهنگ اسدی). کام. (حاشیهء فرهنگ اسدی) (ملخص اللغات خطیب). || معشوق. (منتهی الارب) (آنندراج). ج، اهواء. (منتهی الارب). || (اصطلاح صوفیه) الغیب الذی یصح شهوده. (تعریفات سید جرجانی). || هوی گاه به معنی محبت حق است به خصوص و اطاعت و انقیاد به او و این معنی مصطلح صوفیه است. و در صحائف گوید: هوی از مراتب محبت است و آن چنان است که قلب دائم بسوی محبوب توجه دارد و این مقام را پنج درجه است: اول خضوع، دوم بذل مهجه در طاعت دوست فوق الطاقة، نبینی که پیغمبر ما (ص) در نماز چندان بایستادی که قدم مبارکش ورم کردی گاه به انگشتان پای ایستادی و گاه خود را بیاویختی و به ذکر مشغول شدی، سوم صبر در شدائد و محن، چهارم تضرع، پنجم رضا و تسلیم. (کشاف اصطلاحات الفنون).

هوی.

[هَ ی وی ی] (ع اِ) پاره ای از شب. || بانگ و فریاد. || (مص) از بالا به زیر افتادن یا هوی به فتح بالا برآمدن و به ضم فرودافتادن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

هوی.

[هُ وی ی] (ع اِ) پاره ای از شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بانگ و فریاد. || (مص) فرودآمدن عقاب بر شکار و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || افتادن چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). از بالا به زیر افتادن. (اقرب الموارد) (ترجمان جرجانی ترتیب عادل). || دراز و بلند شدن دست. || مردن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آواز نرم شنیدن گوش. (منتهی الارب) (آنندراج). || شتابی کردن. || دهن گشادن زخم نیزه. || وزیدن باد. || درگذشتن و مضی در سیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). || رفتن بر روی زمین. (اقرب الموارد).

هوی.

[هِ وا] (ع مص) پیش آوردن و نرم گردانیدن. (منتهی الارب). هِواء. (اقرب الموارد). گویند: الهواء و اللواء؛ أی ان تقبل بالشی ء و تدبر أی تلاینه مرة و تشاذه اخری. (اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هویان.

[هَ وَ] (ع مص) از بالا به زیر افتادن. (منتهی الارب). رجوع به هوی شود.

هویت.

[هُ وی یَ] (ع اِ) هُویّة. رجوع به هُویّة شود.

هویج.

[هَ] (اِ) حَویج. نوعی رستنی که بیخ آن را خام یا پخته خورند همچون چغندر. زردک. گزر. رجوع به گزر شود.

هویجة.

[هُ وَ جَ] (ع اِ مصغر) مصغر هاجة است. و هاجة غوک است. (منتهی الارب).

هوید.

[هُ وَ / وِ] (اِ) جهاز شتر و آن بمنزلهء پالان او است و بعضی گویند این به فتح اول و کسر ثانی است و آن گلیمی است پشم آگنده که آن را بر دور کوهان شتر درآورند. (برهان). جهاز شتر. (آنندراج) (انجمن آرا) :
گاه گویند فلان اشتر گم کرده هوید
گاه گویند فلان ترک بیفکنده کلاه.فرخی.
برآوردم زمامش تا بناگوش
فروهشتم هویدش تا به کاهل.
منوچهری (از آنندراج).
به حلم و زیرکی و حکمت شتربانان
به شال و تنگ و پلاس و هوید و پوش و نوار.
سوزنی (از آنندراج).
رجوع به هَوید شود.

هوید.

[هَ] (اِ) گلیمی که گرداگرد کوهان شتر کشند. (انجمن آرا) (آنندراج از سروری از سامی) :
ورا جای بر زنده پیلی سپید
مهان، بر هیونان عودی هوید.
اسدی (گرشاسب نامه).
تو هنوز از روی رعنایی ز بهر لاشه ای
گاه دربند هویدی گاه دربند مهار.
سنایی (از آنندراج).

هویدا.

[هُ وَ / وِ] (ص) آشکار. (انجمن آرا) (آنندراج). آشکارا. ظاهر. (برهان). پیدا. (انجمن آرا). روشن. (برهان). سخت پیدا. (حاشیهء فرهنگ اسدی). نمایان. مبین. (حاشیهء فرهنگ اسدی). بَیِّن. یعنی در نهایت ظهور. (برهان) :
درشتی دل شاه و نرمی دلش
ندانی هویدا کند حاصلش.
عنصری (از فرهنگ اسدی).
- هویدا بودن؛ آشکار بودن. ظاهر و واضح بودن :
روی نهاده ست کار شاه به بالا
دیدهء ما روشن است و کار هویدا.
منوچهری.
ز پیدایی هویدا در هویداست
ز پنهانی نهان اندر نهان است.؟
- هویدا شدن؛ آشکار شدن. ظاهر و نمایان و واضح گردیدن :
بسی پرسیده شد پنهان و پیدا
نمیشد سرّ آن صورت هویدا.نظامی.
عیب پاکان زود بر مردم هویدا میشود
در میان شیر خالص موی رسوا میشود.
صائب.
- هویدا کردن؛ واضح کردن. آشکار و نمایان کردن :
در دل هر قطره نوحی دست و پا گم کرده است
از کدامی چشمه این طوفان هویدا کرد عشق.
محمدابراهیم قاری (از آنندراج).
- هویدا گردیدن؛ آشکار شدن :
از ته سبزهء خط همچو مه از ابر تنک
رفتن حسن به تعجیل هویدا گردد.
صائب (از آنندراج).
- هویداسخن؛ فصیح. (مهذب الاسماء).

هویدائی.

[هُ وَ / وِ] (حامص) وضوح. پیدائی. روشنی. نمایانی. ظهور. بداهت. ابانت. آشکاری.

هویدک.

[هُ وَ دَ] (اِخ) نام یکی از پیشوایان ملحدان است. (برهان) (آنندراج). جهانگیری هویدیک آورده گوید: نام یکی از پیشوایان ملحدان بوده که حکیم خاقانی فرماید :
او کیست که با روان تاریک
باشد بمثابهء هویدیک.
یوستی این نام را هوویدیک(1) ضبط کرده به استناد فولرس II، 1470 a و به کتاب اشپیگل ارجاع کرده. (یوستی، نام نامه ص140). اشپیگل در کتاب مزبور در بحث از کلمهء اوستائی Hunusta (که طبقه ای از دروجان [ دروغ پرستان، پیروان کیش باطل ] هستند، رجوع به یوستی، فرهنگ اوستا ص328 شود) گوید: من اکنون ترجیح میدهم که کلمهء مزبور عنوانی باشد برای انگره مینو [ اهریمن ] . اسپندیارجی مقدم این کلمه را زیانکار [ مضر ] تعبیر میکند و اسپندیارجی مؤخر آن را هونوچا یا هویدک(2) (رجوع به فولرس، هویدک شود) میداند، که نشانه ای است برای تشخیص بی دینان. و ممکن است احتمال داد هویدک متن مصحف بَوَنْدَگ پهلوی(3) (در ارمنی بوندک)(4) به معنی کامل بوندس(5) = بونده = بوند باشد، نام یکی از مانویهء روم که با کیش رسمی مانویه مخالفت کرد و او پیشرو مزدک بود. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستنسن ص 337 به بعد و 362 به بعد و 302 به بعد (تاریخ سلطنت قباد و ظهور مزدک) شود. در هر حال خاقانی این اسم را در تحفة العراقین در عنوان «در هجو ابوالعلای گنجه ای» آورده و هویدیک را مسیحی معرفی کرده :
او [ابوالعلا] کیست که با روان تاریک
باشد بمثابت هویدیک
او جز پی نفی حق نپوید
این [هویدیک] از اب و ابن و روح گوید
او [هویدیک] مشرک و این [ابوالعلا] معطل از دل
هم مشرک بهتر از معطّل.
(حاشیهء برهان چ معین از تحفة العراقین چ قریب صص 235-236).
(1) - Huwaidik. hunoca.یا
(2) - havidak
(3) - bavandagh.
(4) - bovandak.
(5) - bundos.

هویدیک.

[هُ وَ] (اِخ) هویدک. (انجمن آرا) :
او کیست که با روان تاریک
باشد بمثابت هویدیک.
خاقانی (از انجمن آرا).

هویر.

[] (اِخ) دهی است جزء دهستان ابرشیوه و پشت کوه بخش حومهء شهرستان دماوند. دارای 460 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هویزه.

[هُ وَ / وِ زِ] (اِخ) نام یکی از بخش های شهرستان دشت میشان. این بخش در جنوب سوسنگرد واقع گردیده، موقع طبیعی بخش دشت و هوای آن مانند اغلب نقاط خوزستان گرم سیر است. از 14 قریهء کوچک و بزرگ تشکیل شده است. جمعیت آن در حدود 2500 نفر و قراء مهم آن عبارت اند از: ازعمه و رفیع که هر کدام دوهزار نفر جمعیت دارند. آب بخش از رودخانه تأمین می گردد. شغل عمدهء اهالی زراعت و محصول عمده غلات است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هویزه.

[هُ وَ / وِ زِ] (اِخ) مرکز بخش هویزه از شهرستان دشت میشان. در 40هزارگزی جنوب خاوری سوسنگرد. آب آن از شعبهء رود کرخه و محصول آن غلات و لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است. مرکز ادارات بخش مانند بخشداری، آمار، پست و تلگراف، دارائی و گمرک در این قصبه برقرار است. درمانگاهی در این محل تشکیل گردیده و مورد استفادهء سکنهء بخش است. آب مشروب بوسیلهء موتور آب کشی تأمین میشود. دارای دبستان است. از آثار قدیمی یک مسجد و بنای زیارتگاه ابراهیم خلیل و چند امام زادهء دیگر است. ساکنین از طایفهء موالی سیس و کوت هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هویس.

[هَ] (ع اِ) اندیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). || نهانی که در دل پنهان دارند. (منتهی الارب). آنچه در دل مخفی دارند. (اقرب الموارد).

هویش.

[یَ] (اِ) هویت که تعین و تشخص بوده باشد. (انجمن آرا) (آنندراج). رجوع به هویت شود.

هویشم.

[هُ وَ شِ] (اِخ) یکی از دهستانهای نهر هاشم بخش مرکزی شهرستان اهواز. دارای 1200 تن سکنه، آب آن از چاه و محصول آن غلات دیمی و شغل اهالی زراعت و گله داری و صنایع دستی جوال بافی است. ساکنین از طایفهء هویشم هستند. این طایفه در ساحل رودخانهء کارون زراعت میکنند و در موقع بهار برای تعلیف به حدود باختری راه آهن میروند و چادرنشین هستند. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هویشة.

[هَ شَ] (ع اِ) گروه آمیخته از هر جنس مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). جماعت مختلط. (اقرب الموارد).

هوی گنس.

[گِ] (اِخ)(1) کریستیان. از علمای بزرگ ریاضی و منجمین مشهور عالم است. وی در سال 1629 م. در شهر لاهه پایتخت هلند به دنیا آمد. در سال 1656 م. بوسیلهء دوربینی که خود ساخته بود یکی از ماههای زحل را دید و سه سال بعد نیز حلقه ای که گرد زحل است را کشف کرد. استعمال پاندول که از اختراعات گالیله بود در تنظیم حرکات ساعتهای دیواری کار هوی گنس است. هوی گنس در سال 1695 م. وفات یافت. او را در مباحث نور و وزن اجسام و شعب مختلف ریاضی کتابها و مقالات بسیار است.
(1) - Huyghens, Christiaan.

هوین.

[هُ] (اِخ) دهی است از دهستان چهاردانگهء بخش هوراند شهرستان اهر، دارای 109 تن سکنه. (ازفرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هوی و های.

[یُ] (ترکیب عطفی، اِ صوت مرکب) های و هوی. جار و جنجال. مشغله. بانگ و فریاد. هلانوش. هیابانگ.

هوی و هوس.

[هَ وا وُ هَ وَ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) میل و خواهش نفس :
حقیقت سرایی ست آراسته
هوی و هوس گرد برخاسته.سعدی.
رضا و ورع نیکنامان حر
هوی و هوس رهزن و کیسه بر.سعدی.

هویة.

[هَ وی یَ] (ع ص) چاه دورتک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). ج، هوایا. (از اقرب الموارد).

هویة.

[هَ یَ] (ع ص) مؤنث هَوی. زن صاحب هوی یعنی دوست دارنده. (از اقرب الموارد). رجوع به هوی شود.

هویة.

[هُ وی یَ] (ع اِ) هویت. عبارت است از تشخص و همین معنی میان حکیمان و متکلمان مشهور است. (کشاف اصطلاحات الفنون). || هویة گاه بر وجود خارجی اطلاق میگردد. (کشاف اصطلاحات الفنون). || هویة گاه بر ماهیت با تشخص اطلاق میگردد که عبارت است از حقیقت جزئیه. (از کشاف اصطلاحات الفنون). || (اصطلاح صوفیه) هویه مرتبهء ذات بحت را گویند و مرتبهء احدیت و لاهوت اشارت است از آن. در انسان کامل گوید: هویت حق تعالی عین او است که ممکن نیست ظهور آن. هویت از لفظ هو گرفته شده که اشارهء به غایب است و آن دربارهء خدای تعالی اشاره است به کنه ذات او به اعتبار اسماء و صفات او با اشعار به غیبوبت آن. (کشاف اصطلاحات الفنون) :
ان الهویة عین ذات الواحد
و من المحال ظهورها فی شاهد
فکأنها نعت و قد وقعت علی
شان البطون و ما له من جاحد.
(از کشاف اصطلاحات الفنون).
و رجوع به تعریفات سیدجرجانی و هویت شود.

هویه.

[یَ / یِ] (اِ) هوبه. (برهان). دوش و کتف. (آنندراج) (برهان). || پشتی و حمایت. (آنندراج) (برهان). هوبه. (برهان). رجوع به هوبه شود.

هویه سنبا.

[یَ / یِ سُمْ] (نف مرکب)سنباننده و سوراخ کنندهء شانه. || (اِخ) لقبی است برای شاپور دوم ساسانی آنکه به ذوالاکتاف مشهور است. لقب شابوربن هرمز ساسانی از پادشاهان سلسلهء ساسانیان است. (هویه به معنی کتف و سنبا، ثقاب). ذوالاکتاف. (یادداشت مؤلف از مجمل التواریخ). این کلمه به صورت هوبر و هوبه هم ضبط شده. لقب شاپور ذوالاکتاف را هویه سنبا نوشته اند. حمزهء اصفهانی در سنی ملوک الارض (ص36) آرد: شاپور ذوالاکتاف و سموه شاپور هویه سنبا. هویه اسم لکتف و سنبا ای نقاب. و در مجمل التواریخ و القصص ص34 آمده: و او را [ شاپور را ] عرب ذوالاکتاف لقب کردند زیرا کتفهای عرب سوراخ کرد و حلقهء آهنین در آن کشید. بعد از آنکه بی اندازه قتل کرد پارسیان او را شاپور هویه سنبا خواندندی. کریستنسن (ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص261 ح) نویسد: مصنفین عرب که نوشته های آنها از منابع ساسانی اخذ شده به طور کلی لقب شاپور را به لفظ عربی ذوالاکتاف (صاحب شانه ها) ترجمه کرده اند. نلدکه بر این عقیده است که اصل این لفظ یک لقبی است به معنی چهارشانه یعنی کسی که بارهای بسیار دولت را می کشد معذلک حمزهء اصفهانی و مصنفین دیگر که پیرو او هستند لفظ فارسی این لغت را هوبه سنبا(1) نوشته اند که به معنی «سوراخ کنندهء شانه ها» است. نلدکه گمان میکند که این لفظ مجعول است و از روی کلمهء عربی ذوالاکتاف ساخته شده است. اما اینکه بجای کلمهء کتف لفظ عتیق فارسی یعنی هوبه را که به معنی شانه بود آورده اند به نظر من قول حمزه صحیح است و هوبه عیناً نقل از کلمهء پهلوی شده و معنایی هم که از آن کرده اند مطابق روایات قدیم است، وانگهی در تاریخ ساسانیان این تنها نوبتی نیست که صحبت از این مجازات شده باشد. کلمهء سنبا صفت فاعلی (صفت مشبهه) از سنبیدن است به معنی سوراخ کردن. (حاشیهء برهان چ معین).
(1) - Hobah-sumba.

هه.

[هَهْ] (اِ صوت) صدایی است که در وقتی که خواهند دهن شخصی را بوی کنند از آن شخص بر گوش میخورد. (برهان).

هه.

[هَهْ] (ع اِ صوت) تذکره است و وعید. (منتهی الارب) (آنندراج). اسم صوت است برای تذکره و وعید. (اقرب الموارد).

هه.

[هَه ه] (ع مص) لثغه عارض شدن کسی را و بند شدن زبان در سخن. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

ههارمونیه.

[] (اِخ) نام زن موهومی در افسانه های یونان و گویا همسر هرمس بود و در زمرهء ارباب انواع کبیر به شمار میرفت. || کنایه از توازن عالم نیز بوده است. (از قاموس الاعلام ترکی).

ههنا.

[ها هُ] (ع ق) اینجا. (غیاث اللغات) (آنندراج). رجوع به هیهنا شود.

ههة.

[هَهْ هَ] (ع مص) بند شدن زبان و لثغه عارض شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هه شود.

هی.

[هَ / هِ] (صوت) کلمه ای است که بجهت آگاهانیدن و خبردار گردانیدن در مقام تهدید و تخویف و زجر و استهزا گویند و گاهی در مقام تحسین هم گفته اند. (برهان). کلمهء تنبیه است که برای آگاه کردن گویند و گاهی در مقام تحسین آید. و به معنی افسوس و زجر نیز آمده. (غیاث اللغات). هی کلمه ای است که بدان تهدید کنند و از کار بازدارند و از برای تنبیه بود اعنی آگاهانیدن. (صحاح الفرس) :
هینی بگاه جنگ به تک خاسته ز کوه
هین بزرگ بازنگردد به هین و هی.
منوچهری.
گفت هی کیستی که دلشادی
برنشسته به مرکب بادی.سنایی.
بانگ زد بر ساقی مجلس که هی
می بیار و می بیار و باز می.مولوی.
آن یکی میگفت اشتر را که هی
از کجا می آیی ای اقبال پی.مولوی.
ای چشم و چراغ دیدهء حی
خون ریختنم چه میکنی هی.
سعدی.
هشیار شو که مرغ چمن مست گشت هان
بیدار شو که خواب عدم در پی است هی.
حافظ.
- هی زدن به رکاب (بر مرکب)؛ زجر کردن آن که بدود با گفتن کلمهء هی :
من به رکاب می همی بادهء ناب میزنم
چونکه شوم سوار می هی به رکاب میزنم.
؟ (از آنندراج).
- هی کردن:مرا رساند به کوی تو همچو باد صبا
به شوق خویش در این راه بسکه هی کردم.
علی خراسانی (از آنندراج).

هی.

[یَ] (ع ضمیر) ضمیر مفرد مغایب مؤنث به معنی او، آن زن. هی که گاه به تشدید نیز گفته شود کنایه است از واحد مؤنث غایب و گاهی یاء آن نیز حذف گردد و گویند: حتاه فعلت؛ أی حتی هی فعلت. (از اقرب الموارد).

هی.

[هِ] (ق) پیوسته. پیاپی. مدام. دائم. همیشه. همواره. (یادداشت مؤلف) :
خیزید و یک قرابه مرا می بیاورید
هی من خورم مدام و شما هی بیاورید.؟

هی.

[هَ] (فعل) به زبان دری و هندی به معنی هست. (انجمن آرا) (برهان) (غیاث اللغات) :
هیم به پلهء نیکی ز یک سپندان کم
به پلهء بدی اندر هزار سندانم.سوزنی.
گفت یارب گر تو را خاصان هی اند
که مبارک دعوت و فرخ پی اند.مولوی.
ساقی اگرت هوای ما هی
جز باده میار پیش ما شی.حافظ.
|| مخفف هستی :
بگفتم که تو بازگو مر مرا
اگر مهتری یا که هی کهتری.نجیبی.

هی.

(ع ق) لغتی است در ای. (از اقرب الموارد). هی والله؛ یعنی ای والله. هی و ربی؛ ای و ربی. (یادداشت مرحوم دهخدا).

هی.

(اِ) نام دیگر حرف هاء. (المعجم).

هیآت.

[هَیْ] (ع اِ) جِ هیأت. (غیاث اللغات) (مفاتیح العلوم خوارزمی). رجوع به هیأت شود.

هیا.

[هَ] (ع حرف ندا) از حروف ندا است برای بعید و اصل آن ایا است به معنی یا، ای. (از اقرب الموارد).

هیا.

[هی یا] (ع اِ) لغتی است در ایّا. (از اقرب الموارد). رجوع به ایّا شود.

هیاب.

[هَیْ یا] (ع ص) ترسان و بددل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || آنکه از وی ترسند. (منتهی الارب).

هیابانگ.

[هَ] (اِ مرکب) هیاهو. هایاهوی. (یادداشت مرحوم دهخدا). ضوضاء.

هیابة.

[هَیْ یا بَ] (ع ص) مبالغه است، ترسان و بددل. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || آنکه از وی ترسند. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هیاب شود.

هیاج.

(ع مص) خشک شدن نبات. (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (اقرب الموارد). زرد و خشک گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). || انگیخته شدن. (تاج المصادر) (منتهی الارب). || انگیخته شدن جنگ. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی). || برانگیختن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). لازم و متعدی استعمال میشود. (منتهی الارب) (آنندراج). || کارزار و کُشش کردن. (منتهی الارب). || مضطرب شدن و به حرکت درآمدن دریا. (از اقرب الموارد). || جوش زدن خون و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نشأه شدن شتران. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). مست شدن شتران. || به خشم شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). خشم گرفتن. || حرکت دادن شتران را به شب بسوی آب و علف. || شجاع شدن و حمله ور گردیدن. (از اقرب الموارد).
- یوم هیاج؛ روز جنگ.

هیادة.

[دَ] (ع مص) توبه کردن. (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار). || جهود شدن. (ترجمان القرآن) (تاج المصادر) (دهار) (تاج المصادر بیهقی).

هیار.

[هَ] (ع اِ) آنچه بیفتد و فرودریده شود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیار.

[هَیْ یا] (ع ص) رجل هَیّار؛ مرد سست. (منتهی الارب). ضعیف. (اقرب الموارد).

هیاسه.

[هَ سَ / سِ] (اِ) دوال. (غیاث اللغات). دوالی را گویند که بدان تنگ زین اسب را بر پشت اسب و تنگ بالای بار را بر پشت چاروا بکشند. (آنندراج) (برهان). و در عربی حیاصه بدین معنی آمده است :
پس ساخته زان دوال خودرنگ
بر اسب فلک هیاسهء تنگ.خاقانی.

هیاط.

(ع مص) بانگ و فریاد کردن. مهایطة. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || نزدیک گردیدن. || دور شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || ضعیف و ناتوان شمردن. (از اقرب الموارد). هایط هیاطاً فلاناً؛ استضعفه. (اقرب الموارد). || (اِمص) اضطراب و رفت و آمد: هم فی هیاط و میاط؛ أی اضطراب و مجی ء و ذهاب. (اقرب الموارد). || (اِ) دیوار کشیدنی بلند گرداگرد شهر باشد. (فرهنگ اسدی).

هیاطل.

[هَ طِ] (اِخ) هیاطله. رجوع به هیاطله شود.

هیاطله.

[هَ طِ لَ] (اِخ)(1) جِ هیطال. و هیطال به زبان بخارا مرد قوی باشد و نیرو را به زبان بخارا هیتال خوانند و هیتال را به تازی به هیطال گردانیده اند. (ترجمهء تاریخ طبری بلعمی). اهل طخرستان. (منتهی الارب). گروهی اند از هندویان. (مهذب الاسماء). قومی که بلاد تخارستان را داشتند و اتراک خلج و گغجینه از بقایای آن قوم اند. (مفاتیح العلوم خوارزمی). قومی از اقوام زردپوست بودند و قبل از اسلام مکرر به ممالک ایران و روم هجوم میکرده اند :
ور از هیاطله گویم عجب فرومانی
که شاه ایران آنجا چگونه شد به سفر.
عنصری.
و رجوع به عقد الفرید ج1 ص98، 99 و تاج العروس در مادهء هطل و حبیب السیر و فارسنامهء ابن بلخی و تاریخ سایکس ترجمهء فخر داعی گیلانی ص584، 593 و مزدیسنا ص352 و عیون الاخبار ج1 ص117 و 116 و ایران در زمان ساسانیان ص291 شود.
(1) - Heptal.

هیاط و میاط.

[طُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب) اضطراب و رفت و آمد. هم فی هیاط و میاط؛ أی اضطراب و مجی ء و ذهاب. (اقرب الموارد).
- عام هیاط میاط؛ سال قحط که در او فتنه و فساد برپا شود. (یادداشت مرحوم دهخدا).

هیاع.

(ع مص) انتشار. (اقرب الموارد). منتشر شدن. || قی کردن. (المصادر زوزنی).

هیاع لیاع.

[عُنْ] (ع ص مرکب) ریحٌ هیاعٌ لیاعٌ؛ باد تند و شتاب. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هیاف.

[هیا / هُ] (ع مص) دهان گشاده کردن شتر بسوی باد هیف از شدت تشنگی. (منتهی الارب) (آنندراج). و در اقرب الموارد هیاف به کسر هاء و فتح آن به این معنی آمده است.

هیاکل.

[هَ کِ] (ع اِ) جِ هیکل. رجوع به هیکل شود.

هیال.

[هَ] (ع اِ) آنچه فروریزد از ریگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیالج.

[هَ لِ] (ع اِ) جِ هیلاج. هیالج خمسة؛ آفتاب و ماه و طالع و سهم السعاده و جزء اجتماع یا استقبال و آنها ادلهء عمر باشند در علم احکام نجوم. (یادداشت مؤلف). رجوع به هیلاج شود.

هیام.

[هَ] (ع اِ) ریگ روان و پیوسته ریزان یا ریگستان خشک باریک خاک. (اقرب الموارد) (آنندراج). ریگ نرم و باریک. (مهذب الاسماء). ج، هُیُم. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیام.

(ع مص) دوست داشتن. شوریده شدن کسی از عشق و غیر عشق که نداند به کجا میرود. || سخت تشنه شدن شتر. (اقرب الموارد). || (ص، اِ) جِ هیماء. (منتهی الارب).

هیام.

[هُ] (ع ص، اِ) جِ هیمی. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هیمی و هیماء شود. شیفتگی و شوریدگی از عشق که به دیوانگی ماند یا نوعی از دیوانگی. (آنندراج) (منتهی الارب). دیوانگی از عشق. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || تشنگی زده اشتر. (مهذب الاسماء). || تشنگی سخت. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِ) تب شتر یا نوعی از بیماری ستور. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || ریگ روان و پیوسته ریزان یا ریگستان خشک باریک خاک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). رجوع به هَیام شود.

هیام.

[هُیْ یا] (ع ص، اِ) جِ هائم. رجوع به هائم شود. (منتهی الارب). دوست دارندگان و عشاق وسوسه زده. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || مردم وسوسه زده. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیان.

[هَیْ یا] (ع اِ) هَیّان بن بَیّان؛ کنایه از آنکه او را و پدرش را کسی نشناسد. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). کنایه از بی پدرومادر. رجوع به هی بن بی شود.

هیاة.

[هَیْ یا] (ع اِ) امر: ما هیاته؛ أی ما امره. (اقرب الموارد).

هیاه.

[هَ] (ع اِ) از نامهای شیاطین و از اعلام دیوان است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیاهو.

[هَ یا] (اِ مرکب) هیابانگ. ضوضاء. هنگامه. غوغا. هایاهوی. قال مقال. سر و صدا. داد و بیداد. بانگ و فریاد. ظاهراً قلب های هو، به معنی شور و غوغا. (آنندراج) :
چو از آب آمو گذشت آن سپاه
برآمد هیاهو ز ماهی به ماه.
عبدالله هاتفی (از آنندراج).

هیاهوی.

[هَ یا] (اِ مرکب) هیاهو. رجوع به هیاهو شود.

هیاهیا.

[هَیْ یا هَیْ یا] (ع اِ فعل) کلمه ای است که بدان زجر کنند. (منتهی الارب). از اسماء افعال است به معنی بشتاب. (از اقرب الموارد).

هی ء .

[هَیْءْ] (ع اِ) کلمهء تأسف است بر چیزی که از دست رفته است و گویند کلمهء تعجب است و گویند اسم فعل است به معنی آگاه باش چون صَهْ به معنی خاموش باش. (از اقرب الموارد).

هی ء .

[هَیْءْ / هی] (ع مص) به طعام و شراب خواندن. || بر آب خواندن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

هیأت.

[هَ ءَ] (ع اِ) سان. (دهار). صورت. (السامی) (غیاث اللغات) (کشاف اصطلاحات الفنون). شکل. (کشاف اصطلاحات الفنون) (غیاث اللغات) (مفاتیح). حالت هر چیز. (کشاف اصطلاحات الفنون). حال چیزی و چگونگی آن و شکل و صورت آن و در کلیات آمده است که هیأت و عَرَض دو مفهوم نزدیک به همند جز آنکه به اعتبار عروض عرض گویند و به اعتبار حصول هیأت. (از اقرب الموارد). || گونه. طرز. (یادداشت مرحوم دهخدا). || گروه. هیئت به کرسی یاء بر خلاف اصول مدون رسم الخط است زیرا در کتابت همزهء آخر که ماقبل آن ساکن و مابعد آن تاء تأنیث باشد سه قول است: 1- اینکه مطلقاً بی کرسی نوشته شود. 2- اگر ماقبل آن حرف لین باشد بی کرسی و الا به کرسی الف نوشته شود. 3 - این همزه در حکم همزهء وسط است و بنابراین آن را به شکل حرف همجنس حرکتش یعنی الف باید نوشت. پس این کلمه بنا به قول اول و دوم بدون کرسی (یعنی همزه فقط بالای یاء گذارده میشود) و به قول سوم به صورت هیأت به کرسی الف باید نوشته شود و هیأت به کرسی یاء ظاهراً تحریفی است از هیئت بدون کرسی مانند مسئله، و توجیه به اینکه املای صحیح آن هیأت با الف است ولی برای اینکه با جمع آن هیآت اشتباهی رخ ندهد به شکل هیئت عدول شده است موجه نیست زیرا علاوه بر آنکه ممکن بود مفرد بر طبق قول اول و دوم به شکل هیئت بدون کرسی نوشته شود تا فرقی در میان مفرد و جمع باشد اشتباه مابین هیأت و جمع آن هیآت نیز موردی ندارد اما در فارسی برای اینکه جمع هیأت در آن زبان یا اص استعمال نمیشود و یا اگر استعمال شود بسیار نادر است اما در عربی از این جهت که بنا به رسم خط مشهور عربی تاء مفرد به صورت هاء [ هیأة ] و تاء جمع کشیده [ هیآت ] نوشته میشود بنابراین برای اشتباه محلی باقی نمی ماند. (نشریهء دانشکدهء ادبیات تبریز) : این چه طلعت مکروه است و هیأت ممقوت. (گلستان). چون به ظاهر پریشان و هیأت درویشان بود گفتمش... (گلستان).
لب تو خضر و دهان تو آب حیوان است
قد تو سرو و میان موی و بر به هیأت عاج.
حافظ.
رجوع به هیأة شود.
- هیأت ظلمانیه؛ مراد اعراض جسمانی است که مقولات نهگانهء عرض باشد... (فرهنگ فارسی معین).
- هیأت ظلمانیهء جسمانیه؛ مراد اعراض جسمانیه اند. (فرهنگ فارسی معین).
- هیأت فاضلهء اعضاء؛ در اصطلاح پزشکان عبارت است از آنکه اعضاء در تناسب و هیأت و همگی اوصاف ضروری خلقت بر قرار اصول طبیعت بر وجه اکمل آفریده شده باشد. (کشاف اصطلاحات الفنون از بحرالجواهر).
- هیأت نوریه؛ مراد انوار عرضیه است. (فرهنگ فارسی معین).
|| (اصطلاح فلسفه) مراد از هیأت در کلمات شیخ اشراق همان عرض است در کلمات فلاسفهء مشاء. ناصرخسرو گوید: اما هیأت آن است که اشخاص بدان از یکدیگر جدا شوند خاصه اندر مردم با آنکه به صورت همه یکی اند. (فرهنگ فارسی معین). || (علم...) علمی است که بدان اشکال افلاک و مساحت کرهء ارض دریافته میشود. (آنندراج) (غیاث اللغات). علم هیأت معرفت ترکیب افلاک و هیأت آن و هیأت زمین است. (مفاتیح العلوم خوارزمی). علمی است که از احوال اجرام سماوی بحث میکند. (اقرب الموارد). از اصول علم ریاضی است و آن علمی است که بوسیلهء آن حالات اجرام بسیطهء علوی و سفلی و اشکال و اوضاع آن و ابعاد بین آنها و حرکات افلاک و کواکب و مقادیر آنها دانسته میشود و موضوع این علم اجسام نامبرده است از حیث کمیت و وضع و حرکات لازم آن و علوم متفرع بر این علم پنج است: علم زیجات، علم مواقیت، علم کیفیت ارصاد، علم تسطیح کُرات و آلات حادث از آن و علم آلات ظلی. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- هیأت اندیش؛ : اندازهء طول و عرضش بیش از فکرت تیزرو هیأت اندیش. (ترجمهء محاسن اصفهان ص9).
- هیأت شناس؛ کسی که به علم هیأت واقف است :
همان گوی را مرد هیأت شناس
به شکل زمین می نهد در قیاس.نظامی.
خبر داد دانای هیأت شناس
به اندازهء آنکه بودش قیاس.نظامی.
- هیأت نظار؛ گروهی که در کاری نظارت کنند. گروهی که مأمور مراقبت و پائیدن حسن اجرای امری باشند.

هیأة.

[هَ ءَ] (ع مص) خوش شکل و هیأت شدن. (اقرب الموارد). || (اِ) حال چیزی و کیفیت آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || پیکر. (منتهی الارب) (آنندراج) (دهار). || نهاد. (منتهی الارب) (ترجمان علامهء جرجانی ترتیب عادل بن علی) (آنندراج).

هیأة.

[ءَ] (ع اِ) هیئة. حال چیزی و کیفیت آن. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به مدخل قبل شود. || (مص) آرزومند چیزی گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). اشتیاق پیدا کردن به چیزی. (اقرب الموارد).

هی ءهی ء.

[هِءْ هِءْ] (ع اِ صوت) آوازی که بدان شتر را به علف خوانند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (ناظم الاطباء). || کلمه ای است که بدان شتر را زجر کنند. (منتهی الارب).

هیب.

(اِ) به لغت ژند و پاژند عاقبت کار را گویند. (برهان) (آنندراج).

هیب.

[هَ] (ع مص) ترسیدن کسی را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هیب.

[هَیْ یِ] (ع ص) ترسان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بیمناک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هیبان.

[هَ] (ع ص) آنکه از وی ترسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیبان.

[هَیْ یَ] (ع ص) مرد بسیارترس و بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). || کسی که از مردم میترسد. (از اقرب الموارد). || چست و سبک. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) تکه. (منتهی الارب). تیس. (اقرب الموارد). || شبان. || خاک. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || کفک دهن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیبان.

[هَ یْ یِ] (ع ص) رجوع به مدخل قبل شود.

هیبت.

[هَ بَ] (ع اِ) هیبة. ترس و بیم. (منتهی الارب) (آنندراج) :
صورت خشمت ار ز هیبت خویش
ذره ای را به خاک بنماید
خاک دریا شود بسوزد آب
بفسرد آفتاب و بشجاید.دقیقی.
کجا حملهء او بود چه کوهی چه مصافی
کجا هیبت او بود چه شیری چه شکالی.
فرخی.
ربود هیبت او از تن سپهر کجی
ببرد خنجر او از سر زمانه خمار.
مسعودسعد.
اندر جهان ز هیبت تیر و کمان تو
چون تیر گشت راست بسی کار چون کمان.
امیرمعزی.
گر فتد ذره ای از خشم تو بر اوج سپهر
گردد از هیبت تو شیر سپهر اندر تب.
سنایی.
هیبت او کوه را بند کمر درشکست
صولت او چرخ را سقف گهر درشکست.
خاقانی.
چه دریایی است این کز هیبت آن
جهان هر ساعتی رنگ دگر شد.عطار.
هیبتی زان خفته آمد بر رسول
حالتی خوش کرده بر جانش نزول.مولوی.
- هیبت انگیز:خطی دید از سواد هیبت انگیز
نوشته از محمد سوی پرویز.نظامی.
- هیبت نمودن:به هولش بپرسید و هیبت نمود
که مرگ منت خواستن از چه بود.سعدی.
|| شکوه :
به فرّ و هیبت شمشیر تو قرار گرفت
زمانه ای که پرآشوب بود پالاپال.دقیقی.
مرغ با هیبت سیمرغ کجا دارد پای.فرخی.
این است همان صفه کز هیبت آن بردی
بر شیر فلک حمله شیر تن شادروان.
خاقانی.
تواضع گرچه محمود است و فضل بیکران دارد
نشاید کرد بیش از حد که هیبت را زیان دارد.
سعدی.
- باهیبت؛ باشکوه. با ابهت و جلال :
تهیدست باهیبت و نام و ننگ
زن زشتروی نکوچادر است.سعدی.
- هیبت بردن؛ شکوه بردن :
اگر عالمی هیبت خود مبر
وگر جاهلی پردهء خود مدر.سعدی.
- هیبت نهادن؛ : و سبب قتل اپرویز آن بود کی پیوسته بدخویی کردی و بزرگان را هیبتی ننهادی. (فارسنامهء ابن بلخی).
|| (اصطلاح صوفیه) هیبت و انس دو حالت اند فوق قبض و بسط چنانکه قبض و بسط فوق خوف و رجاءاند پس هیبت مقتضای آن غیبت است و انس را مقتضی صحو است و افاقه. (تعریفات سید جرجانی) (از اقرب الموارد). رجوع به هیبة شود.

هیبت.

[هِ بَ] (اِخ) دهی است از دهستان خروسلوی بخش گرمی شهرستان اردبیل. دارای 162 تن سکنه است. این ده در دو محل واقع شده و به نام هیبت بالا و هیبت پائین مشهور است. سکنهء هیبت بالا بیست تن میباشد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیبت بیگ.

[هِ بَ بِ] (اِخ) دهی است از دهستان اوزومدل بخش ورزقان شهرستان اهر. واقع در 7هزارگزی شوسهء تبریز و دارای 293 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هی بن بی.

[هَیْ یُ نُ بَی ی] (ع اِ مرکب)هیان بن بیان. کنایه است از آنکه او را و پدرش را کسی نشناسد. گویند: ماادری أیُّ هی بن بی هو؛ أی أیُّ الخلق هو. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیبة.

[هَ بَ] (ع مص) ترسیدن. (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد) (آنندراج). هیبت. || شکوه داشتن. (المصادر زوزنی). || توقیر و تعظیم کردن. (اقرب الموارد). || (اِ) ترس و بیم. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد).
-امثال: الهیبة خیبة؛ ترس مایهء نومیدی است.
|| پرهیز. (آنندراج) (منتهی الارب). تقیه. (اقرب الموارد). || بزرگی. (آنندراج) (منتهی الارب). || (اصطلاح صوفیه) اثر مشاهدهء جلال خداوند است در قلب و گاه از اثر جمال است که جمال جلال بوده باشد. (تعریفات سید جرجانی). و رجوع به هیبت شود.

هیپوفیز.

[پُ] (فرانسوی، اِ)(1) (غدهء...) غده ای است فرد به اندازهء یک فندق که در خط وسط در داخل زین ترکی(2) استخوان خفاشی(3) کام پنهان است. وزن متوسط این غده در مرد 5/0 الی 6/0 گرم و در زن قدری سنگین تر است، یعنی مابین 6/0 تا 7/0 گرم است. قطب فوقانی هیپوفیز بواسطهء استطاله ای به نام ساقهء پی تویتر(4) یا قمع الدماغ به برآمدگی واقع در سطح تحتانی مغز موسوم به توبرسینروم(5) مربوط میگردد. هیپوفیز از اطراف محدود است به نوارک های بینایی(6) در طرفین و مجمع النورین(7) در بالا (که غده را از کف بطن سوم مجزا میسازد)، و پایک های مغزی(8) در عقب. در مقطع غده سه منطقهء متمایز مشاهده میشود: یکی قدامی به رنگ زرد متمایل به قرمز به نام لب قدامی، دیگری خلفی به رنگ سفید مایل به خاکستری موسوم به لب خلفی و بین این دو منطقه یک تیغهء نسجی وجود دارد موسوم به لب واسطه ای. اعمال غدهء هیپوفیز تحت نظارت هسته های خاکستری ناحیهء هیپوتالاموس(9)میباشد و راه اثر آن بوسیلهء الیاف عصبی فراوانی است که به توسط ساقهء پی توویتر وارد هیپوفیز میشود و به لب خلفی آن منتهی میگردد. به نظر می آید که لب قدامی هیپوفیز تنها از راه خون تحت تأثیر خارج قرار دارد. لب قدامی به تنهایی3میدهد و دارای دو نوع سلولهای رنگ پذیر و رنگ ناپذیر میباشد. در لب خلفی سلولهای عصبی فراوانند و بعلاوه دارای سلولهای نِوْروگلی(10) است. در لب واسطه ای ساختمان غده ای مشاهده میشود و سلولهای بازوفیل(11)در آن وجود دارد. این سلولها مادهء کلوئیدی ترشح میکنند که در فضاهای بین سلولی جمع میشود. برداشتن غده موجب بروز اختلالات و عوارض شدیدی در بدن میشود و بسته به این است که لب قدامی یا لب خلفی یا تمام غده را بردارند و عوارض این عمل در حیوان بالغ و نابالغ متفاوت است:
الف- برداشتن لب قدامی. 1- در حیوان جوان، نمو حیوان جوان فوراً متوقف میشود (پیدایش نانیسم(12) در پستانداران و فقدان دگردیسی در نوزاد قورباغه) و اعمال سایر غدد مترشحهء داخلی نیز متوقف میگردد. 2- در حیوان بالغ، موجب اختلال متابولیسم مواد غذایی و نقصان اعمال غدد داخلی میشود. از نظر جنسی غدد تناسلی حیوان صغر پیدا کرده و صفات جنسی فرعی از بین میروند. دورهء تخمدانی در حیوان ماده قطع میشود و حیوان دیگر آبستن نخواهد شد.
ب- برداشتن لب واسطه ای و خلفی. برداشتن لب خلفی هیپوفیز در پستانداران موجب ازدیاد شدید ترشح ادرار میشود و پوست رنگ پریده میگردد. باید دانست که کلیهء عوارض ناشی از برداشتن لب های مختلف هیپوفیز با پیوند غده و یا تزریق عصاره های آن برطرف میگردد ولی استعمال آنها از راه جهاز هاضمه بی اثر است. غدهء زیرمغزی. جبل رمادی دماغ. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - Hypophyse. .
(فرانسوی)
(2) - Selle turcique .
(فرانسوی)
(3) - Os sphenoide .
(فرانسوی)
(4) - Tige pituitaire .
(فرانسوی)
(5) - Tuber cinerum .
(فرانسوی)
(6) - Bandelettes optiques .
(فرانسوی)
(7) - Chiasma optique .
(فرانسوی)
(8) - Pedoncules cerebraux
(9) - Hypothalamus. .
(فرانسوی)
(10) - Nevroglie
(11) - Basophile. .
(فرانسوی)
(12) - Nanisme

هیپوکرات.

[پُ کْرا / کِ] (اِخ)(1) بقراط. رجوع به بقراط شود.
.
(فرانسوی)
(1) - Hippocrate

هیت.

(ع اِ) زمین پست. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیت.

[هَ تَ / هَ تِ / هَ تُ / هی تَ] (ع اِ فعل) هیت لک؛ بیار. (منتهی الارب). و گاهی اول آن مکسور گردد به معنی هَلُمَّ لک و تعال. واحد و جمع و مؤنث در آن یکسانند و ضمیر مابعد آن صرف شود، گویند: هیت لک، هیت لکما، هیت لکم. (اقرب الموارد).

هیت.

(اِخ) شهری است بر کنار فرات آبادان و حصاری استوار دارد. (نفایس الفنون). شهری است به عراق. (منتهی الارب). شهری است [ از جزیره ] و از گرد وی بارهء محکم، آبادان است و بانعمت و تربت عبدالله بن المبارک آنجا است. (حدود العالم). و رجوع به معجم البلدان شود.

هیتال.

[هَ] (اِخ) رجوع به هیاطله شود :
مناره برآرم به شمشیر و گنج
ز هیتال تا کس نماند به رنج
نمانم به جایی پی خوشنواز
به هیتال و ترک از نشیب و فراز.
فردوسی (از انجمن آرا).
مر او را سبک شاه در بر گرفت
ز هیتال و چین دست بر سر گرفت.
فردوسی.
سوی شاه هیتال شد ناگهان
ابا لشکر و گنج و چندی مهان.فردوسی.
که از مرز هیتال تا مرز چین
نباید که کس پی نهد بر زمین.فردوسی.

هیتان.

[هَ / هِ] (اِ) کذب و دروغ باشد و به کسر اول هم آمده است. (آنندراج).

هیتکور.

[هَ تَ] (ع ص) آنکه بیدار نشود نه در روز و نه در شب. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

هیتلر.

[لِ] (اِخ)(1) آدولف. صدراعظم و دیکتاتور آلمان در جنگ دوم جهانی. در سال 1889 م. در اتریش متولد شد. چند سال به نقشه کشی ساختمان مشغول بود. در سال 1912 به مونیخ رفت. در جنگ اول جهانی شرکت داشت و ترفیع درجه پیدا کرد. در سال 1921 م. به حزب نازی پیوست. این حزب به رهبری او در آلمان نفوذ و قدرت به هم رسانید. در 1933 هندنبورگ رئیس جمهوری آلمان او را به سمت صدراعظم تعیین کرد. پس از فوت هندنبورگ دیکتاتور آلمان شد و مدت 12 سال با نهایت قدرت فرمانروایی کرد و ارتش نیرومندی برای جنگ آماده ساخت. در 1938 به دنبال خروج آلمان از جامعهء ملل پیمان اتحاد میان آلمان، ایتالیا و ژاپن منعقد گردید که به پیمان محور معروف شد. در 1939 هیتلر قراردادی با روسیه منعقد ساخت و به موجب آن لهستان میان آلمان و روسیه تقسیم شد. در همان سال نیروهای آلمان به فرمان هیتلر به لهستان حمله کردند و در اثر آن جنگ میان دول محور (آلمان و ایتالیا و ژاپن) و متفقین (لهستان، فرانسه و انگلیس) درگرفت. نیروهای آلمان کشورهای لهستان و دانمارک و نروژ و فرانسه و هلند و بلژیک را اشغال کردند و در سال 1941 به روسیه حمله بردند و تا مسکو پیش رفتند و در اثر کمکهای انگلیس و فرانسه و آمریکا و پایداری سربازان شوروی نیروهای آلمان شکست خوردند و از مناطقی که اشغال کرده بودند عقب نشینی کردند و سرانجام پیروزی نصیب متفقین گردید و آلمان در 1945 بدون قید و شرط تسلیم شد و هیتلر در آخرین ساعت جنگ خودکشی کرد اما جسدش پیدا نشد. (فرهنگ عمید).
(1) - Hitler, Adolf.

هیث.

[هَ] (ع مص) هَیَثان. چیزی اندک دادن. (منتهی الارب) (آنندراج). اندک دادن. (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد). || جنبیدن. || حاجت روا کردن به مال. || تباهی انداختن در مال. || کم کردن دهش را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || داخل شدن بعضی در بعض دیگر به هنگام دشمنی. (از اقرب الموارد).

هیثان.

[هَ یَ] (ع مص) چیزی اندک دادن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هیث شود.

هیثم.

[هَ ثَ] (ع اِ) چوزهء کرکس. || چوزهء عقاب. (منتهی الارب) (آنندراج). باز شکاری و گویند جوجهء کرکس و گویند جوجهء عقاب. (اقرب الموارد). || ریگ تودهء سرخ یا زمین نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || درختی است از حمض. (از اقرب الموارد).

هیثة.

[هَ ثَ] (ع اِ) گروهی از مردم و گروه مردم آمیخته. (منتهی الارب) (آنندراج). هیثة مانند هیشة به معنی جماعت از مردم. (از اقرب الموارد).

هیج.

[هَ] (ع ص) (یوم...) روز باد یا ابر یا باران. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || روز کشش و کارزار. (منتهی الارب). جنگ و این به نام مصدر نامیده شده است. (اقرب الموارد). || (اِ) غبار. (غیاث اللغات) (نصاب). و هیج به معنی گرد و غبار ظاهراً درست نیست. (یادداشت مرحوم دهخدا). || (مص) برانگیختن. (آنندراج) (منتهی الارب) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || برانگیخته شدن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (تاج المصادر بیهقی) (اقرب الموارد). || تشنه شدن شتران. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || جوش زدن خون و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج). || زرد و خشک گردیدن گیاه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || به خشم شدن. (منتهی الارب).

هیج.

[جِ] (ع صوت) زجری است مر ناقه را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). مبنی بر کسر است. (از اقرب الموارد).

هیج.

[هَ یْ یِ] (ع ص) برانگیزنده. (غیاث اللغات).

هیجا.

[هَ] (ع اِ) کارزار. (دهار) (غیاث اللغات) (السامی) (مهذب الاسماء). جنگ. (آنندراج) (غیاث اللغات). پیکار. حرب. (اقرب الموارد). نبرد. معرکه :
به هیجا که گردد دلاور بود
به رزم اندرش ده برابر بود.فردوسی.
مردمان گویند سلطان لشکری دارد قوی
پشت لشکر اوست در هیجا به حق کردگار.
فرخی.
نه هر آن کو مال دارد میل زی ملکت کند
نه هر آن کو تیغ دارد قصد زی هیجا کند.
منوچهری.
روز هیجاها بود کشورگشا
روز مجلس ها بود کشوردهی.منوچهری.
تو اسرار الهی را کجا دانی که تا در تو
بود ابلیس با آدم کشیده تیغ در هیجا.
ناصرخسرو.
کس از لشکر ما ز هیجا برون
نیامد جز آغشته خفتان به خون.
سعدی.
رجوع به هیجاء شود.
- بانگ هیجا؛ هیاهوی نبرد. بانگ و فریاد روز جنگ :
چو پیوستند با هم بانگ هیجا از دو سو برشد
سوی هم تاختن کردند گویی از پی هیجا.
سروش (از گنج سخن ج3 ص221 از فرهنگ فارسی معین).

هیجاء .

[هَ] (ع اِ) جنگ و کارزار. (از اقرب الموارد). رجوع به هیجا شود.

هیجان.

[هَ یَ] (ع مص) هیج. هیاج. برانگیخته شدن. (غیاث اللغات) (آنندراج) (المصادر زوزنی) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). انگیخته شدن. (تاج المصادر بیهقی). || برانگیختن. (اقرب الموارد). رجوع به هیج و هیاج شود. || (اِمص) جوش. جوشش. شور. (یادداشت مرحوم دهخدا).
- هیجان انگیز؛ شورانگیز.
- هیجان دم:یک نیمه رخش زرد و دگر نیمه رخش سرخ
این را هیجان دم و آن را یرقان است.؟
|| خشم و غضب. (فرهنگ فارسی معین).

هیجبوس.

[هَ جَ] (ع ص) مرد دراز گول و درشت خوی شتاب زده. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیجده.

[دَهْ] (عدد، ص، اِ) هجده. هژده. هیژده. یکی از اعداد. ثمانیة عشر. عدد پس از هفده و پیش از نوزده.

هیجدهم.

[دَ هُ] (عدد ترتیبی، ص نسبی)هجدهم. عدد ترتیبی برای هیجده.

هیجدهمین.

[دَ هُ] (ص نسبی، اِ مرکب)هجدهمین. هژدهمین.

هیجفل.

[هَ جَ فِ] (ع ص) قوس هیجفل؛ کمان سبک تیر یا سبک تیرگذار. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیجمانة.

[هَ جُ نَ] (ع اِ) مروارید بزرگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). || عنکبوت نر. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیجن.

[] (اِ) این کلمه را ناصرخسرو در شعر ذیل آورده است، اما در کتب لغت دسترس ما یافته نشد. شاید بتوان گفت که به ضرورت شعری از مصدر هیج و هیجان و هیاج عربی به معنی به خشم شدن و برانگیخته شدن و برانگیختن به صورت مورد اشاره به کار برده باشد :
اگر نادان خریدار دروغ است
تو با نادان مکن همواره هیجن.ناصرخسرو.

هیجی.

[هَ جا] (ع اِ) هیجا. هیجاء. جنگ. (منتهی الارب). رجوع به هیجا شود.

هیچ.

(اِ، ص، ق) چیزی: در این صندوق جز جامه هیچ نبود. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
آگه شدم که خدمت مخلوق هیچ نیست
هست از همه گزیر و ز الله ناگزیر.سوزنی.
پس بگفتند پند و هیچ نگفت
می کشیدند و او دگر می خفت.اوحدی.
- به هیچ؛ به چیزی :
از یاد تو غافل نتوان کرد به هیچم
سرکوفته مارم نتوانم که نپیچم.سعدی.
- به هیچ داشتن؛ به هیچ شمردن. به چیزی نشمردن : گفت بدانید که ما هیچ زن از آنِ او نداریم و نبرده ایم و اگر برده بودیمی بگفتیمی و به هیچ داشتیمی. (اسکندرنامه).
- به هیچ شمردن؛ به چیزی شمردن :
بیچارگیم به چیز نگرفتی
درماندگیم به هیچ نشمردی.سعدی.
گرت چو من غم عشقی زمانه پیش آرد
دگر غم همه عالم به هیچ نشماری.سعدی.
- به هیچ گرفتن؛ به چیزی نگرفتن. اعتناء نکردن :
تو روی از پرستیدن حق مپیچ
بهل تا نگیرند خلقت به هیچ.سعدی.
- بی هیچ.؛ رجوع به بی هیچ شود.
- هیچ داشتن؛ چیزی نداشتن :
بگفتا من دلی پرپیچ دارم
اگر این خر بیفتد هیچ دارم.عطار.
- هیچدان و هیچمدان؛ نادان و بی علم. (آنندراج) :
بسکه هر چیز از می شوق تو بیخود گشته اند
لب به توصیف تو بگشاده ست عقل هیچدان.
ظهوری (از آنندراج).
|| یک :
تا همی خلق جهان را به جهان عید بود
هیچ عیدی که بود بی تو خداوند مباد.
فرخی.
گر هیچ سخن گویم با تو ز شکر خوشتر
صد کینه به دل گیری صد اشک فروباری.
منوچهری.
- هیچ روز؛ حتی یک روز.
- هیچ شب؛ حتی یک شب.
- هیچگاه؛ حتی یک گاه.
|| اص. ابداً. هرگز. مطلقاً. به هیچ وجه. اسم بعد از هیچ غالباً مفرد آید :
که آخر بدین بارگاه مهی
نیامد ز بهرام هیچ آگهی.فردوسی.
بخور می مخور هیچ اندوه و غم
که از غم فزونی نیاید نه کم.فردوسی.
هیچ ندانم به چه شغل اندری
ترف همی غنچه کنی یا شکر.
ابوالعباس عباسی.
تو مکن هیچ درنگ ارچه شتاب از دیو است
که فرشته شوی ار هیچ در این بشتابی.
سوزنی.
ای شغال بی جمال و بی هنر
هیچ بر خود ظن طاوسی مبر.
مولوی.
|| باری. کرّتی. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
از لطف بجایی ست که گر هیچ خرد را
پرسند که جان چیست خرد گوید جان اوست.
سنایی.
|| برطرف شده و معدوم شده و لاشی ء. (برهان). معدوم. (آنندراج) :
این همه هیچ است چون می بگذرد
تخت و بخت و امر و نهی و گیر و دار.
سعدی.
- هیچ شدن؛ معدوم شدن. نیست شدن. فنا شدن.
- || بی اثر گشتن. در حکم نیست و معدوم درآمدن :
چو طالع ز ما روی برپیچ شد
سپر پیش تیر قضا هیچ شد.سعدی.
|| ذره ای. کمترین مقداری. اندکی. کمی. یک ذره. کنایه از اندک و قلیل و کم. (برهان) (آنندراج) :
وگر هیچ خوی بد آرد پدید
بسان پدر سرْش باید برید.فردوسی.
گر هیچ سخن گویم با تو ز شکر خوشتر
صد کینه به دل گیری صد اشک فروباری.(1)
منوچهری.
نه در جهان جلال چون جلال او
نه هیچ کبریا چو کبریای او.منوچهری.
کسی کز خدمتت دوری کند هیچ
بر او دشمن شود گردون گردا.عسجدی.
نان کشکین اگر بیابم هیچ
راست گویی زلیبیا باشد.مسعودسعد.
گر آرد ملک هیچ بخشایشی
رساند بدین کشور آسایشی.نظامی.
- هیچ شمردن؛ حقیر و ناچیز شمردن.
- هیچ کس؛ ناکس. (غیاث اللغات از مصطلحات). بی سروپا. دنی. فرومایه. تمام بی ارز : قل بن قل؛ هیچ کس پسر هیچ کس. (مهذب الاسماء).
که صواب این است و راه این است و بس
کی زند طعنه مرا جز هیچ کس.مولوی.
مکن نماز بر آن هیچ کس که هیچ نکرد
که عمر بر سر تحصیل مال کرد و نخورد.
سعدی.
چند چون گل هوس بزم خسان خواهی کرد
چند هم صحبتی هیچ کسان خواهی کرد.
ملک قمی (از آنندراج).
- || احدی. کسی. یک تن. کس. دیاری :
خویشتن پاک دار بی پرخاش
هیچ کس را مباش عاشق غاش.رودکی.
چو تو نیست اندر جهان هیچ کس
جهاندار دانش تو را داد و بس.دقیقی.
که نگشاید این دست من هیچ کس
بجز جفت گلشهر در دهر و بس.فردوسی.
سرانجام از او بهره خاک است و بس
رهایی نیابد از آن هیچ کس.فردوسی.
تا بدانی که وقت پیچاپیچ
هیچ کس مر تو را نباشد هیچ.سنایی.
یا نبد هیچ کس از باده فروشان بیدار
یا چو من هیچ کسم هیچ کسم در نگشود.
نظامی.
|| گاهی :
چون با دگری من بگشایم تو ببندی
ور با دگری هیچ ببندم تو گشایی.
منوچهری.
پوستین سازی مر دیدهء خود را مانا
تا به دی نفسرد ار هیچ به صحرا مانی.
سوزنی.
|| احیاناً. اتفاقاً. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
هیچ گر از چشم بد بر تو گزندی رسد
خال رخ تو ز تو دفع کند آن گزند.سوزنی.
گر هیچ به سیب زنخش بازرسی
باری بررس که نرخ شفتالو چیست.
شمس الدین قندهاری.
|| برای استفهام و به معنی هل عربی. آیا: هل لنا من شفعاء. (قرآن 7/53)؛ هیچ شفیعان هستند ما را؟ || در حقیقت. واقعاً. فی الواقع. (یادداشت مرحوم دهخدا) :
گفتی احول یکی دو بیند چون
من نبینم از آنچه هست فزون
احول ار هیچ کج شمارستی
بر فلک مه که دوست چارستی.
سنایی.
- امثال: تا نپرسندت مگر از هیچ باب.
در هیچ مپیچ.
هیچ بده را به هیچ بستان کاری نیست.
هیچ بودی هیچ خواهی شد هم اکنون هیچ باش.
عطار.
هیچ دویی نیست که سه نشود.
هیچ گنجشک نگردد چو عقاب.
ادیب صابر.
هیچ معشوق را نبوده وفا .ادیب صابر.
(1) - موهم معنای یک نیز هست.

هیچ چیز.

(ق مرکب) چیزی. به چیزی. || (ص مرکب) بی اعتبار. بی ارزش. (فرهنگ فارسی معین).
- به همه هیچ چیز خریدن؛ بضاعت فراوان در مقابل متاع بی ارزشی دادن. (فرهنگ فارسی معین).
- به هیچ چیز برنگرفتن؛ ارزش ننهادن. به چیزی نشمردن. (فرهنگ فارسی معین).
- هیچ چیز نشمردن؛ وقع ننهادن. اهمیت ندادن. (فرهنگ فارسی معین).

هیچ کاره.

[رَ / رِ] (ص مرکب) ردی. پست. که به هیچ کار نیاید: عسیقة؛ شراب هیچ کارهء بسیارآب. مصران الفار؛ نوعی از خرمای هیچ کاره. (منتهی الارب). || کسی که کاری و شغلی ندارد. آنکه برای کاری شایسته نیست. || کنایه از مردم ضعیف و بی اعتبار و فرومایه. (آنندراج) :
ما را ز منع عقل مترسان و می بیار
کان شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست.
حافظ.
در فکر آن دهانم و در یاد آن کمر
چون من به روزگار کسی هیچ کاره نیست.
فطرت (از آنندراج).
-امثال: همه کاره هیچ کاره؛ کسی که صلاحیت هیچ کار ندارد و خود را داخل هر کار میکند.

هیچ کس.

[کَ] (ضمیر مبهم مرکب) کسی. شخصی. (فرهنگ فارسی معین). || (ص مرکب) ناچیز. بی چیز. بی ارزش. نالایق. (فرهنگ فارسی معین). فعل و ضمیر آن مفرد آید. (از مفرد و جمع معین ص218). رجوع به هیچ و ترکیب هیچ کس شود.

هیچ گاه.

(ق مرکب) هیچ وقت. هرگز :
گر کند هیچ گاه قصد گریز
خیز ناگه به گوشش اندر میز.خسروی.

هیچ گونه.

[نَ / نِ] (ق مرکب) هیچ قسم :
مگردان دل از مهر افراسیاب
مکن هیچ گونه به رفتن شتاب.فردوسی.
ز فرمان او هیچ گونه مگرد
تو پیرایه دان بند بر پای مرد.فردوسی.

هیچ مدان.

[مَ] (نف مرکب) هیچ دان. نادان. جاهل و بی علم. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
یارم همه دانی و خودم هیچ مدانی
یارب چه کند هیچ مدان با همه دانی.؟

هیچ مرد.

[مَ] (اِ مرکب) کنایه از مرد ضعیف و زبون. (آنندراج) :
جهان آن کسی راست کو در نبرد
پی مرد نگذاشت بر هیچ مرد.
نظامی (از آنندراج).

هیچ ندان.

[نَ] (نف مرکب) هیچ مدان. جاهل و نادان.

هیچ و پوچ.

[چُ] (ترکیب عطفی، اِ مرکب)کنایه از چیز سهل و بی مغز. (آنندراج) :
کرد پهلو خالی از ما یار دیرین چون حباب
زد به هیچ و پوچ برهم ربط چندین ساله را.
محسن تأثیر (از آنندراج).
- به هیچ و پوچ؛ بی جهت. بی علت: خانه را به هیچ و پوچ از دست داد.

هیچ وجه.

[وَجْهْ] (ق مرکب) هیچ طور. هیچ گونه.

هیچ وقت.

[وَ] (ق مرکب) هرگز. هیچ گاه :
چو من دستگه داشتم هیچ وقت
زبان مرا عادت «نه» نبود.
مسعودسعد (دیوان ص123).
ای بزرگی که مثل تو ننمود
هیچ وقتی سپهر آینه وار.مسعودسعد.

هیچی.

(ص مرکب، اِ مرکب) مخفف هیچ چیز. رایگان. مفت. مجان. بلاشی ء :
ثنای منتجب گفتن به هیچی
به از خلعت گرفتن زندنیچی
مرا در شعر گویی هیچکس داشت
پس آنگه هیچکس را داد هیچی.سوزنی.
هیچ بودی هیچ خواهی شد هم اکنون هیچ باش
زان که گر هیچی نگردی تو ز هیچی کم شوی.
عطار.
-امثال: کاچی به از هیچی.

هیخ.

(اِمص) از ریشهء هیختن است به معنی کشیدن. رجوع به هیختن شود.

هیخ.

[خِ] (ع اِ فعل) کلمه ای است که وقت فروخوابانیدن شتر گویند. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیخ.

[هی یَ] (ع ص) شتری که چون هیخِ گویند آن را بانگ کند. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیختن.

[تَ] (مص) کشیدن : دایگان کنیزک به سر چاه بودند و آب همی هیختندی. (کارنامهء اردشیر). || فروکشیدن.
- فروهیختن؛ فروکشیدن. (یادداشت مؤلف).

هید.

[هَ / هِ] (اِ) چیزی باشد که برزگران به آن خرمن کوفته بباد دهند تا کاه از دانه جدا شود. (از برهان) (آنندراج). غله برافشان. (انجمن آرا). پنجه. شانه (در تداول مردم قزوین).

هید.

[هَ] (ع ص) مضطرب. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). پریشان. (منتهی الارب) (آنندراج). || (اِ) جنبش. || زجری است مر شتر را. هاد. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || هید حالک؛ چسان است حال تو. (منتهی الارب). || ایام هید؛ روزهای مَوَتان که در جاهلیت بود. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || کسی که دور دارند او را و یکسو کنند بجهت چرکینی جامهء وی. (منتهی الارب). || (مص) هاد. ترسانیدن و رنج رسانیدن و جنبانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج المصادر بیهقی) (از اقرب الموارد) (المصادر). || اصلاح کردن. || از جای برکندن. یقال: «هِدْهُ یا رجل»؛ أی اَزِلْهُ عن موضعه. || ویران کردن. (از اقرب الموارد). || برگردانیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || زجر کردن. (منتهی الارب) (المصادر زوزنی) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بانگ برزدن شتر را. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیدان.

[هَ] (ع ص) بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). جبان و ترسو. || مضطرب و پریشان. (از اقرب الموارد). || بخیل و احمق. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هو یعطی الهیدان و الریدان؛ یعنی می بخشد مردم شناخته و ناشناخته را. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیدب.

[هَ دَ] (ع ص، اِ) ابر فروهشته دامن. (منتهی الارب) (آنندراج). ابر نزدیک زمین. (مهذب الاسماء). || ریشه و پرزهء جامه. (منتهی الارب) (آنندراج). ریشهء جامه. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || شرم زن که فروهشته باشد. (منتهی الارب) (آنندراج). || اشک پی هم ریزان. || مرد کندخاطر و عاجز و گران سنگ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). مرد گران جان. (مهذب الاسماء).

هیدبی.

[هَ دَ با] (ع اِ) نوعی از رفتار اسب و مانند آن به کوشش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیدبی.

[هَ دَ بی ی] (ع ص) رجل هیدبی الکلام؛ مرد بسیارسخن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیدخ.

[هَ / ه ِ دَ] (اِ) اسب تند و تیز و جهنده است و به عربی طمر خوانند و بجای خاء جیم هم آمده است. (برهان) (شعوری) (آنندراج). اسبی نیک جنگی. (نسخه ای از اسدی). هی به معنی اسب و دخ به معنی خوب. (آنندراج) (انجمن آرا). اسب نوزین. (حاشیهء فرهنگ اسدی) :
تو هیدخی و همی نهی مخ
بر کرهء توسن تخاره [ نجاره ] .
منجیک (از فرهنگ اسدی).
گرنه عشقت بدی از لعب فلک
هیدخی یا فرسی داشتمی.؟ (از جهانگیری).
و در شعوری به نام رودکی ضبط شده. فرهنگ نویسان را فرهنگ اسدی به خطا انداخته است از نفهمیدن شعر منجیک که هیدخ نیست، بیدق است به معنی پیادهء شطرنج. (یادداشت مرحوم دهخدا).

هیدرژن.

[رُ ژِ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح شیمی) هیدروژن. ئیدروژن. عنصری است گازی شکل که به حالت آزاد در طبیعت بسیار کمیاب است ولی به حالت ترکیب بسیار فراوان مث 1بافت های گیاهی و جانوری و نفت ها و گازهای متصاعد از دهانه های آتشفشانی این عنصر به مقدار زیاد وجود دارد. هیدرژن چون در برابر هوای آزاد خیلی زود آتش میگیرد کیمیاگران آن را هوای سوزا مینامیدند و از اثر جوهر گوگرد بر آهن آن را به دست می آورند. وزن اتمی این عنصر یک و علامت شیمیایی آن Hاست. برای به دست آوردن هیدرژن معمو در آزمایشگاه اسید سولفوریک رقیق با اسید کلوریدریک را بر برادهء آهن یا برادهء روی اثر میدهند. ترکیب اسید سولفوریک رقیق با روی چنین است: رقیق و سرد
2Zn + H4 + Zn SO2H4SO
فلزات قلیایی از قبیل سدیم و پتاسیم نیز آب را به شدت تجزیه کرده و هیدرژن میدهند. در صنعت هیدرژن را از تجزیهء الکتریکی آب به دست می آورند و معمو آب را بوسیلهء سود محرق هادی الکتریسیته میکنند و در اثر جریان مستقیم آب را تجزیه میکنند. عمل را میتوان با فرمول زیر خلاصه کرد:
2+ O ِّ 2H2 ّ O2H2
هیدرژن از سبکترین گازها است و تقریباً 15 مرتبه از هوا سبکتر است به همین علت دانشمندان معتقدند که در اطراف خورشید و سایر کرات سنگین تر از زمین هیدرژن به مقدار زیاد وجود دارد. هیدرژن بی رنگ و بی بو و بی طعم است و در آب به مقدار کم حل میشود و قابلیت نفوذ آن از همهء گازها بیشتر است. مهمترین خاصیت شیمیایی هیدرژن میل ترکیبی آن با اکسیژن است. و نتیجهء ترکیب این دو آب است. دیگر از خواص هیدرژن خاصیت احیاکنندگی آن است مث چنانچه گاز هیدرژن را از روی اکسید سیاه مس (CuO)که گرم شده باشد عبور دهند هیدرژن با اکسیژن ترکیب شده و مس آزاد میشود.
- هیدرژن سنگین؛ گازی است که با علامت شیمیایی D آن را نمایش میدهند و بنام دوتریوم(2) نیز خوانده میشود. این گاز به نسبت 2 درصد هیدرژن معمولی دارد و از سوختن آن آب سنگین به فرمول O 2D به دست می آید. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Hydrogene.
(2) - Deuterium.

هیدروالکتریک.

[رُ اِ لِ تِ] (فرانسوی، اِ مرکب)(1) (اصطلاح فیزیک) تولید برق بوسیلهء نیروی آب. برای این منظور معمو توربین هایی میسازند که بوسیلهء فشار آب میچرخد و تولید الکتریسته مینماید. (از فرهنگ فارسی معین).
(1) - Hydro-electrique.

هیدکر.

[هَ دَ کُ] (ع ص) زن بسیارگوشت. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). زن جوان شگرف اندام نیکوکرشمه. (اقرب الموارد). هیدکور. هیدکورة. (اقرب الموارد). || لبن خاثر. (اقرب الموارد). شیر دفزک. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). رجوع به هیدکور شود.

هیدکور.

[هَ دَ] (ع ص) زن بسیارگوشت. هیدکر. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پنهان شونده جهت فریفتن. (منتهی الارب). || زن جوان شگرف اندام نیکوکرشمه. || شیر دفزک. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || بیت هیدکورالاساطین؛ سرای ثابت ستونها. (منتهی الارب).

هیدکورة.

[هَ دَ رَ] (ع ص) زن بسیارگوشت. (منتهی الارب). هیدکور. هیدکر. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هیدکور و هیدکر شود.

هیدلة.

[هَ دَ لَ] (ع مص) راندن شتر به سرود. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیدوج.

[] (اِخ) شعبه ای است از طایفهء ناحیهء سراوان از طوایف کرمان و بلوچستان و مرکب از 2000 خانوار میباشد. (جغرافیای سیاسی کیهان).

هیذار.

[هَ] (ع ص) بیهوده گوی بسیارسخن. (منتهی الارب) (آنندراج). هیذر. (از اقرب الموارد).

هیذارة.

[هَ رَ] (ع ص) بیهوده گوی بسیارسخن. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). هیذار.

هیذام.

[هَ] (ع ص) بسیارخوار. (منتهی الارب) (آنندراج). اکول. (از اقرب الموارد). || دلیر. (منتهی الارب) (آنندراج). شجاع. (اقرب الموارد).

هیذبی.

[هَ ذَ با] (ع اِ) نوعی از رفتار اسب به کوشش. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). هیدبی. (از اقرب الموارد). رجوع به هیدبی شود.

هیذم.

[هَ ذَ] (ع ص) شتاب رو سریع. (منتهی الارب) (آنندراج). سریع. (از اقرب الموارد).

هیذمند.

[مَ] (اِخ) هیرمند. (حدود العالم) :کش شهری است... بر کران رود هیذمند نهاده. (حدود العالم). هیرمند. رجوع به هیرمند شود.

هیر.

[هَ / هی] (ع اِ) اَیر. ایر. (منتهی الارب). نصف اول از شب. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هَیِّر. || باد شمال. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). و رجوع به هَیِّر شود.

هیر.

[هَیْ یِ] (ع اِ) ایر. هیر. (منتهی الارب). || باد شمال. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (ص) آنکه بی باکانه در هر چیزی درآید. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیر.

(اِ صوت) آوازی که بدان راندن ستور خواهند :
در بار هجوشان کشم از گوش تا به دم
خواهم به چوب رانم و خواهم به هیر و هر.
سوزنی (از یادداشت مؤلف).

هیر.

(اِ) آتش را میگویند و به عربی نار خوانند. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). || طاعت و عبادت.(1) (آنندراج) (برهان). || به زبان علمی اهل هند طلا را گویند. (برهان) (آنندراج).
(1) - این معنی را از وجه اشتقاق هیربد ساخته اند. (حواشی برهان چ معین).

هیر.

[] (اِخ) دهی جزء دهستان رودبر بخش معلم کلایهء شهرستان قزوین. کوهستانی و سردسیر، دارای 1058 تن سکنه است. آب آن از نینه رود و محصول آن غلات، ارزن، گردو، زغال اخته و شغل اهالی زراعت است. ذغال سنگ دارد. راه آن مالرو است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هیر.

(اِخ) نام یکی از دهستانهای حومهء شهرستان اردبیل. این دهستان از 48 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده و جمعیت آن بالغ بر 16761 تن میباشد. مرکز این دهستان ده هیر و قراء مهم آن عبارتند از: کسالار، ایوریق، بقرآباد [ بلقاباد ] . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیر.

(اِخ) دهی از دهستان هیر بخش مرکزی شهرستان اردبیل. دارای 1842 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیراب.

(اِخ) نام ملکی است که رب النوع عنصر باد باشد. (آنندراج) (انجمن آرا).

هیراب.

(اِخ) دهی است از دهستان همت آباد شهرستان بروجرد. در 12هزارگزی جنوب شوسه که کوهستانی و معتدل و دارای 255 تن سکنه است. آب آن از قنات و محصول آن غلات و شغل اهالی آنجا زراعت و گله داری است و راه مالرو دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج6).

هیراپولس.

[] (اِخ) (شهر مقدس) شهری است در آسیای صغیر در نزدیکی نهر لیکس به مسافت پنج میل در شمال لدودکیه در محلی که عقبش کوه بود بنا شده و هیکل مشهور پلوتو نیز در آنجا بود و فعلاً آن را بیوک قلعه سی گویند. (قاموس کتاب مقدس).

هیراتیک.

[یِ را] (اِ)(1) یکی از خطهای قدیمی که پس از خط هیروگلیف اختراع شد. (فرهنگ عمید).
.
(1) - Hieratique

هیراد.

(اِ) خود را به مردم تازه روی و خوشحال وانمودن و به عربی بشیر خوانند. (آنندراج) (برهان).

هیرازمای.

[] (اِ) پودنهء جویباری. پودنه بر سه قسم است کوهی و جویباری و بستانی، کوهی را فوتنج جبلی گویند و مر جویباری را هیرازمای خوانند و بوستانی را نعنع. (الابنیه عن حقایق الادویه). و در برهان قاطع این کلمه به صورت «هیزارما» آمده است. (یادداشت مؤلف).

هیربد.

[بَ] (اِ مرکب) خادم و خدمتکار آتشکده. (برهان). بعضی خداوند و بزرگ و حاکم آتشکده را گفته اند. (برهان). بزرگ آتشخانه و امین ملت. (آنندراج). || قاضی و مفتی گبران. (برهان). شخصی که گبرکان او را محتشم دارند و میان ایشان داور باشد و آتش افروزد در گنبدشان. (حاشیهء فرهنگ اسدی) (انجمن آرا) :
به آب و به آتش میازید دست
مگر هیربد مرد آتش پرست.فردوسی.
چو برداشت پرده ز در هیربد
سیاوش همی بود لرزان ز بد.فردوسی.
اگر هیربد، بد بود بد مکن
که گر بد کنی خود تویی هیربد.
ناصرخسرو.
در هیرکده گر ز مدیح تو بخوانند
بیزار شود هیربد از زند و ز پازند.
امیرمعزی (از جهانگیری).
صدش هیربد بود با طوق زر
به آتش پرستی گره بر کمر.نظامی.
بسی آتش هیربد را بکشت
بسی هیربد را دوتا کرد پشت.
نظامی.
این کلمه مرکب از دو جزء است، نخستین که اثرا(1) باشد به معنی آموزش و تعلیم و جزو دوم پئیتی(2) (= بد، پسوند اتصاف) است به معنی مولی و صاحب و دارنده. اثریه(3) در اوستا به معنی شاگرد و آموزنده است کلمات ائثرپئیتی و ائثریه هر دو به معنی استاد و آموزگار و هم شاگرد و آموزنده در اوستا بسیار استعمال شده است. رجوع به مهریشت بند 116، فروردین یشت بند 105 یسنای 26 بند 7 شود. در هیچ جای اوستا (ائترپئیتی) (هیربد) به معنی آتربان یا موبد نیامده بلکه بعدها بدین معنی به کار رفته در بند 59 «ائو گمدئچا» کلمهء ائثرپئیتی استعمال شده و در توضیحات آن افزوده اند: مغوپتان مغوپت یعنی موبدان موبد اما بدون شک بعدها از هیربد همیشه پیشوای دینی (علی الاطلاق) اراده شده چون در ایران پیشوایان دینی استاد و آموزگار بودند و به تعبیر دیگر آموزش و پرورش مردم به عهدهء آنان بوده. رجوع به ایران در زمان ساسانیان کریستنسن ص 417 شود. به همین مناسبت آنان را آتربانان و هیربدان (هردو) مینامیدند. تنسر پیشوای دینی معروف عهد اردشیر بابکان در تاریخ ایران به هیربدان هیربد مشهور است. کلیةً در ادبیات فارسی هیربد مترادف موبد است. (حاشیهء برهان قاطع چ معین). || آتش پرست. || صوفی مرتاض که ریاضت کش باشد. (برهان). || استاد و آموزگار. || شاگرد و آموزنده. || رئیس آتشگاه. (فرهنگ فارسی معین).
(1) - aethra.
(2) - paiti.
(3) - aethrya.

هیربدان هیربد.

[بَ بَ] (اِ مرکب)رئیس هیربدان. هیربد بزرگ.

هیربدسار.

[بَ] (اِخ) نام نامه ای است از مه آباد که پارسیان ایران او را نخست وخشور یعنی پیغمبر عجم دانند و آذر هوشنگ بزرگ خوانند و آن نامه را پای چمها یعنی ترجمهء تحت اللفظی متعدد کرده اند. یکی از آن ترجمه ها ترجمهء فریدون فرخ بوده و دیگری ترجمهء بزرگمهر است یعنی بوزرجمهر که برای انوشیروان دادگر نگاشته که یزدانیان سهی کیش که سپاهی نیز خوانند برآنند که برترین پیغمبران و بزرگترین پادشاهان و پدر مردم این دور مه آباد است. (انجمن آرا) (آنندراج). اما این شرح بر اساس برساخته های آذرکیوان است و اساس ندارد.

هیربدستان.

[بَ دِ] (اِ مرکب) محل هیربد.

هیردان.

[هَ رُ] (ع اِ) دزد. (منتهی الارب). لص. (از اقرب الموارد). || گیاهی است. (از اقرب الموارد).

هیرسا.

(ص) پارسا و آن شخصی است که در تمام عمر با زنان نزدیکی نکرده است. (برهان). پرهیزگاری که در مدت حیات با وجود قوت و قدرت با زنان نیامیزد. (انجمن آرا) (آنندراج).

هیرط.

[هَ رَ] (ع ص) نرم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رخو. (اقرب الموارد).

هیرع.

[هَ رَ] (ع ص) مرد بددل سست بی خیر. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || مرد گول و احمق. || باد شتاب و تند بسیارغبار. || زن شتاب سبک چست. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج).

هیرعة.

[هَ رَ عَ] (ع ص، اِ) نای شبان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || غبار معرکة. (منتهی الارب) (آنندراج). ریح هیرعة؛ بادی که با خود گرد و غبار آرد. (از اقرب الموارد). || آواز شوریدهء کارزار. || دیو بیابانی. || زن نیک آزمند جماع. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیرقلش.

[رَ لِ] (اِخ) هرقلس. هرکول. رجوع به هرقلس و هرکول شود. (نزهة القلوب چ اروپا مقالهء سوم ص 277).

هیرقلیطس.

[رَ طُ] (اِخ)(1) هیراکلیت. هراکلیتوس. رجوع به هراکلیتوس شود.
(1) - Heraclite.

هیرک.

[رَ] (اِ) بچهء بز را گویند که بزغاله باشد و بعضی گفته اند که همچنانکه بچهء گوسفند را بره می خوانند بچهء شتر را هیرک میگویند. (برهان) (آنندراج).

هیرکده.

[کَ دَ / دِ] (اِ مرکب) آتشکده. مرکب است از هیر به معنی آتش + کده به معنی جای آن :
در هیرکده گر ز مدیح تو بخوانند
بیزار شود هیربد از زند و ز پازند.
امیرمعزی (از جهانگیری).

هیرگلیف.

[یِ رُ] (اِ) (خط...) رجوع به هیروگلیف شود.

هیرمند.

[مَ] (اِ مرکب) آتش پرست که ملازم آتش باشد. مرکب از هیر به معنی آتش + مند به معنی صاحب و دارای...

هیرمند.

[مَ] (اِخ) نام رودی است عظیم در سیستان. گویند از کوههای غور و غرجستان خیزد و به زمین داور و بست بگذرد و هزار نهر در آن داخل شود و هزار نهر از آن خارج گردد و در هیچ حالت زیاد و کم ننماید. (انجمن آرا) (آنندراج) :
از این پس بیامد سوی هیرمند
همی بود ترسان ز بیم و گزند
سراپرده زد بر لب هیرمند
به فرمان پیروز شاه بلند.فردوسی.
چو برگردد او از لب هیرمند
تو پای اندرآور به رخش بلند.فردوسی.
اندر این اندیشه بودم کز کنار شهر بست
بانگ آب هیرمند آمد به گوشم ناگهان.
فرخی.

هیرمند.

[مَ] (اِخ) و هیربد، لقب گشتاسب شاه بود. (انجمن آرا) (آنندراج).

هیرودوتس.

[تُ] (اِخ) ابوالمورخین، هرودوت، مورخ معروف یونان قدیم در 484 ق . م. متولد شد. به بابل و مصر و فلسطین رفت و اطلاعاتی راجع به مصریان قدیم کسب کرد. شرح جنگهای ایران و یونان را نوشت. تألیفاتش از گرانبهاترین آثار قدیم و مورد اطمینان شمرده میشود. او را پدر تاریخ لقب داده اند. در 420 ق . م. در ایتالیا درگذشت. (فرهنگ عمید). هردوت. رجوع به هردوت شود.

هیروشیما.

[رُ] (اِخ)(1) یکی از شهرهای ژاپن در ساحل جنوبی جزیرهء هونشو. در پایان جنگ دوم جهانی (1945 م.) در اثر نخستین بمب اتمی که از طرف نیروی هوایی امریکا در این شهر انداخته شد ویران گردید و در نتیجه دولت ژاپن بدون قید و شرط تسلیم شد. جمعیت شهر در آن هنگام قریب 400000 تن بود که در حدود 90000 تن کشته شدند و در حدود 60000 تن بسختی مجروح گردیدند. (فرهنگ عمید).
(1) - Hiroshima.

هیروغلیفی.

[یِ رُغْ] (اِ) خط هیروگلیف. نام خط قدیم مصر. رجوع به هیروگلیف شود.

هیروگلیف.

[یِ رُگْ] (اِ)(1) خط وحوش. یکی از خطهای قدیم. یک نوع خط بوده که به جای نوشتن نام اشیاء شکل آنها را میکشیدند. این خط در بین کاهنان مصری برای نوشتن مطالب مذهبی متداول بوده است. رجوع به خط شود.
(1) - Hieroglyphe.

هیرون.

[هَ] (ع اِ) نوعی از خرما. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). یکی آن هیرونة است. (از اقرب الموارد).

هیرون.

(اِ) بر وزن بیرون، نوعی از نی میان پر است که به عربی قصب گویند. (آنندراج) (انجمن آرا). و آن محکم و میان پر میباشد. گویند اگر بهار و گل آن به گوش رود گوش را کر کند و گل آن به پنبهء برزده میماند. (برهان).

هیر و ویر.

[رُ] (اِ مرکب) در تداول عامه آنگاه به کار رود که مردم در آشفتگی و درهمی و انبوهی و ازدحام بوند و کس مر کس را نایستد.
-امثال: میان این هیر و ویر بیا زیر ابروم بگیر.

هیر و هر.

[رُ هَ] (اِ صوت مرکب) آوازی که خربنده خران را دهد برای راندن :
در بار هجوشان کشم از گوش تا به دم
خواهم به چوب رانم و خواهم به هیر و هر.
سوزنی.

هیرة.

[هَ رَ] (ع اِ) زمین آسان و نرم. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیره.

[] (اِ) گویند که کلمهء فارسی است به معنی پس گردن و قفا و استناد به شعر ابونصر فراهی کنند که گوید :
ریه شش قفا هیره و وجه روی
فخذ ران عقب پاشنه رجل پای.
لیکن کلمهء هیره در هیچ جا دیده و شنیده نشده است و معنی بیت هم معلوم نیست. (یادداشت مؤلف). رجوع به حیره و قفاهیر شود.

هیری.

(اِ) بر وزن و معنی خیری است که گل شب بو گویند. (انجمن آرا) (آنندراج). و آن گلی باشد معروف که شبها بوی خوش کند. (برهان).

هیز.

(ص) حیز. (حاشیهء فرهنگ اسدی). مخنث. (برهان) (فرهنگ اسدی). بغا. (حاشیهء فرهنگ اسدی). حیز نیز گویند اما به زبان پهلوی حرف حا، کم آید. (حاشیهء فرهنگ اسدی). مخنث و پشت پائی. در فارسی «های» هوز با «حای» حطی بدل میشود. (برهان) :
گفتم همی چه گویی ای هیز گلخنی
گفتا که چه شنیدی ای پیر مسجدی.
عسجدی.
چه زنی طعنه که با هیزان هیزند همه
که توئی هیز و توئی مسخره و شنگ و مشنگ.
خطیری (از فرهنگ اسدی).
|| (اِ) به لغت پهلوی، دول گرمابه بان. (فرهنگ اسدی) (برهان). که بدان آب بر اطراف حمام ریزند و شست و شو دهند و در این زمان به دولچه معروف است. (برهان).

هیزارما.

(اِ) هیرازمای. رستنیی باشد که آن را به عربی نعناع گویند. اگر زن پیش از جماع قدری از آن بخود برگیرد آبستن نشود و بعضی گویند این لغت رومی است. (برهان). رجوع به هیرازمای و رجوع به تذکرهء داود ضریر انطاکی شود.

هیزب.

[هَ زَ] (ع ص) لیث هیزب؛ شیر توانا. (منتهی الارب) (آنندراج). الحدید. یقال: لیث هیزب؛ ای حدید. (از اقرب الموارد).

هیزعة.

[هَ زَ عَ] (ع اِ) ترس و خوف. || بانگ و خروش پیکار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیزم.

[هَ زَ] (ع ص) درشت و رُست از هر چیزی. || (اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیزم.

[زُ] (اِ) وقاد. وقید. وقود. (منتهی الارب). حطب. هیمه. چوب برای سوختن. چوب خشک سوختنی. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
شب زمستان بود کپی سرد یافت
کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت
کپیان آتش همی پنداشتند
پشتهء هیزم بدو برداشتند.رودکی.
هیزم خواهم همی دو امنه(1) ز جودت
جو دو جریب و دو خم سیکی چون خون.
ابوالعباس (از فرهنگ اسدی).
به صد کاروان اشتر سرخ موی
همه هیزم آورد پرخاشجوی.فردوسی.
بیامد دوان پهلوان شادکام
برآورد هیزم فراوان به بام.فردوسی.
بی وفا هست دوخته به دو نخ
بدگهر هست هیزم دوزخ.عنصری.
عشق آتش تیز و هیزم تاخ منم
گر عشق بماند همچنین آخ تنم.صفار.
وانکس که بود بی هنر چو هیزم
جز درخور نار سقر نباشد.ناصرخسرو.
دو عاشق را بهم خوشتر بود روز
دو هیزم را بهم خوشتر بود سوز.سعدی.
بعضی به کسر زاء ضبط کرده اند به استناد این بیت نظامی :
همه سختی از بستگی لازم است
چو در بشکنی خانه پرهیزم است.نظامی.
و این بیت از مولوی :
آدمی را آدمیت لازم است
عود را گر بو نباشد هیزم است.مولوی.
و این خطا است زیرا که اختلاف توجیه جائز داشته اند فکیف که روی متحرک گردیده باشد. (آنندراج).
- هیزم دان؛ جای هیزم. محطب. هیزم خانه.
- هیزم سوختن:یکی هولناک آتش افروختند
نشستند و هیزم همی سوختند.؟
- هیزم شکاف؛ هیزم شکن :
هیزم شکاف پیری فرزانه گاه نزع
میگفت با قرینش و میمرد ناگزیر.؟
- هیزم شکستن:ترا تیشه دادم که هیزم شکن
ندادم که دیوار مسجد بکن.سعدی.
- هیزم شکن؛ آنکه هیمه های بزرگ را برای سوختن به قطعات کوچک و خرد شکند :
هست چو انگشت کژب و بر سر آن کژب
غرچهء هیزم شکن تبر زده یک بار.سوزنی.
- هیزم شکنی؛ شغل و عمل هیزم شکن.
- هیزم فروش؛ حطاب. (دهار) :
گل از بوستان باده نوشان برند
خس و خار هیزم فروشان برند.سعدی.
- هیزم کش؛ کسی که هیمه جمع میکند و برای سوخت فراهم می آورد. آنکه چوبهای ریزه را در آتش اندازد تا درگیرد. (آنندراج) :
میان دو کس جنگ چون آتش است
سخن چین بدبخت هیزم کش است.سعدی.
- هیزم کشی؛ شغل و عمل هیزم کش : پیشهء ایشان شبانی و هیزم کشی و مزدوری بودی. (فارسنامهء ابن بلخی).
- امثال: چوب صندل بو ندارد هیزم است.
دو هیزم را بهم بهتر بود سوز. سعدی.
هیزم تر به کسی فروختن.
هیزم تر دود برآرد نه نور.
(1) - امنه؛ تودهء هیزم شکافته.

هیزه.

[زَ / زِ] (اِ) پشت. قفا. (یادداشت مرحوم دهخدا). مرحوم ادیب پیشاوری میفرمودند هیزه در نواحی پیشاور به معنی پشت و قفا است و کلمهء حیز به معنی اهریمنی آن نیز از اینجا است و لفظ هیره یا حیرهء شعر نصاب الصبیان را نیز همین کلمه میدانستند:
ریه شش قفا حیره و وجه روی
فخذ ران عقب پاشنه رجل پای.
(از یادداشت مرحوم دهخدا).

هیزی.

(حامص) قحبگی. رجوع به هیز شود.

هیژده.

[دَهْ] (عدد، ص، اِ) هیجده. هجده. ثمانیة عشر.

هیس.

[هَ] (ع اِ) آماج. (منتهی الارب) (آنندراج). || جمیع اسباب برزیگری از جفت گاو و جز آن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). لغت عمانی است. (اقرب الموارد). || (مص) به افزونی گرفتن چیزی را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || به پا کوفتن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || پراکنده کردن. (منتهی الارب) (آنندراج). || رفتن به هر نوع که باشد. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). رفتن. (تاج المصادر بیهقی).

هیس.

(صوت) در تداول، آهسته گوی. آهسته رو. آواز مده. هیچ مگوی. خاموش! آهسته! یواش! صوتی است که از آن امر به آهسته گفتن یا سکوت کردن خواهند و در آن تحذیر یا تنبیه گونه ای است که مخاطب را از بیدار شدن خفته یا متألم شدن بیماری آگاه کنند یا از شنیدن کسی که نباید بشنود ترسانند. (یادداشت مرحوم دهخدا).

هیسپانیا.

(اِخ) نام قدیم اسپانیا. رجوع به اسپانیا شود.

هیستامین.

(اِ)(1) هیستامین یا بتا ایمیدازول اتیل امین(2) در سال 1919 بوسیلهء بارژر و دال(3) کشف گردید. هیستامین دارای هیچ گونه اثر بیحس کننده نمیباشد لیکن تزریق داخل جلدی آن آرام کنندهء درد بوده و از راه زیرجلدی در درمان حالات آلرژیک و قرحهء سده و اثناعشر به کار برده میشود. (کتاب درمان شناسی ج2 ص 905).
(1) - Histamine.
(2) - Beta-imidazaol-ethylmine (فرانسوی).
(3) - Barger. Dale.

هیستری.

[تِ] (فرانسوی، اِ)(1) (اصطلاح پزشکی) مرض عصبی مشخص یا اختلالات دائمی روحی که گاهی با فلج قسمتی از اعضاء همراه است. مبتلایان به این مرض دچار اختلال حواس و گرفتار اوهام (غالباً افکار و اوهام مربوط به غریزهء جنسی) میباشند و غالباً در موقع حمله مریض قیافهء اشخاص غشی را دارد.
(1) - Hysterie.

هیسه.

[] (اِخ) دختر امیرالمؤمنین علی علیه السلام است و او زوجهء عبدالله بن عقیل است. (یادداشت مرحوم دهخدا).

هیس هیس.

[هَ سِ هَ سِ] (ع اِ فعل)کلمه ای است که وقت امکان و برانگیختن بر کاری گویند. (منتهی الارب). کلمه ای است که به انسان گفته میشود وقت امکان امری و برانگیختن و تحریض بر کاری و گویند در هنگام چپاول کردن و تاراج نمودن گفته میشود وقتی که قریه ای یا قبیله ای مورد تاراج قرار گیرد و هیچ کس از آنان باقی نماند. (از اقرب الموارد).

هیش.

[هَ] (ع مص) تباهی افکندن. (منتهی الارب) (آنندراج). || جنبیدن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || برانگیختن. || برانگیخته شدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || نرم دوشیدن. || فراهم آوردن. || سخن بسیار گفتن. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || طرب کردن. (از اقرب الموارد).

هیش.

(اِ، ص، ق) بر وزن و معنی هیچ است که لاشی ء و معدوم باشد. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج) :
امروز در این دور دریغی نخورد هیش
از عدل تو یک سوخته بر عدل عمر بر.
سنایی.
هرکه آمد هرکه آید میرود
این جهان محنت سرایی بیش نیست
احمد جامی تو را پندی دهد
آخرت را باش دنیا هیش نیست.
احمد ژنده پیل (از آنندراج).
|| (اِ) بافته ای را گویند از کتان که بیشتر در بلاد هندوستان بافند. || آهن جفت و آن آهنی باشد که زمین را به آن شیار کنند. (برهان) (انجمن آرا). خیش.

هیشر.

[هَ شَ] (ع ص) نرم سست. (منتهی الارب). نرم و سست و دراز از مردم. || (اِ) گیاهی است سست یا آن کنگر دشتی است که گیاهی باشد یا درختی است ریگستانی یا کوکنار. (اقرب الموارد) (آنندراج) (منتهی الارب). کنگر صحرایی است و درازی آن زیاده بر یک گز میشود و شکوفهء آن پهن بود مانند بنفشه و در میان شکوفهء آن مانند پنبه چیزی است اگر در گوش مردم رود کر گرداند. (برهان).

هیشلة.

[هَ شَ لَ] (ع ص) شترمادهء کلانسال فربه. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیشوی.

[] (اِخ) صنعتکار رومی :
یکی پیره سر بود هیشوی نام
جوانمرد و بیدار و با فر و کام.فردوسی.

هیص.

[هَ] (ع اِ) درشتی در چیزی. (منتهی الارب) (آنندراج). || سرگین مرغ. || (مص) گردن کوفتن. || سرگین انداختن مرغ. (از منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || درشتی کردن. (اقرب الموارد).

هیصار.

[هَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب). اسد. هیصور و هصر و هیصار و هصار و مهصر و هُصَرَة و هاصر و هصورة و هصور و مهصار و مهصیر و هَصِر و هُصَر و مهتصر، به معنی شیر و اسد زیرا که شکار خود را میکشند و خرد میکند. (اقرب الموارد).

هیصر.

[هَ صَ] (ع اِ) شیر شکننده صید را. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد).

هیصم.

[هَ صَ] (ع ص، اِ) ناب هیصم؛ دندان شکنندهء هر چیز. || شیر. (مهذب الاسماء). اسد. شیر بیشه. (منتهی الارب) (آنندراج). شیر درنده. (غیاث اللغات) (قاموس) (اقرب الموارد). || مرد قوی. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). مرد دلیر و توانا. (منتهی الارب) (آنندراج). || نوعی از سنگ تابان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

هیصم.

[هَ صَ] (اِخ) ابن جابر خارجی، مکنی به ابوبیهس. از خوارج است و گروه بیهسیه از خوارج بدو منسوبند. رجوع به تاج العروس و ملل و نحل شهرستانی و عقدالفرید ج1 ص271 و ج2 ص222 شود.

هیصمیة.

[هَ صَ می یَ] (اِخ) فرقه ای از کرامیه، اصحاب محمد بن الهیصم. (منتهی الارب) (اقرب الموارد).

هیصور.

[هَ] (ع اِ) شیر بیشه. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). رجوع به هیصار و هیصر شود.

هیض.

[هَ] (ع مص) شکستن استخوان از پس جبر. (تاج المصادر بیهقی) (المصادر زوزنی). باز شکستن استخوان را بعد گرفتگی. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). کسر بعد از جبر. (بحر الجواهر). || سرگین انداختن مرغ. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بازگردان کردن بیماری. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). دردی بر دردی. (بحر الجواهر). هیض مرض؛ گرفتار کردن بیماری کسی را پی در پی. (اقرب الموارد).

هیضاء .

[هَ] (ع اِ) کوره. (منتهی الارب). گروهی از مردم. (اقرب الموارد).

هیضل.

[هَ ضَ] (ع ص، اِ) گروه مردم باسلاح. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). || لشکر بسیار. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). لشکر بسیاری که کار آنان در جنگ یکی باشد. (از اقرب الموارد). || جملٌ هیضلٌ؛ شتر شگرف دراز بزرگ. (از اقرب الموارد).

هیضلة.

[هَ ضَ لَ] (ع ص، اِ) زن ضخم میانه سال یا چهل ساله. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || ناقهء بسیارشیر. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || شتر مادهء سطبراندام درازای کلان سال. (منتهی الارب) (آنندراج). ماده اشتر بزرگ. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). || گروه مردم سلاح پوش. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). گروه مردمان. (مهذب الاسماء). || بانگ و خروش های مردم. (منتهی الارب) (آنندراج). اصوات مردم. (اقرب الموارد). بانگ مردمان. (مهذب الاسماء).

هیضة.

[هَ ضَ] (ع مص) بازگردان کردن غم و اندوه یا خوگر شدن بدان. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || بازگشتن بیماری بعد بیماری. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || ناگوارد افتادن طعام. (منتهی الارب) (آنندراج). || به راه افتادن شکم. اسهال. (اقرب الموارد). رفتن شکم. روانی شکم. (زمخشری). پیچاک شکم. شکم روش. هَیْضَة، بیرون شدن مواد فاسد ناگوارده با قی یا اسهال با سختی و عنف. (کشاف اصطلاحات الفنون از بحر الجواهر). || (اِ) اسهال و قی با هم. (از اقرب الموارد). طساءة. (بحر الجواهر) :
جان از درون به فاقه و طبع از برون به برگ
دیو از خورش به هیضه و جمشید ناشتا.
خاقانی.
آدم از آن دانه که شد هیضه دار
توبه شدش گلشکر خوشگوار.نظامی.
ز سیری مباش آن چنان شادکام
که از هیضه زهری درافتد به جام.نظامی.
- هیضه زدن؛ قی و اسهال کردن پی هم بسبب ناگواری طعام. (آنندراج) :
ای مرد قناعت است(1) خواهش پی کن
قطع نظر از حاصل روم و ری کن
زین گونه که کرس (؟) می خوری بر سر هم
کو هیضه زن به کشت عالم قی کن.
مسیح کاشی (از آنندراج).
مگس سان هر یکی صد بوسه میزد
که چندین هیضه زان سنبوسه میزد.
ملافوقی یزدی (از آنندراج).
(1) - ظ: اسب.

هیط.

[هَ] (ع مص) بانگ و فریاد کردن. || (اِ) فریاد. || بدی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). مازال فی هیط؛ ای ضجاج و شر و جلبه. (اقرب الموارد). || شورش و اضطراب. (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هیاط شود.

هیطال.

[هَ] (اِ) مرد قوی. مفرد هیاطله است. هیاطله جمع هیطال باشد و هیطال به زبان بخارا مرد قوی باشد و نیرو را به زبان بخارا هیتال خوانند و به تازی گردانیده اند هیتال به هیطال. (ترجمهء طبری بلعمی). هیطال جمع هیاطله غلط است و صحیح آن هبطال است با باء موحده. (یادداشت مؤلف). || (اِخ) هیتال. هپتال.

هیطل.

[هَ طَ] (ع اِ) روباه. (منتهی الارب) (آنندراج) (مهذب الاسماء). ثعلب. (اقرب الموارد). || گروهی اندک از مردم که با آنها غزا نمایند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیطل.

[هَ طَ] (اِخ) نام بلاد ماوراءالنهر است از بخارا و سمرقند و خجند و مابین اینها. (معجم البلدان). || اهل طخرستان. || قومی از ترک و خلج. (منتهی الارب) (آنندراج). || قومی از هند که ایشان را شوکت و منزلتی بود. هیاطل و هیاطله مانند آن است. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد).

هیطلة.

[هَ طَ لَ] (معرب، اِ) پاتیله. (مهذب الاسماء). پاتیلهء روئین. معرب است. (آنندراج) (از اقرب الموارد) (منتهی الارب).

هیع.

[هَ] (ع مص) گسترده گردیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). بر روی زمین پهن و گسترده شدن. (از اقرب الموارد). || نالیدن. (منتهی الارب) (آنندراج). || گرسنه شدن. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). || طپیدن. (منتهی الارب). || تنگ دل شدن. || گداخته شدن ارزیز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || به ستم قی نمودن. (منتهی الارب) (آنندراج). قی کردن. (اقرب الموارد). || خواهش آب نمودن شتر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || بددل شدن. (المصادر زوزنی). ترسیدن و فزع و بی تابی کردن. (از اقرب الموارد). بددلی کردن. (تاج المصادر). بددل گشتن. || سخت حریص شدن. || تیز رفتن آنچه بریزند بر زمین از آب و جز آن. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیعان.

[هَ یَ] (ع مص) گرسنه شدن. || بددل گشتن. (منتهی الارب). ترسیدن و بی تابی کردن. (از اقرب الموارد).

هیعرون.

[هَ عَ] (ع اِ) بلا و سختی. (منتهی الارب) (آنندراج). داهیة. (اقرب الموارد). || (ص) گنده پیر کلانسال. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). ازهری گوید ثبوت و صحت این کلمه را نمیدانم. (از اقرب الموارد).

هیعرة.

[هَ عَ رَ] (ع اِ) غول. (مهذب الاسماء) (اقرب الموارد). دیو بیابانی که از راه فریبد. (آنندراج) (منتهی الارب). || (ص) زن تباهکار یا زن سبک. (آنندراج) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (مص) خفت و سبکی و به یک جای آرام و قرار ناگرفتن زن. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیعوعت.

[هَ عو عَ] (ع مص) رجوع به هیعوعة شود.

هیعوعة.

[هَ عَ] (ع مص) قی کردن بی تکلف. || ترسیدن و بی تابی کردن. (از اقرب الموارد). || (اِ) قی. (منتهی الارب).

هیعة.

[هَ عَ] (ع اِ) آنچه ترساند کسی را از آواز و خروش و فاحشه و مانند آن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || (اِمص) زشتی حرص و سستی. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || (مص) روان شدن و جریان یافتن چیزی که بر روی زمین ریخته شده است. (از اقرب الموارد). || سخت حریص شدن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). سخت حریص و آزمند شدن با ضعف و سستی. (از اقرب الموارد). حریص و گرسنه شدن. (المصادر زوزنی). || ترسیدن و فزع کردن. (از اقرب الموارد).

هیف.

[هَ] (ع اِمص) سختی تشنگی. (منتهی الارب). || (مص) سخت تشنه شدن. || گریزپا شدن بنده. || لاغرشکم و باریک میان گردیدن. (اقرب الموارد). || (اِ) باد گرم که از جانب یمن وزد و آن نکبا است میان جنوب و دبور و نباتات و آب را خشک گرداند و حیوانات را تشنه کند. (منتهی الارب). باد گرم و آن باد که میان جنوب و دبور جهد. (مهذب الاسماء). رجوع به هَیَف شود.

هیف.

(ع ص، اِ) جِ اَهیَف. مردان لاغرشکم و میان باریک. (اقرب الموارد). رجوع به اهیف شود.

هیف.

[هَ یَ] (ع مص) لاغرشکم و باریک میان گردیدن. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || گریختن عبد. (منتهی الارب).

هیفاء .

[هَ] (ع ص) مؤنث اهیف. (اقرب الموارد): امرأة هیفاء؛ زن باریک میان. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || اسب لاغرشکم باریک میان. (آنندراج) (منتهی الارب): فرس هیفاء. (منتهی الارب).

هیفان.

[هَ یَ] (ع ص) مرد زود تشنه شونده یا سخت تشنه. (آنندراج) (منتهی الارب).

هیفان.

[هَ] (ع ص) رجل هیفان؛ مرد تشنه. (منتهی الارب) (آنندراج). عطشان. || سخت تشنه یا زود تشنه شونده. (اقرب الموارد).

هیفده.

[دَهْ] (عدد، ص، اِ) هفده. عدد اصلی مرکب از هفت و ده. آن عدد که پس از شانزده و قبل از هیجده است : ده تخت جامهء مرتفع از هر لونی و ده کنیزک و هیفده غلام. (تاریخ بیهقی). رجوع به هفده شود.

هیفک.

[هَ فَ] (ع ص) زن گول. (منتهی الارب) (آنندراج). حمقاء. (اقرب الموارد).

هیق.

[هَ] (ع اِ) شترمرغ که برای درازی آن به این نام خوانده شده. (اقرب الموارد). شترمرغ. (منتهی الارب) (آنندراج).
- هیق ازق؛ اشترمرغ بسیارپر. (مهذب الاسماء).
|| (ص) مرد دراز سخت دراز و گویند دراز و باریک. ج، اهیاق، هیوق. (اقرب الموارد). || باریک و دراز از هر چیزی. رجوع به هیقم شود.

هیق.

(اِخ) دهی است از دهستان مشکین باختری بخش مرکزی شهرستان خیاو. واقع در یک هزارگزی شوسهء خیاو به اهر و دارای 1935 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیق.

(اِخ) دهی است از دهستان خانمرود بخش هریس شهرستان اهر. واقع در 19هزارگزی شوسهء تبریز به اهر و دارای 257 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیق.

[یَ] (اِخ) دهی است از دهستان مواضعخان بخش ورزقان شهرستان اهر. واقع در 11هزارگزی شوسهء تبریز به اهر و دارای 826 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیقعة.

[هَ قَ عَ] (ع اِ صوت) آواز رسیدن شمشیر بر جای و حکایت آن آواز. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). بانگ زخم شمشیر. (مهذب الاسماء). || (مص) زدن چیز خشک بر چیزی خشک یا زدن آهن از بالا تا آواز برآید. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج).

هیقل.

[هَ قَ] (ع اِ) شترمرغ. (منتهی الارب) (آنندراج). ظلیم. (اقرب الموارد). || سوسمار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیقلة.

[هَ قَ لَ] (ع اِ) نوعی از رفتار. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیقم.

[هَ قَ] (ع اِ) آواز موج دریا. (اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). بانگ دریا. (مهذب الاسماء). || دریای فراخ دورتک. (منتهی الارب) (آنندراج). دریای پهناور. (اقرب الموارد). || آواز فروبردن لقمه. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || شترمرغ دراز. (منتهی الارب). گویند هیق است و آخر کلمه میم زاید است. (از اقرب الموارد). رجوع به هیق شود.

هیقمانی.

[هَ قُ نی ی] (ع ص) درازبالا. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیقمانی.

[هَ قَ نی ی] (ع ص) شترمرغ دراز یا دراز از هر چیز. (از اقرب الموارد).

هی کردن.

[هَ / هِ کَ دَ] (مص مرکب) در تداول، راندن اسب و دیگر چارپایان باشد. به رفتن داشتن ستور را.

هیکس.

[سُ] (اِخ) نام قبایلی که مصر را مسخر کردند.

هیکل.

[هَ کَ] (ع اِ) هیأت. صورت و تنهء مردم. (برهان). صورت و شکل. (غیاث اللغات). ریخت. کالبد. پیکر. (منتهی الارب). صورت و شخص. ج، هیاکل. (اقرب الموارد) :
در مسکنی که هیچ نفرساید
فرسوده گشت هیکل مسکینم.ناصرخسرو.
بحری است ژرف عالم کشتیش هیکل تو
عمرت چو باد و گردون چون بادبان کشتی.
ناصرخسرو.
روح القدس براقش وز قدر هیکل او
خورشید میخ زر است اندر پی نعالش.
خاقانی.
تا شود این هیکل خاکی غبار
پای به پایت سپرد روزگار.نظامی.
پس چو آهن گرچه تیره هیکلی
صیقلی کن صیقلی کن صیقلی.مولوی.
- بدهیکل؛ بی اندام. سخت زشت و کریه اندام : بدهیکلی که صخر جنی از طلعت او برمیدی. (گلستان).
- خوش هیکل؛ زیبا. قشنگ. باندام.
- دیوهیکل؛ به شکل و ریخت و صورت دیو :
ز لاحولم آن دیوهیکل بجست
پری پیکر اندر من آویخت دست.سعدی.
- هیکل خاکی غبار؛ کنایه از جسد و قالب آدمی باشد. (برهان) (آنندراج).
- هیکل دار؛ باهیکل. جسیم. درشت. تنومند. ضخیم.
|| هر بنای بلند. (غیاث اللغات) (منتهی الارب) (اقرب الموارد). هر بنایی که عظیم و رفیع باشد. (برهان). || هر حیوان ضخیم و طویل. (اقرب الموارد). هر حیوانی که گنده و جسیم و ضخیم باشد. (برهان). خر بزرگ. (مهذب الاسماء). جثهء بزرگ و اسب درازجسم. (غیاث اللغات). اسب دراز ضخیم. (منتهی الارب).
- فرس هیکل؛ مرتفع. (اقرب الموارد).
- هیکل رضوان؛ بهشت. کنایه از بهشت است. (برهان) (آنندراج).
|| گیاه دراز تمام بالیده. (منتهی الارب). گیاهی که دراز و بزرگ و رسیده باشد و همچنین است درخت. (اقرب الموارد) (منتهی الارب). واحد آن هیکلة است. (اقرب الموارد). || شکوه.

هیکل.

[هَ / هِ کَ] (اِ) بتخانه. (برهان) (مهذب الاسماء). عبادت خانهء ترسایان که در آن صور و تماثیل باشد. بتخانه است به زبان پهلوی. (لغت نامهء اسدی). خانهء ترسایان که در آن پیکر مریم علیها سلام باشد. (منتهی الارب). کلیسیای ترسایان. بهارخانه. بتکده. دارالاصنام. بیت الصنم. (منتهی الارب). پرستشگاه بت. بیت الصور. (مفاتیح خوارزمی). بیت النار. آتشکده. معبد. بتخانه. مولانا جلال دوانی گوید: هیکل به معنی صورت و پیکر و حکماء خانه ای چند میساختند در طالعهای خاص در آن خانه طلسمات نقش میکردند بنام کواکب سبعه و آن خانه ها را تعظیم میکردند و عبادت مینمودند و میرغیاث الدین منصور به معنی بدن آورده اما در عربی نیز این لفظ را آورده و به هیاکل جمع بسته اند :
چنان دان که این هیکل از پهلوی
بود نام بتخانه ار بشنوی.عنصری.
تو گفتی هیکل زردشت گشته ست
ز بس لاله همه صحرا سراسر.لبیبی.
- هیکل الروم، هیکل روم؛ نام بتخانه ای که در روم بوده است. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
دبیرستان کنم در هیکل روم
کنم آئین مطران را مطرا.خاقانی.
- هیکل النار؛ آتشکده.
|| تعویذ. حرز. دعا که به بازو بندند چشم زخم را :
حور را حِرز و هیکل است آن خط
که سنائی بر آن نهاد نمط.سنائی.
هیکل و نشره و حرزی که اجل بازنداشت
هم به تعویذدِه شعبده گر باز دهید.خاقانی.
این نامه هفت عضو مرا هفت هیکل است
کایمن کند ز هول سباع و شرِ هوام.
خاقانی.
خاص از برای وسوسهء دیو نفس را
شاید گر این سخن بنویسی به هیکلی.
سعدی.
- هیکل کردن؛ چون حمائل بندی، حلقه ای را از یک سوی دوش به زیر بغل جانب مقابل بردن: قرآن را هیکل کردن؛ حمایل کردن قرآن خرد. (یادداشت مؤلف).
-هیکل وار؛ همانند هیکل. حمایل وار :
دشمنانش همره غولند اگر خود بهر حرز
هشت حرفش هفت هیکل وار در بر ساختند.
خاقانی.
|| نقش و تصویر. نقش و نگار :
بر آن لوح چون خط یونانیان
چهل حرف و شش هیکل اندر میان.
اسدی (گرشاسبنامه ص188).
- هیکل بستن؛ کستی بستن. زنار بستن. به کمر بستن بندی که نزد زرتشتیان کشتی یا کستی نام دارد و برهمنان و ترسایان زنار اصطلاح کرده اند :
بدان خانه شد شاه یزدان پرست
فرودآمد آنجا و هیکل ببست.فردوسی.
- || کنایه از مردن و وفات یافتن. (برهان).

هیکل.

[هَ کَ] (اِخ) مقصود از هیکل در بیشتر مواضع کتاب مقدس هیکل اورشلیم است که در کوه سوریا بنا شده بود و شباهت چادر جماعت میداشت و در کتاب مقدس سه هیکل مذکور است. اول هیکل سلیمان میباشد. داود اراده داشت که هیکلی از برای خداوند بسازد اما خداوند وعده فرمود که پسرش سلیمان آن هیکل را تمام خواهد کرد. دوم هیکل زروبابل. کوروش پادشاه ایران در سال 536 ق . م. امر فرمود که بعضی از یهود اسرای بابل مراجعت کنند علیهذا عدهء کثیری با زروبابل که حکمران ایشان بود مراجعت نمودند در سال دومین بنای هیکل ثانی را گذاشت. سوم هیکل هیردیس. پس از آنکه هیکل زروبابل تخمیناً 500 سال برپا بود آثار خرابی در او پیدا شد و باعث گردید که هیردیس اعظم آن را تعمیر فرماید. (قاموس کتاب مقدس).

هیکل آباد.

[هَ کَ] (اِخ) دهی است از دهستان سهندآباد بخش بستان آباد شهرستان تبریز. دارای 125 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج4).

هیکلة.

[هَ کَ لَ] (ع ص) زن کلان جثهء دراز. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || (مص) تمام شدن گیاه. (منتهی الارب) (آنندراج). هیکل الزرع هیکلة؛ نما و طال. (اقرب الموارد).

هیکلی.

[هَ / هِ کَ] (ص نسبی) منسوب به هیکل. || حمایلی.
- قرآن هیکلی؛ قرآنی خرد که توان آن را حمایل کرد. (یادداشت مؤلف).

هیگر.

[هَ / هِ گَ / هی گَ] (اِ) اسب کمیت و معنی ترکیبی آن اسب کهر است چه هی به معنی اسب است و کهر نیز نام رنگ کمیت، اسب سیاهی است که به سرخی زند و یال و زانوهایش سیاه باشد و آن را به ترکی قراکهر گویند یعنی سیاه کهر. (آنندراج) (انجمن آرا). اسب سرخی که به سیاهی مایل بود و یال و دم وی سیاه باشد. (برهان).

هیل.

[هَ] (ع مص) فروریختن بر چیزی خاک و ریگ را. (منتهی الارب). || فروریختن آرد در انبان بی وزن و کیل. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). فروریختن. (دهار) (تاج المصادر بیهقی) (ترجمان القرآن) (مصادر اللغه). || روان کردن. || (اِ) مال بسیار. (دهار) (اقرب الموارد). مال بسیار یا ریگ یا باد. (اقرب الموارد). || آنچه فروریزد از ریگ و خاک و آرد و جز آن. و جاء بالهیل و الهیلمان؛ مال بسیار آورد یا آورد ریگ و باد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (اقرب الموارد). || قاقلهء یمنی است یا فارسی، هندی الاجی است. (منتهی الارب).

هیل.

(اِ)(1) معروف است و به عربی قاقلهء صغار میگویند. (برهان). دوایی است که به هندی الایچی سفید نامند. ظاهراً این معرب هیل است که به یای مجهول باشد و به عربی قاقلهء صغار را گویند. (غیاث اللغات). هل. هیل بوا. خیربوا. (یادداشت مؤلف) (ذخیرهء خوارزمشاهی) :
فلفل و میخک و بزباز و کبابه یْ چینی
جوز بویا بود و هیل و قرنفل در کار.
بسحاق اطعمه.
(1) - Cardamome.

هیلا.

[هَ / هِ] (اِ) باشه را گویند و آن پرنده ای است شکاری کوچکتر از باز. (برهان) (انجمن آرا) (آنندراج). || (اِخ) نام غولی ماده است در شعر ذیل از نظامی :
ماده هیلا و نام نر غیلاست
کارشان کردن بدی و بلاست.
نظامی.

هیلاء .

[هَ] (اِخ) کوهی است سیاه به مکه. (منتهی الارب) (معجم البلدان).

هیلاج.

[هَ / هِ / هی] (اِ) این لغت یونانی است و بعضی گویند هندی است و معنی آن چشمهء زندگانی باشد و آن را منجمان فارس «کدبانو» گویند و آن دلیل جسم مولود است چنانکه کدخدا دلیل روح باشد و کیفیت و کمیت عمر مولود را از این دو دلیل استخراج کنند. (از برهان). سالی است منجمان را که بدان دلیل عمر را شناسند و مجازاً زایچهء مولود را نیز گویند. (آنندراج) (غیاث اللغات). دلیل جسم. (انجمن آرا). یکی از امور خمسه است، اول صاحب نوبت روز یا شب، دوم قمر به روز و شمس به شب، سوم درجهء طالع، چهارم سهم السعاده، پنجم جزء اجتماع یا استقبال که پیش از تولد واقع شده باشد، یکی از این امور خمسه را در وقتی هیلاج نامند که با شرائط مخصوصهء خود که در کتب نجوم مشروح است جمع آید و مجموع را هیالج یا هیلاجات خمسه خوانند و کدخداه کوکبی است که مستولی باشد بر موضع هیلاج، به این معنی که صاحب خانه ای باشد که هیلاج بالفعل در آن خانه است یا صاحب شرف آن یا صاحب خط دیگر از خطوطی که بدان موضع منسوب است و اگر هیلاجی باشد که کدخداه نداشته باشد و اگر هیچ یک از هیلاجات کدخداه نداشته باشد هیلاجیت از آن درجهء طالع است. مثال هیلاج و کدخداه: اگر در وقت تولد مولود (در روز) قمر در 19 درجهء حمل باشد قمر یکی از هیلاجات خمسه است به شرط اجتماع شرایط مخصوصهء دیگر که در کتب نجوم مشروح است، و کدخداه در مثال مفروض آفتاب است، چه آفتاب مستولی است بر موضع هیلاج یعنی صاحب شرف آن است، چه شرف شمس در 19 درجهء حمل است، و اگر در مثال مفروض درجهء طالع در 19 درجهء حمل باشد هیلاج درجهء طالع خواهد بود و کدخداه باز شمس است و هکذا. و از امتزاج و ازدواج مجموع هیلاج و کدخداه بر سنین عمر مولود و طول و قصر و سعادت و نحوست آن استدلال کنند، علی زعمهم. (از حواشی چهارمقالهء محمد قزوینی) :
از طالع میلاد تو دیدند رصدها
اخترشمران رومی و یونانی و مائی
تسییر براندند براهین بفزودند
هیلاج نمودند که جاویدبقائی.
خاقانی (از انجمن آرا).
باد آن سعادات ابد بیت الحیاتت را مدد
هیلاج عمرت را عدد غایات اقصی داشته.
خاقانی.
نمونه باد در آئینهء تصور خلق
ز طول و عرض جمال تو عالم معنی
به مهر و ماه که تأثیربخش هیلاج اند
دوام عمر تو دارد عطیهء کبری.
سیف اسفرنگ (از انجمن آرا).

هیلاجیت.

[هَ / هی جی یَ] (ع مص جعلی، اِمص) عمل هیلاج. سمت هیلاج.

هیلار.

(اِخ)(1) مستشرق فرانسوی (1805-1895 م.). مطالعات و تحقیقاتی دربارهء ادیان ملل شرق بعمل آورده. از آثار اوست: 1- بودا. 2- محمد و قرآن. (فرهنگ عمید).
(1) - Hilar.

هیلان.

[هَ یَ] (ع اِ) آنچه فروریزد از ریگ. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هَیل شود.

هیلانیه.

[] (اِخ) فرقه ای از فِرَق میان عیسی و محمد علیهماالسلام. (الفهرست ابن الندیم).

هیلبرت.

[بِ] (اِخ)(1) داوید. ریاضی دان معروف آلمانی (1862-1943 م.). در سال 1899 کتابی به نام اصول اساسی هندسه تألیف و منتشر کرد. در علوم ریاضی مطالعات و ابداعاتی کرد. در 81سالگی در اردوگاههای اسیران در اثر شکنجهء عمال نازی درگذشت. (فرهنگ عمید).
(1) - Hilbert, David.

هیل بوا.

[] (اِ مرکب) قاقلهء صغیره. رجوع به هیل و رجوع به تذکرهء ضریر انطاکی شود.

هیل بویا.

(اِ مرکب) قاقلهء صغار. رجوع به هیل و هیل بوا شود.

هیلع.

[هَ لَ] (ع ص) سست و ضعیف. (از اقرب الموارد).

هیل غراب.

[] (اِ مرکب)(1) قاقلهء کبار. رجوع به قاقله شود.
(1) - Amomum subulatum.

هیلکون.

[هَ لَ] (ع اِ) داس بی دندان. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیللة.

[هَ لَ لَ] (ع مص جعلی) لااله الاالله گفتن. (المصادر زوزنی) (منتهی الارب) (دهار). و این مصدری است منحوت چون حوقلة که مصدری است و از لاحول ولاقوة الا بالله ریخته و تراشیده شده است. (از اقرب الموارد).

هیلمان.

[هَ لَ / لُ] (ع اِ) بسیار از مال و جز آن: جاء بالهیل و الهیلمان؛ مال بسیار آورد یا آورد ریگ و باد را. (منتهی الارب). هِلِمّان. گویند: جاءنا بالهیل و الهیلمان؛ اذا جاء بالمال الکثیر. (اقرب الموارد).

هیلو.

[هَ / هِ] (اِ) هلیو. گردکان بازی.

هیلوی.

[هَ / هِ] (اِ) چهارمغز بازی و گردکان بازی را گویند و به کسر اول هم آمده است لیکن به معنی بازی لا علی التعیین. (برهان).

هیلوی.

(اِ) بازی. (برهان). رجوع به مدخل قبل شود.

هیلة.

[لَ] (ع اِ) ترس و کار هولناک. (منتهی الارب). مخافة و ترس. (اقرب الموارد).

هیلة.

[هَ لَ] (اِخ) نام بزی که زالی را بود که دوشنده اگر بر وی سختی کردی شیر دادی و الا سرون زدی. (آنندراج) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هیله.

[لَ / لِ] (اِ)(1) بر وزن و معنی حیله باشد. || و کلمهء نیک را نیز گویند. (برهان).
(1) - مصحح برهان نوشته لفظ هیله که صاحب برهان بر وزن و معنی حیله نوشته در هیچ لغت نامهء دیگر یافته نشد. اما مننسکی به سند فرهنگ شعوری مینویسد که حیله به فتح اول به معنی کدخدا و خداوند خانه است و به کسر به معنی گردباد تند. (از آنندراج) (از انجمن آرا) (از حاشیهء برهان چ معین).

هیل هیل.

(اِخ) شاخه ای از تیرهء حاجی وند هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان ص77).

هیلی.

[هِ] (اِخ)(1) ناحیتی است به هند که سنداپور بدانجا است. رجوع به کلمهء طباشیر در مفردات ابن البیطار شود.
(1) - Heili.

هیلیدن.

[دَ] (مص) فروگذاشتن و ترک دادن و فروانداختن. (برهان) (آنندراج). هلیدن. رجوع به هلیدن شود.

هیم.

[هَ] (ع مص) شیفته گشتن به عشق. (دهار). دوست داشتن زن را. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). || عاشق گردیدن و سرگشته و شیفته شدن از عشق و رفتن بغیر اراده و مراد. (آنندراج) (اقرب الموارد). شیفته شدن به عشق و روی بنهادن به جایی. (المصادر زوزنی). روی به جایی نهادن از عشق و جز آن. (تاج المصادر بیهقی). || (اِمص) سرگشتگی. (غیاث اللغات). رجوع به هیوم و هیام و هیمان شود. || (اِ) هیم الله؛ ایم الله، به ابدال همزه به هاء. (از اقرب الموارد)؛ یعنی سوگند خدای را. (منتهی الارب).

هیم.

[هُ یُ] (ع ص، اِ) جِ هَیام و هُیام. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هیام شود.

هیم.

(ع ص، اِ) جِ اهیم. (اقرب الموارد). شتران تشنه. (ترجمان القرآن) (منتهی الارب).

هیم.

[هَ یَ] (فعل) صورتی و تلفظی محلی از کلمهء «هستم» یعنی موجودم و حیات دارم و حاضرم. (از آنندراج) (از برهان) :
هیم به پلهء نیکی کم از سپندانی
به پلهء بدی اندر هزار سندانم.سوزنی.

هیم.

(اِ) هیمه. هیزم سوختنی. (آنندراج) (غیاث اللغات) :
دلم مرگ پسرعم سوخت و در جانم زد آن آتش
که هیمش عرق شریان گشت و دودش روح حیوانی.
خاقانی.

هیما.

[هَ] (ع ص) بیابان بی آب. (دهار). رجوع به هیماء شود.

هیماء .

(اِ) علم طلسم است. (غیاث اللغات) (آنندراج).

هیماء .

[هَ] (ع ص) مؤنث هَیْمان. (منتهی الارب). رجوع به هَیْمان شود. || دشت بی آب و بی نشان و بی راه. (منتهی الارب) (آنندراج). بیابان که در آن آب نبود. (اقرب الموارد) (مهذب الاسماء). || بیماریی است شتر را که به آشامیدن آب باران فراهم به بیابان حادث گردد. (منتهی الارب) (آنندراج) (تاج العروس): ناقة هیماء؛ شتری که به مرض هیام مبتلی باشد. (از اقرب الموارد). ج، هیام. (منتهی الارب) (اقرب الموارد). و هَیمی. (اقرب الموارد).

هیمالایا.

(اِخ)(1) هیمالیا. سلسلهء جبالی است در شمال شبه قارهء هند مابین سند و برهماپوترا و هندوستان و تبت به امتداد 2700 کیلومتر و پهنای 350 کیلومتر. بلندترین قلل آن اوِرِسْت به ارتفاع 8882 متر بلندترین قلل عالم و کین چین جین گا به ارتفاع 8581 متر. قله های آن همیشه پوشیده از برف و دارای یخچالهای عظیم است. رودهای گنگ و سند از دامنه های آن سرچشمه میگیرد. (فرهنگ عمید).
(1) - Himalaya.

هیمان.

[هَ یَ] (ع مص) دوست داشتن زن را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || عاشق گردیدن و سرگشته و شیفته شدن از عشق و رفتن بر غیر اراده و مراد. (المصادر زوزنی) (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || هامت الناقة هَیَماناً؛ ذهبت علی وجهه [ وجهها ]لرعی. (اقرب الموارد). || (اِمص) سرگشتگی و حیرانی. (غیاث اللغات از سراج و منتخب).

هیمان.

[هَ] (ع ص) تشنه. (منتهی الارب) (مهذب الاسماء). عطشان. (اقرب الموارد). || شیفته و سرگشته. (منتهی الارب). محب شدیدالوجد. (اقرب الموارد). || شتر هیمازده. (منتهی الارب). شتر مبتلی به مرض هیام. (اقرب الموارد). مؤنث آن هَیمی. (اقرب الموارد).

هیم الله.

[هَ مُلْ لاه] (ع سوگند) سوگند با خدای. قسم به خدا. (منتهی الارب (از اقرب الموارد). ایم الله، به ابدال. (از اقرب الموارد). رجوع به هیم شود.

هیمرة.

[هَ مَ رَ] (ع ص) گنده پیر فانیه. (منتهی الارب) (آنندراج). العجوز الفانیة. (اقرب الموارد).

هی مری.

[] (ترکی، اِ) لفظ ترکی است از الفاظ بارگیر که ترکان در مخاطبات خود آرند. (غیاث اللغات) (آنندراج).

هیمغ.

[هَ مَ] (ع اِ) درخت مغد. (منتهی الارب) (آنندراج). شجرة المَغد. (اقرب الموارد).

هیمنة.

[هَ مَ نَ] (ع مص) آمین گفتن. || بال گستردن طایر بر بچهء خود. || نگاهبان و رقیب گردیدن بر چیزی. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب). || (اِ) در تداول، شکوه و وقار و مهابت که از بزرگی و عظمت کسی در دل افتد. (یادداشت مؤلف).

هیمه.

[هَ / هِ مَ / مِ] (اِ) گوشتابه. (برهان). رجوع به مدخل بعد شود.

هیمه.

[مَ / مِ / هَ / هِ مَ / مِ] (اِ) هیزم سوختنی. (برهان). هیزم سوختنی و به فتح نیز آمده است. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
در او آتشی روشن افروخته
بر او هیمه خروارها سوخته.نظامی.
در او ده پانزده من عود چون مشک
بسوزاندی بجای هیمهء خشک.نظامی.
گر هیمه عود گردد و گر سنگ دُر شود
مشنو که چشم آدمی از سنگ پر شود.
سعدی.
- هیمه انداختن؛ هیزم افکندن درون تنوری یا آتشدانی.
- هیمه خانه؛ جای هیمه. هیمه دان. هیزم دان. (تذکرة الملوک).
- هیمه دان؛ هیمه ستان. محتطب. هیمه خانه. هیزم دان.
- هیمه فروختن؛ هیزم فروختن.
- هیمه کش؛ هیزم کش. حمال حطب.
- هیمه کشی؛ هیزم کشی.
- هیمه کشیدن؛ هیزم کشیدن.
- امثال: احمدک به هیمه نمی رفت بردندش.
چون خانه بسوزانی به هیمه درنمانی. (مثل هندی، نقل از نسخهء خطی شاهد صادق متعلق به مهدیقلی خان هدایت).
هیمهء تر به کسی فروختن؛ کنایه از مکر و حقه و تزویر کردن. (برهان) (آنندراج):
تا کی از شور درون ای سخت جان هیمهء تر میفروشی با کسان.
|| گوشتابه. (برهان). رجوع به هَیمه شود.

هیمی.

[هَ ما] (ع ص) مؤنث هیمان. (منتهی الارب) (اقرب الموارد) (آنندراج). شتر مبتلا به هیام. (از اقرب الموارد). رجوع به هیمان شود.

هیمیا.

(اِ) علم طلسم است. (غیاث اللغات). یکی از علوم خفیه است. (یادداشت مؤلف). رجوع به هیماء شود.

هین.

[هَ] (ع ص) نرم. || آسان. || سبک. (منتهی الارب).

هین.

[هَیْ یِ / هَ یِ] (ع ص) نرم و آسان. (منتهی الارب). سهل. (اقرب الموارد). || ضعیف و ذلیل. (اقرب الموارد). سست و خوار. || سبک. (منتهی الارب).

هین.

(صوت) کلمه ای است که بجهت تأکید گویند یعنی بشتاب و زود باش. (انجمن آرا) (آنندراج). کلمه ای است به معنی زود و شتاب و تعجیل که در محل تأکید و امر گویند یعنی زود باش و بشتاب. (برهان). شتاب فرمودن است. (لغت نامهء اسدی) :
از کوهسار دوش به رنگ می
هین آمد ای نگار می آور هین.دقیقی.
هین بگو ای فیض رحمت هین بگو ای ظل حق
هین بگو ای حرز امت هین بگو ای مقتدا.
خاقانی.
به شیرین گفت هین تا رخش تازیم
بر این پهنه زمانی گوی بازیم.نظامی.
در دلم افتاد آتش ساقیا
ساقیا آخر کجایی هین بیا.عطار.
گفت هین اکنون چه میخواهی بخواه
گفت فرما باد را ای جان پناه.مولوی.
هین غذای دل بده ار همدلی
رو بجو اقبال را از مقبلی.مولوی.
مؤذن گریبان گرفتش که هین
سگ و مسجد ای فارغ از عقل و دین.
سعدی.
|| (ضمیر، اِ) این و اینک. هذا. (برهان). || گفتن. (برهان). در کردی معنی «چه گفتید» دارد. (حواشی برهان چ معین).
- هان و هین:وز این بند بگشای و بستان و ده
وز این هان و هین و از این گیر و دار.
ناصرخسرو.
چه داری جواب محمد به محشر
چو پیش آیدت هان و هین محمد.
ناصرخسرو.

هین.

(صوت) آوازی که بدان خر را زجر کنند :
هان و هینش کنم از حکمت زیرا خر
بازگردد ز ره گمره به هان و هین.
ناصرخسرو.
- هین و هی؛ حکایت صوت بازداشتن و منع کردن کسی یا چیزی از حرکت :
هین بزرگ بازنگردد به هین و هی.
منوچهری.

هین.

(اِ) سیل. سیلاب. (فرهنگ اسدی) (انجمن آرا) (آنندراج) :
از کوهسار دوش به رنگ می
هین آمد ای نگار می آور هین.دقیقی.
هینی به گاه جنگ به تک خاسته ز کوه
هین بزرگ بازنگردد به هین و هی.
منوچهری.
- هین آمدن؛ سیل آمدن. سیل جاری شدن.
- هین گرفتن؛ سیل گرفتن. در سیل فرورفتن. غرقه شدن در سیل :
دم خون چو رود مهین هین گرفت
ز غم چهرهء شاه چین چین گرفت.
اسدی (گرشاسبنامه ص 409).
شل و خشت پرواز شاهین گرفت
ز باران خون کوه در هین گرفت.
اسدی (گرشاسبنامه ص 80).

هین.

(اِخ) دهی است جزء دهستان مزدقانچای بخش نوبران شهرستان ساوه. دارای 132 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).

هین آباد.

(اِخ) دهی است جزء دهستان دهیکلهء بخش هوراند شهرستان اهر. دارای 447 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 4).

هینام.

[هَ] (ع اِ) هینوم. سخنی که فهمیده نشود. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیناهین.

(اِ مرکب) شتابزدگی. (صحاح الفرس). عجله. تعجیل. (برهان). شتاب در شتاب. (آنندراج) (انجمن آرا) :
بکند رخنه نظم حال مرا
در چنین گیر و دار و هیناهین.
انوری (از آنندراج) (انجمن آرا).

هیند.

[یَ] (فعل) صورتی و تلفظی محلی از کلمهء هستند :
گفت یارب گر تو را خاصان هیند
که مبارک دعوت و فرخ پیند.مولوی.

هیند.

(اِخ) هند است که هندوستان باشد. (آنندراج) (برهان). رجوع به هندوستان شود.

هینم.

[هَ نَ] (ع اِ) پنبه. (منتهی الارب) (آنندراج).

هینمة.

[هَ نَ مَ] (ع اِ)(1) آواز نرم و خفی. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). آواز خفی که به فهم نیاید. آواز پنهان. (مهذب الاسماء). باژ(2) : آنگاه که قیس بن نسیبه درک صحبت رسول کرد و به قوم خود بنوسلیم بازگشت گفت: قد سمعت ترجمة الروم و هینمة فارس و اشعار العرب و کهانة الکاهن و... فما یشبه کلام محمد شیئاً من کلامهم. (طبقات ابن سعد در باب وفد سلیم جزء ثانی ص71 چ قاهره سال 1358). || تره ای است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).
(1) - ظ. زمزمه کردن و باژ است که ایرانیان زردشتی پیش از خوردن غذا می کردند. رجوع به باژ شود.
(2) - ظ. زمزمه کردن و باژ است که ایرانیان زردشتی پیش از خوردن غذا می کردند. رجوع به باژ شود.

هینوم.

[هَ] (ع اِ) هینام. سخنی که فهمیده نشود. (از اقرب الموارد) (منتهی الارب) (آنندراج). رجوع به هینام شود.

هینون.

[هَیْ یِ] (ع ص، اِ) جِ هَیِّن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هین شود.

هینون.

[هَ] (ع ص، اِ) جِ هین. (از اقرب الموارد). رجوع به هین شود.

هینة.

[نَ] (ع اِ) روش. (منتهی الارب) (آنندراج). برای نوع است. (از اقرب الموارد). آهستگی و وقار. (منتهی الارب) (آنندراج). سکینه و وقار. (از اقرب الموارد).

هینة.

[هَ نَ] (ع ص) مؤنث هین. (از اقرب الموارد). رجوع به هین شود.

هینة.

[هَیْ یِ نَ] (ع ص) تأنیث هَیِّن و هَیِن، به معنی سهل و آسان. (از اقرب الموارد). رجوع به هین شود.

هیو.

[] (اِخ) قصبه ای جزء دهستان فشند بخش کرج شهرستان تهران. دارای 2429 تن سکنه است. آب آن از چشمه سار. محصول آن غلات، بنشن، صیفی، باغات انگور، میوه جات، عسل، لبنیات و شغل اهالی زراعت و گله داری است و برخی در معدن ذغال سنگ کار می کنند. دبستان دارد. مزرعهء سرای حشمت آباد واقع در کنار راه شوسه جزء این ده است. راه مالرو دارد و از قهوه خانهء شاه دوست که سر راه شوسه واقع است ماشین میرود. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج1).

هیوان.

[] (اِخ) شهری است [ به هندوستان ] بر سر کوه نهاده و از این شهر آبی فرودآید به دامن کوه و اندر کشت به کار شود. (حدود العالم).

هیوب.

[هَ] (ع ص) ترسان و بیمناک. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). || مرد بددل. (منتهی الارب) (آنندراج). بددل و هراسان. (مهذب الاسماء). || آنکه از وی ترسند. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیوبة.

[هَ بَ] (ع ص) مرد بددل. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). رجوع به هیوب شود.

هیودی.

[] (اِخ) شاخه ای از تیرهء پولادوند هیهاوند از طایفهء چهارلنگ بختیاری. (جغرافیای سیاسی کیهان).

هیوره.

[هَیْ / هِیْ وَ رَ / رِ] (اِ) ریخت و هیأتی زشت. (یادداشت مؤلف). هیبره.
- بدهیوره؛ ریخت و هیأت زشت و کریه و بد. تأکید و تأییدی در بدی آن است. (یادداشت مؤلف).

هیوسیامین.

[هیُ] (اِ)(1) گردی است بی رنگ به شکل سوزنهای ریز و طعم آن نامطبوع است. در آب کمی حل شده و در الکل و اتر و کلروفرم بخوبی محلول است. معمو سولفات هیوسیامین را که تنها ملح افینیال آن است در تراپوتیک به کار می برند. سولفات هیوسیامین(2) به شکل سوزنهای ریز سفیدی متبلور شده در آب بخوبی محلول و 81 درصد هیوسیامین دارد. این دارو حدقه را سریعتر از اتروپین متسع میکند و برای این کار چند قطره از محلول پنج سانتی گرم سولفات هیوسیامین در ده گرم آب کفایت میکند. این دارو را در تمام مواردی که ژوسکیام به کار برده میشود میتوان استعمال نمود. میزان معمولی استعمال آن ربع میلی گرم تا نیم میلی گرم و حداکثر مقدار استعمال آن در یک بار نیم میلی گرم و در 24 ساعت یک گرم است. (درمان شناسی ج1).
(1) - Hyoscyamine. .
(فرانسوی)
(2) - Sulfate d'hyoscyamine

هیوع.

[هُ] (ع مص) هیع. هیعة. هیعوعة. هیعان. بددل گشتن. (منتهی الارب) (آنندراج). بددل شدن. (المصادر زوزنی). ترسیدن. بددلی کردن. (تاج المصادر بیهقی). ترسیدن و بی تابی و فزع کردن. (از اقرب الموارد). || گرسنه شدن. (منتهی الارب). رجوع به هیع و هیعان شود.

هیوف.

[هَ] (ع ص) مرد زود تشنه شونده یا سخت تشنه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج). هیفان. مهیاف. (اقرب الموارد).

هیوفاریقون.

[] (معرب، اِ)(1) هوفاریقون. رمان الانهار. اندروسامن. رجوع به هوفاریقون شود.
(1) - Hypericum.

هیوفاقسطیداس.

[] (معرب، اِ)(1)هیوفسطیداس. هیوفقطیداس. رجوع به هیوفسطیداس شود.
.(لکلرک ج1 ص358)
(1) - Hypaciste.

هیوفسطیداس.

[] (معرب، اِ) ابوسهلان و آن نوعی از طراثیث است. (یادداشت مؤلف).

هیوفقطیداس.

[] (معرب، اِ)هیوفسطیداس. نوعی از طرثوث کوچک است. (یادداشت مؤلف). از قوابض است. (قانون بوعلی کتاب سوم ص211).

هیوق.

[هُ] (ع اِ) اَهْیاق. جِ هیق، به معنی اشترمرغ. (مهذب الاسماء) (از اقرب الموارد). رجوع به هیق شود.

هیول.

[هَ] (معرب، اِ) گرد پراکنده روشنی آفتاب که در خانه نمایان گردد. معرب است. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیولا.

[هَ] (معرب، اِ) مادهء هر چیز. (غیاث اللغات) (آنندراج). مقابل صورت :
هیولا را اگر وصفی کنی بیرون برد مقدور
که باشد بی خلاف آنگه ز خرد و واحد و یکتا.
ناصرخسرو.
گشایم راز لاهوت از تفرد
نمایم ساز ناسوت از هیولا.خاقانی.
رجوع به هیولی شود.

هیولائی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به هیولا :
جوانمردی و لطف و آدمیت
همین نقش هیولائی مپندار.سعدی.

هیولانی.

[هَ] (ص نسبی) منسوب به هیولی. (از اقرب الموارد). «هیولا» که مادهء هر شی ء را گویند و در حالت نسبت نون زاید هم می آورند چنانکه در حقانی و ربانی و روحانی الف و نون زاید است. (غیاث اللغات). مادی. جسمانی :
با تو از قوت هیولانی
ستد و داد روح حیوانی.سنایی.
ز مردمان مشمر خویشتن به هیأت و شکل
که مردمی نه همین هیکل هیولانی ست.
انوری.
تو را که صورت جسم تو را هیولانی ست
چو جوهر ملکی در لباس انسانی.حافظ.
به کنه جوهر ذات تو چون رسم هیهات
هنوز طفل صفت عقل من هیولانی.
طالب آملی (از آنندراج).
- عقل هیولانی.؛ رجوع به عقل شود.

هیولی.

[هَ] (معرب، اِ) ممال هیولی (هیولا) :
همیشه تا ز ره عقل بر عقول و نفوس
تقدمی نبود صورت و هیولی را.
ظهیر فاریابی.

هیولی.

[هَ لی ی] (ص نسبی) هیولانی. منسوب به هَیولی. (از اقرب الموارد). رجوع به هَیولی شود.

هیولی.

[هَ لا / هَیْ یو لا] (ع اِ) پنبه. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). قطن. (اقرب الموارد). پیشینیان سرشت جهان را بدان تشبیه کرده اند و نسبت بدان هیولیّ و هیولانی است. (از اقرب الموارد).

هیولی.

[هَ لا] (معرب، اِ)(1) (اصطلاح فلسفه) عنصر. مایه. ماده، مقابل صورت. این لفظ یونانی است و به معنی اصل و ماده و در اصطلاح فلسفه آن جوهری است در جسم که آنچه بر جسم عارض میشود از آن اتصال و انفصال می پذیرد و آن محل است برای صورت جسمی و صورت نوعی. (تعریفات سید جرجانی). هیولی به نزد حکماء چیزی است که صورتها را به طور مطلق می پذیرد بدون تخصیص به صورتی معین و آن را ماده نیز گویند چنانکه در بحرالجواهر بدان اشاره رفته است و در کشف اللغات گوید: هیولی چیزی است که صورت اسماء در آن ظاهر گردد و صوفیه آن را اعیان ثابته گویند و متکلمان حقایق اشیاء و حکماء ماهیات اشیاء. (از کشاف اصطلاحات الفنون) :
تا از آن جامد اثر گیرد ضمیر
حبذا نان بی هیولای خمیر.مولوی.
هیولی بر چهار قسم است چنانکه در شرح صحائف نیز آمده است: هیولای اولی، هیولای ثانی، هیولای ثالث و هیولای رابع. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- هیولای اول؛ کنایه از جوهر اول. (غیاث اللغات) (آنندراج) :
هیولای اول بیان کن که چیست
سؤالم ز کم و ز کیف و چراست.
ناصرخسرو.
- هیولای اولی؛ جوهری است غیرجسم محل است برای متصل بذاته و آن صورت جسمیه است. برای تفصیل بیشتر به کشاف اصطلاحات الفنون مراجعه شود.
- هیولای ثالثه؛ اجسام هستند با صورت نوعیهء آنها که محل است برای صورتهای دیگر چون چوب برای صورت تخت و گل برای صورت کوزه. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- هیولای ثانی؛ هیولای ثانیه :
هیولای ثانی نمودی به من
پذیرفتم و هم بر اینم رضاست.ناصرخسرو.
رجوع به هیولای ثانیه شود.
- هیولای ثانیه؛ جسمی است که صورت بدان قیام دارد چون اجسام نسبت به صورتهای نوعیهء آنها. (کشاف اصطلاحات الفنون).
- هیولای رابعه؛ آن این است که جسم با هر دو صورت آن محل باشد برای صورت چون اعضاء برای صورت بدن. بدین ترتیب ملاحظه میشود که هیولای اولی جزو جسم است و هیولای ثانیه خود جسم است و هیولای ثالثه و رابعه، جسم جزو آنها است. (کشاف اصطلاحات الفنون از شرح صحائف).
(1) - Matiere.

هیولیات.

[هَ لَ] (ع اِ) جِ هَیولی. (از اقرب الموارد). رجوع به هیولی شود.

هیوم.

[هَ] (ع ص) سرگشته. (منتهی الارب) (آنندراج). متحیر. (از اقرب الموارد). || تشنه. (منتهی الارب) (آنندراج).

هیوم.

(اِخ)(1) دیوید. فیلسوف و مورخ انگلیسی (1711-1776 م.). علاوه بر آثار فلسفی، کتابی نیز در تاریخ انگلستان تألیف کرده است. (از فرهنگ عمید).
(1) - Hume, David.

هیون.

[هَ] (اِ) به معنی شتر باشد مطلقاً و به عربی بعیر خوانند و بعضی گویند هیون شتر جمازه است و بعضی شتر بزرگ را گویند و هر جانور بزرگ را نیز گفته اند. (برهان). شتر بزرگ. (حاشیهء فرهنگ اسدی). شتر بزرگ جمازه. (صحاح الفرس). شتر جمازه که به رفتار تند و تیز است و سوار آن به چاپاری به منزل رسد. (آنندراج) (انجمن آرا) :
چگونه یابند اعدای او قرار کنون
زمانه چون شتری شد هیون و ایشان خار.
دقیقی.
ز دریا به دریا نبد هیچ راه
ز اسب و ز پیل و هیون و سپاه.فردوسی.
پراکند هر سو هیونی دوان
یکی مرد بیدار و روشن روان.فردوسی.
هیون دوکوهه دگر ششهزار
همه بارشان آلت کارزار.اسدی.
غژغاودم گوزن سرین و غزال چشم
پیل زرافه گردن و گور هیون بدن.لامعی.
مرکب شعر و هیون علم و ادب را
طبع سخن سنج من عنان و مهار است.
ناصرخسرو (از انجمن آرا) (از آنندراج).
هایل هیونی تیزدو اندک خور و بسیاررو
از آهوان برده گرو در پویه و در تاختن.
امیرمعزی.
تو را کوه پیکر هیون میبرد
چه دانی که بر ما چه شب میرود.سعدی.
|| اسب. (برهان) (صحاح الفرس) (لغت نامهء اسدی) (غیاث اللغات) :
دو بازو بکردار ران هیون
برش چون بر شیر و چهرش چو خون.
فردوسی.

هیوند.

[هی وَ] (اِ) بر وزن ریوند، عفت و پرهیزگاری. (برهان) (آنندراج).

هیوه.

[هی وَ / وِ] (اِ) متجدد شدن و تجدد یافتن. || متبدل و متغیر گردیدن. (آنندراج) (انجمن آرا).

هیوی.

[هَ یَ وی ی] (ع ص نسبی) منسوب به هیأت. || عالم به علم هیأت. اخترشناس. ستاره شناس. ستاره شمر. اخترشمار. رجوع به هیأت شود.

هیه.

[هَیْهْ] (ع ص) آنکه دور دارند او را و یکسو کنند جهت چرکینی جامهء وی. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

هیهاء .

(ع مص) خواندن شتر را به علف به لفظ هی ء هی ء یا زجر کردن آن را به لفظ هاء هاء. (منتهی الارب).

هیهات.

[هَ تَ / تِ / تُ] (ع اِ فعل، صوت)چه دور است. (ترجمان القرآن جرجانی). مبنی و معرب است. دور است و در آن لغاتی است. (منتهی الارب). و فارسیان در مقام تحسر و تأسف استعمال نمایند. (آنندراج). اسم فعل است و معنی آن دور است و در آن پنجاه ویک لغت آمده است. (اقرب الموارد) :
امید وفا دارم هیهات که امروز
در گوهر آدم بود این گوهر نایاب.خاقانی.
روزگارم وفا کند هیهات
روزگار این به روزگار کند.خاقانی.
درخور تخت و آفرین باشد
لیک هیهات اگر چنین باشد.نظامی.
دگر سر من و بالین عافیت هیهات
بدین هوس که سر خاکسار من دارد.
سعدی.
که هیهات قدر تو نشناختم
به شکر قدومت نپرداختم.سعدی.
رود به خواب دو چشم از خیال تو؟ هیهات
بود صبور دل اندر فراق تو؟ حاشاک.
حافظ.
آنچه در مدت هجر تو کشیدم هیهات
در یکی نامه محال است که تحریر کنم.
حافظ.
سینهء تنگ من و بار غم او؟ هیهات
مرد این بار گران نیست دل مسکینم.حافظ.
هیهات چگونه سر کند کس
ره بر دم تیغ و پای در خس.
ابوالفضل فیاضی (از آنندراج).

هیهان.

[هَ نَ / نِ / نُ] (ع اِ فعل) معرب و مبنی است و به معنی هیهات است. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد).

هی هاوند.

[وَ] (اِخ) جزو طایفهء چهارلنگ از ایل بختیاری ایران و مشتمل بر شعب ذیل: بسحاق، پولادوند، عبدالوند، حاجی وند و عیسی وند. (جغرافیای سیاسی کیهان ص76).

هیهاه.

[هَ] (ع اِ فعل) به معنی هیهات است. (منتهی الارب).

هیهای.

[هَ / هِ] (اِ مرکب) هیاهو :
شهر را بگذاشت وانسو رای کرد
قصد جست وجوی آن هیهای کرد.مولوی.
دمدمه یْ این روح از دمهای اوست
های و هوی روح از هیهای اوست.مولوی.
و رجوع به های و هوی و هیاهو شود.

هیهنا.

[ها هُ] (ع ق) اینجا. رجوع به ههنا شود.

هیه هیه.

[هی هِ هی هِ] (ع صوت) کلمهء استزادت است و گاهی بدان چیزی را رانند و طرد کنند. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد) (آنندراج).

هی هی.

[هَ هَ / هِ هِ] (صوت) عجب عجب. سخت عجیب. چه شگفت :
قصد لب تو کردم زلف تو گفت هی هی
از هجر غافلی تو کت از جهان برآرد.
خاقانی.
گفت هی هی گفت تن زن ای دژم
تا در این ویرانه خود فارغ کنم.مولوی.
چو گل نقاب برافکند و مرغ زد هوهو
منه ز دست پیاله چه میکنی هی هی.حافظ.
|| علامت تحقیر و استخفاف. (یادداشت مؤلف): هی هی جبلی قم قم.

هی هی.

[هِ هِ] (اِخ) دهی است از دهستان مزرج بخش حومهء شهرستان قوچان. دارای 463 تن سکنه است. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج9).

هیی.

[هَ] (فعل) صورتی و تلفظی محلی از کلمهء هستی. هستی تو. (انجمن آرا) (برهان) (آنندراج) :
خان و مان ساز اگر هیی مردم
ور چو مرغی بکن نشیمن خویش.سوزنی.

هیی ء .

[هَیْءْ] (ع مص) آماده گردیدن جهت کاری. || ساختن هیأت چیزی را. || نیکو و خوش پیکر گردیدن. (منتهی الارب). || به طعام و شراب خواندن. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). || بر آب خواندن شتر را. (منتهی الارب) (از اقرب الموارد). هی ء. || یا هَیْی ءَ مالی؛ کلمهء تعجب است به معنی آگاه باش، یا اسم فعل است به معنی تنبه چون صَهْ به معنی اسکت. (منتهی الارب). کلمهء تأسف و افسوس است بر چیزی که از میان رفته باشد و گویند کلمهء تعجب است و گویند اسم فعل است به معنی آگاه باش که مبنی است بر حرکت در ساکن یا بر فتح. (اقرب الموارد).

هیی ء .

(ع اِمص) اسم مصدر است هأهأة را. (منتهی الارب). || (مص) به طعام و شراب خواندن. || بر آب خواندن شتر را. (اقرب الموارد). رجوع به هَیْی ء شود.

هیی ء .

[هَیْ یِءْ] (ع ص) رجلٌ هیی ءٌ مرد نیکو پیکر و هیأت. (منتهی الارب). حَسَن الهیئة. (اقرب الموارد).

هی ی سیامین.

[هیُ] (اِ)(1) ماده ای است سمی از بذرالبنج. (یادداشت مؤلف). رجوع به هیوسیامین شود.
.(گل گلاب)
(1) - Hyoscyamine.

هییما.

[هُ یَیْ] (اِخ) (یوم ال ...) هییمی. رجوع به هییماء شود.

هییماء .

[هُ یَیْ] (اِخ) (یوم ال ...) نام آبی است مر بنی تمیم را و روزی است تاریخی میان بنی تمیم و بنی مجاشع. رجوع به مجمع الامثال میدانی شود.

هییی ء .

[هَ] (ع ص) رجلٌ هییی ءٌ؛ مرد نیکوپیکر. (منتهی الارب) (آنندراج) (از اقرب الموارد). رجوع به هَیِّی ء شود.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».